comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ut recte rep̃hendatur in uerbo. eiq dicat᷑ gͦ uidisti: ñ cre-¬
didisti. Unde putari. potest non eẽ consequens ut ñ uidea
res quȩcũq cũ creditur. sed melius hanc appellamꝰ. fidẽ
quã diuina eloquia docuert̃: earũ scilic& rerũ quȩ ñ uiden.
De spe qͦq ait apłs. spes quȩ uidetur. non ẽ spes. Qđ enĩ
uid& quis. qͥd sperat. Si autẽ qđ non uidemꝰ speramꝰ: ꝑpa-
tientiã expectamꝰ. Cũ enĩ bona nob̾ futura eẽ creduntur
nihil aliud quã sperantur. lã de amore qͥd dicã. sine qͦ
fides nihil prodest: Spes uͦ eẽ sine amore non potest. De
niq ait apłs iacob & dęmones credunt & contremescunt:
nec tam̃ sperant uł amant. sed potius qđ speramꝰ & amamus
credendo uenturũ eẽ formidant. Propt̾ qđ apłs paulus: fidẽ
quȩ ꝑdilectionẽ operat᷑ apꝓbat atq cõm̃dat: quȩ utiq

Expanded text:
ut recte reprehendatur in verbo, eique dicatur, Vidisti; ergo non creut recte reprehendatur in verbo, eique dicatur, Vidisti; ergo non credidisti: unde putari potest non esse consequens ut non videatur res quaecumque creditur. Sed melius hanc appellamus fidem, quam divina eloquia docuerunt, earum scilicet rerum quae non videntur. De spe quoque ait Apostolus: Spes quae videtur, non est spes: quod enid sperat? Si autem quod non videmus, speramus, per patientiam exspectamus . Cum ergo nobis bona futura esse creduntur, nihil aliud quam sperantur. Jam de amore quid dicam, sine quo fides nihil prodest? Spes vero esse sine amore non potest. Deait Apostolus Jacobus, Et daemones credunt, et contremiscunt : nec tamen sperant vel amant; sed potius quod speramus et amamus credendo venturum esse formidant. Propter quod apostolus Paulus fidem quae per dilectionem operatur, approbat atque commendat , quae utique
Abbreviated transcription (Latin):
dũ uiuos & mortuos qđ fuiurũ ẽ. Itẽ fides & suarũ rerũ est:
& alienarũ. nã & se quisq eredit aliqͣndo eẽ coepisse nec fuis¬
se utiq sẽpit̃nũ: & alia atq alia. nec solũ de alus hominibus
multa quȩ ad religionẽ ꝑtinent: uerũ &iã de anglis credimꝰ.
Spes autẽ non nisi bonarũ rerũ ẽ: nec nisi futurarũ. & ad
eũ ꝑtinentiũ qͥ carũ spẽ gerere ꝑhibetur. Quȩ cũ ita sint:
ꝓpt̾ has causas distinguenda erat fides abspe: sic̃ uocabulo
ita rationabili differentia. Nã qđ attin& ad non uidere
siue quȩ credunt᷑. siue quȩ sperant᷑. fidi speiq cõmune est.
In epła qͥppe adhebrȩos qua teste usi st̃ illustres catholice
regule defensores. fides eẽ dicta ẽ conuictio rerũ quȩ non
uident᷑: quãuis qͣndo se qͥsq non uerbis non testib non de-¬
niq ullis argum̃tis sed p̃sentiũ rerũ ȩuidentie credi disse.
hoc ẽ fidẽ accõmodasse dicit: non ita uidetur absurdũ

Expanded text:
uod futurum est. Item fides et suarum rerum est, et alienarum. Nam et se quisque credit aliquando esse coepisse, nec fuisse utique sempiternum; et alios, atque alia: nec solum de aliis hominibus multa, quae ad religionem pertinent, verum etiam de angelis credimus. Spes autem non nisi bonarum rerum est, nec nisi futurarum, et ad eum pertinentium qui earum spem gerere perhibetur. Quae cum ita sint, propter has causas distinguenda erit fides ab spe, sicut vocabulo, ita et rationabili differentia. Nam quod attinet ad non videre, sive quae creduntur, sive quae sperantur, fidei speique commune est. In Epistola quippe ad Hebraeos, qua teste usi sunt illustres catholicae Regulae defensores, fides esse dicta est Convictio rerum quae non videntur . Quamvis quando se quisque non verbis, non testibus, non denique ullis argumentis, sed praesentium rerum evidentiae credidisse, hoc est, fidem accommodasse dicit, non ita videtur absurdus,
Abbreviated transcription (Latin):
ad optant᷑. Dicunt᷑ &iã silii gehennę non exilla nati. sed
in illã p̃parati. sic̃ filii regni p̃parant᷑ in regnũ. Cũ itaq
de aliquo nascatur aliqd & iã non eo mͦ ut sit filius: nec
rursũ om̃is qͥ dr̃ filius de illo sit natꝰ cuiꝰ dr̃ filius. ꝓfecto
lis p̃cedentib meritis in ipso exordio naturȩ sue qͦ cẽ
coepit uerbo đo copularetur: intantã ꝑsonȩ unitatẽ. ut
ide ipsȩ eẽt filius di: qͥfilius hominis. & filius hominis qui
filius deac sic innaturȩ humane susceptione fier&e. qͦda
canda quia ipse ꝓpriȩ sic ẽ ds̃ ut dicat᷑ &iã d̃ĩ donũ. unde¬

Expanded text:
adoptantur. Dicuntur etiam filii gehennae, non ex illa nati, sed adoptantur. Dicuntur etiam filii gehennae, non ex illa nati, sed in illam praeparati, sicut filii regni praeparantur in regnum. Cum itaque de aliquo nascatur aliquid etiam non eo modo ut sit filius, nec rursus omnis qui dicitur filius de illo sit natus cujus dicitur filius, profecto lis praecedentibus meritis, in ipso exordio naturae suae quo esse coepit, Verbo Deo copularetur in tantam personae unitatem, ut idem ipse esset filius Dei qui filius hominis, et filius hominis qui filiucanda, quia ipse proprie sic est Deus, ut dicatur etiam Dei donum. D
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃s sc̃i. & sit filius uirginis mariȩ. cũ & de illo &de illa sit
natus. explicare difficile ẽ. Eculdubio qͥppe non sic de
illo ut de patre. sic autẽ de illa ut de matre natus ẽ.
continuo eiꝰde rei filiũ nuncupandũ. It enĩ omittã alia:¬
aliter de homine nasci filiũ. aliter capillũ. ped iculũ. lubri
cũ quoꝵ nihil ẽ filius. Ut gͦ hȩc omittã qm̃ tante rei
deformiter cõparantur: certe qͥ nascunt᷑ ex aqua & spũ scõ¬
ẽẽ uł scĩ sp̃s non aquę filios eos rite dixerit qui spiã. sed
plane dicunt᷑ filii di patris & matris ȩcłȩ. Sic gͣ de spũ
scõ natus ẽ filius di patris. non sp̃s sci. Nã & illud qđ de
capillo & de ceteris diximꝰ: ad hoc tantũ uaIl& ut
ãmoneam᷑: non om̃e qđ de aliqͦ nascit᷑ &iã filiũ eiꝰ
de quo nascit᷑ posse dici. sic̃ non om̃s qͥ dicunt᷑ alicuiꝰ filu
consequens ẽ. ut de illo &iã nati eẽ dicantur. sic̃ st̃ qui

