comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ungit. Om̃s gͦ uenientes accipiunt grãm. ut ex¬
hilaret᷑ facies in oleo. & panis cor hominis confir¬
mat. Qiđ est hoc fr̃s : quasi coegit intellegi de quo
pane dicer&. Panis enĩ iste uisiblis stomacũ confir¬
mat. uentrẽ confirmat. Est alius panis qͥ cor con¬
firmat. qͥa panis. ẽ. cordis. lã enĩ dixerat de pa¬
ne superiuꝰ ut educat panẽ de terra. sed .ñ. dixerat
qualis panis sit ille. & uinũ letificat cor hominis.
Uidet᷑ iã dicere de sp̃uali uino. nã ideo lȩtificat
cor hominis Sed adhuc putet᷑ de uino isto dici qͥa
ebrii qͣsi leti corde uident᷑ apparere: Utinã lȩtent᷑.
& .ñ. rixent᷑. Dicis mihi. Quid lȩtius ebrio: Immo
quid insanius ebrio: Quid plerũq. iracundius :
Est gͦ uinũ qͦd letificat cor: & . ñ. nouit aliud nisi
letificare cor. sed ne putes hoc quidẽ de sp̃uali ui¬
no debere accipi. De illo pane autẽ . ñ. quod & ipse

Expanded text:
erunguit. Omnes ergo venientes accipiunt gratiam, ut exerunguit. Omnes ergo venientes accipiunt gratiam, ut exhilaretur facies in oleo. 14. «Et panis cor hominis confirmat.» Quid est hoc, fratres? Quasi coegit intelligi de quo pane diceret. Panis enim iste visibilis stomachum confirmat, ventrem confirmat: est alius panis qui cor confirmat, quia panis est cordis. Jam enim dixerat de pane superius, «Ut educat panem de terra,» sed non dixerat qualis panis sit ille. «Et vinum laetificat cor hominis.» Videtur jam dicere de spirituali vino; nam id laetificat cor hominis. Sed adhuc putetur de vino isto dici, quia ebrii quasi laeti corde videntur apparere. Utinam laetentur, et non rixentur. Dicis mihi: Quid laetius ebrio? Imo quid insanius ebrio? quid plerumque iracundius? Est ergo vinum quod vere laetificat cor, et non novit aliud nisi laetificare cor. Sed ne putes hoc quidem de spirituali vino debere accipi, de illo pane autem non; quod et ipse
Abbreviated transcription (Latin):
fructũ. Quid est ex hilaratio faciei in oleo: Gr̃a dĩ
nitor quidã in manifestationẽ. sic ut dicit apostolus.
Unicuiq autẽ dat᷑ sp̃s. ad manifestationẽ. Cr̃ã quae¬
dã quȩ est hominũ ad homines ꝑspicua. ad concili¬
andũ scm̃ amorẽ oleũ dicit᷑. in nitore diuino.
& qm̃ excellentissima in xp̃o apparuit: totꝰ orbis eũ¬
diligit qui cũ contẽptus hio eet: ad orat᷑ modo ab
om̃i gente: qm̃ ipsiũ. ẽ. regnũ. & ipse dominabit᷑
gentiũ. lanta eiũ est eius grã ut multi qui in eũ
non credunt laudent eũ. & ꝓpterea dicant nol¬
le se in eũ credere. qͥa nemo potest implere qͦd
iubet. laudindo impediunt᷑ qͥ in illũ uituperando
seuiebant. Amat᷑ tam̃ ab om̃ibus. prȩdicat᷑ ab
om̃ibus quia excellenter unctus ideo xp̃c. Xp̃c
cũ unctus. achrismate dictus xp̃c. Messias hebrai¬
ce. grece xp̃c. latine unctus. sed corpus suũ totu ꝑ¬

Expanded text:
fructum. Quid est exhilaratio faciei in oleo? Gratia Dei, fructum. Quid est exhilaratio faciei in oleo? Gratia Dei, nitor quidam in manifestationem; sicut dicit Apostolus: «Unicuique autem datur Spiritus ad manifestationem» . Gratia quaedam quae est hominum ad homines perspicua, ad conciliandum sanctum amorem, oleum dicitur, in nitore divino; et quoniam excellentissima in Christo apparuit, totoratur modo ab omni gente: «Quoniam ipsius est regnum, et ipse dominabitur gentium» . Tanta est enim ejus gratia, ut multi qui in eum non credunt, laudent eum, et propterea dicant nolle se in eum credere, quia nemo potest implere quod jubet. Laudando impediuntur, qui in illum vituperando saeviebant. Amatur tamen ab omnibus, praedicatur ab omnibus; quia excellenter unctus, ideo Christus. Christus enim unctus, a chrismate dictus Christus. Messias hebraice, graece Christus, latine Unctus: sed corpus suum totum p
Abbreviated transcription (Latin):
Plebes pie. plebes scãe. Aut de qua terra pa¬
tiis educat̾: Uerbũ dĩ de apostolis. de dispen¬
satoribus sacramentorũ dĩ. ad huc in terraam¬
bulantibus. adhuc corpus terrenũ portantibus.
Nemo se ad hebrietatẽ par&. immno se omnis
homo ad hebrietatẽ par&: calix tuus in ebrians
quã preclarus est. Nolumꝰ dicere nemose ine¬
briet. inebriamini sed uidete unde. Si uos
in ebriat calix diũi prȩclarus. uidebit᷑ ista ebrie¬
tas in operib ur̃is. uidebit᷑ in sc̃o amore iusti¬
ciȩ. uidebit᷑ postremo in alienatione mentis
urãe. sed a terrenis in caelum. UT ꝑxila¬
RET EACIEM EIUS IN OLEO Uideo
quȩ terra quantũ fructũ educat. si producat
fȩnũ iumentis. non isti serui uendunt qͦd dant. ñ
enĩ uenditores euuagł sunt. gratis dant. qͥa gratis
acceper̃. Gaudent bonis operib ur̃is. hoc enĩ uobis
ꝓdest. Non enĩ querunt datũ. sed requirunt

Expanded text:
Plebes piae, plebes sanctae. Ut de qua terra paPlebes piae, plebes sanctae. Ut de qua terra panis educatur? Verbum Dei de Apostolis, de dispensatoribus Sacramentorum Dei, adhuc in terra ambulantibus, adhuc corpus terrenum portantibus. Nemo se ad ebrietatem paret; imo se omnis homo ad ebrietatem paret. «Calix tuus inebrians quam praeclarus est» ! Nolumus dicere: Nemo se inebriet. Inebriamini, sed videte unde. Si vos inebriat calix Domini praeclarus, videbitur ista inebrietas in operibus vestris, videbitur in sancto amore justitiae, videbitur postremo in alienatione mentis vestrae, sed a terrenis in coelum. «Ut exhilaret faciem ejus in oleo.» Video quae terra quantum fructum educat, si producat fenum jumentis. Non isti servi vendunt quod dant; non enim venditores Evangelii sunt: gratis dant, quia gratis acceperunt. Gaudent bonis operibus vestris; hoc enim vobis prodest: non enim quaerunt datum, sed requirunt
Abbreviated transcription (Latin):
quod significatũ est lapidȩis tabulis. Decimas da¬
bant: & iam gemite : & nihil huc exeat. Si gemi¬
tis. parturite : Si parturitis. parite. Quare
gemitꝰ in anis : Quare gemit᷑ sterilis: Uisce¬
ra torquent᷑. an non est intus quod datur :¬
Rigans montes de superiorib suis. de fructu
operũ tuorũ saciabit᷑ terra. Beati qui faciunt.
beati qui ista fructuose audiunt. Beati qui non
inaniter clamant. de fructu operũ tuorũ saci¬
abit᷑ terra. producens fęnũ iumentis. & herbã
UT EDUCAT PANEM DE TERRA
Quem panẽ: Xp̃m. De qua terra: De pe¬
tro de paulo. de ceteris dispensatorib uerita¬
tis. Audi quia de terra. Habemus inquit thes¬
aurũ istũ in uasis fictilibus. ut eminentia uir
tutis sit dĩ. Ipse est panis qui decelo descendit:
ut de terra educatur. cũ perseruorũ suorũ
carnẽ predicat᷑. Terra fenũ producit: ut panẽ
de terra educat. Quae terra fęnũ producit:

