comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
lo ⁊ inario misse erant. cognitis uolenti aĩo de
anbob acceꝑait. Imꝑatori nobilitas. que antea
decori in uidie eẽ. At illi alti. idẽ mario. gñis u¬
militas fauorẽ addiderat. Cet̃m inuͦq mag̃ stu¬
dia parciũ quã bona sua aut mala modata st̃.
p̃tea sediciosi magistratꝰ. uulgũ ex agitare metellũ
oĩb cõcionib pena capitis accessere. marii uͥtu¬
tẽ in maiꝰ celebrare. Deniq sic plebs accensa. uti
opifices cerdones. a grestesq om̃s. quorũ res fidẽq
in manib site erant. relictis oꝑͥb frequentabat̃.
mariũ. ⁊ sua necessaria pꝰ illiꝰ honorẽ ducerent.
Ita ꝑculsa nobilitate. pꝰ multas tẽ pestates nouo
hoĩ cõsulatꝰ mandat᷑. Et pꝰea ppłs. atribuno
pł. malio mantino rogat᷑. quẽ uellet cũ iugur¬
ta bellũ gerere. frequens senatꝰ mariũ iussit.
iugurta amissis amncis quoꝵ pleroso: ipse ne¬

Expanded text:
lo ac Mario missae erant, cognitis volenti animo de lo ac Mario missae erant, cognitis volenti animo de ambobus acceperant. Imperatori nobilitas, quae antea decori fuit, invidiae esse; at illi alteri generis humilitas fauorem addiderat. Ceterum in utroque magis studia partium quam bona aut mala sua moderata. Praeterea seditiosi magistratus uulgum exagitare, Metellum omnibus contionibus capitis arcessere, Mari virtutem in maius celebrare. Denique plebes sic accensa, uti opifices agrestesque omnes, quorum res fidesque in manibus sitae erant. relictis operibus frequentarent Marium et sua necessaria post illius honorem ducerent. Ita perculsa nobilitate post multas tempestates nouo homini consulatus mandatur. Et postea populus a tribuno plebis T. Manlio Mancino rogatus, quem vellet cum Iugurtha bellum gerere, frequens Marium iussit. Iugurtha amissis amicis, quorum plerosque ipse ne
Abbreviated transcription (Latin):
epłam suꝑ cap̃ in puluino temere positã sum¬
regẽ ꝑgit. Nabdasa paulop̃ exꝑgefactus. ubi
ꝑfugis cognouit pͥmo indicẽ ꝑseqͥ conatꝰ ẽ. ł quã
id frustra fuit. iuguitã placandi grã accedit. di¬
c̃ oiã que ipse ꝑauiss fac̾e. ꝑfidia clientuli sui
p̃uenta ẽẽ. lacͥmans obtestit ꝑ amicitiã ꝑque
sua fact̾a añ fidelit̾ acta. ne suꝑ tali scelere sus
placide respondit. Bomilcare aliis multis quos so¬
cios insidiarũ cognouit int̾fectis: irã oppsserat.
nequa exeo negocio sedicio exoriret. Neq p̃ id ne
gociorũ iugurte dies aut nox ulla fuit quicta.
neq loco. neq mortali cuiquã aut tpr̃i satis
cred̾e ciues hostesq iusta metuere circũ spectare
uecordia exagitari. Igit᷑ metellus uͥde casu bo¬
natq atq mariũ fatigantẽ de ꝓfectione simul
in uisũ ostensũ sibi ꝑat̃. idoneũ ratꝰ domum
dimittit. Et rome plebss litt̾is que demetel¬

Expanded text:
epistulam super caput in puluino temere positam sumepistulam super caput in puluino temere positam sumregem pergit. Nabdalsa paulo post experrectus ubi nperfugis cognovit, primo indicem persequi conatus, postquam id frustra fuit, Iugurtham placandi gratia accedit; dicit, quae ipse parauisset facere, perfidia clientis sui praeuenta; lacrimans obtestatur per amicitiam perque sua antea fideliter acta, ne super tali scelere suspplacide respondit. Bomilcare aliisque multis, quos socios insidiarum cognoverat, interfectis iram oppresserat, ne qua ex eo negotio seditio oreretur. Neque post id locorum Iugurthae dies aut nox ulla quieta fuit: neque loco neque mortali cuiquam aut tempori satis credere, civis hostisque iuxta metuere, circumspectare vecordia exagitari. Igitur Metellus, ubi de casu Bonatque. Marium fatigantem de profectione, simul et inuitum et offensum sibi parum idoneum ratus, domum dimittit. Et Romae plebes litteris, qua de Metel
Abbreviated transcription (Latin):
abrege excitũ ductare ⁊ om̃s res exeqͥ solit erat.
que iugurte fesso aut maiorib adstricto suꝑaue¬
rant. Exquo illi gła opesq in uente sunt. Igit᷑
utͥusq cõsilic dies insidiis statuit᷑. Cet̾a uti res
posorret. ex tp̃r ꝑan placuit. Nadalsa ad ȩxerci¬
tũ ꝓficiscit᷑. quẽ int̾ yb̾na iomanoꝵ iussus ha¬
patrandi. ⁊ tunore socii auxius. ne ob misso uet̃i
cõsiliũ nouũ caꝑet. litt̾as ad eũ ꝑhoiẽs fideles mit¬
tit. in qͥb molliciã socordiã uir accusare. testa¬
ri ꝑdeos ꝑquos iurauiss. ⁊ monereq ne p̃mia me¬
telli in pestẽ suã conu̾teret. iugurte exicium
ciatũ mallet. S cũ hee litte allate st̃. nadalsal
exercitato corꝑe. fessus in lecto qͥescelut. Ubi cogͥ¬
tis bomilcaris u̾b̾. pͥmo cura. deiñ uti egrũ aĩũ
solet. sõpnꝰ cep̃. Erat numida qͥdã. negociorum
opꝰ ẽẽ in tabnaculũ intrount. Dormiente illo

Expanded text:
ab rege exercitum ductare et omnis res exequi solitus erat, ab rege exercitum ductare et omnis res exequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus asstricto superauerant; ex quo illi gloria opesque inventae. Igitur utriusque consilio dies insidiis statuitur; cetera, uti res posceret, ex tempore parari placuit. Nabdalsa ad exercitum profectus, quem inter hiberna Romanorum iussus harandi et timore soci anxius, ne omisso uetere consilio nouum quaereret, litteras ad eum per homines fidelis mittit, in quis mollitiam socordiamque viri accusare, testari deos, per quos iurauisset, monere, ne praemia Metelli in pestem conuerteret: Iugurthae exitium ciatum mallet. Sed cum eae litterae allatae, forte Nabdalsa exercito corpore fessus in lecto quiescebat, ubi cognitis Bomilcaris verbis primo cura, deinde, uti aegrum animum solet, somnus cepit. Erat ei Numida quidam negotiorum opus esse in tabernaculum introiit, dormiente illo
Abbreviated transcription (Latin):
sere. Deiñ uͥ neq agros uastari. et eos qͥ pͥmi ad¬
erant. numidas ẽẽ equites uident. rursus iuigur¬
tam arbitrati. cũ magno gaudio obuiã ꝓce¬
dt̃. Eqͥtes peditesq repente signo dato alii uul¬
gũ effusũ oppido cede. alii adportas festinare.
pars turres caꝑe ire atq pde. spes ampliꝰ quã las¬
situdo posse. Ita uaccenses biduũ mͦ ex ꝑfidia le¬
tati. ciitas inagna ⁊ oppulens. cuncta pene p̃
de fuit. Turpiliꝰ quẽ p̃fectũ oppidi unũ exõib¬
supͣ fugisse ostendimꝰ. iussus a metello causam
dice. Postquã sese parũ expurgat. cõdẽpnatꝰ. uer¬
beratq capite penas soluit. Namas ciuis ex col¬
lacio erat ꝑ idẽ tẽpꝰ bomilcar cui in pulsu iu¬
gurta dedicionẽ quã metu deseruit inceꝑat.
suspectꝰ regi: ipse cũ suspiciens nouas ĩt cuꝑe
id ꝑniciem eius dolũ querere. die noctuq aĩui
git nadalsal. homine nobilẽ magnisq opibus