Expanded text:
Spiritus sancti, et sit Filius Virginis, cum et de illo et de illa sit natus, explicare difficile est. Procul dubio non sic de illo, ut de Patre; sic autem de illa, ut de matre natus est.continuo ejusdem rei filium nuncupandum. Ut enim omittam aliter de homine nasci filium, acum, quorum nihil est filius: ut ergo haec omittam, quoniam tantae rei deformiter comparantur; certe qui nascuntur ex aqua et Spiritu sancto, non aquae filios eos rite dixerit quispiam: sed plane dicuntur filii Dei Patris et matris Ecclesiae. Sic ergo de Spiritu sancto natus est filius Dei Patris, non Spiritus sancti. Nam et illud quod de capillo et de caeteris diximus, ad hoc tantum valet, ut admoneamur non omne quod de aliquo nascitur, etiam filium ejus de quo nascitur poconsequens est, ut etiam de illo nati esse dicantur, sicut sunt qui
Abbreviated transcription (Latin):
factus ẽ ei ex semine dđ scđm carnẽ. Sed cũ illã creatu¬
rã quã uirgo concepit & peperit: quãuis ad solã ꝑsonã filu
ꝑtinentẽ. tota trinitas fecerit. Neq enĩ separabilia st̃ oꝑa
trinitatis. cur in ea facienda solus sp̃s sc̃s nominat᷑ ẽ. An
& qͣndo unꝰ triũ in aliqͦ opere nominatur. uniuersa oꝑa¬
ri trinitas intelligitur: Ita uͦ ẽ & exẽplis doceri potest: sed̃
non ẽ in hoc dutius immorandũ. Illud enĩ mou& quom¬

Expanded text:
cum illam creaturam quam Virgo concepit et peperit, quamvis ad solam personam Filii pertinentem, tota Trinitas fecerit; neque enim separabilia sunt opera Trinitatis; cur in ea facienda solus Spiritus sanctus nominatus est? An et quando unus trium in aliquo opere nominatur, universa operari Trinitas intelligitur? Ita vero est, et exemplis doceri potest. Sed non est in hoc diutius immorandum. Illud eni
Abbreviated transcription (Latin):
hominẽ. qđ quasi eũ sp̃s sc̃s tãquã pater eiꝰ de matre
uirgine genuiss&: quis hoc dicere audebit: nec opus ẽ
ostendere disputando: qͣnta alia seqͣntur absurda. cũ hoc
ipsũ iã ita sit absurdũ ut nullȩ fideles aures id ualeant
substantia diuina scilic& atq humana. filius ẽ unicus
di patris om̃ipotentis. de qͦ ꝓcedit sp̃s sc̃s. Quomͦ gͦ dicim

Expanded text:
hominem; quod eum Spiritus sanctus tanquam pater ejus de matre virgine genuisset? Quis hoc dicere audebit? Nec opus est ostendere disputando quanta alia sequantur absurda, cum hoc ipsum jam ita sit absurdum, ut nullae fideles aures id valeant substantia, divina scilicet atque humana, Filius est unicus Dei Patris omnipotentis, de quo procedit Spiritus sanctus. Quomodo ergo dicim
Abbreviated transcription (Latin):
neantur incerta ꝓcertis. Quãuis enĩ hȩc abea fide absint
ꝑquã uerã certãq ad ȩt̃nã beatitudinẽ tendimꝰ. ab ea tam̃
miseria non abst. in qua adhuc sumꝰ. Nullomͦ qͥppe falle¬
remur in aliqͦ uł animi uł corporis sensu. si iã uera illa
atq ꝑfecta felicitate fruerem᷑. Sorro autẽ om̃e m̃daciũ¬
deb& loqui qđ animo gerit. siue illud uerũ sit. siue pute¬
tur & non sit. Omĩs autẽ qͥ mentit᷑ cont᷑ id qđ animo sentit

Expanded text:
neantur incerta pro certis. Quamvis enim haec ab ea fide absint, neantur incerta pro certis. Quamvis enim haec ab ea fide absint, per quam veram certamque ad aeternam beatitudinem tendimus; ab ea tamen miseria non absunt, in qua adhuc sumus. Nullo modo quippe falleremur in aliquo vel animi vel corporis sensu, si jam vera illa atque perfecta felicitate frueremur. CAPUT XXII. Omne mendacidebet loqui, quod animo gerit, sive illud verum sit et putetur, et non scit. Omnis autem qui mentitur, contra id quod animo sentit
Abbreviated transcription (Latin):
sit: ad illã uiã ñ ꝑtin& qua imus addm quȩ uia fides est
xp̃i. quȩ ꝑdilectionẽ operat᷑. Neq eñĩ abhac uia deui-¬
abat ingeminis filiis gratus ille parentib error: aut abhac
uia deuiabat apłs petrus qͣndo se existimans uisũ uidere :
aliud ꝓ alio sic putabat ut acorporũ imaginib in quibus
se ẽẽ arbitrabatur. uera inqͥb erant corpora ñ dinoscer&.
nisi cũ abillo angłs ꝑquẽ suerat liberatus abscessit aut ab
hac uia deuiabat iacob patriarcha: qͣndo uiuentẽ filiũ
abestia credebat occisũ. In his atq huiꝰ modi falsitatib salua
fide. quȩ indm nobis ẽ fallimͣ: &uia ñ relicta quȩ ad illũ¬
nos ducit erramꝰ. qͥ errores &iã si peccata ñ st̃: tamen in ma¬
lis huiꝰ uitȩ deputandi st̃: quȩ ita subiecta ẽ uanitati
ut ad ꝓbentur hic falsa ꝓueris. respuantur uera ꝓfalsis. te¬

Expanded text:
sit, ad illam viam non pertinet, qua imus ad Deum: quae via fides est sit, ad illam viam non pertinet, qua imus ad Deum: quae via fides est Christi, quae per dilectionem operatur . Neque enim ab hac via deviabat in geminis filiis gratus ille parentibus error: aut ab hac via deviabat apostolus Petrus, quando se existimans visum videre, aliud pro alio sic putabat, ut a corporum imaginibus, in quibus se esse arbitrabatur, vera in quibus erat corpora non dignosceret, nisi cum ab illo angelus, per quem fuerat liberatus, abscessit: aut ab hac via deviabat Jacob patriarcha, quando viventem filium a bestia credebat occisum . In his atque hujusmodi falsitatibus, salva fide, quae in Deum nobis est, fallimur, et via non relicta quae ad illum ducit, erramus: qui errores etiamsi peccata non sunt, tamen in malis hujus vitae deputandi sunt, quae ita subjecta est vanitati, ut approbentur hic falsa pro veris, respuantur vera pro falsis, te
Abbreviated transcription (Latin):
ignoro : qͥ ñ uicturos in ȩt̃nũ sed inp̃sentia se uiuere nesci¬
unt. imo nescire se dicunt qđ nescire negari ñ possunt.
Neq enĩ quisquã sinitur nescire se uiuere. qͣndoqͥde si ñ
uiuit ñ potest aliqͥd uł nescire. qm̃ non solũ scire. uerũ
& ĩa nescire nisi uiuentis ẽ. Sed uidelic& ñ ad senuendo
qđ uiuant cauere sibi uidentur errorẽ: cũ &iã errando
conuincant᷑ uiuere. qm̃ ñ potest qͥ non uiuit errare. Sic̃
gͦ nos uiuere non solũ uerũ sed &ĩa certũ. ẽ: ita uera & cer-¬
ta st̃ multa. quib non adsentiri. absit ut sapientia potius
ẽ ad capessendũ di regnũ utrũ credantur an non: uł utrũ
uera siue sint. siue putent᷑ an falsa. in his errare id ẽ alio
ꝓ alio putare ñ arbitrandũ ẽ eẽ peccatũ. aut si ẽ: minimũ
ẽẽ atq leuissimũ. postremo qualecũq illud & qͣntũcũꝙ

