comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
licius. quã cui efficit᷑ su¬
us imꝑator & redẽptor
census: & hereditas dig¬
nat᷑ eẽ ipsa qiunitas: Om¬
nes enĩ ex illo fructꝰ ꝑ ci
pimꝰ in illo: & de illo semꝑ
uiuimꝰ. Qͥd rogo homini
sufficit: cui ipse ẽditor ñ
sufficit. Qͥd ultra ꝗͣrit cui
omne gaudiũ. &. omia su
tiquus hostis decipiendo
fallit. & cecitatẽ ante o¬
ne discernere ualeamus
gaudia huiꝰ secłi & gau¬
dia regis et̃ni. Nã gau¬
dere qͥdẽ bonũ ẽ. s qui
gaudet. si ñ in de gaude¬
at unde debet. ñ potest
bonũ ẽẽ quod gaudet.
Gaudet miles trenꝰ ho
sasarmillas brachio cir¬
cũdatas: coronã capiti in¬
p ositã. & tale gaudiũ ñ ẽ
ȩtͣnũ. s ꝑiturũ. Gaudet
& iaptor: cũ defiderata ra¬
ꝓuerit. Gaudet ebriosus:
cũ oecasionẽ potacionis
inuenerit. Saudet & ad¬
ult̃: cũ ad delectacionẽ
corꝑis fruendi meretri¬
cis ꝑuenerit. Gaudet ꝑ¬
iurus: si huiꝰ secłi facul¬
tates iurando ad qͥsierit.

Expanded text:
licius, quam cui efficitur sulicius, quam cui efficitur suus imperator et redemptor census, et haereditas dignatur esse ipsa divinitas? Omnes enim pimus: in illo 27 et de illo semper vivimus. Quid, rogo, homini sufficit, cui ipse conditor non sufficit? Quid ultra quaerit, cui omne gaudium et omnia suutiquus hostis decipiendo fallit, eamque caecitatem ante one discernere valeamus gaudia hujus saeculi et gaudia regis aeterni! Nam gaudere quidem bonum est: sed qui gaudet, si non inde gaudeat unde debet, non potest bonum esse quod gaudet. Gaudet miles terrenus sas armillas brachio circumdatas, coronam capiti impositam: et tale gaudium non est aeternum, sed periturum. Gaudet et raptor, cum desiderata rapuerit. Gaudet ebriosus, cum occasionem potationis invenerit. Gaudet adulter, cum ad delectationem corporis fruendi meretricis pervenerit. Gaudet perjurus, si hujus saeculi facultates jurando acquisierit.
Abbreviated transcription (Latin):
xime quribꝰ nr̃is intonat.
& iterũ atq iterũ repli¬
cat. qͥd sit om̃i homini ca¬
uendũ. uel qͥd sequendũ
Inqͥbꝰ libris. tua dignitas
optime excrescere sonu¬
tatis nobis demonstrat af¬
fectũ. Recognos camꝰ & re¬
cogitemꝰ. quali honore no¬
bis illius legacio sit accipi¬
enda. Qͥd si arege legacio
aut indiculus ad nos ue¬
niret: nũqͥd ñ mox aliis
curis post positis. prompta
uoluntate & cũ om̃i deuo¬
cione litteras acciꝑemus.
& legentes implere sata¬
dirigere litteras suas. ñ
ut aliqͦd seruiciũ sibi ne¬
cessariũ. nobis demandet.
s q̃ ad salutẽ &. głam no¬
bis ꝓdesse possint in notes
secło possidere delectamꝰ.
đm qͥ possidet omnia. qͥ
creauit omia. expedita
mente possideamꝰ . & in eo
habeamꝰ q̃cũq felicit᷑ &
sc̃ȩ desideramꝰ. Sed qmͣ
nemo possidet đm. nͥ qͥ pos¬
sidet᷑ adeo: simꝰ nos ipsi
facti dei possessio: & effi¬
ciet᷑ nobis ds possessor. E
qͥd potest ee̾ in mundo fe¬

Expanded text:
s intonat, et iterum atque iterum replicat, quid sit homini cavendum, vel quid sequendum. In quibus Libris tua Dignitas optime exercere se notatis nobis demonstrat affectum. Recognoscamus et recogitemus, quali honore nobis illius legatio sit accipienda. Quid si a rege legatio aut indiculus ad nos veniret, numquid non mox aliis curis postpositis prompta voluntate et cum omni devotione litteras acciperemus, et legentes implere satadirigere litteras suas: non ut aliquod servitium sibi necessarium nobis demandet, sed quae ad salutem et gloriam nobis prodesse possint innotescasaeculo possidere delectamur, Deum qui possidet omnia, qui creavit omnia, expedita mente possideamus, et in eo habeamus quaecumque feliciter et sancte desideramus. Sed quoniam nemo possidet Deum, nisi qui possidetur ab eo; simus nos ipsi facti Dei possessio, et efficietur nobis Deus possessor. Et quid potest esse in mundo fe
Abbreviated transcription (Latin):
Et quanto ille sublimi¬
or est omĩpotenciȩ inuir¬
tute. tanto nos maioris
debemꝰ ẽe diligenciȩ in
iusticia. & sc̃itate .&. hu¬
militate: & obseruacionẽ
mandatoꝵ illius. Sc̃itas¬
uͦ in iusticiȩ oꝑibꝰ constat.
iusticia uͦ duobꝰ modis
ad implet᷑. ut ꝗͣ ꝓhibita
st̃ ab eo ñ faciamꝰ. & qͣ ius¬
sa st̃ ab eo faciamꝰ. iuxta
ꝓphetã. Diuerte a malo
& fac bonũ. Om̃ĩs enim
scõꝵ libroꝵ series. ad nr̃am¬

Expanded text:
Et quanto ille sublimior est omnipotentiae in virtute, tanto nos majoris debemus esse diligentiae in justitia et sanctitate et humilitate et observatione mandatovero in justitiae operibus constat. Justitia vero duobus modis adimpletur, ut quae prohibita sunt ab eo non faciamus, et quae jussa sunt ab eo faciamus, juxta Prophetam: Diverte a malo, et fac bonum . Omnis enim sanctorum librorum series ad n
Abbreviated transcription (Latin):
rere festinemꝰ. quatinꝰ pi¬
etatẽ dei & miscdiã intem¬
pore oportuno c̃seqͥ uale¬
amꝰ & de ꝓmissione futu¬
ri illius regni. in effabilt̃
gaudeamꝰ. Hȩc st̃ arma.
q̃ nos c̃tra impetũ diabo¬
li armant.& deo cõmen¬
dantflec st̾ arma q̃ ami¬
cos nr̃os ẽfortant: mii¬
unt. atq nobilitant. Hlȩc
arma nobiscũ st̃: & intra
& iusticia iustos. & pietas
pios. & humilitas humiles.¬
& mansuetudo mansue¬
tos .&. in nocencia innocen¬
& puritas puros. & pruden

Expanded text:
rere festinemus, quatenus pietatem Dei et misericordiam in tempore opportuno consequi valeamus, et de promissione futuri illius regni ineffabiliter gaudeamus. Haec sunt arma quae nos contra impetum diaboli armant et Deo commendant. Haec sunt arma quae amicos nostros confortant, muniunt atque nobilitant. Haec arma nobiscum sunt, et intra et justitia juquae pios; humilitas, quae humiles; mansuetudo, quae mansuetos; innocentia, quae innocen, quae puros; pruden
Abbreviated transcription (Latin):
spitalis in qua sit racio futu¬
rȩ animȩ: quȩ ñ inde ex istat
nisi cũ eã deus homini in¬
spiranda facit. Neq enĩ &
ex homine fȩtũ uel seminis.
uel ipsius iã ꝓlis creat &.
format nͥ ds̾ ꝑ sapienciam
attingentẽ ubiq ꝓpt̃ suã
mundiciã. ita ut nichil inqͥ

