comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quib non numquã boni
mores et iusta opera ꝓponun.¬
tur: ut se in eis seli uanita¬
te post posita exerce ant
ad monentur: inquirere
solent. quã ob rem quo p̃¬
mio. qua retributione. Respondetur itaq il¬
lis quod scriptum ẽ. quia nȩc ocłs uidit. nec
auris audiuit. nec in cor hominis ascendit. qͣ
p̃parauit ds̃ his qui diligunt eum. Quod eũ
illi ũ clare qd sit aduertere possunt: repetitur
hoc ipsum. aliis uerbis. et dicitur eis.
Premium quod his qui hac uita deo
serurunt in futura uita recompensatur uita e¬
terna. beatitudo ȩterna. eterna iocunditas: suf¬
ficientia scilicet omniũ cõmodoꝵ scđm uolun¬
tatem. et sine omni indigentia. Hec gͦ cũ illis
hoc modo dicuntur: bona quiõe et magna ut
sunt eẽ uidentur. S: quia non intelligunt. quoo
in ipsa uita eterna habituri sunt. nęc subito qͥd
sit om̃ium cõmodoꝵ. scd̾m uoluntatẽ sufficien¬
tia. et sine om̃i indigentia ꝑcipere possunt.
lis aliquatenus sapiant. et sie ad opera bona e

Expanded text:
quibus nonnunquam boni mores et justa opera proponuntur, ut se in eis, saeculi postposita vanitate, exerceant admonentur inquirere solent quamobrem, quo praemio, qua retributione. Respondetur itaque illis quod scriptum est: Quia nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit quae praeparavit Deus diligentibus se . Quod, cum illi non clare quid sit advertere possunt, repetitur hoc ipsum aliis verbis, et dicitur eis: Praemium quod his qui in hac vita Deo serviunt in futura vita recompensatur, est vita aeterna, beatitudo aeterna, aeterna jucunditas, sufficientia simul omnium commodorum secundum voluntatem et sine omni indigentia. Haec ergo, cum illis hoc modo dicuntur, bona quidem et magna, ut sunt, videntur; sed quia non intelligunt quid in hac vita habituri sint, nec subito quid sit omnium commodorum secundum voluntatem sufficientia et sine omni indigentia percipere possunt, lis aliq
Abbreviated transcription (Latin):
que quidem his quȩ digessimus. non
minus amantur s ad animam. sicut
illa ad corpus referintur. Quȩ nehilominus in
septenario numero constituta: non iodicum
placent menti. quę ipsor fuerit sapore imbuta.
De potestate.¬

Expanded text:
ae quidem iis, quae digessimus, non minus amantur, sed ad animam, sicut illa ad corpus, referuntur. Quae nihilominus, in septenario numero constituta, non modicum placent menti quae ipsorum fuerit sapore imbuta.  potesta
Abbreviated transcription (Latin):
Le illis aquis que super celum sunt non dixit
scriptura qd̾ congregate sunt in locũ unum:¬
e quẽadmodũ de illis que erant sub celo. Mag¬
na porro sut in hus om̃ibus sacram̃ta. nec explica¬
bilia presenti abbreuiacioni. quod aque que sub ce¬
lo sunt congregant᷑ in locũ unum. quod apparet ari¬
Aa et germina producit: simulq ipsa aeris spacia
contracta tandem caligine serenantur. e aquarum
tractus ad irrigandam atq infundendam terram. per
corpus illius quacũq sparguntur: et niehil sine cau¬
sa factum est. Hoc autem mirũ uidetur. qd̾ aque que
sub celo sunt congregant᷑ in locum unum: et ille q̃
supra celum sunt non congregantur. neq eis locus
unus tribuitur: sed telinquuntur diffuse atq ex¬
panse. quasi que eoartari nolint uel colligi. Quid pu¬
tas hoc sibi uult: tusi quod caritas dei diffusa est in
cordib nostris. per sp̃m sanctum qui datus ẽ nobis:

Expanded text:
e illis aquis quae supra coelum sunt non dixit Scriptura quod congregatae sunt in locum unum; quemadmodum de illis quae erant sub coelo. Magna sunt in his omnibus sacramenta, nec explicabilia praesenti abbreviatione, quod aquae quae sub coelo sunt congregantur in unum locum, quod apparet arida et germina producit, simulque ipsa aeris spatia contracta tandem caligine serenantur, et aquarum tractus ad irrigandam atque infundendam terram per corpus illius quacunque sparguntur; et nihil sine causa factum est. Hoc mirum videtur, quod aquae quae sub coelo sunt congregantur in locum unum, et illae quae sunt supra coelum non congregantur neque eis locus unus tribuitur, sed relinquuntur diffusae atque expansae, quasi aquae coarctari nolint vel colligi. Quid putas hoc sibi vult nisi quod Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est no
Abbreviated transcription (Latin):
sine motu efficiunt. et geuerant sine traductione:
qm̃ eternitas nec in suo statu se deseruit tempora
ordinans. neq ex suo substanciã ministrauit corrup¬
tibilia creans: sed manens quod eiat. fecit quod ñ
erat: in se contiuens potestatẽ faciendi. non sumens
ex se materiã facti. Neq enim degenerauit inferio¬
ra condens. ut natura in ipsa descenderet quibus
dedit initiũ: qm̃ et hoc ipsum omĩpotencia eius
natura continebat. sine natura naturã creare qua
iniciũ sumerent que non erant: qm̃ opus et factor
natura idem esse non poterant. Sicut ergo in facien¬
dis se non minuit eternitas. sic in factis se ñ auxit¬
se ĩmensitas: sed ante facta sine defectu pleua con¬
ititit. et post facta sine motu in deficiens ꝑmansit.
nichil nouũ assumens. nichil antiquũ amittens. to¬
tum dans. ⁊ nichil abiciens: Qu¬

Expanded text:
sine motu efficiunt et generant sine traductione; sine motu efficiunt et generant sine traductione; quoniam aeternitas nec in suo statu desernit tempora ordinans neque ex suo substantiam ministravit corruptibilia creans; sed manens quod erat, fecit quod non erat, in se continens potestatem faciendi, non sumens ex se materiam facti. Neque enim degeneravit inferiora condens, ut natura in ipsa descenderet, quibus dedit initium; quoniam et hoc ipsum omnipotentiae ejus natura continebat sine natura naturam creare, qua initium sumerent quae non erant, quoniam opus et factor natura idem esse non poterant. Sicut ergo in faciendis se non minuit aeternitas; sic in factis se non auxit immensitas. Sed ante facta sine defectu plena consistit; et post facta sine motu indeficiens permansit. Nihil novum assumens, nihil antiquum amittens; totum dans et nihil abjiciens.
Abbreviated transcription (Latin):
ultima sunt aute ultima. cause ultime. et ultuna ge¬
nerata. et prima generantia. Prime autem cause
alie create sunt: et que sunt in suo genere prime.
alie incrcate. et que uniuersaliter prime sunt.
Que enim in suo genere prime sunt ad aliquid
prime sunt. sed uniuersaliter prime non sunt:
qm̃ et si precedunt que subsecunt̃ omĩa. habent
tamen et ipse aliquid quo posteriores inueniant᷑:
qm̃ non precedunt oinnia. In hac enĩ uniu̾sitate
rerum omniũ. ita cunctis causaliter coherentib aliquid
primũ inuenitur. ut ex his omnib niehil prius esse
possit: qm̃ ipsum ex omnib primũ est omniũ. et ta¬
men ipso aliquid prius esse necesse est: qm̃ ex omnib
est. quibus uniuersaliter aliquid prius est. His uero cau¬
sis que uniuersaliter prime sunt. nichil prius est:
qm̃ ipse prime sunt omium. nec habent alias causas
ipse priores: qm̃ omĩum cause ipse sunt. He autem

