comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tasses cor meũ. Prorsus isto uersu exponit quẽ admo¬
dũ dictũ sit. Uam ueritatis elegi indica tua non sũ
oblitus. Ad hesi testimoniis tunis: Cursus est quippe
iste. uiȩ mandatorũ dĩ & quia potius est beneficia
quã sua meriti dño alligat. tamquã diceretur ei.
Quomodo istam uiã cucurristi eligendo & dĩ iudi¬
cia non obliuiscendo & eius testimonia adherendo
in perte ipsũ istã posuisti: Non ait: Nͥ nd ergo :¬
uiam mandatorũ tuorũ inquit cricurri cũ dilatasti
cor meũ. Non ergo ꝑ propriũ & quasi nullius tuȩ
Cordis dilatatio iusticie est delectatio. Hoc minus
est dĩ ut in preceptis eiꝰ non timore penȩ anguste¬
mur sed dilectione & delectatione iustiae dilate¬

Expanded text:
 quemadmodum dictum sit, «Viam veritatis elegi, judicia tua non sum oblitus, adhaesi testimoniis tuis.» Cursus est quippe iste viae mandatorum Dei. Et quia potius ejus beneficia quam sua merita Domino allegat; tanquam diceretur ei, Quomodo istam viam cucurristi, eligendo, et Dei judicia non obliviscendo, et ejus testimoniis adhaerendo, an per teipsum ista potuisti? Non, ait. Quid ergo? «Viam mandatorum tuorum,» inquit, «cucurri cum dilatasti cor mCordis dilatatio, justitiae est delectatio. Hoc munus est Dei, ut in praeceptis ejus non timore poenae angustemur, sed dilectione et delectatione justitiae dilate
Abbreviated transcription (Latin):
desiderid̃ aliquando concupisse memorat siautẽ
iam desiderabat cur non habebat: Non enim
aliquid impedit. quiꝰ minus habeant᷑ iustificatio¬
mes dĩ: nisi quia non desiderant᷑: dum non in eas
caritas feru&: quarũ claritas luc& an habebat
eas atq faciebat: Nam paulo post dicit. Ser¬
oos ateMΤΟUS EXERCEBΑtUΛ In IUsTI¬
FICATIONIBOSTUIS Sed quib quasi gradib
ad eas ꝑueniat᷑ ostendit. Prius enĩ est ut uideat᷑
quã sint utiles & honeste deinde deinde ut ea¬
rũ desideriũ concupiscat᷑: Postremo ut ꝓficiente
lumine atq sanitate : delect& earũ Speratio qua¬
tũ sola ratio delectabat sed ea quae secuntur:
quoniam iam iste prolixius est alio sermone
adiuuante dño commodius disseretur:¬

Expanded text:
desiderium aliquando concupisse commemorat. Si autem desiderium aliquando concupisse commemorat. Si autem jam desiderabat, cur non habebat? Non enim aliquid impedit quominus habeantur justificationes Dei, nisi quia non desiderantur, dum non in eas charitas fervet, quarum charitas lucet. An habebat eas, atque faciebat? Nam paulo post dicit: «Servus autem tuus exercebatur in justificationibus tuis.» Sed quibus quasi gradibus ad eas perveniatur, ostendit. Prius est enim ut videatur quam sint utiles et honestae; deinde, ut earum desiderium concupiscatur; postremo, ut proficiente lumine atque sanitate delectet earum et operatio, quarum sola ratio delectabat. Sed ea quae sequuntur, quoniam jam iste prolixus est, alio sermone, adjuvante Domino, commodius disserentur
Abbreviated transcription (Latin):
sed dĩ iustificationes absentes. eẽ. quomodo possunt:
nisi quando nesciuntur: An & quomodo scunt᷑¬
& non fiunt absentes habende sunt: Nam quid
sunt iustificationes nis opera iusta non uerba: ac
per hoc possunt infirmitate animȩ non deside¬
rare: & ratione mentis. uti uidetur quam sint uti¬
les atq salubres potest earũ desideriũ concupisci.
⁊Sepȩ eiũ quid agendũ sit. uidłmus nec agimus.
quia non delectat ut agamus. & concupimus ut
delecta. Preuolat intellectus & tarde sequitur:
& aliquando non sequit᷑ humanus atq infirmus
affectus. Ideo ergo considerare concupiscebat.
quȩ bona eẽ cernebat. cupiens eorũ babere de¬
lectationẽ quorũ potuit uidere rationẽ. Nlon
autẽ ait concupiscit sed concupiuit anima mea.
desiderare iustificationes tuas: fortasse quippe
talis erat iste in cola in terra qui iam ꝑuenerat
ad id qͦd cupiuerat. iamq desiderabat eas quarũ

Expanded text:
Sed Dei justificationes absentes esse quomodo possunt, Sed Dei justificationes absentes esse quomodo possunt, nisi quando nesciuntur? An et quando sciuntur et non fiunt, absentes habendae sunt? Nam quid sunt justificationes, nisi opera justa, non verba? Ac per hoc possunt infirmitate animae non desiderari; et ratione mentis, ubi videtur quam sint utiles atque salubres, potest earum desiderium concupisci. Saepe enim quid agendum sit videmus, nec agimus; quia non delectat ut agamus, et cupimus et delectet. Praevolat intellectus; et tarde sequitur, et aliquando non sequitur humanus atque infirmus affectus. Ideo ergo desiderare concupiscebat quae bona esse cernebat, cupiens eorum habere delectationem quorum potuit videre rationem. 5. Non autem ait, concupiscit; sed, «Concupivit anima mea desiderare justificationes tuas.» Fortasse quippe talis erat iste incola in terra, qui jam pervenerat ad id quod concupiverat, jamque desiderabat eas quarum se
Abbreviated transcription (Latin):
concupiscit aduersus sp̃m: & quid est ista concupiscentia
nisi malẽ dictio. & diligimus concupiscentiam nr̃ãm.
qua sp̃s concupiscit aduersus carnẽ. Et quid est ista
concupiscentia nisi dilectio bona : Cum autẽ dicitur
diligenda est. quid aliud dicit᷑ quã concupiscenda est:
Quo circa qm̃ recte concupiscunt᷑. iustificationes dĩ:
Recte concupiscitur concupiscentia iustificationũ
dĩ hoc. ẽ alio modo sic dici potest: si recte diligunt᷑
iustificationes dĩ : Recte diligit᷑ dilectio iustifica¬
tionũ dĩ: an aliud est concupiscere aliud desidera¬
re: Non quod non sit concupiscentia desiderium:
sed quia non om̃is concupiscentia desiderium est.
Concupiscunt᷑ etũ & quae habent᷑ & quae. ñ. habent᷑:
nam concupiscendo fruit᷑ homo rebus quas hab&.
desiderando autẽ absentia concupiscit. Desideriũ
ergo quid est nisi rerũ absentiũ concupiscentia:

Expanded text:
concupiscit adversus spiritum: et quid est ista concupiscentia, concupiscit adversus spiritum: et quid est ista concupiscentia, nisi mala dilectio? Et diligimus concupiscentiam nostram qua spiritus concupiscit adversus carnem: et quid est ista concupiscentia, nisi bona dilectio? Cum autem dicitur, Diligenda est, quid aliud dicitur quam, concupiscenda est? Quocirca quoniam recte concupiscuntur justificationes Dei, recte concupiscitur concupiscentia justificationum Dei. Hoc enim alio modo sic potest dici: si recte diliguntur justificationes Dei, recte diligitur dilectio justificationum Dei. An aliud est concupiscere, aliud desiderare? Non quod non sit concupiscentia desiderium, sed quia non omnis concupiscentia desiderium est. Concupiscuntur enim et quae habentur, et quae non habentur: nam concupiscendo, fruitur homo rebus quas habet; desiderando autem, absentia concupiscit. Desiderium ergo quid est, nisi rerum absentium concupiscentia?
Abbreviated transcription (Latin):
uno eodemq animo meo habebo concupiscentiam
desidern huius & ipsũ non habebo desideriũ : Aut
quo modo ista duo sunt & non unũe Ut quid enim
concupisco desiderare iustificationes ac non ipsas
iustificationes potius quã earũ desideriũ concupisco:
aut quo pacto possũ iustificationũ desideriũ concu¬
piscere & ipsas iustificationes concupiscere Cũ ideo
earũ desideriũ concupiscã. quia ipsas habere concu¬
pio. Quod si ita est: iam ipsas utiq concupisco: Quid
igit᷑ opus .ẽ. ut earũ desideriũ concupiscã cũ iã id
habeã & habere me sentiã: Non enĩ possũ concupis¬
cere desideriũ iusticȩ : nisi concupiscendo iusticiã.
An boc ẽ qd superius dixi qͦd diligenda sit & iam
ipsa dilectio qua dilgit᷑ qđ diligi oporta. sicut odio
babenda est dilectio qua diligit qͥđ diligi ñ oport&o
Odio quippe habeamꝰ concupiscentiã nr̃am. qua caro

Expanded text:
uno eodemque animo meo habeo concupiscentiam uno eodemque animo meo habeo concupiscentiam desiderii hujus, et ipsum non habeo desiderium? aut quomodo ista duo sunt, et non unum? Utquid enim concupisco desiderare justificationes, ac non ipsas justificationes potius quam earum desiderium concupisco? aut quo pacto possum justificationum desiderium concupiscere, et ipsas justificationes non concupiscere; cum ideo earum desiderium concupiscam, quia ipsas habere cupio? Quod si ita est, jam ipsas utique concupisco. Quid igitur opus est ut earum desiderium concupiscam, cum jam id habeam, et habere me sentiam? Non enim possem concupiscere desiderium justitiae, nisi concupiscendo justitiam. An hoc est quod superius dixi, quod diligenda sit etiam ipsa dilectio qua diligitur quod diligi oportet; sicut odio habenda est dilectio qua diligitur quod diligi non oportet? Odio quippe habemus concupiscentiam nostram qua caro
Abbreviated transcription (Latin):
ut habeat᷑ quasi forinsetus inferat᷑: aut quomodo
haberi eiꝰ concupiscentia sine ipso potest. cũ sit & ipsũ
quid aliud quã concupiscentia: Nam & desiderare
proculdubio concupiscere est: quis est iste mirabilis
atq in ex plicabilis languor: & tamen est. Nam &
egrotus qui fastidio laborat & uult euadere hoc malẽ :
Concupiscitutaq desiderare ybũ. dũ concupiscit
non habere fastidiũ : chorbus est corporis: concu¬
piscentia uero quȩ concupiscit desiderare cybum:
hoc est carere fastidio. in anima est non in corpo¬
re: & hab& eam non gutturis & faucrũ delecta¬
tio quȩ fastidio restĩnguit᷑. sed recuperande ratio
sanitatis qua pellendũ. eẽ. fastidiũ ꝓuidet᷑. Et
ideo ñ .ẽ. murũ si appetit animꝰ ut appetat corpus. quan¬
do appet animꝰ nec app& it corpus. Cũ autẽ ut rũq
animi ẽ. & utrũq. concupiscentia est. Curnc̃ con¬
cupisco desideriũ iustificationũ dĩ: Quomodo in

Expanded text:
ut habeatur, quasi forinsecus inferatur? Aut quomodo ut habeatur, quasi forinsecus inferatur? Aut quomodo haberi ejus concupiscentia sine ipso potest, cum non sit et ipsum quid aliud quam concupiscentia? Nam et desiderare procul dubio concupiscere est. Quis est iste mirabilis atque inexplicabilis languor? Et tamen est. Nam et aegrotus qui fastidio laborat, et vult evadere hoc malum, concupiscit utique desiderare cibum, dum concupiscit non habere fastidium: sed hoc fastidium morbus est corporis. Concupiscentia vero qua concupiscit desiderare cibum, hoc est carere fastidio, in animo est, non in corpore: et habet eam non gutturis et faucium delectatio, quae fastidio restringitur; sed recuperandae ratio sanitatis, qua pellendum escae fastidium providetur. Et ideo non mirum est si appetit animus ut appetat corpus, quando appetit animus nec appetit corpus. Cum autem utrumque animi est, et utrumque concupiscentia est, cur concupisco desiderium justificationum Dei? Quomodo in
Abbreviated transcription (Latin):
cupiscentiã uł quid non concupisces: certũ est enim
non intelligi cũ ista dicitur. nisi malã concupiscen¬
tiã. Quid ergo huius anima concupiuit : desiderare
inquit iustificationes tuas in om̃i tẽpore. Credo
non dum eas desiderabat. quando concupiuit deside¬
rare. Iustificationes autẽ. facta sunt iusta. idest
opera iustiaȩ. Cũ itaq non habebat. idẽipsum desi¬
derat: quã longe ab his erat qui adhuc eas desiderare
concupiscebat: & quã longius ab eis sunt. qui neq
hoc adhuc concupescunt : mirũ est autẽ quomodo
concupiscat᷑ desideriũ. nec sit in nobis. cuiusiam con¬
cupiscentia sit in noł. neq eiũ pulchr̃u aliquod corpus
est sicut aurũ. uł caraͦ aliqua spetrͦa quã potest homo
concupiscere nec habere. quuextra posita: non ẽ. in
homine. Quis nesciat in homine. eẽ. concupiscentiã.
in homine. eẽ. desideriũ : Cur ergo concupiscitur

Expanded text:
cupiscentiam, vel quid non concupisces: certum est enim cupiscentiam, vel quid non concupisces: certum est enim non intelligi, cum ita dicitur, nisi malam concupiscentiam. Quid ergo hujus anima concupivit? «Desiderare,» inquit, «justificationes tuas in omni tempore.» Credo nondum eas desiderabat, quando concupivit desiderare. Justificationes autem facta sunt justa, id est, opera justitiae. Cum itaque nondum habeat et qui jam desiderat, quam longe ab his erat qui adhuc eas desiderare concupiscebat? et quam longius ab eis sunt qui neque hoc adhuc concupiscunt? 4. Mirum est autem quomodo concupiscatur desiderium, nec sit in nobis cujus concupiscentia jam sit in nobis. Neque enim pulchrum aliquod corpus est, sicut aurum, vel caro aliqua speciosa, quam potest homo concupiscere, nec habere, quia extra posita non est in homine. Quis nesciat in homine esse concupiscentiam, in homine esse desiderium? Cur ergo concupiscitur
Abbreviated transcription (Latin):
rare iustificationes tuas in om̃i tẽpore. Laudabi¬
lis est ista concupiscentia non dãp̾nabilis. Nonde
hac dictũ est. non concupisces. sed de illa qua caro
concupiscit aduersus spm̃. De hac autẽ bona concu¬
piscentia quia concupiscit sp̃s ad uersus carnem :
Querc ubi scriptũ sit & inuenies: concupiscentia itaq
sapientiȩ deducit ad regnũ: & inulta alia reppe¬
riunt᷑ bona concupiscentiȩ testimonia sed hoc sane
int̃ est. qͦd non tacet᷑ quid concupiscat᷑. quando bona
cõmemorat᷑ concupiscentia. Cũ autẽ .ñ. addit̾ quoͥd
concupiscat᷑ sed sola ponit̾: non nisi mala intelligit᷑.
sicut in hoc qͦd cõmemoraui: concupiscentia itaq sa¬
picutiȩ deducit ad rognũ: si non adderes sapientiae :
nillomodo dicer& concupiscentia ꝑducit ad r egnum
At uͦ apłs qͦd posuit concupiscentiã nesciebã nisi lex di¬
cer& non concupistes. Non utiq addidit cuius reicon¬

