comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
utiq mentẽ suã. eandẽ¬
q racionalẽ. scđ̾m quã
ipsa qͦq facta ẽ ad imagi¬
nẽ dei s ꝓpt̃ unitatem
c̃iunctionis. fecit ds in qͥt
hominẽ ad imaginẽ dei:
ac ne qͥs quã ꝑutaret so¬
lũ sꝑm hominis factum.
quãuis scd̾m solũ sꝑm fie-¬
ret. adimaginẽ dei. fecit
illũ inqͥt. masc ulũ & femi¬
nã fecit illos: ut iã etiam
corpꝰ factũ intelligat᷑. Rur¬
sus ne qͥsꝙͦ arbitraret᷑ ita
factũ. ut in homine singu¬
lari ut̃q sexus expͥmeret᷑

Expanded text:
tem suam eandemque rationalem, secundum quam ipsa quoque facta est ad imaginem dei. sed propter unitatem coniunctionis, fecit deus, inquit, hominem ad imaginem dei. ac ne quisquam putaret solum spiritum hominis factum, quamuis secundum solum spiritum fieret ad imaginem dei, fecit illum, inquit, masculum et feminam fecit illos, ut iam etiam corpus factum intellegatur. rursus ne quisquam arbitraretur ita factum, ut in homine singula
Abbreviated transcription (Latin):
uerbis conexũ sit. ut sit
una sentencia. hic ẽ liber
creaturȩ cȩli & t̃rȩ cũ fac¬
⁊ꝰ ẽ dies: siue inferioribus
ut itẽ hoc mͦ sit plena sen¬
tencia. cũ factꝰ ẽ dies fecit
ds cęlũ & terrã:. ꝓeul dubio
cogit eo mͦ se intelligi cȩlũ
&. terr̃ã cõmemorasse. qͦmͦ
facta st̃ cũ factꝰ ẽ dies. Dem¬
de cũ dictũ ẽẽt. fecit ds cę
lũ & terrã:. additũ ẽ &. om¬
ne uiride agri : q̃ certe ma¬
nifestũ est tcia die facta.
Unde liqͥdius apparet eun¬
dẽ illũ e̾e̾ imũ diem quẽ
usitato more scripturarũ.
nc̃ uniuersã creaturã uo¬
luerit accipi: q̃ri potest
cur addiderit. & omne ui¬
ride agri. Qͦa mͥ uidetur
ido posuisse : ut significan¬
cius intimaret quẽ diem
cõmendauerit. qͦd ait. cũ

Expanded text:
uerbis conectas, ut sit una sententia: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, siue inferioribus, ut item hoc modo sit plena sententia: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram, procul dubio cogit eo modo se intellegi caelum et terram commemorasse, quomodo facta sunt, cum factus est dies. deinde cum dictulum et terram, additum est: et omne uiride agri, quae certe manifestum est tertio die facta. unde liquidius adparet eundem illum esse unum diem, quem usitato more scripturarum nunc uniuersam creaturam uoluerit accipi, quaeri potest cur addiderit: et omne uiride agri. quod mihi uidetur ideo posuisse, ut significantius intimaret, quem diem commendauerit, quod ait: cu
Abbreviated transcription (Latin):
senciunt᷑: Tantũ inter est.
ubi fiat impedim̃tũ sen¬
ciendi corꝑalia: cũ fit in
corꝑe. Si enĩ ñ fit nͥ inp¬
sis aditibꝰ . &. quasi ianuis
sensuũ. uelut in ocłis. in
auribꝰ. ceterisq sensibꝰ cor¬
poris. sola impedit᷑ ꝑcepcio
corꝑaliũ: ñ aũ animȩ inten¬
cio in aliud sic auertitur.
ut ꝓ corꝑibꝰ habeat ima¬
gines corpoꝵ. Siaũ causa
ẽ intus in ce rebro unde di¬
rigunt᷑ uiȩ ad ea q̃ foris
st̃ sencienda. ipsius inten¬
cionis uasa sopiunt᷑ uel ꝑ¬
t᷑bant᷑. uel int̾cludunt᷑ qͥb
nitit᷑ anpma inea q̃ foris st̃
intuenda uel sencienda.
Quẽ nisũ. qm̃ ñ admittit.
tanta expressione format
similia. ut imagines corꝑaliũ
a corꝑibꝰ discernere ñ ua¬
lens: utrũ in illis an in istis
sit nesciat: &. cũ seit. longe

Expanded text:
sentiuntur. Tantum interest, ubi fiat inpedimentum sentiendi corporalia, cum fit in corpore. si enim non fit nisi in ipsis aditibus et quasi ianuis sensuum, uelut in oculis, in auribus ceterisque sensibus corporis, sola inpeditur perceptio corporalium, non autem animae intentio in aliud sic auertitur, ut pro corporibus habeat imagines corporum; si autem causa est intus in cerebro, unde dirigantur uiae ad ea, quae foris sunt, sentienda, ipsius intentionis uasa sopiuntur uel turbantur uel intercluduntur, quibus nititur anima in ea, quae foris sunt, intuenda uel sentienda. quem nisum quoniam non amittit, tanta expressione format similia, ut imagines corporalium a corporalibus discernere non ualens, utrum in illis an in istis sit, nesciat et cum scit longe
Abbreviated transcription (Latin):
dolore corꝑis .&. int̃eluden¬
te intus uias qͥbꝰ animȩ ut
ꝑcarnẽ sentiret exerebat᷑
ac intebat᷑ intencio . alci¬
us quã sonmo absentato
sꝑũ corꝑ aliũ rerũ existuñ
qut monstrant᷑ imagines.
uel significantes aliqͥd. uel
sine ulla significacione ap¬
parentes: siue nulla excor¬
pore causa existente. s as¬
sum̃te atq rapiente aliqͦ
spu tollit᷑ anima in huiꝰ
modi uidendas similitu¬
dines corpoꝵ. miscens ei
uisa corꝑalia cũ simul e¬
tiã corꝑis sensibꝰ utitur:
siue ita sꝑu assum̃te alie¬
nat᷑ ab om̃i corꝑis sensu
&. auertit᷑. ut solis simili¬
tudinibꝰ corpoꝵ. sꝑitali
uisione teneat᷑: ubi nes¬
cio utrũ possint aliqua
nichil significancia ui¬
deri.Flec gͥ natura sꝑita¬
lis in qua ñ corꝑa s cor¬
poꝵ. similitudines ex pͥ¬
munt᷑. inferioris gene¬
ris uisiones habet. quã il¬
lud mentis atq intelligen¬
ciȩ lumͣ qͦ &. ista inferiora

Expanded text:
dolore corporis et intercludente intus uias, quibus animae, ut per carnem sentiret, exerebatur ac nitebatur intentio, altius quam somno absentato spiritu corporalium rerum existunt aut monstrantur imagines uel significantes aliquid uel sine ulla significatione adparentes; siue nulla ex corpore causa existente, sed adsumente atque rapiente aliquo spiritu tollitur anima in huius modi uidendas similitudines corporum, miscens eis uisa corporalia, cum simul etiam corporis sensibus utitur; siue ita spiritu adsumente alienatur ab omni corporis sensu et auertitur, ut solis similitudinibus corporum spiritali uisione teneatur, ubi nescio utrum possint aliqua nihil significantia uideri. Haec igitur natura spiritalis, in qua non corpora, sed corporum similitudines exprimuntur, inferioris generis uisiones habet quam illud mentis atque intellegentiae lumen, quo et ista inferiora
Abbreviated transcription (Latin):
ant. inferiora st̃ omia gra¬
uiora: ita scđ̾m sꝑm inferi¬
ora st̾ omĩa tristiori: unde
& ingreca lingua origo no¬
minis qͦ appellant᷑ inferi.
exeo qͦd nichil suaue ha¬
beant resonare ꝑhibet᷑.
nec ipsã tam̃ rerũ partẽ.
nr̃ saluator mortuus ꝓ
nobis uisitare c̃tẽpsit ut
inde solueret qͦs soluendos
scđm diuina secretãq u¬
sticiã ignorare ñ potuit.
Qua ꝓpt̃ animȩ illius latro
nis cui dix̃. hodie mecũ e¬
ris inparadyso ñutiq in¬
feros prȩstitit. ubi pene suNł
peccator: s aut illã reqͥem