Expanded text:
sere; deinde ubi neque agros vastari et eos, qui primi adsere; deinde ubi neque agros vastari et eos, qui primi aderant, Numidas equites vident, rursum Iugurtham arbitrati cum magno gaudio obvii procedunt. Equites peditesque repente signo dato alii uulgum effusum oppido caedere, alii ad portas festinare, pars turris capere: ira atque praedae spes amplius quam lassitudo posse. Ita Vagenses biduum modo ex perfidia laetati; civitas magna et opulens cuncta poenae aut praedae fuit. Turpilius, quem praefectum oppidi unum ex omnibus profugisse supra ostendimus, iussus a Metello causam dicere, postquam sese parum expurgat, condemnatus verberatusque capite poenas soluit; nam is civis ex Latio erat. Per idem tempus Bomilcar, cuius impulsu Iugurtha deditionem, quam metu deseruit, inceperat, suspectus regi et ipse eum suspiciens novas res cupere, ad perniciem eius dolum quaerere, die noctuque fatiggit Nabdalsam, hominem nobilem, magnis opibus,
Abbreviated transcription (Latin):
integra fama pocior fuit. ⁊ in ꝓb intestabilisq
uidet᷑. Metellus pꝰquã de reb uacce actis cõꝑit. piu¬
ira ꝑmixta st̃ cũ maxuna cura ultũ ire in iu¬
ras festinat. legionẽ cum qua ieminabat et
quã plurimos potest numidas equites pariter
cũ occasu soł expeditos duc̃. ⁊ postõ die curiter
oram terciã ꝑueñ in quandã planiciẽ. locis pau¬
lo suꝑiorib curcũuentam. Ibi milites fessos iti¬
neris magnitudine &iã abnuentes oiã docet.
oppidũ uaccã. ñ ampliꝰ mille passuum ab eẽ.
decere illos reliquũ laborẽ equo aĩo pati. dũ ꝓ
ciuib fuis fortissimis uins. atq miserrimis pe¬
nas caꝑent. Pret̾ea p̃dam benigne ostentat. Sic
animꝰ eoꝵ erectus: equites in pͥmo latere. pedi¬
tes quã artissime ire. signa occultare iubet. Uac¬
censes uͥ anĩ adu̾tere ad se uersũ exercitũ ꝑgere.
Pmo uti erat res metellũ ẽẽ rati. portas clau¬

Expanded text:
vita integra fama potior fuit, inprobus intestabilisque vita integra fama potior fuit, inprobus intestabilisque videtur. Metellus postquam de rebus Vagae actis comperit, pauermixta sunt, cum maxima cura ultum ire iniurias festinat. legionem, cum qua hiemabat, et quam plurimos potest Numidas equites pariter cum occasu solis expeditos educit et postera die circiter hora tertia pervenit in quandam planitiem locis paulo superioribus circumventam. Ibi milites fessos itineris magnitudine et iam abnuentis omnia docet oppidum Vagam non amplius mille passuum abesse, decere illos relicuum laborem aequo animo pati, dum pro civibus suis, viris fortissimis atque miserrimis, poenas caperent; praeterea praedam benigne ostentat. Sic animis eorum arrectis equites in primo late, pedites quam artissime ire et signa occultare iubet. Vagenses ubi animum aduertere ad se versum exercitum pergere, primo, uti erat res, Metellum esse rati portas clau
Abbreviated transcription (Latin):
turpiliũ sillanũ. aliꝰ aliũ domos suas uacences¬
inuitantq om̃s eosq p̃ter turpiliũ int̾ epulas
ob truncant. Postea romani milttes. palantes
in ermes. qͥppe intali die.⁊ siñ imꝑio agg̃diunt᷑.
Idem plebs fic̃. pari edocti a nobitate. alii studio
taliũ rerũ in citati. quib acta cõsiliũq ignoran¬
tib tumultus ipse. ⁊ noue res satis placebant.
Romani milites in ꝓuiso mitu incerti. ignariq
bant. Ad hoc mulieres pueriq ꝓtectis edificiorum
saxa: alia que locꝰ p̾bebat. certatĩ mitt̾e. Ita ne¬
q caueri anceps malũ. neq afortissimis infirmĩ¬
simo gnĩ resisti posse. Iusta boni maliq strenui:
midis asꝑitate ⁊oppido undiq clauso. turpiliꝰ
p̃fectus unus ex omib italicis intactus ꝓfugit.
Id miã ne ospitis an paccionẽ aut casu ita euene¬
rit parũ cõꝑimꝰ. nͥ quia illi intanto malo t̃piꝰ

Expanded text:
Turpilium Silanum alius alium domos suas Turpilium Silanum alius alium domos suas invitant. eos omnis praeter Turpilium inter epulas obtruncant, postea milites palantis inermos, quippe in tali die ac sine imperio, aggrediuntur. idem plebes facit, pars edocti ab nobilitate, alii studio talium rerum incitati, quis acta consiliumque ignorantibus tumultus ipse et res novae satis placebant. Romani milites, inproviso metu incerti ignarique,bant; ad hoc mulieres puerique pro tectis aedificiorum saxa et alia, quae locus praebebat, certatim mittere. ita neque caveri anceps malum neque a fortissumis infirmissumo generi resisti posse: iuxta boni malique, strenui et midis et oppido undique clauso Turpilius praefectus unus ex omnibus Italicis intactus profugit. id misericordiane hospitis an pactione aut casu ita evenerit, parum comperimus, nisi, quia illi in tanto malo turpis
Abbreviated transcription (Latin):
que abse defecerant. formidine. aut ostentando
p̃mia affectare. circũ munire. suos locos. arma:
tela. aliaq oiã que spe pucis amiserat reficere aut
c̃mercari seruicia romanoꝵ allicere.: eos ipsos qͥ
in p̃sidiis erant pecunia tẽptare. ꝓrsus nichil in¬
tactũ. neq quietũ pati. cuncta agitare. Igͥ uac
censes quo metellus in inicio pacificante iuigurta¬
p̃sidiũ inposuerat. fatigati regis suppliciis. neq
antea uoluntate alienati. pͥncipes ciuitatis int̃
se cõiurant. Nã uulgꝰ plerũq uti solet. ⁊ maxime
numidarũ ingenio mobili. sediciosũ atq discor¬
diosũ erat. cupidũ nouarũ rerũ. quieti ⁊ otio
adu̾sũ. Dem̃ cõpositis int̾se reb in diem t̾ciũ¬
cedẽ constituunt. Quod is dies festus celebrat᷑q
ꝑ omñẽ affricã. ludũ laciuiã mag̃ quã formi¬
dine hostentabat. S uͥ tẽpꝰ fuit centuriones
tͥbunosq militares. ⁊ ipsũ p̃fectũ oppidi titũ

