comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ut ñ uideant ⁊ aures. ut ñ audiant. Erce¬
cauit ocłos eoꝵ.⁊ indurauit eoꝵ cor. Etiã
hoc eoꝵ uoluntatẽ meruisse respondeo.
Sic enĩ excecat᷑ sic obdurat ds: deserendo.
iñ adiuuando. Qd̃ occulto iudicio face¬
re potest: iniquo ñ pocest. Hoc om̃ino
pietas religiosoꝵ inconcussũ debet mniti¬
olatũq seruare. Sicut apłs cũ eamdem
ipsã tractaret difficillimã questionem.
qͥd gͦ dicimꝰ inqͥt: Nũ quid iniquitas a¬
pud dm: Absit. Si gͦ absit ut sit iniqͥtas

Expanded text:
videant, et aures, ut non audiant, et excaecavit oculos eorum, et induravit cor eorum. Etiam hoc eorum voluntatem meruisse respondeo. Sic enim excaecat, sic obdurat Deus, deserendo et non adjuvando: quod occulto judicio facere postest, iniquo non potest. Hoc omnino pietas religiosorum inconcussum debet inviolatumque servare; sicut Apostolus, cum eamdem ipsam tractaret difficillimam quaestionem, Quid ergo dicemus, inquit? numquid iniquitas apud Deum? Absit . Si ergo absit ut sit in
Abbreviated transcription (Latin):
ñ potest sine di bio ñ alius s ips pecant.
quos dõ pearaturos ẽ p̾sciuit. fecert̃ g̃
peccatum uides qd̾ eos facere ñ cõpulit.
cui pecatũ ñ placet si facturos ẽẽ p̃dirit
quem nichil latet. Et ideosi ñ malio s
bonũ facere uoluissent ñ ꝓhiberentur.
⁊ hoc facturi p̃uderent᷑ ab eo qͥ nouit
qͥd sit qͥsq facturꝰ. ⁊ quid ei sit ꝓ eui ᷤ oꝑe
redditurus. S ea q̃ secunt᷑ eiuigłii ũba¬

Expanded text:
alius, sed ipsi peccant, quos Deus peccaturos esse praescivit. Fecerunt ergo peccatum Judaei, quod eos facere non compulit cui peccatum non placet, sed facturos esse praedixit quem nihil latet. Et ideo si non malum, sed bonum facere voluissent, non prohiberentur, et hoc facturi praeviderentur ab eo qui novit quid sit quisque facturus, et quid ei sit pro ejus opere redditurus. II. Malam
Abbreviated transcription (Latin):
ait. totadie expandi manꝰ mea ᷤᷤ ad te.
qr om̃ia oꝑa sua ñ nisi ad uoluntatẽ
referat patͥs sepissime contestans id̾o
se uenisse ut uoluntatẽ patͥs ĩpleret:
itaq eadẽ oꝑa etiã nifidels ppłs uidit.
alius ꝓpħadicit. Totadie expandi manꝰ
meas. ad ppłm ñ credentẽ:⁊ contͣdicentẽ.¬

Expanded text:
ait, «Tota die expandi manus meas ad te;» quia omnia opera sua nonnisi ad voluntatem referat Patris, saepissime contestans ideo se venisse, ut voluntatem Patris impleret : ita, quia eadem opera etiam infidelis populus vidit, alius propheta dicit, «Tota die expandi manus meas ad populum non cr
Abbreviated transcription (Latin):
uidã int̃se musitant. ⁊ ubi post̃
aliquando ꝓclamant. ⁊ curbulenta
disceptatione contendunt. dicentes.
Q d fecert̃ iude uel q̃ culpaeoꝵ finit. si ne¬
cesse erat ut sermo ysaie ꝓpħe implere¬

Expanded text:
 inter se mussitant, et ubi possunt aliquando proclamant, et turbulenta disceptatione contendunt dicentes: quid fecerunt Judaei, vel quae culpa eorum fuit, si necesse erat ut sermo Isaiae prophetae implere
Abbreviated transcription (Latin):
mo: ꝓpt̃ ce natus: ꝓpt̃ te mortius. Egro¬
tequomꝰ sanaberis qͥ de medicam̃to
cuo erubescisꝰ Euge tempꝰ. nunc est
tempꝰ. Postea contẽmptꝰ ille ueniet
ãmirandꝰ iudicatus ille ueniet uidi¬
caturus. Occisus ille ueniet exotartis¬
riis exhonorat᷑. uemet honoraturiis.
¶odo ⁊ postea: Modom fideres ẽ postra
in manifestatione erit. Euge hocten¬
pore. quã partem teneas infucuro de
erubesc cũ uenerit ingła sita redcdits¬
rus qd̃ ꝓmisit boniꝰ. qd̾minatus ẽ ma¬
li. Ub eris tu qͥd faciet. si te attenda
ale ercelsus. ⁊ dicat tib. erubuist de
humilitate mea. ñ eris in claritate me¬
a: Discdat g̃ mala uerecundiaꝰ. accedas
salubs impudencia. si ĩpudencia diomn¬
ae p̃i nomine. Insultet᷑ nobis. q credi¬
dimꝰ in crucifixũ in occisũ. Piane in
occisũ. S de qͦnis sanguis manaret os¬
rographũ peccatoꝵ nr̃oꝵ adhuc mans¬
ret. Orsus in occisũ credid S hoc in
illo occisumẽ. qd̾ sumpsit de me. nuf

Expanded text:
mo, propter te natus, propter te mortuus. Aegrote, quomodo sanaberis, qui de medicamento tuo erubescis? Elige tempus. Nunc est tempus: postea contemptus ille veniet admirandus, judicatus ille veniet judicaturus, occisus ille veniet excitaturus, exhonoratus ille veniet honoraturus. Modo, et postea: modo in fide res est, postea in manifestatione erit. Elige hoc tempore quam partem teneas in futuro. De erubescere, cum venerit in gloria sua redditurus quod promisit bonis, quod minatus est malis. Ubi eris tu? Quid facies, si te attendat ille excelsus, et dicat tibi, Erubuisti de humilitate mea, non eris in claritate mea? Discedat ergo mala verecundia; accedat salubris impudentia, si impudentia dicende Christi nomine. Insultetur nobis quod credimus in crucifixum, in occisum. Plane in occisum; sed de quo nisi sanguis manaret, chirographum peccatorum nostrorum adhuc maneret. Prorsus in occisum credidi: sed hoc in illo occisum est quod sumpsit de me, non unde
Abbreviated transcription (Latin):
loquit᷑ ũitatem in corde suo. Hanc ais
ueritatẽ catholicuᷤᷤ sicut incorde loqui¬
t᷑ qr ita creditrita ⁊ in ore debet. ut ita
p̃aicat. Cont̾istam uͦ nec in corde nec
inore habeat falsitatẽ. ut ⁊ corde cre¬
dat adiusticiã ⁊ ore confessionẽ faciat
ad salutẽ. Nã ⁊ illo psalmo cũ dictuo
eẽt qui loquit᷑ iũtatẽ in corde suo. mor
etiã hoc additum ẽ. qui ñ egit doluo