Expanded text:
quod significatum est lapideis tabulis, decimas daquod significatum est lapideis tabulis, decimas dabant. Etiam gemitis, et nihil adhuc exit. Si gemitis, parturite; si parturitis, parite. Quare gemitus inanis? quare gemitus sterilis? Viscera torquentur, an non est intus quod edatur? «Rigans montes de superioribus suis: de fructu operum tuorum satiabitur terra.» Beati qui faciunt, beati qui ista fructuose audiunt, beati qui non inaniter clamant. «De fructu operum tuorum satiabicat panem de terraQuem panem? Christum. De qua terra? De Petro, de Paulo, de caeteris dispensatoribus veritatis. Audi quia de terra: «Habemus,» inquit, «thesaurum istum in vasis fictilibus, ut eminentia sit virtutis Dei» . Ipse est panis qui de coelo descendit , ut e terra educatur, cum per servorum suorum carnem praedicatur. Terra fenum producit, ut panem de terra educat. Quae terra fenum producit?
Abbreviated transcription (Latin):
mibi dixit: nemo tibi dixit: Xp̃c non cessat
dicere. propheta non cessat dicere. Beatꝰ qui
intellegit suꝑ egenũ & pauperẽ. Non uides
arcã manẽ prȩposititui. non uides certe ud sur¬
gentẽ fabricã quo intraturus & oraturus es. Non-¬
tie ammouetur oculis tuif: Nisi forte putatis
fr̃s quia prȩpositi ur̃i thesauriłant: Et nouimꝰ
multos non thesaurizare & ad cotidiana egere.
de quibus omnino non credit᷑. quos & uos inueni¬
retis si uelletis. sicircũ spiceretis. si ad hoc uigila¬
retis ut fructum daretis. Dixi quod potui. quan¬
tũ potui. Puto autẽ manifestos nos esse uobis
sicut ait apostolus. non ideo nos dicere ut in nos
ista faciatis. Prestet ds̃ ut hȩc non frustra dixe¬
rim. prest& ds̃ ut terra in rigata sitis. non la¬
pidea sicut iudȩorũ. ude tabulas lapideas acci¬
pere meruerunt. sed terra fructifera terraq
in rigata: Reddat agricolȩ illi ipsi corde lapideo:

Expanded text:
mihi dixit. Nemo tibi dixit! Christus non cessat mihi dixit. Nemo tibi dixit! Christus non cessat dicere, propheta non cessat dicere: «Beatus qui intelligit super egenum et pauperem.» Non vides arcam inanem praepositi tui: vides certe vel surgentem fabricam, quo intraturus et oraturus es. Nonne admovetur oculis tuis? Nisi forte putatis, fratres, quia praepositi vestri thesaurizant: et novimus multos non thesaurizare, et ad quotidiana egere, de quibus omnino non creditur; quos et vos inveniretis, si velletis, si circumspiceretis, si ad hoc vigilaretis, ut fructum daretis. Dixi quod potui, quantum potui. Puto autem manifestos nos esse vobis, sicut ait Apostolus, non ideo nos dicere, ut in nos ista faciatis. Praestet Deus ut haec non frustra dixerim: praestet Deus ut terra irrigata sitis, non lapidea, sicut Judaeorum, unde tabulas lapideas accipere meruerunt; sed terra fructifera, terra quae irrigata reddat agricolae. Illi ipsi corde lapideo,
Abbreviated transcription (Latin):
cendis pauperibus cũ dñs loculos haberet. tam̃
quando dixit iudae eum tradituro quod facis
fac uelociter. non in tellegentes cȩteri quod
dixisset arbitrati eũ sunt dixisse ut aliquid
prȩpararet quod daret᷑ pauperibus. Ille enim
loculos habebat: hoc in euuangło scriptum est.
Possent hoc suspicari. nisi hoc habera in consuetu¬
dine dñs. De his gͦ quae dabant᷑. & in loculos
mittebant᷑. Dabat᷑ enĩ & illis pauperibus: quos
ds̃ locuit non contẽpnendos. Sed si illũ non
contẽpnis. quanto magis bouẽ ꝑ quẽ trituratar
haec area: Quantomagis seruũ tuũ: Non in¬
dig& cybo. forte ueste indig&. Non indiget
ueste. forte tecto indiget. forte aecclesiã fa¬
bricat. forte aliquid utile in domo dĩ molitur.
expectat ut adtendas. expectat ut intellegas
suꝑ egentẽ & pauperẽ. Tu contra terra dura
lapidea non in rigata aut frustra in rigata. ser¬
ua tibi dicere non sciebam. non nouerã. Nemo

Expanded text:
cendis pauperibus; cum Dominus loculos haberet, tamen cendis pauperibus; cum Dominus loculos haberet, tamen quando dixit Judae eum tradituro, «Quod facis, fac velociter;» non intelligentes caeteri quid dixisset, arbitrati sunt eum dixisse, ut aliquid praepararet quod daretur pauperibus. Ille enim loculos habebat, hoc in Evangelio scriptum est . Possent hoc suspicari, nisi hoc haberet in consuetudine Dominus? De his ergo quae dabantur et in loculos mittebantur, dabatur tamen et illis pauperibus, quos Deus docuit non contemnendos. Sed si illum non contemnis, quanto magis bovem per quem trituratur haec area? quanto magis servum tuum? Non indiget cibo, forte veste indiget. Non indiget veste, forte tecto indiget, forte ecclesiam fabricat, forte aliquid utile in domo Dei molitur; exspectat ut attendas, exspectat ut intelligas super egentem et pauperem. Tu contra, terra dura, lapidea, non irrigata, aut frustra irrigata, servas tibi dicere: Non sciebam, non noveram, nemo
Abbreviated transcription (Latin):
pater. Quomodo ergo in passione. infirmorũ
ꝑsonã sustinuit. prȩfigurata illa in corpore suo
quia & illa mẽbra eius. neq enĩ frustra dictum
est in ꝑfectũ meũ uiderunt oculi tui. & in li¬
bro tuo om̃s scribent᷑. sic & in loculis habendis
& in exigenda quo claminodo annona non peten¬
da sed prebenda indigentiã suscepit. Suscepit
eum Zacheus. & gaudet. cui hoc bonũ xp̃o an ta¬
cheo: Uere si non susceperet Tacheus ñ erat
ubi maner& mundi fabricator: Aut si non pas¬
ceret Zacheus indiger& is qui de quinq panibus
tot milia hominũ saturauit : Cũ ergo quisque
scm̃ suscipit: non suscepto sed susceptori prestat᷑
Nũ quid in illa fame non pascebat᷑ helias: Non¬
ne coruus afferebat panẽ & carnẽ seruo dĩ ser¬
uiente creaturae Missus est tamen pascendus
ad uiduã. tion ut militi sed ut prouintiali aliqͥđ
prestaretur. Ergo quia dicebamus fr̃s & de pas¬