Expanded text:
quae ab se defecerant, formidine aut ostentando quae ab se defecerant, formidine aut ostentando praemia affectare; communire suos locos, arma tela aliaque, quae spe pacis amiserat, reficere aut commercari; servitia Romanorum allicere et eos ipsos, qui in praesidiis erant, pecunia temptare; prorsus nihil intactum neque quietum pati, cuncta agitare. Igitur Vagenses, quo Metellus initio Iugurtha pacificante praesidium imposuerat, fatigati regis suppliciis neque antea voluntate alienati, principes civitatis inter se coniurant. Nam uulgus, uti plerumque solet et maxime Numidarum, ingenio mobili, seditiosum atque discordiosum erat, cupidum novarum rerum, quieti et otio aduersum. Dein compositis inter se rebus in diem tertium constituunt, quod is festus celebratusque per omnem Africam ludum et lasciuiam magis quam formidinem ostentabat. Sed ubi tempus fuit, centuriones tribunosque militaris et ipsum praefectum oppidi T.
Abbreviated transcription (Latin):
te paululũ in mutata ẽrat. Cui metellus pecen¬
ti more regũ. ut sellã iuxta poneret. Ite p̾ea cu
midie traderent᷑ hi nc marius anxius ogͣdit᷑.¬
atq hortat᷑ ut contumeliaꝵ im
cũ suo auxilio penã petat. hominẽ eb marbos pa¬
nĩ ualidũ aĩo. scda ꝯracione extollit. illũ ⁊ ege in¬
gentẽ uirui masinisse nepotẽ ẽẽ dicebat. Si iu¬
gurta captꝰ aut occisus foret. imꝑia nuriudie si¬
ne mora habiturũ. Id adeo mature posse euenire
rius inpeslit. ut. romã ad suos necessarios asꝑe in
metellũ de bello scribant. marcũ imꝑatorẽ poscat.
Sic illi amuitis mortalib onestissima suffragaci¬
one consulatꝰ petebat᷑. Simul ea tẽpestate plebs
nobrlitate ꝑculsa plegẽ mamiliã horẽs nouos
extollebait. Ita mario cunct̾a ꝓcede. Int̾im iugurta
pꝰquã amissa dediciõẽ bellũ incepit. cũ magna
cura ꝑare oĩa. festinare. cog̾e exercitũ ciuitites

Expanded text:
nte paulum imminuta. Cui Metellus petennte paulum imminuta. Cui Metellus petenti, more regum ut sellam iuxta poneret, item postea midae traderentur. Hunc Marius anxium aggreditatque hortatur, ut contumeliarum in cum suo auxilio poenas petat. Hominem ob morbos animo parum valido secunda oratione extollit: illum regem, ingentem virum, Masinissae nepotem esse; si Iugurtha captus aut occisus foret, imperium Numidiae sine mora habiturum; id adeo mature posse evenire, s impellit, uti Romam ad suos necessarios aspere in Metellum de bello scribant, Marium imperatorem poscant. Sic illi a multis mortalibus honestissima suffragatione consulatus petebatur. Simul ea tempestate plebs nobilitate fusa per legem Mamiliam nouos extollebat. Ita Mario cuncta procedere. Interim Iugurtha, postquam omissa deditione bellum incipit, cum magna cura parare omnia, festinare: cogere exercitum; civitatis,
Abbreviated transcription (Latin):
militabat natꝰ annos curit̾ uiginti. que res
martum tũ ꝓhonore quẽ affectalut tũ
metellũ uebem̃ter accenderet.
Ita cupioine atq ira pessimis consultoribus cras¬
sari. neq facto ullo. neq dicto abstinere. q modo
ambiciosũ foret. Milites quib in hyb̾nis perat
laxiori imꝑio qua antea habe. Aput negocia¬
tores quoiũ magna multitudo utioe erat. cri¬
minose simul ⁊ magnifice de bello loqui. Dimi¬
dia pars exercitus. si sibi ꝑmitteret᷑ paucis di¬
ebus iugurthã in catenis habiturũ. ab imꝑa¬
tore consulto thi bellũ dicebat. homo in anis.
et regie suꝑbie imꝑio nimis gauderet. Que oia
ilł eo firmiora uiocbant᷑. qͥa diut᷑nitate belli
res familiares iã cortuꝑant. zaĩo cupienti
nichil satis festinit᷑. Erat p̾tia in exercitu
nasiuisse nepos. quẽ micipsa testam̃to sed̾mhe¬
redem scͥpserat morbii cõfectꝰ ⁊ ob eã causam m̃¬

Expanded text:
ti. Quae res ti. Quae res Marium cum pro honore, quem affectabat, tum contra Metellum vehementer accenderat. Ita cupidine atque ira, pessimis consultoribus, grassari; neque facto ullo neque dicto abstinere, quod modo ambitiosum foret; milites, quibus in hibernis praeerat, laxiore imperio quam antea habere; apud negotiatores, quorum magna multitudo Vticae erat, criminose simul et magnifice de bello loqui: dimidia pars exercitus si sibi permitteretur, paucis diebus Iugurtham in catenis habiturum; ab imperatore consulto trahi, quod homo inanis et regiae superbiae imperio nimis gauderet. Quae omnia illis eo firmiora videbantur, quia diuturnitate belli res familiaris corruperant et animo cupienti nihil satis festinatur. Erat praeterea in exercituMasinissae nepos, quem Micipsa testamento secundum heredem scripserat, morbis confectus et ob eam causam me
Abbreviated transcription (Latin):
ñ stipendiis facrundis. ñ ing̾ea facundia. neq
urbanis mundiciis se se exercuit. Ita int̾ ar¬
tes bonas integrũ ingeniũ breui ad oleuit. Er
sibi ꝑperit. sẽꝑq se in potestatib eo mͦ agitabat.
ut ampliorẽ quã gerebat dignꝰ haberet᷑. Tm̃
eg̃giꝰ factus erait. quin indignus illo honore
quasi pollutus haberẽt᷑. Igͥ ubi mariꝰ dicta au¬
rupicis in eodẽ intendẽ uidet. qͦ cupido aĩ
hortabat᷑. a metello consulatꝰ petendi grã mis
tanda bonis suꝑabant. Tm̃ inerat cõtẽptor
ar̃us ⁊ suꝑbra cõmune nobilitatis malũ. Itaq
pͥmũ cõmotus in solitare. miriri eius cõsilio.
et quasi ꝑamiticiã monere ne tã praua in¬
cuꝑet neu suꝑ fortunã animũ gereret. ñ oĩa
om̃ib cupienda eẽ. deb̾e illi res suas satis placẽ.
Postremo caueret id pete appło.n. qd̾ illi iure ne
sepe eadẽ postulanti fert̃ dixisse. ne festinaret
abire. satis mature illũ cũ filio suo periturũ¬

Expanded text:
 stipendiis faciendis, non Graeca facundia neque urbanis munditiis sese exercuit: ita inter artis bonas integrum ingenium brevi adoleuit. Ergsibi peperit, semperque in potestatibus eo modo agitabat, ut ampliore quam gerebat dignus haberetur. Tamen egregiis factis erat, quin indignus illo honore et is quasi pollutus haberetur. Igitur ubi Marius haruspicis dicta eodem intendere videt, quo cupido animi hortabatur, ab Metello petendi gratia mie alia optanda bonis superabant, tamen inerat contemptor animus et superbia, commune nobilitatis malum. Itaque primum commotus insolita re mirari eius consilium et quasi per amicitiam monere, ne tam praua inperet neu super fortunam animum gereret: non omnia omnibus cupienda esse, debere illi res suas satis placere; postremo caueret id petere a populo Romano, quod illi iure negostea saepius eadem postulanti fertur dixisse, ne festinaret abire: satis mature illum cum filio suo
Abbreviated transcription (Latin):
adduci. eorũ magna pars uti iussũ erat adducti¬
st̃. Pauei cũ pͥmũ dedicio cep̃ ad reg̾e boccum
in maurctauiã abierant. Igͥ iugurta ubi armi
uinsq ⁊ pecunta spoliatꝰ ẽ. dũ ipse ad imꝑandũ
cysidiũ uocaret᷑: rursus cep̃ flectere animũ suũ.
ex mala conscientia digna timere. Demq mul¬
tis dieb ꝑdubitacionẽ cõsũptis. cũ mõ teoro ad¬
u̾sarũ rerũ oĩa bello pociora duceret. in t̃dum
secũ ipse reputaret. quã gͣuis casus inseruiciũ¬
ur exregnoforet multis magnisq p̃sidiis ne qͥc¬
qua ꝑditis de integro bellũ sumit. & rome se¬
natus deꝓiunciis consultꝰ numidiã metello decre¬
uerat. Per idẽ tẽpꝰ utice forte. Ex mario ꝑhostias
diis supplicanti magna atq miribilia portendi
arirupex dixerat. ꝓ iñ q̃ aĩo agitabat fretꝰ diis
ageret. fortunã quã sepissime experiret᷑: cuncta
ꝓsꝑa euentura. At illũ iã antea cõsulatꝰ ingẽs