Expanded text:
loquitur ueritatem in corde suo. hanc autem ueritatem catholicus sicut in corde loquitur, quia ita credit, ita et in ore debet, ut ita praedicet; contra istam uero nec in corde nec in ore habeat falsitatem, ut et corde credat ad iustitiam et ore confessionem faciat ad salutem. nam et in illo psalmo, cum dictum esset: qui loquitur ueritatem in corde suo, mox etiam hoc additum est: qui non egit dolum
Abbreviated transcription (Latin):
quib tunc loquebat᷑. totũ mundum
fuerint ĩpleturi: s̃ sicut eis solis uide¬
tur dixisse qd̾ dixit. eoce uobiscũ sũ
usq ad consũmationẽ scł: qd̾ tamen
eum uniũsȩ eccliȩ ꝓmisisse. q̃ aliis
morientib. aliis nascentib hic usq
in scłi consũmationẽ futura ẽ quis ñ
intelligat: Sicut sis ⁊ illudait. qd̾
ad eoᷤᷤ om̃ino ñ ꝑtineat. ⁊ tam̃ sic di¬
ctum ẽtanqͣm adsolos etiam ꝑtine¬
ret: cum uideritisᷤ hec om̃ia. scitote
qr ꝓpe ẽ in ianuis. Ad qͦs enĩ hoc ꝑti¬
net: niss ad cos qui in carne tunc er̃t.
cũ om̃ia cõplebunt᷑: Quantomagis
illud qd ex magna parte ꝑ eos agen¬
dũ fuit: qͣmuis ⁊ posteris eoꝵ eadem
actio seruaret᷑ Qd̃ aũ dirit apłs.¬
nũqͥd ñ audiert̃. in omnẽ t̾ram eri¬
uit sonus eoꝵ. ⁊ in fines orbis t̃rȩ ũba
eoꝵᷤ qͣmuis locutus sit p̃ceriti tempo sex c̃ẽ¬
non qd̃ iam factum atq completumꝰ. fi¬
cut ⁊ ipse ꝓpħa quo usus ẽ teste ñ ait in

Expanded text:
quibus tunc loquebatur, tantum munus fuerint impleturi, sed sicut eis solis uidetur dixisse, quod dixit: Ecce ego uobiscum sum usque in consummationem saeculi, quod tamen eum uniuersae ecclesiae promisisse, quae aliis morientibu:aliis nascentibus hic usque in saeculi consummationem futurintellegat? sicut eis et illud ait. quod ad eos omnino non pertinet et tamen sic dictum est, tamquam ad solos etiam pertineret: Cum uideritis haec omnia. scitote, quia prope est in ianuis; ad quos enim hoc pertinet nisi ad eos, qui in carne tunc erunt, cum omnia complebuntur? quanto magis illud, quod ex magna parte per eos agendum fuit, quamuis et posteris eorum eadem actio seruaretur! Quod autem dixit aposNumquid non audierunt? \'in omnem terram exiit sonus eorum et in fines orbis terrae uerba eorum\', quamuis locutus sit praeteriti temporis uenon quod iam factum atque completum, sicut ipse propheta, quo usus est teste, non ait \'in
Abbreviated transcription (Latin):
amꝰ. Ipsa ꝑducit ad cubiculũ regi. in
xp̃c suis illis magnis ⁊ p̃cipus ⁊ ele¬
ctis discipuliᷤ inuidebat: qndo dice¬
bat. Multa habeo uobi ᷤ dicere. s ñ
potestiꝰ illa portare mͦ. Ambulandũ
ẽ ꝓficiendum ẽ. crescendũ ẽ. ut sint
corda nr̃a capacia eaꝵ rerũ q̃s capere
mꝰͦ ñ possumꝰ. Qdsinos ultimꝰ dies ꝓfi¬
cientes inuenerit: ibi disoemꝰ qd̾ hie
liquidiꝰ:⁊ melus nouit se posse ⁊ con¬
fidit exponere: absit. ut ñ sim paratior
discere qͣm docere : tantũ ne audeat qͥsqͣm
liberũ arbit̾um sic defendere. ut nobis
orationẽ qua dicimꝰ ne nos inferaᷤ incẽp¬
cationẽ conet᷑ auferre. Rursꝰ ne qͥsquã
neget uoluntatiᷤ arbitriũ. ⁊ audeat ex¬

Expanded text:
biculum regis, inristus suis illis magnis et praecipue electis discipulis invidebat, quando dicebat: Multa habeo vobis dicere, sed non potestis illa portare modo . Ambulandum est, proficiendum est, crescendum est, ut sint corda nostra capacia earum rerum quas capere modo non possumus. Quod si nos ultimus dies proficientes invenerit, ibi discemus quod hiliquidius et melius novit se posse et confidit exponere, absit ut non sim paratior discere quam docere. Tantum ne audeat quisquam liberum arbitrium sic defendere, ut nobis orationem qua dicimus, Ne nos inferas in tentationem, conetur auferre: rursus, ne quisquam neget voluntatis arbitrium, et audeat ex
Abbreviated transcription (Latin):
Mult corde ereduntr i crubescunt con¬
fiteri ore. Sciatis fr̃s ꝓpe iã neminẽ
ẽ paganoꝵ qͥ ñ apiid semet ipsũ mi¬
retur᷑. ⁊ sentiat impleri ꝓphia de ap̃o¬
eraltato suꝑ cȩloᷤ: qi uident suꝑom
ment. sibimnet inuicẽ erubescunt: fa¬
euant a se longe salutẽ ꝙ ore confes¬
sio fit ad salute. Qͥd ꝓdest corde credi¬
disse ad iusticiã: si os dubitat ꝓferre
qd corde conceptum ẽ Intꝰ fide. As
uidet s parumẽ tye confitears bn¬
milẽ times suꝑbos: ⁊ er ĩponis supbos.

Expanded text:
unt corde, et erubescunt confiteri ore. Sciatis, fratres, prope jam neminem esse Paganorum, qui non apud se ipsum miretur, et sentiat impleri prophetias de exaltato super coelos; quia vident super ment, sibimet invicem erubescunt, faciunt a se longe salutem: quia ore confessio fit ad salutem. Quid prodest corde credidisse ad justitiam, si os dubitat proferre quod corde conceptum est? Intus fidem Deus videt: sed parum est. Ne confitearis humilem, times superbos
Abbreviated transcription (Latin):
generare ipse in illa etate adhuc pos¬
set. Ad aliquid enim emortuum cor¬
pus intelligere debemus. ñ ad om̃ia.
H am si ad omnia: ñ iam senectus ui¬
ui. s cadauer ẽ mortui. In reꝓmissi
tenti c̃didit abraham: ⁊ deputa¬
tum ẽ illi ad iusticiam. Dedit enior
głam d̾o plenissime c̃oens. sicut scͥptũ
est: qr que ꝓmisit. potens ẽ ⁊ facere.
Ipse gͦ illos bonos facit: ut bona faci¬
ant. Heq enim eos ꝓpterea promisit
abrahȩ: qr p̃sciuit a se ipsis bonoᷤ fu¬
głam d̾o: ⁊ plenissime c̃dens. quia q̃
ꝓmisit. potens ẽ ⁊ facere. Non ait que
p̃scuut potens ẽ ꝓmittere: aut q̃ pre¬
dixit potens ẽ ostendere: aut q̃ ꝓmi¬
sic potens est p̃scire: s que ꝓmisit
Ipotens ẽ ⁊ facere. Ipse gͥ eos fe̾cit ꝑse

Expanded text:
generare ipse in illa aetate adhuc posgenerare ipse in illa aetate adhuc posset. Ad aliquid enim emortuum corpus intellegere debemus, non ad omnia. Nam si ad omnia, non iam senectus uiui, sed cadauer est mortui. Quamuis tenti credidit Abraham, et deputatum est illi ad justitiam. Dedit enim gloriam Deo, plenissime credens, sicut scriptum est, quia quae promisit, potens est et facere. 36. Ipse ergo illos bonos facit, ut bona faciant. Neque enim propterea eos promisit Abrahae, quia praescivit a se ipsis bonos fugloriam Deo, et plenissime credens quia quae promisit, potens est et facere . Non ait, Quae praescivit, potens et promittere; aut, Quae praedixit, potens est ostendere; aut, Quae promisit, potens est praescire: sed, quae promisit, potens est et facere. Ipse igitur eos
Abbreviated transcription (Latin):
cti sumus. Et non infirmatus fide. gr̃a
consid̾auit corpus suum emortuum
enim ap̃ianis paganisq comniui¬
nis est. hec ẽ maior gr̃a: non qd̾ ꝑ sexubͦ¬
ũbum homines c̃ati sumus: s qd̾ de corre
ꝑ ũbum carnem fac̾tum fideles facione e¬
in epła ad hebreos.fidẽ ⁊ ipsa sara
uirtutem accepit ad emissionem se¬
minis. Imbo aũ seniores erant: si¬
cut scͥptura testatur. S illa etiã
sterilis ⁊ cruore menstruo iam de¬
stituta: ꝓpteꝵ qd iam parere non
posset. etiam si sterilis non fuissec.
Porro si femina ita sic ꝓuectioris
etatis. ut ei solita mulierũ adhuc
fluarti de iuuene parere potest.
de sene non potest. qͣmuis adhuc
possit ille senior. s de adolescentula
gignere. sicut abraham pꝰ mortemi
sarȩ de cechura potuit: qr uiuidã ÷¬
eius inuenit etatem. Hoc gͦ est qd̃ .n.
mirum comĩndat apłs.⁊ ad hoc dic̃
abrahȩ iam fuisse corpus emortuũ:
q̃m ñ ex om̃i femina cui adhuc esset
aliqd̃ pariendi tempus extremum.

