comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
natus est: non carnis cupidine. sed solo dei mainere. Libera
in illo et uoluntas erat: ac tanto magis erat quantoma¬
gis peccato seruire non poterat. Multa autem querun¬
tur de illa anima racionali: e quib unum est: utrum
uidelicet equalem cum diuinitate scienciã habuerit. De
qua questione in alio opusculo. quod de anima cep̃i in
titulatum est ꝓlixius disprtaui. Hic uero hoc solũ ꝯ me¬
morare sufficit. quod eadem aniia sicut plenã et ꝑfec¬
tam dei sapienciã unitã habuit. ita plene et ꝑfecte ex
ipsa et per ipsam sapienciã sapiens fuit: nec tam̃ ipsi
sapiencie natura equalis fuit: quia longe aliud ẽ sapi¬
encia sapere: atq aliud sapientiã esse. Ex quo enĩ hu¬
in anitati diuinitas coniuncta est. ex ipsa diuinitate hu¬
naturã: ita ut scd̾m illam ineffabilẽ umonẽ. et dei esset
in humanitate sua totũ quod humanitatis erat: et ho¬

Expanded text:
natus est; non carnis cupidine, sed solo Dei munere. Libera natus est; non carnis cupidine, sed solo Dei munere. Libera in illo voluntas erat, ac tanto magis erat, quanto magis servire peccato non poterat. Multa autem quaeruntur de illa anima rationali, e quibus unum est. Utrum videlicet aequalem cum divinitate habuit scientiam, de qua quaestione in alio opusculo quod de anima Christi titulum habet, prolixius disputavi. Hic vero hoc solum commemorare sufficit, quod eadem anima sicut plenam et perfectam Dei sapientiam unitam habuit, ita plene et perfecte ex ipsa et per ipsam sapientiam sapiens fuit, nec tamen ipsi sapientiae natura aequalis fuit, quia longe aliud est sapientia sapere, atque aliud sapientiam esse. Ex quo enim humanitati divinitas conjuncta est; ex ipsa divinitate hunaturam, ita ut secundum illam ineffabilem unionem; et Dei esset in humanitate sua totum quod humanitatis erat, et ho
Abbreviated transcription (Latin):
tam non fuisse. sed solam carnem uerbo unitã.
et ipsam diuinitatẽ uerbi carnem loco anime uiuificasse:
eandemq diuinitatẽ ab ipsa carne quando in cruce mor¬
tua est recessisse: rursumq ad ipsam quando resuscitata
est unuificandã et resuscitandã redisse. S catholica fides
habet totum quod hominis erat preter culpam deum as¬
sũpsisse: quia nec aliter uerus homo esse potuissit: nisi
totum quod ad ueritatẽ humane nature ꝑtinebat assũp¬
sisset. Accepit ergo cum carne et in carne ipsa animam
racionalem: que et carnẽ ipsam uegetaret et scĩficaret
ad uitã: et scd̃m liberam uoluntatẽ peccatũ respueret. ⁊¬
sectaret᷑ iusticiã. Cui et hoc ex societate diuinitatis colla¬
tum est. ut spontanea quidem libertate bonum faceret:
sed ad malum faciendũ nulla prorsus necessitate uel in¬
firmitate declinare potuisset. Dicit quippe beatus au¬
gustinus. De sp̃u sancto et uirgine maria dei filius unicꝰ

Expanded text:
tam non fuisse, sed solam carnem Verbo unitam; et ipsam divinitatem Verbi carnem loco animae vivificasse, eamdemque divinitatem ab ipsa carne quando in cruce mortua est recessisse, rursumque ad ipsam quando resuscitata est, vivificandam, et resuscitandara rediisse. Sed Catholica fides habet totum quod hominis erat, praeter culpam, Deum assumpsisse, quia nec aliter verus homo esse potuisset, nisi totum quod ad veritatem humanae naturae pertinebat, assumpsisset. Accepit ergo cum carne et in carne ipsa animam rationalem, quae et carnem ipsam vegetaret, et sensificaret ad vitam, et secundum liberam voluntatem peccatum respueret et sectaretur justitiam. Cui et hoc ex societate divinitatis collatum est, ut spontanea quidem libertate bonum faceret, sed ad malum faciendum nulla prorsus necessitate vel infirmitate declinare potuisset. Dicit quippe beatus Augustinus: De Spiritu sancto ex virgine Maria, Dei Filius unicus
Abbreviated transcription (Latin):
abrahe decimatus non fuit: si caro eius ibi peccato obno
adhuc in lumbis abrahe sub peccato fuit: tamen ipsum
peccatũ eius non fuit. sub quo caro eius fuit. Hoc enim
solum eius ibi fuit: quod inde futurum eius fuit. Qua¬
propter leui illic et naturã et culpam habuit: qr inde
per propagationẽ originis. et naturã et culpã trahere
debuit. Quia ergo xp̃e in lumbis abrahe solam naturã
habuit. ꝑpterea quod ipsam solam inde accepturus fuit. pro¬
culdubio oblacione non eguit: que pro eo quod eius solũ
ibi erat necessaria non fuit. Oblacio enim non pro natura
sed pro culpa offertur: quia sipro culpa non esset. nat᷑a
oblacione opus non haberet. Sic itaq leui in lumbis abra¬
he decimatus est. quia et naturã et culpam ibi habuit: qͥ
et naturam et culpam inde accepturus fuit. Ap̃e uero de¬
cimatus non est: qui ꝓpterea quod inde solam naturam
accepturus erat. illam etiam tunc ibi culpam non habuit.

Expanded text:
Abrahae decimatus non fuit, si caro ejus ibi peccato obnoxAbrahae decimatus non fuit, si caro ejus ibi peccato obnoxadhuc in lumbis Abrahae sub peccato fuit, tamen ipsum peccatum ejus non fuit, sub quo caro ejus fuit. Hoc enim solum ejus ibi fuit, quod inde futurum ejus fuit. Quapropter Levi illic, et naturam et culpam habuit; quia inde per propagationem originis, et naturam et culpam trahere debuit. Quia ergo Christus in lumbis Abrahae solam naturam habuit: propterea quod ipsam solam inde accepturus fuit, procul dubio oblatione non eguit, quae pro eo quod ejus solum ibi erat, necessaria non fuit; oblatio enim non natura, sed pro culpa offertur, quia si pro culpa non esset, natura oblatione opus non haberet. Sic itaque Levi in lumbis Abrahae decimatus est, quia et naturam et culpam ibi habuit, qui et naturam et culpam inde accepturus fuit. Christus vero decimatus non est. Propterea quod inde solam naturam accepturus erat, illam etiam tunc ibi culpam non habuit,
Abbreviated transcription (Latin):
sub illo aliquando esse cessauit. Quando autẽ assu̾pta ẽ:¬
mundata est.Per eandem quippe grãm natura humana
mundata est. ut uerbo dei libera a peccato uniretur. per
quam xxp̃ianus a peccato liberatur: ut eidem nature in
xp̃o capite suo societur. Appareat itaq nobis sicut dicit
Ea gracia fit ab inicio fidei sue homo quicũq xp̃ianus.
qua gracia homo ille ab inicio suo factus est xp̃c: de ipso
spu et hic renatus. de quo est ille natus. Eodem sp̃u fit in
uobis remissio peocatorũ: quo spũ factum est. ut nullum
haberet ille peccatũ. Sic ergo factum est per grãm. ut ca¬
ro illa apeccato sub quo ab origine sua erat mnundaretur:
et mundata in illo qui liber ab omni peccato in ea futurꝰ
erat. a peccato libera assumeretur: ut nec gracia corrup¬
tiom nature p̾iudiciũ faceret: nec corruptio nature gra¬
tiam impediret. Quomodo ergo inquiunt xp̃c in lũbis