Expanded text:
spiritalis, in qua sit ratio futuspiritalis, in qua sit ratio futurae animae, quae non inde existat, nisi cum eam deus homini inspirandam facit. neque enim et ex homine fetum uel seminis uel ipsius iam prolis creat et format nisi deus per sapientiam adtingentem ubique propter suam munditiam, ita ut nihil in
Abbreviated transcription (Latin):
qͦd nͥ scd̾m animã recꝰte in¬
telligi ñ potest: si nulla e¬
rat natura ubi c̃deretur:
Si enĩ hec racio indeo erat
ñ increatura: ñdũ gͦ erat
dictũ ẽ. fecit d̾s hominẽ
ad imaginẽ dei:. Si aũ iã
in creatura erat. hoc ẽ in
his q̃ simul omia creauerat
ds. in qua creatura erat:u¬
trũsꝑitali an corꝑali¶ Si
spitali agebat ne aliqͥd in
corꝑibꝰ mundi seci cȩ lestibꝰ.
seu t̃restribꝰ. aut inea erat
hȩc uacans anteꝗͣ. homo
in sua natura ꝓpria ẽderet᷑.
sic̃ in ipso homine iã ꝓpͥam
erat hec racio: nichil agebat
sui oꝑis: Eẜ ut qͥd ereata erat:
An ut c̃tineret racionẽ fu¬
turȩ animȩ humanȩ. uel
futurarũ animarũ. tanꝗͣ.
inse ipsis ee̾ ñ possent s in
aliqua creatura uita ꝓpͥa
iã uiuente: sic̃ generandi
racio ñ potest ẽẽ nͥ in aliqͥbꝰ
iã existentibꝰ ꝑfectisq na¬
turis: Parens gͦ animȩ in¬
stituta ẽ aliqua creatura

Expanded text:
quod nisi secundum animam recte inquod nisi secundum animam recte intelligi non potest, si nulla erat natura ubi conderetur? 33. Si enim haec ratio in Deo erat, non in creatura; nondum ergo erat dictum est: fecit deus hominem ad imaginem dei? si autem iam in creatura erat, hoc est in his, quae simul omnia creauerat deus, in qua creatura erat? utrum spiritali, an corporali? si spiritali, agebatne aliquid in corporibus mundi, seu caelestibus seu terrestribus? et in ea erat hoc uacans antequam homo in sua natura propria conderetur, sicut. in ipso homine iam propriam erat haec ratio, nihil agebat sui operis? et ut quid creata erat? an ut contineret rationem futurae animae humanae uel futurarum animarum, tamquam in se ipsis esse non possent, sed in aliqua creatura uita propria iam uiuente, sicut generandi ratio non potest esse nisi in aliquibus iam existentibus perfectisque naturis? parens ergo animae instituta est aliqua creatura
Abbreviated transcription (Latin):
dierũ oꝑibꝰ dei. quando fe¬
cit ds hominẽ ad imagi¬
nẽ suã. qͦd nͥ scdm animã ñ
recte intelligit᷑. Uerenduͣ
ẽ aũ. ne cũ dicimꝰ ñ ipsas
tẽ naturas atq substanci¬
as q̃ future fuerant deũ
creauisse dũ crearet om¬
nia simul s earũ futura¬
rũ causales quasd̃a racio¬
nes: putem᷑ in ania quȩdã
dicere. Quȩ st̾ enĩ iste cou¬
sales raciones. scđm quas
posset iã dici ds fecisse ho¬
minẽ adimaginẽ suã ciiiꝰ
corpꝰ ñdũ de limo finxe¬
rat: cui ñdũ animã flan¬
do fecerat. & corꝑis qͥdẽ
humani.etiã si fint aliqͣ
occulta racio. qua futu¬
rũ erat ut formaret᷑: erat¬
& materies de qua forma¬
ret᷑. idest terra: in qua ui¬
deri p Otest illa racio ue¬
lut in semine latuisse. Ani¬
mȩ aũ faciendȩ. idest flatũ
faciendi qͥ eẽt in anima ho¬
minis. q̃ ibi racio causalis
pͥmitꝰ condita ẽ. cũ dicet
ds. faciamꝰ hominẽ adima

Expanded text:
dierum operibus dei, quando fedierum operibus dei, quando fecit deus hominem ad maginem suam, quod nisi secundum animam non recte intellegitur. uerendum est autem, ne, cum dicimus non ipsas tunc naturas atque substantias, quae futurae fuerant, deum creauisse, dum crearet omnia simul, sed earum futurarum causales quasdam rationes, putemur inania quaedam dicere. quae sunt enim istae causales rationes, secundum quas posset iam dici deus fecisse hominem ad imaginem suam, cuius corpus nondum de limo finxerat, cui nondum animam flando fecerat? et corporis quidem humani etiamsi fuit aliqua occulta ratio, qua futurum erat, ut formaretur, erat et materies, de qua formaretur, id est terra, in qua uideri potest illa ratio uelut in semine latuisse; animae autem faciendae, id est flatum faciendi, qui esset anima hominis, quae ibi ratio causalis primitus condita est, cum diceret deus: faciam
Abbreviated transcription (Latin):
mã eundẽ aerẽ appellaue¬
rt. ut ĩa ñ possit inueniri
nom̃. qͦ ꝓpͥe distinguat᷑ ista
natura qͣ nec corpꝰ nec d̾s
ẽ nec uita sine sensu qua¬
lis potest credi in arboribꝰ.
nec uita sine racionali m̃¬
te qua lis ẽ in pecoribꝰ:
s uita nc̃ minor quã an¬
geloꝵ. & futura qͦd ange¬
lor. si ex prȩcepto sui cre¬
atoris hic uixerit. Unde
sit aũ. idest de qua uelut
materie facta sit. uel de
qua ꝑfecta beataq natu¬
ra defluxerit. uel utrũ
om̃ino ex nichilo facta sit.
etiã si dubitat᷑ & q̃rit᷑ il¬
lud tam̃ minime dubitan¬
dũ ẽ .&. si aliqͥd antea fuit
adeo factũ eẽ qͦd fuit .&.
eã nẽ a deo factã. ut an¬
ma uiua sit. Aut enĩ nichil¬
fuit: aut hoc qͦd ẽ ñ fuit.
Bed illã part̃e qua q̃ reba¬
mꝰ quosi eiꝰ materiaem un¬
de facta sit: iã satis trac¬
tauimꝰ: nc̃ si omnino ñ fuit
q̃rendũ ẽ qͦmͦ possit intel¬
ligi qͦd causalis eiꝰ racio
fuisse dicebat᷑ in pͥmis sex

Expanded text:
mam eundem aerem appellauerunt, ut iam non possit inueniri nomen, quo proprie distinguatur ista natura, quae nec corpus nec deus est nec uita sine sensu, qualis potest credi in arboribus, nec uita sine rationali mente, qualis est in pecoribus, sed uita nunc minor quam angelorum, et futura, quod angelorum, si ex praecepto sui creatoris hic uixerit. Unde sit autem, id est de qua uelut materie facta sit uel de qua perfecta beataqra defluxerit vel utrum omnino ex nihilo facta sit, etiamsi dubitatur et quaeritur , illud tamen minime dubitandum est, et si aliquid ante fuit, a deo factam esse quod fuit, et eam nunc a deo factam, ut anima viva sit; aut enim nifuit aut hoc, quod est, non fuit. sed illam partem, qua quaerebamus quasi eius materiem unde facta sit, iam satis tractauimus. Nunc, si omnino non fuit, quaerendum est, quomodo possit intellegi, quod causalis eius ratio fuisse dicebatur in primis sex
Abbreviated transcription (Latin):
tenda ẽ ista loquucio: ne nͣ¬
inueniamꝰ qͦmͦ loquentes
ea ꝗͣ corpora ñ st̃. a corꝑibꝰ
distinguamꝰ. Non tam̃ ni¬
misẽ de nomine laborandũ.
Nã & nos dicimꝰ. qͥcqͥd ani¬
ma ẽ ñ ẽe̾ hoꝵ quatuor no¬
nifesta st̃ corpora: s neq
hoc eẽ qͦd ds ẽ. Qͥd sit aũ
ñ dicit᷑ melius. quã ani