Expanded text:
ant inferiora sunt omnia graant inferiora sunt omnia grauiora, ita secundum spiritum inferiora sunt omnia tristiora: unde et in graeca lingua origo nominis, quo appellantur inferi, ex eo quod nihil suaue habeant, resonare perhibetur. nec ipsam tamen rerum partem noster saluator mortuus pro nobis uisitare comtemsit, ut inde solueret. quos esse soluendos secundum diuinam secretamque iustitiam ignorare non potuit. quapropter animae nis cui dixit, Hodie mecum eris in paradiso , non utique inferos praestitit, ubi poenae sunt peccatorum: sed aut illam requiem
Abbreviated transcription (Latin):
finẽ fortit᷑ .& disponit om¬
nia suauit: de qua itẽ scrip¬
tũ ẽ. qͦd motꝰ eiꝰ agiliorire¬
leriorq sit om̃ib m̃otibꝰ
satis apparet recte intuen¬
tibꝰ hunc ipsũ incõpar̃a¬
bilẽ &. in effabilẽ & si pos¬
sit intelligi stabisẽ motũ
disponendis. qͦ utiq sub̃ trac¬
to si ab bac oꝑacione oes¬
sauerit. eas ẽtinuo ꝑtou¬
ras. E illud. qͦd ait apłsic ũ
dm atheniensibꝰ p̃dicaret.
in illo uiuimꝰ & mouemur
.&. sumꝰ: liqͥde cogitatum
quantũ humana mens ua¬
let. adiuuat hanx senten¬
ciã: qua eredimꝰ & dieimꝰ
d̾minhis q̃ creauit. in¬
desinent᷑ oꝑari. Neq enĩ tãꝗͦ
substancia eiꝰ. sic in illo sumꝰ.
quẽ admodũ dictũ ẽ. qͦd ha¬
beat uitã in semet ipso. Sed
utiq cũ aliud simꝰ quã ipse:
ñ obaliud in illo sumꝰ. nͥ qͥa
tinet omnia: & qͦd eiꝰ sapien¬
cia ꝑtendit a fine usq ad¬

Expanded text:
omnia suaviter ; de qua item scriptum est, quod motus ejus agilior celeriorque sit omnibus motibus : satis apparet recte intuentibus, hunc ipsum incomparabilem et ineffabilem, et si possit intelligi, stabilem motum disponendis; quo utique subtracto, si ab hac operatione cessauerit, eas continuo perituras. et illud, quod ait apostolus, cum deum Atheniensibus praedicaret: in illo uiuimus et mouemur et sumus, liquide cogitatum, quantum humana mens ualet, adiuuat hanc sententiam, qua credimus et dicimus deum in his, quae creauit, indesinenter operari. neque enim tamquam substantia eius sic in illo sumus, quemadmodum dictum est, quod habeat uitam in semet ipso, sed utique, cum aliud sumus quam ipse, non ob aliud in illo sumus, nisi quia ntinet omnia et quo eius sapientia pertendit a fine usq
Abbreviated transcription (Latin):
one cessaret. Alioquin. c̃¬
tinuo dilaberentur. Cre¬
atoris nãq potencia &
ommipotentis atq omni¬
tenentis uirtꝰ. causa sub¬
sistendi ẽ omni creaturȩ
Quȩ uirtꝰ ab eis q̃ creatã
st̃̾ regendis. si aliqͥndo
cessaret: simul &. il¬
loꝵ cessaret species.
omnisq natura coneide¬
ret. Neq enĩ sicuti struc¬
tor ediũ cũ fabricauerit
abscedit atq illo cessante
atq abscedente stat opus
Mꝰ ita mundꝰ uel icꝰtu ocłi
stare poterit. si ei d̃s re¬
gimen sui subtraxerit.
nc̃ oꝑat᷑: ẽtinuacionem
quandã oꝑis eiꝰ qua uni¬
uersã creaturã continet.
atq administrat ostendit.
Alit᷑ enĩ posset in telligi
si diceret & nc̃ oꝑat᷑. ubi ñ
ee̾t necesse ut oꝑis c̃tinu.¬
acionẽ acciꝑemꝰ. alitͣ autͣẽ
cogit intelligi. cũ ait. usq¬

Expanded text:
one cessaret, alioquin continuo dilaberentur. creatoris namque potentia et omnipotentis atque omnitenentis uirtus causa subsistendi est omni creaturae: quae uirtus ab eis, quae creata sunt, regendis si aliquando cessaret, simul et illorum cessaret species omnisque natura concideret. neque enim, sicut structor aedium, cum fabricauerit, abscedit, atque illo cessante atque abscedente stat opus eius, ita mundus uel ictu oculi stare poterit, si ei deus regimen sui subtraxerit. nc operatur, continuationem quamdam operis ejus, qua universam creaturam continet atque administrat, ostendit. Aliter enim posset intelligi si diceret, Et nunc operatur, ubi non esset necesse ut operis continuationem acciperemus: aliter autem cogit intelligi
Abbreviated transcription (Latin):
cipio fecit ds cȩlũ &. tȩrr̃a. ad¬
ditũ ẽ & sẽificauit: s diem
istũ in qͦ reqͥeuit ab omnibꝰ
oꝑibꝰ suis quȩ fecit. uoluit
sc̃ĩficare : tã quã &. apud
ipsũ qͥ nichil inoꝑe suo la¬
borat. plus quies quã oꝑa¬
cio ualeat. Noc quidẽ in ho¬
minibꝰ eugłm nobis intimat.
ubi saluator nr̃ meliorem
partẽ dicit Masus. qͦd se¬
dens ad pedes eiꝰ. reqͥesce¬
bat inuerbo eiꝰ. quã mar¬
thȩ. quã uis. ꝓpt̃ ob sequiũ
qͦ ei ministrabat. circa mul¬
ta occupate: & licet bonũ
opus oꝑantis. Uerũ hoc
indeo qͦmͦ sit uel intelligat᷑
difficile dictu ẽ: etiã si co¬
gitatu aliqͦntulũ attingi
potest: cur ds scĩficauerit
diem qͥetis suȩ. qͥ nullũ scĩ¬
ficauerit oꝑis sui: nec ipsũ
sextũ qͦ & hominẽ fecit.
& cunta ꝑfecit. Ac pͥmũ
ipsũ reqͥescere dei quale
sit: cuiꝰ humane mentis
acies. asseqͥ potest: Quod
tamͣ nͥ esset: hoc omnino

Expanded text:
cipio fecit deus caelum et terram, adcipio fecit deus caelum et terram, additum est: et sanctificauit, sed diem istum, in quo requieuit ab omnibus operibus suis, quae fecit, uoluit sanctificare, tamquam et apud ipsum, qui nihil in opere suo laborat, plus quies quam operatio ualeat. hoc quidem in hominibus euangelium nobis intimat, ubi saluator noster meliorem partem dicit Mariae, quod sedens ad pedes eius requiescebat in uerbo eius, quam Marthae quamuis propter obsequium, quo ei ministrabat, circa multa occupatae et licet bonum opus operantis. uerum hoc in deo quomodo sit uel intellegatur, difficile dictu est, etiamsi cogitatu aliquantulum adtingi potest, cur deus sanctificauerit diem quietis suae, qui nullum sanctificauerit operis sui, nec ipsum sextum, quo et hominem fecit et cuncta perfecit. ac primum ipsum requiescere dei quale sit, cuius humanae mentis acies adsequi potest? quod tamen nisi esset, hoc omnino
Abbreviated transcription (Latin):
ũ iã sabbatũ obseruat. qui
spe futurȩ qͥetis oꝑat᷑. qͥcqͥd
boni oꝑat᷑.: nec in ipsis bonis
oꝑibꝰ suis qͥsi habens bonũ
qͦd ñ acceꝑit głat᷑. Ita enim
tãꝗͣ. diem sabbati. hoc ẽ do¬
mimcȩ cessacionis in sepul¬
tura suscipiens: atq intel
ligens baptismi sac ram̃tũ.
qͥescit a pristinis oꝑibꝰ su¬
is: ut iã innouitate uitȩ
ãbulans. deũ inse oꝑari
cognoscat: qͥ simul &. oꝑat᷑
& qͥescit: & creaturȩ pre¬
bens congruã guberna¬
cionẽ. & apud se habens e¬
t̃nã tranqͥllitatẽ.s .xii.¬
Deniq ipse nec cũ crea¬
uit de fessus. nec cũ cessa¬
uit refectꝰ ẽ: s uoluit nos¬
ꝑ seripturã suã adqͥetis
ex hor tari desidiũ: inti¬
mando nobis eũ diem se
sc̃ificasse. in qͦ qͥeuit ab om¬
nibꝰ oꝑibꝰ suis. Nã nusquã
omniũ sex dierũ qͥbꝰ crea¬
ta st̾ omnia legit᷑ aliqͥa scĩ¬
ficasse: nec ante ipsos sex
dies ubi scriptũ ẽ. inpͥn¬