Expanded text:
adduci. Eorum magna pars, uti iussum erat, adductiadduci. Eorum magna pars, uti iussum erat, adducti; pauci, cum primum deditio coepit, ad regem Bocchum in Mauretaniam abierant. Igitur Iugurtha, ubi armis virisque et pecunia spoliatus est, cum ipse ad imperandum Tisidium vocaretur, rursus coepit flectere animum suum et ex mala conscientia digna timere. Denique multis deibus per dubitationem consumptis, cum modo taedio rerum aduersarum omnia bello potiora duceret, interdum secum ipse reputaret, quam grauis casus in servitium ex regno foret, multis magnisque praesidiis nequiquam perditis de integro bellum sumit. Et Romae senatus de prouinciis consultus Numidiam Metello decreverat. Per idem tempus Vticae forte C. Mario per hostias dis supplicanti magna atque mirabilia portendi haruspex dixerat: proinde quae animo agitabat, fretus dis ageret, fortunam quam saepissime experiretur; concta prospere eventura. At illum iam antea consulatus ingens
Abbreviated transcription (Latin):
stat᷑. uti aliqñ sibi libisq ⁊ genti numidarũ obti¬
me merite ꝓuideat. omĩb p̃liis sese uictos. a¬
gros. uastatos eẽ. multos mortales captos. aut occi¬
sos. regni opes cõminutas eẽ. satis sepe iã untutẽ
militũ. et fortunã tẽptatã. caueat ne illo dubitã¬
te aut cunctante numide sibi consulant. his atq
talib aliis addedicionẽ animũ regis impellit.
Mittunt᷑ ad imꝑatorẽ legati. qͥ iugurtã imꝑata
facturũ dicerent. Ac siñ ulla paccione sese regirũq
suũ in ili fidẽ trade Oletellus ꝓꝑe cunctos senato¬
nii ordinis ex hyb̾nis accersiri iubet. Eoꝵ z alioꝵ
quos ydoneos ducebat cõsiliũ hab. Ita more ma¬
iorũ ex consilii decdo ꝑ legato iugurte imꝑat.
argenti ponda ducenta milia. elephantos õs.
equorũ : arinorũ aliquantũ. Que res p̾quã
siĩ mora facta st̃. iub om̃s ꝑfugas uinctos

Expanded text:
statur, uti aliquando sibi liberisque et genti Numidarum optistatur, uti aliquando sibi liberisque et genti Numidarum optime meritae prouideat: omnibus proeliis sese victos, agrum vastatum, multos mortalis captos occisos, regni opes comminutas esse; satis saepe iam et virtutem militum et fortunam temptatam; caueat, ne illo cunctante Numidae sibi consulant. His atque talibus aliis ad deditionem regis animum impellit. mittuntur ad imperatorem legati, qui Iugurtham imperata facturum dicerent ac sine ulla pactione sese regnumque suum in illius fidem tradere. Metellus propere cunctos senatorii ordinis ex hibernis accersi iubet; eorum et aliorum, quos idoneos ducebat, consilium habet. Ita more maiorum ex consili decreto per legatos Iugurthae imperat argenti pondo ducenta milia, elephantos omnis, equorum et armorum aliquantum. Quae postquam sine mora facta sunt, iubet omnis perfugas vinctos
Abbreviated transcription (Latin):
ciã que ẽ ꝓxima numidie iemandi grã collocat.
sleq io tepꝰ ex alioꝵ more quieti aut luxurie cõ¬
cedit. s qm̃ armis bellũ parũ ꝓcedebat: insi¬
dus regi ꝑ amnicos tende. et eoꝵ ꝑfidia ꝓ armis
uti ꝑat. Igͥ bomilcarẽ qui rome cũ iuguita fuernt.
et in uadib datis clam timens demasiue nece iuidi¬
ciũ fugerat. quod ei ꝑ maximã amicitiã copia fal¬
iendi erat. multis pollicitacionib agg̃oit᷑. e pri¬
mo effec̃ metellus. uti ad se colloquendi grã occultꝰ
ueniat. Deinde fide data si iugurcã uiuũ aut ne¬
catũ sibi tradidissent. fore uti illi senatꝰ impuni¬
tatẽ.: sua oiã concederet. facile numide ꝑsuadet.
tũ ingenio in fido. tũ metuenti si pax cũ romanis
fieret. ipse ꝑcõdiciones ad supplicium traderetur.
Is uͥ pͥmũ oportunũ fuit: iugurtã ac miserantẽ
fortunas accedit suas. monet atq lacͥmans obte¬

Expanded text:
ciam, quae proxima est Numidiae, hiemandi gratia collocat. ciam, quae proxima est Numidiae, hiemandi gratia collocat. Neque id tempus ex aliorum more quieti aut luxuriae concedit, sed, quoniam armis bellum parum procedebat, insidias regi per amicos tendere et eorum perfidia pro armis parat. Igitur Bomilcarem, qui Romae cum et inde vadibus datis clam de Massivae nece iudicium fugerat, quod ei per maxumam amicitiam maxuma copia fallundi erat, multis pollicitationibus aggreditur. ac primo efficit, uti ad se conloquundi gratia occultus veniat; deinde fide data, si Iugurtham vivom aut necatum sibi tradidisset, fore ut illi senatus inpunitatem et sua omnia concederet, facile Numidae persuadet, quom ingenio infido tum metuenti, ne, si pax cum Romanis fieret, ipse per condiciones ad supplicium traderetur. is, ubi primum opportunum fuit, Iugurtham fortunas suas accedit, monet atque lacrimans obte
Abbreviated transcription (Latin):
manu significare. aut ntti corporib et ea huc et
illuc: quasi uitabundi. aut iacentes tela agitare.
Quod uͥ mario cognatũ ẽ. nã his in ea parte cu¬
rabat ex consulto lenius ag̾e. ac diffidentiã rei
simulare. pati numidas siñ tumultu regis p̾liũ
uisere. Ita ilł studio suoꝵ adstrictis repente magna
pidani concurrũt. lapides. ignẽ. alia p̾terea tela
ingerunt. Nur̃ pͥmo resistere deiñ ubi une ai
tere scale cõminute st̃. qui suꝑ steterant afflicti sunt.
cet̃i quoq mͦ potuere. pauci in tegri magna pars
uulnerib cõfecti abeunt. De m̃ utrĩq p̃liũ nox
diremit. Metellus pꝰquã uid frustra bellũ incep¬
tũ. neq oppidũ capi. neq iugurtã inti. nͥ exin¬
sidiis. aut suo loco pugnã facẽ. &iã estatẽ exac¬
tam ẽẽ abrama discedit. ⁊ in his urbib que ab
rege defecerant. satisq muntte loco aut meni¬
bus erant p̃sidia in poñ. Cet̾m exercitũ in ꝓuĩ¬