Expanded text:
ultima sunt ante ultima, causae ultimae, et ultima geultima sunt ante ultima, causae ultimae, et ultima generata, et prima generantia. Primae autem causae aliae creatae sunt et quae sunt in suo genere primae, aliae increatae et quae universaliter primae sunt. Quae enim in suo genere primae sunt, ad aliquid primae sunt; sed universaliter primae non sunt; quoniam etsi praecedunt quae subsequuntur omnia, habent tamen et ipsae aliquid quo posteriores inveniantur, quoniam non praecedunt omnia. In hac enim universitate rerum omnium, ita cunctis causaliter cohaerentibus aliquid primum invenitur, ut ex his omnibus nihil prius esse possit, quoniam ipsum ex omnibus primum est omnium; et tamen ipso aliquid prius esse necesse est, quoniam ex omnibus est quibus universaliter aliquid prius est. His vero causis quae universaliter primae sunt, nihil prius est; quoniam ipsae primae sunt omnium, nec habent alias causas ipsae priores; quoniam omnium causae ipsae sunt. CA
Abbreviated transcription (Latin):
mo usq ad inũ. uniuersitatis huius ꝯpage.
ita sese causis quibusdã genituris ꝓsequit̃:
bile natura extremũq inueniatur. Quecũq enĩ
sunt rerum omĩum. aut cuise inueniunt᷑ subsequẽ¬
tium effectuũ esse: aut effectus precedentiũ causa¬
rum. Et rerũ quidem alia cause tantũ sunt. non
etiam effectus: sicut prima omĩum. alia effectus
tantũ non etiam eause: sicut ultuna et postrema
uniuersorũ. Alia autẽ et cause sunt ad posteriora
que generant: et ad priora a quib geuerant᷑ etfec¬
tus. Et sicut his que ultura sunt et effectus tan¬
tum priorũ. nichil posterius cernitur: sic etiã his
que prima sunt et cause tantũ subsequentiũ. nicħ
prius inuenitur. De mediis autẽ quecũq priora
sunt magis cause nominant᷑. et minus effectus:
quecũq uero posteriora sunt magis sunt effectus
et minus cause. et prima causalissima. Et que p̾¬
ma sunt post prima. primi sunt effectus: et que

Expanded text:
mo usque ad imum, in universitatis hujus compage mo usque ad imum, in universitatis hujus compage ita sese causis quibusdam rationumque genituribile natura externumque inveniatur. Quaecunque enim sunt rerum omnium, aut causae inveniuntur subsequentium effectuum esse, aut effectus praecedentium causarum. Et rerum quidem aliae causae tantum sunt, non etiam effectus; sicut prima omnium causa. Aliae effectus tantum, non etiam causae; sicut ultima et postrema universorum. Aliae autem et causae sunt ad posteriora quae generant; et ad priora a quibus generantur effectus; et sicut his quae ultima sunt et effectus tantum priorum nihil posterius cernitur; sic quidem iis quae prima sunt et causae tantum subsequentium, nihil prius invenitur. De mediis autem quaecunque priora sunt, magis causae nominantur, et minus effectus. Quaecunque vero posteriora sunt, magis sunt effectus; et minus causae, et prima causalissima. Et quae prima sunt post prima, primi sunt effectus; et quae
Abbreviated transcription (Latin):
uari ipse non potuit per creaturã: Cui alteri fecit
quod uibi non secit: quando alter nemo erat. nnsi ipse
qui fecit: Quasi enim pro nielilo factum esse uide¬
tur. et causam non habuisse ut fieret: qđ ita factũ
est. ut inde non iuuaretur ille qui feeit qr ꝑfectus
non eguit: nec alter inde iuuaretur. quia p̃ter illũ
qui iuuari posset alter non fuit. Et hoc fortassis
diligentius consideratũ. aliquẽ mouere possit. Prop¬
terea causam condicionis racionaliũ ereaturarũ. quã
in solo rerum auctore constituimꝰ. non solũ pro ho¬
minib de quibus sermo propositus erat. uerũ etiã
pro angelis: qm̃ et ipsi sicut eiusdem nature partici¬
pes sunt. ita quoq ab eodem fonte originis causã tra¬
hunt. generali quadam consideracione inuestigare
oportet: qm̃ in ipsa principium consistit unuer¬
sorum que facta sunt: De causis primordialibus
erum quippe omniũ ordo dispositioq a sũ e¬

Expanded text:
vari ipse non potuit per creaturam? qui alteri fecit vari ipse non potuit per creaturam? qui alteri fecit quod sibi non fecit quando alter nemo erat nisi ipse qui fecit. Quasi enim pro nihilo factum esse videtur et causam non habuisse, ut fieret quod ita factum est; ut inde nec juvaretur ille qui fecit quia perfectus non eguit; nec alter inde juvaretur, quia praeter ipsum qui juvari posset alter non fuit. Et hoc fortassis diligentius consideratum aliquem movere possit; propterea causam conditionis rationalium quam in solo rerum auctore constituimus, non solum pro hominibus de quibus sermo propositus erat, verum etiam pro angelis; quoniam et ipsi sicut ejusdem naturae participes sunt, ita quoque ab eodem fonte originis causam trahunt: generali quadam consideratione investigare oportet; quoniam in ipsa principium consistit universorum quae facta sunt. CAP. II. De causis primordialibus erum omnium ordo dispositioque a sum
Abbreviated transcription (Latin):
est ipse. Sed aliud bonum deorsũ erat. et de subtus
sumebatur ad necessitatẽ: aliud bonũ sursum erat
et desuper sumebatur ad felicitatẽ. Bonũ quippe
illud quod in creatura positũ erat. bonũ erat neces¬
sitatis: quod uero in creatore erat bonũ. bonũ erat
felicitatis. Et utrumq ad hominẽ ferebatur. quia
utrũq homini debebatur: quia ꝑpter aliud factus
est homo ut illud possideret et frueretur: aliud
propter hominẽ factũ est. ut illud acciperet ⁊ iuua¬
retur. In tantũ ergo racionalis creature condicio
ceteris om̃ibus que ꝓpter ipsam facta sunt excel¬
lencior esse probatur: quod omĩum causa est. Cau¬
sa uero eius alia nulla est: nisi ipse a quo ipsa
est. Sicut enim ab ipso est ut aliquid esser. sic ꝓpt̃
ipsum est ut beate esset: aliud sumens ab ipso hoc
est quod esset: aliud in ipso. hoc est qd̾ beate esset.
Sed dicit aliquis. Quare deus creaturã fecit: si iu¬