Expanded text:
sub illo aliquando esse desiit. Sed quando? Post sub illo aliquando esse desiit. Sed quando? Post mundata est. Per eamdem quippe gratiam natura humana mundata est, ut Verbo Dei libera a peccato uniretur, per quam Christianus a peccato liberatur, ut eidem naturae in Christo capite suo societur. Appareat itaque nobis, sicut dicit Ea gratia fit ab initio fidei suae; homo quicunque Christianus, qua gratia homo ille ab initio suo factus est Christus; de ipso spiritu et hic renatus, de quo est ille natus. Eodem spiritu fit in nobis remissio peccatorum, quo spiritu factum est, ut nullum haberet ille peccatum. Sic ergo factum est per gratiam, ut caro illa a peccato sub quo ab origine sua erat mundaretur; et mundata in illo qui liber ab omni peccato in ea futurus erat a peccato libera assumeretur, ut nec gratia corruptioni naturae praejudicium faceret, nec corruptio naturae gratiam impediret. Quomodo ergo, inquiunt, Christus in lumbis
Abbreviated transcription (Latin):
similiter ut leui in lumbis abrahe fuit. decimatũ non dici¬
nius: ne simili racione nouum quoq sacerdotium qđ in
xp̃o est. ibidem deciias dedisse conuineam᷑. Quod autẽ
leui qui scd̾m carnem in lumbis patris tunc fuit decimatus
est. et xp̃c qui scd̾m cornem ibidem fuit decimatus non est:
nullam causam aliam inueniri posse putant. nisi qr caro
fuit: atq ideo quod peccato obnorium erat expiacione egu¬
isse: quod autẽ mundũ atq a peccato liberum erat. ñ egu¬
isse. Tali ergo se racione probare putant. quod caro illa q̃
a uerbo assũpta est nũquã obnaxia peccato fuit: sed ab ini¬
tio siue meo a quo descendit. siue in hns per quos descendit.
inunda seruata sit a peccato: ut aliquando esse posset hostia
pro peccato. S catholice ueritatis diffinicio. filium dei qui
assũpsisse asserit liberam a peccato: et ideo liberam. qr libe¬
ratam. Ideo liberam. non quia sub illo nũquã fuit: sed qr

Expanded text:
similiter ut Levi in lumbis Abrahae fuit decimatum non dicisimiliter ut Levi in lumbis Abrahae fuit decimatum non dicimus, ne simili ratione novum quoque sacerdotium quod in Christo est, ibidem decimas dedisse convincamur. Quomodo autem Levi qui secundum carnem in lumbis Patris tunc fuit, decimatus est; et Christus qui secundum carnem ibidem fuit decimatus non est, nullam causam aliam inveniri posse putant nisi quia caro fuit. Atque ideo quod peccato obnoxium erat expiatione eguisse, quod autem mundum atque a peccato liberum erat, non eguisse. Tali ergo se ratione probare putant quod caro illa quae a Verbo assumpta est, nunquam obnoxia peccato fuit; sed ab initio sive in eo a quo descendit, sive in iis per quos descendit, munda servata sit a peccato, ut aliquando esse posset hostia pro peccato. Sed catholicae veritatis definitio Filium Dei quiassumpsisse asserit liberam a peccato, et ideo liberam; quia liberatam. Ideo liberam,
Abbreviated transcription (Latin):
te usq ad susceptionẽ sui a uerbo. liberam ab omni pecca¬
to et mundã deductã: ut nũquã sub peccato fuerit: et
ideo a peceato non liberatã sed liberam. Aiunt enim qr¬
illa pars nature humane sub peccato esse non debuit: ꝑ
quam ipsa natura humana ubi obnoxia peccato fuerat.
a peceato liberanda erat. Ad cõprobandam quoq eandem
estimationẽ. adducũt illud qd̾ apłs cum nouũ sacerdoci¬
um ueteri p̾ferendũ assereret: melchisedech qui tipum
ipsius xp̃i ac noui sacerdocii preferebat. ab abraham decimnas
iccepĩe ostendit: in qua decimatione etiam leuia quo uete¬
ris sacerdocii ministros descendisse dubium non est. decima¬
tum cõprobauit. Ac per hoc uetus sacerdotiũ qđ in leui
decimas dedit inferius: nouum autem quod in melehise¬
dech qui forma cxp̃i est decimas acceperit. superius et dig¬
nius est estimandũ. Ubi tamen xxp̃m qui tune scd̃m carnẽ

Expanded text:
te usque ad susceptionem sui a Verbo, liberam ab omni peccate usque ad susceptionem sui a Verbo, liberam ab omni peccato; et mundam deductam, ut nunquam sub peccato fuerit, et ideo a peccato non liberatam, sed liberam. Aiunt enim qilla pars naturae humanae sub peccato esse non debuit, per quam ipsa natura humana ubi obnoxia peccato fuerat, a peccato liberanda erat. Ad probandam quoque eamdem aestimationem adducunt illud quod Apostolus, cum novum sacerdotium veteri praeferendum assereret, Melchiipsius Christi ac novi sacerdotii gerebat, ab Abraham decimas accepisse ostendit . in qua decimatione etiam Levi a que veteris sacerdotii ministros descendisse dubium non est, decimatum comprobavit; ac per hoc vetus sacerdotium quod in Levi decimas dedit inferius; novum autem quod in Melchisedech, qui forma Christi est, decimas accepit, superius et dignius existimandum. Ubi tamen Christum qui tunc secundum carnem
Abbreviated transcription (Latin):
unus in diuinitate patris filius. omousion patri et filio
sp̃e sanctus. omousion deo et homini unus filius. manens
deus in homine suo. in gloria patris desiderabilis uideri
ab angelis: sicut pater et sp̃c sanctus adoratur ab angłis
sed homo in deum. et in homine deus Quia uerbum¬
ulti querunt de carne illa sine iuiquitate.iiii¬
quam uerbũ assũpsit. qualiter a peccato mun¬
da fuerit: et qualiter sine peccato penã pecca¬
⁊ portauerit. Et de eo quidem qualiter a peccato uel
munda fuerit uel inundata. quorũdam estimacionẽ tace¬
re non debemus: ne forte si non exponat᷑ non uideatur:
et si non uideatur quod est. credatur qđ non ẽ. Quidam
putant carnem illam que assũpta est a uerbo. ita ab ini¬
cio et in primo parente quando tota massa nat̾e huma¬
ne per peccatũ corrupta est. a contagio et a corruptiõe
peceati ĩ munem fuisse custoditam: et ab ipso primo paren¬