Expanded text:
cti sumus. Et non infirmatus est in fide, nec consideravit corpus suum emortuumenim Christianis Paganisque communis est, haec est major gratia, non quod per Verbum homines creati sumus, sed quod per Verbum carnem factum fideles facti in epistula ad Hebraeos: Fide et ipsa Sarra uirtutem accepit ad emissionem seminis. Ambo enim seniores erant, sicut scriptura testatur; sed illa etiam sterilis et cruore menstruo iam destituta, propter quod iam parere non posset, etiam si sterilis non fuisset. Porro si femina ita sit prouectioris aetatis, ut ei solita mulierum adhuc fluant, de iuuene parere potest, de seniore non potest; quamuis adhuc possit ille senior, sed de adulescentula gignere, sicut Abraham post mortem Sanae de Cettura potuit, quia uiuidam eius inuenit aetatem. Hoc ergo est, quod mirum commendat apostolus, et ad hoc dicit Abrahae iam fuisse corpus emortuum, quoniam non ex omni femina, cui adhuc esset aliquod pariendi tempus extremum,
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ nobis. Si gͦ in hac uita uͥ tanta s¬
tormenta sunt. possunt boni ⁊ iust
uiri cum talia patiuntur ñ soluos
equo animo cołare. setiam indi ca-¬
ritate głari: quid cogitandum ẽ de
illa uita que nob̾ ꝓmitcitur nͥ qd̃
nullam de corpore molestiam sentie¬
mus. q̃m ñ ad hoc resurget corpus ui¬
stoꝵ ad qd̾ resurget corpus impioꝵ. sic̃
scͥptum c̃. om̃s resurgemus. s ñ omneᷤ
ĩmutabimure Et ne quisquã putet
ñiustis ĩmutationem istam ꝓmitti.
s potius iniustis. ⁊ eam eristimet esse
penalem: sequit᷑ ⁊ dicit. Et mortui re¬
surgent incorrupti. ⁊ nos ĩmutabimur.
Ut aũ mali bonis sepe temporaliter
noceant: potestatem in eos accipiunt
ad maiorem bonoꝵ utilitatem. ꝓpter
exercitationem patiencie. Itaq anima
xp̃iana semper inuigilet in tͥbulationi¬
b suis sequi uoluntatem di sui: ne or¬
dinationi d̃ resistendo. acquirat sibi
g̃uius iudicium. Qd̾ enim ipse dñs a¬
gens hominem pontio pilato dixit. hoc

Expanded text:
est nobis . Si ergo in hac vita, ubi tanta tormenta sunt, possunt boni et justi viri, cum talia patiuntur, non solum aequo animo tolerare, sed etiam in Dei charitate gloriari; quid cogitandum est de illa vita, quae nobis promittitur, ubi nullam de corpore molestiam sentiemus? Quoniam non ad hoc resurget corpus justorum, ad quod resurget corpus impiorum: sicut scriptum est, Omnes resurgemus, sed non omnes inmutabimur. et ne quisquam putet non iustis inmutationem istam promitti, sed potius iniustis, et eam existimet esse poenalem, sequitur et dicit: et mortui resurgunt incorrupti, et nos inmutabimur.utem mali bonis saepe temporaliter noceant, potestatem in eos accipiunt ad maiorem bonorum utilitatem propter exercitationem patientiae. itaque anima christiana semper inuigilet in tribulationibus suis sequi uoluntatem domini sui, ne ordinationi dei resistendo adquirat sibi grauius iudicium. quod enim ipse dominus agens hominem Pontio Pilato dixit, et
Abbreviated transcription (Latin):
ñ confundit. Quis ẽ qui confun¬
ctatu p̃sditur: Qui dicit ego qd̃ sꝑabam non
aut sꝑabas de homine alique amico.
Maledictus aũ qui spem᷑ ponit in ho¬
mine suam. Confunderis. qi fefellt¬

Expanded text:
 spes. Quis est qui confunditur? Qui dicit: Ego quod sperabam non aut sperabas de homine amico: maledictus autem qui spem suam ponit in homine . Confunderis, quia fefell
Abbreviated transcription (Latin):
datus nobis. Ipsa caritate fit. quã¬
d arbitͥo. donum dĩ esse manifestat: ut tͥbula¬
tio ñ auferat. s potius oꝑetur paci¬
enciam. Nec nos moueat qd̃ in hac
uita scd̾m carnem quam portant
iusti. multa gͣuia ⁊ asꝑa tolerant.¬
¶ Ex libͦ de Nichil enim mali patiunt᷑. qui¬
agota ne iam possunt dicere qd̾ ille uir sp̃ita¬
xp̃ia ĩno. lis erultat ⁊ p̃dicat apłs dicenꝰ. Glo¬
riamur in tͥbulationib. scienteᷤ qͣm¬

Expanded text:
datus est nobis, ipsa charitate fit, quDei donum esse manifestat, ut tribulnon auferat, sed potius operetur patiuntur. Nec nos moueat, quod in hac uita secundum carnem, quam portant, iusti multa grauia et aspera tolerant. nihil enim mali patiuntur, qui iam possunt dicere, quod ille uir spiritalis exultat et praedicat apostolus dicens: gloriamur in tribulationibus, scientes, q
Abbreviated transcription (Latin):
cor meus es: tanqͣm requirenᷤ quib¬
idm̃ĩtis fuerit consecutus. nichilq¬
in se inueniens an gr̃am di: ds ms̃
inquit miscd̃ia eus p̃ueniet me.
Quamtũcumq inquit cogitauero an
tudinem suam ad illum custodiẽs:
eodem seruatore ñ ꝑdit. qd̃ eodem
largitore suscepit. Non solum aĩt¬

Expanded text:
or meus es, tamquam requirens, quibitis fuerit consecutus, nihilqn se inueniens ante gratiam dei: Deus isericordia eius praeueniet me. quantumcumque. inquit, cogitauero anttudinem suam ad illum custodiens eodem seruatore non perdit, quod eodem largitore suscepit. nec ob a
Abbreviated transcription (Latin):
hȩ. ⁊ille dans głam d̾o plenissime. õdi¬
dit. q̃m que ꝓmisit potens ẽ ⁊ faceres
Ipse gͥ fidem gentium facit: qͥ potenᷤ ẽ
facere qd̾ ꝓmisit. Porro si d̾s operatur
fidem nr̃am miro modo agens in nr̃s
cordib ut c̃damus: numquid metu¬
endum ẽ ne cotum facere. non possit.