Expanded text:
um sabbatum obseruat, qui spe futurae quietis operatur quidquid boni operatur nec in ipsis bonis operibus suis quasi habens bonum, quod non acceperit, gloriatur; ita enim tamquam diem sabbati, hoc est dominicae cessationis in sepultura suligens Baptismi sacramentum, quiescit a pristinis operibus suis; ut jam in novitate vitae ambulans deum in se operari cognoscat, qui simul et operatur et quiescit et creaturae praebens congruam gubernationem et apud se habens aeternam tranquillitatem. Denique ipse nec, cum creauit, defessus nec, cum cessauit, refectus est, sed nos uoluit per scripturam suam ad quietis exhortari desiderium intimando nobis eam diem se sanctificasse, in quo quieuit ab omnibus operibus suis. nam nusquam omnium sex dierum, quibus creata sunt omnia, legitur aliquid sanctificasse. nec ante ipsos sex dies, ubi scriptum est: in prin
Abbreviated transcription (Latin):
nia suauit̾: ꝑ quã disposi¬
cionẽ in illo uiuimꝰ. & mo¬
uem᷑ & sumꝰ. Unde colligi¬
t᷑. qͦd si hoc opꝰ suũ rebꝰ sub¬
traxerit: nec uiuemꝰ. nec
imouebim᷑. nec erimꝰ. Cla¬
Inret̾ gͥ ne uno qͥdẽ die ces¬
tisasse dm ab oꝑe regendi
quȩ oreauit: ne motꝰ su
ilieo amiterent. & esse a¬
liqͥd omnino desinerent.
si eis subtraheret᷑ motꝰ
ille sapieneiȩ dei. qͦ dispo¬
nt omnia suquit. Qua¬
ꝓpt̾ sic acc ipimꝰ dm reqͥeuisse
ab om̃ibꝰ suis q̃ fecit. ut ĩa no-
uã naturã ulterius millã
c̃de ret: ñ ut ea q̃ condiderat
ẽtinere & gubernare cessa¬
ret. Unde &. illud uerũ ẽ qͦd
in septimo die reqͥeuit deus
oꝑa qͥdẽ eiꝰ bona uidemꝰ. qͥe¬
tẽ uͦ eiꝰ post bona oꝑa nr̃a
uidebimꝰ. Ob quã significan¬
dã. mandauit hebreo po¬
pło unũ diem obser-¬
uandũ: qͦd tã carnab: ter
agebant. ut eo die dnm̃
ri. criminarent᷑. ac sic eis
de oꝑe patris rectissime re¬
sponderet. cũ qͦ &. ipse oꝑa¬

Expanded text:
am dispositionem in illo uiuimus et mouemur et sumus. unde conligitur, quod, si hoc opus suum rebus subtraxerit, nec uiuemus nec mouebimur nec erimus. claret igitur ne uno quidem die cessasse deum ab opere regendi, quae creauit, ne motus suilico amitterent et esse aliquid omnino desinerent, si eis subtraheretur motus ille sapientiae dei, quo disponit omnia suauiter. quapropter sic accipimus deum requieuisse avam naturam ulterius nullam conderet; non ut ea quae condiderat, continere et gubernare cessaret. Unde et illud verum est, quod in septimo die requievit Deus; opera quidem eius bona uidemus, quietem uero eius post bona opera nostra uidebimus. ob quam significandam mandauit Hebraeo populo unum diem obseruandum: quod tam carnaliter agebant, ut eo die dominri criminarentur, ac sic eis de opere patris rectissime responderet, cum quo et ipse opera
Abbreviated transcription (Latin):
qͥd enĩ aliȩ bonȩ. aliȩ nͣ
bone uenire ad corpora
possunt putari: nͥ scđm
oꝑa sua. Neq enĩ scd̾m
naturã: in qua fiunt ab
illo qͥ om̃s naturas bonas
facit. Sed absit ut c̃tradi¬
camꝰ apło qͥdicit. ñdum
natos nichil egisse boni
aut mali: unde c̃firmat
ñ potuisse exoꝑibꝰ dici.
s ex ilocante. maior ser¬
uiet minori. eũ de geminis
ageret adhuc in rebeccȩ u¬
tero c̃stitutis. Sequestremꝰ
gͦ paululũ hoc de libro sa¬
pienciȩ testimoniũ: neq

Expanded text:
quid enim aliae bonae, aliae non quid enim aliae bonae, aliae non bonae uenire ad corpora possunt putari nisi secundum opera sua? neque enim secundum naturam, in qua fiunt ab illo, qui omnes naturas bonas facit. sed absit, ut contradicamus apostolo, qui dicit nondum natos nihil egisse boni aut mali, unde confirmat non potuisse se ex operibus dici, sed ex uocante: maior seruiet minori, cum de geminis ageret adhuc in Rebeccae utero constitutis. sequestremus ergo . paululum hoc de libro Sapientiae testimonium; neq
Abbreviated transcription (Latin):
illa. ꝓpagine s aliunde
corpori infusũ. ipse it¬
d̾e fingit ꝑ mortales sen¬
sus carnis ut fiat homo
enciȩ ubi ait. sortitꝰ sũ
animã bonã. &. cũ essem
magis bonꝰ. ueni ad corp
in comqͥnatũ diligenctor ẽ
c̃sidacionẽ flagitat. Ma¬
gis eñĩ uidet᷑ aitestari o¬
pinioni: qua ñ ex una ꝓ¬
pagari. s desuꝑ animȩ
uenire credunt᷑ ad cor¬
pora. Uerũtam̃ qͥd est sor¬
titꝰ sũ animã bonã: quasi
qut in illo animarũ fon¬
te si ullus ẽ. aliȩ fint ani¬
mȩ bone. alie ñ bone. q̃
sorte qͥd̃e exeant. quȩ nã
cui homini tribuat᷑: aut
alias ds ad horã concep¬
toꝵ uel nascenciũ faciat
bonas. alias ñ bonas. quarũ
qͥsq habeat sorte q̃ acci¬
derit. Mirũ si hoc saltẽ¬
eos adiuuat. qͥ credunt
animas alibi factas. sin¬
gillati mitti adeo singłis
qͥbꝰq corporibꝰ hominũ
ac ñ illos pocius qͥ ꝓͣ me¬
ritis oꝑũ q̃ ante corpꝰ e¬
ger̃t: in corpora mitti
animas dicunt. Seđm

Expanded text:
illa propagine, sed aliunde corpori infusum, ipse itidem fingit per mortales sensus carnis, ut fiat homo entiae, ubi ait, Sortitus sum animam bonam, et cum essem magis bonus, veni ad corpus incoinquinatum ; diligentiorem considerationem flagitat. Magis enim videtur attestari opinioni qua non ex una propagari, sed desuper animae venire creduntur ad corpora. Verumtamen quid est, Sortitus sum animam bonam? quasi aut in illo animarum fonte, si ullus est, aliae sint animae bonae, aliae non bonae, quae sorte quadam exeant, quaenam cui homini tribuatur; aut alias Deus ad horam conceptorum vel nascentium faciat bonas, alias non bonas, quarum quisque habeat sorte, quae acciderit. Mirum si hoc eos saltem adjuvat, qui credunt animas alibi factas, singillatim mitti a Deo singulis quibusque corporibus hominum, ac non illos potius, qui pro meritis operum, quae ante corpus egerunt, in corpora mitti animas dicunt. secundum
Abbreviated transcription (Latin):
re.Serpens inqͥt sedux̃
me .& manducaui: quasi
cuius quã suasio precepto
dei debuerit ante poni.
Et dix̃ dñs ds̃ serpenti.
Quia fecisti tu hoc: male