Expanded text:
rare justificationes tuas in omni tempore.» Laudabirare justificationes tuas in omni tempore.» Laudabilis est ista concupiscentia, non damnabilis. Non de hac dictum est, «Non concupisces» ; sed de illa qua caro concupiscit adversus spiritum . De hac autem bona concupiscentia qua concupiscit spiritus adversus carnem, quaere ubi scriptum sit; et invenies, «Concupiscentia itaque sapientiae deducit ad regnum» : et multa alia reperiuntur bonae concupiscentiae testimonia. Sed hoc sane interest, quod non tacetur quid concupiscatur, quando bona commemoratur concupiscentia: cum autem non additur quid concupiscatur, sed sola ponitur, nonnisi mala intelligitur. Sicut in hoc quod commemoravi, «Concupiscentia itaque sapientiae deducit ad regnum;» si non adderet sapientiae, nullo modo diceret, Concupiscentia perducit ad regnum. At vero Apostolus quod posuit, «Concupiscentiam nesciebam, nisi Lex diceret, Non concupisces» ; non utique addidit cujus rei con
Abbreviated transcription (Latin):
magisq sciant᷑: non in merito scienda poscuntur qua¬
ꝓpt̾ ut sciamus diligere dm̃. sciendus est ds̃ ut sciat
homo diligere proximũ tãquã se ipsũ: prius deb& di¬
ligendo dm̃ diligere se ipsũ. quod unde poterit si nes¬
cit dm̃ si nescit & sem& ipsũ Recte itaq dicitur dõ
uicola ego sũ in terra ne abscondas ame mandata tua.
Merito nãq abscondunt᷑ eis. qui non sunt incole in
terra. Hlaec enĩ mandata & si audiunt . ñ. sapiunt.
quia terrena sapiunt: quorũ autẽ conuersatio in
caelis est: in quantũ hic uersant᷑ ꝓfecto peregrinant᷑.
letant itaq ne ab scondant̾ ab eis mandata dĩ. ꝑ quȩ
si ipsa dilectio . ñ. diligit᷑: unde consequenter ist& in¬
cola in terra. cũ dĩ mandata. Ne sibi absconderent᷑
orass&. in quib dilectio precipit᷑: uł sola uel maxi¬
me & ipsius dilectionis dilectionẽ se uelle habere
proclamat dicens. Concupiuit anima mea deside¬

Expanded text:
magisque sciantur, non immerito scienda poscuntur. Quamagisque sciantur, non immerito scienda poscuntur. Quapropter ut sciamus diligere Deum, sciendus est Deus; et ut sciat homo diligere proximum tanquam seipsum, prius debet diligendo Deum diligere seipsum: quod unde poterit, si nescit Deum, si nescit et seipsum? Recte itaque dicitur Deo, «Incola ego sum in terra; ne abscondas a me mandata tua.» Merito namque absconduntur eis qui non sunt incolae in terra: haec enim mandata etsi audiunt, non sapiunt; quia terrena sapiunt. Quorum autem conversatio in coelis est , in quantum hic conversantur, profecto peregrinantur. Petant itaque ne abscondantur ab eis mandata Dei, per quae ligendo diligitur, si ipsa dilectio non diligitur? Unde consequenter iste incola in terra, cum Dei mandata ne sibi absconderentur orasset, in quibus dilectio praecipitur vel sola vel maxime; et ipsius dilectionis dilectionem se velle habere proclamat, dicens: «Concupivit anima mea deside
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ quã quã nec praximũ nouerat qui dño ait. Et quis
est mihi preximus quando illi est propositus homo qui¬
dam qui descendit ab In erłm in hericho. incidit in la¬
troes. cui proximũ non fuisse nisi qui cũ illo feat mi¬
sericordiã : Ipse qui in terrogauerat iudicauit: atque
in facienda miscđia neminẽ alienũ. eẽ. deputandũ
ab eo qui diligit prodcimũ: sed multi nec se ipsos nouer̃.¬
quia & nec om̃iũ esthominũ. Quomodo gͦ diligit ꝓur¬
mũ tãquã se ipsũ qui nescit & se ipsũ : Non enĩ frus¬
tra ille filius uinior qui profectus in regionẽ longin¬
quã ubi dissipauit substantiã suã uiuens prodigie ut
dicer&. surgã & ibo ad patrẽ meũ. Prius reuersus.ẽ.
in sem& ipsũ: nisi quia tam longe peregrinatus est
ut relinquer& &iam sem& ipsũ. Nec tamen reuer¬
teret᷑ ad se si om̃imodo nescir& se nec dicera sur¬
gam & ibo ad patrẽ meũ. Si penitus ignorar& dm̃
quo circa & aliquatenis ista sciuntur & ut magis

Expanded text:
 Quanquam nec proximum noverat qui Domino ait: «Et quis est mihi proximus?» Quando illi est propositus homo quidam, qui descendens ab Jerusalem in Jericho incidit in latrones: cui proximum non fuisse, nisi qui cum illo fecit misericordiam, ipse qui interrogaverat judicavit ; patuitque in facienda misericordia neminem alienum esse deputandum ab eo qui diligit proximum. Sed multi nec seipsos nover omnium hominum est. Quomodo ergo diligit proximum tanquam seipsum, qui nescit et seipsum? Non enim frustra ille filius junior, qui profectus in regionem longinquam, ubi dissipavit substantiam suam vivens prodige, ut diceret, «Surgam, et ibo ad partem meum,» prius reversus est in semetipsum , nisi quia tam longe peregrinatus est, ut relinqueret etiam semetipsum. Nec tamen reverteretur ad se, si omni modo nesciret se; nec diceret, «Surgam, et ibo ad patrem meum,» si penitus ignoraret Deum. Quocirca et aliquatenus ista sciuntur, et ut magis
Abbreviated transcription (Latin):
contra consiliũ: consiliũ sedentiũ principũ fuit. in¬
uentus martyres ꝑdu̾cere. conpatientiũ martyrũ
fuit inimicos ꝑditos inuenire. Reddebant illi ma¬
la pro bonis. isti bona pro malis. Quid ergo mirum.
si illi occidendo defecerunt. isti moriendo rucert̃:
Quid in quã mirũ si martyres seuientib gentibus
temporalẽ mortẽ pacientissime ꝑtulerunt & gen¬
tes martyribus orantib ad aeternã uitã ꝑuenire
potuerunt: Dum corpus xp̃i sic exerceret᷑ ut &¬
martyria mneditet᷑ & malis martyrũ ꝑsecutorib:

Expanded text:
dentium principum fuit inventos martyres perdere; consilium patientium martyrum fuit inimicos perditos invenire. Reddebant illi mala pro bonis; isti, bona pro malis. Quid ergo mirum si illi occidendo defecerunt, isti moriendo vicerunt? Quid, inquam, mirum si martyres saevientibus Gentibus temporalem mortem patientissime pertulerunt, et Gentes martyribus orantibus ad aeternam vitam pervenire potuerunt; dum corpus Christi sic exercetur, ut et martyria meditetur, et malis martyrum persecutoribus
Abbreviated transcription (Latin):
sus om̃s inimicos fidei xp̃iane atq catholice. copiosis
doctorũ disputationib: garrula. quȩ tunc fructuose
sunt disputantib si non ibi considerent᷑ tusi uiȩ dnũ.
tas. quorũ duorũ plenitudo inuenit᷑ in xp̃o. ꝑ hanc
suauẽ exercitationẽ : fit &iam quod adiungit : In
IOSTIFICATIONIBUS TUIS MEDITABOR NON
OBLIGISCAR UEABORŨ TOORUM. Ideo utiq medi¬
tabor ut non obliuiscar. Unde beatus ille in
primo psalmo in lege dni meditabit᷑ die & nocte.
in ins om̃ibus quȩ ut potuimus disputauimꝰ. memi¬
nerimus kiñi eum qui abscondit in corde suo elo¬
quia dñi & enuntiat in labiis fuis om̃a iudicia oris
cius & in uia testimoniorũ eius delectat᷑ sicut in

Expanded text:
sus omnes inimicos fidei christianae atque catholicae copiosis sus omnes inimicos fidei christianae atque catholicae copiosis doctorum disputationibus garrula: quae tunc fructuosae sunt disputantibus, si non ibi considerentur nisi «viae Domitas» ; quorum duorum plenitudo invenitur in Christo. Per hanc suavem exercitationem fit etiam quod adjungit: «In justificationibus tuis meditabor, non obliviscar verborum tuorum.» Ideo utique «meditabor,» ut «non obliviscar.» Unde beatus ille in primo psalmo, in lege Domini meditabitur die ac nocte . 5. In his omnibus quae, ut potuimus, disputavimus, meminerimus, charissimi, eum qui abscondit in corde suo eloquia Domini, et enuntiat in labiis suis omnia judicia oris ejus, et in via testimoniorum ejus delectatur sicut
Abbreviated transcription (Latin):
uitatis atq passionis euidentia sint testimonia diui¬
nȩ erga nos dilectionis: proculdubio uia testimo¬
morũ dĩ xp̃c est per hȩc quippe testimonia quae
in illo uidemus impleta &iã futura erga quoꝰ sempi¬
terna promissa sunt: exspectamus implenda. Qui
enĩ proprio filio non pepereit sed pro nobis om̃ibus
tradidit eũ. Quomodo & cũ illo omnia nobis do
nauit : Sequitur. IN MANDATIS TUIS GAR¬
uiam. et consiteraso uiastuas. Quod gre¬
cus hab& adolischiso: latini interpretes quidã gar¬
riam: quidã excercebor inter pretati sunt. quȩ duo
int̾ se uident᷑. eẽ. di uersa: Sed si excitatio intelli¬
gatur ingemi cũ quadã delectatione disputatio¬
nis utr̃uq coniungit᷑ & quasi ex utraꝰq unũ abiqid
temperat᷑. ut non sit aliena ab huiusmodi exercita¬
tione garrulitas. Solent enĩ garruli. uocara. loqua¬
ces si autẽ se in dĩ mandatis excerc& aeccła. ad uer¬

Expanded text:
vitatis atque passionis, evidentia sint testimonia divivitatis atque passionis, evidentia sint testimonia divinae erga nos dilectionis; procul dubio via testimoniorum Dei Christus est. Per haec quippe testimonia quae in illo videmus impleta, etiam futura erga nos, quae sempiterna promissa sunt, exspectamus et speramus implenda. Qui enim proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum, quomodo non et cum illo omnia nobis Sequitur: «In mandatis tuis garriam et considerabo vias tuas.» Quod graecus habet ἀδολεσχήσω, latini interpretes quidam «garriam,» quidam «exercebor,» interpretati sunt; quae duo inter se videntur esse diversa: sed si exercitatio intelligatur ingenii, cum quadam delectatione disputationis, utrumque conjungitur, et quasi ex utroque unum aliquid temperatur, ut non sit aliena ab hujusmodi exercitatione garrulitas. Solent enim garruli vocari loquaces. Sic autem se in Dei mandatis exercet Ecclesia, adver
Abbreviated transcription (Latin):
tardus in animo. uł claudus in corpore. hab& tamen
unde dicat aeccła hoc est populus adquisitionis & ue¬
racit̃ dicat: in labus meis enuntiaui om̃a iudicia oris tui.
ldest nihil iudiciorũ tuoꝵ tacui quȩ inili ꝑ eloquia tua
in natescere uoluisti. sed om̃a prorsus in labiis meis
enuntiaui. hor enĩ mihi uidet᷑ significare uoluisse qͦd
nonait oña udicia tua. sed om̃a iudicra oris tui: idest
quae mihi dixisti. ut ꝑ os eius eloquiũ eius intelligamꝰ.
quod fetit ad nos in reuelationib sc̃orũ pluribus &
testamontis duobus. quae om̃a iudicia usquequaq in
labus suis enuntiare non cessat aeccła. Deinde sub
U̾iae testimoniorũ dĩ nibilcitius nihilcertius nibil
breuius nihilq grandius intelligamus esse quã xp̃m:
In quo sunt om̃s thesauri sapientiȩ & scientiȩ abscon¬
diti: inde & iste ait se iocundatũ uel delectatũ in
hac uia quasi in om̃ib diuitus. Testimonia qui ppe

Expanded text:
tardus in animo, vel claudus in corpore: habet tamen tardus in animo, vel claudus in corpore: habet tamen unde dicat Ecclesia, hoc est populus acquisitionis, et veraciter dicat, «In labiis meis enuntiavi omnia judicia oris tui;» id est, nihil judiciorum tuorum tacui, quae mihi per eloquia tua innotescere voluisti, sed omnia prorsus in labiis meis enuntiavi. Hoc enim mihi videtur significare voluisse, quod non ait, omnia judicia tua; sed, «omnia judicia oris tui,» id est, quae mihi dixisti: ut per os ejus eloquium ejus intelligamus, quod fecit ad nos in revelationibus sanctorum pluribus, et Testamentis duobus; quae omnia judicia usquequaque in labiis suis enuntiare non cessat Ecclesia. 3. «versViam testimoniorum Dei nihil citius, nihil certius, nihil brevius, nihilque grandius intelligimus esse quam Christum, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi . Inde et iste ait se jucundatum vel delectatum in hac via, «quasi in omnibus divitiis.» Testimonia quippe
Abbreviated transcription (Latin):
nouit aecła. sed non ipsa sunt om̃a cũ sint quedam
inserutabla: & sicut multa abyssus. profunda &
occulta. An & ipsa nota sunt quibusdã excellentio¬
tibus mẽbris hominis huius. qui cũ suo capite sal¬
uatore totus est xp̃c: inscrutabilia enĩ fortasse dic¬
ta sunt homini. quia uirib suis ea non potest p̃scru¬
tari sed cur non possit dono sp̃c st̃i cuicũq hoc
dñs conferre dignat᷑ : si enĩ illud dictũ est. ds̃ ha¬
bitat lucem in accessibilem: & audi mͦ tamen accedi¬
te ad mͣe & in luminamini: quȩ utiq. soluitur
questio ut in accessibilis sit uirib: nr̃is accedatur
autẽ ad eũ munerib suis: qũãqu̾ã & si nemini
om̃ino sc̃orũ quã diu corpus quod corrũpit᷑ ad¬
grauat animã om̃a iudicia dĩ scire conceditur.
quia reuera multã est ad hominẽ cũ profecto
ut aliquid exempli grã dicã. Unde iudiciorũ dĩ
conitiatur in mensitas cũ nemo sine iudicio dĩsit

