comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ed nunc super est: ut rei geste ueritatẽ diligen¬
tius ꝓsequam̃. Principiũ igitur diuinor̃ oꝑũ.
fuit creacio lucis: quando ipsa lux ñ materia¬
liter de nichilo creata est. sed de preiacenti illa uniuersi¬
tatis materia formaliter facta est ut lux esset: et uim ac
proprietatẽ lucendi haberet. Hoc opus prima die factum
est. sed huius operis materia ante primã diem creata est:
maxq cum ipsa luce dies cepit: quia ante lucem nec uox
fuit nec dies. etiam si tempus fuit. Si autem querit᷑ qualis
hec lux fuit. corporea an incorporea: et si corporea cuius¬
modi corpus habuit. et utrum uno loco circũscripta.
an ubiq diffusa. utrum in motu. uel ĩmobilis: quantum
ego arbitror rectissime respondetur. corporalib rebus :
uisibilib illuminandis. non nisi lucem corporeã congrue¬
re potuisse : omne autem corpus quãlibet subtile ⁊ spiri¬
tali nature approximans loco circũseribi necesse ẽẽ. Rur¬

Expanded text:
ed nunc superest ut rei gestae veritatem diligentius prosequamur. Principium ergo divinorum operum fuit creatio lucis, quando ipsa lux non materialiter de nihilo creata est; sed de praejacenti illa universitatis materia formaliter facta est ut lux esset, et vim ac proprietatem lucendi haberet. Hoc opus prima die factum est; sed hujus operis materia ante primam diem creata est. Moxque cum ipsa luce dies coepit; quia ante lucem nec nox fuit nec dies, etiamsi tempus fuit. Si autem quaeritur qualis haec lux fuit, corporea an incorporea, et si corporea cujusmodi corpus habuit, et utrum uno loco circumscripta an ubique diffusa, utrum in motu an immobilis; quantum ego arbitror rectissime respondetur, corporalibus rebus et visibilibus illuminandis, non nisi lucem corpoream congruere potuisse. Omne autem corpus quantumlibet subtile et spirituali naturae approximans, loco circumscribi necesse est. Rur
Abbreviated transcription (Latin):
terram erat. celum erat. Ergo celum supra tertam erat.
erant. totũ aque et totũ celum: quia idem aque ⁊ celum.
Secunda dic factũ est firmam̃tũ et uocatũ eit celum: et
positũ est ut diuideret inter aquas et aquas: et que priꝰ
aque erant. facte sunt aque et aque: aque que sub celo
et aque que super celum. et factum est celum celũ: ⁊ ce

Expanded text:
terram erat coelum erat. Ergo coelum supra terram erat. terram erat coelum erat. Ergo coelum supra terram erat. erant. Totum aquae et totum coelum; quia idem aquae et coelum. Secunda die factum est firmamentum et vocatum est coelum; et positum est, ut divideret inter aquas et aquas, et quae prius aquae, erant factae sunt aquae, aquae quae sub coelo et aquae quae super coelum. Et factum
Abbreviated transcription (Latin):
super terrã. Sed quid erat super terram: Duo in principio
posita sunt: celum et terra. Quid horum putas subtus: aut
quid supra fuisse dicemus: Aut terra supra et celum subtus:
aut terrã subtus et celum supra. S nũquid credendũ est in¬
illa prima condicione rerum. celum subterius fuisse creatũ:
et postea in formatione supta dispositũ: Fortassis qr prius
scriptura nominauit celum quã terram: ꝓpterea celũ quasi
fundam̃tũ subtus creatum fuisse quis dicat. Ego autem ñ
ordinis sed dignitatis causa sic positũ reor: et quia etiam
sermo sequens de elemento terre quasi de proximo.⁊ ob
hoc posterius nominato habendus fuit: ideo et priꝰ celum
et postea terra nominari debuit. S neq ipsa conditorum
natura alium positionis aut locationis ordinẽ pateretur:
quam ut ponderosa deorsum. et sursum leuia disponeren¬
tur. Ergo terra deorsum erat. et celum sursum: et qd̾ supͣ

Expanded text:
super terram. Sed quid erat super terram? Duo in principio super terram. Sed quid erat super terram? Duo in principio posita sunt coelum et terra. Quid horum putas subtus, aut quod supra fuisse dicemus? Aut terra supra et coelum subtus; aut terra subtus et coelum supra? Sed nunquid credendum est prima illa conditione rerum coelum subter creatum fuisse; et postea in formatione supra dispositum? Fortassis quia prius Scriptura nominavit coelum quam terram, propterea coelum quasi fundamentum subtus creatum fuisse quis dicat. Ego aut non ordinis sed dignitatis causa sic positum reor; et quia etiam sermo sequens de elemento terrae quasi de proximo et ob hoc posterius nominato habendus fuit, ideo et prius coelum et postea terra nominari debuit. Sed neque ipsa conditorum natura alium positionis aut locationis ordinem pateretur, quam ut ponderosa deorsum, et sursum levia disponerentur. Ergo terra deorsum erat et coelum sursum, et quod supra
Abbreviated transcription (Latin):
ficans intelligendũ. Propterea nãq suꝑ faciem abissi te¬
nebre erant: quia abissus subtus erat. ⁊ desuꝑ caligo
tenebrosa erat. Neq abissus tenebre erat. quia lumen
futura non erat: sed desuper faciem abissi tenebrarũ lo¬
cus fuit: in eo scilicet elem̃to unde lumen postea ueni¬
re debuit. Neq enim nisi in lucis loco tenebre esse potu¬
erunt. Propterea tenebre erant super faciem abissi: et
sp̃c dei ferebatur super aquas. Subito hic aquas nomi¬
nat: cum prius in rerũ creacione de sola terra et celo.¬
mencionem fecisset. Sed non propterta aquas increatas esse
credendum est: quia in creatione rerum. aquarum nom̃ posi¬
tum non est: quia ipsum celum ipse sunt tenebre. ipse ⁊ aq̃.
Celum propter leuitatẽ. tenebre propter lucis priuacionem:
aque propter motum et fluctuacionẽ. Nam si abissus in tra
erat. et tenebre erant super faciem abissi: ergo tenebre erãt