Expanded text:
idem in deitate Patris Filius; homousion Patri et Filio idem in deitate Patris Filius; homousion Patri et Filio Spiritus sanctus; homousion Deo et homini unus Filius manens Deus in homine suo in gloria Patris desiderabilis videri ab angelis. Sicut Pater et Spiritus sanctus adoratur ab angelis sed homo in Deum, et in homine Deus. CAP. V. QuMulti quaerunt de carne illa quam verbum assumpsit qualiter a peccato munda fuerit, et qualiter sine peccato poenam peccati portaverit. Et de eo quidem qualiter a peccato vel munda fuerit, vel mundata, quorumdam existimationem tacere non debemus, ne forte si non exponatur, non videatur, et si non videatur quod est, credatur quod non est. Quidam putant carnem illam quae assumpta est a Verbo ita ab initio et in primo parente quando tota massa naturae humanae per peccatum corrupta est, a contagione et a corruptione peccati immunem fuisse custoditam; et ab ipso primo paren
Abbreviated transcription (Latin):
sed unus filius. Idem. Deus hominẽ assũpsit. homo ĩ dĩ
transiuit. non nature uersibilitate. sed dei dignacione: ut
nec deus mutaretur in humanã substanciã assumendo
hominẽ. nec homo in diuinã. glorificatus in deum: quia
mutacio uel uersibilitas nature. uel diminutionem. uel
abolitionẽ facit. Creditur a nobis sine confusione ꝯiũcta
trutas: sine separatione distincta. Item. Nichil creatum
aut seruiens ui trinitate credendũ est. nichil mequale.
nichil gracie equale. nichil anterius posteriusue. aut
mimus. nichil extraneũ. aut officiale alteri: nichil sibi in¬
uifibile. nichil creaturis uisibile. nichil morib uel uolun¬
tate diuersum: nichil de trinitatis essentia ad creaturarũ
naturã deductũ. nichil officio singulare. nec alteri ꝯmu
nicabile. nichil confusum. sed totum ꝑfectum: qr totũ ex
uno et unum. nec tamen solitarium. Item. Omorsion gͦ

Expanded text:
sed unus Filius. Item Deus hominem assumpsit, homo in Deum sed unus Filius. Item Deus hominem assumpsit, homo in Deum transivit, non naturae versibilitate, sed Dei dignatione, ut nec Deus mutaretur in humanam substantiam assumendo hominem, nec homo in divinam glorificatus in Deum. Quia mutatio vel versibilitas naturae vel diminutionem vel abolitionem facit, creditur a nobis sine confusione conjuncta Trinitas, sine separatione distincta. Item. Nihil creatum, aut serviens in Trinitate credendum est, nihil inaequale, nihil gratiae aequale, nihil anterius, nihil posterius, aut minus, nihil extraneum aut officiale alteri, nihil sibi invisibile, nihil creaturis visibile, nihil moribus vel voluntate diversum, nihil de Trinitatis essentia ad creaturarum naturam deductum, nihil officio sinicabile; nihil confusum sed totum perfectum, quia totum ex uno, et unum, non tamen solitarium. Idem: Homousion ergo
Abbreviated transcription (Latin):
assũꝑsit: ut qui suscepit et quod fuscepit una esset in
trinitate ꝑsona. Neq enim assũpto homine qͣternitas
facta est sed trinitas mansit: assũptione illa ineffabili¬
ter faciente ꝑsone unius in deo et homine ueritatem.
uerum natum de deo patre. et uerum hominẽ natum de
homine matre: nec eius humanitatẽ quaminor ẽ patre.
minuere aliquid eius diuinitati qua equalis est patri.
Hoc ergo utrũq unus est ep̾e: qui et scd̾m dm̃ dixit
ego et pater unum sumus: et scd̾m hominẽ pater ma¬
ior me est. Ex quo deus homo esse cepit. non aliud ẽẽ¬
quod illo suscepto caro factum est: ut quẽ admodũ est una
persona quilibet homo anima scilicet racionalis et caro:
dei filius est: et deus et homo. Deus quia dei uerbum:
homo quia inunitate persone accessit dei uerbo anima
racionalis et caro. Et qui unicus dei filius est. etiam et
filius hominis idem ipse: utrũq ex utroq unus. xp̃c. unꝰ
dei filius. idemq hominis filius: non duo filii d̾s et homo.

Expanded text:
quod suscepit una esset in Trinitate persona. Neque enim homine assumpto, quaternitas facta est; sed Trinitas mansit; assumptione illa ineffabiliter faciente, personae unius in Deo et homine veritatem. tum, sed Deum verum natum de Deo Patre, et verum hominem natum de homine matre. Nec ejus humanitatem qua minor est Patre, minuere aliquid ejus divinitati qua aequalis est Patri. Hoc ergo utrumque unus est Christus qui et secundum Deum dixit: Ego et Pater unum sumus, et secundum hominem: Pater major me est . Ex quo homo esse cbum, quod illo suscepto caro factum est, utique Deus: ut quemadmodum est una persona quilibet homo, anima scilicet rationaDei Filius est, et Deus et homo: Deus, quia Dei Verbum, homo, quia in unitate personae accessit Dei Verbo, anima rationalis et caro. Et qui unicus Dei Filius est, etiam et filius hominis, id est ipse utrumque ex utroque unus Christus, unus Dei Filius, idemque hominis filius, non duo filii, Deus et homo,
Abbreviated transcription (Latin):
Iustũ est enim ut in uia uite corruptionẽ eaueat. qͥ ĩ pattia
uitam incorruptã expectat: et qui iam uita ꝓximi ꝑ aptã
uiolentiã non oppruit. etiam per fraudem occultã in his
que ad usum uiuendi data sunt ei non noceat: et ñ solum
ipse per se non noceat: sed neq nocentib ⁊ nocete uolentib
sua auctoritare uel attestacione. fiduciã aut firmam̃tũ
p̃stare non p̃sumat. Hoc enim sequenti mandato ꝓhibet᷑
cum dicitur. Per omĩa non falsum testimoniũ dices. Et qr
ab opere lesionis diu se cohbere non potest. qui m̃tẽ suã
ab intencione et uoluntate ledendi non cohibet: sequit̾
Hec sunt decem precepta. que prime ꝑfectionis uiam.
et seiitam pandunt directionis. Ut non mecheris. ñ concu¬