Expanded text:
est ipse. Sed aliud bonum deorsum erat et de subtus est ipse. Sed aliud bonum deorsum erat et de subtus sumebatur ad necessitatem, aliud bonum sursum erat, et desuper sumebatur ad felicitatem. Bonum quippe illud quod in creatura positum erat, bonum erat necessitatis; quod vero in Creatore erat bonum, bonum erat felicitatis. Et utrumque ad hominem ferebatur quia utrumque homini debebatur; quia propter alterum factus est homo, ut illud possideret et frueretur; alterum propter hominem factum est ut illud acciperet et juvaretur. In tantum ergo rationalis creaturae conditio caeteris omnibus quae propter ipsam facta sunt excellentior esse probatur; quod omnium causa ipsa est. Causa vero ejus alia nulla est, nisi ipse a quo ipsa est. Sicut enim ab ipso est, ut aliquid esset; sic propter ipsum est, ut beate esset; alterum sumens ab ipso, hoc est quod esset; alterum in ipso, hoc est quod beate esset. Sed dicet aliquis: Quare Deus creaturam fecit si ju
Abbreviated transcription (Latin):
non erat: quia idem non erant ꝓpter quos erat.
Deus ꝑfectus erat et plenus bono consũmato. neq
opus habuit aliunde consũmari nec minui po¬
tuit eternus. nec ĩmensus augeri. Homo uero na¬
tura egens erat alieni auxilii. quod uel conser¬
uaret quod mutabile acceperat: uel augeret
quod non consũmatũ habebat. Ita positus est in
medio homo ut ei seruiretur et ipse seruiret:
ut acciperet utrimq ipse et totũ sibi uendicaret
et reflueret totũ ad bonum hominis. et quod
accepit obsequiũ. et quod impendit. uoluit enĩ
deus ut ab homine sibi seruiretur: sic tamen ut
ea seruitute non deus. sed homo ipse seruiens iu¬
uaretur: et uoluit ut mundus seruiret homini
et exinde similiter iuuaretur homo. et totũ ho¬
minis bonũ esset: quia ꝑpter hominẽ totum hoc
factum est. Ergo totum bonũ hominis erat: uideli¬
cet et quod factũ est ꝑꝑter ipsum: et ꝑꝑter qd̾ factus

Expanded text:
non erat; quia idem non erat propter quos erat. non erat; quia idem non erat propter quos erat. Deus perfectus erat et plenus bono consummato; neque opus habuit aliunde juvari, quoniam nec minui potuit aeternus, nec immensus augeri. Homo vero natura egens erat alieni auxilii, quo vel conservaret quod mutabile acceperat, vel augeret quod non consummatum habebat. Ita positus est in medio homo, ut et ei serviretur et ipse serviret, et acciperet utrinque ipse, et totum sibi vindicaret; et reflueret totum ad bonum hominis, et quod accepit obsequium et quod impendit. Voluit enim Deus ut ab homine sibi serviretur; sic tamen ut ea servitute non Deus sed homo ipse serviens juvaretur, et voluit ut mundus serviret homini, et exinde similiter juvaretur homo, et totum hominis esset bonum, quia propter hominem totum hoc factum est. Ergo totum bonum hominis erat: videlicet et quod factum est propter ipsum, et propter quod factus
Abbreviated transcription (Latin):
pore exorta sunt: et ante tempora ordinata sunt.
Si enim omĩa deus fecit ꝓpter hominem. causa om̃iũ
honio est: et causaliter homo prior omnibus est.
Ipsum uero ꝓpter quod homo factus est. prius ho¬
mine est: et multo ante omĩa quibus homo causa¬
liter prior est. Id autem propter quod factus est
homo: quid aliud erit nisi ipse a quo factus est
homo: Si ergo causa mundi homo est. quia ꝓpter
hominẽ. factus est mundus. et causa hominis deus
est. quia ꝓpter deum factus est homo. ergo d̾s erat
et mundus non erat. neq homo erat: et factus
est ꝓpter deum homo qui non erat: et mundus
propter hominẽ qui necdum erat. Et quasi eadem
causa uidebatur quod factus est homo ꝑpter dm̃:
et quod ꝓpter hominẽ factus est mundus. Nam
et homo factus est ut deo seruiret ꝑpter quem fae¬
tus est: et mundus factus est ut seruret homini
propter quẽ factus est. Et quasi idem erat ⁊ idem

Expanded text:
pore orta sunt, et ante tempora ordinata sunt. pore orta sunt, et ante tempora ordinata sunt. Si enim omnia Deus fecit propter hominem, causa omnium homo est; et causaliter homo prior omnibus est, ipsum vero propter quod homo factus est prius homine est; et multo ante omnia quibus homo causaliter prior est. Id autem propter quod factus est homo, quid aliud erit nisi ipse a quo factus est homo? Si ergo causa mundi homo est, quia propter hominem factus est mundus et causa hominis Deus est, quia propter Deum factus est homo; ergo Deus erat et mundus non erat, neque homo erat; et factus est propter Deum homo qui non erat et mundus propter hominem qui necdum erat; et quasi eadem causa videbatur quod factus est homo propter Deum et quod propter hominem mundus factus est. Nam et homo factus est ut Deo serviret propter quem factus est; et mundus factus est ut serviret homini propter quem factus est. Et quasi idem erat et idem
Abbreviated transcription (Latin):
n principio operis. quod fr̃m instancia
magis quam alacritate propria aggres¬
sus sum: mundi huius sensibilis originẽ
et dispositionẽ. quam breuissimo potui
sermone. et qui maxime ut propositum
nobis fuerat introducendis conueniat. ex¬
plicui. Nunc uero consequens est. ut cre¬
acionem hominis ꝓpter quẽ ipse mundus
est factus. sermone ꝓsequam: eo sane or¬
dine loquendi incedentes. quem creator
ipse rerum demonstrauit oꝑando. Prius
siquidem opifex deus mundũ fecit. ac deinde ho¬
minem possessorẽ mundi et dñm: ut ceteris omĩ¬
bus iure condicionis dominaretur homo: ipsi a qͦ
factus fuerat soli uoluntaria libertate subiectus.
Unde constat creacionẽ hominis rerũ omnium
uisibiliũ condicione. posteriorẽ quidem tempore.
sed causa priorem fuisse: quia qui factus est post
omĩa. ꝓpter eum omĩa facta sunt. Causa ergo con¬
dicionis humane ante omĩa est: et ipsam inuesti¬
gare oportet supra omĩa et ante omĩa. que tem¬