Expanded text:
ficans intelligendum. Propterea namque super faciem abyssi teficans intelligendum. Propterea namque super faciem abyssi tenebrae erant; quia abyssus subtus erat, et desuper caligo tenebrosa erat. Neque abyssus tenebrae erat, quia lumen futura non erat; sed desuper faciem abyssi tenebrarum locus fuit. in eo scilicet elemento unde lumen postea venire debuit. Neque enim nisi in lucis loco, tenebrae esse potuerunt; propterea tenebrae erant super faciem abyssi. Et spiritus Domini ferebatur super aquas . Subito aquas nominat, cum prius in rerum creatione de sola terra et coelomentionem fecisset. Sed non propterea aquas increatas esse credendum est, quia in creatione rerum aquarum nomen positum non est; quia ipsum coelum ipsae sunt tenebrae, ipsae et aquae. Coelum propter levitatem; tenebrae propter lucis privationem; aquae propter motum et fluctuationem. Nam si abyssus in terra erat et tenebrae erant super faciem abyssi; ergo tenebrae erant
Abbreviated transcription (Latin):
celum ⁊ t̾ram. Terra autem erat inanis et uacua: siue
ut alia trans lacio habet in ꝯposita: et tenebre erãt super
faciẽ abissi. fer celum namq et terram. materiã illam
omĩum celestium terrestriũq hoc loco significari puto:
de qua postea succedenter informa facta sunt. que in ip¬
sa prius per essentiam simul creata fuerunt. Ibi nãq erat
ipsum t̾re elementũ: et celum erat mobilis illa et leuis
confusio reliquorũ trium. que in circuitu medio iacentis
terre suspensa ferebatur: et his duob omĩum corporũ
siue celestiũ siue terrestriũ formandorũ materia contine¬
batur. Deinde sequitur scriptura et dicit: ⁊ tenebre erãt
super faciem abissi. Duo superius proposuerat. uidelicet
celum et terram: modo quedam alia duo subiungit. scili¬
cet tenebras et abissum: alterum id est abissum in terra.
alterũ id est tenebras in eo quod celum uocauerat signi¬

Expanded text:
coelum et terram. Terra autem erat inanis et vacua ; sive, coelum et terram. Terra autem erat inanis et vacua ; sive, ut alia translatio habet, « incomposita, » et tenebrae erant super faciem abyssi . Per coelum namque et terram, materiam illam omnium coelestium terrestriumque, hoc loco significari puto, de qua postea succedenter in forma facta sunt quae in ipsa prius per essentiam simul creata fuerunt. Ibi namque terra erat ipsum terrae elementum, et coelum mobile erat illa et levis confusio reliquorum trium quae in circuitu medio jacentis terrae suspensa ferebatur; et his duobus omnium corporum coelestium sive terrestrium formandorum materia continebatur. Deinde sequitur Scriptura et dicit: Et tenebrae erant super faciem abyssi. Duo superius proposuerat; videlicet coelum et terram. Modo quaedam alia duo subjungit scilicet tenebras et abyssum; alterum, id est abyssum in terra, alterum, id est tenebras in eo quod coelum vocaverat, signi
Abbreviated transcription (Latin):
rigebantur. quousq nunc sũmũ corporee creature per¬
tingit: totũq hoc spacium quod a suꝑficie terre medio
iacentis loco. usq ad extremũ suppremũq ambitus celi
lunitem patet. illa nebula et caligine replebat᷑. Et qui
nunc sunt aluei siue thracones aquarũ. iam tũc in ipso
nascentis mundi exordio in corpore terre futura aquis
receptacula parata erant: in quib etiam magna illa
abissus. de qua omĩum fluenta aquarũ producenda.
siue diriuanda fuerant. patulo ad huc hiatu uacuoq.
horrendũ in preceps in ane preferebat. Cui quidem desu¬
per tenebrose illiuis caliginis qua tota terrae tũc suꝑficies
obuoluta erat nebula tendebatur: quas ut ego arbitror
tenebras. scriptura cum celum et terra crearent̃. super
faciem abissi fuisse testatur. Talis mundi facies in princi¬
pio priusquã formã reciperet. aut dispositionẽ. per scrip¬
turam significatur cum dicitur. In principio creauit ds

Expanded text:
rigebantur quousque nunc summum corporeae creaturae perrigebantur quousque nunc summum corporeae creaturae pertingit. Totumque hoc spatium quod a superficie terrae medio jacentis loco usque ad extremum supremumque ambitus coeli limitem patet, illa nebula et caligine replebatur. Et quod nunc sunt alvei sive trachones aquarum, jam tunc in ipso nascentis mundi exordio in terrae corpore futura aquis receptacula parata erant. In quibus etiam magna illa abyssus de qua omnium fluenta aquarum producenda sive derivanda fuerant patulo adhuc hiatu vacuoque horrendum in praeceps inane praeferebat. Cui quidem desuper tenebrosae illius caliginis qua tota tunc terrae superficies obvoluta erat nebula tendebatur; quas, ut ergo arbitror, tenebras, Scriptura cum coelum et terra crearentur super faciem abyssi fuisse testatur. Talis mundi facies in principio priusquam formam reciperet aut dispositionem, per Scripturam significatur cum dicitur: In principio creavit Deus
Abbreviated transcription (Latin):
tur anime. noua tamen creatura non fit: qr in angelicis
spiritibus iam tunc qñ creabant᷑. eius similitudo precessit.
Duo autẽ nũc nobis discucienda occurrũt: primũ illa pri¬
me condicionis forma informis qualis fuerit: scd̃m. qualit̃
ex illa informitate. ad hanc quam nunc habet formam
de hac re manifeste siue obscure reperi: secundũ
rei geste ueritatem expressa. prima illa rerum omĩum mo¬
les quando creata est. ibidem tunc adesse produt. ubi nũc
formata subsistit. Eratq terreum hoc elementũ. medio
eodemq uno loco subsidens. ceteris in una confusione per¬
mixtis forma meliore preditum: sed isdem circũquaq in
modum cuiusdam nebule oppansis ita inuolutũ. ut appa¬
rere non posset quod fuit. Illa uero tria in una sic̃ dictũ
est adhue confusione ꝑmixta. siue potius in una ꝑmix¬
tione confusa. circũquaq suspensa. eo usq in altũ por¬

Expanded text:
tur animae, nova tamen creatura non fit; quia in angelicis tur animae, nova tamen creatura non fit; quia in angelicis spiritibus jam tunc quando creabantur ejus similitudo praecessit. Duo autem nunc nobis discutienda occurrunt: primum, illa primae conditionis forma informis qualis fuerit; secundum, qualiter ex illa informitate ad hanc quam nunc habet formam de hac re sive manifeste sive obscure reperi secundum rei gestae veritatem expressa, prima illa rerum omnium moles quando creata est, ibidem tunc adesse prodiit, ubi nunc formata subsistit. Eratque terrenum hoc elementum medio eodemque imo loco subsidens caeteris in una confusione permistis forma meliore praeditum; sed iisdem circumquaque in modum cujusdam nebulae oppansis ita involutum ut apparere non posset quod fuit. Illa vero tria in una, sicut dictum est, adhuc confusione permista sive potius in una permistione confusa, circumquaque suspensa, eousque in altum por
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑmixtione quadam subsistens. nondũ hane in qua nunc
cernitur pulchram aptamq dispositionẽ ⁊ formã rece¬
perit. Ergo ante formã facta est materia: tam̃ in for¬
ma. In forma confusionis: ante formã dispositioĩs. In
simul et semel creata sunt: in soda forma dispositionis.
ed nec illud quantũ opinor absurdũ erit: si cre¬
limus unũ et idem prorsus mom̃tũ tẽꝑis fuisse.
quo in principio omĩa simul creata sint. ⁊ rerũ
uisibilium corporaliũq materia. ⁊ inuisibiliũ in angłi¬
ca natura essencia: et hoc esse quod scriptura refert omnia
simul creata suisse sicut supra diximus. qui uiuit in eter¬
num creauit omĩa simul: quia eodem mom̾̃to simul et
uisibilium materia essencialiter creata est. ⁊ inuisibilium
natura: nichilq postea factum. cuius in ipso primordio
aut materia ut in corporibus. aut similitudo ut in spiri¬
tibus non precesserit. Nam et si noue adhuc cotidie crean¬