Expanded text:
manu significare aut niti corporibus, et ea huc et manu significare aut niti corporibus, et ea huc et illuc quasi vitabundi aut iacientes tela agitare. Quod ubi Mario cognitum est—nam is in ea parte curabat —, consulto lenius agere ac diffidentiam rei simulare, pati Numidas sine tumultu regis proelium visere. Ita illis studio suorum asstrictis repente magna pidani concurrunt; lapides ignem alia praeterea tela ingerunt. Nostri primo resistere; deinde ubi unae atque alterae scalae comminutae, qui supersteterant afflicti sunt, ceteri, quoquo modo potuere, pauci integri, magna pars uulneribus confecti abeunt. Denique utrimque proelium nox diremit. Metellus postquam videt frustra inceptum neque oppidum capi neque Iugurtham nisi ex insidiis aut suo loco pugnam facere et iam aestatem exactam esse, ab Zama discedit et in iis urbibus, quae ad se defecerant satisque munitae loco aut moenibus erant, praesidia imponit. Ceterum exercitum in prouin
Abbreviated transcription (Latin):
sistere quiuissent. uͥ pedites cũ eqͥtib ꝑmixti
magnã cladem in cõgressu facerent. Quib illi fre¬
ti. ñ uti in equestri p̃lio solet sequi. deiñ cede
ciem. Ita expeditis peditib suis hostes pene aue¬
tos dare. Eodẽ tp̃r apud⁊ amã maxima ui cer¬
tabat᷑. Ubi qͥsq legatꝰ aut tͥbunus curabat.
eo ac̾rime niti. neq aliꝰ in alio mag̃ quã inse
spẽ hab̾e. Parit̃q oppidani agere. obpugnare.
aut ꝑare in oĩb locis.⁊ auidiꝰ altĩ altos saucia¬
re. qua semet tegere. Clamor ꝑmixtus horta¬
cione. leticia. gemitu. Itẽ strepitꝰ armorũ ad ce¬
lum fieri tela utrĩq uolare. S illi qͥ menia
defensabant. hostes ubi paululũ pugnam re¬
miserant. intenti p̃lium equestre ꝓspectabãt.
Eosq uti ꝙ que iugurte res erant. letos mõ
pauidos atũ aduerteres. Ae sicoti andiri asius
aut cerni possent. monere alii. alii ortari. aut

Expanded text:
sistere quiuissent, ni pedites cum equitibus permixti sistere quiuissent, ni pedites cum equitibus permixti magnam cladem in congressu facerent. Quibus illi freti non, uti equestri proelio solet, sequi, dein cedereciem : ita expeditis peditibus suis hostis paene victos dare. Eodem tempore apud Zamam magna vi certabatur. ubi quisque legatus aut tribunus curabat, eo acerrime niti, neque alius in alio magis quam in sese spem habere; pariterque oppidani agere: oppugnare aut parare omnibus locis, auidius alteri alteros sauciare quam semet tegere, clamor permixtus hortatione laetitia gemitu, item strepitus armorum ad caelum ferri, tela utrimque uolare. Sed illi, qui moenia defensabant, ubi hostes paulum modo pugnam remiserant, intenti proelium equestre prospectabant. Eos, uti quaeque Iugurthae res erant, laetos modo, modo pauidos animaduerteres; ac, sicuti audiri a suis aut cerni possent, monere alii, alii hortari, aut
Abbreviated transcription (Latin):
dere ⁊eo maxima ui ced̾e. funde. atq fugare. It̾im
metellus cũ acerrae rẽ ageret. clamorẽ atq tu¬
multũ hostilẽ at̃go accepit. deiñ cõuerso equo a¬
nĩ adu̾tit fugã adu̾sũ se fieri. que res indicabat
liã remanere in exͥcitu uictorie. neue hoste̾ mul¬
tos abire sinat. ille mandata breui effic̃. At ui¬
gurta munim̃to castrorũ impeditus. cũ alii suꝑ
ficerent. ꝓꝑantes multis amissis in loca munita
sese recep̃. Oletellus infecto negocio. pꝰquã nox
aderit in castra cũ exercitu reu̾tit᷑. Igit̾ postero
die pͥusquã ad oppugnandũ oppidũ eg̃deret᷑.
equitatũ omnẽ in ea parte qua regis erat ad
tribunis disꝑtit. De iñ ipse ꝑgit ad oppidum.
atq uti suꝑiore die murũ agg̃dit᷑. Int̾im iu¬
gurtha exoceulto repente nr̃os in uadit. Qui ĩ
ꝓximo locati fuerant paulisꝑ territi. ꝑturbant᷑
reliqͥ cito subuentunt. Neq diuciꝰ numide re¬

Expanded text:
dere et eos maxima vi caedere, fundere atque fugare. Interim dere et eos maxima vi caedere, fundere atque fugare. Interim Metellus cum acerrime rem gereret, clamorem hostilem a tergo accepit, dein conuerso equo animaduertit fugam ad se versum fieri, quae res indicabat liam remanere in exercitu victore neue hostis inultos abire sinat. Ille brevi mandata efficit. At Iugurtha munimento castrorum impeditus, cum alii super ficerent, multis amissis in loca munita sese recepit. Metellus infecto negotio, postquam nox aderat, in castra cum exercitu revertitur. Igitur postero die, prius quam ad oppugnandum egrederetur, equitatum omnem in ea parte, qua regis adventus tribunis dispertit, deinde ipse pergit ad oppidum atque uti superiore die murum aggreditur. Interim Iugurtha ex occulto repente nostros invadit: qui in proximo locati fuerant, paulisper territi perturbantur, relicui cito subueniunt. Neque diutius Numidae re
Abbreviated transcription (Latin):
ni in ꝓrimos saxa uoluere. sudes. pila. p̃t̾ea. picẽ.
sulphure: tedam mixtã ardenti mitt̾e. S nec il¬
los quioã qui ꝓ cul manserant. timor animi sa¬
tis munierat. Nĩ plerosq iacula torm̃tis aut
manu emissa uulnerabant. pariq periculo im
pari fama boni atq ignaui erant. Dũ ap̃ zaniã
sic certat᷑. iugurta ex in ꝓuiso castra hostiũ eũ
magna manu inuadit. Remissis his qui in p̃sidio
erant.: oĩa mag̃ quã pͣliũ expectantib portam
irrũpit. At nr̃i repentino metu ꝑculsi. sibi qͥsq
ꝓmorib cõsulunt. Alii fugere. alii arma caꝑe.
magna pars uulnerati. aut occisi st̃. Cet̾m ex oĩ
multitudine non amplius. xlauri. memores noĩs
romani. gͣge facto. locũ ceꝑe. paulo quã alii altio.¬
rẽ neq uide maxima ui depelli qͥuerit. S tela emi¬
nus missa remitt̾e. pauci in plurib minus frustati
Sin numide ꝓpiꝰ accessissent. ibi uõ urtutẽ osten¬