Expanded text:
et ille dans gloriam Deo, plenissime credidit quoniam quod promisit, potens est et facere ? Ipse igitur fidem gentium facit, qui potens est facere quod promisit. Porro, si operatur Deus fidem nostram, miro modo agens in cordibus nostris ut credamus; numquid metuendum est ne totum facere non possit,
Abbreviated transcription (Latin):
Nos aũ. Ecce quid sumꝰ. Quidꝰ Ppłs
euis. ⁊ oues pascue eius. Ipse nos fecit
Ippłm suum: ipse nos fecit oues pas¬
cue sue. Qui misit uigulandam o¬
uem imnoriam: fecit oues de lupis.
Hec ẽ gr̃a. excepta illa cõmuni gr̃a na-¬
ture qua homines facti sumus: nec
digni fuimus qui ñ fuimus. Excepta
illa gr̃a. hec ẽ maior gr̃a qua facti
sumus ppls eius ⁊ oues pascue eius.¬

Expanded text:
Nos autem. Ecce quid sumus. Quid? Populus Nos autem. Ecce quid sumus. Quid? Populus ejus et oves pascuae ejus. Ipse nos fecit populum suum, ipse nos fecit oves pascuae suae. Qui misit jugulandam ovem innoxiam, fecit oves de lupis. Haec est gratia. Excepta illa communi gratia naturae, qua homines facti sumus, nec digni fuimus, quia non fuimus: excepta illa gratia, haec est major gratia qua facti sumus populus ejus et oves pascuae ejus
Abbreviated transcription (Latin):
Communis ẽ omnib natura. ñ
gr̃a. Natura ñ putetur gr̃a. S ⁊ si
cessa ẽ. Non enim homo qui non
erat ꝓmeruit ut esset. Si ꝓmeru¬
it: iam erat. S ñdum erat. Ergo
qui ꝓmereretur non erat.⁊ tam̃
factus est: nec ut pecora fac̾tus ẽ.
um quis deditꝰ Ut̃ qui erat. ⁊ex
et̃no erat. Cui deditꝰ homini qͥ
ñdum erat. Dedit qui erat: acce¬
pit qui ñ erat. Quis aũ hoc face
sumus: nec mundus erat quando
electi sumus. Ineffabilia mirabi¬
lia fr̃s mei. Quis hoc erplicare
suffecerite Quis saltem qd̾ expli¬
oet cogitares Eliguntur qui ñ st̃.
hec errat qui eligit. nec uane eligit.
Eligit camen: ⁊ habet elec̾tos. quos
c̃aturus ẽ eligendos. Habet autẽ
aput se ipsum: ñ in natura sua. s
in p̃sciencia sua. Ergo nolice ex
tolli. Homines sumus: ipse fecit nos.
ecce fideles sumus. Etiam fideles.
etiam uisti:qr iustus ex fide uiuit.
pse fecit nos:⁊ ñ ipsi nos. Quid nos
fecit: nisi qd̾ sumus: Quid aũ sumꝰ:

Expanded text:
Communis est omnibus natura, non gratia. Natura non putetur gratia: sed et si cessa est. Non enim homo qui non erat promeruit ut esset. Si promeruit, jam erat: sed nondum erat. Ergo qui promereretur, non erat; et tamen factus est: nec ut pecora factus est, um quis dedit? Deus qui erat, et ex aeterno erat. Cui dedit? Homini qui nondum erat. Dedit qui erat, accepit qui non erat. Quis autem hoc facsumus, nec mundus erat quando electi sumus. Ineffabilia, mirabilia, fratres mei! Quis hoc explicare suffecerit? quis saltem quod explicet, cogitare? Eliguntur qui non sunt: nec errat qui eligit, nec vane eligit. Eligit tamen, et habet electos, quos creaturus est eligendos: habet autem apud se ipsum, non in natura sua, sed in praescientia sua. 5. Fideles tolli: homines sumus; Ipse fecit nos. ecce fideles sumus; etiam fideles, etiam justos, quia justus ex fide vivit , Ipse fecit nos, et fecit, nisi quod sumus? Quid autem sumus?
Abbreviated transcription (Latin):
essẽ qd ñdum ẽ. ne incidat in uici¬
um illius pharisei. qui quamquã
d̾o gr̃as ageret. ex his que habebat:
nichil tamen petebat dari sͥ. tanq̃õ
nichilo indigẽt ad augendam ꝑsici¬
endam ue iusticiam. His gͥ consid̾ã¬
tis ꝑtcͣtatisq ꝓ uirib quas dñs do¬
nare dignatur: colligimus ñ iusti¬
ficari hominem p̃ceptis bone ui¬

Expanded text:
esse quod nondum est; ne incidat in vitiesse quod nondum est; ne incidat in vitium illius pharisaei, qui quanquam Deo gratias ageret ex iis quae habebat, nihil tamen petebat dari sibi, tanquam nihilo indigeret ad augendam endamue iustitiam. his igitur consideratis pertractatisque pro uiribus, quas dominus donare dignatur, colligimus non iustificari hominem praeceptis bonae ui
Abbreviated transcription (Latin):
om̃e donum ꝑfectum. Colit᷑ aũ
sacͥficio laudis. actionibq gr̃aꝵ.
ut cultor eius ñ in se ipso. ẜ in illo
glorietur. Ac ꝑ hoc lege operum
dicit d̾s. fac qͦd iubeo: lege fidei di¬
citirr deo. da qd̃ iubes. Ideo enim
iubet lex. ut admoneat qd̃ faciat
fides: idẽ ut cui iubetur.si ñduoi
potest sciat quid petat.Si autẽ
continuo potest. ⁊ obedient̃ facit:
debet etiã scire qͦ donante possit.
Non enun sp̃m huius mundi acce¬
pimus ait idem constantissimus
gr̃e predicator: s spiritum qui ex dõ
ẽ: ut sciamus q̃ a deo donata sunt
nobis. Quis ẽ aũ sp̃s huius mundi.
nͥ suꝑbie sp̃s quo cor insipiens ob¬
scuratum ẽ eoꝵ. qui cognitum de¬
um ñ ut dm̃ gr̃as agendo glifica ¶ ex¬
ueruntꝰ N ec alio sp̃u decipiuntur
a quo speret qd̾ ñdum habet. quã
qui sͥ tͥbuit id qd̾ habet:. qͣmuis utͥq
eoꝵ p̃ferendus sit. qui ⁊ habet. ⁊ no¬
uit a quo habet: si tam̃ ñ se odat

Expanded text:
omne donum perfectum. colitur autem omne donum perfectum. colitur autem sacrificio laudis actionisque gratiarum, ut cultor eius non in se ipso, sed in illo glorietur. ac per hoc lege operum dicit deus: \'fac quod iubco\', lege fidei dicitur deo: \'da quod iubes\'. ideo enim iubet lex, ut admoneat quod faciat fides. id est ut cui iubetur, si nondum potest, sciat quid petat; si autem continuo potest et oboedienter facit, debet etiam scire quo donante possit. non enim spiritum huius mundi accepimus, ait idem ipse constantissimus gratiae praedicator, sed spiritum qui ex deo est, ut sciamus quae a deo donata sunt n spiritus? Quo cor insipiens obscuratum est eorum, qui cognitum Deum non ut Deum gratias agendo glorificaverunt: nec alio spiritu decipiuntur a quo speret quod nondum habet, quam qui sibi tribuit id quod habet: quamvis utrique horum praeferendus sit, qui et habet et novit a quo habet; si tamen non se credat
Abbreviated transcription (Latin):
iusta ẽ. Si aũ dicit etiam ipsa ñ
concupisces. sicut multa p̃cepta
ipsa non dicitur: Neq enim qr
ñ habet oꝑa ueteruoi sac̾mento¬
ruoi. curcumcisionis uidelicet atq
ceteroꝵ: ideo non sunt oꝑa que ha¬
bent in sac̾mentis suis huic tempo¬
ri congrus: aut uͦ de oꝑib sacmen¬
toꝵ questio fuit. qͣndo mentio le¬
gis ob hoc fiebat. qr ꝑ ipsam cogni¬
tio peccati ẽ. ⁊ idco ex ea nemo iusti¬
ficatur: uñ ñ ꝑ illam exclusa est
gloriatio. s ꝑ legem fidei ex qua
iustus uiuit. S numquid ⁊ per
istam ñ fit cognitio peccati: cum
do imꝑat: hoc fidei lex c̃dendo impe¬
trat. Illa dicit. ñ concupisces. ista
dicit. cum scirem qr nemo pocest¬
esse continens nͥ ds̃ det. ⁊ hoc ipsũ
erat sapiencie scire cuius eẽt hoc
donum: adii dñm. ⁊ dep̃catus suoi.
Ipsa ẽ illa sapiencia que pietaᷤ uo¬
catuꝵ: qua colitur pater luminũ
a qͦ ẽ omne datum optimum. et