Expanded text:
ignoro, qui, non victuros in aeternum, sed in praesentia se vivere nesciignoro, qui, non victuros in aeternum, sed in praesentia se vivere nesciunt: imo nescire se dicunt, quod nescire non possunt. Neque enim quisquam sinitur nescire se vivere: quandoquidem si non vivit, non potest aliquid vel nescire; quoniam non solum scire, verum etiam nescire viventis est. Sed videlicet non assentiendo quod vivant, cavere sibi videntur errorem: cum etiam errando convincantur vivere; quoniam non potest qui non vivit errare. Sicut ergo nos vivere non solum verum, sed etiam certum est; ita vera et certa sunt multa, quibus non assentiri, absit ut sapientia potius rest ad capessendum Dei regnum, utrum credantur, an non; vel utrum vera sive sint sive putentur, an falsa: in his errare, id est, aliud pro alio putare, non arbitrandum est esse peccatum; aut si est, minimum esse atque levissimum. Postremo, qualecumque illud et quantumcumque
Abbreviated transcription (Latin):
homines acutissimos. achademicos torsit. nẽ mͥ enodan¬
da suscepta ẽ : utrũ aliqͥd debeat sapiens apꝓbare ne in¬
cidat in errorẽ. si ꝓueris apꝓbauerit falsa cũ om̃a sic̃
affirmant. uł occulta sint uł incerta. unde tria confeci
uolumina in initio conuersionis meȩ. ne inpedim̃to nob̃
eẽt quȩ tãquã inostio contͣdicebat: & utiq fuerat remo¬
uenda inueniendȩ desperatio ueritatis: quȩ illor uide¬
tur argum̃tationib roborari. Apud illos gͦ error om̃is
putat᷑ eẽ peccatũ. qđ uitari ñ posse contendunt. nisi om̃is
suspendatur adsentio. Errare qͥppe dicunt eũ qͥsqͥs ad¬
simis qđe sed in pudentissimis conflictationib disputant.
Apud nos autẽ iustus ex side uiuit. at si tollat᷑ ad sensio
fides tollitur. quia sine adsensione nihil creditur: & st̃ uera
quãuis ñ uideant᷑ quȩ nisi credant᷑ aduitã beatã quȩ ñ nisi

Expanded text:
homines acutissimos, Academicos torsit, nunc mihi enodanhomines acutissimos, Academicos torsit, nunc mihi enodanda suscepta est; utrum aliquid debeat sapiens approbare, ne incidat in errorem, si pro veris approbaverit falsa, cum omnia, sicut affirmant, vel occulta sint, vel incerta. Unde tria confeci volumina in initio conversionis meae, ne impedimento nobis essent, quae tanquam in ostio contradicebant. Et utique fuerat removenda inveniendae desperatio veritatis, quae illorum videtur argumentationibus roborari. Apud illos ergo error omnis putatur esse peccatum, quod vitari non posse contendunt, nisi omnis suspendatur assensio. Errare quippe dicunt eum quisquis assimis quidem, sed impudentissimis conflictationibus disputant. Apud nos autem, Justus ex fide vivit . At si tollatur assensio, fides tollitur; quia sine assensione nihil creditur. Et sunt vera quamvis non videantur, quae nisi credantur, ad vitam beatam, quae non nisi
Abbreviated transcription (Latin):
tare quȩ ñ ẽ ipsa : & aliud ẽ exhoc erroris malo aliquid
boni consequi. uelut ẽ ab insidus malors hominũ liberari
Nes¬
uo sane utrũ &iã eiꝰmodi error ẽ. cũ homo
de
malo homine bene sentit. qualis sit nesciers.
aut ꝓcis quȩ ꝑsensus corporis capimꝰ occurrunt similia.
quȩ spũ tãquã corpore. aut corpore tãquã spũ senti-¬
unt᷑: qualẽ putabat eẽ apł̃s petrus. qͣndo se existimabat
uisũ uidere. repente de claustris & uinculis ꝑ angłm libe¬
ratus: aut in ipsis reb corporeis lene putat᷑ eẽ qđ asperũ
ẽ. aut dulce qđ amarũ ẽ. aut bene olere qđ putͥidũ:
aut thonare cũ reda transit. aut illũ eẽ hominẽ cũ sit
alius. qͣndo duo simillimi st̃: qđ ingeminis sepe contingit
Unde ait ille. gratusq parentib error. & cetera talia: &iã
peccata dicenda sint. ¶ Nec quȩstio nodosissima quȩ

Expanded text:
tare, quae non est ipsa; et aliud est ex hoc erroris malo aliquid tare, quae non est ipsa; et aliud est ex hoc erroris malo aliquid boni consequi, velut est ab insidiis malorum hominum liberariNescio sane utrum etiam hujusmodi errores: cum homo de malo homine bene sentit, qualis sit nesciens; aut pro eis quae per sensus corporis capimus, occurrunt similia, quae spiritu tanquam corpore, aut corpore tanquam spiritu sentiuntur; quale putabat esse apostolus Petrus, quando existimabat se visum videre, repente de claustris et vinculis per angelum liberatus : aut in ipsis rebus corporeis lene putatur esse quod asperum est, aut dulce quod amarum est, aut bene olere quod putidum est, aut tonare cum rheda transit, aut illum esse hominem cum alius sit, quando duo simillimi sibi sunt, quod in geminis saepe contingit; unde ait ille, Gratusque parentibus error: et caetera talia etiam peccata dicenda sint. Nec quaestio nodosissima, quae
Abbreviated transcription (Latin):
bonũ dicens. nesciendo adulterũ eẽ non castũ. Porro
si ꝑerrorẽ euadit quisq ꝑniciẽ. sic̃ superius dixi nob̾
in itinere contigisse: &iã boni aliqͥd homini errore con¬
fertur sed cũ dico in qͥbusda reb nullo malo aliquẽ. uł
ñnullo &iã bono falli. non ipsũ errorẽ dico. nullũ ma-¬
lũ uł ñ nullũ bonũ. sed malũ qͦ non uenit᷑. uł bonũ quo
uenit᷑ errando. id ẽ exipso errore qͥd ñ eueniat: uł qͥd
ꝓueniat. Nã ipse ꝑseipsũ error aut magnũ inre magna
aut paruũ. in re parua. tamen sẽꝑ ẽ malũ. Quis enĩ nisi
errans malũ neg&: apꝓbare falsa ꝓueris. aut in ꝓbare uera
ꝓsalsis. aut habere incerta ꝓcertis. uł certa ꝓincertis. Sed
aliud ẽ malũ hominẽ putare qͥ bonis ẽ. qđ ẽ erroris. &
aliud ẽ ex hoc malo aliud malũ non pati. si nihil noceat
homo malus. qͥ ẽ putatꝰ bonus. itẽq aliud ẽ ipsã uia pu-¬