Expanded text:
permistione quadam subsistens, nondum hanc in qua nunc permistione quadam subsistens, nondum hanc in qua nunc cernitur, pulchram aptamque dispositionem et formam coeperit. Ergo ante formam facta est materia, tamen in forma. In forma confusionis, ante formam dispositionis. In simul et semel creata sunt; in secunda forma dispositionis isibilia. Sed nec illud, quantum opinor, absurdum erit, si credimus unum et idem prorsus momentum temporis fuisse quo in principio simul creata sit et rerum visibilium corporaliumque materia, et invisibilium in angelica natura essentia; et hoc esse quod Scriptura refert omnia simul creata fuisse sicut supra diximus: Qui vivit in aeternum creavit omnia simul , quia eodem momento simul et visibilium materia essentialiter creata est et invisibilium natura; nihilque postea factum cujus in ipso primordio aut materia ut in corporibus aut similitudo ut in spiritibus non praecesserit. Nam etsi novae adhuc quotidie crean
Abbreviated transcription (Latin):
non possunt. Si eui hec quam proposuimus racio minus
sufficiens uidebitur. ad ꝯprobandam nrr̃m existimationẽ
de rerum creatione: concedimꝰ salua pace. ut uel aliam ad
idem euidentius ꝯꝓbandũ meliorem atq subtiliorẽ exqͥrat:
aut si huius partis assercio non placet ei. alteram pro ut
libet assumat. Nos autem scdm propositũ cepti nr̃i: rem
estat enim ut si prius materiã rerum informem
creatam fuisse asserimus: utrũne aliquid sine
forma existere potuerit. qualeniue essenciam
ante formnã inditã habuisse credendũ sit. ostendamus.
Et ut breuiter quid suꝑ hoc senciendũ mͥ uidet̃ aperiam:
certe non puto primã illam rerũ omium materiã taliter
informẽ fuisse. ut nullam omĩno formã habuerit: quia
nec aliquid tale existere omĩno posse quod aliqd̃ esse habe¬
at. et non aliquã formã crediderim: ita tam̃ non absur¬
de informẽ eam appellari posse. quod in confusione et

Expanded text:
non possint. Si cui haec quam proposuimus ratio minus non possint. Si cui haec quam proposuimus ratio minus sufficiens videbitur ad comprobandam nostram existimationem de rerum creatione, concedimus salva pace, ut vel aliam ad idem evidentius comprobandum meliorem atque subtiliorem exquirat; aut si hujus partis assertio illi non placet, alteram prout libet assumat. Nos autem secundum propositum coepti nostri rem estat enim ut si prius materiam rerum informem creatam fuisse asserimus, utrum ne aliquid sine forma existere potuerit, qualemve essentiam ante formam inditam habuisse credendum sit, ostendamus. Et ut breviter quod super hoc sentiendum mihi videtur aperiam, certe non puto primam illam rerum omnium materiam taliter informem fuisse, ut nullam omnino formam habuerit; quia nec aliquid tale existere posse, omnino quod aliquid esse habeat et non aliquam formam crediderim. Ita tamen non absurde informem eam appellari posse, quod in confusione et
Abbreviated transcription (Latin):
quod acceptura erat obtinendũ in ipsum astectũ dilectio¬
nis dilataret. Nam et ipsa ricionalis creatura. qͦlam suo
modo prius inforinis facta est. post modũ ꝑ ꝯu̾sionem
ad creatorẽ suum formanda: et ideiroo foris prius ei de¬
monstrata est informis materia postea formata: ut qͣn¬
ta foret inter esse et pulchrũ esse distancia. discerneret.
Ae per hoc admonita est ne contenta esset. eo qd̾ per
condicionẽ a creatore esse acceperat: donec ⁊ pulchrum
esse atq bcatum adipisceretur. qd per amoris ꝯuersionẽ
a creatore acceptura erat. Qd̃ si quis querat que raci¬
onalis creatura iam tunc in ipso mundi primordio ex¬
titerit cui hoc exemplũ proponi debuisset: facile res¬
pondetur iam tũc creatos fuisse angelos qui hoc facto
admonerent᷑ se ipsos agnoscere: usq in finẽ hominss
futuros: qui licet hoc quando factũ est non uderint.
tamen per scripturas edocti factum esse omĩno iam uescire

Expanded text:
quod acceptura erat obtinendum in ipsum affectum dilectioquod acceptura erat obtinendum in ipsum affectum dilectionis dilataret. Nam et ipsa rationalis creatura quodam suo modo prius informis facta est, postmodum per conversionem ad Creatorem suum formanda; et idcirco foris prius ei demonstrata est informis materia, postea formata, ut quanta foret inter esse et pulchrum esse distantia discerneret. Ac per hoc admonita est ne contenta esset eo quod per conditionem a Creatore esse acceperat, donec et pulchrum esse atque beatum esse adipisceretur, quod per amoris conversionem a Creatore acceptura erat. Quod si quis quaerat quae rationalis creatura jam tunc in ipso mundi primordio exstiterit cui hoc exemplum proponi debuisset, facile respondetur jam tunc creatos fuisse angelos qui hoc facto admonerentur seipsos agnoscere, et usque in finem homines futuros, quod licet hoc quando factum est non viderint, tamen per Scripturas edocti, factum esse omnino jam nescire
Abbreviated transcription (Latin):
inmipotens et eium deus. euius uoluntas sua
bonitate nũquã priuari potist: sicut propter
racionalem creaturã cetera omĩa fecit.ita etiã
in eis omnib faciendis illum precipue modum seruare
debuit. qui ipsius racionalis creature cõmoditati ⁊ cause
magis congruus fuit. Hoc autem ille erat in quo eidem
erenature racionali scilicet non solum obsequiũ. sed ⁊ exem¬
plum pararetur: ideit in quo illa acciperet non solum id
quo ad obsequiũ indiguit: sed ut per illud etiam quod
accapit. agnosceret id qd̾ fuit. Propterea in ceteris rebus
prius informis materies facta ut. ac deinde formata: ut
co ipso demonstraretur qd̾ ab illo prius ñ existencia acce¬
pisent esientiã: sine quo mͦ tormã ⁊ ordinẽ ũ poterant
ħabere confusa. E odem mͦ ipsa racionalis creatura per ro
quod foris fiebat inse agnosaret. ⁊ ab illo esse qd̾ erat. at¬
q: ib illo expetendũ esse quod futura erat. quatinꝰ ⁊ peo
quod acceperat in graciarũ actionem erurgeret: :inid