Expanded text:
justum est . Si autem dicit etiam ipsa, Non justum est . Si autem dicit etiam ipsa, Non concupisces; sicut tam multa praeipsa non dicitur? Neque enim quia non habet opera ueterum sacramentorum, circumcisionis uidelieet atque ceterorum, ideo non sunt opera quae habet in sacramentis suis huic iam tempori congruis. aut uero de operibus sacramentorum quaestio fuit, quando mentio legis ob hoc fiebat, quia per ipsam cognitio peccati est et ideo ex ea nemo iustificatur? unde non per illam exclusa est gloriatio, sed per legem fidei, ex qua iustus uiuit. sed numquid et per istam non fit cognitio peccati, cum do imperat, hoc fidei lex credendo impetrat. illa dicit: non concupisces, ista dicit: cum scirem quia nemo esse potest continens, ni si deus det, et hoc ipsum erat sapientiae, scire cuius esset hoc donum, adii dominum et deprecatus sum. ipsa est illa sapientia, quae pietas uocatur, qua colitur pater luminum, a quo est omne datum optimum et
Abbreviated transcription (Latin):
ob hoc imꝑitus argueret. ⁊ sacͥlegus
accus aret defendit eam dicenᷤ. Qo gͦ
dicemus: Lex peccatum ẽ:bsit.
S peccatum ñ cognou. nͥ ꝑ legeo. Ias
concupiscenciam nesciebam nͥ lex
diceret. ñ concupisces. Occasione
itaq accepta. peccatum ꝑmanda¬
tum oꝑatum ẽ in me. omnẽ con¬
cupiscenciam. Dicit etiam. Lex qͥdẽ
qd̾ paulo añ cõmemoraui: ꝑ legẽ
enim cognitio peccati. Dẽ sub¬
infert uñ nunc agimꝰ. ẽibi ẽ gͦ
nunc gloriatio tuas Exclusa ẽ.
ꝑquã legeme factoꝵ Mon S per
legem fĩdei. Lex gͦ ista factorum.
ipsa ẽ que dicit. non concupisces:
qr ꝑ illam cognitio peccati ẽ No¬
logͥ scire. si quis mͥ dicere audeat:
utrum lex fidei ñ dicat. ñ concu¬
pisces. Si enim ñ dicit: quid cau¬
se ẽ cur ñ in ea positi securi at¬
q impune peccemus: Hoc enĩ
⁊ illi putauert̃ apłm dicere. de
quib ait. Et sicut dicunt noꝰ qui¬
dam dicere. faciamus mala. ut

Expanded text:
ob hoc imperitus argueret et sacrilegus ob hoc imperitus argueret et sacrilegus accusaret, defendit eam dicens: quid ergo dicemus? lex peccatum est? absit; sed peccatum non cognoui nisi per legem; nam concupiscentiam diceret, Non concupisces. Occasione itaque accepta, peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. » Dicit etiam, « Lex quidquod paulo ante commemoravi, « Per legem enim cognitio peccati. Nuinfert unde nunc agimus: « Ubi est ergo gloriatio tua? Exclusa est. Per quam legem? factorum? Non, sed per legem fidei » . Lex ergo ista factorum ipsa est quae dicit, Non concupisces: quia per illam cognitio peccati est. Volo igitur scire, si quis mihi dicere audeat, utrum lex fidei non dicat, Non concupisces. Si enim non dicit, quid causae est cur non in ea positi securi atque impune peccemus? Hoc enim et illi putaverunt Apostolum dicere, de quibus ait: Et sicut dicunt nos quidam dicere, faciamus mala, ut
Abbreviated transcription (Latin):
poris. siue animi boni ᷤ q̃ hab̾e etiam
scełati solent: s tanqͣm de his q̃ pro¬
prie sunt bona bonoꝵ quasi sapien¬
teꝵ inflatuꝵ. Quo uicio repulsi a
diuine stabilitate sub̃e etiam mag¬
ni quidam uiri. ad idolatrie dedecus
ruoi. ꝑ quam non excludit᷑ illa glori¬
ibtismo atio: ⁊ lex fidei ꝑ quam exeludit᷑ quo¬
ñ paruloꝵ int̾ se differant. oꝑep̃cium ẽ consida¬
re: si tam̃ ualemꝰ adũtere atq discer¬
nere. Recte enum quisq dixĩt legem
oꝑm esse in iudaismo. legem aũ fides
in ap̃ianismo: ꝓpterea quia circũci¬
sio. oeteraq talia oꝑa legis sunt. que
ap̃iana iam disciplina ñ seruat. sed
qͣntum fallat ista disc̾tio iam dui
quidem ẽ. ut molimur ostend̾e. He
rumtam̃ q̃m res magna ẽ. ñ incon¬
gruent̃ in ea manifestanda pluribus
enim dicit legẽ ex qua nemo uistifi¬
catuꝵ: quã dicit subintͣsse ut habun¬
daret delic̾tum: quam tam̃ ne quisqͣo

Expanded text:
poris siue animi bonis, quae habere etiam poris siue animi bonis, quae habere etiam scelerati solent, sed tamquam de his quae proprie sunt bona bonorum quasi sapienter inflatur. quo uitio repulsi a diuinae stabilitate substantiae etiam magni quidam uiri ad idololatriae dedecus r quam non excluditur illa gloriatio, et lex fidei, per quam excluditur, quo inter se differant, operae pretium est considerare, si tamen ualemus aduertere atque discernere. cito enim quisque dixerit legem operum esse in Iudaismo, legem autem fidei in Christianismo, propterea quia circumcisio ceteraque opera talia legis sunt, quae christiana iam disciplina non seruat. sed quantum fallat ista discretio, iam diu quidem est ut molimur ostendeream res magna est, non incongruenter in ea manifestanda pluribus enim dicit legem, ex qua nemo iustificatur, quam dicit subintrasse ut abundaret delictum, quam tamen ne quisquam
Abbreviated transcription (Latin):
acceꝑint: eamq ñ ꝑlegem factoruo.
s ꝑ legẽ fidei dicit exclusam. id ẽ eie¬
ctam. ⁊ abiectam: qr ꝑ legem fides
quisq cognoscit. si quid b̃n uiuit
di gr̃a se habere: ⁊ ut ꝑficiatur in
dilectione iusticie ñ se aliũn conse¬
cuturum: que cogitatio pium fac̃.
qr pietas ẽ uera sapiencia. Pictatẽ
Ipsa quippe comm̃data ẽ. cum dict̾ũ
ẽ homin qd̾ in libro iob legit᷑. Eoce
pietas ẽ sapiencia. Theosebiã porro
si ad ũbi originem latine exp̃ssũ in¬
terp̃tatur. d̃ cultꝰ dici potãt. qui in
hoc maxime constitutus ẽ ut ani¬
ma ei ñ sit ingͣta. ẽ ñ ⁊ in ipso ue¬
rissimo ⁊ singłari sacͥficio. dño deo
nr̃o agere grãs ãmonemur. Erit
autem ingrata. si qd̾ illi ex d̾o ẽ sib tri¬
buerit. p̃cipueq iusticiam: quuuᷤ oꝑib
uelud ꝓpriis. ⁊ uelud a semet ipsa si¬
bimet partis. ñ uulgarit̃ tanqͣm ex
diuiciis. aut menbroꝵ forma. aut elo¬
quencia. ceterisq siue ext̃nis. siue cor¬