Expanded text:
re. Serpens, inquit, seduxit me, et manducavi; quasi cujusquam suasio praecepto Dei debuerit anteponi! Et dixit Dominus Deus serpenti: Quia fecisti tu hoc, male
Abbreviated transcription (Latin):
tamͣ genere atq natura
uiso aliqͦ tacta ꝓpellit᷑ nec
in pote state ulliuis animȩ
ẽ. quȩ illi uisa ueniant si¬
ue in sensũ corꝑis. siue in
ipsũ sꝑm interius: qͥbꝰ ui¬
sis appetitꝰ moueat᷑ cuiꝰli¬
bet animantis. Ac sic cuͣ ea
uisa ꝑ angelor. obedien¬
ciã desuꝑ ministrant᷑. ꝑue¬
nit iussio dei ñ solũ ad ho¬
mmes. nec solũad aues &
pecora. uerũ etiã adea qͣ
in aqͥs latent. sic̃ ad cȩtum
qͥ glutiuit ioña: nec solũ
ad ista maiora. uerũ etiã
ad uermieulũ: nã & huic
legimꝰ diuinitꝰ iussũ. ut ra¬
dicẽ eucurbitȩ roderet.
sub cuiꝰ ũbraculo. ꝓpħa reqͥe¬
uerat. Sien homim dona¬
uit ds sic eũ instituens ut
etiã carne̾ peccati portans
possit ñ solũ pecora &. iu¬
menta suis usibꝰ subdita.
nec tantuĩ domesticas auel
s etiã libere uolitantes.

Expanded text:
tamen genere atque natura uiso aliquo tacta propellitur. nec in potestate ullius animae est, quae illi uisa ueniant siue in sensus corporis siue in ipsum spiritum interius, quibus uisis adpetitus moueatur cuiuslibet animantis. ac sic cum ea uisa per angelorum oboedientiam desuper ministrantur, peruenit iussio dei non solum ad homines nec solum ad aues et pecora, uerum etiam ad ea, quae sub aquis latent — sicut ad cetum, qui gluttiuit Ionam — nec solum ad ista maiora, uerum etiam ad uermiculum; nam et huic legimus diuinitus iussum, ut radicem cucurbitae roderet, sub cuius umbraculo propheta requieuerat. si enim homini donauit deus, sic eum instituens, ut etiam carnem peccati portans possit non solum pecora et iumenta suis usibus subdita nec tantum domesticas aues, sed etiam libere uolitantes
Abbreviated transcription (Latin):
corꝑis simul &̾ animȩ. qͥ pas¬
cunt corpꝰ &. occidunt eũ. &¬
grauant anim̃a. Cibaria ista
deuitemꝰ: escas cȩlestes appe¬
tamꝰ ꝗͣ ad cȩlũ nos trahant &
deducant ad sapieneiã scili¬
cet diuinã: fidẽ robustã inxꝑo.

Expanded text:
corporis simul et animae, qui pascorporis simul et animae, qui pascunt corpus, et occidunt et aggravant animam. Cibaria ista devitemus: escas autem coelestes appetamus, quae ad coelum nos trahant et deducant, sapientiam scilicet divinam, fidem robustam in
Abbreviated transcription (Latin):
regnũ lucrarent᷑. ñ accepe¬
r̃t hic ꝓmissiones uel diuici¬
as huiꝰ secłi miserabiles. quȩ
homues male eꝯsutentes
ad inferna ꝑducunt. E hanc
p̃sentẽ patriã relinquentes.
ad ciuitatẽ cȩlestẽ euiꝰ arti¬
fex & c̃ditor ẽ d̾sintuitũ a¬
nimi sui p̃misert. Uitauer̃t
peccatũ in uerbo. in facto.
incogitacione. inuisu. in ri¬
su. in motu. inannuendo o¬
cłis: in manibꝰ. inpedibꝰ. mnira.
in rixa. infurore: indissensi¬
one. inuana gła. in suꝑbia.
inelacione. incupiditate. cu¬
stodientes corpꝰ suũ & ani¬
niũ corꝑis& animȩ. hoc est
ab ira .&. furore .&. detractiõe.
&. blasphemia .&. rixa. absti¬
nentes se: qͥa sic̃ iã suꝑius
intimauimꝰ. isti st̾ mortife¬
ricibi anmiȩ qͥ pascunt eã
in malũ. & occidunt eã mor¬
te sẽpitͣna. Iterũ eibi corꝑis
simul & animȩ isti st̾. uora¬
citas. sonmnolencia. for nica¬
cio. uinolencia: securitas. sua¬
uitas. homicidiũ. Isti st̾ cibi

Expanded text:
 lucrarentur. Non acceperunt hic promissiones vel divitias hujus saeculi miserabiles, quae homines male eis utentes ad inferna perducunt: et hanc praesentem patriam relinquentes, ad civitatem coelestem, cujus artifex et conditor est Deus, intuitum animi sui praemiserunt. Vitaverunt peccatum in verbo, in facto, in cogitatione, in visu, in risu, in motu, in annuendo oculis, in manibus, in pedibus, in ira, in rixa, in furore, in dissensione, in vana gloria, in superbia, in elatione, in cupiditate, custodientes corpus suum et aninium corporis et animae, hoc est ab ira, et furore, et detractione, et blasphemia, et rixa abstinentes se: quia sicut superius intimavimus, isti sunt mortiferi cibi animae, qui pascunt eam in malum, et occidunt eam morte sempiterna. Iterum cibi corporis simul et animae, isti sunt voracitas, somnolentia, fornicatio, vinolentia, securitas, suavitas, homicidium. Isti sunt cibi
Abbreviated transcription (Latin):
mente meditem᷑ .&. oꝑe ꝑfi¬
ciam᷑. Hec st̾ mandata xꝑi.
q̃ nos iubet facere: si feceri¬
mꝰ ea erimꝰ participes regni
eiꝰ &. regnabimꝰ cũ eo: si aũ
ñ fecerimꝰ. & ipse ñ dabit no¬
bis regnũsuũ. Si denegamꝰ¬
e uͣ.&. ipse denegabit nos: si
ñ credimꝰ. ipse fidelis ꝑ ma¬
nebit: qͥa om̃is incredulus
infide litͣ agit.: dũ .&. uiciũ ẽ
hominis om̃ia credere. &
uiciũ ẽ nichil credere.Sũ¬
mo studio. sũmaq uigilan¬
cia nobis ẽ curandũ. ut nͣ
audiamꝰ a xꝑo iudice om¬
niũ indie iudicii. qd pecca¬
ñ om̃ib hominibꝰ. si ñ faci¬
amꝰ oꝑa diaboli. Sle his qͥbꝰ¬
pͣꝑat᷑ dolor uermiũ. ardor
flãmȩ. sitis sine extinctu:
fletꝰ .& stridor deneiũ. ocłoꝵ
lacrimȩ: tenebrȩ exterio¬
res. sine luce. pena in ext̃mi¬
nabilis. ubi ñ ẽ ullus honor
siue agnicio ꝓximi. s ẽgnu¬
us dolor & gemitꝰ. ubi mors
optat᷑ &. ñ dabit᷑. ubi ñ ẽ ho¬
honorat patr̃e. ubi omne