Expanded text:
n principio operis, quod vestra instantia magis quam alacritate propria aggressus sum, mundi hujus sensibilis originem et dispositionem, quam brevissimo potui sermone et qui maxime, ut propositum nobis fuerat, introducendis conveniat, explicui; nunc vero consequens est ut creationem hominis propter quem mundus ipse factus est sermone prosequamur eo sane ordine loquendo incedentes quem Creator ipse rerum demonstravit operando. Prius siquidem opifex Deus mundum fecit; ac deinde hominem possessorem et dominum mundi, ut caeteris omnibus jure conditionis dominaretur homo, ipsi a quo factus fuerat soli voluntaria libertate subjectus. Unde constat creationem hominis, rerum omnium visibilium conditione posteriorem quidem tempore, sed causa priorem fuisse: quia qui factus est post omnia, propter eum omnia facta sunt. Causa ergo conditionis humanae ante omnia est; et ipsam investigare oportet supra omnia et ante omnia quae tem
Abbreviated transcription (Latin):
sam condicionis humane inuestigemus: ut simul
demonstretur. et primũ racionabiliter a deo ꝯditus.
et post modũ misericorditer reparatus. Ibi quoq dũ
conderetur gratuito factum opus racionabile: et hic
dum redimeretur racionabiliter impletũ opus gr̃e.
dine decurrere debet: id est primũ quare creatus
sit homo. deinde qualis creatus sit. deinde qualiter
lapsus sit: postremo autẽ qualiter sit reparatus:¬
de causa creationis humane: et de primordialib

Expanded text:
sam conditionis humanae investigemus, ut simul sam conditionis humanae investigemus, ut simul demonstretur et primum rationabiliter a Deo conditus, et postmodum misericorditer reparatus. Ibi quoque dum conderetur gratuito factum opus rationabile; et hic dum redimeretur rationabiliter impletum opus gratiadine decurrere debet, id est, primum quare creatus sit homo; deinde qualis creatus sit; deinde qualiter lapsus sit; postremo autem qualiter sit reparatusDE CAUSA CR
Abbreviated transcription (Latin):
attigisse ꝓnunciamꝰ. Hoc autem incipiendũ est a
condicione primi parentis: et erudiendũ paulatĩ
progredientib nobis semꝑ ad ea que ordine bene¬
ed breuiter in clausula illa que supra dic¬
ta sunt colligimus: ad intelligentiã dicen¬
dorum ꝯparandã. Opera ergo adicionis¬
id est mundus iste sensibilis. cum omnib elem̃tis suis
in materia quidem ante omnem diem. in tempore
pariter et cum tẽpore facta sunt. postea sex diebus
in forinam disposita: tribus primis diebus ordinata.
et sequentib tribus ornata. Nouissime sexto die fac¬
tus est homo adam et eua. propter quem facta sunt
cetera omĩa. et ipse in paradiso collocatus est. pͥmo
mansurus ibi et operaturus: ut post opus consũma¬
tum et obedienciam impletã. illuc exinde prouehe¬
retur ubi erat mansurus. S quia sequentis operis
seriem a condicione primi hominis deducere institu¬
imus: iustum est ut in ipso exordio libri. primũ cau¬

Expanded text:
attigisse pronuntiamus. Hoc autem incipiendum est a attigisse pronuntiamus. Hoc autem incipiendum est a conditione primi parentis; et cernendum paulatim progredientibus nobis semper ad ea quae ordine ed breviter in clausula ipsa supradicta colligimus, ad intelligentiam dicendorum comparandam. Opera ergo conditionisid est mundus iste sensibilis cum omnibus elementis suis in materia quidem ante omnem diem in tempore pariter et cum tempore facta sunt; postea sex diebus in formam disposita: tribus primis diebus ordinata, et sequentibus tribus ornata. Novissime sexta die factus est homo Adam et Eva, propter quem facta sunt caetera omnia; et ipse in paradiso collocatus est: primo mansurus ibi et operaturus ut post opus consummatum et obedientiam impletam exinde illuc proveheretur ubi erat semper mansurus. Sed, quia sequentis operis seriem, a conditione primi hominis deducere instituimus, justum est ut in ipsius exordio libri, primum cau
Abbreviated transcription (Latin):
que ut breui diffiuitione ꝑstringamus. oꝑa restau¬
rationis dicimus esse incarnationẽ uerbi. et que ꝑ
carnem et in carne gessit uerbum. cum omnibus
sacram̃tis suis: siue his que ab inicio mundi ad ip¬
sam incarnacionẽ figurandã precesserũt. siue his
que usq in finem seculi ad ipsam adnunciandã et
predicandã subsecuntur. De his loquitur omnis
diuina scriptura. ⁊ de his et pro his facta ẽ omĩs
diuina scriptura: quia quẽadmodũ libri gentiliũ.
opera condicionis inuestigant et tractant: sie diui¬
na eloquia ad opera restauracionis tractanda ⁊ cõ¬
mendanda in axime operam dant. Ergo in oꝑibus¬
restauracionis a principio condicionis et redẽptionis
misteriũ inuestigandũ est: et si hoc diligenter in
his omnib scd̾m seriem temporũ et successiones
geneiacionũ ad dispensationes p̃ceptorũ inquirimꝰ:
sũmã totam diuinarũ scripturarũ fidenter nos

Expanded text:
quae ut brevi definitione stringamus, opera restauquae ut brevi definitione stringamus, opera restaurationis esse dicimus incarnationem Verbi, et quae in carne et per carnem gessit Verbum cum omnibus sacramentis suis; sive iis quae ab initio mundi ad ipsam incarnationem figurandam praecesserunt, sive iis quae usque in finem saeculi ad ipsam annuntiandam et praedicandam subsequuntur. De his loquitur omnis divina Scriptura, et de his et pro his facta est omnis divina Scriptura; quia, quemadmodum libri gentilium opera conditionis investigant, et tractant, sic divina eloquia ad opera restaurationis tractanda et commendanda maxime operam dant. CAP. XXIX. Qurestaurationis a principio redemptionis mysterium investigandum est; et si hoc diligenter in his omnibus secundum seriem temporum et successiones generationum ac dispositionem praeceptorum inquirimus, summam totam divinarum Scripturarum fidenter nos
Abbreviated transcription (Latin):
uam multa sunt alia: que de his diebus mis¬
tica dici potuerũt. S nos quasi extra ma¬
teriam nostram cursim ista ꝑstrinximus:
ut ad eandem materiã tractandã. quasi ex p̃cedenti
accessum conuenientiorẽ haberemus. Siquidem pro¬
positum habemus de sacram̃to redẽptionis humane.
quod a principio condicionis in operib restauraci¬
onis formatum est: quantum dominus in hoc oꝑe¬
dederit tractare. Sed quia opera condicionis tẽpore
priora fuerũt. ab his exordium sermonis sũpsimus:
ut inde ad reliqua que secuntur. suo ordine uiam
faceremus. Dicimus namq opera condicionis crea¬
tionem uniuersorũ. quando facta sunt ut essent
que non erant: opera uero restauracionis. quibus
impletũ est uel figuratũ est sacram̃tũ redẽptionis.
quo reparata sunt que perierant. Ergo opera condi¬
cionis sunt. que in principio mundi sex dieb facta
sunt: opera uero restauracionis. que a principio
mundi ꝓpter reparacionẽ hominis sex etatib fiũt:

Expanded text:
uam multa sunt alia quae de his diebus mystica dici potuerunt. Sed nos quasi extra materiam nostram cursim ista perstrinximus, ut ad eamdem materiam tractandam quasi ex praecedenti accessum convenientiorem haberemus. Nos siquidem propositum habemus de sacramento redemptionis humanae quod a principio in operibus restaurationis formatum est quantum Dominus dederit in hoc opere tractare. Sed quia opera conditionis tempore priora fuerunt, ab his exordium sermonis sumpsimus, ut inde ad reliqua quae sequuntur suo ordine viam faceremus. Dicimus namque opera conditionis creationem universorum, quando facta sunt ut essent quae non erant; opera vero restaurationis quibus impletum est vel figuratum est sacramentum redemptionis quo reparata sunt quae perierant. Ergo opera conditionis sunt quae in principio mundi sex diebus facta sunt; opera vero restaurationis quae a principio mundi propter reparationem hominis sex aetatibus fiunt;
Abbreviated transcription (Latin):
us elementi materiã referat quod quasi tantam aer
corpulenciã non habuerit. ut animantiũ corpora
que solidam materiã requirunt ex eo conderentur.
aquarũ autem naturã magis terre affinem. plusq
corpulentie habentem: ac per hoc formandis corpo¬
ribus aptiorem. S altior in his rebus. sacram̃ti uirtꝰ
una materia facti sũt:  in una sode dispelta ñft.xxiiii¬
uo enim sunt genera animantium. que¬
ex una origine prodeunt: sed non unam
mansionẽ sortiuntur. Pisces in originali se¬
de permanent. uolatilia sursum tolluntur: et fi¬
unt quasi supra id quod facta sunt. Sic de una mas¬
sa corruptibilis nature. ⁊ sua mutabilitate deflu¬
entis. uniuersa generis humani propago trahitur: sed
aliis deorsum in ea qua nati sunt corruptione iuste
relictis: alii sursum dono gracie ad sortem celestis pa¬

Expanded text:
us elementi materiam referat: quod quasi tantam aer us elementi materiam referat: quod quasi tantam aer corpulentiam non habuerit, ut animantium corpora quae solidam materiam requirunt ex eo conderentur. Aquarum autem naturam magis terrae affinem plusque corpulentiae habentem, ac per hoc formandis corporibus aptiorem. Sed altior in his rebus sacramenti virtus una materia facti sunt; et in una sede dispositi non sunt. Duo sunt genera animantium quaex una origine prodeunt; sed non unam mansionem sortiuntur. Pisces in originali sede permanent. Volatilia sursum tolluntur, et fiunt quasi supra id quod facta sunt. Sic de una massa corruptibilis naturae, et sua mutabilitate defluentis universa generis humani propago trahitur, sed aliis deorsum in ea qua nati sunt conruptione juste derelictis; aliis sursum dono gratiae ad sortem coelestis pa
Abbreviated transcription (Latin):
et propter eum qui fecit terram et celum. Ergo fac¬
tus est homo. non quasi ornatus terre. sed dñs ⁊ pos¬
sessor: ut non ad terram referatur possessio et con¬
dicio eius propter quem facta ẽ t̾ra. atq ordinata:
Utrum de ipsis elementis ereata sint ea que ad
e ornatibus elementorum si interroget
quis. utrũnam credendum sit ex ipsis ele¬
mentis illa esse condita. que ad eorũ deco¬
rem et pulchritudinẽ facta probantur: ut uerbi
gracia que ad ornatũ terre facta sunt. non nisi de
terra sumi potuerunt: hoc et si in alus uerũ esse¬
concedimus. non tamen in elemento aeris ullomͦ
ptobare ualemus: cum manifeste uolatilia legamꝰ
accepisse et ab aquis originem. et in aere mansio¬
nem. Quod quare factum sit. ut non ad similitudi¬
nem aliorum que ad ornatũ elementorũ mundi
creata sunt. ex ipso elemento materiã sumerent.
in quo locum sortiri debuerunt: forte quis ad ipsi¬

Expanded text:
et propter eum qui fecit terram et coelum . Ergo facet propter eum qui fecit terram et coelum . Ergo factus est homo non quasi ornatus terrae, sed dominus et possessor, ut non ad terram referatur conditio ejus propter quem facta est terra. CAP. XXVI. Utrum de ipsis elementis facta sunt quae ad e ornatibus elementorum si interroget quis, utrumnam credendum sit ex ipsis ementis esse condita ad quorum decorem vel pulchritudinem facta probantur, ut verbi gratia: quae ad ornatum terrae facta sunt, non nisi de terra sumi potuerunt; hoc et si in aliis verum concedimus, non tamen in elemento aeris ullo modo probare valemus, cum manifeste volatilia legamus accepisse et ab aquis originem et in aere mansionem. Quod quare factum sit ut non ad similitudinem aliorum quae ad ornatum elementorum mundi creata sunt ex ipso elemento materiam sumerent in quo locum sortiri debuerunt, forte quis ad ipsi
Abbreviated transcription (Latin):
primis trib diebus disposita ẽ uniuersita¬
tis huius machina. et portibus suis distributa.
firmamento demper expanso: deinde terra reuelata.
atq in imo reudente. et suo pondere librata. collectisq
aquarũ molibus intra receptacula sua et aere serenato
quatuor mundi elementa locis suis distincta. et ordina¬
ta sunt : Quomodo tribus diebus soquentibus
oruatus est mundus. xxii¬
einde sequebatur ornatus eorum: et hoc tri¬
bus diebus sequentibus item factum est. Quar¬
to qui fuit primus in tribus: ornatũ est fir¬
mamentum. sole. ⁊ luna. ⁊ stellis. Quinto die qui fuit
secundus in tribus: aer in uolatilibus et aque in pisei¬
bus ornam̃ta acceperunt. Sexto die qui fuit tereius
in tribus: accepit terra bestias et iumenta. et repti¬
lia. ceteraq: animantia. que mouent᷑ in terra. Homo
autem nouissimo die factus est de terra. et in terra:
non tamen ad terram. neq propter terrã. s ad celum.