Expanded text:
tenda est ista lotenda est ista loinveniamus quomodo loquentes, ea quae corpora non sunt, a corporibus distinguamus: non tamen nimis est de nomine laborandum. Nam et nos dicimus, quidquid anima est, non esse horum quatuor nomanifesta sunt corpora; sed neque hoc esse quod Deus est. Quid sit autem, non dicitur melius qua
Abbreviated transcription (Latin):
sleq enĩ si nesciret se. pos¬
set q̃re ntẽ se. scire se. sed
hoc in p̃senti. Qͦd aũ de se
qͣrit qͥd antea fuerit. uel
qͥd futura sit q̃rit. De sinat
gͦ nc̃ inte rĩ suspicari se ẽe̾
corpꝰ qͥa si aliqͥd tale esset.
talẽ se nosset: q̃ magis se
nouit quã cȩlũ & terram.
ꝗ̃ ꝑ sui corꝑis ocłos nouit
Omitto dicere. qͥa illud eiꝰ
qͦd etiã pecora habere in¬
telligunt᷑ uel cȩli uolati¬
lia eũ habitacła sua seu n¬
dos repetunt qͦ capiuntur
imagines omniũ rerũ cor¬
poraliũ. nullomͦ ciuquã
corporearũ rerũ similitu¬
dines cͣtinent᷑. s hoc corpꝰ
ñ ẽ.qr. certũ ẽ eas similitu¬
dnes corpoꝵ illic nͣ solũ
me morit᷑ detineri. uerũ
etiã mnumerabi les ꝓ ar¬
bitrio figurari. Quanto
minꝰ alio qͦlibet uisu cor¬
pori anima ee̾ similis potest.
Si aũ corpꝰ ee̾ dicunt alia
qualibet nocione omne
qͦd ẽ. id est omne naturã atq
substanciã. ñ qͥdẽ admit¬

Expanded text:
neque enim si nesciret se, posneque enim si nesciret se, posset quaerentem se scire se; sed hoc in praesenti; quod autem de se quaerit, quid antea fuerit uel quid futura sit quaerit. desinat ergo nunc interim suspicari se esse corpus, quia, si aliquid tale esset, talem se nosset, quae magis se nouit quam caelum et terram, quae per sui corporis oculos nouit. Omitto dicere, quia illud eius, quod etiam pecora habere intelleguntur uel caeli uolatilia, cum habitacula sua seu nidos repetunt, quo capiuntur imagines omnium rerum corporalium, nullo modo cuiquam corporearum rerum similitudines continentur. at si hoc corpus non est, quia certum est eas simulitudines corporum illic non solum memoriter detineri, uerum etiam innumerabiles pro arbitrio figurari, quanto minus alia qualibet ui sua corpori esse anima similis potest! Si autem corpus esse dicunt alia qualibet notione omne quod est, id est omnem naturam atque substantiam, non quidem admit
Abbreviated transcription (Latin):
qͦd &. nos idest naturã quã¬
libet. longitudine. altitu¬
dine. latitudine spaciũ lo¬
ei occupantẽ: neq hoc est
anima: neq inde facta cre¬
denda ẽ. Quicqͥd eñi tale
ẽ: ut multa ñ dicã. in qua¬
cũq sin pacte lineis diui¬
Ai. uel cireũseribi potest.
qͦd anima si pateret᷑. nul¬
neas ꝗ̃ ꝑ longũ secari ñ
quȩunt: quales in corpore
ñ posse inueniri nchilo¬
minꝰ nouit: nec ipsa sibi
tale aliqͥd occurrit. eũ se
nescire ñ possit: etiam
quando se ut cognoseat
inqͥrit. Cũ eñĩ se quȩrit
nouit qͦd se qͣrat: qͦd nosse nͣ
posset. si se ñ nosset. Neq eñi
aliunde se qͣrit:. quã se ipsa.
Cũ gͦ q̃rentẽ se nouit. se u¬
tiq nouit: & omne qͦd no¬
uit. tota nouit. Cũ itaq
se qͣrent̾ẽ nouit: tota se no¬
uit. Ergo. & totã se nouit.
Neq enĩ aliqͥd aliud: s se ip¬
sã tota nouit. Qͥd gͦ ad huc
se qͣrit. si q̃rentẽ se nouit:

Expanded text:
quod et nos, id est naturam quamquod et nos, id est naturam quamlibet longitudine, latitudine, altitudine spatium loci occupantem, neque hoc est anima neque inde facta credenda est. quidquid enim tale est, ut multa non dicam, in quacumque sui parte lineis diuidi uel circumscribi potest: quod anima si pateretur, nulneas, quae per longum secari non queunt, quales in corpore non posse inveniri nihilominus novit. 28. Nec ipsa sibi tale aliquid occurrit, cum se nescire non possit, etiam quando se ut cognoscat inquirit. Cum enim se quaerit, novit quod se quaerat; quod nosse non posset, si se aliunde se quaerit quam a se ipsa. cum ergo quaerentem se nouit, se utique nouit et omne, quod nouit, tota nouit. cum itaque se quaerentem nouit, tota se nouit, ergo et totam se nouit; neque enim aliquid aliud, sed se ipsam tota nouit. quid ergo adhuc se quaerit, si quaerentem se nouit?
Abbreviated transcription (Latin):
aliqͣndo & unde ueniat. & qͦ
eat. &. transit imprudens il¬
lo qͦ tendebat: natura sui
corꝑis sana.s sua in aliud
&. deris. q̃ pͥmȩ excipiuñ
nutꝰ anime uiuificantis.
eoqͦd in corporee nature
ꝓpinqͥores st̃ quã humor
&. terra. ut ad earũ ꝓrimũ
ministeriũ tota moles ad¬
ministret᷑ utrũ qs de hoc
cireũfuso &. suꝑ fuso cȩlo
corꝑi inuentis miscuerit
aut adiunxerit. an &. ipsa
de limo sic̾ carnẽ fecerit:
ñ ẽ ad rem ꝑtinens q̃stio.
Omne qͥppe corpꝰ in omne
corpꝰ mutari posse credibi¬
le ẽ. qͦdlibet aũ corpꝰ muta¬
ri posse manimã eredere
ab surdũ ẽ.xxu. Quã ob¬
rẽ nec illud audiendũ est
qͥd qͥdã putauert quintũ
qͦdõa ẽẽ corpꝰ. unde sint a¬
nime: qͥd nec terra sit nec
aqua. nec aer. nec ignis. si¬
ue iste turbulencior atq
t̃renꝰ. siue ille cȩlestis purꝰ
&. lucidꝰ s nescio qͥd aliud
qͥd careat usitato nomine:
s tamͣ corpꝰ sit. Si enĩ qͥ hoc
sencumt. hoc dieunt corp

Expanded text:
aliquando et unde veniat, et quo eat, et transit imprudens villam quo tendebat, natura sui corporis sana, sed sua in aliud et aeris, quae primae excipiunt nutus animae vivificantis, eo quod incerporeae naturae propinquiores sunt quam humor et terra, ut ad earum proximum ministerium tota moles administretur, utrum Deus de hoc circumfuso et superfuso coelo corpori viventis miscuerit, aut adjunxerit, an et ipsas de limo sicut carnem fecerit, non est ad rem pertinens quaestio. omne quippe corpus in omne corpus mutari posse credibile est; quodlibet autem corpus mutari posse in animam credere absurdum est. Quamobrem nec illud audiendum est, quod quidam putauerunt, quintum quoddam esse corpus unde sint animae, quod nec terra nec aqua sit nec aer nec ignis, siue iste turbulentior atque terrenus, siue ille caelestis purus et lucidus, sed nescio quid aliud, quod careat usitato nomine, sed tamen corpus sit. si enim qui hoc sentiunt hoc dicunt corpus,
Abbreviated transcription (Latin):
uerbis tẽptator ille des¬
cribit᷑ qualis generi hu¬
mano futurꝰ esset: qͦd ge¬
nꝰ humanũ ꝓpagari te cȩ¬
pit. quando hec indiabo¬
lũ ẽ tanꝗͣ inserpentẽ ꝓla¬
ta sentencia. Hec itaq uer¬
ba. qͦmͦ figuris expositis
accipienda sint .& in illis
quobꝰ aduersus maniche¬
os editis libris de genesi.
quantũ potuiꝰ disseru¬
imꝰ &. si qͥd diligencius &
c̃gruencius alias poterimꝰ.
deus aderit ut efficiamꝰ.
Nunc tam̃ nr̃a intencio:
in aliud quã suscepimꝰ nul¬