Expanded text:
mente meditemur, et opere perficiamus. Haec sunt mandata Christi, quae nos jubet facere. Si fecerimus ea, erimus participes regni ejus, et regnabimus cum eo: si autem non fecerimus, et ipse non dabit nobis regnum suum. Si denegamus, et ipse denegabit nos. Si non credimus, ipse fidelis permanebit: quia omnis incredulus infideliter agit, dum et vitium est hominis omnia credere, et vitium est nihil credere. Summo studio summaque vigilantia nobis est curandum, ut non audiamus a Christo judice omnium in die judicii, quod peccanon omnibus hominibus, si non facimus opera diaboli. Vae his qt dolor vermium, ardor flammae, sitis sine extinctu, fletus et stridor dentium, oculorum lacrymae, tenebrae exteriores sine luce, poena inexterminabilis; ubi non est ullus honor, sive agnitio proximi, sed continuus dolor et gemitus; ubi mors optatur et non dabitur; ubi non est hohonorat patrem; ubi omne
Abbreviated transcription (Latin):
uͦ multo amplius admi¬
ror. multoq maximȩ
stupeo quanta celerita¬
te ac facilitate in se ani¬
uiderit: quã somnian¬
ciũ. uel etiã in extasi ui¬
siones. Quȩcũq tam̃ illa

Expanded text:
 multo amplius admiror multoque maxime stupeo, quanta celeritate ac facilitate in se aniuiderit, quam somniantium uel etiam in extasi uisiones. quaecumque tamen illa
Abbreviated transcription (Latin):
ut ad terrã ꝑueniant: sic
aquarũ ponderi & ipse aer
cedit. ut uel ad terrã uel
ad aquã ꝑueniat. Unde in¬
telligi uolunt hoc mͦ neces¬
se fuisse: ut aer qͦq siqͥs eiꝰ
particulã inspaciis illis sub¬
limibꝰ cȩli posset dimittere
pondere suo caderet.donec
ad deria subt̃ spacia ꝑueni¬
ret. Qua ꝓpt̃ colligunt mul¬
to minꝰ e̾ẽ posse aqͥs supra
illud igneũ cȩlũ aliqͥd loci:
cũ illic aer multo aqͥs leui¬
or. manere ñ possit.Iuii.
Talibꝰ eordisputacionibꝰ cedens.
laudabilit̾ conatꝰ ẽ qͥdã de¬
monstrare aqͥs suꝑ cȩlos¬
ut ex ipsis uisibilib c̃spi¬
cuisq naturis. assereret
scͥpturȩ fidẽ. Et prius qͥdẽ
qͦd facillimũ fuit ostendit.
& hunc aerẽ cȩlũ appellari
ñ solũ sermone cõmuni

Expanded text:
ut ad terram perueniant, sic ut ad terram perueniant, sic aquarum ponderi et ipse aer cedit, ut uel ad terram uel ad aquam perueniat. unde intellegi uolunt hoc modo necesse fuisse, ut aer quoque, si quis eius particulam in spatiis illis sublimibus caeli posset dimittere, pondere suo caderet, donec ad aeria subter spatia perueniret. quapropter conligunt multo minus esse posse aquis supra illud igneum caelum aliquid loci, cum illic aer multo aquis leuior manere non possit. Talibus eorum disputationibus cedens laudabiliter conatus est quidam demonstrare aquas suut ex ipsis visibilibus conspicuisque naturis assereret Scripturae fidem. Et prius quidem, quod facillimum fuit, ostendit et hunc aerem coelum appellari, non solum
Abbreviated transcription (Latin):
cogat᷑ ex uase. ut illo ceden¬
te uasab ore inima presso
repleri uelis. Fac ilius undis
undiq uersũ cooꝑit᷑ quã
ꝑos eiꝰ ab inferiori parte
intrandi guita exigua re¬
ris naturã uelle transcende¬
re qͥs ñ senciat: quando qͥdẽ
si ardentẽ faculã capite
deorsũ qͥsq teneat: nichilo¬
minꝰ flãmȩ crinis ad suꝑi¬
ora c̃tendit: Sed qm̃ circũ¬
fusi ac suꝑfusi aeris prepol¬
lenti c̃stipacione subinde
ignis ex tinguit᷑ .&. in eiꝰ qua¬
litatẽ ꝑ habundançiã suꝑa¬
tꝰ subinde cõmutat᷑ ac uer¬
tit᷑᷑ ad uniuersã eiꝰ altitu¬
dinẽ transiliendã ñ potest
ꝑdurare. Itaq suꝑ aerẽ: pu¬
rꝰ ignis ẽẽ dicit᷑ celũ. Unde
etiã sidera atq luminaria
facta ẽiectant: illius uide¬
licet igneȩ lucis in eas for.¬
mas quas in cęlo cernimꝰ.
ẽglobata dispositaq natu¬
ra. de ꝑ hoc. sic̃ terrarũ pon¬
deribꝰ &. der &. aqua cędit.

Expanded text:
cogatur ex uase, ut illo cedencogatur ex uase, ut illo cedente uas ab ore in ima presso repleri uelis, facilius undis undique uersum cooperitur, quam per os eius ab inferiore parte intrandi guris naturam velle transcendere quis non sentiat? quandoquidem si ardentem faculam capite deorsum quisque teneat, nihilominus flammae crinis ad superiora contendit. sed quoniam circumfusi ac superfusi aeris praepollenti constipatione subinde ignis extinguitur et in eius qualitatem per abundantiam superatus subinde commutatur ac uertitur, ad uniuersam eius altitudinem transiliendam non potest perdurare. itaque super aerem purus ignis esse dicitur caelum, unde etiam sidera atque luminaria facta coniectant illius uidelicet igneae lucis in eas formas, quas in caelo cernimus, conglobata dispositaque natura; ac per hoc, sicut terrarum ponderibus et aer et aqua cedit,
Abbreviated transcription (Latin):
partẽ ñ inuenit emican¬
di locũ. nec deorsũ uersus
irruptis aqͥs subt̃ eas ire¬
natura sinit᷑: plenitudine
sua repellit eas. & in uas
ñ ꝑmittit intrare. Cũ aũ
uasita collocat᷑ ut os ñ ha¬
beat deorsũ. s in latꝰ incli¬
natũ: intrat aqua inferius.
exeunte aere suꝑius. Itẽq
si uasis erecti os pateat in
celũ. cũ infundis aquã
euadit aer sursũ uersus
ex aliis partibꝰ qua ñ infun¬
dis . & fit locꝰ aquȩ deor sũ
uersus inqndi. Qͦa si ui
maiore uas depͥmit᷑. ut uel
ex latere. uel desuꝑ aquȩ
repente influant . & undiq
os uasis obtegant: dirũpit e
adima locũ faciat: &. ipsa di¬
rupcio singultꝰ uasoꝵ est:
dũ partibꝰ fugit. qͥa totꝰ tã
ire cogit᷑ etiã c̃fluent᷑ eas
disiicit. cũ exilientis impe¬
tu eiꝰ impulse ebulliut:
& eũ bullis crepantibꝰ e¬
mittunt in sua ꝓꝑantẽ atq
illis ad ima decidendi adi¬
tũ dantẽ. Si aũ sub aqͦs ire

Expanded text:
partem non inuenit emicanpartem non inuenit emicandi locum nec deorsum uersus inruptis aquis subter eas natura ire sinitur, plenitudine sua repellit eas et in uas non permittit intrare. cum autem uas ita conlocatur, ut os non habeat deorsum, sed in latus inclinatum, intrat aqua inferius exeunte aere superius. itemque si uasis erecti os pateat in caelum, cum infundis aquam, euadit aer sursum uersus ex aliis partibus, qua non infundis, et fit locus aquae deorsum uersus intrandi. quodsi ui maiore uas deprimitur, ut uex latere vel desuper aque repente defluant, et undique os vasis obtegant, aer sursum ad ima locum faciat, et ipsa diruptio singultus vasorum est, dum partibus fugit; quia totus ire cogitur, etiam confluentes eas dissicit, cum exilientes inpetu eius inpulsae ebulliunt et eum bullis crepantibus emittunt in sua properantem atque illis ad ima decidendi aditum dantem. si autem sub aquas ire
Abbreviated transcription (Latin):
opinio nibꝰ incertã atq
fallacẽ. s ꝓpħica & euan¬
gelica p̃dicac ione firmis¬
simã. ꝗ̃ ꝑ baptismũ soli¬
dat᷑ & ido subiecerit di¬
cens. fundauit tȩrrã suꝑ
aquã: aut si ad litterã qͥs
c̃gruent uel sublimia t̃¬
rarũ. siue ẽtinenciũ. siue
insularũ accipiunt᷑. q̃ su¬
ꝑ iora st̃ aqͥs: uel ipsa teg¬
mina speluncarũ q̃ suꝑ
aquas pendula solidita¬
te firmata st̃. Qͦ cirea
nec ad litterã qͥsquã po¬
test sic intelligere qͦd dic¬
tũ ẽ. fundauit tȩrrã suꝑ
aquã: ut aquarũ pondꝰ
tͣreno ponderi subpor¬
tando. naturali ordine
qͦsi sub iectũ e̾e̾ arbitret᷑.¬
quãuis ꝓpt̃ ampliora sui
spacia etiã aridã cͣtegat.
hinc intelligit᷑. qͦd nullũ
uas ab ore impressũ. reple¬
ri aqͥs potest. Unde satis in¬
dicat᷑. aeris natur̃a locũ
petere suꝑiorẽ. Uidet᷑ enĩ
uas mnane: s aere plenũ ꝓ¬
bat᷑. cũ ore imo inaquã de¬
pͥmit᷑. Quia enĩ ꝑ suꝑiorẽ