Expanded text:
nipotens etenim Deus cujus voluntas sua bonitate nunquam privari potest sicut propter rationalem creaturam caetera omnia fecit, ita etiam in eis omnibus faciendis illum praecipue modum servare debuit, qui ipsius rationalis creaturae commoditati ac causae magis congruus fuit. Hic autem ille erat in quo eidem creaturae rationali, scilicet non solum obsequium, sed etiam exemplum pararetur, id est in quo illa acciperet non solum id quo ad obsequium indiguit, sed per illud etiam quod accipit agnosceret id quod fuit. Propterea in caeteris rebus prius informis materies facta est ac deinde formata, ut eo ipso demonstraretur quod ab illo prius non existentia accepissent essentiam, sine quo modo formam et ordinem non poterant habere confusa. Eodem modo ipsa rationalis creatura per id quod foris fiebat, in se cognosceret, et ab illo esse quod erat, atque ab illo expetendum esse quod futura erat, quatenus et pro eo quod acceperat in gratiarum actionem exsurgeret et in id
Abbreviated transcription (Latin):
unt. sed id ipsum quod in supradictis continetur expla¬
nando. et lacius manifestiusq tractando extendunt:
p̃catione flexus aggredior: uniũsã diuinarum
scripturarũ seriem. ñ solũ restringendo ad ꝯpen¬
dium redigere: s exponendo quoq ꝓfui. tatis
eius archiana in lucem euocare. Cinus quidem operis in¬
choationẽ prompta deuocione offero: spe consũmatio¬

Expanded text:
unt, sed idipsum quod in supradictis continetur explaunt, sed idipsum quod in supradictis continetur explanando et latius manifestiusque tractando extendunt. praecatione flexus aggredior; universam divinarum Scripturarum seriem non solum restringendo ad compendium redigere, sed exponendo quoque profunditatis ejus arcana in lucem evocare. Cujus quidem operis inchoationem prompta devotione offero, spe consummatio
Abbreviated transcription (Latin):
uum hesdras. nonũ hester. Qui om̃s idest quintꝰ. octauus¬
⁊ nonus. simul faciunt uiginti duos: quot litteras atiam
alphabetũ continet hebraicũ: ut totidem libris erudia¬
tur uita iustorũ ad salutem. quot litteris lingua oiscen¬
tium ad eloquentiã inftrurt᷑. Sunt preterea in ueteri
testam̃to alii quidam libti: qui leguntur quidem. s in
corpore textus uel in canone auctoritatis ñ scribunt̃:
ut est liber tobie. ⁊ iudith. et machabeorũ: et qui in¬
mentum continet euuangelia: apostolos. patres. Euuan¬
gelia quatuor sunt: mathei. marei. luce. ioħis. Aplica
uolumina similiter quatuor: actus apłorum. epistole
pauli. canonice epistole. apocalipsis. Qui iuncti cum suꝑi¬
orib uiginti duob libris ueteris testam̃ti. triginta ꝯplẽt.
in quib corpus diuine pagine onsũmat᷑. Scripta patrũ
in corpore textus non ꝯputantur: quia non aliud adici¬

Expanded text:
vum Esdras; nonum Esther. Qui omnes, id est quinque octvum Esdras; nonum Esther. Qui omnes, id est quinque octo novem: similiter faciunt viginti duos quot litteras etiam alphabetum continet Hebraicum, ut totidem libris erudiatur vita justorum ad salutem, quot litteris lingua discentium ad eloquentiam instruitur. Sunt praeterea in Veteri Testamento alii quidam libri qui leguntur quidem, sed in corpore textus vel in canone auctoritatis non scribuntur. Ut est liber Tobiae et Judith, et Machabaeorum et qui inmentum continet Evangelia, apostolos, Patres. Evangelia quatuor sunt: Matthaei, Marci, Lucae, Joannis. Apostolica volumina similiter quatuor: Actus apostolorum; Epistolae Pauli; Canonicae Epistolae, Apocalypsis: qui juncti cum superioribus viginti duobus Veteris Testamenti, triginta complent, in quibus corpus divinae paginae consummatur. Scriptura Patrum in corpore textus non computantur; quia non aliud adjici
Abbreviated transcription (Latin):
regum: qͥ est tercius et quartus regũ. Quintus i saias.
Sextus ihereinias. Septimus ie rechiel. Octauus liber
duodecim propħarum: qui dicitur thare. atta. hi ꝓpħici
dicuntur eo qd̾ propħarũ sint. etiam si non oĩis ꝓphea
sunt.Propħa autem trib modis dicitur: officio. gracia
missione. Uulgo autem usitato uocabulo magis ꝓpħe
uocantur. qui uel officio. uel aꝑta missione ꝓpħe sunt:
sicut in hoc loco. Sedm quam . icciptionẽ dauid et dan¬
hel et ceteri quã plures ꝓpħe ñ dicunt᷑: s agiographi.
In ordine agiographorũ. nouẽ uolumina continentur.
Pruũ iob. scd̾m liber psalinorͣ. terciũ ꝓuerbia salomonis.
que grece paribole. hebraice tuas loth dicunt. Quartũ
ccelesi astes: quod hebraice celeth. latine coneionator inter¬
pretatur. Quintũ sirasirim. idest cantica canticorum:
sextum danihel. septimũ paralipomenon. quod latine
sonat uerba dierũ. hebraice dabreiamin dieitur: octa¬