Expanded text:
erbis tentator ille describitur, qualis generi humano futurus esset; quod genus humanum propagari tupit, quando haec in diabolum est tanquam in serpentem prolata sententia. Haec itaque verba quomodo figuris expositis accipienda sint, et in illis duobus adversus Manichaeos editis libris de Genesi, quantum potuimus disseruimus, et si quid diligentius et congruentius alias potuerimus, Deus aderit ut efficiamus: nunc tamen nostra intentio in aliud quam suscepimus, nul
Abbreviated transcription (Latin):
cabo tristicias tuas. &. ge credere mulierẽ. nisi ut
mulierẽ dei uerba.figutate
ac ꝓpħicȩ. multo cõmodi-
tis nͥ ex corpore mortis ẽ.
q̃ illa peccati transgressio
qͥdẽ etiã tc̃ membris. s si
homo ñ peccasset ñ utiq
morituris. & allo qͦdã statu
feliciore iuicturis. donec
post uitã bene gestã inme¬
lius mutari mererent᷑. sic̃
supra ĩa pluribꝰ locis insi¬
nuauimꝰ. refert᷑ hȩc pe-¬
nͥ qͥa id qͦd dictũ ẽ. & ad ui-¬

Expanded text:
aliter factam fuisse decet credere mulierem, nisi ut mulierem dei uerba figurate ac prophetice multo commodiustis nisi ex corpore mortis est, quae illa praecepti transgressioquidem etiam tunc membris, sed si homo non peccasset, non utique morituris, et alio quodam statu feliciore victuris, donec post vitam bene gestam in melius mutari mererentur, sicut jam supra pluribus locis insinuavimus. Refertur haec poeNisi quia id quod dictum est: Et ad vi
Abbreviated transcription (Latin):
septimũ &. sc̃ificauit eũ. qͥa
in ipso reqͥeuit ab om̃ibꝰ oꝑibꝰ
suis. q̃ inchoauit ds facere.
Arduũ qͥdẽ atq diffic illimũ
ẽ uiribꝰ intencionis nr̃e. uo¬
luntatẽ scriptoris in istis sex
diebꝰ mentis uiuacitate pe¬
netrare:utrũ prȩterierint
dies illi. & addito septimo.
nc̃ ꝑ uolumina tẽpoꝵ. ñ re.
s nomine repetant᷑. In toto
enĩ tẽpore multi dies ueni¬
unt p̃teritis similes: muillus
aũ idem redit. Utrũ gͦprȩ¬
terierint dies illi. an istis qͥ
eoꝵ uocabulis & numero cen¬
sent᷑ intẽpor. ordine cottidie
transcurrentibꝰ. illi in ipsis
rerũ ẽdicionibꝰ maneant. ut
ñ solũ in illis tribꝰ anteqͣ. fie¬
rent luminaria. s etiã in re¬
liqͥs itẽ tribꝰ diei nom̃ intelli¬
&gamꝰ inspecie rei q̃ creata ẽ.
noctẽq eiꝰ inpͥuacione uel
defectu. uel siqͦ alio nomine
species. aliqͦ mutacione a forma
ad informitate declinante
atq uergente. q̃ mutacio
in omni creatura siue pos

Expanded text:
septimum et sanctificauit eum, quia in ipso requieuit ab omnibus operibus suis, quae inchoauit deus facere. arduum quidem atque difficillimum est uiribus intentionis nostrae uoluntatem scriptoris in istis sex diebus mentis uiuacitate penetrare. utrum praeterierint dies illi et addito septimo nunc per uolumina temporum non re, sed nomine repetantur. in toto enim tempore multi dies ueniunt praeteritis similes, nullus autem idem redit. utrum ergo praeterierint dies illi, an istis, qui eorum uocabulis et numero censentur, in temporum ordine cotidie transcurrentibus illi in ipsis rerum conditionibus maneant, ut non solum in illis tribus, antequam fierent luminaria, sed etiam in reliquis item tribus diei nomen intellegamus in specie rei, quae creata est, noctemque eius in priuatione uel defectu uel si quo alio nominepecies aliqua mutatione a forma ad informitatem declinante atque uergente — quae mutatio in omni creatura siue pos
Abbreviated transcription (Latin):
ea mali: s qͦd ñ efficiant
malicia sua. ut sub dei ad¬
ministratoris imꝑio. uirtu¬
te. sapiencia. & decus & or¬
do uniuersitatis aliqua ex
parte turpet᷑ siue turbet᷑.
cũ suis qͥbꝰq uoluntatibꝰ et¬
ã malis tribuant᷑ certi &
ẽgrui limites potestatũ.
& pondera meritoꝵ: ut et¬
ã cũ ipsis ẽuenie nt iustaq
oramatis. uniuersitas pul¬
erha sit: tam̃ qͥa cuilibet
occurrit & uerũ ẽ atq ma¬
nifestũ iusticiȩ ipsi ee̾ con-¬
trariũ. ut nullo prȩceden¬
te merito. hoc ipsũ in qͦq
ads dap̃net qͦd in eo ipsecre¬
auerit: certaq & euidens
dãpnacio diaboli & ange¬
lor. eiꝰ ex euangelio recita¬
t᷑ ubi se dñs dicturũ pre¬

Expanded text:
ea mali, sed quod non efficiant malitia sua, ut sub Dei administratoris imperio, virtute sapientiae, decus et ordo universitatis aliqua ex parte turpetur sive turbetur, cum suis quibusque voluntatibus etiam malis tribuantur certi et congrui limites potestatum et pondera meritorum, ut etiam cum ipsis convenienter justeque ordinatis universitas pulchra sit: tamen quia cuilibet occurrit, et verum est atque manifestum, justitiae ipsius esse contrarium, ut nullo praecedente merito hoc ipsum in quoquam Deus damnet, quod in eo ipse creaverit, certaque et evidens damnatio diaboli et angelorum ejus ex Evangelio recitatur, ubi se dicturum
Abbreviated transcription (Latin):
cũ & ipsis nocere uolenti¬
bꝰ. prestat᷑ scĩs ex eoꝵ com¬
paracione cautela & pia
sub deo humilitas .& intel¬
ligencia gr̃ẽ.& exercitacio
ad tolerandos malos. &. ꝓ¬
bacio ad diligendos inimi¬
cos. Sed ille ẽ iniciũ figm̃¬
ti qͦd sic illudit᷑. qͥa prȩce¬
dit istos & tẽporis antiqui¬
tate. & pͥncipatu maliciȩ.
Noc aũ illi ds ꝑ scõs ange¬
los facit. illo õꝑe ꝓuiden¬
ciȩ qͦ creatas ñaturas ad¬
ministrat. subdens uidelicet
angelos malos. angelis bo

Expanded text:
cum et ipsis nocere uolenticum et ipsis nocere uolentibus praestatur sanctis ex eorum conparatione cautela et pia sub deo humilitas et intellegentia gratiae et exercitatio ad tolerandos malos et probatio ad diligendos inimicos. sed ille est initium figmenti, quod sic inluditur, quia praecedit istos et temporis antiquitate et principatu malitiae. hoc autem illi deus per sanctos angelos facit illo opere prouidentiae, quo creatas naturas administrat, subdens uidelicet angelos malos angelis bo
Abbreviated transcription (Latin):
uel qͦd presciens eũ ꝓpria
uoluntate malũ futurũ
fecit eũ tam̃. ñ abstinens
bonitatẽ suã inprȩbenda
uita atq substancia: futu¬
rȩ etiã noxie uoluntati si¬
mul prȩuidens. quanta de
uło bona ee̾t sua mirabili
bonitate ac potestate facturꝰ
Imciũ aũ figmenti dñi dic¬
tꝰ ẽ qͦd fecit ut illudat᷑ ab
angelis eiꝰ. ñ qͥa ipsũ pri¬
mitꝰ ẽdidit. uel ininicio
malũ c̃didit: s quia cũ
sciret eũ ad hoc ꝓpria uo¬
luntate malũ futurũ
ut bonis noceret. creaunit
eũ ad hoc. ut de illo bonis
ꝓ desset. Noc ẽ enĩ ut illudat᷑
ab angelis eiꝰ: qm̃ sic illudi¬
eiꝰ qͥbꝰ eos deprauare conat᷑.
ut malicia in qua ipse esse
uoluit. eo nolente sit utilis
seruis dei: qͥ hoc prȩuidens
eũ finxit iđo ininiciũ ad
ill udendũ: qͥa & mali homi¬
nes uasa eiꝰdẽ diaboli &. tãꝗͣ
capitis corpꝰ. qͦs nichilonii¬
nꝰ ds malos futuros preui¬
dens. creauit tam̃ ad utili¬
tatẽ scõꝵ similit᷑ illudunt᷑