Expanded text:
acceperint, eamque non per legem factorum, sed per legem fidei dicit exclusam, id est eiectam et abiectam, quia per legem fidei quisque cognoscit, si quid bene uiuit, dei gratia se habere et, ut perficiatur in dilectione iustitiae, non se aliunde consecuturum. Quae cogitatio pium facit, quia pietas est uera sapientia — pietatem ipsa quippe commendata est, cum dictum est homini, quod in libro Iob logitur: ecce pietas est sapientia. θεοσέβεια porro, si ad uerbi originem latine expressam interpretaretur, dei cultus dici poterat, qui in hoc maxime constitutus est, ut anima ei non sit ingrata; unde et in ipso uerissimo et singulari sacrificio, domino deo nostro, agere gratias admonemur. erit autem ingrata, si quod illi ex deo est, sibi tribuerit praecipueque iustitiam, cuius operibus uelut propriis et uelut a semet ipsa sibimet partis non uulgariter tamquam ex diuitiis aut membrorum forma aut eloquentia ceterisque siue externis siue cor
Abbreviated transcription (Latin):
penitꝰ impietas aboleuãt: nam
remanserat utiq id qͦd anima ho¬
minis nͥ rationalis esse ñ potest:
ita etiam ibi lex di ñ ex om̃i parte
deleta ꝑ iniusticiam. ꝓfecto scͥbit᷑
renouata ꝑ gr̃am: nec istã inscͥp¬
tionem q̃ iustificatio ẽ. poterat
efficere in uideis lex in tabulis
scͥpta. s solũ p̃uaricationem. ⁊Nã
⁊ ipsi homines erant. ⁊ us illa na¬
ture inerat eis. qua legitimũ ali¬
quid animal rationale ⁊ facit ⁊
sentit. S pietas q̃ in aliam uitã
tͣnsfert beatam ⁊ et̃nã. legẽ habet
ĩmaculatã conũtentem animas:
ut ex illo lumine renouent᷑. fiatq

Expanded text:
penitus impietas aboleuerat — nam penitus impietas aboleuerat — nam remanserat utique id quod anima hominis nisi rationalis esse non potest — ita etiam ibi lex dei non ex omni parte deleta per iniustitiam profecto scribitur renouata per gratiam. nec istam scriptionem, quae iustificatio est, poterat efficere in Iudaeis lex in tabulis scripta, sed solam praeuaricationem. nam et ipsi homines erant et uis illa naturae inerat eis, qua legitimum aliquid animal rationale d sentit et facit; sed pietas, quae in aliam uitam transfert beatam et aeternam, legem habet inmaculatam, conuertentem animas. ut ex illo lumine renouentur fiatque
Abbreviated transcription (Latin):
ueniunt᷑ q̃ iusticie debitam laudẽ
defensionem ue mereant᷑: uerũtam̃
qr ñ usq ad eo in anima humana ima¬
go di. t̃renoꝵ affectiuim labe detrita
ẽ. ut nulla in ea uelud liniam̃ta ex¬
trema remanserint. uñ merito dici
possit etiam in ipsa impietate uitȩ
suȩ facere aliqua legis uł saꝑe. si hoc
ẽ qͦd dictum ẽ. qr gentes q̃ legem non
habent. hoc ẽ legem d̾i naturalit que
legis sunt faciunt: ⁊ qr huiuismodi
homines ipsi sibi sunt ler: ⁊ scͥptũ
opus legis habent in cordib sui. id
nẽ d̾i cum c̃arent᷑ imp̃ssum ẽ: etiam
sic illa differencia ñ ꝑturbabitur.
qua distat a ueteri cestam̃tũ no¬
uum: eoqͦd ꝑ nouum scͥbitur lex
dim corde fideliũ que ꝑuetus in
tabulis scͥpta ẽ: hoc enim illic scͥbi¬
tur ꝑ renouationẽ. qd̾ ñ om̃imͦ de¬
letum ẽ ꝑ uetustatem. Nam sic̃
ipsa unago d̾ renouat᷑ in mente
c̃dentiũ ꝑtestam̃tum nouũ. qͣm ñ

Expanded text:
ueniuntur quae iustitiae debitam laudem ueniuntur quae iustitiae debitam laudem defensionemue mereantur. Verum tamen quia non usque adeo in anima humana imago dei terrenorum affectuum labe detrita est, ut nulla in ea uelut liniamenta extrema remanserint — unde merito dici possit etiam in ipsa impietate uitae suae facere aliqua legis uel sapere, si hoc est quod dictum est, quia gentes quae legem non habent, hoc est legem dei, naturaliter quae leghomines ipsi sibi sunt lex, et scriptum opus legis habent in cordibus suis, id nem dei cum crearentur inpressum est —, etiam sic illa differentia non perturbabitur, qua distat a uetere testamentum nouum, eo quod per nonum scribitur lex dei in corde fidelium, quae per uetus in tabulis scripta est. hoc enim illic scribitur per renouationem, quod non omni modo deletum est per uetustatem. nam sicut ipsa imago dei renouatur in mente credentium per testamentum nouum, quam non
Abbreviated transcription (Latin):
ralit᷑ facti sumꝰ instauret in nobis.¬
ẽ iicium quippe contra naturam ẽ. qd̃
utiq sanat gr̃a: ꝓpt̃ quam d̾o dicitur.
miserere mei. sana animam meam qr¬
peccaui tͥ: p̃inde naturalit̃ homines
q̃ legis sunt faciunt. Qui enim hoc
ñ faciunt. uicio suo ñ faciunt: qͦ uicio
lex di ẽ deleta de cordib: ac ꝑ hoc uicio
sanato cum il lic scͥbituꝵ. fiunt q̃ legis
sunt naturalit̾: non qd̃ ꝑ naturã ne¬
gata sit gr̃a. s potius ꝑ graciam repa¬
culpa deleuat. Si aũ hii qui natura¬
licer que legis st̃ faciunt. nondũ st̃
habendi in numero eoꝵ quos. xp̃i ui
stificat gr̃a: s in eoꝵ potius quorum
etiam impioꝵ. nec dm̃ uerum ueraci¬
ter iusteq colentuim. quedam tam̃
facta uł legimꝰ. uł nouimꝰ. ulꝰ audi¬
uimꝰ. q̃ scd̾m iusticie regłam ñ solũ
uituꝑare ñ possumꝰ. uerum etiã me¬
rico recteq laudamus: quamqͣm si
discutiantur quo fine fiant. iuix in¬

Expanded text:
raliter facti sumus, instauret in nobis.raliter facti sumus, instauret in nobis. uitium quippe contra naturam est, quod utique sanat gratia, propter quam deo dicitur: miserere meipeccavi tibi . Proinde naturaliter homines quae legis sunt faciunt: qui enim hoc non faciunt, vitio suo non faciunt. Quo vitio lex Dei est deleta de cordibus; ac per hoc, vitio sanato, cum illic scribitur, fiunt quae legis sunt naturaliter: non quod per naturam negata sit gratia, sed potius per gratiam repaus Iesus. Si autem hi, qui naturaliter quae legis sunt faciunt, nondum sunt habendi in numero eorum, quos Christi iustificat gratia, sed in eorum potius, quorum etiam impiorum nec deum uerum ueraciter iusteque colentium quaedam tamen facta uel legimus uel nouimus uel audiuimus, quae secundum iustitiae regulam non solum uituperare non possumus, uerum etiam merito recteque laudamus — quamquam si discutiatur, quo fine fiant, uix in
Abbreviated transcription (Latin):
accepta in tabulis lege. ñdumq
habens ipsam circũcisionẽ credidit
dõ. ⁊ deputatum ẽ illi ad iusticiã.
Acsi tale erit hoc qd̃ de euismodi gen
scͥptum in cordib suis: quale ẽ illud
ad corinthios. ñ intabulis lapidei ᷤ.
s in tabulis cordis carnalib. Ita
enim fiunt de domo isrł. cũ p̃pu-¬
ciũ eoꝵ in cucumcisionẽ deputat᷑.
eoqd̃ iusticiam legis ñ p̃cisione car¬
nis ostendunt. s cordis caritate custo
dunt: q̃m si p̃puciũ iusticia legis
custodiat. nõne p̃puciũ euis inquit
in circũcisionem deputabit᷑: Et ꝓp¬
terea in domo ueri isrł in qͦ dolus ñ
ẽ. participes st̃ noui testam̃ti: quia
dat d̾s leges in m̃tes ipsoꝵ. ⁊ in cordi¬
b eoꝵ scriptas digito suo. sp̃u scõ. qͦ
ibi diffunditur caritas que legis
ẽ plenitudo. Nec moueat qͦd natu¬
ralit̾ eos dixit que legis st̃ facere: ñ
spu di. ñ fide. ñ gr̃a. Hoc enim agit
sp̃s gr̃e. ut unaginem d̾i in qͣ natu¬