Expanded text:
 atque fallacem, sed prophetica et euangelica praedicatione firmissimam, quae per baptismum solidatur, et ideo subiecerit dicens: fundauit terram super aquam; aut, si ad litteram cogit congruenter uel sublimia terrarum, siue continentium siue insularum, accipiuntur, quae superiora sunt aquis, uel ipsa tegmina speluncarum, quae super aquas pendula soliditate firmata sunt. quocirca nec ad litteram quisquam potest sic intellegere, quod dictum est: fundauit terram super aquam, ut aquarum pondus terreno ponderi subportando naturali ordine quasi subiectum esse arbitretquamuis propter ampliora sui spatia etiam aridam contegat, hinc intellegitur quod nullum uas ab ore inpressum repleri aquis potest: unde satis indicat aeris naturam locum petere superiorem. uidetur enim uas inane, sed aere plenum probatur, cum ore imo in aquam deprimitur; quia enim per superiorem
Abbreviated transcription (Latin):
t᷑  s cõpage t̾re tenebat᷑
sic̃ se se habent camere spe¬
luncarũ. Nic oceurrit
ad monere cauendũ er¬
rorẽ. quẽ in libro pͥmo
cauendũ monui: ne for¬
te qͥa seriptũ ẽ in psal¬
mis. fundauit terrã suꝑ
aquã. arbitret᷑ aliqͥs nr̃m
aduersus istos de ponde¬
ribꝰ elem̃toꝵ. subtilit᷑ dis¬
serentes. isto testimonio
scripturarũ ee̾ nitendũ:
qͥa illi ñ recenti auctori¬
tate luterarũ nr̃arũ .&.
nescientes quẽ ad modũ
dictũ sit. libros scõs faci¬
lius irridebunt. quã il¬
lud repudiabunt qͦd uel
certis racionibꝰ accepe¬
rͣt: uel exꝑim̃tis mani¬
festissimis. ꝓbauer̃t. Ii¬
lud nãq in psalmis. aut
figurate dictũ recꝰte ac¬
cipi potest: ut qm̃ cȩli
&̾ t̃re nomine sepe in
eccła sꝑitales carnalesq
significant᷑. cȩlos ostendit
ꝑtinere ad serenã intelli¬
geneiã ueritatis dicens.
qͥ fecit cȩlos in intelligen¬
cia: terrã uͦ ad fidẽ simpl

Expanded text:
tur, sed conpage terrae tenebatur, tur, sed conpage terrae tenebatur, sicut sese habent camerae speluncarum. Hic occurrit admonere cauendum errorem, quem in libro primo cauendum monui, ne forte, quia scriptum est in Psalmis: fundauit terram super aquam, arbitretur aliquis nostrum aduersus istos de ponderibus elementorum subtiliter disserentes isto testimonio scripturarum esse nitendum, quia illi non retenti auctoritate litterarum nostrarum et nescientes, quemadmodum dictum sit, libros sanctos facilius inridebunt quam illud repudiabunt, quod uel certis rationibus perceperunt uel experimentis manifestissimis probauerunt. illud namque in Psalmis aut figurate dictum recte accipi potest, ut, quoniam caeli et terrae nomine saepe in ecclesia spiritales carnalesque significantur, caelos ostenderit pertinere ad serenam intellegentiam ueritatis dicens: qui fecit caelos in intellegentia, terram uero ad fidem simpl
Abbreviated transcription (Latin):
ieris circu̾fusũ atq solida¬
tũ ẽ. Qͦd qͥ negant ee̾ cre¬
dendũ. de ponderibꝰ ele¬
m̃toꝵ argumentant᷑: ne¬
gantes ullomͦ ita desuꝑ
quasi qͦdã paum̃to soli¬
datũ eẽ cȩlũ. ut possit a¬
quarũ pondera sustinere:
qͦd talis soliditas nͥ tȩrris
ñ cȩlũ s terra sit ñ enim
tantũ locis. s etiã quali¬
tatibꝰ elem̃ta distingui.
ut ꝓ qͣlitatibꝰ ꝓpriis ȩtiã
loca ꝓpria sortirent᷑: aqͣ
scilic̾et suꝑ terr̃ã. q̃ etiã
si sub tęrra stat aut labi¬
tꝰ sic̃ in antris cauernisq
abditis. ñ tam̃ ea t̾rȩ par¬
te quã supra: s ea quã
infra se habet continet᷑.
Nã si ex parte suꝑ iore fu¬
erit tͣrȩ pars ulla delap¬
sa. ñ manet suꝑ aquã .s
ea ꝑ rupta demergit᷑ &
ꝑgit ad terrã: qͦ ueniens
c̃qͥescit tãꝗͣ in loco suo:
ut supra sit aqua. subtͣ
aũ terra. Unde cognos¬
cit᷑. qͦd etiã suꝑ aquas eũ
esset . ñ ipsis aqͥs portaba¬

Expanded text:
circumfusum atque solidatum est. 3. Quod qui negant esse credendum, de ponderibus elementorum argumentantur, negantes ullo modo ita desuper quasi quodam pavimento solidatum esse coelum, ut possit aquarum pondera sustinere; quod talis soliditas nisi terris non coelum sed terra sit. Non enim tantum locis, sed etiam qualitatibus elementa distingui, ut pro qualitatibus propriis etiam loca propria sortirentur. aqua scilicet super terram, quae etiam si sub terra stat aut labitur, sicut in antris cauernisque abditis, non tamen ea terrae parte, quam supra, sed ea, quam infra se habet, continetur. nam si ex parte superiore fuerit terrae pars ulla delapsa, non manet super aquam, sed ea perrupta demergitur et pergit ad terram: quo ueniens conquiescit tamquam in loco suo, ut supra sit aqua, subter autem terra. unde . cognoscitur, quod etiam super aquas cum esset non ipsis aquis portaba
Abbreviated transcription (Latin):
aqua oleũ aliqͣndo mane¬
re ñ fieret: ñ ex eo tam̃ o¬
lei natura nobis ee̾t in cog¬
nita. qͦd ita facta sit ut ap¬
petendo suũ locũ etiã si
subt̃fusa fuerit. ꝑ rũpat
aquas: eisq se suꝑ positã
collocet. Nunc gͦ q̃rimꝰ u¬
trũ ẽditor rerũ qͥ om̃ia in
mensura & numero & pon¬
dere disposuit. ñ unũ locũ