Expanded text:
Pater» . Quomodo ergo in passione infirmorum Pater» . Quomodo ergo in passione infirmorum personam sustinuit, praefigurata illa in corpore suo, quia et illa membra ejus; neque enim frustra dictum est, «Imperfectum meum viderunt oculi tui, et in libro tuo omnes scribentur» : sic et in loculis habendis, et in exigenda quodam modo annona, non petenda, sed praebenda, indigentiam suscepit. Suscepit eum Zacchaeus, et gaudet . Cui hoc bonum? Christo, an Zacchaeo? Vere, si non susciperet Zacchaeus, non erat ubi maneret mundi fabricator? aut si non pasceret Zacchaeus, indigeret is qui de quinque panibus tot millia hominum saturavit? Cum ergo quisque sanctum suscipit, non suscepto, sed susceptori praestatur. Numquid in illa fame non pascebatur Elias? nonne corvus afferebat panem et carnem, servo Dei serviente creatura ? Missus est tamen pascendus ad viduam; non ut militi, sed ut provinciali aliquid praestaretur. 12. Ergo quia dicebamus, fratres, et de pas
Abbreviated transcription (Latin):
& iami curle procuratoris herodis. Uide quae fie¬
bant. futurus erat paulus nihil tale aliquando
quȩrons & om̃a prouintialibus donans. Sed quia
multi infirmi ista quesituri erant. magis infir¬
morũ ꝑsonam suscepit xp̃c. Sublimus paulus
dius: Cũ enĩ uideret paulũ ista non eẽ. quęsi¬
turũ. prȩuidit ne dãpnaret quę siturũ & pre¬
buit exempłu infirmo. Quomodo cũ uideret
multos pronos & gaudentes ituros ad martirũ
passionis exultacuros in ipsa passione fortes cente¬
narios maturos ad horreũ. quorũ dã tamen infir¬
morũ quos uidebat posse conturbari uentura
passione. ne deficerent tamen sed potus uolun¬
tatẽ humanã uoluntati creatoris coniungerent
ipsorũ ꝑsonã uoluit suscipere in passione xp̃c
dicens. Tristis est anima mea usq ad mortem
& iterũ. Pater si fieri potest. transeat ame ca¬
lix iste. Docuit quid ẽẽt dicturus infirmus
sed secutus ostendit quid facere debera infirmꝰ
Ueruitamen non quod ego uolo. sed quod tu uis

Expanded text:
am Chuzae procuratoris Herodis . Vide quae fiebant. Futurus erat Paulus nihil tale aliquando quaerens, et omnia provincialibus donans. Sed quia multi infirmi ista quaesituri erant, magis infirmorum personam suscepit Christus. Sublimius Paulus,  videret Paulum ista non esse quaesiturum, providit ne damnaret quaesiturum, et praebuit exemplum infirmo: quomodo cum videret multos pronos et gaudentes ituros ad martyrium passionis, exsultaturos in ipsa passione, fortes, centenarios maturos ad horreum; quorumdam tamen infirmorum, quos videbat posse conturbari ventura passione, ne deficerent tamen, sed potius voluntatem humanam voluntati Creatoris conjungerent, ipsorum personam voluit suscipere in passione Christus, dicens, «Tristis est anima mea usque ad mortem;» et iterum, «Pater, si fieri potest, transeat a me calix iste.» Docuit quid esset dicturus infirmus, sed secutus ostendit quid facere deberet infirmus: «Verumtamen non quod ego volo, sed quod tu vis,
Abbreviated transcription (Latin):
nẽ. & occidit pisces corũ. Dedit terrã eorũ ra¬
nas. in penetrabilibus regũ ipsorũ. Dixit & ue¬
nit &cynomia. & scinifes in om̃ibus eorũ. Posuit
pluuias eorũ grandinẽ. ignẽ conburentẽ in tyrra
ipsorũ. Et ꝑcussit uineas eorũ & ficulneas eoꝵ
& contriuit om̃e lignũ finiũ eorũ. Dixit & ue
nit locusta. & brucus cuius non erat numerus.
Et comedit om̃e fenũ in terra eorũ. in terra¬
eorũ. & comedit omnẽ fructũ terrae eorum.
Et ꝑcussit omne primogenitũ in terra eorum.
primicias om̃is laboris eorũ. Et eduxit eos in ar¬
gento & auro. & non erat in tribub eorũ infirmꝰ.¬
Laetata est aegyptus in ꝓfectione eorũ quia
incubuit timor eorũ suꝑ eos. Ecce quo modo
populũ suum firmauit suꝑ in imicos eius. Cum
autẽ inimicis eorũ ista mala iusticia eius inflix¬
erit quae ipsis largita sint &iam temporalia
miscđia eius accipite. Expandit nubẽ in ꝓtec¬
tionẽ eorũ. & ignẽ ut lucer& eis per noctem.

Expanded text:
isces eorum dedit terra eorum ranas in penetrabilibus regum ipsorum dixit et venit cynomia et scinifes in omnibus finibus eorum posuit pluvias eorum grandinem ignem conburentem in terra ipsorum et percussit vineas eorum et ficulneas eorum et contrivit lignum finium eorum diius non erat numerus et comedit omne faenum in terra eorum et comedit omnem fructum terrae eorum et percussit omne primogenitum in terra eorum primitias omnis laboris eorum et eduxit eos in argento et auro et non erat in tribubus eorum infirmLaetata est Aegyptus in profectione eorum, quia incubuit timor eorum super eos.» Ecce quomodo populum suum firmavit super inimicos ejus. 40. Cum autem inimicis eorum ista mala justitia ejus inflixerit; quae ipsis largita sit etiam temporalia misericordia ejus, accipite: «Expandit nubem in protectionem eorum, et ignem ut luceret eis per noctem.
Abbreviated transcription (Latin):
re sunt in hoc scło. iosepb in cartere. iħm incru¬
ce cogitate. Si temporaliũ rerũ ꝓsperitas adia¬
c& non ꝓpt̃ ipsam dõ. sed ipsa utimini ꝓpt̃ dm̃.
Nec cum existimetis propt̃ uitae huius necessaria
necessarium cultoribus suis quae donat & blas¬
phematoribus suis. sed quaerite primũ regnum dĩ
& iusticiã eius. & hec om̃a apponentur uobis.