Expanded text:
bonum dicens, nesciendo adulterum esse, non castum. Porro bonum dicens, nesciendo adulterum esse, non castum. Porro si per errorem evadit quisque perniciem, sicut superius dixi nobis in itinere contigisse, etiam boni aliquid homini errore confertur. Sed cum dico in quibusdam rebus nullo malo aliquem, vel nonnullo etiam bono falli; non ipsum errorem dico nullum malum vel nonnullum bonum; sed malum quo non venitur, vel bonum quo venitur errando, id est, ex ipso errore quid non eveniat vel quid proveniat. Nam ipse per se ipsum error aut magnum in re magna, aut parvum in re parva, tamen semper est malum. Quis enim nisi errans malum neget, approbare falsa pro veris aut improbare vera pro falsis, aut habere incerta pro certis, vel certa pro incertis? Sed aliud est bonum hominem putare qui malus est, quod est erroris; et aliud est ex hoc malo aliud malum non pati, si nihil noceat homo malus, qui est putatus bonus. Itemque aliud est ipsam viam pu
Abbreviated transcription (Latin):
fallit᷑ homo cũ hoc non credit qđ ad uitã ducit ęt̃nã. uł
tẽporales. qͥb tamen adhibita fidelis patientia conũtit
eas in usũ bonũ: ueluti si quisquã bonũ hominẽ putan¬
do qͥ malus ẽ: aliqͥd ab eo patiat᷑ mali. Qui uͦ malũ ho¬
minẽ ita bonũ credit. ut nihil abeo aliqͥd
patiatur nullomͦ fallit᷑: nec in eũ cadit illa ꝓp¬
tica de testatio uȩ his qͥ dicunt qđ malũ ẽ bonũ: De
ipsis enĩ rebus quib homines mali st̃ non de hominibus
dictũ intelligendũ ẽ. unde qͥ adulterũ dicit bonũ. recte
arguit᷑ illa uoce ꝓphetica. Qui uͦ ipsũ hominẽ dicit
bonũ quẽ putat castũ: nescit ad ulterũ. non indoctrina
rerũ bonarũ & malarũ sed in occultis humanoꝵ fallit᷑
morũ: uocans hominẽ bonũ in quo putat eẽ qđ ẽẽ noũ
bonũ: & dicens malũ adulterũ. & bonũ castũ: sed hunc

Expanded text:
fallitur homo, cum hoc non credit quod ad vitam ducit aeternam, vel fallitur homo, cum hoc non credit quod ad vitam ducit aeternam, vel temporales, quibus tamen adhibita fidelis patientia convertit eas in usum bonum. Velut si quisquam bonum hominem putando qui malus est, aliquid ab eo patiatur mali. Qui vero malum hominem ita bonum credit, ut nihil ab eo patiatur mali, nullo malo fallitur: nec in eum cadit illa prtica detestatio, Vae iis qui dicunt quod malum est bonum. De ipsis enim rebus quibus homines mali sunt, non de hominibus dictum intelligendum est. Unde qui adulterium dicit bonum, recte arguitur illa voce prophetica. Qui vero ipsum hominem dicit bonum, quem putat castum, nescit adulterum, non in doctrina rerum bonarum et malarum, sed in occultis humanorum fallitur morum; vocans hominem bonum, in quo putat esse quod esse non dubitat bonum, et dicens malum adulterum et bonum castum: sed hunc
Abbreviated transcription (Latin):
in lingua promptũ ẽ: qđ malũ ẽ ꝓpriũ mentientis. In ip¬
sarũ autẽ quȩ dicunt᷑ consideratione serũ: tantũ inter ẽ
qua in re quisq fallatur siue mentiatur: ut cũ falli quã¬
mentiri minꝰ sit malũ. qͣntũ ꝑtin& ad hominis uoluntatẽ:
tamen longe sit tollerabilius in his que areligione st̃ se¬
iuincta m̃tiri. quã in his sine quoꝵ fide uł noticia ds coli
non potest. falli qđ ut illustretur exẽplis: in tu eam᷑ qͣle¬
set.si quispiã dũ mentitur uiuere nunti& aliquẽ mortu¬
ũ: & alius dũ fallitur credat iterũ xp̃m postquãlib& longa
tẽpora moriturũ. nonne illo mͦ mentiri: quã isto mͦ falli
in cõparabiliter prestat: Multoq minoris mali ẽ in illũ
errorẽ aliquẽ inducere. quã in istũ ab aliq̃ induci. Inqͥbda
gͦ rebus magno. inqͥbdã paruo. inqͥbusdã nullo malo.
inquibdaꝰ nullo &iã bono fallimur. Nã magno malo

Expanded text:
in lingua promptum est; quod malum est proprium mentientis. In ipin lingua promptum est; quod malum est proprium mentientis. In ipsarum autem quae dicuntur consideratione rerum tantum interest, qua in re quisqmentiri minus sit malum, quantum pertinet ad hominis voluntatem, tamen longe sit tolerabilius in his quae a religione sunt sejuncta mentiri, quam in his sine quorum fide vel notitia Deus coli non potest, falli. Item, isit, si quispiam dum mentitur, vivere nuntiet aliquem mortuum; et alius dum fallitur, credat iterum Christum post quamlibet longa tempora moriturum: nonne illo modo mentiri quam isto modo falli imcomparabiliter praestat, multoque minoris mali est in illum errorem aliquem inducere, quam in istum ab aliquo induci? CAgo rebus magno, in quibusdam parvo, in quibusdam nullo malo, in quibusdam nonnullo etiam bono fallimur. Nam magno malo
Abbreviated transcription (Latin):
mentiens iudicandus ẽ qui dicit falsum qđ putat uerũ:
qm̃ qͣntũ in ipso ẽ non fallit ipse: sed fallitur. Non itaq
mendacii: sed aliqͣndo temeritaus arguendus ẽ. qͥ falsa in¬
cautius credita ꝓueris hab&: potiusq contͣrio qͣntũ in ipso
est ille mentitur qͥ dicit uerũ qđ putat falsũ. Quantũ
enĩ ad animũ eiꝰ attin&. quia non qđ sentit hoc dicit ñ
uerũ dicit: quãuis uerũ inueniatur eẽ qđ dicit. nec ullo-
mͦ lib̾ ẽ amendatio. qui ore nesciens uerũ loqͥt᷑. sciens autẽ
uoluntate mentitur. Non consideratis itaq reb ipsis de
quib aliqͥd đr: sed sola intentione dicentis. melior ẽ qui
nesciens falsũ dicit. qm̃ id uerũ putat. quã qͥ mentiendi
animũ sciens gerit. nesciens uerũ eẽ qđ dicit. Ille nãq ñ
aliud hab& in animo. aliud inuerbo. Huic uͦ qualecũq
ꝑ se ipsũ sit qđ abeo dr̃: aliud tam̃ clausũ inpectore. aliud

Expanded text:
mentiens judicandus est, qui dicit falsum quod putat verum: mentiens judicandus est, qui dicit falsum quod putat verum: quoniam quantum in ipso est, non fallit ipse, sed fallitur. Non itaque mendacii, sed aliquando temeritatis arguendus est, qui falsa incautius credita pro veris habet. Potiusque e contrario, quantum in ipso est, ille mentitur, qui dicit verum quod putat falsum. Quantum enim ad animum ejus attinet, quia non quod sentit hoc dicit, non verum dicit, quamvis verum inveniatur esse quod dicit: nec ullo modo liber est a mendacio, qui ore nesciens verum loquitur, sciens autem voluntate mentitur. Non consideratis itaque rebus ipsis de quibus aliquid dicitur, sed sola intentione dicentis, melior est qui nesciens falsum dicit, quoniam id verum putat, quam qui mentiendi animum sciens gerit, nesciens verum esse quod dicit. Ille namque non aliud habet in animo, aliud in verbo: huic vero qualecumque per se ipsum sit quod ab eo dicitur, aliud tamen clausum in pectore, aliud
Abbreviated transcription (Latin):
contegit si nouit ipse qđ uerũ sit. sed in hoc fallit᷑ qđ putat
sibi suũ non ob eẽ m̃daciũ. cũ magis facienti quã patienti
obsit om̃e peccatũ.Uerũ hic difficillima & laboriosa
gignitur quęstio. de qua iã grandẽ librũ cũ respondendi
necessitas nos urguer& absoluimꝰ. utrũ ad officiũ hominis
uisti ꝑtineat aliqndo mentiri. Nonnulli enĩ eousq ꝓgre¬
diuntur. ut & peierare. & de reb addi cultũ ꝑtinentibus.
ac de ipsa di natura falsũ aliqͥd dicere. ñ nũquã bonũm
piũq opus eẽ contendant Plihi autẽ uidetur peccatũ
quide eẽ om̃e mendaciũ: sed multũ int̾ ẽẽ qͦ animo. & de
quib reb quisq mentiat᷑. Non enĩ sic peccat ille qͥ consu:¬
lendi. qͥm ille qͥ nocendi uoluntate mentit᷑. Nut uͦ tantũ
noc& qͥuiatorẽ mentiendo indiuersũ iter mittit. qͣntũ
is qui uiã uitę mendatio fallente de prauat: Llemo sane