Expanded text:
Justum est enim ut in via vitae corruptionem caveat, qui in patria Justum est enim ut in via vitae corruptionem caveat, qui in patria vitam incorruptam exspectat, et qui vitam proximi per apertam violentiam non opprimit, etiam per fraudem occultam in iis quae ad usum vivendi data sunt ei non noceat. Et non solum ipse per se non noceat, sed neque nocentibus et nocere volentibus sua auctoritate vel attestatione fiduciam aut firmamentum praestare praesumat. Hoc enim in sequenti mandato prohibetur cum dicitur: Non falsum testimonium dices . Et quia ab opere laesionis diu se cohibere non potest, qui mentem suam ab intentione et voluntate laedendi non cohibet, sequitur s rem proximi tui . Haec sunt decem praecepta, quae primae perfectionis viam, et semitam pandunt directionis. Prima enim perfec
Abbreviated transcription (Latin):
deum. Post quam sequitur secunda tabula: de his que spec
tant ad ꝓprimũ. ħr imũ ergo preceptũ est secunde tabule in
quo tibi precipitur ut honores principiũ tuum. ut uitam
longeuã habere possis: qm̃ qui non honorat eum a quo ẽ.
dignus est ut retiere nom possit id quod ẽ. Scd̾m p̃ceptũ
est. non occides. Conuenienter sane cui in p̃cedenti manda¬
to uite longeuitas ꝓmittitur. hc ne alienã uitã extinguat
prohibetur: ut hoc ex caritate dei sit. quod principiũ suũ
honorans ad uitam que finẽ nescit inhiat. hoc uero ex cari¬
tate ꝓrimi: quod ad uite aliene finem nullo crudelitatis
odio se relarat. Deinde sequitur terciũ p̃ceptũ. non mecha¬
beris: et quartũ. non furtũ facies. Non mechaberis. hoc ꝑti¬
net ad uitam propriã: non furtum facies. hoc ꝑtinet ad ui¬
tam alieuã. Supra enim uissus est. et suam alterius uitam
conseruare: hic iubetur et suam et alterius uitã ñ ledere.

Expanded text:
Deum. Postquam sequitDeum. Postquam sequittant ad proximum. Primum praeceptum est secundae tabulae in quo tibi praecipitur, ut honores principium tuum, ut vitam longaevam habere possis ; quoniam qui non honorat eum a quo est, dignus est ut retinere non possit id quod est. Secundum praeceptum est: Non occides . Convenienter sane cui in pto vitae longaevitas promittitur, hic ne alienam vitam exstinguat prohibetur, ut hoc ex charitate Dei sit, quod principium suum honorans ad vitam quae finem nescit inhiat: hoc vero ex charitate proximi, quod ad vitae alienae finem nullo crudelitatis odio se relaxat. Deinde sequitur tertium praeceptum: Non maechaberis : et quartum: Non furtum facies . Non maechaberis, hoc pertinet ad vitam propriam: Non furtum facies, hoc pertinet ad vitam alienam. Supra enim jussus est et suam et alterius vitam conservare; hic jubetur et suam et alterius vitam non laedere.
Abbreviated transcription (Latin):
ordo uiuendi est: est utiq et ordo p̃cipiendi.
Primum ergo attende quod dicitur tibi. ut adores diñ
tuum et seruias illi: hoc est primũ preceptũ. In adoraci¬
one agnosce fidem: in seruitute intellige bonã oꝑacionẽ.¬
Post hec scd̾m preceptum sequitur. ut nomen dei tui non
assumas inuanũ: quatinus uerbũ ueritatis in ore tuo sit
propter ueritatẽ: ut post fidem cordis sequat confessio
oris. Primũ deuotio ad bonã conscienciã. postea exemplũ
operis ad bonam famã: nouissime uerbũ predicationis ad
doctrinã. Deinde sequitur terciũ preceptũ. et dicit̾ tibi
ut sabbatũ obserues. hoc est mentis quietẽ custodias:
ut non ꝑturberis ex aduersis foris occurrentib pro
ueritate: sed discas esse pacifieus etiam inter illos qui pacẽ
oderunt. Predices ueritatem: et non omittas caritatẽ. Hec
sunt tria precepta prime tabule: et de his que ꝑtinẽt ad

Expanded text:
ordo vivendi est, est utique et ordo praecipiendi. ordo vivendi est, est utique et ordo praecipiendi. Primum ergo attende quod dicitur tibi, ut adores Deum tuum, et servias illi . Hoc est primum praeceptum. In adoratione agnosce fidem, in serPost haec secundum praeceptum sequitur: Uvanum non assumas , quatenus verbum veritatis in ore tuo sit, propter veritatem, ut post fidem cordis, sequatur confessio oris. Primum devotio ad bonam conscientiam; postea exemplum operis ad bonam famam, novissime verbum praedicationis ad doctrinam. Deinde sequitur tertium praeceptum, et dicitur tibi, ut Sabbatum observes, hoc est mentis quietem custodias, ut non perturberis ex adversis foris occurrentibus pro veritate. Sed discas esse pacificus etiam inter illos qui pacem oderunt, praedices veritatem, et non omittas charitatem. Haec sunt tria praecepta primae tabulae, de iis quae pertinent ad
Abbreviated transcription (Latin):
lex quãuis concupiscenciã hominis a re aliena cohibu¬
it. in propria tamen minime tẽperauit: quia cũ diã
non concupisces urorẽ et rem ꝓximni tui. mulierẽ et
rem omĩno concupiscendã non uetuit: sed ab aliena
tantũ appetitũ cohibendũ demõstrauit. Noua autẽ lex
et in propriis tẽperatũ esse debere edocuit: ut omnẽ
illicitã concupiscenciã excluderet. Potest autẽ et alio
intellectu conuenienter dici. ueterem legem per con¬
cupisceuciã uxoris siue rei aliene. non illam significas¬
se que sola uoluntate agitur: sed ambitionẽ ⁊ machi¬
nacionem que studio quodam et annisu ad implendũ
des deriũ. et ad obtinendũ id qd̾ in desiderio e. exteriꝰ¬
S
opere exercetur. Noua aitem lex illicitã concu
sed intus quoq dipnabilem esse ostendit in desiderio¬
rdinem autem ipsorũ preceptorũ dei. siue
consideracione transire non oportet. Nam si

Expanded text:
lex, quamvis concupiscentiam hominis a re aliena cohibulex, quamvis concupiscentiam hominis a re aliena cohibuit, in propria tamen minime temperavit. Quia qui dixit: Non concupisces uxorem et rem proximi tui, mulierem et rem omnino concupiscendam non vetuit, sed ab aliena tantum appetitum cohibendum demonstravit. Nova autem lex et in propriis temperatum esse debere edocuit, ut omnem illicitam concupiscentiam excluderet. Potest autem et alio intellectu convenienter dici veterem legem concupiscentiam uxoris sive rei alienae non illam significasse, quae sola voluntate agitur; sed ambitionem et machinationem quae studio quodam et ad nisu ad implendum desiderium et ad obtinendum id quod in desiderio est exterius opere exercetur. Nova autem lex non solum damnavsed intus quoque damnabilem esse ostendit in desiderioOrdinem autem praeceptorum Dei sine consideratione transire non oportet. Nam si
Abbreviated transcription (Latin):
eptimũ preceptum quod et decimũ est: non
concupisces rem proximi tui. Hic opponen¬
dum uidetur contra hoc quod suꝑius dictũ
est in eo precepto quod superius datũ est de forni¬
catione cauenda non mechaberis. mechiam tantũ
corporalem esse prohibitam: postea uero per id qd̃
xp̃c in euuangelio dicit. quicũq uiderit mulierem
ad concupiscendũ eam. iam mechatus ẽ eam in corde
suo: omnem tam corporalem quã spiritalẽ inechiam
esie interdictam. Quomodo enim euuangeliũ supple¬
uit. quod lex scripta prius minus habuit: cũ id ipsũ
qd̾ eugłium adiccisse creditur. in lege prius scriptũ
inueniatur: Qui enim dixit non mechaberis cor¬
poralem mechiam prohibens: postea dixit non con¬
cupisces: etiam spiritalẽ mechiam omimodis cauen¬
dam esse ostendens. Quid ergo noua lex suppleuit:
qd̾ uetus minus habuit: Prohibuit lex corporalem
mechiam: prohibuit concupiscentiã. Quid amplius¬