Expanded text:
rae sunt in hoc saeculo, Joseph in carcere, Jesum in crurae sunt in hoc saeculo, Joseph in carcere, Jesum in cruce cogitate. Si rerum temporalium prosperitas adjacet, non propter ipsam Deo, sed ipsa utimini propter Deum: nec eum existimetis propter vitae hujus necessaria coli a cultoribus suis, quae donat et blasphematoribus suis; sed quaerite primum regnum Dei et justitiam ejus, et haec omnia apponentur vobis
Abbreviated transcription (Latin):
eduxit populũ suũ in exultatione. & electos suos
in leticia. Et dedit illis regiones gentium : &
labores populorũ possederunt. Non ut propt̃
ista eum colant. sed ut ea quoq ad bonũ aeternũ
referant atq conuertant. idest ut custodiant iuis¬
tificationes eius & legem eius requirant. Quȩcũq.
igit᷑ alia bona dat ds̃. referenda sunt ad gratuitũ
cultũ eius Ipse autẽ cultus eius non est referen¬
dus ad alia bona quae dat ds̃. tunc enĩ erit gratui¬
tus. Ad quod certamen prouocaus hostis ausus. ẽ.
atus & exaltatus locũ fecit ad temporalia bona
populo dĩ ut firmaret᷑ suꝑ inimicos eius. quanto
magis iħc uenundatus & huimiliatus a fratribus
suis scđm carnẽ. & exaltatus in caelis locũ facit
ad terrena bona populo dĩ triumphanti de dia¬
bolo & angelis eius: Audi ergo semen abrabȩ.
non de carne glorians sed imitans fidem. Au¬
dite serui dĩ & electi dĩ. promissionẽ habentes
uitae prȩsentis & futurae. Si temptationes du¬

Expanded text:
ultatione, et electos suos in laetitia. Et dedit illis regiones gentium, et labores populorum possederunt.» Non ut propter ista eum colant, sed ut ea quoque ad bonum aeternum referant atque convertant; id est, «Ut custodiant justificationes ejus, et legem ejus requirant.» Quaecumque igitur alia bona dat Deus, referenda sunt ad gratuitum cultum ejus: ipse autem cultus ejus non est referendus ad alia bona, quae dat Deus; tunc enim erit gratuitus. Ad quod certamen provocans hostis, ausus est  et humiliatus, et exaltatus, locum fecit ad temporalia bona populo Dei, ut firmaretur super inimicos ejus; quanto magis Jesus venundatus et humiliatus a fratribus suis secundum carnem, et exaltatus in coelis, locum facit ad aeterna bona populo Dei, triumphanti de diabolo et angelis ejus? Audi ergo, semen Abrahae, non de carne glorians, sed imitans fidem; audite, servi Dei, et electi Dei, promissionem habentes vitae praesentis et futurae . Si tentationes du
Abbreviated transcription (Latin):
Quod millenario numero significatũ est. quia
denarii numeri solidũ quadratũ decem decies.
& hoc decies ad mille ꝑuenit. Quod disposuit
inquit ad abrahã. & uiramenti sui ad isaac. &
statuit illud iacob. idest ipsi ia cob in preceptũ.
Ipsi sunt tres patriarthȩ quorũ spetialiter se
dicit dm̃. quos & dñs nominat in testamento
nouo ubi dicit. Multi ab oriente & occidente
uenient. & retumbent cũ abraham & isaac &
iacob in regno caelorũ. Ista est hereditas ȩter¬
na. Nlam & hic ubi ait statuit illud iacob in
preceptũ. manifestat preceptũ esse fidei ñ
enĩ promissũ appellar& prȩceptũ. Si enĩ opus
est in prȩcepto. mertes in promisso. Hoc est opus
dĩ dñs ait. ut credatis in eũ que ille misit. Hoc
ergo uerbũ quod mandauit. memor in ęternũ
testam̃ti sui. Hoc est uerbũ fidei. qͦd prȩdicamꝰ¬

Expanded text:
quod millenario numero significatum est, quia quod millenario numero significatum est, quia denarii numeri solidum quadratum decem decies, et hoc decies, ad mille pervenit. «Quod disposuit,» inquit, «ad Abraham, et juramenti sui ad Isaac. Et statuit illud Jacob,» id est ipsi Jacob, «in praeceptum.» Ipsi sunt tres patriarchae quorum specialiter se dicit Deum, quos et Dominus nominat in Testamento Novo, ubi dicit: «Multi ab oriente et occidente venient, et recumbent cum Abraham, et Isaac, et Jacob in regno coelorum» . Ista est haereditas aeterna. Nam et hic, ubi ait, «Statuit illud Jacob in praeceptum;» manifestat praeceptum esse fidei: non enim promissum appellaret praeceptum. Si enim opus est in praecepto, merces in promisso: «Hoc est opus Dei,» Dominus ait, «ut credatis in eum quem ille misit» . Hoc ergo verbum quod mandavit, «memor in aeternum testamenti sui,» hoc est, verbum fidei quod praedicam
Abbreviated transcription (Latin):
ribus gloriantes inde conuincit: quod abrahã
etiam ante circũcisionẽ credidit dõ. & deputa¬
tũ est illi ad iusticiã. Deniiq cũ dixiss& memor
fuit in scłm testamenti sui quod in aeternum
in tellegere debemus. testamenti scilic& iustifi¬
cationis & hereditatis aeternae quã fidei ꝓmisit
ds̃. uerbi inquit quod mandauit in mille ge¬
nerationes. Quid est mandauit: Quod enĩ ait
tibi dabo terrã chanaan. non mandatũ est sed
promissum. Mandatũ est autẽ quod facere
debemus: promissũ quod accipere. Mandatũ
ergo fides est ut iustus ex fide uiuat. & huic
fidei hereditas aeterna promittit᷑. Mille ergo
generationes propt᷑ numeri ꝑfectionẽ ꝓ om̃ib
intellegendae sunt. id est quãdiu generatio ge¬
nerationi sequendo succedit. tamdiu mandatũ
est uiuendũ ex fide. quod obseruat populus
dĩ filii promissionis. nascendo uenientes & mo¬
riendo ab euntes. donec om̃is generatio fiiat᷑.

Expanded text:
ribus gloriantes inde convincit, quod Abraham ribus gloriantes inde convincit, quod Abraham etiam ante circumcisionem credidit Deo, et reputatum est illi ad justitiam : Denique cum dixisset, «Memor fuit in saeculum testamenti sui;» quod in aeternum intelligere debemus, testamenti scilicet justificationis et haereditatis aeternae, quam fidei promisit Deus: «Verbi,» inquit, «quod mandavit in mille generationes.» Quid est, «mandavit?» Quod enim ait, «Tibi dabo terram Chanaan,» non mandatum est, sed promissum: mandatum est autem quod facere debemus, promissum quod accipere. Mandatum ergo fides est, ut justus ex fide vivat ; et huic fidei haereditas aeterna promittitur. «Mille» ergo «generationes,» propter numeri perfectionem, pro omnibus intelligendae sunt; id est, quamdiu generatio generationi sequendo succedit, tamdiu mandatum est vivendum ex fide. Quod observat populus Dei, filii promissionis nascendo venientes, et moriendo abeuntes, donec omnis generatio finiatur;
Abbreviated transcription (Latin):
aliquid significare. quia utiq finẽ habent:¬
& ad ipsa temporalia nimis multae sunt. Quam¬
lib& enĩ paucis annis generatio de terminetur.
quã genean greci dicunt. quã minimã quidã
quindecimannis terminauerunt. ex qua homo
incipit posse generare. quae sunt iste mille
generationes non solũ atẽpore abrabã quando
ei facta est ista ꝓmissio usq ad tempus noui tes¬
tamenti sed ab ipso adam usq ad terminũ seculi e
Quis et̃ audeat dicere quindecim annorũ milib
hoc sacculũ extendi : Proinde mibi uidet᷑ .ñ. hic
uetus testamentũ intellegendũ. quod nouo ess&
tollendũ. Dicit᷑ per prophetã. Ecce dies ueniunt
dicit dñs. & confirmabo domusiacob testam̃tũ
nouũ. non scđm testamentũ quod constitui pa¬
tribus eorũ cũ eduxi eos de terra aegypti. sed
testamentũ fidei quod laudat apostolus cũ abra¬
bant nobis proponit imitandũ. & de legis ope¬