Expanded text:
contegit, si novit ipse quid verum sit: sed in hoc fallitur, quod putat contegit, si novit ipse quid verum sit: sed in hoc fallitur, quod putat sibi suum non obesse mendacium; cum magis facienti quam patienti obsit omne peccatum. gignitur quaestio, de qua jam grandem librum, cum respondendi necessitas nos urgeret, absolvimus: utrum ad officium hominis justi pertineat aliquando mentiri. Nonnulli enim eo usque progrediuntur, ut et pejerare, et de rebus ad Dei cultum pertinentibus ac de ipsa Dei natura falsum aliquid dicere, nonnunquam bonum piumque opus esse contendant. Mihi autem videtur peccatum quidem epeccat ille qui consulendi, quomodo ille qui nocendi voluntate mentitur: aut vero tantum nocet qui viatorem mentiendo in diversum iter mittit, quantum is qui viam vitae mendacio fallente depravat. Nemo sane
Abbreviated transcription (Latin):
falsũq qđ uerũ ẽ uł certũ habere ꝓincerto: in certũ ue
ꝓcerto. siue falsũ siue sit uerũ: idq tã sit in animo deforme
atq indecens: qua pulchrũ ac decors eẽ rentimꝰ. uł in loquen do
uł assentiendo ẽ ẽ non non: ꝓfecto & obhoc ipsũ ẽ uita¬
misera ista qua uiuimꝰ qđ ei ñnũquã ut ñ amittat᷑. error
ẽ necessaruis. Absit ut talis sit illa uita ubi ẽ animȩ nr̃ȩ
ipsa ueritas uita. ubi nemo fallit. fallitur nemo. Hic autẽ
homines fallunt atq fallunt᷑: miserioresq st̃ cũ mentiendo
fallunt. quã cũ mentientib credendo fallunt᷑. usq ad eo
tamen rationalis natura refugit falsitatẽ. & qͣntũ potest
deuitat errorẽ: ut falli noliit: &ĩa qͥcũq amant fallere.
Non enĩ sibi qͥ mentit᷑ uidet᷑ errare. sed aliũ in errorẽ
mutere eredentẽ sibi. & in ea re quide ñ errat quã m̃datio

Expanded text:
falsumque quod verum est; vel certum habere pro incerto, incertumve falsumque quod verum est; vel certum habere pro incerto, incertumve pro certo, sive falsum, sive sit verum; idque tam sit in animo deforme atque iin assentiendo est est, non non; profecto ob hoc ipsum emisera ista qua vivimus, quod ei nonnunquam, ut non amittatur, error est necessarius. Absit ut talis sit illa vita, ubi est animae nostrae ipsa veritas vita: ubi nemo fallit, fallitur nemo. Hic autem homines fallunt atque falluntur; miserioresque sunt cum mentiendo fallunt, quam cum mentientibus credendo falluntur. Usque adeo tamen rationalis natura refugit falsitatem, et quantum potest devitat errorem, ut falli nolint etiam quicumque amant fallere. Non enim sibi qui mentitur videtur errare, sed alium in errorem mittere credentem sibi. Et in ea quidem re non errat quam mendacio
Abbreviated transcription (Latin):
& ĩa noxia quis ñ in eis quȩ ille scit ei p̾ferat nescientẽ:
St̃ enĩ quędã. quȩ nescire quã scire sit melius. Itẽ ñ nul-¬
lis errare ꝓfuit aliqͣndo sed inuia pedũ non inuia mor:
nã nob̾ ipsis accidit ut in quoda biuo fallerem᷑ & non
iremꝰ ꝑ eũ locũ ubi operiens transitũ nr̃m donat istarũ
manꝰ armata subsederat: atq ita factũ ẽ. ut eo quo ten¬
debamꝰ ꝑbiuiũ circuitũ ueniremꝰ: cognitisq insidis eoꝵ
nos gratularem errasse: atq inde gr̃as ageremꝰ do. Quis
gͦ uiatorẽ sic errantẽ: sic non erranti latroni p̃ponere
dubitauerit: & fortasse ido apud illũ sũmũ poctã loqued
qͥda miser amator: ut uidi inquit ut perii. ut me malus
abstulit error. Qm̃ ẽ &error bonꝰ qͥ non solũ nihil obsit:
uerũ &ĩa ꝓsit aliqͥd. Sed diligentius considerata uerita-¬
te cũ aliud nihil sit errare quã uerũ putare qđ falsũ ẽ

Expanded text:
etiam noxia: quis non in eis quae ille scit, ei praeferat nescientem? etiam noxia: quis non in eis quae ille scit, ei praeferat nescientem? Sunt enim quaedam quae nescire quam scire sit melius. Itemque nonnullis errare profuit aliquando, sed in via pedum, non in via morum. Nam nobis ipsis accidit ut in quodam bivio falleremur, et non iremus per eum locum ubi opperiens transitum nostrum Donatistarum manus armata subsederat: atque ita factum est ut eo quo tendebamus, per devium circuitum veniremus; cognitisque insidiis illorum, nos gratularemur errasse, atque inde gratias ageremus Deo. Quis ergo viatorem sic errantem sic non erranti latroni praeponere dubitaverit? Et fortasse ideo apud illum summum poetam loquens quidam miser amator, Ut vidi inquit, ut perii, ut me malus abstulit error! quoniam est et error bonus, qui non solum nihil obsit, verum etiam prosit aliquid. Sed diligentius considerata veritate, cum aliud nihil sit errare, quam verum putare quod falsum est,
Abbreviated transcription (Latin):
eas homini in hac uta errorib erũpnisq plenissima ad
eosđe errores & erũnas euadendas nosse concedit᷑. Adillã
felicitatẽ qͥppe tendendũ ẽ: ubi nulla quatiam᷑ ęrũna
nullo errore fallam᷑. Nã si causȩ corporaliũ motionũ
noscendȩ nob cent nullas magis nosse quã nr̃e ualitiras
deberemꝰ. Cũ uͦ eis ignoratis medicos quęrimꝰ: quis ñ ui-¬
deat qđ de secretis cęli & terrȩ nos lat& qͣnta sit patientia
uendus sit. ñ solũ in maiorib uerũ &iã inminorib reb
nec nisi rerũ ignorantia possit errari. ñ ẽ tam̃ consequeas
ut continuo err& quisqͥs aliqͥd nescit: sed quisqͥs se existi-
ẽ ꝓpriũ. uerũtam̃ in qua re quisqͥs err& inter ẽ plurimũ :
nã inuna eadẽq re & nescienti sciens & erranti non errans:
recta ratione p̃ponitur. In diu̾sis autẽ reb id ẽ cũ iste
sciat alia: ille alia. & iste utiliora ille minꝰ utilia. uł