Expanded text:
primis tribus diebus disposita est universitaprimis tribus diebus disposita est universitatis hujus machina et partibus suis distributa firmamento desuper expanso. Deinde terra revelata atque in imo residente et suo pondere librata, collectisque aquarum molibus intra receptacula sua aere serenato: quatuor mundi elementa locis suis distincta et ordinata sunt. CAP. XXV. Quomodo tribus diebus sequentibus ornatus est mundus. Deinde sequebatur ornatus eorum, et hoc tribus sequentibus item diebus factum est. Quarto qui fuit primus in tribus ornatum est firmamentum sole et luna et stellis. Quinto die qui fuit secundus in tribus aer in volatilibus, et aquae in piscibus ornamenta acceperunt. Sexto die qui fuit tertius in tribus accepit terra bestias et jumenta et reptilia caeteraque animantia quae moventur in terra. Homo autem novissimo die factus est de terra et in terra, non tamen ad terram, neque propter terram, sed ad coelum;
Abbreviated transcription (Latin):
tiorem inquit apłs uobis uiam demonstrabo. Si lin¬
guis hominũ loquar et angelorũ. si habuero omnẽ
prophetiã. si nouero misteria: quid est: Nichil tͥn¬
prodest: si caritatem non habeam. Pax ait dei que
exuperat omnẽ sensum: custodiat corda uestra. ⁊ in¬
telligentias uestras. Iam quodã modo uidemꝰ. quate
ille aque que scpra celum sunt non debuer̃t colligi.
et in unũ coartari: qm̃ caritas amplificanda semper
est et dilatanda: et quanto latius panditur. tanto cel¬
sius sublimatur. Que sub celo sunt autem aque. con¬
gregande sunt. et constringende in unum locum:
ut inde per certos tramites et exitus ordinatos
quacũq deducant᷑: qm affectus anime inferior. nͥ
certa lege constringatur. non potest apparere ariua
nec germina producere: sicut apłs castigat corpus
suum ⁊ in seruitutẽ redigit: ne forte cum. liis pre¬
cee ista sunt trium dierũ opera: ante quã
sol uel cetera luminaria facta fuifsẽt. In his

Expanded text:
demonstro . Si lingua hominum loquar et angelorum; si habuero omnem prophetiam; si novero mysteria omnia, quid est? nihil prodest si charitatem non habeam . Pax, ait, Dei quae exsuperat omnem sensum custodiat corda vestra et intelligentias vestras . Jam quodammodo videmus quare aquae illae quae supra coelum sunt non debuerunt colligi et in unum coarctari, quoniam charitas amplificanda semper est et dilatanda; et quanto latius panditur tanto celsius sublimatur. Quae autem sub coelo sunt aquae, congregandae sunt et constringendae in locum unum, ut inde per certos tramites et exitus ordinatos, quacunque deducantur. Quoniam affectus animae inferior nisi certa lege constringatur, non potest apparere arida, nec germina producere, sicut Apostolus: Castigat corpus suum et in servi utem religit, ne forte cum aliis praeispositio. Ecce ista sunt trium dierum opera, antequam sol vel caetera luminaria facta fuissent. In his
Abbreviated transcription (Latin):
his qui per negligentiã amittunt ep̃i presentiã. ⁊ ñ
suscipiunt manus impositionẽ: ne forte ꝓpt̾ea dãpnẽ¬
tur. quia festinare debuerũt dum potuerunt. Propter
eos enim qui articulo tẽporis p̃ueniunt᷑. instituta est
illa qua sacerdos baptizatũ statim in uertice linit.
sacri baptismatis unctio: ut in hoc ipso ostendatur
cum tam sollicite uniuersis cauetur: ne forte sine ipso
ab hac uita subtrahant᷑. Manifestũ est autẽ qd̾ primis
tẽporib. omĩs unctio crismatis per solos pontifices fie¬
bat. S et postea quam institutũ est. ut baptizatum
sacerdos in uertice liniat: consignatio tamen frontis
solis pontificib reseruat᷑. Solus enim pontifex fron¬
tem signare ac linire debet: et spm paraclitũ tradere¬

Expanded text:
iis qui per negligentiam amittunt episcopi praesentiam, et non iis qui per negligentiam amittunt episcopi praesentiam, et non suscipiunt manus impositionem, ne forte propterea damnentur; quia festinare debuerunt dum potuerunt. Propter eos enim qui articulo temporis praeveniuntur, instituta est illa qua sacerdos baptizatum statim in vertice linit, sacri chrismatis unctio, ut in hoc ipso ostendatur  cum tam sollicite universis cavetur ne forte sine ipso ab hac vita subtrahantur. Manifestum est autem quod primis temporibus omnis unctio chrismatis per solos pontifices fiebat. Sed et posteaquam institutum est, ut baptizatum sacerdos in vertice liniat, consignatio tamen frontis solis pontificibus reservatur. Solus enim pontifex frontem consignare et linire potest, et Spiritum sanctum tradere
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s gentes electum regale sacerdotiũ sumꝰ. Ex oleo et
balsamo crisia conficitur: quia per oleum infusio
unctione crismatis per ĩpositionẽ manus
in fronte signatur. solis episcopis apłorum uicariis
mant suꝑ eos. et sp̃m paraclitũ tradant: sicut in primi¬
tiua ecclesia sp̃m scm̃ per impositionẽ manuũ dandi.
soli apłi potestatem habuisse leguntur : Quia sanctus
tizatum presbiter in uertice crisiate linat.
ꝓpter occasionem quidem mortis: ne forte ꝑ absentiã
ep̃i et difficultatẽ eum consequendi: sine impositione¬
manus baptizatũ ab hac uita migiare contingeret.
Quod quidem omĩno periculosũ esset: q sicut in bap¬
tisio remissio peccatorũ accipitur: ita ꝑ manus impo¬
sitionem sp̃c paraclitus datur. Illic gracia attribuitur
ad peccatorũ remissionẽ : hic gracia datur ad confirma¬
tionem. Quid autem prodest si a lapsu erigeris: nisi
etiam ad standũ confirmeris : Proptea timendum est

Expanded text:
mus, et regale sacerdotium . Chrisma ex oleo et balsamo conficitur, quia per oleum infusio unctione chrismatis, per impositionem manus in fronte signatur; solis episcopis apostolorum vicariis tum Paracletum tradant; sicut in primitiva Ecclesia Spiritum sanctum per impositionem manuum dandi soli apostoli potestatem habuisse leguntur. CAP. III. tizatum puerum presbyter crismate liniat propter occasionepiscopi, et difficultatem eum consequendi, sine manus impositione baptizatum ab hac vita migrare contingeret. Quod quidem omnino periculosum esset. Quia sicut in baptismo remissio peccatorum accipitur, ita per manus impositionem Spiritus Paracletus datur; illic gratia attribuitur ad remissionem peccatorum, hic gratia datur ad confirmationem. Quid autem prodest si a lapsu erigeris, nisi etiam ad standum confirmeris? Propterea timendum est
Abbreviated transcription (Latin):
id est impositionis manuũ. etiã hoc queri¬
tur: utrũ maius sit sacram̃tũ ꝗͣ baptismꝰ.
S sicut sacri canones definiunt. utrũq magnũ omĩno
est sacram̃tum. et sũma deuotione pensandũ: quãuis tamͣ
alterum idest impositio manuũ. in eo quod a solis sũmisq¬
pontificib celebratur: maiori uideatur reuerentia colen¬
dum. S hec duo ita coniuncta sunt in oꝑatione salutis:
ut non nisi morte interueniente. oĩno separari possint:

Expanded text:
id est impositionis manuum etiam quaeritur utrum majus sit sacramentum quam baptismus. Sed sicut sacri canones definiunt, utrumque magnum omnino est sacramentum, et summa devotione pensandum. Quamvis tamen alterum, id est impositio manuum in eo quod a solis pontificibus celebratur, majori videatur reverentia colendum, sed haec duo ita conjuncta sunt in operatione salutis, ut nisi morte interveniente omnino separari non possint.
Abbreviated transcription (Latin):
isti quia nec in xp̃i nomine nec cum fide sp̃c scĩ baptitati
fuerunt: non potuerũt acciꝑe baptisinatis sacram̃tũ.
Baptiati sunt itaq in nomine iħu xp̃i: nec iteratum
est in his baptisma. sed innouatũ. Unum enĩ baptisma.
Ubi autem non est plenum baptismatis sacramentũ:
nec principiũ nec species aliqua baptismatis estimatur.
unum neges: totũ subruis. Et quẽadinodũ siunũ inser¬
mone comp̃hendas. aut patrẽ. aut filium. aut sp̃m scm̃.
fide autem nec patrẽ nec filium nec spm scm̃ abneges.
plenũ est fidei sacram̃tũ: ita etiam quãuis et patrem et
filium et sp̃m scm̃ dicas: et aut patris aut filii aut sp̃ẽ
sancti minuas potestatẽ: uacuũ est omne inisteriũ. Demq
et illi ipsi qui dixerãt. nec si sp̾c sanctus est audiuiinus.
baptizati sunt postea in nomine dñi nr̃i iħu xp̃i: et hoc
fuerat. exp̃ssũ est fide. Cũ enĩ dicitur in nomine dñi nr̃i

Expanded text:
isti qui nec in Christi nomine, nec cum fide Spiritus sancti baptizati isti qui nec in Christi nomine, nec cum fide Spiritus sancti baptizati fuerunt, non potuerunt accipere baptismatis sacramentum. Baptizati sunt itaque in nomine Jesu Christi, nec iteratum est in his baptisma, sed novatum. Unum enim baptisma. Ubi autem non est plenum baptismatis sacramentum, nec principium vel species aliqua baptismatis existimatur. unum neges totum subruis, et quemadmodum si unum in sermone comprehendas aut Patrem aut Filium, aut Spiritum sanctum, fide autem nec Patrem nec Filium nec Spiritum sanctum abneges: plenum est fidei sacramentum. Ita etiam quamvis et Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum dicas et aut Patris aut Filii aut Spiritus sancti minuas potestatem; vacuum est omnino mysterium. Denique et illi ipsi qui dixerant: Nec si Spiritus sanctus sit audivimus ; baptizati sunt postea in nomine Domini Jesu Christi, et hoc fuerat, expressum est fide. Cum enim dicitur in nomine Domini
Abbreviated transcription (Latin):
uersitas sermonis ab ipsa duintaxat sinceritate et unitate
fidei non discrepans: nichil officiat. S in hac parte uisũ
est michi. auctoritate potius quã mea racione. interro¬
gationi tue respondendũ. Beatus ambrosius in libro quẽ
de trinitate scripsit: sic ait. Illi qui negauerũt se scire
sp̃m scm̃. quãuis baptiratos se dicerent in ioħis baptismo.
baptizati sunt postea : quia ioħs in remissione peccatorũ
in aduenientis iħu non in suo baptizauit nomine: et
ideo sp̃m nesciebant: quia nec baptismũ in ap̃i nomine
sicut iohannes baptitare consueuerat acceꝑant. Iohannes
enim licet non baptizaret in sp̃u : tamen et xp̃m p̾dica¬
bat et sp̃m. Deniq cum int̾rogaret᷑ ne forte ipse esset
xp̃c: respondit. Ego uos aqua baptiro: ueniet autem
fortior me post me. cuius non sum dignus calciamenta
portare: ipse uos baptirabit insp̃u scõ et igne. Ergo

Expanded text:
versitas sermonis ab ipsa duntaxat sinceritate et unitate versitas sermonis ab ipsa duntaxat sinceritate et unitate fidei non discrepans, nihil officiat. Sed in hac parte visum est mihi auctoritate potius quam mea ratione interrogationi tuae respondendum. Beatus Ambrosius in libro quem de Trinitate scripsit, sic ait: Illi qui negaverunt se scire Spiritum sanctum, quamvis baptizatos se dicerent in Joannis baptismo, baptizati sunt postea: quia Joannes in remissionem peccatorum, in advenientis Jesu, non in suo baptizavit nomine: et ideo Spiritum nesciebant, quia nec baptismum in Christi nomine, sicut Joannes baptizare solebat acceperant. Joannes enim licet non baptizaret in spiritu: tamen et Christum praedicabat et spiritum. Denique cum interrogaretur ne forte ipse esset Christus, respondit: Ego vos aqua baptizo. Venit autem fortior me, cujus non sum dignus calceamenta portare. Ipse vos baptizabit in Spiritu sancto et igne . Ergo
Abbreviated transcription (Latin):
fiteris. Ille iussit ut in nomine patris et filii et sp̃c sancti
baptitares: tu mergis hominẽ et dicis. ego baptiro te in
nomine patris et filii et sp̃c sancti. Bene sequeris formã
institucionis diuine : facis quod iussit. ꝓfiteris qd̾ insti¬
tuit. S dicis. Quid ergo: Si quis forte ꝑ ignorantiam
sine consciencia erroris horum uerborũ formã non tenens
tamen cum plena fide homint̃ baptizaret dicens. baptirote
in nomine patris om̃ipotentis. siue in nomine filii dei. siue
in nomine sp̃c sancti: siue etiam quod in actib apłorum
le: quod quidem quantũ ad expressionẽ uocis. a supͣdicta
dicendi forma diuersum esset. sed quantũ ad ꝓfessionem
ueritatis non esset contrariũ : utrũne uerum baptismatis
sacram̃tũ in ullo constare deberet: Poterant fortassis ad
hanc questionẽ tuam soluendã plurune hinc inde racio¬
nes adduci: et ostendi quia ubi eadem fides constat: di¬