Expanded text:
aliquid significare; quia utique finem habent, etaliquid significare; quia utique finem habent, et ad ipsa temporalia nimis multae sunt. Quamlibet enim paucis annis generatio determinetur, quam Graeci γενεάν dicunt; quam minimam quidam quindecim annis terminaverunt, ex qua homo incipit posse generare; quae sunt istae mille generationes, non solum a tempore Abraham, quando ei facta est ista promissio, usque ad tempus Novi Testamenti, sed ab ipso Adam, usque ad terminum saeculi? Quis enim audeat dicere quindecim annorum millibus hoc saeculum extendi? 7. Proinde mihi videtur non hic Vetus Testamentum intelligendum, quod Novo esse tollendum dicitur per prophetam, «Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et confirmabo domui Jacob Testamentum Novum; non secundum Testamentum quod constitui patribus eorum, cum eduxissem eos de terra Aegypti» : sed testamentum fidei, quod laudat Apostolus, cum Abraham nobis proponit imitandum, et de Legis ope
Abbreviated transcription (Latin):
cũ aliquo fine potest intelligi. Sed deinde dicit.
‸ QUOD DISPOSUIT AD ABRANAM. ET IURA¬
MENTI SUI AD ISAAC. ET STATUIT ILLUO
IACOB IN ORECEPTOM. ET ISRANEL IN
teSTΑMΕΝTΩM ΑΕTERΝUM. Ubi nullus ẽ
cus. quod nusquã nr̃i nisi aeternũ inter pretatist̃.
Uix autẽ aliqui alicubi aeonion aeternale dixer̃
nisi forte quia a eona familiarius interprȩtat᷑ scłm.
aeonion. non aeternũ sed seculare inter pretari
uelint. quod neminẽ ausũ fuisse commemini.
Si autẽ loco testamentũ uetus intellegendũ
est propter terrã chanaan sic enĩ sermo contexit᷑
& statuit illud ipsi iacob in pręceptũ & ipsi isrł
in testamentũ aeternũ. dicens tibi dabo terrã
chanaan funiculũ hereditatis urãe : quomodo
intellegendũ est aeternũ. cũ terrena illa here¬
ditas aeterna. ẽẽ. non possit. & ideo uetus tes¬
tamentũ uocatur quia per nouum aboletur. e¬
Mille uero generationes nec acternũ uident᷑

Expanded text:
cum aliquo fine potest intelligi; sed deinde dicit: cum aliquo fine potest intelligi; sed deinde dicit: «Quod disposuit ad Abraham, et juramenti sui ad Isaac; et statuit illud Jacob in praeceptum, et Israel in testamentum aeternum.» Ubi nullus est cus, quod nusquam nostri nisi aeternum interpretati sunt; vix autem aliqui alicubi αἰώνιον aeternale dixerunt. Nisi forte quia αἰῶνα familiarius interpretantur saeculum, αἰώνιον non aeternum, sed saeculare interpretari velint; quod neminem ausum fuisse commemini. Si autem hoc loco Testamentum Vetus intelligendum est, propter terram Chanaan; sic enim sermo contexitur, «Et statuit illud» ipsi «Jacob in praeceptum, et» ipsi «Israel in testamentum aeternum, diChanaan, funiculum haereditatis vestrae:» quomodo intelligendum est «aeternum,» cum terrena illa haereditas aeterna esse non possit? Et ideo Vetus Testamentum vocatur, quia per Novum aboletur. «Mille» vero «generationes,» nec aeternum videntur
Abbreviated transcription (Latin):
uniuersae terrae uocabitur. An iudeorũ tan¬
tũ: Absit. Ipse est dñs ds̃ nr̃. in om̃i terra
iudicia eius. quia in om̃i terra aeccła eius. ubi
prȩdicant᷑ iudicia eius. Quid ergo ait in alio psal¬
mo : Qui annuntiat uerbũ suũ iacob. iusticias
& iudicia sua isrł. Non fecit sis om̃i genti. &
iudicia sua non manifestauit eis. Ideo dictũ est.
quia unã gentẽ uoluit intelligi ꝑtinentẽ ad
semen abrabae. quae uocata est quidem ex om¬
nibus gintibus & sic in ea dicunt᷑ om̃s gentes:
ut una sit gens in adoptionẽ uocata. Extra istã
nulli genti manifestauit iudicia sua. qm̃ qui ei
non crediderunt & iam si annuntiata sunt. mani¬
festata eis utiq non sunt quia nisi credant non
acternũ. quod ex ambiguo greco factum est.
Sed si in hoc scłm intellegendũ est non ȩternũ.
quo modo exponens cuius testamenti memor fue¬
rit adiungit & dicit : UERBI QUOP MANDA¬
UIT IN MILLE GENERATIOnES: Quod adhuc

Expanded text:
universae terrae vocabitur» . An Judaeorum Deus tanuniversae terrae vocabitur» . An Judaeorum Deus tantum? Absit . «Ipse Dominus Deus noster; in omni terra judicia ejus:» quia in omni terra Ecclesia ejus, ubi praedicantur judicia ejus. Quid ergo ait in alio psalmo: «Qui annuntiat verbum suum Jacob, justitias et judicia sua Israel; non fecit sic omni genti, et judicia sua non manifestavit eis» . Ideo dictum est, quia unam gentem voluit intelligi pertinentem ad semen Abrahae; quae vocata est quidem ex omnibus gentibus, et sic in ea dicuntur omnes gentes, ut una sit gens in adoptionem vocata. Extra istam nulli genti manifestavit judicia sua: quoniam qui ea non crediderunt, etiamsi annuntiata sunt, manifestata eis utique non sunt; quia nisi credant, nonaeternum;» quod ex ambiguo graeco factum est. Sed si in hoc saeculum intelligendum est, non in aeternum; quomodo exponens cujus testamenti memor fuerit, adjungit et dicit: «Verbi quod mandavit in mille generationes?» Quod adhuc
Abbreviated transcription (Latin):
cens. Ego sum ds̃ abrabam & ds̃ isaac & ds̃ ia cob
hoc mihi nomen est in acternũ. Ubi intellegi
uoluit & illos quorũ se dm̃ dixit uiuere secũ in
aeternũ. & hoc dixit quod capi &iam a paruu¬
lis poss&. ut ego sum qui sũ. illi pro captu intelleͥ¬
gerent. qui grandib uirib caritatis nossent quȩ¬
rere faciem eius semꝑ. Si ergo quod est ipse
multũ est ad uos uel uidere uel quaerere : me¬
mentote mirabilia eius quae fecit. ꝓdigia cius
ABRANAM SERUIEIUS. FILII IACOS ELEC¬
TI EIUS. Uos semen habrabã. uos filii iacob
mementote mirabiliũ eius quae fecit. prodigia
eius & iudicia oris eius. Ne quis autẽ unigenti
hoc tribuer& israhelitarũ scđm carnẽ. & non
intelleger& magis. eẽ semen ab rahae filios ꝓ¬
missionis quã filios carnis. quib a postolus dicit
cũ gentibus loqueret᷑. uos ergo abrahae semen
liberã matrẽ nr̃am. & qui eruit te ds̃ tuus ipse ds