Expanded text:
novit Ecclesia: sed non ipsa sunt omnia, cum sint quaedam novit Ecclesia: sed non ipsa sunt omnia, cum sint quaedam inscrutabilia, et sicut multa abyssus profunda et occulta. An et ipsa nota sunt quibusdam excellentioribus membris hominis hujus, qui cum suo capite Salvatore totus est Christus? Inscrutabilia enim fortasse dicta sunt homini, quia viribus suis ea non potest perscrutari. Sed cur non possit dono Spiritus sancti, cuicumque hoc nus conferre dignatur? Sic enim illud dictum est, «Deus habitat lucem inaccessibilem» ; et audimus tamen, «Accedite ad eum, et illuminamini» . Quae utique ita solvitur quaestio, ut inaccessibilis sit viribus nostris, accedatur autem ad eum muneribus suis. Quanquam etsi nemini omnino sanctorum, quamdiu corpus quod corrumpitur aggravat animam , omnia judicia Dei scire conceditur, quia revera multum est ad hominem, cum profecto ut aliquid exempli gratia dicam, unde judiciorum Dei conjiciatur immensitas nemo sine judicio Dei sit
Abbreviated transcription (Latin):
ne tractauimus. nunc uero quomodo sedixerit omĩa
oris dĩ iudicia in labis suis enuntiasse. cum dicta sint
inscrutabilia &ͦquorũ profunditate ab lns scriptũ
est. iudicia tua ab yssus multa: quantũ ds̃ donat trac¬
tare suscepiuius quid ergo Inc uitelligamꝰ adtendite.
Numquid iudicia dĩ uescit aeccła: Scit plane nã
scit utiq qualibus dicturus sit iudex uinorũ & mor¬
tuorũ: Uenite benedicti patris mei ꝑcipite regnũ:
& qualib dicturts sit : ite in ignẽ aeternũ. Scit in¬
quã neq fornicatores neq. idolis seruientes. neq illos
atq illos quos ibi apłs paulus enuinerat: regnũ dei¬
non possessuros. Scit irã & indignationẽ tribulati¬
onẽ. & angustias. in omnẽ animã hominis operantis
malũ ideo primũ & greco głam uero & honorem.
& pacẽ om̃i operanti bonũ. iudeo primũ & greco
haec atq huiusmodi iudicia dĩ euidenter expressa

Expanded text:
ne tractavimus: nunc vero quomodo se dixerit omnia ne tractavimus: nunc vero quomodo se dixerit omnia judicia oris Dei in labiis suis enuntiasse, cum dicta sint inscrutabilia, et de quorum profunditate alibi scriptum est, «Judicia tua abyssus multa» ; quantum Deus donat, tractare suscepimus. 2. Quid ergo hic intelligamus, attendite. Numquid judicia Dei nescit Ecclesia? Scit plane. Nam scit utique qualibus dicturus sit judex vivorum et mortuorum, «Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum;» et qualibus dicturus sit, «Ite in ignem aeternum» . Scit, inquam, neque fornicatores, neque idolis servientes, neque illos atque illos, quos ibi apostolus Paulus enumerat, regnum Dei possessuros : scit iram et indignationem, tribulationem et angustias in omnem animam hominis operantis malum, Judaei primuet pacem omni operanti bonum, Judaeo primum et Graeco . Haec atque hujusmodi judicia Dei evidenter expressa
Abbreviated transcription (Latin):
in corde meo abscondi eloquia tua. ut non peccẽ
tibi : secutus adiunaat. Benedictus es dñe doce me
iustificationes tuas: Ac de inde in labiis meis in¬
quit enuntiaui om̃a iudicia oris tui. Udent᷑ qui¬
dem duo ista int̾ se non. ẽẽ. contraria: immo esse
potius amica atq coniuncta. ut q̃m in corde suo ab¬
scondit eloquia dĩ. in labus suis iudicia eius en unti&.
Corde enĩ credit᷑ ad iusticiã. ore autẽ confessio fit
ad salutẽ. Sed quod int̾ haec duo mediũ posuit.
benedictus es dñe doct me iustificationes tuas: quo¬
modo conueniat homini cuius in corde iam sunt
eloquia dĩ: Ꝙ qui labus suis enuntiauit om̃a iudicia
dĩ. ut adhuc uelit discere iustificationes dĩ: non in¬
uenitur. nisi ut eas discere uelle intelligat᷑ fac¬
endo: non solũ memoria retinendo & loquendo:
& id adño demonstrauit debere nos petereisine quo
nihil possumus facere. Sed hoc ante istũ alio sermo¬

Expanded text:
«In corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem «In corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi:» tum secutus adjunxit, «Benedictus es, Domine; doce me justificationes tuas;» ac deinde, «In labiis meis,» inquit, «enuntiavi omnia judicia oris tui.» Videntur quidem duo ista inter se non esse contraria, imo esse potius amica atque conjuncta, ut quoniam in corde suo abscondit eloquia Dei, in labiis suis judicia ejus enuntiet; «Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem» : sed quod inter haec duo medium posuit, «Benedictus es, Domine; doce me justificationes tuas,» quomodo conveniat homini cujus in corde jam sunt eloquia Dei, et qui labiis suis enuntiavit omnia judicia Dei, ut adhuc velit discere justificationes Dei, non invenitur, nisi ut eas discere velle intelligatur faciendo, non memoria retinendo et loquendo; et id a Domino demonstravit debere nos petere, sine quo nihil possumus facere. Sed hoc ante istum alio jam sermo
Abbreviated transcription (Latin):
& enigmata. tunc facie ad faciem uidebi mͦ. Quomo¬
do ergo iste dicit. in labus meis enuntiaui om̃a iudi¬
cia cxis tui & ille hoc dicit. qui paulo ante supe¬
riore uersu proximo dixerat. doce me iustifica¬
tiones tuas: Quo pacto igit᷑ enuntiauit om̃a iudicia
oris eius. qui uult ad huc discere iustificationes eius:
An iudicia quidẽ cuncta iam nouerat. iustificatio¬
nes autẽ adhuc discere cupiebat: Hoc uero ẽẽt.
mirabilius. si iam sciebat scrutabilia dĩ & ea quae
hominib precepit facienda nesciebat. Iustificatio¬
nes enĩ sunt. non dicta sed facta iusticiȩ opera
silic& iustorũ quȩ imperat ds̃. Ideo autẽ dicunt᷑¬
dĩ qũauis a nobis fiant. quia nsi ipso donante .ñ.
fiunt. Idicia porro dĩ sunt. quib ab eo mundus
& nunc & in finẽ scł̃i iudicat᷑: sed cũ eloquiis dĩ
omĩa contineantur. & iustificationes uidelic& &
iusticia. Cut quaeritꝰ iustificationes discere . qui
eloquia dĩ in corde se abscondisse dicit: Ait enĩ