Expanded text:
regum, qui est tertius et quartus Regum; quintus Isaias; regum, qui est tertius et quartus Regum; quintus Isaias; sextus Jeremias; septimus Ezechiel; octavus liber duodecim prophetarum qui dicitur , thareasra. Hi prophetici dicuntur eo quod prophetarum sunt, etiamsi non omnes prophetiae sint. Propheta autem tribus modis dicitur: officio, gratia, missione. Vulgo autem usitato vocabulo magis prophetae vocantur, qui vel officio vel aperta missione prophetae sunt; sicut in hoc loco. Secundum quam acceptionem David et Daniel et caeteri complures, prophetae non dicuntur, sed hagiographi. In ordine hagiographorum novem volumina continentur. Primum Job; secundum liber Psalmorum; tertium Proverbia Salomonis quae Graece parabolae, Hebraice , masloth, dicuntur; quartum Ecclesiastes, qui Hebraice , coeleth, Latine concionator interpretatur; quintum , syra syrim, id est Cantica canticorum; sextum Daniel; septimum Paralipomenon, quod Latine sonat verba dierum, Hebraice , dabreniamin, dicitur; octa
Abbreviated transcription (Latin):
libris ea que iure diuinitatis nomine censet᷑ scriptura
consistat. Duo sunt testam̃ta que omne scripturarum
diuinarũ corpus concludunt: uetus scilicet et nouũ.
Utrũq trib ordinib distinguit᷑. Uetus testam̃tum
continet legem. propħas. agio graphos: quod interp̃ta¬
tum sonat scõs scriptores. uel sc̃ã scribentes. In lege conti¬
nentur quinq uolumina: id est genesis. exodus. leuitieꝰ.¬
liber numeri. deuteronomiũ. Genesis autẽ. a generaci¬
one dicitur. Exoduis. ab exitu. Leuiticus. a leuitis.
Liber numeri. quia in eo numerant᷑ filii isrł. Deute¬
ronomiũ. seða lex. Hebruce autẽ uocant᷑ bresith. hel¬
lesnoth. uaggerai. uaie raber. adabatim. In orlie ꝓphuex
octosunt uolumina. Exinus liber iome. qui et iesunaue.
et iosue bennum. idest filius num. Sods hber iudicum:
qui dieitur sopthim. Tereius liber samuel: qui ẽ primꝰ
et secundus regum. Quartus malachim qui initi tp̃tatur

Expanded text:
libris ea quae jure divinitatis nomine censetur, scriptura libris ea quae jure divinitatis nomine censetur, scriptura consistat. Duo sunt Testamenta quae omne divinarum Scripturarum corpus concludunt: Vetus scilicet et Novum. Utrumque tribus ordinibus distinguitur. Vetus Testamentum continet legem, prophetas, hagiographos, quod interpretatum sonat sanctos scriptores vel sancta scribentes. In lege continentur quinque volumina; scilicet Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri, Deuteronomium. Genesis autem a generatione dicitur; Exodus ab exitu; Leviticus a levitis. Liber numeri, quia in eo numerantur filii Israel. Deuteronomium secunda lex, Hebraice autem , bresith, hellesmoth, vagetra, vegedaber, adabarim: In ordine prophetarum octo sunt volumina. Primus liber Josue, qui et Jesu Nave, et Josue Bennun, id est filius Nun; secundus liber Judicum, qui dicitur Sopthim; tertius liber Samuelis, qui est primus et secundus Regum; quartus Malachim quod interpretatur
Abbreviated transcription (Latin):
cui famulantur tres sciencie sicut dictũ est. grãmatica.
dialectica. rethorica. Sub eo autem senfu qui ẽ in signifi¬
catione rerũ. ad mistica facta continet᷑ allegoria: et
sub eo sensu qui est in significatione rerũ. ad facienda
mistica continetur tropologia: et his duob famulan¬
tur arithietica. musica. geometria. astronoinia. et
phisica. Suꝑ hec autẽ omĩa. diuinũ illud ẽ ad quod
ducit diuina scriptura. siue in allegoria. siue in tropo¬
logia: quorũ alterũ qd̾ in allegoria est rectam fidem.
alterum qd̾ in tropologia est informat ad bonã opera¬
tionem: in quib constat cognicio ueritatis. et amor
uirtutis: ⁊ hec ẽ uera reparacio hominis.
ost quã igitur demõstrauimꝰ que sit materia di¬
uinarũ scripturarũ. et qualiter de subiecta sibi
inateria tractent in triplici sensu hostorie. alle¬
gorie. tropologie: nunc ostendere conuenit in quib

Expanded text:
cui famulantur tres scientiae sicut dictum est, id est grammatica, cui famulantur tres scientiae sicut dictum est, id est grammatica, dialectica, rhetorica. Sub eo autem sensu qui est in significatione rerum ad facta mystica, continetur allegoria. Et sub eo sensu qui est in significatione rerum ad facienda mystica, continetur tropologia; et his duobus famulantur arithmetica, musica, geometria, astronomia et physica. Super haec ante omnia divinum illud est ad quod ducit divina Scriptura sive in allegoria, sive in tropologia: quorum alterum quod in allegoria est rectam fidem, alterum quod in tropologia est informat bonam operationem: in quibus constat cognitio veritatis et amor virtutis: et haec est vera rePostquam demonstravimus quae sit materia divinarum Scripturarum et qualiter de subjecta sibi materia tractent in triplici sensu, historiae, allegoriae, tropologiae, nunc ostendere convenit in quibus
Abbreviated transcription (Latin):
necessaria est cognicio uocum: sie in illo sensu qui inter
res et facta uel facienda mistica constat. necessaria est
cognieio rerum. Cognieio autem uocum in duobz con¬
sideratur: in ꝓnunciacione idelicet ⁊ significacione.
Ad solam ꝓmunciationẽ ꝑtinet grãmatiea: ad solam
significationẽ ꝑtinet dialectica: ad ꝓnunciationem
simul et significationẽ ꝑtinet rethorica. Cognicio qͦ¬
rerum circa duo uersatur: idest formã ⁊ naturam.
Forina est in exteriori dispositione: natura in uuite¬
riori qualitate. Forma rerũ aut in numero rerũ consi¬
deratur. ad quem ꝑtinet arithinetica: aut in proposi¬
tione ad quam ꝑtinet musiea: aut in dimensiõe ad
quam ꝑtinet geometria: aut in motu ad quẽ ꝑtinet
astronomia. Ad interiorem uero rerum naturam:
dinata ad suꝑiorẽ conducit. Sub eo enim sensu
qui est in significatione uocũ. ad res continet᷑ historia :

Expanded text:
necessaria est cognitio vocum, sic in illo qui inter necessaria est cognitio vocum, sic in illo qui inter res et facta vel facienda mystica constat, necessaria est cognitio rerum. Cognitio autem vocum in duobus consideratur; in pronuntiatione videlicet et significatione. Ad solam pronuntiationem pertinet grammatica, ad solam significationem pertinet dialectica; ad pronuntiationem simul et significationem pertinet rhetorica. Cognitio rerum circa duo versatur, id est formam et naturam. Forma est in exteriori dispositione; natura in interiori qualitate. Forma rerum aut in numero consideratur ad quem pertinet arithmetica; aut in proportione ad quam pertinet musica; aut in dimensione ad quam pertinet geometria; aut in motu ad quem pertinet astronomia. Ad interiorem vero rerum naturam dinata ad superiorem conducit. Sub eo igitur sensu qui est in significatione vocum ad res, continetur historia;
Abbreviated transcription (Latin):
ergo describit materiã in eo quod factus est ⁊ dispositus.
deinde miseriam in culpa et pena: postea reparacionem
et miscdiam in cognitione ueritatis et amore uirtutis:
deinde patriam. gaudium beatitudinis:
scd̾m triplicem intelligentiã: hoc est historiam.
allegoriam. tropologiam. Historia est rerum
gestarũ narracio: que in prima significatione littere con¬
tinetur. Allegoria est: cum per id qd̃ factũ dicitur. aliqͥd
aliud factũ. siue in preterito. siue in p̃senti. siue in fut᷑o
significatur. Tropologia est: cum per id quod factum
dicitur. aliquid faciendũ esse significatur:
scripturis non solũ in materia sua. s etiã in modo
tractandi subtilitate ⁊ ꝓfunditate p̃cellat: cũ in
ceceris quidem scripturis sole uoces significare imueniant᷑.
in Hac autem non solum uoces. sed et res significatiue sint.
Sieut igitur in es sensu qui inter uoces et res uersatur