Expanded text:
cens, «Ego sum Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob; cens, «Ego sum Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob; hoc mihi nomen est in aeternum» . Ubi intelligi voluit, et illos quorum se Deum dixit, vivere secum in aeternum, et hoc dixit quod capi etiam a parvulis posset: ut, «Ego sum qui sum,» illi pro captu intelligerent, qui grandibus viribus charitatis nossent quaerere faciem ejus semper. Si ergo quod est ipse, multum est ad vos vel videre quaerere, «Mementote mirabilium ejus quae fecit, prodigia ejus Abraham servi ejus, filii Jacob electi ejus.» Vos semen Abraham, vos filii Jacob, «mementote mirabilium ejus quae fecit, prodigia ejus et judicia oris ejus.» Ne quis autem uni genti hoc tribueret Israelitarum secundum carnem, et non intelligeret magis esse semen Abrahae filios promissionis quam filios carnis, quibus Apostolus dicit, cum Gentibus loqueretur, «Vos ergo Abrahae semen liberam, matrem nostram: «Et qui eruit te, ipse Deus tuus,
Abbreviated transcription (Latin):
presens queritur. dum caritate ꝑpetua ne fiat
absens agit᷑. Proinde quemquisq diligit. & iam
cum eum uid& sine fastidio semꝑ uult eẽ. presen¬
tẽ. hoc est semꝑ quaerit. eẽ. presentẽ. Et nimi¬
rũ hoc est quaerite faciem eius semꝑ. ut non huic
inquisitioni qua significat᷑ amor fine̾ prest& inuen¬
tio. sed amore crescente inquisitio crescat inuenti.
lam de inceps temperat se laudator iste ardens.
& ad capatia uerba descendit. infirmũ amorem
atq lactantẽ temporalibus dĩ inirabilibus nutries.
MEMENTOTE INOUIT MRABILIA EIOS
QUΑE FECIT PRODIGIA EIOS ET IUDICIA
ΟRΙSEIUS. Qui locus similis uidetur illo loco
ubi ad moysen quęrentẽ quis ẽẽt. cũ dixisset
ego sũ qui sum. & dices filus isrł qui est misit me
ad uos. quod ex quantulacũq particula rara mens
capit. de inceps nomen suũ commemorans. erga
homines gr̃ãm suam misericorditer tẽperauit di¬

Expanded text:
praesens quaeritur, dum charitate perpetua, ne fiat praesens quaeritur, dum charitate perpetua, ne fiat absens, agitur. Proinde quem quisque diligit, etiam cum eum videt, sine fastidio semper vult esse praesentem, hoc est, semper quaerit esse praesentem. Et nimirum hoc est, «Quaerite faciem ejus semper,» ut non huic inquisitioni, qua significatur amor, finem praestet inventio, sed amore crescente inquisitio crescat inventi. 4. «vers.» 5. Jam deinceps temperat se laudator iste ardens, et ad capacia verba descendit; infirmum amorem atque lactentem temporabilus Dei mirabilibus nutriens. «Mementote,» inquit, «mirabilium ejus quae fecit, prodigia ejus et judicia oris ejus.» Qui locus similis videtur illi loco, ubi ad Moysen quaerentem quis esset, cum dixisset, «Ego sum qui sum, et, Dices filiis Israel, Qui est, misit me ad vos:» quod ex quantulacumque particula rara mens capit: deinceps nomen suum commemorans, erga homines gratiam suam misericorditer temperavit, di
Abbreviated transcription (Latin):
re cognouimus qͥuando & inuentus. quȩrendus est :
lam quippe illũ inuenit fides. sed ad huc eum
quaerit spes. Caritas autẽ & inuenit eum per
fidẽ. & eum quaerit habere per speciem. ubi
tunc sic inuenietur ut sufficiat nobis. & ulte¬
rius non quaerat᷑. Nisi enĩ eum in ista uita in¬
uenir& fides. non diceret᷑. quęrite dm̃. Et cũ
inueneritis eũ. derelinquat impius uias suas. &
uir iniquus cogitationes suas. Itẽ si fide inuentus:
non adhuc ess& ꝑquirendus non diceret᷑. Si enĩ
quod non uidemus sperainus. per pacientiam expec¬
tamus. Et quod iobannes ait. Stimus quia cum
apparuerit similes ei erimꝰ. qm̃ uidebimꝰ eũ sicuti
est. Anforte &iam cum facie ad faciem uiderimꝰ
eum sicuti estadhuc ꝑquirenduserit & sine fine
quaerendus. quia sine fine amandus: Dicimus
enim &iam prȩsenti alicui non te quęro. id est
non te diligo. Ac per hoc quod diligit᷑ & iam

Expanded text:
re cognovimus, quando et inventus quaerendus est? re cognovimus, quando et inventus quaerendus est? Jam quippe illum invenit fides, sed adhuc eum quaerit spes. Charitas autem et invenit eum per fidem, et eum quaerit habere per speciem: ubi tunc sic invenietur, ut sufficiat nobis, et ulterius non quaeratur. Nisi enim eum in ista vita inveniret fides, non diceretur, «Quaerite Dominum;» et cum inveneritis eum, «Derelinquat impius vias suas, et vir iniquus cogitationes suas» . Item si fide inventus, non adhuc esset perquirendus, non diceretur, «Si enim quod non videmus, speramus, per patientiam exspectamus» : et quod Joannes ait, «Scimus quia cum appruerit, similes ei erimus; quoniam videbimus eum sicuti est» . An forte etiam cum facie ad faciem viderimus eum sicuti est, adhuc perquirendus erit, et sine fine quaerendus, quia sine fine amandus? Dicimus enim etiam praesenti alicui, Non te quaero; id est, non te diligo. Ac per hoc qui diligitur, etiam
Abbreviated transcription (Latin):
fortitudo mea. & fortitudinẽ meã ad te custodiã
ut eum quęrendo atq ad eum accedendo. & inlu¬
minemur & confortem᷑. ne cecitate quid faciendũ
sit non uideamus. aut infirmitate non faciam us
etiam quod uidemus. Quod ergo est ad uidendũ.
accedite ad eũ & inluminaminꝰ. hoc est ad facien¬
dum quęrite dũm & corroboramini. QUERITE
INoit eaciemeios semꝑer. Quae est fa¬
cies dñi nisi presentia dĩ sicut facies uenti & faci¬
es ignis: Dictũ est enĩ. sicut stipulã ante faciem
uenti. & sicut fluit cęra a facie ignis. & multa ta¬
lia ponit scriptura. nibil aliud quã earũ rerũ prȩ¬
sentiam uolens intelligi. quarũ nominat faciem.
Sed quid est quęrite faciem eius semꝑ: Scio quidẽ
quia mihi adherere dõ bonũ est. sed si semꝑ quȩ¬
ritur quando inuenit᷑: An semꝑ dixit in tota
uita qua hic uiuitur ex quo id nos facere debe¬