Expanded text:
aqua oleum aliqaqua oleum aliqre, non fieret; non ex eo tamen olei natura nobis esset incognita, quod ita facta sit, ut appetendo suum locum, etiam si subterfusa fuerit, perrumpat aquas, eisque se superpositam collocet. Nunc ergo quaerimus utrum conditor rerum, qui omnia in mensura et numero et pondere disposuit , non unum locum
Abbreviated transcription (Latin):
scđm suꝑiorẽ in qͥsicionẽ
interĩ consid̾anda ee̾ ammo¬
nemꝰ. Utrũ aũ nẽ illud cȩlũ
fiat qͦd excedit aeris omia
spacia. eiꝰq omnẽ altitudi¬
nẽ. ubi etiã luminaria stel¬
leq c̃stituunt᷑ quarto die.
an ipse aer uocet᷑ firmam̃¬
tũ. merito q̃ri potest/ .I.
Multi enĩ assert̃ istarũ
aquarũ naturã suꝑ syde¬
reũ cȩlũ ee̾ ñ posse: qͦs sic
habeant ordinatũ pondꝰ
suũ. ut uel suꝑ terras flu¬
itent uel in aere t̾ris. ꝓri¬
mo uaporalit̾ ferant᷑. Neq
qͥsquã istos debet ita refel¬
lere: ut dicat scđm omni¬
potenciã di cui cuncta pos¬
sibilia st̃. oportere nos cre¬
dere. aquas etiã tã graues
quã nouimꝰ atq sentimꝰ c e¬
lesti corpori in qͦ st̃ sydeiã
suꝑfusas. Nunc enĩ quẽad¬
modũ ds instituerit natu¬
ras rerũ. scđ̾m scripturas
eiꝰ nos ẽuenit q̃rere. nũqͥd
in eis uel ex eis ad mirac ulũ
potenciȩ suȩ uelit oꝑari.
Neq enĩ si uellet d̾s sub

Expanded text:
m superiorem inquisitionem interim consideranda esse admonemus. utrum autem nunc illud caelum fiat, quod excedit aeris omnia spatia eiusque omnem altitudinem, ubi etiam luminaria stellaeque constituuntur quarto die. an ipse aer uocetur firmamentum, merito quaeri potest. Multi enim asserunt istarum aquarum naturam super sidereum caelum esse non posse, quod sic habeant ordinatum pondus suum, ut uel super terras fluitent uel in aere terris proximo uaporaliter ferantur. neque quisquam istos debet ita refellere, ut dicat secundum omnipotentiam dei, cui cuncta possibilia sunt, oportere nos credere aquas etiam tam graues, quam nouimus atque sentimus, caelesti corpori, in quo sunt sidera, superfusas. nunc enim, quemadmodum deus instituerit naturas rerum, secundum scripturas eius nos conuenit quaerere, non, quid in eis uel ex eis ad miraculum potentiae suae uelit operari. neque enim, si uellet deus sub
Abbreviated transcription (Latin):
Et fecit ds firmam̃tũ: & diui¬
sit ds int̃ aquã q̃ erat infra
firmam̃tũ. &int̃ a quã q̃ erat
suꝑ firmam̃tũ. Et uocauit
deus firmam̃tũ celũ. Et ui¬
dit ds qͥa bonũ ẽ: & factaẽ
uesꝑa. &. factũ ẽ manȩ. dies
scđs. De uerbo dei qͥ dixit
placito eiꝰ qͦ uidit qͥa bonũ
pus ẽ hoc iterũ similit̃q
disserere: atq ita de inceps

Expanded text:
et fecit deus firmamentum et diuisit deus inter aquam, quae erat infra firmamentum, et inter aquam, quae erat super firmamentum. et uocauit deus firmamentum caelum. et uidit deus, quia bonum est. et facta est uespera, et factum est mane, dies secundus. de uerbo dei, quod dixit placito eius, quo uidit, quia bonum pus est hic iterum similiterque disserere, atque ita
Abbreviated transcription (Latin):
to sublimiore cȩlo rapit᷑.
Nã ꝓculdubio cũ rotun¬
da moles cireulari motu
agit᷑. interiora eiꝰ tardius
eunt. exteriora celerius.
ut maiora spacia cũ breui¬
oribꝰ ad eosdẽ gyros patit᷑
occurrant. Quȩ aũ cȩleri¬
us: utiq feruencius. Pro¬
inde memorata stella: ma¬
gis debuit calida ẽẽ quã fii¬
gida. Quã uis enĩ suo mo¬
tu qm̃ grande spaciũ est
triginta annis totũ ambitũ
ꝑmeet. tam̃ cȩli motu in
contrariũ rotata. ueloci

Expanded text:
to sublimiore caelo rapitur. to sublimiore caelo rapitur. nam procul dubio cum rotunda moles circulari motu agitur, interiora eius tardius eunt, exteriora celerius, ut maiora spatia cum breuioribus ad eosdem gyros pariter occurrant, quae autem celerius utique feruentius. proinde memorata stella magis debuit calida esse quam frigida; quamuis enim suo motu, quoniam grande spatium est, triginta annis totum ambitum permeet, tamen caeli motu in contrarium rotata ueloci
Abbreviated transcription (Latin):
diũ quantitatis suȩ Ac ꝑ
hoc. si potest aqua sic̃ uide¬
mꝰ ad tantas guitarũ minu¬
cias ꝑuenire. ut suꝑ istũ ae¬
rẽ uaporalit᷑ ferat᷑. qͥ natu¬
ra leuior est aquis: cur ñpos¬
sit & suꝑ illud leuius cęlũ
minucioribꝰ guitis .&. leui¬
oribꝰ inmanare uaporibꝰ:
Quidã etiã nr̃i istos ne¬
gantes ꝓptͣ pondera ele-¬
m̃toꝵ aquas e̾e̾ posse suꝑ
cȩlũ sydereũ: de ipsoꝵ syde¬
rũ qualitatibꝰ & meatibꝰ con¬
uincere moliunt᷑. Idẽ nãq as¬
sert̃ stellã quã sat᷑ni appel¬
lant ẽẽ frigidissimã: eamq
ꝑ annos triginta signiferũ
ꝑagere circulũ: eoqͦd suꝑi¬
ore ac ꝑ hoc ãpliore am¬
bitu gradit᷑. Nã sol eundẽ
circ ulũ ꝑ annũ cõplet .&.
luna ꝑ mensẽ: tanto ut
dicunt breuius. quanto
inferius: ut spacio loci. spa¬
ciũ tẽporis congruat. Quȩ¬
rit᷑ itaq ab eis unde illa
stella sit frigida: q̃ tanto
ardencior eẽ deberet. qͦn¬

Expanded text:
dium quantitatis suae. ac per dium quantitatis suae. ac per hoc si potest aqua, sicut uidemus, ad tantas guttarum minutias peruenire, ut super istum aerem uaporaliter feratur, qui natura leuior est aquis, cur non possit et super illud leuius caelum minutioribus guttis et leuioribus inmanere uaporibus? Quidam etiam nostri istos negantes propter pondera elementorum aquas esse posse super caelum sidereum de ipsorum siderum qualitatibus et meatibus conuincere moliuntur. idem namque adserunt stellam, quam Saturni appellant, esse frigidissimam eamque per annos triginta signiferum peragere circulum eo, quod superiore ac per hoc ampliore ambitu graditur. nam sol eundem circulum per annum conplet. et luna per mensem tanto, ut dicunt, breuius quanto inferius, ut spatio loci spatium temporis congruat. quaeritur itaque ab eis, unde illa stella sit frigida, quae tanto ardentior esse deberet, quan
Abbreviated transcription (Latin):
c̃globant᷑ & maria subt̃ fu¬
sa: ostendere ille uoluit eẽ
cȩlũ int̃ aquã & aquã. Nanc
ego diligeneiã c̃ sidãcionẽq
loude dignissimã iudico.
& in promptu posito docu¬
m̃to credi potest: quãquã
possit uideri ñ impedire
ꝓpria pondera elem̃toꝵ. qͦmͦ
etiã suꝑ illud sublimȩ cȩlũ
possint ẽe̾ aquȩ ꝑ illas minu¬
cias ꝑ quas etiã suꝑ hoc spa¬
ciũ deris eẽ potuert: qͥ qũauis
grauior & inferior sũmo cȩ¬
lo subiaceat. ꝓculdubio le¬
uor est aqͥs. &. tamͣ ut suꝑ
eũ sint uapores. illi millo
pondere. ꝓhibent᷑. Sic gͦ &
suꝑ illud cȩlũ. potest mi¬
nucioribꝰ guttis leuior
alitꝰ humoris extendi: qͥ
pondere cadere ñ cogat᷑.
Ipsi qͥppe subtilissima ra¬
cione ꝑsuadent nullũ e̾e̾
quãlibet exiguũ corpꝰcłm
in qͦ diuisio finiat᷑. s infi¬
nite omĩa diuidi. qͥa om̃is
pars corꝑis. corpꝰ ẽ. &. om̃e
corpꝰ habeat necesse ẽ dimi¬