Expanded text:
ergo describit materiam in eo quod factus est et dispositus; ergo describit materiam in eo quod factus est et dispositus; deinde miseriam in culpa et poena; deinde reparationem et misericordiam in cognitione veritatis et amore virtutis; demum patriam et gaudium beatitudinis. secundum triplicem intelligentiam: hoc est historiam, allegoriam, tropologiam. Historia est rerum gestarum narratio, quae in prima significatione litterae continetur; allegoria est cum per id quod factum dicitur, aliquid aliud factum sive in praeterito sive in praesenti, sive in futuro significatur; tropologia est cum per id quod factum dicitur, aliquid faciendum esse significatur. scripturis non solum in materia sua, sed etiam in modo tractandi, subtilitate et profunditate praecellat; cum in caeteris quidem scripturis solae voces significare inveniantur; in hac autem non solum voces, sed etiam res significativae sint. Sicut igitur in eo sensu qui inter voces et res versatur
Abbreviated transcription (Latin):
sue breuiter scdm fidem rerũ gestarũ. exordiũ ⁊ ꝯstitucio¬
nem narrat operum condicionis. Non enim conuenienter
ostendere posset homo qualiter reparatus sit: nisi prius
demõstraret qualiter sit lapsus. Neq uero lapsum eius
conuenienter oftenderet: nisi prius qualiter a deo institutꝰ
fuerit explicaret. Ad ostendendam autem primã instituci¬
onem hominis. oportuit ut etiam totius mundi condicio
ac creacio panderetur: quia ꝓpter hominẽ factus ẽ mun¬
dus. Sp̃c quidem ꝓpter deum. corpus ꝓꝑter sp̃m. mundus
propter corpus humanũ: ut sp̃c deo subiceretur. spiritui
corpus. et corpori mundus. Hoc ergo ordine scriptura
sacra primũ creationẽ mundi describit. qui ꝓpt̾ hominẽ
factus est: deinde ꝯmemorat. qualiter homo factus in uia
iusticie et discipline dispositus est: postea qualit̾ homo
lapsus est: nouissime quẽ ad modũ est reparatus. Primũ

Expanded text:
suae breviter secundum fidem rerum gestarum exordium et constitutiosuae breviter secundum fidem rerum gestarum exordium et constitutionem narrat operum conditionis. Non enim convenienter ostendere posset qualiter homo reparatus sit, nisi prius demonstraret qualiter sit lapsus; neque vero lapsum ejus convenienter ostendere, nisi prius qualiter a Deo institutus fuerit explicaret. Ad ostendendam autem primam institutionem hominis oportuit, ut totius mundi conditio ac creatio panderetur; quia propter hominem factus est mundus. Spiritus quidem propter Deum, corpus propter spiritum; mundus propter corpus humanum, ut spiritus Deo subjiceretur, spiritui corpus et corpori mundus. Hoc igitur ordine Scriptura sacra primum creationem mundi describit, qui propter hominem factus est; deinde commemorat qualiter homo factus in via justitiae et disciplinae dispositus est; postea, qualiter homo lapsus est; novissime quemadmodum est reparatus. Primum
Abbreviated transcription (Latin):
uexillum ioqui ꝓbantur: et hostem urum ꝑsaqui. et una uictoria
coronari. In his om̃ibis opera restauracionis considerantur: in
quibus diuinarũ scripturirũ tota uersatur intencio. Munda¬
ne siue seculares scripture inateriã habent opera condicionis.
diuina scriptura inateriã habet opera restauracionis. Propt̃ea
tanto excellencior om̃ib scripturis iure creditur: quanto
dignior est et sublimior materia. in qua eius consideracio
tractacioq uersatur. Nam opera restauracionis ualde dig¬
miora sunt oꝑib condicionis: quia illa ad seruitutẽ facta
sunt. ut stanti homini subessent: ista ad salutẽ. ut lapsum
erigerent. Propterea illa quasi modicum quid sex dieb ꝑfecta
sunt: ista uero non nisi sex etatib compleri possũt. Cam̃
sex contra sex ediuerso ponuntur: ut idem reparator
qui ercator iure demonstretur:
tractanda accedat. primũ in ipso capite narracioĩs

Expanded text:
vexillum sequi probantur, et hostem unum persequi et una victoria vexillum sequi probantur, et hostem unum persequi et una victoria coronari. In his omnibus opera restaurationis considerantur; in quibus divinarum Scripturarum tota vertatur intentio. Mundanae sive saeculares scripturae materiam habent opera conditionis. Divina Scriptura materiam habet opera restaurationis. Propterea tanto excellentior omnibus scripturis jure creditur, quanto dignior est et sublimior materia in qua ejus consideratio tractatio quae versatur. Nam opera restaurationis multo digniora sunt operibus conditionis; quia illa ad servitutem facta sunt, ut stanti homini subessent; haec ad salutem, ut lapsum erigerent. Propterea illa quasi modicum aliquid sex diebus perfecta sunt; haec vero non nisi aetatibus sex compleri possunt. Tamen sex contra sex e diverso ponuntur, ut idem reparator qui creator demonstretur. tractanda accedat, primum in ipso capite narrationis
Abbreviated transcription (Latin):
in quibus continentur unuersa que facta sunt.
Primum est opus condicionis: scd̾m est opus restauraci¬
onis. Opus condicionis est: quo factum est ut essent que
non erant. Opus restauracionis est: quo factum est ut me¬
lius essent que perierant. Ergo opus condicionis eit: cre¬
acio mundi. cum om̃ib elementis suis. Opus restauracioĩs
est. incarnacio uerbi cum om̃ib sacram̃tis suis: siue his
que p̃cesserunt ab inicio scłi. siue his que subsecunt᷑ usq
ad finẽ mundi. Uerbum enim incarnatũ rex nr̃ est: qui
in hunc mundũ uenit. cum diabolo pugnaturus. Et om¬
nes sancti qui ante aduentũ eius fuerunt. quasi milites
sunt ante faciem regis precedentes: et qui postea ueni
quentts. Et ipse rex medius est in exercitu suo: hinc
inde uallatus incedens ⁊ stipatus agminib suis. Et li¬
cet in hac tanta multitudine diuerse armorũ species
in sacram̃tis et obseruationib p̃cedentiũ :⁊ subsequentiũ
populorum appartant: omnes tamen umi regi militare et inium