Expanded text:
uel, quod praesciens eum propria uoluntate malum futurum fecit eum tamen non abstinens bonitatem suam in praebenda uita atque substantia futurae etiam noxiae uoluntati, simul praeuidens, quanta de illo bona esset sua mirabili bonitate ac potestate facturus. initium autem figmenti domini dictus est, quod fecit ut inludatur ab angelis eius, non quia ipsum primitus condidit uel initio malum condidit, sed quia, cum sciret eum ad hoc propria uoluntate malum futurum, ut bonis noceret, creauit eum ipse prodesset. Hoc est enim, ut illudatur ab Angelis ejus; quoniam sic illudieius, quibus eos deprauare conatur, ut malitia, in qua ipse esse uoluit, eo nolente sit utilis seruis dei, qui hoc praeuidens eum finxit. ideo initium ad inludendum, quia et mali homines, uasa eiusdem diaboli et tamquam capitis corpus, quos nihilominus deus malos futuros praeuidens creauit tamen ad utilitatem sanctorum, similiter inluduntur,
Abbreviated transcription (Latin):
tender̃t. masc ulũ &. femi¬
nã. ñ nͥ scdm corpꝰ fieri po¬
tuisse. Licet enĩ subtilissi¬
me disserat᷑ ipsã mentẽ ho¬
minis in qua factꝰ ẽ ad ima¬
ginẽ dei. quandã scilicet ra-¬
cionalẽ uitã. distribui mȩ
t̃ne c̃tẽplac ionis ueritatẽ¬
&. inrerũ tẽporaliũ ammi¬
nistracionẽ. atq ita fieri
qͥsi masculũ . &. feminã. illa
parte ẽsulente. hac obtem¬
ꝑante: in hac tam̃ distribu¬
cione ñ recte d̾r imago dei
nͥ illud qͦd inheret contem¬
plande in cõmutabili ueri¬
tati: in cuiꝰ rei figurã pau¬
lus apłs uirũ tantũ dicit
imaginẽ &. głam dei. muli
nibꝰ diuersi sexus exteri

Expanded text:
tendunt masculum et femitendunt masculum et feminam nonnisi secundum corpus fieri potuisse. Licet enim subtilissime disseratur, ipsam mentem hominis in qua factus est ad imaginem Dei, quamdam scilicet rationalem vitam, distribui in aeternae contemplationis et in rerum temporalium administrationem; atque ita fieri quasi masculum et feminam, illa parte consulente, hac obtemperante: in hac tamen distributione non recte dicitur imago Dei, nisi illud quod inhaeret contemplandae incommutabili veritati. In cujus rei figura Paulus apostolus virum tantum dicit imaginem et gloriam Dei: Mulienibus diversi sexus exteri
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ concubitũ maris &. femi¬
nȩ fieri ñ posse uideat᷑. un¬
de hinc qͦq mortaliũ corpo¬
rũ ex istit indiciũ: pot̾est
tam̃ dici aliũ modũ e̾e̾ po¬
tuisse incorꝑ ibꝰ immortalibꝰ.
ut solo piȩ caritatis affectu.
nulla corrupeionis concu¬
piscencia filii nascerent᷑
nec mortuis parentibꝰ suc¬
cessuri. nec ipsi morituri.
donec terra immortalibꝰ
hominibꝰ impleret᷑: ac sic
instituto iusto &. sc̃õ popło.
qualẽ post resurrectionẽ
futurũ credimꝰ. nasçendi
etiã modꝰ fieret. Potest qͥdẽ
dici: & qͦmͦ dicat᷑. alia c̃side¬
racio ẽ.Sed ñ etiã hoc qͥsquã
dicere audebit. ciboꝵ indi¬
genciã qͥbꝰ reficiant᷑. nisi
mortalibꝰ corporibꝰ ẽẽ non
posse. Non nulli qũ etiam hoc
suspicati st̃ nc̃ interiorẽ
hominẽ factũ: corpꝰ aũ ho¬
minis postea cũ ait scrip¬
tura .&. finxit d̾s hominẽ
de limo t̃rȩ: ut qͦd dictũ ẽ
fecit. ad sꝑm ꝑtineat. qͦd
aũ. finxit. ad corpꝰ. nec at¬

Expanded text:
 concubitum maris et feminae fieri non posse uideatur — unde hinc quoque mortalium corporum existit indicium — potest tamen dici alium modum esse potuisse in corporibus inmortalibus, ut solo pietatis adfectu nulla corruptionis concupiscentia filii nascerentur, nec mortuis parentibus successuri nec ipsi morituri, donec terra inmortalibus hominibus inpleretur, ac sic instituto iusto et sancto populo, qualem post resurrectionem futurum credimus, nascendi etiam modus fieret: potest quidem dici et, quomodo dicatur, alia consideratio est; sed non etiam hoc quisquam dicere audebit ciborum indigentiam, quibus reficiantur, nisi mortalibus corporibus esse posse. Nonnulli autem etiam hoc suspicati sunt tunc interiorem hominem factum, corpus autem hominis postea, cum ait scriptura: et finxit deus hominem de limo terfecit, ad spiritum pertineat; quod autem, finxit, ad corpus. Nec at
Abbreviated transcription (Latin):
cã cũ aliis animalibꝰ her¬
bã pabuli ferentẽ semen.
& lignũ fructiferũ & her¬
bã uiridẽ: difficile ẽ dicere
Sienĩ peccato mortalis ef¬
fectꝰ e: utiq ante peccatũ ñ
indigebat talibꝰ cibis. Neq e¬
nĩ posset corpꝰ illud: fame
corrũpi. Nã illud qͦd dictũ ẽ
crescite & multiplicamini.

Expanded text:
aliis animalibus, herbam pabuli ferentem semen, et lignum fructiferum, et herbam viridem, difficile est dicere. Si enim peccato mortalis effectus est, utique ante peccatum non indigebat talibus cibis. Neque enim posset corpus illud fame corrumpi. Nam illud quod dictum est, Crescite et multiplic
Abbreviated transcription (Latin):
inde cũ đr. & fecit ds. ipsi¬
us creature genꝰ fieri de¬
monstrat᷑ qͦd in uerbo dei
dictũ erat ut fieret: hoc
& in hominis c̃dicione ser¬
uat᷑ dix̃ enĩ d̾s. faciamꝰ
hominẽ ad imaginẽ nrãm

Expanded text:
inde cum dicitur, Et fecit Deus, ipsius creaturae genus fieri demonstratur, quod in Verbo Dei dictum erat ut fieret: hoc et in hominis conditione servatur. Dixit enim Deus, Faciamus hominem ad imaginem
Abbreviated transcription (Latin):
nalis ñ esset: qͥa uͦ &. ista raci¬
onalis creatura ẽ .&. ipsa ea¬
dẽ agnicione ꝑfecta ẽ.Sic̃
enĩ post lapsũ peccati. ho¬
mo in agnieione dei reno¬
uat᷑ scđm imaginẽ eiꝰ qͥcre¬
auit eũ: ita in ipsa agnicio¬
ne creatꝰ ẽ. anteꝗͦ delicto
ueterasçeret: unde rur¬
sus in eadẽ agnicione reno¬
uaret᷑. Quȩ aũ ñ in ea cog¬
nicione creata st̃. qͥa siue
corꝑa. siue irracionales a¬
nimȩ creabant᷑: pͥmo facta
ẽ in creatura intellectua