Expanded text:
praeceptum quod et decimum est: Non praeceptum quod et decimum est: Non concupisces rem proximi tui . Hic opponendum videtur contra hoc quod superius dictum est in eo praecepto quod superius datum est de fornicatione cavenda. Non moechaberis, moechiam tantum corporalem esse prohibitam; postea vero per id quod Christus in Evangelio dicit: Quicunque viderit mulierem ad concupiscendam eam, jam moechatus est in corde suo; omnem tam corporalem quam spiritualem moechiam esse interdictam. Quomodo enim Evangelium supplevit quod lex scripta prius, minus habuit, cum idipsum quod Evangelium adjecisse creditur, in lege scriptum prius inveniatur? Qui enim dixit: Non moechaberis corporalem moechiam prohibens; postea dixit: Non concupisces, spiritualem moechiam omnino cavendam esse ostendens. Quid ergo nova lex supplevit, quod vetus minus habuit? Lex corporalem moechiam prohibuit, concupiscentiam p
Abbreviated transcription (Latin):
Dicit autem scriptura. Uota stuttorũ frangenda sũt.
Unde uota stultorũ intelligimus omĩa que uel mala
sunt. uel si bona sunt. ordinata tamen non sunt: quia
maius malum est quod est ex eis quam bonum quod est
in eis: ut uerbi gracia si mulier nolente uiro. aut uir
uolente muliere continentiã uoueret. aut subiectus
sine consilio et licentia prelati. inordinatã ꝓponeret
abstinentiã: eiusmodi uota quia manifeste stulta essẽt.
tenenda omĩno non essent. Qui uero bonũ quodcũq
uouet. si postea illud aut implere non potuerit. aut ꝓ
maiori bono perficiendo implere noluerit: poterit secũ¬
dum licenciam illorũ quibus dispensatio in eũ credita
est uotũ eius aut laxari aut mutari: ita ut in eius
arbitrio non constet uel hoc dimittere quod faciendũ
uouit: uel aliud pro eo facere. etiam si maius est : mul¬
Q extum preceptum. quod et nonum est.¬
nino uxorem procximi tui Septimum

Expanded text:
Dicit autem Scriptura: Vota stultorum frangenda sunt . Dicit autem Scriptura: Vota stultorum frangenda sunt . Unde vota stultorum intelligimus omnia quae vel mala sunt, vel si bona sunt ordinata tamen non sunt, et majus malum est quod est ex eis, quam bonum quod est in eis. Verbi gratia: Si mulier nolente viro aut vir nolente muliere voveret continentiam, aut subjectus sine consilio et licentia praelati sui inordinatam proponeret abstinentiam, hujusmodi vota quia manifeste stulta essent; tenenda omnino non essent. Qui bonum quodcunque vovet si postea illud aut implere non potuerit, aut pro majori bono perficiendo implere noluerit; poterit secundum licentiam eorum quibus dispensatio in eum credita est, votum ejus aut laxari aut mutari, ita ut in ejus arbitrio non constet vel hoc dimittere quod faciendum vovit, vel aliud pro eo facere, etiam si majus esextum praeceptum quod et nonum es uxorem proximi tui . Septimum
Abbreviated transcription (Latin):
eriuriũ est: mendaciũ sacroscã attes ꝑiurio¬
tacione inducta confirmatũ. Qui enĩ falsũ
iurat: peierat. uel ꝑuirat. In quo primum
malum est culpa mendacii. cum id quod falsũ ẽ dicitur:
scd̾m autẽ qd̾ ad tuendã falsitatẽ testimoniũ ueritatis
irreuerenter usurpatur. Qui inderit alium falsũ iura¬
re uolentẽ. particeps peccati efficitur si consentit: et si
non quantũ potest salua ueritate ne malũ ꝑficiatur
contradicendo ⁊ admonendo obsistit. Hic autẽ consi¬
derandũ est. qd̾ peccatũ fiatris cum probare ñ possumꝰ
publicare non debemus: ne forte uideamur nolle ꝓxi¬
mum nr̃m corrigere. sed infamare. Proptẽa admoni¬
tio peccantib adhibenda est: ubi negantib testimo¬
nium conuicens adduci non potest De uoto¬
otum est: uoluntaria sponsio animi. Qͥs qͥs
deo uotum uouet. reddere debet qd̾ uouet:
Liuxta illud propħe. Uouete ⁊ reddite dño.

Expanded text:
erjurium est mendacium sacrosancta atteserjurium est mendacium sacrosancta attestatione inducta confirmatum. Qui enim falsum jurat pejerat vel perjurat; in quo primum malum est culpa mendacii, cum id quod falsum est dicitur. Secundum autem quod ad tuendam falsitatem testimonium veritatis irreverenter usurpatur. Qui viderit alium falsum jurare volentem, particeps peccati efficitur si consentit: et si non quantum potest salva veritate ne malum perficiatur contradicendo et admonendo obsistit. Hic autem considerandum est quod peccatum fratris cum probare non possumus, publicare non debemus, ne forte videamur nolle proximum nostrum corrigere, sed magis infamare. Propterea admonitio peccantibus adhibenda est ubi negantibus testimonium convincens adduci non potest. Votum est voluntaria sponsio animi. Quisquis Deo votum vovet, reddere debet quod vovet, juxta illud Prophetae: Vovete et reddite Domino .
Abbreviated transcription (Latin):
Qui non solũ mentiendo reus efficitur: sed
malicia est: si autem ignorans. rep̃h ensibilis negligencia:
on omne iuramentũ malũ est: De iuram̃to¬
et tamen omne iuram̃tũ teste ueritate a ma¬
lo est. Qui enim uerũ iurat ꝓ necessitate
proximi. aut pro utilitate. cum scilicet is cui urat᷑
aut credere non potest pro ignorantia. aut credere
recusat pro malicia. eiusmodi iuram̃tũ malũ quidem
non est illi qui iurat. quia ex necessitate contestastur
ueritati: ⁊ tamen a malo est il lius cui iurat: hoc est
uel ex infirmitate si credere aliter non potest: uel
si credere contẽpnit ex ꝑuersitate. Qui autẽ sine cau¬
sa iurat. etiam si uerum iurat sine culpa non est: qr
auut pro leuitate arguitur. aut pro contumatia ꝯdẽp¬
natur. Qui malũ se facturum iurat: peccat. In quo
tamen melius est iuram̃tũ frangere quã adimplere:
ita quidem ut et nalũ caueat qd̾ iurauit. et nichi¬
lominiis culpam agnoscat in eo quod iurauit De¬