Expanded text:
accepta in tabulis lege nondumque habens ipsam circumcisionem credidit i t deo et deputatum est illi ad iustitiam. ac sic tale erit hoc quod de eiusmodi genthabeant in cordibus suis, quale est illud ad Corinthios: non in tabulis lapideis, sed i n tabulis cordis carnalibus. ita enim fiunt de domo Israhel, cum praeputium eorum in circumcisionem deputatur, co quod iustitiam legis non praecisione carnis ostediunt, quoniam si praeputium iustitias legis custodiat, nonne praeputium eius, inquit, in circumcisionem deputabitur? et propterea in domo ueri Israhel, in quo dolus non est, participes sunt testamenti noui, quia dat deus leges in mentem ipsorum et in cordibus eorum scribit eas digito suo, spiritu sancto, quo ibi diffunditur caritas, quae legis est plenitudo. Nec moueat, qoud naturaliter eos dixit quae legis sunt facere, non spiritu dei, non fide, non gratia. hoc enim agit spiritus gratiae, ut imaginem dei, in qua natu
Abbreviated transcription (Latin):
loguitur: ut om̃e os obstruat᷑ ⁊ reꝰ
fiat om̃is mundus d̾o: uidei scilicet
de tͣnsg̃ssione legis. ⁊ gentes de impi¬
etate sine lege. Q̃ gñ ⁊ iterũ ait. Con¬
clusit enĩ d̾s om̃ia in iedulitate
ut omnium misereatur. Conclu¬
sit scͥptura omnia sub peccato: ut ꝓ¬
missio ex fide iħu. xp̃i daretur c̃den¬
tib. Ita dñe. ita fac misericors dñe:

Expanded text:
loquitur, ut omne os obstruatur, et reus loquitur, ut omne os obstruatur, et reus fiat omnis mundus Deo : Judaei scilicet de transgressione Legis, et Gentes de impietate sine Lege. Unde et iterum ait: Conclusit enim Deus omnia in incredulitatem, ut omnibus misereatur . Hocsit Scriptura omnia sub peccato, ut promissio ex fide Jesu Christi daretur credentibus» . Ita, Domine, ita fac, misericors Domine;
Abbreviated transcription (Latin):
quitur In istis enim erat ꝑt̾nsg̃s¬
sionem legis confringenda superbia:¬
płe qui głantes de patre abrahã quasi¬
la naturalem. se iactabant habere ui¬
sticiam: ⁊ ñta sua incircũcisis cete¬
ris gentib tanto ꝑniciosiꝰ. qͣnto ar¬
rogantius p̃ferebant. Gentes aut̃
facillime. etiam sine huiusmodi le¬
gis tnsg̃ssione humiliarent᷑: homi¬
nes enĩ nullam ex parentib origi¬
nem iusticie se trahere p̃fidentes: si¬
mulacroꝵ etiam seruos inuenit eu¬
ugłica gr̃a. NIon enim sicut istis
dici potãt ñ fuisse illam iusticiam
parentũ eoꝵ in colendis idolis quã
esse arbit᷑bantur: ita etiam uidess
dici pot̾at falsam fuisse iusticiao
patͥs abraham. Deniq illic infideles¬
de oliua sua fracti: hic aũ fideles de
oleastro in oliua illoꝵ inserti esse
monstͣntur. Illoꝵ gͦ erat de legis
tͣnsg̃ssione atterenda suꝑbia. Ideo
aggerasset: scimus aũ inquit qm̃
quecũq lex dicit. his qui in lege st̃

Expanded text:
 In istis enim erat per transgressionem Legis confringenda superbia, qui gloriantes de patre Abraham, quasi naturalem se jactabant habere justitiam, et merita sua in circumcisione caeteris gentibus tanto perniciosius, quanto arrogantius praeferebant. Gentes autem facillime etiam sine hujusmodi Legis transgressione humiliarentur. Homines enim nullam ex parentibus originem justitiae se trahere praevidentes, simulacrorum etiam servos invenit evangelica gratia. Non enim, sicut istis dici poterat non fuisse illam justitiam parentum eorum in colendis idolis, quam esse arbitrabantur, ita etiam Judaeis dici poterat falsam fuisse justitiam patris Abraham. Itaqde oliva sua fracti, hic autem fideles de oleastro in olivam illorum inserti esse monstrantur . Illorum ergo erat de Legis transgressione atterenda superbia. Sicaggerasset, Scitis autem, inquit, quoniam quaecumque Lex dicit, his qui in Lege sunt
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ redundat ei ultͣ sufficienciam.
Nouit ce egere. ñ dat: displicet tibi
esurienti: displiceat ⁊ saciato cũ
alterum esurire cognouis. Pegͥnꝰ
tecto indigens. uenit in patriam
tuam. Non suscipitur ille: tunes
clamat inhumanam illam esse
ciuitatem: facilius aput barba¬
ros sͥ esse potuisse refugiuio. Sen¬
tit iniquitatem: quia patitur.
Tu forte ñ sentis: s oportet ut ⁊
terit qd̃ tu in patria tua ñ uis:
ꝑegrino p̃stare. Testimoniuo

Expanded text:
et redundat ei ultra sufficientiam, et redundat ei ultra sufficientiam, novit te egere, non dat: displicet tibi esurienti; displiceat et satiato, cum alterum esurire cognoveris. Peregrinus tecto indigens venit in patriam tuam, non suscipitur: ille tunc clamat inhumanam esse illam civitatem, facile apud barbaros sibi esse potuisse refugium. Sentit iniquitatem, quia patitur: tu forte non sentis; sed oportet ut et teterit quod tu in patria tua non vis peregrino praestare. Interro
Abbreviated transcription (Latin):
ler.S qr homines appetentes ea que
foris sunt. etiam a se ipsis exules facti
eis qui deseruert legem scͥptam in
cordib suis: Redite p̃uaricatores ad
cor. Quis enĩ te docuit. nolle accedi ab
altero ad uxorem tuam: Qͥs de docuit.
nolle tͥ furtum fieri: Quis te docuit
nolle inuiriam pati: ⁊ quicqͥd aliud
uł uniũsalit̾ uł particularit diq po¬
test: Multa enio sc̃ de quib singulis
int̾rogati homines clara uoce respon¬
solus es homo. Nomne in societate
iuius genĩs humaniꝰ Qui decuoi fa¬
ctus ẽ: socius tuus ẽ. Et om̃s facꝰti
ad imaginem di: nͥ t̾renis cupiditati¬
t ñ uis fieri. noli alteri facere. Iudi¬
cas enĩ malum esse in eo qd̾ pati nõ
uis: ⁊ hoc te cogit nosse lex intima in
de his reb introgati: clamant hec
bona non esse. Rursum de b̃nfi¬
ciis. ñ solum de ñ nocendo: uerũ
etiam de p̾stando atq tͥbuendo int̃¬
rogatur omnis anima. Esuriens
fainem pateris: alius habet panẽ.