Expanded text:
 quia uero et ista rationalis creatura est, et ipsa eadem agnitione perfecta est. sicut enim post lapsum peccati homo in agnitione dei renouatur secundum imaginem eius, qui creauit eum, ita in ipsa agnitione creatus est, antequam delicto ueterasceret, unde rursus in eadem agnitione renouaretur. quae autem non in ea cognitione creata sunt, quia siue corpora siue inrationales animae creabantur, primo facta est in creatur
Abbreviated transcription (Latin):
qͦd dictũ ẽ ut fierent . ꝓpt̃
quã cognicionẽ pͥmo di¬
cebat᷑ .&. sic ẽ factũ: ut os¬
tenderet᷑ factã ipsã cogni¬
cionẽ in eꝗ natura qͣ hoc in
uerbo deiscognoscere po¬
terat:ac deinde fiebant.
ipse corꝑales & irracionales
creaturȩ: ꝓpt̃ qͦd de inceps
addebat᷑. ꝙ. fecit ds̃ s.X.x.¬

Expanded text:
quo dictum est ut fierent: propter quam cognitionem primo dicebatur, Et sic est factum: ut ostenderetur facta ipsa cognitio in ea natura, quae hoc in Verbo Dei ante cognoscere poterat; ac deinde fiebant ipsae corporales et irrationales creaturae, propter quod deinceps addebatur, Et fecit Deus.
Abbreviated transcription (Latin):
sic ẽ factũ. s iã sub infert᷑
&. fecit ds̃ hominẽ adima¬
ginẽ dei: qͥa & ipsa natura
scilicet intellectualis ẽ. sic̃
illa lux. & ꝓptͥea hoc ẽ ei
fieri. qͦd est agnoscere uer¬
bũ deiꝑ qͦd fit. Nã si dicere¬
t᷑ &. sic ẽ factũ. & postea
sub infe rret᷑. & fecit deus:
qͥsi pͥmo factũ intelligere¬
t᷑ in cognicione raciona¬
lis creature. ac deinde in

Expanded text:
sic est factum, sed iam subinfertur: et fecit deus hominem ad imaginem dei, quia et ipsa natura scilicet intellectualis est sicut illa lux, et propterea hoc est ei fieri, quod est agnoscere uerbum dei, per quod fit. Nam si diceretur: et sic est factum, et postea subinferretur: et fecit deus, quasi primo factum intellegeretur in cognitione rationalis creaturae ac deinde
Abbreviated transcription (Latin):
dant d̃m. Scđ̃m istã uniuer¬
salẽ appellacionẽ t̃rȩ. scd̾m
quã etiã de toto mundo đr.
qeus qͥ fecit cȩlũ & tȩrram:
siue de arida siue de aquis.
qͣcũq creata st̃ de tȩrra
creata ueracit᷑ intelligunt᷑.¬
iI. Nunc iã uideamꝰ qͦmͦ acci¬
piendũ sit qͦd dix̃ ds. ñ est
amꝰ ei adiutoriũ scđ̾m ipsũ.
utrũ tẽporalit uocib ac
sillabis editis hoc dixerit
ds: an ipsa racio cõme mo¬
rata ẽ ꝗͣ in uerbo dei prin¬
cipalit̾ erat. ut sic femina
fieret: quã racionẽ suspi¬
ciebat etiã tc̃ scriptura
cũ diceret. & dix̃ ds. fiat
hoc aut illud. quando pri¬
mitꝰ omnia condebant᷑: an
forte in mente ipsius homi¬
nis hoc dixͣ dssic̃ loqͥt᷑ qͥbdã

Expanded text:
dant Deum secundum istam univerdant Deum secundum istam universalem appellationem terrae, secundum quam etiam de toto mundo dicitur: deus, qui fecit caelum et terram, siue de terra siue de aquis quaecumque creata sunt, de terra creata ueraciter intelleguntur. Nunc iam uideamus, quomodo accipiendum sit, quod dixit deus: non est amus ei adjutorium secundum ipsum: utrum temporaliter vocibus ac syllabis editis hoc dixerit Deus; an ipsa ratio commemorata est, quae in Verbo Dei principaliter erat, ut sic femina fieret: quam rationem suscipiebat etiam tunc Scriptura cum diceret, Et dixit Deus, Fiat hoc aut illud, quando primitus omnia condebantur. An forte in mente ipsius hominis hoc dixit Deus, sicut loquitur q
Abbreviated transcription (Latin):
debemꝰ etiam gratulari.
Si quẽ aũ mouet. qͥa nͣ dixit.
finxit ds adhuc de terra
om̃s bestias agri .& de aquis
omĩa uolatilia cęli: s tamꝗͣ.
utraq genera de tȩrra fin¬
xerit .& funxit ds inqͥt ad¬
huc de terra om̃s bestias a¬
gri. & om̃ia uolatilia cȩli.
uideat duobꝰ modis intelli¬
gendũ: aut taciusse ñc un¬
de finxerit uolatilia cȩli.
qͥa & tacitũ posset occurte¬
re: ut ñ de terra utrũq ac¬
cipiat᷑ dm finxisse. s tan¬
tũmͦ bestias agri: ut uola¬
tilia celi etiã tacente scrip¬
tura intelligamꝰ unde fin¬
xerit: uelut qͥsciamꝰ in pͥ¬
ma causaliũ racionũ con¬
dicione ex aqͥs.ea esse
ꝓducta: aut ter  rã uni¬
uersalit̃ sic appellatã si¬
mul cũ aquis. quẽ ad modũ
appellata ẽ m illo psalmo u¬
bi cȩlestiũ laudibꝰ t̃mina
nec postea dictũ ẽ. laudate
om̃s abyssi. q̃ tam̃ de tȩrra
laudant dm: ibi etiã repti¬
lia & uolatilia pennata. qͣ
nichilominꝰ de terra lau¬

Expanded text:
debemus etiam gratulari. Si quem autem mouet, quia non dixit: finxit deus adhuc de terra omnes bestias agri et de aquis omnia uolatilia caeli, sed tamquam utraque genera de terra finxerit, et finxit deus, inquit, adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli, uideat duobus modis esse intellegendum: aut tacuisse nunc, unde finxerit uolatilia caeli, quia et tacitum posset occurrere, ut non de terra utrumque accipiatur deum finxisse, sed tantummodo bestias agri, ut uolatilia caeli etiam tacente scriptura intellegamus unde finxerit, uelut qui sciamus in prima causalium rationum conditione ex aquis ea esse producta; aut terram uniuersaliter sic appellatam simul cum aquis, quemadmodum appellata est in illo psalmo, ubi caelestium laudibus terminatnec postea dictum est "laudate omnes abyssi, quae tamen de terra laudant Dominum. Ibi etiam reptilia et volatilia pennata, quae nihilominus de terra lau
Abbreviated transcription (Latin):
cant᷑. Et iđo qͥa infirma
corpora inferior habita¬
toꝵ. succedente motibꝰ qͥe¬
te reparant᷑: factũ ẽ ut
circuente sole diei noctis¬
q uicissitudine ꝓpt̃ uicis¬
situdinẽ dormiendi & ui¬
gilandi potirent᷑: nox. uͦ
illa ñ indecora remaneret
s luna ac syderũ luce .&
ipsos c̃solaret᷑ homines qͥ¬
bꝰ plerũq oꝑandi ẽ etiã
nocturna necessitas: & qͥ¬
bꝰdã animalibꝰ q̃ lucẽ solis
ferre ñ possunt. ad suffi¬
aũ qͦd dictũ ẽ.&. sint in
signa & intẽpora .& indi¬
es .&. inannos: qͥs ñ uideat
quã obseure positũ sit.
quarto die cepisse tẽpora.
quasi suꝑius triduũ sine
tẽpore preterire potue¬
rit: Qͥs gͥ animo penetrat
qͦmͦ illi tres dies transie¬
rint. anteqͣ. inciꝑent tẽ¬
pora. q̃ quarto die dicunt
inciꝑe: uel utrũ omnino
transierint dies ali. an eir¬
ca speciem facte rei diesap