Expanded text:
qui non solum mentiendo reus efficitur, sed malitia est; si autem ignorans, reprehensibilis negligentia. Non omne juramentum malum est, et tamen omne juramentum teste veritate a malo est. Qui enim verum jurat pro necessitate proximi, aut pro utilitate, cum scilicet is cui juraratur aut credere non potest propter ignorantiam, aut credere recusat propter malitiam; hujusmodi juramentum malum quidem non est illi qui jurat, quia ex necessitate contestatur veritati; et tamen a malo est illius cui jurat, hoc est, vel ex infirmitate si credere aliter non potest, vel si credere contemnit, ex perversitate. Qui autem sine causa jurat, etiam si verum jurat, non sine culpa est; aut quia pro levitate arguitur, aut pro contumacia condemnatur. Qui malum se facturum jurat peccat. In quo tamen melius esset juramentum frangere, quam adimplere, ita quidem ut et malum caveat quod juravit, et nihilominus culpam agnoscat, in eo quod male juravit. P
Abbreviated transcription (Latin):
sio et hostie pro pectato et pro delicto: et cetera quedã
que specialiter ad en unoacione et remissionẽ instituta
fuerunt. Scdi uitem quasi id exercitaicionẽ fuer̃t ꝓpo¬
sita. ut in eis deuocio fideliũ exerceretur. et meritũ au¬
geretur: quales scilicet fuerunt hostie pacificorũ. que
Tercia instituta fuerunt quasi id preparacionẽ quãdã:
ut qu asi instrum̃ta quedam essent ad cetera sacram̃ta
tractinda et scĩficanda: quale fuit tabernaełm et atri¬
um et onia utensili a que continebant in eis. necñ et
sacra induita t unistranciũ: et cetera omĩa que ad

Expanded text:
fuit, et hostiae pro peccato et pro delicto et caetera; quaedam fuit, et hostiae pro peccato et pro delicto et caetera; quaedam quae specialiter ad emundationem et remissionem instituta fuerunt. Secunda autem quasi ad exercitationem fuerunt proposita, ut in eis devotio fidelium exerceretur, et meritum augeretur: quales fuerunt hostiae pacificorum, quae Tertia instituta fuerunt quasi ad praeparationem quamdam, ut quasi instrumenta quaedam essent ad caetera sacramenta tractanda et sanctificanda, quale fuit atrium et tabernaculum, et omnia utensilia quae continebantur in eis; necnon et sacra indumenta minist
Abbreviated transcription (Latin):
atur: et nouissime ꝑ grãm consũmatur. De p̃ceptis
suꝑadditis et mobilib. quedã etiam nũc in temꝑe gr̃e
pro exercitacione retenta sunt: sicut est obseruancia
ieiuniorũ et alia quedã. que cũ suꝑiorib tẽporibus
fuerint instituta. ꝓuide tam̃ ad presentium instructi¬
onem sunt reseruata: sed ea potissimum que ad
spiritalis studii exercitacionem spectant. tempo¬
re gracie fideliter reseruantur: his que ad carna¬
les obseruancias pertinebant omnino abolitis:
Quia tria sint genera sacram̃torum in lege. de¬
ria genera sacramentorũ inuetiiuntur fuise
sub lege scripta: qued i specialiter ad remedi¬
Ium. quedam uero ad obsequiũ: quedam ad
cultum diuinũ. Prima ꝑtinent ac peccatorũ remiisio¬
nem secunda ad exercendã deuoci nẽ: tercia ad colen¬
dam pietatem. Prima instituta fuerunt quasi ad neces¬
sitatem. ut in eis homo scĩficaretur. qualis fuit cireũci

Expanded text:
atur; et novissime per gratiam consummatur. De praeceptis atur; et novissime per gratiam consummatur. De praeceptis superadditis et mobilibus quaedam etiam nunc in tempore gratiae pro exercitatione retenta sunt, sicut est observantia jejuniorum; et alia quaedam quae cum superioribus temporibus fuerunt instituta, pro inde tamen ad praesentium instructionem sunt reservata; et ea potissimum quae ad spiritualis studii exercitationem spectant, tempore gratiae reservantur: iis quae ad carnales observantias pertinebant abolitQuod tria sunt genera sacramentorum in lege. Tria genera sacramentorum inveniuntur fuisse sub lege scripta, quaedam specialiter ad remedium, quaedam vero ad obsequium, quaedam ad cultum divinum. Prima pertinent ad peccatorum remissionem; secunda ad exercendam devotionem; tertia ad colendam pietatem. Prima instituta fuerunt quasi ad necessitatem, ut in eis homo sanctificaretur, qualis circumcisio
Abbreviated transcription (Latin):
uide tria hec in seriprura dei similia. Diaxc script̾a. Car¬
nem cum sanguine non comedetis. Hoc est elementum.
Subninã postea. non occides. Hoc est exordiũ. Postea
cõpleuit etiam iram ꝓhibens. Hoc efr secmo. Item dix̃
carnẽ porcinã non edendã. In hoc fuit elem̃tũ. Addi¬
dit post hoc. non mechaberis. In hoc fuit exordium.
Nouissime apposuit. Si quis uiderit mulierẽ ad con¬
cupiscendũ eam: iam mechatus est eã in corde suo. In ħ
fuit sermonis cõpletio. Precepta igitur ad tẽpus suꝑad¬
dita: elem̃ta fuerũt. Precepta decalogi: erordia. Precep¬
ta noui testam̃ti: sermo. Prima ex instituciõe discipli¬
ne. scd̾a ex ueritate nature: tercia ex ꝑfectiõe gracie.
Precepta ĩmobilia naturaliter priora sunt: sed p̾cepta
mobilia sicut dictum est significatione p̃cedunt: quia
in eis primũ bonitas formatur. que postea in illis incho¬