Expanded text:
niversa continentur quae facta sunt. Primum est opus conditionis. Secundum est opus restaurationis. Opus conditionis est quo factum est, ut essent quae non erant. Opus restaurationis est quo factum est ut melius essent quae perierant. Ergo opus conditionis est creatio mundi cum omnibus elementis suis. Opus restaurationis est incarnatio Verbi cum omnibus sacramentis suis; sive iis quae praecesserunt ab initio saeculi, sive iis quae subsequuntur usque ad finem mundi. Verbum enim incarnatum rex noster est, qui in hunc mundum venit cum diabolo pugnaturus; et omnes sancti qui ante ejus adventum fuerunt, quasi milites sunt ante faciem regis praecedentes; et qui postea venerquentes. Et ipse rex medius est in exercitu suo; hinc inde vallatus incedens et stipatus agminibus suis. Et licet in hac tanta multitudine diversae armorum species in sacramentis et observationibus praecedentium et subsequentium populorum appareant, omnes tamen uni regi militare et unum
Abbreviated transcription (Latin):
modi raciones aiunt credendũ esse misticam illam in genesi
sex dierũ distributionẽ: rei ueritate autem ominẽ creaturã
a ipso tẽporis exordio quo esse cepit. talem depisse. taliq
torma qualem nunc uidetur habere: quãtũ ad uniuersita¬
tis dispositionẽ ꝑtinet. Nobis autem uidetur excepto eo¬
quod nichil in hac re temere diffinire uolunus. om̃ipo¬
tencie creatoris in nullo derogari: si ꝑ int̾u alla temporis
opus suum ad ꝯsũmacionẽ ꝑduxisse dicitur: ita tamen¬
ut indubitanter etiam aliter facere potuisse. si racio om̃s¬
potentis uoluntatis eius expostulasset credatur:

Expanded text:
modi rationes aiunt credendum esse mysticam illam in Genesi modi rationes aiunt credendum esse mysticam illam in Genesi sex dierum distributionem, rei autem veritate omnem creaturam ab ipso temporis exordio quo esse coepit, talem coepisse talique forma, qualem nunc videtur habere, quantum id ad universitatis dispositionem pertinet. CAP. III. Ratquod nihil in hac re temere diffinire volumus omnipotentiae Creatoris in nullo derogari, si per intervalla temporis opus suum ad consummationem perduxisse dicitur; ita ut tamen indubitanter etiam aliter facere potuisse si ratio omnipotentis voluntatis eju
Abbreviated transcription (Latin):
sub issercionis forma. inquisitionis aliqñ studiũ fuisie.
Qͥ sc dicta scõrum pie interp̾tari uoluerint: nec falla
credendo e irem incident. nec uera ⁊ ep̃hendendo el aes¬
onem. Nos uero in nullã partem p̃cipiti assereiene de¬
clinant .s: id cui noiter sensus interim magis accedit. qͣn¬
tum capere possumꝰ aꝑimus. Qͥ dĩ omĩa simul in ma¬
teria et forti a fecisse contendunt: ꝑ terea fortassis suam
assercionẽ iustã esse arbitrant᷑. qd oim̃ĩpotencie creatoris
indignũ uiceatur ad humane imbecillitatis similitudi¬
nem. suum pꝰ per interualla tẽporũ ad ꝑfectionẽ ꝓtno¬
idem asserentia imuieniumur: ut est illud. qui uunt in et̃nũ
ereauit onña simul. Ipsa quoq geneseos scriptura uñ prima
ad nos hunis rei manauit agnicio. sic ambigne de oꝑacione
sex dierum loquitur: ut seꝑe numero omĩa potius simul
facta fuisse probare iideatur. Propter has igitur ⁊ huiusce¬

Expanded text:
sub assertionis forma inquisitionis studium aliquando fuisse. sub assertionis forma inquisitionis studium aliquando fuisse. Qui sic dicta sanctorum pie interpretari voluerint, nec falsa credendo in errorem incidunt, nec vera reprehendendo elationem. Nos ergo in neutram partem praecipiti assertione declinantes, id cui noster sensus interim magis accedit quantum capere possumus aperimus. Qui Deum omnia simul in materia et forma fecisse contendunt, propterea fortassis suam assertionem justam esse arbitrantur, quod omnipotentiae Creatoris indignum videatur ad humanae imbecillitatis similitudinem suum opus per intervalla temporum ad perfectionem promoidem asserentia inveniuntur. Ut est illud: Qui vivit in aeternum, creavit omnia simul . Ipsa quoque Geneseos scriptura unde prima ad nos hujus rei manavit agnitio sic ambigue de operatione sex dierum loquitur, ut saepenumero omnia potius simul facta fuisse probare videatur. Propter has igitur et hujus
Abbreviated transcription (Latin):
facta sunt. deus non solũ ex materia fecit: s. et inateriã
omium ipse de uicł ilo creauit Utrũ emĩa que tacta
ed non parua questio est. utrum ea que facta
Sunt. simul ir materia et forma adesse ꝓdierint:
an prius per materiã quider esseuicialiter con¬
dita sint. ⁊ post modũ termata. Scio enĩ qͦsidam s cõrum
patrum. qui ante nos uerbi dei archana eacellent̃ seru¬
titi sunt: quasi aduersa quedam suꝑ hac inquisitione rt¬
materia er sorma fuisse crtata: aliis airtẽ hoc inagis pas¬
luntib ut cerporea quidem omĩa que facta sunt. piĩ
simus ⁊ scmel materialiter condita: poit modũ ueroꝑ
in terualla sex dierũ. infermã disposita fuisse credant᷑.
Ego tamen puto ui.s sapiencie. in reb tam obscuris
et dubiis. ato: a sensu nr̃o remotis. nec temere asieruisse
qd uescierint. teq in his que asseruerũt p̃sertim tanta
diligentia ꝑlatis etrare potaisse. Illud magis crediderime