Expanded text:
cantur. Et ideo, quia infirma corpora inferiorum habitatorum, succedente motibus quiete reparantur, factum est ut circumeunte sole, diei noctisque vicissitudine, propter vicissitudinem dormiendi et vigilandi potirentur: nox vero illa non indecora remaneret, sed lunae ac siderum luce, et ipsos consolaretur homines, quibus plerumque operandi est etiam nocturna necessitas; et quibusdam animalibus, quae lucem solis ferre non possunt, ad suffid dictum est: et sint in signa et in tempora et in dies et in annos, quis non uideat, quam obscure positum sit quarto die coepisse tempora, quasi superius triduum sine tempore praeterire potuerit? quis igitur animo penetrat. quomodo illi tres dies transierunt, antequam inciperent tempora, quae quarto die dicuntur incipere, uel utrum omnino transierint dies illi? an circa speciem factae rei dies ap
Abbreviated transcription (Latin):
ralia transcurrunt: siue ad
illũ qͦ rara & mirabilia firint.
sic̃ deo facere placuerit qͦo
tẽpore c̃gruat. Uerũtamen
sic factꝰ ẽ homo. quẽ ad mo¬
dũ illȩ pͥmȩ cause habebãt
ut fieret pͥmꝰ homo: quẽ ñ
ex parentibꝰ nasci qͥ nulli

Expanded text:
ralia transcurrunt, siue ad ralia transcurrunt, siue ad illum quo rara et mirabilia fiunt, sicut deo facere placuerit quod tempori congruat. Verum tamen sic factus est homo, quemadmodum illae primae causae habebant at fieret primus homo, quem non ex parentibus nas
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ia creauit qͦmͦ sint insti¬
tutȩ: utrũ ut quẽad modũ
uide mꝰ cuncta nascencia.
uel fruticũ. uel animaliũ.
in suis ẽformacionibꝰ atq in¬
crem̃tis sua ꝓdiuersitate
generũ diuersa spacia ꝑ a¬
gerent tẽpor:an ut quẽad¬
modũ credit᷑ factꝰ adã. ut si¬
ne ullo ꝓgressu increm̃toꝵ
uirili etate c̃tinuo for maret᷑
Sedcur ñ utrũq illas credi¬
mꝰ habuisse: ut hoc ex eis futu¬
rũ eẽt. qͦd factori placuisset.
Si enĩ illo mͦ dixerimꝰ inci¬
pit contra ipsas factũ uideri
ñ solũ etiã illud de aqua ui¬
nũ. s &. omĩa miracła q̃ contra
nature usitatũ cursũ fiunt.
Si aũ isto mͦ: multo erit ab¬
surdius istas ipsas cotidianas
nature formas & species. c̃¬
tra illas pͥmarias omniũ na¬
scenciũ causales raciones.
suoꝵ tẽpoꝵ ꝑ agere spacia.
Restat gͦ ut adutrũq mo¬
dũ habiles ereate sint: siue
ad istũ qͦ usitatissime tẽpo¬

Expanded text:
omnia creauit, quomodo sint instiomnia creauit, quomodo sint institutae: utrum ut, quemadmodum uidemus cuncta nascentia uel fruticum uel animalium, in suis conformationibus atque incrementis sua pro diuersitate generum diuersa spatia peragerent temporum, an ut, quemadmodum creditur factus Adam, sine ullo progressu incrementorum uirili aetate continuo formarentur? sed cur non utrumque illas credimus habuisse, ut hoc ex eis futurum esset quod facturo placuisset? si enim illo modo dixerimus, incipit contra ipsas factum uideri non solum etiam illud de aqua uinum sed et omnia miracula, quae contra naturae usitatum cursum fiunt; si autem isto modo, multo erit absurdius istas ipsas cotidianas naturae formas et species contra illas primarias omnium nascentium causales rationes suorum temporum peragere spatia. restat ergo ut ad utrumque modum habiles creatae sint, siue ad istum quo usitatissime tempo
Abbreviated transcription (Latin):
uã ꝓcedat. paulatimq erũ¬
pentẽ atq in ea grandescen¬
tẽ ut uinũ fiat. maturũq
dulcescat: qͦd adhuc ferues¬
cat expressũ .& quada uetu¬
state firmatũ. ad usũ biben¬
di utilius iocundiusq ꝑueni¬
at: Nũ ido d̾s lignũ q̃siuit
aut terrã. aut has tẽpoꝵ. mo¬
ras. cũ aquã miro cõpendio
ẽuertit in uinũ.&. tale uinũ
qͦd ebrius etiã cominua lauda¬
ret: Nũqͥd adiut orio tẽporis
eguit c̃ditor tẽporis: Nonne
certis dierũ numeris sui cu¬
iq generis accõmodatis om̃is
natura serpenciũ coalescit.
format᷑. nascit᷑. roborat᷑. Nlũ
ex pectati st̾ hii dies. ut in dra¬
chonẽ uirga c̃uerteret᷑ de
manu moysi & aaron: Nec is¬
ta cũ fut. c̃tra naturã fi¬
unt nͥ nobis qͥbꝰ alit̃ naturȩ
cursus innotuit: ñ aũ deo
Cui hoc ẽ natura qͦd fecerit.
Quȩri aũ merito potest cau¬
sales illȩ raciones quas mun¬
qͥo indidit cũ pͥmũ simul

Expanded text:
uam procedat paulatim erumuam procedat paulatim erumpentem atque in ea grandescente uinum fiat maturumque dulcescat, quod adhuc feruescat expressum et quadam uetustate firmatum ad usus bibendi utilius iucundiusque proueniat P num ideo dominus lignum quaesiuit aut terram aut has temporum moras, cum aquam miro compendio conuertit in uinum, et tale uinum, quod ebrius etiam conuiua laudaret ? numquid adiutorio temporis eguit conditor temporis ? nonne certis dierum numeris suo cuique generi accommodatis omnis natura serpentum coalescit, formatur, nascitur, roboratur? num exspectati sunt hi dies, ut in draconem uirga conuerteretur de manu Moysi et Aaron? nec ista cum fiunt, contra naturam fiunt nisi nobis, quibus aliter naturae cursus innotuit; non autem deo, cui hoc est natura quod fecerit. Quaeri autem merito potest, causales illae rationes, quas mundo indidit, cum primum simul
Abbreviated transcription (Latin):
quã te formarẽ inutero no¬
ui te. ut illud tantũ ꝓpͥum
habuerit adã. qͦd ñ ex paren¬
tibꝰ natꝰ ẽ. s factꝰ ex terra eo
tam̃ mͦ ut in hoc ꝑficiendo
s. ꝑ ȩtates augendo hi tẽpor
numeri cõplerent᷑. qͦs natu¬
rȩ humani generis attribu¬
tos uidemꝰ: An pocius hoc
ñ ẽ reqͥrendũ: Utrũlibet
enĩ fecerit: hoc fecit qͦd
d̾m & ommipotente & sapien¬
tẽ posse ac facere ẽgruebat.
Ita eni certas tẽpoꝵ leges gene¬
ribꝰ qualitatibꝰq rerũ in ma¬
nifestũ ex abdito ꝓducendis
attribuit: ut eiꝰ uoluntas sit
suꝑ om̃ia. Potencia qͥppe sua
nuneros creaturȩ dedit. ñ
ipsã potenciã eisdẽ numeris
alligauit. Nã sꝑs eiꝰ ita faci¬
endo mundo suꝑ fere batur.¬
ñ corꝑalibꝰ locis. s excellen¬
cia potestatis. ¶senĩ neseit
aquã conereata tͣrę. cũ ad
radices uitis uenerit. quci in
sagmã ligni illius. atq in eo
sumere qualitatẽ qua in u¬