Expanded text:
Vide tria haec in Scriptura Dei similia. Dixit Scriptura: CarVide tria haec in Scriptura Dei similia. Dixit Scriptura: Carnem cum sanguine non comedetis ; hoc est elementum. Subjunxit postea: Non occides , hoc est exordium. Postea complevit etiam iram prohibens, hoc est sermo . Item dixit carnem porcinam non edendam , in hoc fuit elementum. Addidit post hoc: Non moechaberis , in hoc fuit exordium. Novissime apposuit: Si quis viderit mulierem ad concupiscendam eam, jam moechatus est in corde suo , etc. In hoc fuit sermonis completio. Praecepta igitur ad tempus, superaddita, elementa fuerunt. Praecepta decalogi, exordia. Praecepta Novi Testamenti, sermo. Prima ex institutione disciplinae; secunda ex veritate naturae; tertia ex perfectione gratiae. Praecepta immobilia naturaliter priora sunt. Praecepta mobilia sicut dictum est, significatione praecedunt; quia in eis primum bonitas formatur, quae postea in illis incho
Abbreviated transcription (Latin):
mile erat et hoc quod ꝑmissi sunt pro illata iniuria ta¬
lionem reddere: ne forte uehemtiori furore exardescentes
maiora illatis conarent mala referre. Multa sunt et alia
genera preceptorũ. que in lege scripta continent᷑: decen¬
cia quidem ad exteriorẽ conuersationẽ. et simul apta ad
spiritalem significationẽ. In his ergo om̃ibus illam quã
apostolus posuit discretionẽ: in elementis exordii sermo¬
nis dei significatã notamus. Sunt enim tria hec: elem̾ta.
exordia. sermo. In elementis sonus est: sed sensus non ẽ.
Unde nec exordiũ dicunt᷑: quia sensus in eis ñ incipit.
Dictiones. exordia sensuũ sunt. Unde et dictiones uocan¬
tur. quasi iam aliquid dicentes. et prime partes or̃onis:
quia principiũ intelligentie ab eis oritur. In elementis
ergo sonus est: et sensus non est. In exordio sensus est:
sed cõpletus non est. In sermone sensus est: et ꝑfectus ẽ.

Expanded text:
mile erat et hoc quod permissi sunt pro illata injuria, tamile erat et hoc quod permissi sunt pro illata injuria, talionem reddere, ne forte vehementiori furore exardescentes, majora illatis conarentur mala referre. Multa sunt alia genera praeceptorum quae in lege scripta continentur, decentia quidem ad exteriorem conversationem, et simul apta ad spiritualem significationem. In his ergo omnibus, illam quam Apostolus posuit discretionem in elementis exordii sermonis Dei significatam notamus. Sunt enim tria haec: elementa, exordia, sermo. In elementis sonus est, sed sensus non est, unde nec exordium dicuntur, quia sensus in eis non incipit. Dictiones exordia sensuum sunt, unde et dictiones vocantur quasi jam aliquid dicentes, et primae partes orationis, quia principium intelligentiae ab eis oritur. In elementis ergo sonus est, et non sensus; in exordio sensus est, sed completus non est; in sermone sensus est, et perfectus.
Abbreviated transcription (Latin):
iala fuissent. si concessa ñ fuissent. Uerbi gr̃a. Dixit lex
ut si quis turpitudinẽ aliquã in uocore sua inuenisset.
et ob id illam odio haberet. scriberet illi libellũ repudu
et sic eam dimnitteret: qr uidelicet erat melius ut odio
habita scd̾m uoluntate dimitteret᷑. quã contͣ uoluntatẽ
retenta occideretur. Dictum est in lege iterum tuu iuram¬
tum dno offeris. et iurabis per onm: non quia uidelicet
iurare aut per dñm iurare bonum est: sed idcirco ĩꝑfectis
iuram̃tum conceditur. ut facilius ꝑiuriũ uitaret᷑. Simul
etiam ut nomen dni uenerari discerent. cum illud frequen¬
tius in assertionẽ et testimoniũ dictorũ suorũ acciꝑent.
et non cogerent nomina falsorũ deorũ ad confirmanda
iuram̃ta sua assumere: quibus non solũ ꝑmissum. s pre¬
ceptum fuerat: ita dutarat si causa confirmande uerita¬
tis expostularet. nomen dñi intestimoniũ inuocare. Si¬

Expanded text:
mala fuissent, si concessa non fuissent. Verbi gratia: Dicit lex mala fuissent, si concessa non fuissent. Verbi gratia: Dicit lex ut si quis turpitudinem aliquam in sua uxore invenisset, et ob id illam odio haberet, scriberet ei libellum repudii, et sic eam dimitteret ; quia videlicet melius erat ut odio habita secundum voluntatem dimitteretur, quam contra voluntatem retenta occideretur. Dictum est etiam in lege: Juramentum tuum Deo offeras et jurabis per Deum ; non quia videlicet jurare per Deum bonum est, sed idcirco imperfectis juramentum conceditur, ut facilius perjurium vitaretur. Simul ut etiam nomen Dei venerari discerent, cum illud frequentius in assertionem et testimonium dictorum suorum acciperent, et non cogerentur nomina falsorum deorum ad confirmanda juramenta sua assumere, quibus non solum permissum sed praeceptum fuerat; ita duntaxat si causa confirmandae veritatis expostularet, nomen Domini ad testimonium invocare. Si
Abbreviated transcription (Latin):
partem deflexit: ita ut iam ea que prohibita sunt. sine
culpa non possint fieri: neq rursum ea que p̾cepta sũt.
possint omĩno sine culpa dimitti. Quod tam̃ non natura
rei facit: sed uis et obediencia mandati. Prohibuit lex
aro cum sanguine comederetur: non quia hoc quantũ
ad naturã rei malũ erat: sed quia malũ erat qđ̾ in isto sig¬
nificari debuerat. Quasi eium caro cum sanguine editur:
quando quis in opere furoris et crudelitatis delectatur.
Mandauit etiam eadem lex a carne porcina abstinen¬
dum: opera scilicet ĩmundicie uitanda significãs. Ad
hunc modũ aliorũ quoq animaliũ tam uoluchrũ quã
piscium. et eorũ que in terra uersantur. quedam ab esu
fecerat naxia. institucio per dispensationẽ qͣsi naxia ui¬
tare mandauit. Erant autẽ quedã alia de his mediis.
que lex scripta magis per concessionẽ proposuit. quã
per preceptionẽ. uel prohibitionẽ: que fortassis per se

Expanded text:
partem deflexit; ita ut jam ea quae prohibita sunt sine partem deflexit; ita ut jam ea quae prohibita sunt sine culpa non possint fieri, neque rursum ea quae praecepta sunt, possint omnino sine culpa dimitti. Quod tamen non natura rei facit: sed vis et obedientia mandati. Prohibuit lex ne caro cum sanguine comederetur; non quia hoc quantum ad naturam rei malum erat, sed quia malum erat, quod in isto significari debuerat. Quasi enim caro cum sanguine editur, quando quis in opere furoris et crudelitatis delectatur. Mandavit etiam eadem lex a carne porcina abstinendum; opera scilicet immunditiae vitanda significans. Ad hunc modum aliorum quoque animalium tam volucrum quam piscium et corum quae in terra verfecerat secunda institutio per dispensationem quasi noxia vitare mandavit. Erant autem quaedam alia de his mediis, quae lex scripta magis per concessionem proposuit, quam per praeceptionem vel prohibitionem, quae fortassis per se
Abbreviated transcription (Latin):
uocantur: qm naturalib mandatis scdm dispen¬
fationem ad tẽpus suꝑaddita sunt. siue pro exer¬
citacione. siue pro significatione. Pro exercitacione qͥdem:
ut plurima essent. in quib erudiendorũ obediencia ꝓbare¬
tur: et deuocio excoleret᷑. Pro significatione autem. ut ĩ eis
future ueritatis signa prepararent᷑: et per ipsa que corpo¬
raliter agenda p̃cipiebantur. que spiritaliter agenda uel cre¬
denda erant demõstrarent᷑. Hec autem omĩa de mediis sũt
sũpta: hoc est de his que in sua natura nec ita bona erant.
ut incuitabiliter debuissent fieri: nec ita inala ut omĩno
debuissent ex necessitate uitari. Omĩa enim hec que in eiꝰ¬
modi mandatis proposita sunt. quantũ ad suã naturam
talia fuerunt. ut pro arbitrio agentis sine culpa possent
fieri: et rursum sine culpa intermitti. Accedens autem
mandatũ. hec que per se media erant. et ad utrũlibet
se habebant. siue precipiendo siue prohibendo. in alterã