Expanded text:
erimus, et facie ad faciem viderimus . Quomodo ergo iste dicit, «In labiis meis enuntiavi omnia judicia oris tui?» Et ille hoc dicit, qui paulo ante superiore versu proximo dixerat, «Doce me justificationes tuas.» Quo pacto igitur enuntiavit omnia judicia oris ejus, qui vult adhuc discere justificationes ejus? An judicia quidem cuncta jam noverat, justificationes autem adhuc discere cupiebat? Hoc vero est mirabilius, si jam sciebat inscrutabilia Dei, et ea quae hominibus praecepit facienda nesciebat. Justificationes enim sunt, non dicta, sed facta justitiae, opera scilicet justorum, quae imperat Deus. Ideo autem Dei dicuntur, quamvis a nobis fiant, quia nisi ipso donante non fiunt. Judicia porro Dei sunt, quibus ab eo mundus et nunc et in fine saeculi judicatur. Sed cum eloquiis Dei omnia contineantur, et justificationes videlicet et judicia; cur quaerit adhuc justificationes discere, qui eloquia Dei se abscondisse in corde dicit? Ait enim,
Abbreviated transcription (Latin):
pater : Rursus alio loco dicit. Dedit ds̃ spm̃ filii
sui in corda nr̃a clamantẽ abba pat̾: quomodo nos
clamamus si ipse clamat in nobis. nisi quia clamare
nos facit. dum habitare coepit in nobis &iam hoc
itaq agit acceptos : ut largius ac ei piendus. peten¬
dus querendus pulsandus poscat᷑. Siue enĩ ut uita
bona petat᷑ siue ut bene uiuat᷑ quot quot sp̃ũ dĩ
agunt᷑ hi filii funt dĩ Ergo ambulabã inquit
in latitudinẽ : qm̃ mandata cua ex quisiui Ex qui¬
sierat: & inuenerat qm̃ petierat: & acceperat sp̃m̃¬

Expanded text:
Pater;» rursus alio loco dicit, «Dedit Deus Spiritum Filii Pater;» rursus alio loco dicit, «Dedit Deus Spiritum Filii sui in corda nostra clamantem, Abba, Pater» . Quomodo nos clamamus, si ipse clamat in nobis, nisi quia clamare nos fecit, dum habitare coepit in nobis? Etiam hoc itaque agit acceptus, ut largius accipiendus petendo, quaerendo, pulsando, poscatur. Sive enim ut vita bona petatur, sive ut bene vivatur; quotquot Spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei . Ergo, «Ambulabam,» inquit, «in latitudine, quoniam mandata tua exquisivi.» Exquisierat et invenerat, quoniam petierat et acceperat Sp
Abbreviated transcription (Latin):
nostis bona data dare filis ur̃is quanto magis pat᷑ ur̃
qui in celis est dabit bona petentib se. Ubi irdenter
ostendit qͦd dixerat. petite. querite. pulsate.: non nisi
ad poscendi hoc est orandi instantiã ꝑtinere: alius
porro euuangelista Non ait. dabit bona petentib
se. quae multi plicit̾ possunt intelligi uł corporalia
uł sp̃ualia: sed circũ cidit inde alia satisq diligent̃
expressit. Quid nos uehement᷑ atq instant᷑ uolue¬
rit poscere dñs & ait: quanto magis pat᷑ ur̃ de gȩlo
dabit spm̃ bonũ petentib se. Hic est ille sp̃s per
quẽ diffundit᷑ caritas im cordib: nr̃is. ut deum
proximũq diligendo diuina mandata faciamꝰ. hic
est ille sp̃s. in quo clamamus abba pater ac per hoc
ipse nos facit petere: que desideramꝰ accipere. Ip¬
se nos querere quę cupimus inuenire: ipse nos
facit pulsare: ad qu̾e nitimur ꝑuenire. Hoc docet
apostolus. quicũ dicat in spu sc̃o nos clamare abba

Expanded text:
stris; quanto magis Pater vester qui in coelis est, dabit bona petentibus se» ? Ubi evidenter ostendit quod dixerat, «Petite, quaerite, pulsate,» nonnisi ad poscendi, hoc est, orandi instantiam pertinere. Alius porro evangelista non ait, «Dabit bona petentibus se,» quae multipliciter possunt intelligi, vel corporalia, vel spiritualia; sed circumcidit inde alia, satisque diligenter expressit quid nos vehementer atque instanter voluerit poscere Dominus, et ait: «Quanto magis Pater vester de coelo dabit Spiritum bonum petentibus se» ? Hic est ille Spiritus per quem diffunditur charitas in cordibus nostris, ut Deum proximumque diligendo divina mandata faciamus. Hic est ille Spiritus in quo clamamus, «Abba, Pater» . Ac per hoc ipse nos facit petere, quem desideramus accipere; ipse nos facit quaerere, quem cupimus invenire; ipse nos facit pulsare, ad quem nitimur pervenire. Hoc docet Apostolus, qui cum dicat in Spiritu sancto nos clamare, «Abba,
Abbreviated transcription (Latin):
clarius quã diligis dñm dm̃ tuũ ex toto corde tuo.
& ex toto anima tua & ex tota mente tua. & diliges
proximũ tuũ tãquã te ipsũ. in quib duob mandatis
tota lexx pend& & prophetȩ: & quis est quẽ lateant
ista mandata: nẽpe & om̃ib fidelib & plurimis infi¬
delib nota sunt cur gͦ possit fidelis. ne abscondant᷑ sibi
qd nec infideli cernis abscondi: an quia dm̃ nosse difficile
.ẽ. consequens est utiq. ut diligas dũm dm̃ tuũ diffi¬
cile intelligatur. ue aliud pro alio diligatur:
nam proximi facilior uidetur esse cognitio. Oñis
quippe homo est ommi bomini proximus. nec ulla co¬
gitanda est longinquitas generis ubi est natura cõmuns¬

Expanded text:
clarius, quam, «Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, clarius, quam, «Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anroximum tuum tanquam teipsum? In» quibus «duobus mandatis tota lex pendet et Prophetae» . Et quis est quem lateant ista mandata? Nempe et omnibus fidelibus, et plurimis infidelibus nota sunt. Cur ergo poscit fidelis ne abscondatur sibi quod nec infideli cernit abscondi? An quia Deum nosse difficile est, consequens est utique ut, «Diliges Dominum Deum tuum,» difficile intelligatur, ne aliud pro alio diligatur? Nam proximi facilior esse videtur cognitio. Omnis quippe homo est omni homini proximus, nec ulla cogitanda est longinquitas generis, ubi est natura commun
Abbreviated transcription (Latin):
destinauit conformes imagines filii sui : non possunt
ueraciter dicere se in terra peregrinos. quando ibi
sunt. ubi scđm carnẽ nati sunt. Non enĩ habent
alibi cuntatẽ ac per hac non sunt in terra alienige¬
nȩ : sed terrigenȩ. Uude ait alia scriptura de quodã:
posuit enĩ apud mortẽ domũ suã. & apud inferos
cum terrigene̾s axes suos sunt autẽ & ipsi peregri¬
ni & inquilim. non huic terrȩ sed populo dĩ a quo st̃
alienigene. Unde credentib & scãm ciuitatẽ quȩ
non est de hoc mundo haliere incipientib apłs diat
lgit᷑ iam non estis peregrim & inquilini. sed estis
ciues scorũ & domestia dĩ. Ipsi ergo sunt ciues terre¬
lus quãdiu est in corpore peregrinat᷑ ad ño. Dicat itaq
incola ego sũ in terra. ne abscondas ame manditatiu:
sed qui tandem sunt: a quib: ds̃ abscondit mandata siua
Nonne illa ubiq ds̃ uoluit predicari: utinã qua mul¬
tis clara sunt :tam multis cara sint. Nam quid est