Expanded text:
facta sunt, Deus non solum ex materia fecit, sed materiam facta sunt, Deus non solum ex materia fecit, sed materiam omnium ipse de nihilo creavit. CAP. II. An prius factaed non parva quaestio est utrum ea quae facta sunt, simul in materia et forma adesse prodierint, an prius per materiam quidem essentialiter condita sint, postmodum formata. Scio quosdam sanctorum Patrum, qui ante vos verbi Dei arcana excellenter scrutati sunt, quasi adversa quaedam super hac inquisitione materia et forma creata fuisse; aliis autem hoc magis probantibus, ut corporea quidem omnia quae facta sunt, prius simul et semel materialiter condita: postmodum vero per intervalla sex dierum in formam disposita fuisse credantur. Ego puto viros sapientiae in rebus tam obscuris et dubiis atque a sensu nostro remotis, nec temere asseruisse quod nescierint; neque in his quae asseruerunt praesertim tanta diligentia prolatis, errare potuisse. Illud magis crediderim,
Abbreviated transcription (Latin):
unũ ⁊̃ pͥicipiũ a quo tacti tunt omĩa de ichilo.
n principio creauit deus odum et terram. Quod erea¬
tum est: de nichilo factum est. Nam quo de aliquo
tactum est. factũ est. sed creatum non est: qr de uelilꝰ
factum non est. fecit cigo deus celum et teriã: nec so¬
lum fecit. sed creauit: hoc est de nichilo fecit. Philoto¬
phi gentiliũ tria quedam rerum principia sine prin¬
cipio posuerunt. opificem. materiã. foriã: ꝓtrentes
ea que facta sunt omĩa ex materia quidem intoriis.
per opitiam esse ꝓducta. S isti factorem solũ non
createrm deum ꝓfessi sunt. Fides autem uera unũ
solumm primũ principiũ confitetur qd temper. eiti
et per ipstm solum factũ st. ut esset qd̾ aliqũ non erit.
Cuius mestabilis oñi poteneie uirtus. sicut ñ potuit
aliio praeter se habere coctei uũ. quo in faciendo iuuare¬
tur ita sibi cum uoluit suberat: ut qd uoluit.i qñ.i
quantũ uoluit. de nictuilo erearetur. Enña cigo que

Expanded text:
Unum esse principium a quo facta sunt omnia de nihilo. In principio creavit Deus coelum et terram . Quod creatum est de nihilo factum est. Nam quod de aliquo factum est, factum quidem est sed creatum non est; quia de nihilo factum non est. Fecit ergo Deus coelum et terram; nec solum fecit sed creavit, hoc est de nihilo fecit. Philosophi gentilium tria quaedam rerum principia sine principio posuerunt: opificem, materiam et formam; profitentes ea quae facta sunt omnia ex materia quidem in formam per opificem esse producta. Sed isti factorem solum non creatorem Deum professi sunt. Fides autem vera unum solummodum primum principium confitetur quod semper erat; et per ipsum solum factum est ut esset quod aliquando non erat. Cujus ineffabilis omnipotentiae virtus, sicut non potuit aliud praeter se habere coaeternum, quo in faciendo juvaretur; ita ipsi cum voluit suberat, ut quod voluit et quando et quantum voluit de nihilo crearetur. Omnia ergo quae
Abbreviated transcription (Latin):
um igitur de prima erudiei¬
one sacri eloquii. que in histo¬
rica constat lectione. ꝯpen¬
diosum uolumen prius die¬
tassem: hoc nunc ad sed̾am
erudicionẽ que in allegoria
est introducendis p̃paraui:
in quo quasi fundam̃to qͦdã
cognicionis fidei animũ sta¬
biliant: et cetera que uel le¬
gendo uel audiendo suꝑedificare potuerint. inconcussa
permaneant. Hanc enim quasi breuem quãdam suminam
om̃ium. in unam seriem compegi: ut aminus legentis ali¬
quid certum haberet. cui intencionẽ affigere et confor¬
mare ualeret: ne per uaria scripturarũ uolumina ⁊ lecti¬
onum diuorcia. sine ordine et directione raperet̃:¬
uisquis ergo ad diuinarum scripturarũ lectionem
ꝑrudiendis accedit. primũ considerore debet que
sit materia cirea quam uersatur earũ tractacio:
quia si rerum illarũ de quibus scriptura facta est. notici¬
am habuerit: facilius postinodum dictorum eius ueri¬
tatem siue profunditatem ꝑspiciet:¬

Expanded text:
um igitur de prima eruditione sacri eloquii quae in Historica constat lectione, compendiosum volumen prius dictassem, hoc nunc ad secundam eruditionem quae in allegoria est introducendis praeparavi; in quo, si fundamento quodam cognitionis fidei animum stabiliant, ut caetera quae vel legendo vel audiendo superaedificare potuerint, inconcussa permaneant. Hanc enim quasi brevem quamdam summam omnium in unam seriem compegi, ut animus aliquid certum haberet, cui intentionem affigere et conformare valeret, ne per varia Scripturarum volumina et lectionum divortia sine ordine et directione raperetuisquis ad divinarum Scripturarum lectionem erudiendus accedit, primum considerare debet quae sit materia, circa quam versatur earum tractatio; quia, si rerum illarum de quibus scriptura facta est notitiam habuerit, facilius postmodum dictorum ejus veritatem sive profunditatem perspiciet
Abbreviated transcription (Latin):
operis teetiui in sererem. quedam in ipiis mutare. quedam uͦ
adicere uel detrahere tacio postulabat: loctorẽ admonitum
esle uolo. ut si cubi ca extra operis huus seriem aliud aut
aliter aliquid rabentia inuenerit. hanc diuersitatis causam
esst sciat: ⁊ si quid forte in er emendandũ fuerit. ad hiuias
operi formã c̃oponat. Sane hoc opus in duos libros disticq:
quatinus in tanta rerũ multitudine ⁊ plixitate. incisio nar¬
rationis lagentib tediũ tolleret: et simul utrũq scribere ñ

Expanded text:
mutare, quaedam vero adjicere vel detrahere ratio postulabat. Lectorem admonitum esse volo, ut sicubi ea extra operis hujus seriem aliud aut aliter aliquid habentia invenerit, hanc diversitatis causam esse sciat, et si quid forte in eis emendandum fuerit, ad hujus operis formam componat. Sane hoc opus in duos libros distinxi; quatenus in tanta rerum multitudine et prolixitate incisio narrationis legen
Abbreviated transcription (Latin):
Quos cohus fituri opetis propontũ habent. pasim teansseribenda
deposui: sufficere tunc arbitratus eiuismodi minima uel anuo¬
tata in uoticiã uenite. Sed quia postmodũ cum eadem huius
operis teetui insererem. quedam in ipsis mutare. quedam uͦ
adicere uel detrahere racio postulabat: loctorẽ ad monitum
esse uolo. ut sicubi ea ecetra operis huius seriem aiud aut
aliter aliquid habentia inuenerit. hanc diuersitatis causan
esse sciat: ⁊ si quid forte in er emendandũ fuerit. ad huius

Expanded text:
dum adhuc futuri operis propositum habens, passim transcribenda exposui: sufficere tunc arbitratus ejusmodi minima vel adnotata in notitiam venire. Sed, quia postmodum cum eadem hujus operis textui insererem, quaedam in ipsis mutare, quaedam vero adjicere vel detrahere ratio postulabat. Lectorem admonitum esse volo, ut sicubi ea extra operis hujus seriem aliud aut aliter aliquid habentia invenerit, hanc diversitatis causam esse sciat, et si quid forte in eis emendandum fuerit, ad hujus