Expanded text:
mandatis secundum dispensationem ad tempus superaddita sunt, sive pro exercitatione, sive significatione. Pro exercitatione quidem ut plurima essent in quibus erudiendorum obedientia probaretur, et devotio excoleretur. Pro significatione autem ut in eis futurae veritatis signa praepararentur, et per ipsa quae corporaliter agenda praecipiebantur, quae spiritualiter agenda vel credenda erant demonstrarentur. Haec autem omnia de mediis sumpta sunt; haec est de iis quae in sua natura, nec ita bona erant ut inevitabiliter debuissent fieri; nec ita mala ut omnino debuissent ex necessitate vitari. Omnia enim haec quae in hujusmodi mandatis proposita sunt quantum ad suam naturam talia fuerunt, quae pro arbitrio agentis sine culpa possent fieri, et rursum sine culpa intermitti. Accedens autem mandatum hoc, quae per se media erant et ad utrumlibet se habebant, sive praecipiendo, sive prohibendo in alteram
Abbreviated transcription (Latin):
ueritas dicit. Multa habeo uobis dicere: seo non potes¬
tis portare modo. Quod utiq non dixisset: si uerita¬
tem tacere semper culpa esset: De falso testimonio¬
alsum itaq testimoniũ est: cum quis alteriꝰ
mendacio de ueritate testimoniũ perhibet.¬

Expanded text:
veritas dicit: Multa habeo vobis dicere, sed non potesveritas dicit: Multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo ; quod utique non dixisset, si veritatem tacere semper culpa esset. Falsum testimonium est cum quis alterius mendacio de veritate testimonium perhibet
Abbreviated transcription (Latin):
tatis tamen culpam non euadũt. Est adhuc aliud genus
mendacii. cum aliquis quasi huinilitatis causa mentiri
uidetur. ut pote cum se peccatorẽ dicit. et tamen non ita
sentit ut dicit: de quo uerissime dictun ẽ. quia cũ causa
humilitatis quis mentitur. si antequã m̃tiret᷑ peccator
non erat. mentiendo efficit᷑ qd̾ non erat: ꝙ qui peccato¬
rem se dicit ⁊ non ita credit. ueritas in illo ñ est. Est ali¬
ud genus mñdacii. cum pro solute uel uita alterius conser¬
uanda aliquis m̃titur: qd ⁊ ipsũ nullomͦ aꝓꝓbandũ est.
Male enim mentiendo uitam seruat in alterius corpore:
qui per mendacium uitam extinguit et ueritatẽ in suo
corde. Potest tamen in eiustodi aliquando sine culpa ue
ritas celari: quando causa salutis nostre siue utilitatis
aliene racio exposcit. Longe enim aliud est qd uerũ
eit tacere: atq aliud qd̾ falsum est asserere. Ipsa qͥppe

Expanded text:
tatis tamen culpam non evadunt. Est adhuc aliud genus tatis tamen culpam non evadunt. Est adhuc aliud genus mendacii, cum aliquis quasi humilitatis causa mentiri videtur, utpote cum se peccatorem dicit, ettamen non ita sentit ut dicit, de quo verissime dictum est, quia cum causa humilitatis quis mentitur, si antequam mentiretur peccator non erat; mentiendo efficitur quod non erat, quia qui peccatorem se dicit, et non ita credit, veritas in eo non est. Est aliud genus mendacii cum pro salute vel vita alterius conservanda aliquis mentitur, quod et ipsum nullo modo approbandum est. Male enim mentiendo vitam servat in alterius corpore, qui per mendacium veritatem exstinguit in suo corde. Potest tamen in hujusmodi aliquando veritas sine culpa celari, quando causa salutis nostrae sive utilitatis alienae ratio exposcit. Longe enim aliud est, quod verum est tacere, atque aliud quod falsum est asserere. Ipsa enim
Abbreviated transcription (Latin):
dum putant. Mendaciũ est falsa significatio cum uolun¬
tate fallendi: que uel presencialiter ad est. uel postea ad¬
uenit. Nam si quis alteri ꝑmitteret se aliquid daturũ
habens uoluntatẽ dandi cum ꝓmitteret. postea uero mu¬
tata uoluntate dare nollet. mendaciũ esset : non qui a
mendaciũ est significatio falsa. idest oracio. uel locutio:
per quam ille qui loquitur auditori falsum significare
intendit. et putat. Nam et si uerum sit idest ita sit
ut dieit: mentitur tamen ille qui loquitur. cum opi¬
uione et intencione fallendi. Iocosa mendacia. ⁊ yronie.
et parabole. inendacia non sunt. Alioquin scĩ rep̃hen¬
sibiles inuenirent᷑ : qui in parabolis et yroniis multa lo¬
cuti sunt. S et ipse xp̃c in parabolis loquebatur ad
turbas: quas utiq in sermone suo non assũpsisset. si ul¬
lum mendaciũ in eis constaret. Hoc solum inter est qd̾
iocosa mendacia et si falsitatis reatũ non incidunt: leui¬

Expanded text:
dum putant. Mendacium est falsa significatio cum volundum putant. Mendacium est falsa significatio cum voluntate fallendi, vel quae praesentialiter adest, vel postea advenit. Nam si quis alteri promittens se aliquid daturum, habens voluntatem dandi cum promitteret, postea vero mutata voluntate dare nollet, mendacium esset, non quia inMendacium est significatio falsa, id est oratio vel locutio per quam ille qui loquitur auditori falsum significare intendit, et putat. Nam, etsi ita sit ut dicit, mentitur tamen ille qui loquitur cum opinione et intentione fallendi. Jocosa mendacia, et ironiae, et parabolae, mendacia non sunt; alioquin sancti reprehensibiles invenirentur, quia in parabolis et ironiis multa locuti sunt. Sed ipse Christus in parabolis loquebatur ad ipsas turbas, quas utique in sermone suo non assumpsisset, si ullum in eis mendacium constaret. Hoc tantum interest quod jocosa mendacia et si falsitatis reatum non incidunt levi