Expanded text:
«Fortitudo mea» ; et, «Fortitudinem meam ad te custodiam» : «Fortitudo mea» ; et, «Fortitudinem meam ad te custodiam» : ut eum quaerendo atque ad eum accedendo, et illuminemur et confortemur; ne caecitate quid faciendum sit non videamus, aut infirmitate non faciamus etiam quod videmus. Quod ergo est ad videndum, «Accedite ad eum, et illuminamini» ; hoc est ad faciendum, «Quaerite Dominum, et corroboramini. Quaerite,» inquit, «faciem ejus semper.» Quae est facies Domini, nisi praesentia Dei? Sicut facies venti, et facies ignis: dictum est enim, «Sicut stipulam ante faciem venti» ; et, «Sicut fluit cera a facie ignis» . Et multa talia ponit Scriptura, nihil aliud quam earum rerum praesentiam volens intelligi, quarum nominat faciem. Sed quid est, «Quaerite faciem ejus semper?» Scio quidem quia mihi adhaerere Deo bonum est ; sed si semper quaeritur, quando invenitur? An «semper» dixit, in tota vita ista qua hic vivitur, ex quo id nos facere debe
Abbreviated transcription (Latin):
tã quã in sua uirtute laudari. Ideo cũ dixiss& lau¬
damini quod utiq bene operantes merito possunt.
addidit in nomine scõ eius. ut qui gloriatur in
dño glorietur. Qui ergo non sibi sed ei uolunt
psallere caueant facere iusticiã suã corã hominib
ut uideantur ab eis: alioquin mercedẽ non habe¬
bunt apud patrẽ qui in caelis est. Sed luceant
opera eorũ corã hominibus non eo fine ut ipsi uide¬
ant᷑ ab eis. sed ut uideant bona opeta eorũ. & glo¬
rificent patrem eorũ qui in calis est. Hoc est lau¬
dari in nomine scõ eius. Unde & in alio psalmo
legitur: in dño laudabit̾ anima mea: Audiant
mites & iucundent᷑. quod & hic quodam modo se¬
quitur. LETETURCOR QUERENTIŨ ONO
Sic enĩ mites iucundantur. qui non amaro zelo
expressius inter pretatũ est. quaniuis uerbũ minꝰ
latinũ uideatur. unde alii codices habent confir¬
mamini. alii corroboramini. Ei quippe dicitur

Expanded text:
tanquam in sua virtute laudari. Ideo cum dixisset, «Lautanquam in sua virtute laudari. Ideo cum dixisset, «Laudamini,» quod utique bene operantes merito possunt; addidit, «in nomine sancto ejus:» ut qui gloriatur, in Domino glorietur . Qui ergo non sibi, sed ei volunt psallere, caveant facere justitiam suam coram hominibus, ut videantur ab eis; alioquin mercedem non habebunt apud Patrem, qui in coelis est : sed luceant opera eorum coram hominibus, non eo fine ut ipsi videantur ab eis, sed ut videant bona opera eorum, et glorificent Patrem eorum, qui in coelis est . Hoc est laudari in nomine sancto ejus. Unde et in alio psalmo legitur: «In Domino laudabitur anima mea; audiant mites, et jucundentur» . Quod et hic quodammodo sequitur, «Laetetur cor quaerentium Dominum:» sic enim mites jucundantur, qui non amaro zelo expressius interpretatum est, quamvis verbum minus latinum videatur: unde et alii codices habent, «confirmamini;» alii, «corroboramini.» Et quippe dicitur,
Abbreviated transcription (Latin):
amantẽ. Et in quo uoluit dñs boni serui amo¬
rem circase ostendi. maxime nisi in eo quod illi
ait pasce oues meas: Unde & hic sequit᷑. AN¬
NONTIATE INTERGENTES OPERA EIUS
Uel potius ut de greco ad uerbũ exprimat᷑. quod
& alii latini codices habent. adnuntiate in gen¬
tibus opera eius. Quibus hoc dicit᷑. nisi euuange¬
cantatur. psalterio autẽ hoc est manibus psallit᷑.
NARRATE OMĨA MRABILIA EIUS. LAU¬
DAMINI IN noonne sc̃õ EIUS. Possunt hi duo
uersus ex duob uerbis superioribus dicti non ab¬
surde uideri. ut quod ait. narrate omĩa mirabi¬
lia eius. referatur ad id quod dictũ est cantate
ei. Quod uero sequitur laudamini in nomine sc̃o
eius referatur ad id quod dictũ est & psallite ci
Illud scilic& ad uerbũ bonũ quo cantatur ei & nar¬
rantur om̃a mirabilia eius. illud autẽ ad opusbo¬
num quod psallit̾ ei. ne uelit quisq de opere bono

Expanded text:
amantem. Et in quo voluit Dominus boni servi amoamantem. Et in quo voluit Dominus boni servi amorem circa se ostendi maxime, nisi in eo quod illi ait, «Pasce oves meas» ? Unde et hic sequitur, «Annuntiate inter gentes opera ejus;» vel potius, ut de graeco ad verbum exprimatur, quod et alii latini codices habent, «Evangelizate» «in gentibus opera ejus.» Quibus hoc dicitur, nisi Evangecantatur; psalterio autem, hoc est manibus, psallitur. «Narrate omnia mirabilia ejus: laudamini in nomine sancto ejus.» Possunt hi duo versus ex duobus verbis superioribus dicit non absurde videri: ut quod ait: «Narrate omnia mirabilia ejus,» referatur ad id quod dictum est, «Cantate ei;» quod vero sequitur, «Laudamini in nomine sancto ejus,» referatur ad id quod dictum est, «Et psallite ei:» illud scilicet ad verbum bonum, quo cantatur ei, et narrantur omnia mirabilia ejus; illud autem ad opus bonum, quo psallitur ei, ne velit quisque de opere bono
Abbreviated transcription (Latin):
CENTESIMOS QUARTUS. PRIMUS
est in eis in quibus prenotatur alleluia. cuius
uerbi uel potius duorũ uerborũ interpretatioẽ.
laudate dm̃. Ꝙ ideo inde coepit:
ONFITEΟΝI DΝ̃Ο ET INOCΑTE
NOMEΝ ΕΙUS. In laude enĩ intelligen¬
da est ista confessio. sicut est. confiteor
tibi pater dñe caeli & terrae. Prsmissa
enĩ laude inuocatio sequi sol&. ubi de¬
sideria peccatorem alligant: Unde & ipsa oratio
dñica hab& a capite breuissimã laudẽ. quod est
pater nr̃ qui es in caelis. Tunc quae petunt᷑. de in¬
ceps consequunt᷑. Unde & alibi in psalmo dicit᷑:
Confitebimur tibi ds̃ confitebimꝰ. & inuocabimꝰ
nomen tuũ. Quod alibi est planius laudans in¬
uocabo dñm. & ab inimicis meis saluus ero. Ita & inc
confitemini inquit dño. & in uocate nomen eius.
Quod tale est ac si dicer&: laudate dnm̃ & in uoca¬
te nomen eius. Exaudit quippe inuocantẽ. quẽ
laudantẽ uid&. Laudantẽ uid&. quem probat

Expanded text:
centesimus quartus, primus est in eis quibus praenotatur «Alleluia.» Cujus verbi, vel potius duorum verborum, interpretatio est, Laudate Deum. Et ideo inde coepit: «Confitemini Domino, et invocate nomen ejus.» In laude enim intelligenda est ista confessio, sicut est, «Confiteor tibi, Pater, Domine coeli et terrae» . Praemissa enim laude, invocatio sequi solet, ubi desideria precator alligat: unde et ipsa oratio dominica habet a capite brevissimam laudem, quod est, «Pater noster qui es in coelis» . Tunc quae petuntur, deinceps consequuntur. Unde et alibi in psalmo dicitur: «Confitebimur tibi, Deus, confitebimur, et invocabimus nomen tuum» . Quod alibi est planius: «Laudans invocabo Dominum, et ab inimicis meis salvus ero» : ita et hic, «Confitemini,» inquit, «Domino, et invocate nomen ejus;» quod tale est, ac si diceret, Laudate Dominum, et invocate nomen ejus. Exaudit quippe invocantem, quem laudantem videt: laudantem videt, quem probat
Abbreviated transcription (Latin):
yse & aaron. quia eos etiã durissimos pacien¬
tissime ꝑtulerunt. donec om̃a quae ds̃ in eis
facere disposuerat ex ordine complerentur.
CONUERTIT AQUAS EORUM IN SANOUI¬
NEM. ET OCCIDIT PISCESEORG̃. DS DIT
TERRAM EONŨ RANAS. IN PENETRABI¬
LIBUS REGUM IPSORUM. Tamquã dicer&