Expanded text:
ni in proximos saxa voluere, sudis, pila, praeterea picem ni in proximos saxa voluere, sudis, pila, praeterea picem sulphure et taeda mixtam ardentia mittere. Sed ne illos quidem, qui procul manserant, timor animi satis muniuerat; nam plerosque iacula tormentis aut manu emissa uulnerabant, parique periculo, sed fama impari boni atque ignavi erant. Dum apud Zamam sic certatur, Iugurtha ex improuiso castra hostium cum magna manu invadit; remissis qui in praesidio erant et omnia magis quam proelium expectantibus portam irrumpit. At nostri repentino metu perculsi sibi quisque pro moribus consulunt; alii fugere, alii arma capere; magna pars uulnerati aut occisi. Ceterum ex omni multitudine non amplius quadraginta memores nominis Romani grege facto locum cepere paulo quam alii editiorem, neque inde maxima vi depelli quiuerunt, sed tela eminus missa remittere, pauci in pluribus minus frustrari; sin Numidae propius accessissent, ibi vero virtutem osten
Abbreviated transcription (Latin):
se se in regno illos uilibtatẽ fiñ metu etatẽ actu¬
ros. ac ni marius signa inferre atq euade oppido
ꝓpauiss : ꝓfecto cuncti aut magna pars siccensiũ
mutaussent fidẽ. tanta nobilitate sese numide ge¬
runt. S: milites iugurtini paulisꝑ arege sustenta¬
ti. pꝰquã maiore ui hostes urgent. paucis amissis.
ꝓfugi discedt̃. Mariꝰ ad zamã ꝑueñ. Id oppioũ in
cõpositũ mag̃ oꝑe quã nat̾a nunitũ erat. nullius
Donee rei egens. armis uirisq opulentũ. Igͥ metel¬
lus ꝓtp̃r atq loco. ꝑatis reb: euncta menia exercitu
Dein signo dato undiq simul clamor iugens orit᷑
Neq ea res numidas terret. intenti infensiq si¬
ne tumultu manent. p̃liũ incipit᷑. Romani ꝓ
ingenio pars quisq eminꝰ glande aut lapidibus pu¬
gnare. alii suecẽdẽ. ac modo murũ sub fod̾e. modo
sał aggͣdi cuꝑe. p̃liũ manib facẽ. Cont̃ ea oppida¬

Expanded text:
sese in regno, illos in libertate sine metu aetatem actusese in regno, illos in libertate sine metu aetatem acturos. Ac ni Marius signa inferre atque euadere oppido properauisset, profecto cuncti aut magna pars Siccensium fidem mutauissent: tanta mobilitate sese Numidae gerunt. Sed milites Iugurthini, paulisper ab rege sustentati, postquam maiore vi hostes urgent, paucis amissis profugi discedunt. Marius ad Zamam pervenit. Id oppidum, in campo situm, magis opere quam natura munitum erat, nullius idoneae rei egens, armis virisque opulentum. Igitur Metellus pro tempore atque loco paratis rebus cuncta moenia exercitu Deinde signo dato undique simul clamor ingens oritur, neque ea res Numidas terret: infensi intentique sine tumultu manent, proelium incipitur. Romani, pro ingenio quisque, pars eminus glande aut lapidibus pugnare, alii succedere ac murum modo subfodere modo scalis aggredi, cupere proelium in manibus facere. Contra ea oppida
Abbreviated transcription (Latin):
in ea parte qua sita erat arcẽ regni nõe ⁊ amã
statait obpugnare: ratꝰ id quod negociũ posce¬
bat. iugurtã laborantib suis auxilio uenturũ.
ibiq pliũ fore. At ille que ꝑabant᷑ a ꝑfugis e¬
doctus. magnis itinerib metellũ anteuenit.
oppidanos hortat᷑. menia defendant. additis
auxilio ꝑfugis. Quod genꝰ. ex copiis regis. quia
fallere neqͥbat. firmissimũ erat. Pret̾ea polli¬
cet᷑ in tp̃r semet cũ exercitu affore. Ita cõposi¬
tis reb in loca quã maxime occulta discedit.
tatũ cũ paucis cohortib siccã missũ. Quod
oppidũ pͥmũ oĩũ post malã pugnã ab rege
defecerat. ed cũ delectis eqͥtib noctu ꝑgit. etiã
egredientib romanis in portã pugnã facit.
Simul magna uoce siccenses hortat᷑. uti coh¬
ortes at̾go circũ ueniant. fortunã ilł p̃cla¬
r facinons casũ dare. Si id fecerint. postea

Expanded text:
in ea parte, qua sita erat, arcem regni nomine Zamam in ea parte, qua sita erat, arcem regni nomine Zamam statuit oppugnare, ratus, id quod negotium poscebat, Iugurtham laborantibus suis auxilio venturum ibique proelium fore. At ille, quae parabantur a perfugis edoctus, magnis itineribus Metellum anteuenit. Oppidanos hortatur, moenia defendant, additis auxilio perfugis, quod genus ex copiis regis, quia fallere nequibat, firmissimum erat; praeterea pollicetur in tempore semet cum exercitu affore. Ita compositis rebus in loca quam maxime occulta discedit, entatum cum paucis cohortibus Siccam missum, quod oppidum primum omnium post malam pugnam ab rege defecerat. Eo cum delectis equitibus noctu pergit et iam egredientibus Romanis in porta pugnam facit, simul magna voce Siccensis hortatur, uti cohortis ab tergo circumveniant: fortunam illis praeclari facinoris casum dare; si id fecerint, postea
Abbreviated transcription (Latin):
erat. Neq post insidias uigurte effuso exercitu
p̃clari. ubi frum̃to aut pabulo opꝰ erat. coh¬
ortes cũ omĩ eqͥtatu p̾sidiũ agitabant. Exer¬
citꝰ partẽ ipse. reliqͥs mariꝰ ducebat. S igni
mag̃ quã p̃da uastabat᷑. Quob locis auo lon¬
ge uit se castra faciebant. Ubi ui opꝰ erat curc
ti aderant. Cet̾m quo fuga atq formido laciꝰ
cresceret diu̾si agebant. Eo tp̃r iugurta ꝑ
colles seqͥ. tẽpꝰ. aut locũ ꝑugne querere. qua
uenturũ hostẽ audierat. pabulũ : a quarum
fontes quoꝵ penuna erat corruꝑe. modo
se metello int̾dũ mario ostend̾e: postremos ĩ ag¬
mine tẽptare: ac statĩ in colles regredi. Rursus
aliis post aliis muutari. neq p̾liũ facẽ. neq o¬
cium pati. Tantũmõ hostẽ ab incepto retinere.
Romanus imꝑator ubi se doł firtigari uidet. ne¬
q ab oste copiã pugnãdi fieri. urbẽ magnã et

Expanded text:
erat, neque post insidias Iugurthae effuso exercitu erat, neque post insidias Iugurthae effuso exercitu praedari; ubi frumento aut pabulo opus erat, cohortes cum omni equitatu praesidium agitabant; exercitus partem ipse, reliquos Marius ducebat. sed igni magis quam praeda ager vastabatur. duobus locis haud longe ti aderant; ceterum, quo fuga atque formido latius cresceret, diuersi agebant. Eo tempore Iugurtha per collis sequi, tempus aut locum pugnae quaerere, qua venturum hostem audierat, pabulum et aquarum fontis, quorum penuria erat, corrumpere, modo se Metello interdum Mario ostendere, postremos in agmine temptare ac statim in collis regredi, rursus aliis, post aliis minitari, neque proelium facere neque otium pati, tantummodo hostem ab incepto retinere. Romanus imperator ubi se dolis fatigari videt neque ab hoste copiam pugnandi fieri, urbem magnam et
Abbreviated transcription (Latin):
bet. ipse cũ delectis equitib metellũ sequit. Noc¬
turnis : auus itinerib ignoratus romanos pa¬
lintes repente agg̃dit᷑. eorũ pleriq in ermes ca¬
dunt multi capiunt᷑. Nemo oĩũ in tactus. ꝓ¬
sug̃.⁊ numide priusquã ex castris subueniret᷑.
sicuti diu̾si erant in ꝓrimos colles discectunt.
Int̾im rome gaucdiũ ingens ortũ est. cognitis me¬
telli reb ut seq exercitũ more maiorũ gereret¬
tiret. iugurta magnificũ ex auli socordia. spẽ
salutis in solitudine aut i fuga coegisset habe.
Itaq senatꝰ obea felicit̾ acta diis immortali¬
b supplicia decernere. Ciuitas antea trepida.
et sollicita de belli euentu erat. leta agere. de
metello fama p̾clara eẽ. Igit᷑ eo intentior aduc¬
toriã niti. om̃ib modis festinare. cauere tm̃
ubi osti oportunids fieret meminisse pꝰ głam
inuidiã seqͥ. Ita quo clarior erat. eo mag̃ auxiꝰ