Expanded text:
ssunt veraciter dicere se in terra peregrinos, quando ibi sunt, ubi secundum carnem nati sunt: non enim habent alibi civitatem; ac per hoc non sunt in terra alienigenae, sed terrigenae. Unde ait alia Scriptura de quodam: «Posuit enim apud mortem domum suam, et apud inferos cum terrigenis axes suos» . Sunt autem et ipsi peregrini et inquilini, non huic terrae, sed populo Dei, a quo sunt alienigenae. Unde credentibus, et sanctam civitatem, quae non est de hoc mundo, habere incipientibus Apostgitur jam non estis peregrini et inquilini; sed estis cives sanctorum et domestici Dei» . Ipsi ergo sunt cives terrelus, quamdiu est in corpore, peregrinatur a Domino. Dicat itaque, «Incola ego sum in terra; ne abscondas a me mandata tua.» 2. Sed qui tandem sunt a quibus Deus abscondit mandata sua? Nonne illa ubique Deus voluit praedicari? Utinam quam multis clara sunt, tam multis clara sint. Nam quid est
Abbreviated transcription (Latin):
sunt : Non est ablatũ ex ore eius uerbũ ueritatis
usq ualde. Quod autẽ ait ne auferas.: intelligendũ
est ne auferrisinas. propt̃ quod orando dicimus. ne
nos inferas in tẽp̃tationẽ & ipse dñs ad petrũ. Ro¬
gaui inquit pro te ne deficiat fides tua. hoc est
ne auferatur de ore tuo uerbũ ueritatis usque
ualde. Sequit᷑. QUIA IN IUDICIISTUIS BPERNI:
Uel sicut de greco quidã diligentius expresserunt

Expanded text:
sunt, non est ablatum ex ejus ore verbum veritatis sunt, non est ablatum ex ejus ore verbum veritatis «usque valde.» Quod autem ait, «ne auferas,» intelligendum est, ne auferri sinas; propter quod orando dicimus, «Ne nos inferas in tentationem» . Et ipse Dominus ad Petrum, «Rogavi,» inquit, «pro te, ne deficiat fides tua» ; hoc est, ne auferatur ex ore tuo verbum veritatis «usque valde.» Sequitur, «Quia in judiciis tuis speravi;» vel, sicut de graeco quidam diligentius expresserunt,
Abbreviated transcription (Latin):
in promissis tuis sed qm̃ plurimi quãuis ad ipsum
corpus cuius haet uerba sunt ꝑtinentes grau pon¬
dere ꝑsecutionis urgente. non ualuerunt sustinere
exprobrationẽ. & xp̃m deficiendo negauerunt :
ldeo sequitur. ETNE AUFERAS EX ORE MEO
UERBUM uENItatIs oSΟQUΑꝗbs Ex ore
suo quippe diat: quia unitas corporis loquitur.
in cuius membris &iam illi deputant᷑ qui defecer̃.
ad horam negando sed apoenitendo postea reuixer̃
confessione sũpserunt. Non igit᷑ usq ualde: uel
modo ex ore petri in quo erat tẏpus a eccłe. uerbũ
ueritatis ablatũ est. Quia & si adhoram negauit
timore turbatus. tam̃ flendo est reparatus. & con¬
fitendo est postea coronatus. Totũ ergo corpꝰ xp̃i
loquitur id est aeccłaesc̃ae uniuersitasin quo toto
corpore siue qui negantibus plurimis remanser̃
fortes qui usq ad mortẽ pro ueritate certare̾nt:
siue quia & ex his qui negauerant multi reparati

Expanded text:
3. «vers.» 43. Sed quoniam plurimi quamvis ad ipsum 3. «vers.» 43. Sed quoniam plurimi quamvis ad ipsum corpus, cujus haec verba sunt, pertinentes, gravi pondere persecutionis urgente non valuerunt sustinere exprobrationem, et Christum deficiendo negaverunt; ideo sequitur, «Et ne auferas de ore meo verbum veritatis usque valde.» Ex ore suo quippe dicit, quia unitas corporis loquitur, in cujus membris etiam illi deputantur qui defecerunt ad horam negando, sed poenitendo postea revixerunconfessione sumpserunt. Non igitur «usque valde,» vel, modo, ex ore Petri, in quo erat typus Ecclesiae, verbum veritatis ablatum est: quia etsi ad horam negavit timore turbatus, tamen flendo est reparatus , et confitendo est postea coronatus. Totum itaque corpus Christi loquitur, id est, Ecclesiae sanctae universitas: in quo toto corpore sive quia, negantibus plurimis, remanserunt fortes qui usque ad mortem pro veritate certarent, sive quia et ex iis qui negaverant multi reparati
Abbreviated transcription (Latin):
uenit miscłia dĩ. hoc est ipsũ salutare eius. Uenit
ut ꝓtegat. non ut conterat. Nam suꝑ quosdã con¬
terendos uenturus est. qui nunc in eũ dũ spernunt
eius humilitatẽ. offendendo quassant᷑. Sic enim
dicit in euuangelio. Qui ceciderit suꝑ lapidem
istũ conquassabit᷑. suꝑ quẽ uero cecidorit conte¬
r& eũ. Qui ergo nobis ex probrant offendunt &¬
cadunt in eum. Nos autẽ ne offetida mur& ca
cdamus obprobria eorũ ne timeamus. sed responde¬
amus eis uerbũ. hoc est uerbũ fidei quod predi¬
cainus: quia si credideris inquit in corde tuo qͥa
ad iusticiã. ore autẽ confessio fit ad salutẽ. Parũ
est ergo in corde habere xp̃m & nolle confiteri.
dum timetur obprobrium. sed ex probrantibus
respondendũ est uerbũ. Ut autẽ hoc martyres
possent: promissũ est eis & dictũ. Non enĩ uos
estis qui loquimini: sed sp̃s patris ur̃i qui loquitur
Qm SPERAUI IN UERBIS TUIS: Qđ est utiq¬