Expanded text:
eas homini in hac vita erroribus aerumnisque plenissima, ad eas homini in hac vita erroribus aerumnisque plenissima, ad eosdem errores et aerumnas evadendas nosse conceditur. Ad illam quippe felicitatem tendendum est, ubi nulla quatiamur aerumna, nullo errore fallamur. Nam si causae corporalium motionum noscendae nobis essent, nullas magis nosse quam nostrae valetudinis deberemus. Cum vero eis ignoratis, medicos quaerimus, quis non videat quod de secretis coeli et terrae nos latet, quanta sit patientia vendus sit, non solum in majoribus, verum etiam in minoribus rebus, nec nisi rerum ignorantia possit errari; non est tamen consequens ut continuo erret quisquis aliquid nescit, sed quisquis se existimaproprium. Verumtamen in qua re quisque erret, interest plurimum. Nam in una eademque re et nescienti sciens, et erranti non errans, recta ratione praeponitur. In diversis autem rebus, id est, cum iste sciat alia, ille alia; et iste utiliora, ille minus utilia, vel
Abbreviated transcription (Latin):
&bona potest & mala. nec fuit prorsus unde primitꝰ one
Moriretur¬
ret᷑ uoluntas mala. nisi exangłis & hominib natura bona:
qđ & ipse dñs eode loco ubi de arbore & fructib loquebat᷑
aꝑtissime ostendit. Ait enĩ. Aut facite arborẽ bonã. & fruc¬
tũ eiꝰ bonũ: aut facite arborẽ malã & fructũ eiꝰ malũ:
satis amonens ex arbore quide bona malos. aut ex mala
bonos nasci fructus non posse: ex ipsa tam̃ t̃ra cui loqueba-¬
maronis ille uersus plac&. felix qͥ potuit rerũ cognoscere
causaf Non nob uideat᷑ ad felicitatẽ consequendã ꝑtine¬
re: si sciamꝰ causas magnarũ in mundo corporaliũ motio-¬
nũ quȩ abditissimis naturȩ sinib occultunt᷑: unde tre¬
mor tris qua ui maria alta tumescant: obicib xuptis
rursusq in se ipsa residant. & cetera huimodi. sed bonarũ
& malarũ rerũ causas nosse debemꝰ. & id actenꝰ quatenus

Expanded text:
et bona potest et mala; nec fuit prorsus unde primitus et bona potest et mala; nec fuit prorsus unde primitus oriretur voluntas mala, nisi ex angeli et hominis natura bona. Quod et ipse Dominus eodem loco, ubi de arbore et fructibus loquebatur, apertissime ostendit: ait enim, Aut facite arborem bonam et fructum ejus bonum, aut facite arborem malam et fructum ejus malum : satis admonens ex arbore quidem bona malos, aut ex mala bonos nasci fructus non posse; ex ipsa tamen terra cui loquebaversus placet, Felix qui potuit rerum cognoscere causas. non nobis videatur ad felicitatem consequendam pertinere, si sciamus causas magnarum in mundo corporalium motionum, quae abditissimis naturae sinibus occuluntur; Unde tremor terris, qua vi maria alta tumescant, Objicibus ruptis, rursusque in se ipsa residant. et caetera hujusmodi: sed bonarum et malarum rerum causas nosse debemus, et id hactenus, quatenus
Abbreviated transcription (Latin):
corruptio non haber&. nisi eẽt qđ corrũperet᷑. qđ nisi
bonũ eẽt nec corrũperetur. qm̃ nihil ẽ aliud torruptio
quã boni ext̃minatio. Ex his bonis gͥ mala orta st̃: &
nisi in aliqͥb bonis ñ st̃. nec erat unde oriret᷑ ulla mali
natura. Nã si eẽt: in qͣntũ natura eẽt. ꝓfecto bona eẽt.¬
& aut in corruptibilis natura magnũ eẽt bonũ. aut &iã
natura corruptibilis nullomͦ eẽt nisi aliqđ bonũ. qđ
bonũ corrũpendo poss& ei nocere corruptio. Sed eũ
sententiȩ refragari qua dixit. non potest arbor bona.
fructus malos facere. Non potest enĩ sic̃ ueritas ait colligi
uua de spinis: quia non potest nasci uua de spinis. sed exbo¬
na t̾ra & uites nasci posse uidemꝰ & spinas. & eodẽ mͦ tãquã
arbor mala. fructus bonos id ẽ opera bona non potest faccre
uoluntas mala. Sed exbona hominis natura oriri uolunta

Expanded text:
corruptio non haberet, nisi esset quod corrumperetur; quod nisi corruptio non haberet, nisi esset quod corrumperetur; quod nisi bonum esset, nec corrumperetur; quoniam nihil est aliud corruptio, quam boni exterminatio. Ex bonis igitur mala orta sunt, et nisi in aliquibus bonis non sunt: nec erat alias unde oriretur ulla mali natura. Nam si esset, in quantum natura esset, profecto bona esset: et aut incorruptibilis natura magnum esset bonum, aut etiam natura corruptibilis nullo modo esset nisi aliquod bonum, quod bonum corrumpendo posset ei nocere corruptio. CAPUT XVsententiae refragari, qua dixit, Non potest arbor bona fructus malos facere. Non potest enim, sicut Veritas ait, colligi uva de spinis , quia non potest nasci uva de spinis; sed ex bona terra et vites nasci posse videmus et spinas. Et eodem modo tanquam arbor mala fructus bonos, id est, opera bona non potest facere voluntas mala: sed ex bona hominis natura oriri voluntas
Abbreviated transcription (Latin):
Qua ꝓpter in his contͣriis quȩ mala & bona uocant᷑. illa
dialecticoꝵ regula deficit qua dicunt nulli rei duo simul
in ẽẽ contͣria. Nullus aer enĩ simul ẽ & tenebrosus &
lucidus. nullus cibus aut potus simul dulcis. & amarus.
nullũ corpꝰ simul ubi albũ ibi &nigrũ: nullũ simul ubi
de forme: ibi formosũ. & hoc in multis. ac pene in om̃ib
contrariis repperitur : ut in una re simul ẽẽ ñ possint.
Cũ autẽ bona & mala nullus ãbigat ẽẽ cont᷑ria: non
solũ simul ẽẽ posst̃. sed mala om̃ino sine bonis & nisi
in bonis ẽẽ non posst̃: quãuis bona sine malis possint
Potest enĩ homo uł angłs: non eẽ iniustus. In iustꝰ autẽ
non potest eẽ: nisi homo uł angłs. & bonũ qđ homo.
bonũ qđ angłs: malũ qđ iniustus. & hȩc duo contraria ita
ẽẽ potuiss&s: quia ñ mͦ ubi consister& sed unde oriretur