Expanded text:
quam te formarem in utero, noquam te formarem in utero, novi te : ut illud tantum proprium habuerit Adam, quod non ex parentibus natus est, sed factus ex terra; eo tamen modo ut in hoc perficiendo, et per aetates augendo hi temporum numeri complerentur, quos naturae humani generis attributos videmus. An potius hoc non est requirendum? Utrumlibet enim fecerit, hoc fecit quod Deum et omnipotentem et sapientem posse ac facere congruebat. Ita enim certas temporum leges generibus qualitatibusque rerum in manifestum ex abdito producendis attribuit, ut ejus voluntas sit super omnia. Potentia quippe sua numeros creaturae dedit, non ipsam potentiam eisdem numeris alligavit. Nam Spiritus ejus ita faciendo mundo superferebaturnon corporalibus locis, sed excellentia potestatis. quis enim nescit aquam concretam terrae, cum ad radices uitis uenerit, duci in sagina ligni illius atque in eo sumere qualitatem, qua in u
Abbreviated transcription (Latin):
se formauit: qͥd habet ho¬
mo excellencius in hac re.
nͥ qͦd ipse ad imaginẽ dei
creatus ẽ: Nec tam̃ hoc
scđm corpꝰ. s sed̾m intellec¬
tũ mentis. de qͦ post loq̃¬
mͣ. Quãꝗͣ. & in ipso corpore
habeat quandã ꝓpͥetatẽ q̃
hoc indicet. qͦd erecta sta¬
tura factꝰ ẽ: ut hoc ipso
admoneret᷑ ñ sibi t̃rena
eẽ̾ sectanda uelut pecora
quoꝵ uoluptas omĩs ex
terra ẽ: unde in aluum
cuncta. ꝓna atq ꝓstrata st̃.
Congruit gͦ &. corpꝰ eiꝰ ans¬
mȩ racionali. ñ sed̾m line¬
amenta figurasq mem¬
ineelũ erectũ ẽ. ad intu¬
enda q̃ in corꝑe ipsius
mundi suꝑna st̃. siẽ anima
racionalis mea debet eri¬
gi. ꝗͣ in sꝑitalibꝰ natura ma¬
xime excellunt: ut q̃ sur¬
sũ stͥ sapiat. ñ q̃ suꝑ t̾ram.
Sed qͦmͦ eũ fecit de luo
t̃rȩ: utrũ repente in etate¬
nili. an sic̃ nẽ usq format in
ute ris matrũ. neq eniͣ alius
hec facit quã ille qͥ dix̃ pͥus¬

Expanded text:
se formauit, quid habet hose formauit, quid habet homo excellentius in hac re, nisi quod ipse ad imaginem dei creatus est? nec tamen hoc secundum corpus, sed secundum intellectum mentis, de quo post loquemur. quamquam et in ipso corpore habeat quandam proprietatem, quae hoc indicet, quod erecta statura factus est, ut hoc ipso admoneretur non sibi terrena esse sectanda, uelut pecora, quorum uoluptas omnis ex terra est; unde in aluum cuncta prona atque prostrata sunt. congruit ergo et corpus eius animae rationali non secundum liniamenta figurasque memin caelum erectum est ad intuenda quae in corpore ipsius mundi superna sunt, sicut anima rationalis in ea debet erigi quae in spiritalibus natura maxime excellunt, ut quae sursum sunt sapiat, non quae super terram. Sed quomodo eum fecit deus de limo terrae, utrum repente in aetatenili, an sicut nunc usque format in uteris matrum? Neque enim alius haec facit, quam ille qui dixit, Prius
Abbreviated transcription (Latin):
nore positꝰ. si ñ intellexe¬
rit ut bene agat eisdẽ ip¬
sis pecoribꝰ qͥbꝰ prelatꝰ est
cõparabit᷑. Sic enĩ &. scrip¬
tũ ẽ.Nomo inhonore posi¬
tꝰ ñ intellexit: cõparatꝰ est¬
pecoribꝰ insensatis . q. simi¬
lis factꝰ ẽ eis. Nã & pecora
ds fecit. s ñ ad imaginem
suã: nec dicendũ ẽ. homi¬
nẽ ipse fecit: pecora uͦ ius¬
sit. & facta st̃. Et hunc eñi.
q. illa ꝑ uerbũ suũ fecit:
ꝑ qͦd facta st̃ omnia. Sedqr
idẽ uerbũ & sapiencia &.
uirtꝰ eiꝰ ẽ. dicit᷑ & manus
eius: ñ uisibile membrirs
efficienqi potencia. Nã hec¬
eadẽ seriptura q̃ dicit qͦd ds
hominẽ de limo tͣrȩ fixe¬
rit. dicit etiã qͦd bestias a¬
gri de terra finxerit: quan¬
do eas eũ. uolatilibꝰ cȩli
adduxit ad adã. ut uide¬
rer quid ea uocaret. Sie
eñ & seriptũ ẽ. Et finxit
ds ad huc de terra omnes
bestias. Si gͦ .&. hominẽ de
terra & bestias de terraip¬

Expanded text:
nore positus, si non intellexenore positus, si non intellexerit, ut bene agat, eisdem ipsis pecoribus, quibus praelatus est, conparabitur. sic enim et scriptum est: homo in honore positus non intellexit; co similis factus est eis. nam et pecora deus fecit, sed non ad imaginem suam. nec dicendum est: "hominem ipse fecit, pecora uero iussit et facta sunt"; et hunc enim et illa per uerbum suum fecit, per quod facta sunt omnia. sed quia idem uerbum et sapientia et uirtus eius est, dicitur et manus eius non uisibile membrum, sed efficiendi potentia. nam eadem scriptura, quae dicit quod deus hominem de limo terrae finxerit, dicit etiam quod et bestias agri de terra finxerit, quando eas cum uolatilibus caeli adduxit ad Adam, ut uideret quid ea uocaret. sic enim scriptum est: et finxit deus adhuc de terra omnes bestias. si ergo et hominem de terra et bestias de terra ip
Abbreviated transcription (Latin):
ce ꝓferunt᷑: ñ sic aũ loqt᷑
deis. nͥ cũ ꝑereaturã cor¬
poralẽ loqͥt᷑. sic̃ abrahe
sic̾ moysi. sic̃ ꝑ nubẽ de fi¬
lio suo. Ante omnẽ uͦ crea¬
turã ut ee̾t ipsa ereatura
eo uerbo dietũ ẽ qͦd in
pͥncipio erat apud deũ.
Et qͥa omnia ꝑ ipsũ facta
st. & sine ipso factũ ẽm
chil. utiq q. homo ꝑ ipsũ
facłꝰ ẽ. Certe enĩ cȩlũ uer¬
bo fecit. qͥd dix̃ & factũ ẽ.
seriptũ est tam̃. & oꝑa ma¬
nuũ tuarũ st̃ cȩli. Et de
hoc imo quasi fundo mun¬
d scriptũ ẽ. qmͣ ipsius ẽ
mare .. ipse fecit illuqͦ
.ẜ.dridã tȩrrã. manus eiꝰ
finxert. Non gͥ hoc inhono¬
rẽ hominis deputet᷑. uelut
eȩ tera ds dixerit ꝙ facta
sint: hunc aũ ipse fecerit:
aut uerbo cȩtera. hunc aũ
manibꝰ fecerit. s hoc ex¬
cellit in homine. qͥa ds ho¬
minẽ adimaginẽ suã fecit.
ꝓptͣ hoc qͦd ei dedit mentẽ
intellectualẽ qua prȩstat
pecoribꝰ unde ĩã supiore
loco disseruumꝰ. in quo ho¬

Expanded text:
ic autem loquitur deus, nisi cum per creaturam corporalem loquitur. sicut Abrahae, sicut Moysi, sicut per nubem de filio suo. ante omnem uero creaturam, ut esset ipsa creatura, eo uerbo dictum est, quod in principio erat deus apud deum; et quia omnia per ipsum facta sunt et sine ipso factum est nihil, utique et homo per ipsum factus est. certe enim caelum uerbo fecit, quia dixit et factum est; scriptum est tamen: et opera manuum tuarum sunt caeli. et de hoc imo quasi fundo mundi scriptum est: quoniam ipsius est mare, et ipse fecit illud, et aridam terram manus eius finxerunt. non igitur hoc in honorem hominis deputetur, uelut cetera deus dixerit, et facta sint, hunc autem ipse fecerit, aut uerbo cetera, hunc autem manibus fecerit. sed hoc excellit in homine, quia deus hominem ad maginem suam fecit propter hoc, quod ei dedit mentem intellectualem, qua praestat pecoribus: unde iam superiore loco disseruimus. in quo ho