Expanded text:
lex. Sed quia homines appetentes ea quae lex. Sed quia homines appetentes ea quae foris sunt, etiam a seipsis exsules facti eis qui deseruerunt legem scriptam in cordibus suis ? Redite praevaricatores ad cor . Quis enim te docuit, nolle accedi ab altero ad uxorem tuam? quis te docuit, nolle tibi furtum fieri? quis te docuit, nolle injuriam pati, et quidquid aliud vel universaliter vel particulariter dici potest? Multa enim sunt, de quibus singulis interrogati homines, clara voce responsolus es homo? nonne in societate vivis generis humani? Qui tecum factus est, socius tuus est; et omnes facti ad imaginem Dei, nisi terrenis cupiditatigo tibi non vis fieri, noli alteri facere. Judicas enim malum esse in eo quod pati non vis: et hoc te cogit nosse lex intima, in de his rebus interrogati, clamant haec bona non esse. Rursus de beneficiis, non solum de non nocendo, verum etiam de praestando atque tribuendo. Interrogatur omnis anima esuriens, Famem pateris; alius habet panem,
Abbreviated transcription (Latin):
cogitationũ accus antĩ. aut etiam
excusantiuor. in die qua iudicabit
dñs occulta hominũ. Quappt̾ om¬
nis anima rationalis etiam cupi¬
ditate cecata. tam̃ cum cogitat ⁊
ratiocinat᷑. quicquid in ea ratioci¬
natione uerum ẽ. ñ ei tͥbuendũ ẽ.
s ipsi lumini uĩtatis. a quo uł te¬
nuit̾ ꝓ sui capacitate illustrat᷑ ut¬
Ex tracta uerum aliqͥd in rationando sentiat.
Manu formatoris nr̃i in ipsis
fieri. ne facias alteri. Hoc ⁊ antequam
lex daretur. nemo ignorare ꝑmissus
ẽ: ut esset uñ iudicarent᷑ ⁊ quib lex
ñ esset data. S ne sͥ homines aliquid
defuisse quererent᷑. scͥptum ẽ ⁊ in
tabulis qd in cordib ñ legebant. Nõ
enim scͥptum ñ habebant: s legere no¬
lebant. Oppositum ẽ oculis eoꝵ. qd̃
in consciencia uid̾e cogerent᷑:⁊ quasi
forinsecus admota uoce di ad int̾io¬
ra sua homo compulsus ẽ dicente
scͥptura. In cogitationib enim impu
int̾rogatio erit. ẽ ibi int̾rogatio: ibi

Expanded text:
gitationum accusantium, aut etiam excusantium, in die qua judicabit Deus occulta hominum. Quapropter si omnis anima rationalis, etiam cupiditate caecata, tamen cum cogitat et ratiocinatur, quidquid in ea ratiocinatione verum est, non ei tribuendum est, sed ipsi lumini veritatis, a quo vel tenuiter pro sui capacitate illustratur, ut verum aliquid in ratiocinando sentiat; manu formatoris nostri in ipsis fieri, ne facias alteri . Hoc et antequam Lex daretur nemo ignorare permissus est, ut esset unde judicarentur et quibus Lex non esset data. Sed ne sibi homines aliquid defuisse quaererentur, scriptum est et in tabulis quod in cordibus non legebant. Non enim scriptum non habebant, sed legere nolebant. Oppositum est oculis eorum quod in conscientia videre cogerentur; et quasi forinsecus admota voce Dei, ad interiora sua homo compulsus est, dicente Scriptura: In cogitationibus enim impii interrogatio erit . Ubi interrogatio, ibi
Abbreviated transcription (Latin):
nem ipsam dirimit. ⁊ litem cõponit.
que int̾ eos qui ex iudeis.⁊ eos qͥ ex¬
alathaᷤᷤ gentib c̃diderunt orta erat. cũ ill
tanqͣm ex m̃itis oꝑum legis sͥ red¬
ditum euugłii p̃mium arbit᷑rent᷑.
dari: illi contͣ uideis se p̾ferre ge¬
stiebant. tanqͣm int̾fectorib dñi.¬
Causati enim sumus uideos ⁊ grecos om̃
sub peccato esse: sicut scͥptum ẽ. non ẽ
iustus quisquã. non ẽ intelligens. ñ
Ioculos eoꝵ : dñs de cȩlo ꝓsperit super
filios hominũ. ut uideat si ẽ intelli¬
gens. aut requirens dm̃. Super
iudeos potest intelligi ut honoratiꝰ
eos appellauĩt filios hominũ ꝓpter
unius di cultum in comꝑatione gen¬
tilium: de quib arbitror suꝑiꝰ dictũ.
dixit imprudens in corde suo non ẽ ds.

Expanded text:
nem ipsam dirimit, litemque componit, quae inter eos qui ex Judaeis, et eos qui ex Gentibus crediderant, orta erat, cum illi tanquam ex meritis operum Legis sibi redditum Evangelii praemium arbitrarentur, dari; illi contra Judaeis se praeferre gestirent, tanquam interfectoribus Domicausati enim sumus Iudaeos et Graecos omnes sub peccato esse sicut scriptum est quia non est iustus quisquam non est intellegens non s de coelo prospexit super filios hominum, ut videat si est intelligens aut requirens Deum. Super Judaeos potest intelligi, ut honoratius eos appellaverit filios hominum, propter unius Dei cultum, in comparatione Gentilium de quibus arbitror superius dictum: Dixit imprudens in corde suo, Non est Deus,
Abbreviated transcription (Latin):
quodam. Ille aũ uolens iustifica¬
re se. idẽ. ut iustus haberet᷑.⁊ depu¬
taretur. ẽ iñ alit̃ dicimuᷤ. d̾s scĩfi¬
cat scos suos. alit̾ aũ scĩficet᷑ nomen
tuum: illud id̾o. qr ipse illos fec̃ sc̃os¬
esse qui ñ erant sq̃: hoc aũ id̾o. ut
qd̾ semꝑ aput se sc̃m ẽ. sc̃m etiam ab
hominib habcatur. id ẽ sc̃e timeat᷑.
Si gͦ gentes cõmemorans naturaliter
q̃ legis sunt facientes. ⁊ scͥptum ha¬
bentes opus legis in cordib. illos in¬
delligi uoluit qui c̃dunt in xp̃m. qr
ñ sicut uidei p̃missa sͥ lege ueniunt
ad fidem: non ẽ cur eos conemur
discernere ab bis quib dñs ꝑ pro¬
phetam ꝓmittens testam̃tum nouũ.
dirit leges suas se scͥpturum in cor¬
dib eoꝵ: qr ⁊ ipsi ꝑ insertionẽ quã
olcastro p̃stitam dixit. ad eamdẽ
oleam. hoc ẽ ad eumdem di ppłm
ꝑtinent: potiusq concordat ꝓpħico
etiam hoc apłicum destimoniũ. ut

Expanded text:
quodam: ille autem uolens se iustificaquodam: ille autem uolens se iustificare, id est ut iustus haberetur et deputaretur. unde aliter dicimus \'deus sanctificat sanctos suos\', aliter autem sanctificetur nomen tuum; nam illud ideo, quia ipse illos facit esse sanctos, qui non erant sancti, hoc autem ideo, ut quod semper apud se sanctum est sanctum etiam ab hominibus habeatur, id est sancte timeatur.. Si ergo gentes commemorans naturaliter quae legis sunt . facientes et scriptum habentes opus legis in cordibus illos intellegi uoluit, qui credunt in Chrn sicut Judaei praemissa sibi lege veniunt ad fidem: non est cur eos conemur discernere ab iis quibus Dominus per Prophetam promittens Testamentum Novum, dixit leges suas se scripturum in cordibus eorum; quia et ipsi per insertionem, quam oleastro praestitam dicit, ad eamdem oleam, hoc est, ad eumdem Dei populum pertinent : potiusque concordat prophetico etiam hoc apostolicum testimonium: ut