Expanded text:
Quapropter in his contrariis quae mala et bona vocantur, illa Quapropter in his contrariis quae mala et bona vocantur, illa dialecticorum regula deficit, qua dicunt nulli rei duo simul inesse contraria. Nullus enim aer simul est et tenebrosus et lucidus; nullus cibus aut potus simul dulcis et amarus; nullum corpus simul ubi album, ibi et nigrum: nullum simul ibi deforme ubi formosum. Et hoc in multis ac pene omnibus contrariis reperitur, ut in una re simul esse non possint. Cum autem bona et mala nullus ambigat esse contraria, non solum simul esse possunt, sed etiam mala omnino sine bonis et nisi in bonis esse non possunt, quamvis bona sine malis esse possint. Potest enim homo vel angelus non esse injustus; injustus autem non potest esse nisi homo vel angelus: et bonum quod homo, bonum quod angelus; malum quod injustus. Et haec duo contraria ita esse potuisset: quia non modo ubi consisteret, sed unde oriretur
Abbreviated transcription (Latin):
damꝰ in illã sententiã ꝓpheticã ubi legit᷑. uę his qͥ dicunt
qđ bonũ ẽ malũ. & qđ malũ ẽ bonũ. qͥ dicunt tenebras
lucẽ: & lucẽ tenebras. qͥ dicunt dulce amarũ. & amarũ
dulce: & tam̃ dñs ait. Malus homo de malo thesauro cor¬
dis sui. ꝓfert mala. Qͥd ẽ autẽ malus homo. nisi mala
natura: quia homo natura ẽ. Porro. si homo aliqđ bonũ
ẽ quia natura ẽ : qͥd ẽ malus homo nisi malũ bonũ . tam̃
cũ duo ista discernimꝰ in uenimꝰ nec ido malũ quia home
ẽ. nec ido bonũ quia iniquus ẽ: sed bonũ quia homo:
malũ quia iniquus. Quisqͥs gͦ dicit malũ ẽ hominẽ eẽ:
aut bonũ ẽ. iniquũ eẽ: ipse incidit in ꝓpheticã illã sen-¬
tentiã. Uȩ his qͥ dicunt qđ bonũ ẽ malũ. & qđ malũ ẽ bo¬
nũ. Opus enĩ d̃i culpat qđ c̃ homo. & uitiũ hominis
laudat. qđ ẽ iniquitas. Omĩs itaq natura &iã si uitiosa
ẽ inqͣntũ natura ẽ. bona ẽ. in qͣntũ uitiosa ẽ: mala est.

Expanded text:
am sententiam, ubi legitur: Vae iis qui dicunt quod bonum est malum, et quod malum est bonum; qui dicunt tenebras lucem, et lucem tenebras; qui dicunt dulce amarum, et amarum dulce . Et tamen Dominus ait: Malus homo de malo thesauro cordis sui profert mala . Quid est autem malus homo, nisi mala natura; quia homo natura est? Porro si homo aliquod bonum est, quia natura est, quid est malus homo, nisi malum bonum? Tamen cum duo ista discernimus, invenimus nec ideo malum quia homo est, nec ideo bonum quia iniquus est; sed bonum quia homo, malum quia iniquus. Quisquis ergo dicit, Malum est hominem esse; aut, Bonum est iniquum esse: ipse incidit in propheticam illam sententiam, Vae iis qui dicunt quod bonum est malum, et quod malum est bonum. Opus eniniquitas. Omnis itaque natura etiamsi vitiosa est, in quantum natura est, bona est; in quantum vitiosa est, mala est.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓangłis fit quicꝗd hominũ ꝑ eiꝰ mortẽ redimitur & lib̾at᷑
amalo: qm̃ cũ cis quodãmͦ redit in grãm pꝰ inimiticias
quas inter homines & scõs angłos peccata fecerunt. & exipsa
hominũ redẽptione ruine illius angłicȩ detrimenta
reparantur. Q utiq nouert̃ angłi scĩ docti dedo cuiꝰ ueri¬
tatis ȩterna contẽplatione beati sunt: qͣnti numeri sup¬
plementũ de gencre humano integritas illius ciuitatis
cȩlis st̃ & quȩ in terris. In ipso instaurantur qͥppe quȩ
in celis st̃ cũ id qđ inde in angłis lapsũ ẽ exhominibus
redditur. Instaurantur autẽ quȩ in terris st̃. cũ ipsi homi¬
nes qͥ p̃destinati sunt ad ȩternã uitã acorruptionis uetus
tate renouantur ac sic ꝑ illud singulare sacrificiũ in qͦ
mediator ẽ ĩmolatus. qđ unũ multȩ in lege uictimȩ
figurabant. pacificantur cęlestia cũ terrestrib & terres¬

Expanded text:
hominum per ejus mortem redimitur et liberatur a malo, quia cum eis quodammodo reditur in gratiam post inimicitias, quas inter homines et sanctos angelos peccata fecerunt, et ex ipsa hominum redemptione ruinreparantur. Et utique noverunt angeli sancti docti de Deo, cujus veritatis aeternae contemplatione beati sunt, quanti numeri supplementum de genere humano integritas illius civitatis coelis sunt et quae in terris . In ipso instaurantur quippe quae in coelis sunt, cum id quod in angelis lapsum est, ex hominibus redditur. Instaurantur autem quae in terris sunt, cum ipsi homines qui praedestinati sunt in aeternam vitam, a corruptionis vetusAc sic per illud singulare sacrificium in quo Mediator est immolatus, quod unum multae in Lege victimae figurabant, pacificantur coelestia cum terrestribus, et terres
Abbreviated transcription (Latin):
respondit angłs. sp̃s sc̃s suꝑ ueni& inte. & uirtꝰ altissimi
obũbrabit tibi. idoq & qđ nascetur excte scm. uocabitur
filius di. & ioseph cũ uell& eã dimittere suspicatꝰ ad¬
ulterã quã sciebat non de se grauidã: tale responsũ ab
angło accepit. noli timere accipere mariã coniugẽ tuã
Qđ enĩ inea natũ ẽ de spũ scõ est: id ẽ qđ tu eẽ de uiro

Expanded text:
simi obumbrabit tibi; ideoque et quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei . Et Joseph cum vellet eam dimittere, suspicatus adulteram, quam sciebat non de se gravidam, tale responsum ab angelo accepit: Noli timere accipere Mariam conjugem tuam; quod enim in ea natum est, de Spiritu sancto est : id est, quod tu esse de alio
Abbreviated transcription (Latin):
faciendũ ista lib̾tas unde erit homini addicto. & uen
dito. nisi redimat cuiꝰ illa uox ẽ: si uos filius liberaue.¬
rat. tẽ uere liberi eritis. qđ antequã fieri in homine
incipiat. qͦmͦ quisquã de libero arbitrio in bono gła
opere qui nandũ. ẽ liber ad operandũ. bene: nisi se
uana suꝑbia in flatus extollat quã cohib& apłs dicers.
grã dĩ salui facti estis ꝑfidẽ. & ne ipsã sibi saltĩ fidẽ.
sic arrogarent ut ñ intelligerent diuinitꝰ eẽ donatã.
sic̃ idẽ apłs alio loco se dicit ut fidelis eẽt miscđiam
consecutũ Hic qͦq adiunxit atq ait & hoc ñ ex uob̃.
seddi donũ ẽ: non ex oꝑib ne forte quis extollat᷑. & ne

Expanded text:
faciendum ista libertas unde erit homini addito efaciendum ista libertas unde erit homini addito edito, nisi redimat cujus illa vox est, Si vos Filius liberaverit, tunc vere liberi eritis ? Quod antequam fieri in homine incipiat, quomodo quisquam de libero arbitrio in bono gloriatur opere, qui nondum est liber ad operandum vana superbia inflatus extollat, quam cohibet Apostolus dicens: Gratia salvi facti estis per fidem ; et ne ipsam sibi saltem fidem sic arrogarent ut non intelligerent divinitus esse donatam, sicut idem Apostolus alio loco se dicit ut fidelis esset misericordiam consecutum, hic quoque adjunxit atque ait, et hoc non ex vobis, sed Dei donum est , non ex o
Abbreviated transcription (Latin):
ni cui liberationẽ ds̃ regnũq ꝓmisit ȩt̃nũ. nũqͥd meri¬
tis operũ suoꝵ reparari potest: Absit. Qđ enĩ boni
ꝯperari potest ꝑditus. nisi q̃ntũ fuerit aꝑditione lib̾atꝰ:
Nlũqͥd libero uoluntatis arbitrio: & hoc absit. Nã libero
arbitrio male utens homo. & se ꝑdidit: & ipsũ. Sic̃ enĩ
qͥ se occidit utiq uiuendo se occidit. sed se occidendo
non uiuit: nec se ipsũ poterit resuscitare cũ occiderit.
ita cũ libero peccaretur arbitrio uictore peccato amis-¬
sũ ẽ & liberũ arbitriũ. Aquo enĩ quis deuictus ẽ huic
& seruus addictus ẽ. Petri certe apłi ẽ ista sententia
quȩ cũ uera sit: qualis quęso potest serui addicti ẽẽ
libtas. nisi qͣndo cũ peccare delectat: Laberalit᷑ enĩ
seruit qͥ sui dnĩ uoluntatẽ libent̃ facit. ac ꝑhoc ad pec-
candũ liber ẽ. qͥ peccati seruus ẽ. unde aduste facien-¬
dũ liber non erit nisi apeccato liberatus ẽẽ ustitie