Expanded text:
fiteris. Ille jussit ut in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti fiteris. Ille jussit ut in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti baptizares. Tu mergis hominem et dicis: « Ego baptizo te in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. » Bene sequeris formam institutionis divinae, facis quod jussit, profiteris quod instituit. Sed dicis: quid ergo? Si quis forte per ignorantiam sine conscientia erroris, horum verborum formam non tenens; tamen cum plena fide hominem baptizaret, dicens: Baptizo te in nomine Patris omnipotentis, sive in nomine Filii Dei; sive in nomine Spiritus sancti; sive etiam quod in Actibus apostolorum le, quod quidem quantum ad expressionem vocis a supradicta dicendi forma diversum esset; sed quantum ad professionem veritatis non esset, contrarium: An ne verum baptismatis sacramentum in illo constare deberet? Poterant fortasse ad hanc quaestionem tuam solvendam plurimae hinc inde rationes conduci et ostendi, quod ubi eadem fides constat, di
Abbreviated transcription (Latin):
latet occulta donec nominari incipiat: et uenire in mani¬
festacionem. Tunc quippe nomen esse incipit: qn nomi
in nomine patris et filii et sp̃c sancti baptiz amus: qñ
bapti zamus in confessione fidei patris et filii et sp̃c scĩ.
Ipse enim dicit. Ite docete om̃s gentes: baptizantes eos
in nomine patris et filii et sp̃c sancti. Docete. et baptira¬
te.Si tingius et taces: tinguis et non doces. Habes bapti¬
tate: sed docete non habes. Crede ergo et confitere. lo¬
quere et merge: ut in confessione lauentur que mũdan¬
dasunt. S forte queris ipsam ꝓfestionis fidei formã in ꝑ¬
ficiendo baptisiatis sacram̃to: qualem intelligi oporteat.
Ad quod breuiter respondendũ puto illam esse baptizan¬
tandum om̃s gentes mitteret. tradidit dicens. Euntes do¬
cete om̃s gentes: baptirantes eos in nomine patris et filii
et sp̃c sancti. Ergo recte feceris: si quod ille p̃cepit tu con¬

Expanded text:
latet occulta donec nominari incipiat, et venire in manilatet occulta donec nominari incipiat, et venire in manifestationem. Tunc quippe nomen esse incipit quando noin nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti baptizamus, quando baptizamus in confessione fidei Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Ipse enim dixit: Ite, docete omnes gentes baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Docete et baptizate; si tingis et taces, tingis et non doces. Habes baptizate, sed docete non habes. Crede ergo et confitere; loquere et merge, ut in confessione laventur quae mundanda sunt. Sed forte quaeris ipsam professionis fidei formam in perficiendo baptismatis sacramento, qualem intelligi oporteat. Ad quod breviter respondendum puto, illam esse baptizanzandum omnes gentes mitteret tradidit, dicens: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Ergo recte feceris, si quod ille praecepit tu con
Abbreviated transcription (Latin):
filii et sp̃c sancti: ut impleatur qd scriptũ ẽ. Corde credi¬
tur ad iusticiã: ore autẽ confessio fit ad salutẽ. S forte
quia dicit dñs iħc xp̃c. baptizate in nomine patris ⁊ filii
et sp̃c scĩ: si ipsum nom̃ noticia. et fides intelligenda est
tͥnitatis. sufficiat ad formã sacram̃ti cõplendã. et scĩfica¬
tionem ꝑficiendam: sine uerborũ prolacione cũ sola fide
baptizandũ ĩ mergere. Qui enim dixxit ut in fide trinita¬
tis homines baptnzarent᷑. non quid dicatur docuit: sed
quid credatur ostendit. Quaꝑpter ne forte in scĩficatiõe
sacram̃ti. fidei ꝓfessio suꝑuacua esse uideatur: oportet
nos in eo quod dictum est in nomine patris et filii ⁊ sp̃c
sancti amplius aliquid intelligere: quã si dictũ fuisset.
in fide patris et filii et spiritus sancti. Plus erim aliquid
habere uidetur nomen quam fides. Nan fides intus est et

Expanded text:
Filii et Spiritus sancti. » Ut impleatur quod scriptum est: Corde crediFilii et Spiritus sancti. » Ut impleatur quod scriptum est: Corde creditur ad justitiam; ore autem confessio fit ad salutem . Sed forte quet Spiritus sancti. Si ipsum nomen notitia et fides intelligenda est Trinitatis, sufficiet ad formam sacramenti complendam et sanctificationem perficiendam sine verborum prolatione cum sola fide baptizandum immergere. Qui enim dixit ut in fide Trinitatis homines baptizarentur: non quid dicatur docuit, sed quid credatur ostendit. Quapropter ne forte in sanctificatione sacramenti fidei professio supervacua esse videatur, oportet nos in eo quod dictum est in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti; amplius aliquid intelligere quam si dictum fuisset: in fide Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Plus enim aliquid habere videtur nomen quam fides. Nam fides intus est, et
Abbreviated transcription (Latin):
ab hominib p̃sentia eius non uidetur. futoiam obscurũ
uel ambiguũ non esse. quẽad modũ in nomine dei saluat᷑:
qui in eo quod de ipso sentire potuit. et sentiendo credit. ⁊¬
credendo iustificatur: iustificatus liberatur. Rursũ qualit̃
nomen dei sanctificetur. quando ab his a quib eognoscitur
deus honoratur: hoc dubiũ non est. si ei quem per fidem¬
iam cognoscere meruimꝰ: casti timoris et dilectionis reue¬
rentiam exhibemꝰ. Quid tibi uidetur: Si nomen dei est
noticia eius et fides eius in nobis: nonne in nomine bapti¬
tantur. qui infide baptizantur patris et filii et sp̃c scĩ:
Hoc est enim unũ nomen et unius nomen. quo trinitas
predicatur: et unitas non negatur. Quando ergo bapti¬
tas infide patris et filii et sp̃c sancti: in nomine patris
et filii et sp̃c sancti baptizas. Et hoc nom̃ idest hanc fi¬
dem confiteris. cum dicis baptizo te in nomine patris ⁊

Expanded text:
ab hominibus praesentia ejus non videtur. Puto jam obscurum ab hominibus praesentia ejus non videtur. Puto jam obscurum vel ambiguum non esse, quemadmodum in nomine Dei salvatur, qui in eo quod de ipso sentire potuit, et sentiendo credit, justificatur et justificatus liberatur. Rursus qualiter nomen Dei sanctificatur quando ab iis a quibus cognoscitur Deus honoratur: hoc dubium non est, si ei quem jam per fidem cognoscere meruimus: casti timoris et dilectionis reverentiam exhibemus. Quid tibi videtur? Si nomen Dei est notitia ejus, et fides ejus in nobis est, nonne in nomine ejus baptizantur qui in fide baptizantur Patris, et Filii, et Spiritus sancti? Hoc est enim unum nomen et unius nomen, quo Trinitas praedicatur, et unitas non negatur. Quando ergo baptizas in fide Patris, et Filii et Spiritus sancti, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti baptizas. Et hoc nomen, id est hanc fidem confiteris cum dicis: « Baptizo te in nomine Patris, et