Expanded text:
venit misericordia Dei; hoc est, ipsum salutare ejus venit venit misericordia Dei; hoc est, ipsum salutare ejus venit ut protegat, non ut conterat. Nam super quosdam conterendos venturus est, qui nunc in eum, dum spernunt ejus humilitatem, offendendo quassantur. Sic enim dicit in Evangelio: «Qui ceciderit super lapidem istum, conquassabitur; super quem vero ceciderit, conteret eum» . Qui ergo nobis exprobrant, offendunt, et cadunt in eum. Nos autem ne offendamus, et cadamus, opprobria eorum ne timeamus, sed respondeamus eis verbum. «Hoc est verbum fidei quod praedicamus. Quia si credideris,» inquit, «in corde tuo quia ad justitiam, ore autem confessio fit in salutem . Parum est ergo in corde habere Christum, et nolle confiteri dum timetur opprobrium: sed exprobrantibus respondendum est verbum. Ut autem hoc martyres possent, promissum est eis, et dictum, «Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri, qui loquituam speraui in uerbis tuis. quasi
Abbreviated transcription (Latin):
& ipsa miscłia qua suꝑ se poscit uenire : ipse xp̃c
est & salutare dĩ quo uerbo exposuit quã mise
diamus quod sequit᷑: Salutare tuũ scđm eloquiũ
tuum Ab eo quippe hoc promissum est. qui uo¬
cat ea quae non sunt tamquã suit. Nondũ enĩ
erant quibus promitteretur : ne quisquã de meri
tis gloriaretur: & quib promissũ est: &iam ipsi pro¬
missi sunt. ut totũ corpus xp̃i dicat grã dĩ sũ id¬
uerbũ respondebo ambiguũ est: sed quod lib& eoꝵ:¬
xp̃m sonaͣ : ⁊psũ nobis enĩ exprobrant quib est cruci¬
fixus uel scandalũ uel stulticiam Ignorantes quia
uerbũ caro factũ est & habitabit in nobis: Quod
uerbũ in principio erat & apud dm̃ erit & ds̃ erat
Sed & si non ipsi uerbũ exprobrent quod eos lata.
quia diuinitas eius ab eis. ñ. cognoscit᷑ aquibus eius
infirmitas in cruce contẽpnit᷑: nos tam̃ uerbũ respon¬
sent. Ille autẽ respond& uerbũ eaxꝓbrantib suꝑ quẽ

Expanded text:
misericordia quam super se poscit venire. Ipse Christus est et «salutare» Dei; quo verbo exposuit quam miserdiamus quod sequitur: «Salutare tuum secundum eloquium tuum.» Ab eo quippe hoc promissum est, qui «vocat ea quae non sunt, tanquam sint» . Nondum enim erant quibus promitteretur, ne quisqut ? Quia et quibus promissum est, etiam ipsi promissi sunt, ut totum corpus Christi dicat, Gratia Dei sum verbum respondebo, ambiguum est; sed utrumque Christus sonat. Ipsum enim nobis exprobrant, quibus est crucifixus vel scandalum, vel stultitia ; ignorantes quia Verbum caro factum est, et habitavit iVerbum in principio erat, et apud Deum erat, et Deus erat . Sed etsi non ipsi Verbum exprobrent quod eos latet, quia divinitas ejus ab eis non cognoscitur a quibus ejus infirmitas in cruce contemnitur; nos tamen Verbum responucifixissent . Ille autem respondet Verbum exprobrantibus, super quem
Abbreviated transcription (Latin):
MRABILIA DE IEGETUA. Ad hoc &iã illud
ꝑtin& quod adiungit. inquilinus ego sũ in terra:
Siue ut non nulli codices habent: In cola ego sũ¬
apud te in terra. ne abscondas a me mandata tua.
Quod enĩ ait superius reuela oculos in eos. hoc post.¬
ea dixit ne abscondas ame: & quod ibi dixerat
mirabilia de lege tua. hoc alio loco repetens ait
mandata tua. Nibil est autẽ mirabilius in man¬
datis dĩ quã diligite inimicos ur̃os. hoc est retribu¬
ite bona pro malis. Sed de isto inquilinatu uel in¬
colatu non est sermo coartandus & ideo non iste
de hacre sed alius expectandus & dño adiuuante.

Expanded text:
mirabilia de lege tua.» Ad hoc etiam illud mirabilia de lege tua.» Ad hoc etiam illud pertinet, quod adjungit, «Inquilinus ego sum in terra:» sive, ut nonnulli codices habent, «Incola ego sum in terra; ne abscondas a me mandata tua.» Quod enim ait superius, «Revela oculos meos;» hoc postea dixit, «ne abscondas a me:» et quod ibi dixerat, «mirabilia de lege tua;» hoc alio modo repetens ait, «mandata tua.» Nihil est autem mirabilius in mandatis Dei, quam, «Diligite inimicos vestros» ; hoc est, retribuite bona pro malis. Sed de isto inquilinatu vel incolatu non est sermo coarctandus; et ideo non iste de hac re, sed alius exspectandus, et Domino adjuvante
Abbreviated transcription (Latin):
lgit᷑ non uolentes sed miserentis est dĩ: & qui fi¬
dem seruauit quando id facer&. insi ut ipseait:
Miscđiam consecutus sũ. ut fidelis esseni: Nus¬
quã ergo se extollat humana suꝑbia donis suis
ds̃ retribuit bona premia: sed iste quiiam orat¬
& dicit: Retribue seruio tuo uiuã si penitus iã¬
non eẽt mortuus non orar&. sed ab illo accipit
initium bone concupiscentiȩ : a quo uitã poscit
obedientiȩ: habebant enĩ aliquã fidẽ : qui dice¬
bant dnẽ auge nobis fidẽ Illeaero & incredu¬
litatẽ suã confitebat᷑. qui cueet interrogatus¬
utrũ creder& ait: Credo dñe. adiuua incredu¬
litatẽ meã: lã utiq uiuere incipiens postulauit
uitã. qui credens orat obedientiã : Non ꝓ ea
seruata premiũ. sed ut seruetur auxiliũ. Uita
qui ppe crescente. uiuescit ꝑ omnẽ diem: qui reno
posse custodiri ꝑ obedientiã. nisi uideant᷑ ꝑ intel¬
ligentiã hoc quoq. orationi addidit & dicit.
REUELA oCOLOS MEOS ET CONSIDERABO

Expanded text:
 currentis, sed miserentis est Dei» ? Et qui fidem servavit, quando id faceret, nisi, ut ipse ait, misericordiam consecutus ut fidelis esset? 3. Nusquam ergo se extollat humana superbia: donis suis Deus retribuit bona praemia. Sed iste qui jam orat et dicit, «Retribue servo tuo, vivam;» si penitus esset mortuus, non oraret: sed ab illo accepit initium bonae concupiscentiae, a quo vitam poscit obedientiae. Habebant enim aliquam fidem, qui dicebant: «Domine, auge nobis fidem» . Ille vero et incredulitateutrum crederet, ait: «Credo, Domine; adjuva incredulitatem meam» . Jam utique vivere incipiens postulat vitam, qui eredens orat obedientiam: non pro ea servata praemium; sed ut servetur, auxilium. Vita quippe crescente vivescit per omnem diem, qui renovposse custodiri per obedientiam, nisi videantur per intelligentiam, hoc quoque orationi addit et dicit: «Revela oculos meos, et considerabo
Abbreviated transcription (Latin):
posita est mihi corona iusticiȩ:quã redd& miln dñs
in illa die iustus uidex. Utiq iustus retribuendo
bona pro malis: quia prius miscticors. retribuen¬
dobona ꝓ malis. Quamuis & ipsa iusticia qua retribu¬
untur bona pro bonis. non est sine miscđia quia
& hoc scriptũ est. qui coronat te in miseratione
& miscđia. Qui enĩ diocit bonũ certamen certaui:
quando uincer&. nisi illo donante de quo ait grãs

Expanded text:
justitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die justus judex» . Utique «justus,» retribuendo bona pro bonis; quia prius misericors, retribuendo bona pro malis. Quamvis et ipsa justitia, qua retribuuntur bona pro bonis, non est sine misericordia; quia et hoc scriptum est, «Qui coronat te in miseratione et misericordia» . Qui enim dixit, «Bonum certamen certavi,» quando vinceret, nisi illo