Expanded text:
ni, cui liberationem Deus regnumque promisit aeternum, numquid meritis operum suorum reparari potest? Absit. Quid enim boni operatur perditus, nisi quantum fuerit a perditione liberatus? Numquid libero voluntatis arbitrio? Et hoc absit: nam libero arbitrio male utens homo, et se perdidit et ipsum. Sicut enim qui se occidit, utique vivendo se occidit, sed se occidendo non vivit, nec se ipsum poterit resuscitare cum occiderit: ita cum libero peccaretur arbitrio, victore peccato amissum est liberum arbitrium; A quo enim quis devictus est, huic et servus addictus est . Petri certe apostoli est ista sententia: quae cum vera sit, qualis, quaeso, potest servi addicti esse libertas, nisi quando eum peccare delectat? Liberaliter enim servit, qcandum liber est, qui peccati servus est. Unde ad juste faciendum liber non erit: nisi a peccato liberatus, esse justitiae
Abbreviated transcription (Latin):
multa di dona: sed non om̃a. Quȩ autẽ ñ p̃cedit: ipsa in
p̃ueni& me. & miscđa eiꝰ subsequet᷑ me. nolentẽ p̃uenit.
ut uelit. uolentẽ subsequit᷑. ne frustra uelit. Cur enĩ
ãmonem᷑ orare ꝓinimicis nr̃is. utiq nolentib pie uiue¬
re. nisi ut ds̃ incis operetur & uelle. Itẽq cur ãmonem
petere ut accipiamꝰ nisi ut abillo fiat qđ uolumꝰ a quo
factũ ẽ ut uelimꝰ: Oramꝰ gͦ ꝓ inimicis nr̃is. ut miscđa dĩ¬

Expanded text:
multa Dei dona, sed non omnia: quae autem non procedit ipsa, in multa Dei dona, sed non omnia: quae autem non procedit ipsa, in ericordia ejus subsequetur me . Nolentem praevenit, ut velit; volentem subsequitur, ne frustra velit. Cur enim admonemur orare pro inimicis nostris , utique nolentibus pie vivere, nisi ut Deus in illis operetur et velle? Itemque cur admonemur petere ut accipiamus , nisi ut ab illo fiat quod volumus, a quo factum est ut velimus? Oramus ergo pro inimicis nostris, ut miseri
Abbreviated transcription (Latin):
neq currentis. sed miserentis ẽ dĩ. quia exutraq sit
mus ñ uolentis. neq currentis. sed miserentis ẽ di. tãꝗ
diceretur. non sufficit sola uoluntas hominis si ñ sit
&iã midia dt̃ Non gͦ sufficit & sola miscda dĩ. si non
sit &iã uoluntas hominis: ac ꝑ hoc si recte dictũ ẽ. non
uolentis hominis. sed miserentis ẽ di. quia id uoluntas
hominis sola non ipl&̃. quur ñ econt᷑rio recte dr̃. non
miserentis ẽ dĩ. sed uolentis ẽ hominis. quia id miscdđã
di sola non impl&: Porro si nullus dicere xp̃ianꝰ audebit.
non miserentis ẽ dĩ. sed uolentis ẽ hominis. ne apło aꝑtis¬
sime contͣdicat. restat ut ꝓpt̾ea recte dictũ intelligat᷑
non uolentis neq currentis. sed miserentis ẽ dĩ. ut totũ
detur do. qͥ hominis uoluntatẽ bonã. & p̃parat ad iuuan-
dã & adiuuat p̃paratã. Prȩcedit enĩ bona uoluntas

Expanded text:
neque currentis, sed miserentis est Dei, quia ex utroque fitneque currentis, sed miserentis est Dei, quia ex utroque fitmus, Non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei, tanquam diceretur, Non sufficit sola voluntas hominis, si non siticordia Dei: non ergo sufficit sola misericordia Dei, si non sit etiam voluntas hominis: ac per hoc si recte dictum est, non volentis hominis, sed miserentis est Dei, quia id voluntas hominis sola non implet, quare non et e contrario recte dicitur: Non miserentis est Dei, sed volentis est hominis, quia id misericordia Dei sola non implet? Porro si nullus dicere Christianus audebit, Non miserentis Dei, sed volentis est hominis, ne Apostolo apertissime contradicat, restat ut propterea recte dictum intelligatur: Non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei, ut totum dedam, et adjuvat praeparatam. Praecedit enim bona voluntas hominis
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ p̃parauit ds. ut in illis ãbulemꝰ. Tc̃ gͦ efficim᷑ uere
liberi cũ ds̃ nos fingit. id ẽ format & creat: non ut
homines qđ iã fecit. sed ut boni homines simꝰ. qđ nc̃
ds. Itẽ ne quisquã & si ñ de operib de ipso glorietur
libero uoluntatis arbitrio. tãquã ab ipso incipiat me¬
ritũ: cui tãquã debitũ reddatur p̃miũ bene operan¬
di ipsa lib̾tas: audiat eundẽ gr̃ȩ p̃conẽ dicentẽ. ¶¬
Ds̃ ẽ enĩ qui oꝑatur in uob̾. & uelle & operari ꝓbona¬
uoluntate. & alio loco. Igitur ñ uolentis neq cur¬
rentis sed miserentis ẽ dĩ. Cũ ꝓculdubio si homo eiꝰ
ȩtatis c̃. ut ratione iã utatur non possit credere. sperare
diligere. nisi uelit nec ꝑuenire ad palmã suꝑnȩ uoca¬
tionis di nisi uoluntate cucurrerit. Quomꝰ gͦ ñ uolen-¬
tis neq currentis. nisi quia & ipsa uoluntas. sic̃ scriptũ
ẽ adño p̃paret᷑ alioquin si ꝓpt̾ea dictũ ẽ ñ uolentis.

Expanded text:
quae praeparavit Deus, ut in illis ambulemus . Tunc ergo efficimur vere liberi, cum Deus nos fingit, id est, format et creat, non ut homines, quod jam fecit; sed ut boni homines simus, quod nunc . Item ne quisquam, etsi non de operibus, de ipso glorietur libero arbitrio voluntatis, tanquam ab ipso incipiat meritum, cui tanquam debitum reddatur praemium, bene operandi ipsa libertas; audiat eumdem gratiae praeconem dicentem, Deus est enim qui operatur in vobis et velle et operarivoluntate , et alio loco: Igitur non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei , cum procul dubio, si homo ejus aetatis est ut ratione jam utatur, non possit credere, sperare, diligere, nisi velit, nec pervenire ad palmam supernae vocationis Dei, nisi voluntate cucurrerit. Quomodo ergo non volentis, neque currentis, nisi quia et ipsa voluntas, sicut scriptum eparatur ? Alioquin si propterea dictum est, Non volentis,