Expanded text:
yse et Aaron; quia eos etiam durissimos patienyse et Aaron; quia eos etiam durissimos patientissime pertulerunt, donec omnia quae Deus in eis facere disposuerat, ex ordine complerentur.Convertit aquas eorum in sanguinem, et occidit pisces eorum. 396 Dedit terra eorum ranas in penetralibus regum ipsorum. Hyperbolicos
Abbreviated transcription (Latin):
ta sunt. uel uirga. uel manu extenta. uel fauil¬
la in cęlũ missa Sed quia illa ipsa quȩ facta
sunt non erant alicuius significationis inania
sicut uerba quae loquimur. Ideo & ipsa dic¬
ta sunt uerba. non uocum & sonorũ. sed sig¬
norũ & prodigiorũ. Posuit in eis. & fecit per
percussi sunt. Iuod autẽ sequit᷑. in diuersis
codicibus uariae legitur. Alui nãq habent:
EX ACERBAUERONT SERMONESEIOS:
Alii uero & non exaceruauerunt sermones.
Sed quod prius dixi. in pluribus inuenimus.
Ubi autẽ addita est negatiua particula. uix
duos codices potuimus repperire. Se ne forte
mendositas propter sensũ faciliorẽ abunda ue¬
rit: quid enĩ faalius intelligit᷑. quã id quod
dictũ est exacerbauerunt sermones eius:
Utiq contumacibus contradictionibus suis:
Conati sumus scđm aliquã rectam sententiã
etiam illud exponere: & hoc interim occurrit.
nã edacerbauerunt sermones eius. idest in mo¬

Expanded text:
ta sunt, vel virga, vel manu extenta, vel favilta sunt, vel virga, vel manu extenta, vel favilla in coelum missa. Sed quia illa ipsa quae facta sunt, non erant alicujus significationis inania, sicut et verba quae loquimur; ideo et ipsa dicta sunt verba, non vocum et sonorum, sed signorum et prodigiorum. «Posuit in eis,» id est, fecit per percussi sunt. Quod autem sequitur, in diversis codicibus varie legitur. Alii namque habent, «Et exacerbaverunt sermones ejus;» alii vero, «Et non exacerbaverunt sermones ejus:» sed quod prius dixi, in pluribus invenimus; ubi autem addita est negativa particula, vix duos codices potuimus reperire. Sed ne forte mendositas propter sensum faciliorem abundaverit; quid enim facilius intelligitur quam id quod dictum est, «Et exacerbaverunt sermones ejus,» utique contumacibus contradictionibus suis? conati sumus secundum aliquam rectam sententiam etiam illud exponere: et hoc interim occurrit, «Non exacerbaverunt sermones ejus,» id est, in Mo
Abbreviated transcription (Latin):
hoc beneficio suo malos ad inuidendũ conuertit
inuidia est enĩ. odiũ felicitatis alienae. Sic ergo
conuertit cor eorũ. ut per inuidentiam odissent
populũ eius. & dolũ facerent in seruos eius. Non
itaq cor illorũ malũ faciendo sed populo suo be¬
ne faciendo: cor illorũ sponte malũ conuertit ad
odiũ. Non enĩ rectũ cor ꝑuertit. sed sponte ꝑ¬
uersũ ad odiũ populi. ubi eo malo bene uteretur
conuertit. non illos malos faciendo sed istis bona
quibus mali facillime possent in uidere largiendo
sit usus consequentia docent. quae in eius laude
comiemorant᷑ cum cantatur alleluia. MisIT
nihil in eo quȩrendũ est quod additũ est ipsum
locutio scripturarũ est. sicuti est inhabitabunt
in ea. Qua locutione diuinae paginae plenae
prodigiorũ. quasi uerba quibus uerbis fierent
signa & prodigia. idest quae dicerent ut fierent
signa & prodigia. Multa enĩ sine uerbis fac¬

Expanded text:
hoc beneficio suo malos ad invidendum convertit. hoc beneficio suo malos ad invidendum convertit. Invidia est enim odium felicitatis alienae. Sic ergo convertit cor eorum, ut per invidentiam odissent populum ejus, et dolum facerent in servos ejus. Non itaque cor illorum malum faciendo, sed populo suo benefaciendo, cor illorum sponte malum convertit ad odium. Non enim rectum cor pervertit, sed sponte perversum ad odium populi, ubi eo malo bene uteretur, convertit; non illos malos faciendo, sed istis bona, quibus mali facillime possent invidere, largiendo.sit usus, consequentia docent: quae in ejus laude commemorantur, cum cantatur Alleluia. 18. «nihil in eo quaerendum est, quod additum est, «ipsum.» Locutio Scripturarum est, sicuti est, «In qua habitabunt in ea» : qua locutione divinae paginae plenae prodigiorum,» quasi verba, quibus verbis fierent signa et prodigia, id est, quae dicerent ut fierent signa et prodigia. Multa enim sine verbis fac
Abbreviated transcription (Latin):
Quod ergo breuiter positũ est firmauit populũ
suũ suꝑ inimicos eius. uelut quȩ reremꝰ quomodo
factũ sit incipit dicere donec &iam id narrando
determinet. ET CONGERTIT COR EORUM
UTODIRENTEOPOLUM EIUS. ET DOLUM
FACERENT IN SERUOS EIUS. Numquid¬
nam intellegendũ est uel credendũ quod ds̃ cor
hominis ad facienda peccata conuertat: An
peccatũ non est: Uel paruũ peccatũ est odisse
populũ dĩ & dolũ facere in seruos cius: Quis
hoc dixerit: Numquid ergo istorũ tam grauiũ
peccatorũ auctor est ds̃. qui nullius uel letussimi
petcati auctor credendus est: Quis sapiens &
intellige ista: Nam ipsa est inirabilis dĩ bonitas¬
illa qua bene utitur & iam malis. uel angelis uł
hominibus. Cum enĩ ipsi uicio suo mali sint. ille
de malo eorũ bene facit. Non enĩ ante quam
odissent populũ eius boni erant. sed maligni &
impi tales erant qui facile in colis suis felicib
in uiderent. In eo ergo qͦđ populũ suũ multiplicauis

Expanded text:
ter positum est, «Firmavit populum suum super inimicos ejus,» velut quaereremus quomodo factum sit; incipit dicere, donec etiam id narrando determinet. «Et convertit cor eorum, ut odirent populum ejus, et dolum facerent in servos ejus.» Numquidnam intelligendum est, vel credendum quod Deus cor hominis ad facienda peccata convertat? an peccatum non est, vel parvum peccatum est, odisse populum Dei, et dolum facere in servos ejus? Quis hoc dixerit? Numquid ergo istorum tam gravium peccatorum auctor est Deus, qui nullius vel levissimi peccati auctor credendus est? Quis sapiens, et intelliget haec ? Nam ipsa est illa mirabilis Dei bonitas, qua bene utitur etiam malis, vel angelis, vel hominibus. Cum enim ipsi vitio suo mali sint, ille de malo eorum bene facit. Non enim antequam odissent populum ejus boni erant; sed maligni et impii tales erant, qui facile incolis suis felicibus inviderent. In eo ergo quod populum suum multiplicavit,