Expanded text:
bet, ipse cum delectis equitibus Metellum sequitur, nocbet, ipse cum delectis equitibus Metellum sequitur, nocturnis et auiis itineribus ignoratus Romanos palantis repente aggreditur. Eorum plerique inermes cadunt, multi capiuntur, nemo omnium intactus profugit, et Numidae, prius quam ex castris subveniretur, sicuti iussi erant, in proximos collis discedunt. Interim Romae gaudium ingens ortum cognitis Metelli rebus, ut seque et exercitum more maiorum gererettiretur, Iugurtham magnificum ex Albini socordia spem salutis in solitudine aut fuga coegisset habere. itaque senatus ob ea feliciter acta dis inmortalibus supplicia decernere; civitas, trepida antea et sollicita de belli eventu, laeta agere; de Metello fama praeclara esse. igitur eo intentior ad victoriam niti, omnibus modis festinare, cavere tamen, necubi hosti opportunus fieret, meminisse post gloriam invidiam sequi. ita, quo clarior erat, eo magis anxius
Abbreviated transcription (Latin):
etia regis cũ feruorẽ eẽ anumi. bellũ renouari. qd
tam̃ sibi cũ hostib minore detͥm̃to illos uinei qua
suos uinc̾e. statuit ñ in p̃lus neq in acie s ĩ alio
more bellũ gerendii et̃. Itaq in loca uumidie opu¬
ientissima ꝑgt. agros uastat. inulta eastella en
oppida temere. munita. aut siñ p̃sidio cap̃. in¬
cenditq puberes int̾fic̃. iubet alia oiã militũ
p̃dã ẽẽ. Ea fornidine multi mortales romanis¬
st̃ dediti obsides. frum̃tũ : alia que usui forent.
affiti ꝑ̃bita s̃. ubicumq res postulabat p̃sidiũ
in positũ est. Que negocia multomag̃ quã p̾litm
male pugnatũ absuis regẽ terrebant. Quippe eu
spes in fuga omĩs sita erat. seqͥ cogebat᷑: et qui
sua loca defende nequiuerit. in alienis bellũ gere¬
re. tm̃ exinopia quod optimũ uidebat᷑ consiliũ
cap̃. exercitũ plerũq in cusdẽ locis operui se ui¬

Expanded text:
etiam tum regis animum ferocem esse, bellum renovari, quod etiam tum regis animum ferocem esse, bellum renovari, quod ibi cum hostibus, minore detrimento illos vinci quam suos vincere, statuit non proeliis neque in acie sed alio more bellum gerendum. Itaque in loca Numidiae opulentissima pergit, agros vastat, multa castella et oppida temere munita aut sine praesidio capit incenditque, puberes interfici iubet, alia omnia militum praedam esse. Ea formidine multi mortales Romanis dediti obsides; frumentum et alia, quae usui forent, affatim praebita; ubicumque res postulabat, praesidium impositum. Quae negotia multo magis quam proelium male pugnatum ab suis regem terrebant; quippe, cuius spes omnis in fuga sita erat, sequi cogebatur et, qui sua loca defendere nequiuerat, in alienis bellum gerere. Tamen ex copia quod optimum videbatur consilium capit: exercitum plerumque in isdem locis opperiri iu
Abbreviated transcription (Latin):
detctant. Metellus in isdẽ castris quatriduo mo¬
ratus. saucios cũ cura refic̃. Meritos inpliis ꝓmo¬
re milicie donat. Uniuersos in cõcione laudat.
atq ag̃ grãs. hortat᷑ ad cet̾̃a que leuia s̃. animũ
part̃ ut gerant. ꝓuictoria satis iã prignatũ est.¬
& reliquos labores p̃de fore. Tam̃ int̾im trans fu¬
gas: alios oportimos. iugurta uͥ uisgentiũ. aut
qͥt agitaret. cũ paucis ne eẽt. an exertitũ hab̾.
ut sese uictus gereret. exploratũ misit. At ille se¬
se in loca saltuosa: nat̾a munita receꝑat. Ibiq
cogebat exercitũ nuo hoĩũ ampliorẽ. s hebetẽ.
infirmũq agii ⁊ pecoris. mag̃ quã belli cultorẽ.
Id ea grã eueniebut. quod p̃ter regios eqͥtes nemo
om̃iũ numidarũ exfuga regẽ sequit᷑. Quo cuiꝰq
animꝰ fert eo discedt̃. Neq id flagiciũ mnilicie
ducit᷑. ita se mores hiit. Ig metellus ubi uidẽt

Expanded text:
detrectant. Metellus in isdem castris quatriduo modetrectant. Metellus in isdem castris quatriduo moratus saucios cum cura reficit, meritos in proeliis more militiae donat, uniuersos in contione laudat atque agit gratias, hortatur, ad cetera, quae levia sunt, parem animum gerant: pro victoria satis iam pugnatum, relicuos labores pro praeda fore. Tamen interim transfugas et alios opportunos, Iugurtha ubi gentium aut quid agitaret, cum paucisne esset an exercitum haberet, ut sese victus gereret, exploratum misit. At ille sese in loca saltuosa et natura munita receperat ibique cogebat exercitum numero hominum ampliorem, sed hebetem infirmumque, agri ac pecoris magis quam belli cultorem. Id ea gratia eveniebat, quod praeter regios equites nemo omnium Numida ex fuga regem sequitur. Quo cuiusque animus fert, eo discedunt, neque id flagitium militiae ducitur: ita se mores habent. Igitur Metellus, ubi videt
Abbreviated transcription (Latin):
ramis arboꝵ atq disiectos circũ ueniri uident.
fugã faciunt. ac pleriq abiectis armis collis aut
noctis que iã aderat auxilio integri ab eunt. seo¬
t̃fecti. at romani quã quã itinere. atq oꝑe castroꝵ
et p̃lio fessi leti erant. tiñ quod metellus amplius
opitiione morabat᷑. instructi. intentiq obuiaui
ꝓcedt̃. Nã dolus numidarum. nichil languidi
neq reinissi paciebat᷑. ac primo obscura nocte
p̃quã aut ꝓcul int̾ se strepitu uelud hostes
aduentare. alti apud altos formidinẽ simul et
tumultũ facẽ ⁊ pene exinprdentia admissũ faci¬
nus miserabile foret. ni utrĩq p̃missi equites rẽ
explorauissent. Igͥ ꝓmetu repente gaudiũ ẽ or¬
tũ. Milites alius aliũ leti appellant. acta edocẽt.
atq audiunt. Sua qͥsq forcia facta facta ad celũ
Sfere. Quippe res humane ita se hñt. in uictdria
etiã ignauis głari lcet. ad uerse res etiã bonos

Expanded text:
ramis arborum atque ita disiectos circumveniri vident, ramis arborum atque ita disiectos circumveniri vident, fugam faciunt, ac plerique abiectis armis collis aut noctis, quae iam aderat, auxilio integri abeunt. aginta interfecti. At Romani, quamquam itinere atque opere castrorum et proelio fessi lassique erant, tamen, quod Metellus amplius opinione morabatur, instructi intentique obviam procedunt; nam dolus Numidarum nihil languidi neque remissi patiebatur. Ac primo obscura nocte, postquam haud procul inter se erant, strepitu uelut hostes adventare, alteri apud alteros formidinem simul et tumultum facere; et paene imprudentia admissum facinus miserabile, ni utrimque praemissi equites rem explorauissent. Igitur pro metu repente gaudium mutatur: milites alius alium laeti appellant, acta edocent atque audiunt, sua quisque fortia facta ad caelum fert. Quippe res humanae ita sese habent: in victoria vel ignavis gloriari licet, aduersae res etiam bonos
Abbreviated transcription (Latin):
quo p̃missꝰ fuerat festinans ꝑgit. quietꝰ uti res
postulabat. aciem exornat. Neꝙ remittit qͥd
ubiq hostis ageret. explorare. Postquã rutiliũ
cõsendisse iam. zaĩõ uicruũ accep̃ simulq ex iu¬
Ingurta
gurte p̃lici clamorẽ augeri. uerctꝰ ne legatus co¬
guita re laborantib suis auxilio foret. aciẽ qu̾a
diffidens uircuti militũ arte statuerat. qͦ hostiũ
itineri officeret lacius porrexit. Eoq inodo ad
rutilii castra ꝓcedit. Romani ex in ꝓuiso magnã
ager arbustis consitus ꝓhibebat. ⁊ pͥmo rati hu¬
mum aridã uento agitari. Post ubi equabile in¬
manere.: sicuti acies mouebat᷑ magis magisq ad¬
ꝓpinquare uident. cognita re ꝓperantes arma
capiunt. Ac ꝓ castris sicuti imꝑabat᷑ cõsistunt.
Deiñ ubi ꝓpius uentũ ẽ. utrĩq magno clamore
comcurret᷑. Numide tantũmͦ remorati. dũ i ne¬
lephantis auxiliũ putant. łquã eos impeditos

Expanded text:
quo praemissus erat, festinans pergit, quietus, uti res quo praemissus erat, festinans pergit, quietus, uti res postulabat, aciem exornat neque remittit, quid ubique hostis ageret, explorare. Postquam Rutilium consedisse iam et animo vacuom accepit, simulque ex Iugurthae proelio clamorem augeri, veritus, ne legatus cognita re laborantibus suis auxilio foret, aciem, quam diffidens virtuti militum arte statuerat, quo hostium itineri officeret, latius porrigit eoque modo ad Rutili castra procedit. Romani ex inproviso pulveris ager arbustis consitus prohibebat. et primo rati humum aridam manere et, sicuti acies movebatur, magis magisque appropinquare vident, cognita re properantes arma capiunt ac pro castris, sicuti imperabatur, consistunt. Deinde ubi propius ventum est, utrimque magno clamore concurritur. Numidae tantummodo remorati, dum in elephantis auxilium putant, postquam eos impeditos
Abbreviated transcription (Latin):
sederat. Simul orare ⁊ ortari milites ne deficerent.
In armis oĩã sita eẽ. S nec iugurta quidẽ uit̾ea
qͥetus erat. circurre. hortar. renouare p̃lium:
ipse cũ delectis tẽptare oiã. sub uenire suis. hosti¬
b dubiis instare. quos firmos cognouerat eminus
pugnãdo retinere. Eo modo inter se duo imꝑato¬
res sũma ui certabunt. Ipsi pares. cct̾m opibus
disparib Nã metello uirtꝰ militũ. locꝰ ad u̾sus¬
erat. Iugurte alia oĩa p̾ter milites oportuna.
Deniq romani ubi intellgt̃ neq sibi ꝑfugiũ
eẽ. neq ab hoste copia pugnandi fieri. & iã diei
uesꝑ erat. aduerso colle sicuti p̃ceptũ fuerat.
ĩ uadt̃. Amisso loco numide fusi. fugatiq pau¬
ci interiere. pluresq uelocitas. ⁊ regio ignara ho
stib tuta sunt. Int̾ea bomlcar quẽ elephantis :
parti copiarũ pedestrium p̃fectũ ab iugurtha su
p̃diximꝰ. ubi eũ rutilius p̃tergrͣsus ẽ. paulatĩ
suos in equũ locũ deduc̃. acdũ legatꝰ adflumen

Expanded text:
sederat. Simul orare et hortari milites, ne deficerent in armis omnia sita. Sed ne Iugurtha quidem interea quietus erat: circumire, hortari; renovare proelium et ipse cum delectis temptare omnia; subvenire suis, hostibus dubiis instare, quos firmos cognoverat, eminus pugnando retinere. Eo modo inter se duo imperatores, summi viri, certabant, ipsi pares, ceterum opibus disparibus. Nam Metello virtus militum erat, locus aduersus; Iugurthae alia omnia praeter milites opportuna. Denique Romani, ubi intellegunt neque sibi perfugium esse neque ab hoste copiam pugnandi fieri—et iam die uesper erat—, aduerso colle, sicuti praeceptum fuerat, euadunt. Amisso loco Numidae fusi fugatique; pauci interiere, plerosque uelocitas et regio hostibus ignara tutata sunt. Interea Bomilcar, quem elephantis et parti copiarpra diximus, ubi eum Rutilius praetergressus est, paulatim suos in aequum locum deducit ac, dum legatus ad flumen,
Abbreviated transcription (Latin):
pe nr̃i maiores federe uti contͣ in uirias
armati eatis. nichil ui. nichil dissessione
opus ẽ: necesse ẽ ut ipsi suomet more. p̃cipttes
eant. Occiso tibenio gracro. quẽ regnũ ꝑare sibi
aiebant. in plebẽ inmanã graues q̃łtiones ha¬
bite sunt. Post. G̃racci. :oi. fuluii cedẽ. ⁊tem
ur̃i ordinis nulti mortales in carc̃e neciti st̃
utͥusq cladis non lex. uerũ libido eoꝵ finem
fec̃. S sane hoc fuĩt regni ꝑatio plebi sua
restituere. Quidqͥd sine sanguine ciuium ul¬
cisci neqͥc iure factũ sit. Suꝑiorib amus ticiti
ĩ dignabamini erariũ exspoliari. reges: ppłos li¬
beros paucis uobilib uectigal pend̾e. penes cosẽ.
sũmã głam.: inxximas diuicias eẽ. tm̃ hec ta¬
lu ficinora impune suscepisse. parũ habuere.
Itaq postremo leges matestas urã diuiua ⁊ huma¬
na oũ ostib ur̃is tͣdita st̃. Neq eos qui ea feoe

Expanded text:
pe maiores vestri fecere, uti contra iniurias pe maiores vestri fecere, uti contra iniurias armati eatis. Nihil vi, nihil secession opus est; necesse est suomet ipsi more praecipites eant. Occiso Ti. Graccho, quem regnum parare aiebant, in plebem Romanam quaestiones habitae sunt; post C. Gracchi et C. Fului caedem item vestri ordinis multi mortales in carcere necati sunt: utriusque cladis non lex, verum libido eorum finem fecit. Sed sane fuerit regni paratio plebi sua restituere; quicquid sine sanguine civium ulcisci nequitur, iure factum sit. Superioribus annis taciti indignabamini aerarium expilari, reges et populos liberos paucis nobilibus uectigal pendere, penes eosdem et summam gloriam et maximas divitias esse. Tamen haec talia facinora impune suscepisse parum habuere, itaque postremo leges, maiestas vestra, divina et humana omnia hostibus tradita sunt. Neque eos qui ea fecere