Expanded text:
conglobantur, et maria subterfuconglobantur, et maria subterfusa, ostendere ille uoluit esse caelum inter aquam et aquam. hanc ergo diligentiam considerationemque laude dignissimam iudico. et in promptu posito documento credi potest. 8. Quanquam possit videri, non impedire propria pondera elementorum, quominus etiam super illud sublime coelum possint esse aquae per illas minutias, per quas etiam super hoc spatium aeris esse potuerunt. qui quamuis grauior et inferior summo caelo subiaceat, procul dubio leuior est aquis, et tamen, ut super eum sint uapores illi, nullo pondere prohibentur. sic ergo et super illud caelum potest minutioribus guttis leuior halitus umoris extendi, qui pondere cadere non cogatur. ipsi quippe subtilissima ratione persuadent nullum esse quamlibet exiguum corpusculum, in quo diuisio finiatur. sed infinite omnia diuidi, quia omnis pars corporis corpus est, et omne corpus habeat necesse est dimi
Abbreviated transcription (Latin):
uel nubilũ cȩlũ: s etiã no¬
strarũ ipsarũ c̃sue tudine
scripturarũ cũ dicunt᷑ uo¬
latilia cȩli: cũ aues in hoc
aere uolare manifestũ sit.
Et dñs cũ de nubibꝰ loq̃ret᷑
faciem cęli inqͥt potestis
ꝓbare. Nubes aũ etiã ꝑ ꝓ
rimũ terris aerẽ conglo¬
bari sepe cernimꝰ: cũ ꝑ de¬
chuia iugoꝵ. ita recũbun
ut plerũq excedant᷑ etiã
cacuminibꝰ monciũ. Cũ gͦ
ꝓbasset. & hunc aerẽ cȩlũ
dici: nulla alia causa etiã
firmam̃tũ appellatũ uo¬
luit existimari: nͥ qͥa int̃¬
uapores aquarũ. &. istas aqͦs
q̃ corpulencius in terris flui¬
ex ꝑti st̃ qͥ intͣ eas in montibꝰ
ambulart̃. congregacione
.&. c̃globacione minutissimarũ
guitarũ talẽ speciem red¬
dunt: ꝗ si spissantꝰ amplus
ut coniungant᷑ in unã gran¬
eã patit᷑ aer apud se tene¬
ri: s eiꝰ ponderi ad ima dat
locũ. & hec ẽ pluiia. Ergo
ex aere qͥ ẽ intͣ uapores hu¬
midos. unde suꝑius nubila

Expanded text:
lum caelum, sed etiam nostrarum ipsarum consuetudine scripturarum, cum dicuntur uolatilia caeli, cum aues in hoc aere uolare manifestum sit; et dominus cum de nubibus loqueretur, faciem caeli, inquit, potestis probare. nubes autem etiam per proximum terris aerem conglobari saepe cernimus, cum per decliuia iugorum ita recumbunt, ut plerumque excedantur etiam cacuminibus montium. cuprobasset hunc aerem coelum dici, nulla alia causa etiam firmamentum appellatum voluit existimari, nisi quia intevapores aquarum, et istas aquas, quae corpulentius in terris fluiexperti sunt qui inter eas in montibus ambularunt, congregatione et conglobatione minutissimarum guttarum talem speciem reddunt: quae si spissantur amplius, ut coniungantur in unam graneam patitur aer apud se teneri. sed eius ponderi ad ima dat locum, et haec est pluuia. ergo ex aere, qui est inter uapores umidos, unde superius nubila
Abbreviated transcription (Latin):
creditũ fuerit. seducat
ad sua. Hunc discerni ñar¬
bitror. nͥ dono illo de quo
ait apłs cũ de diuersis
muneribꝰ loqͣret᷑ alii
dnudicacio sꝑuũ. Non eñi

Expanded text:
creditum fuerit, seducat ad sua. hunc discerni non arbitror nisi dono illo, de quo ait apostolus, cum de diuersis dei muneribus loqueretur: alii diiudicatio spirituum. non eni
Abbreviated transcription (Latin):
qiib corporũ: s ꝑ speci¬
ẽ suã quantũ eã caꝑe cre¬
atura racionalis &. intellec¬
⁊ualis potest. seuocata ab
om̃i corꝑis sensu. ab omni
significatiuo enigmate sꝑs
Sic enĩ scriptũ ẽ. Si gͦ in¬
ue ni gr̃am in c̃spectu tu¬
o ostende mͥ temet ipsũ

Expanded text:
dinibus corporum, sed per specidinibus corporum, sed per speciem suam, quantum eam capere creatura rationalis et intellectualis potest seuocata ab omni corporis sensu, ab omni significatiuo aenigmate spiritus. sic enim scriptum est: si ergo inueni gratiam in conspectu tuo, ostende mihi temet ip
Abbreviated transcription (Latin):
prudent᷑q uiuat᷑. Propter
illud qͥppe adipiscendũ. u¬
bi secura qͥes erit. & ineffa¬
bilis uisio ueritatis: labor
suscipit᷑ . & ẽtinendi a uo¬
luptate . & sustinendi ad¬
uersitates. & subueniendi
indigentibꝰ. & resistendi
decipientibꝰ. Ibi uidet᷑ cla¬
ritas dñi ñ ꝑuisionẽ signi¬
ficantẽ siue corꝑale̾. sicut
uisa ẽ in monte syna: siue
sꝑitalẽ fic̃ uidit ysaias uel
iohannes in ap ocalypsi. s
ꝑ speciem nͣ ꝑ enigmata.
quantũ eã caꝑe humana
mens potest. scd̾m assum̃¬
tis dei gram. ut os ados lo¬
quat᷑ ds ei quẽ dignũ tali
colloqͥo fecerit: ñ os corꝑis
s mentis. sic̃ intelligendũ
arbitror qͦd de moyse scrip¬
tũ ẽ. Concupierat enĩ sic̃
in exodo legimꝰ uidere qm.
ñ utiq sic̃ uiderat in mon¬
te. nec sic̃ uidebat in tab̾
nacło. s in ea substancia
qua ds ẽ. nulla assumpta
corꝑali creatura. q̃ mortalis
carnis sensibꝰ prȩsentet᷑. ne¬
q insꝑu figuratis simihtu¬

Expanded text:
prudenterque uiuatur. propter illud quippe adipiscendum, ubi secura quies erit et ineffabilis uisio ueritatis, labor suscipitur et continendi a uoluptate et sustinendi aduersitates et subueniendi indigentibus et resistendi decipientibus. ibi uidetur claritas domini non per uisionem significantem siue corporalem, sicut uisa est in monte Sina, siue spiritalem, sicut uidit Esaias uel Iohannes in Apocalypsi, sed per speciem non per aenigmata, quantum eam capere humana mens potest, secundum adsumentis dei gratiam, ut os ad os loquatur deus ei quem dignum tali conloquio fecerit, non os corporis, sed mentis, sicut intellegendum arbitror, quod de Moyse scriptum est. Concupiuerat enim, sicut in Exodo legimus, uidere deum, non utique sicut uiderat in monte nec sicurnaculo , sed in ea substantia qua Deus est, nulla assumpta corporali creatura, quae mortalis carnis sensibus praesentetur: neque in spiritu figuratis similitu
Abbreviated transcription (Latin):
quutꝰ ẽ dñs ad moysen fa¬
cie ad faciem. fic̃ qͥs loqͥt᷑
ad amicũ suũ. Senciebat
bat desid̾abat. Nã & paulo
post cũ dixisset ei ds inue¬
nisti enĩ grãm in cͣspectu
meo. & scio te prȩ omnibꝰ.
respondit ei. Ostende mͥ
claritatẽ tuã. Et tc̃ qͥdẽ
responsũ accepit a dño fi¬
guratũ. de qͦ nc̃ longueͣ
disputare. quando ei dix̃
ñ poteris uidere faciem
meã & uiuere: ñ enĩ uide¬
bit homo faciem meaͬ &
uiuet. Deinde subiecit: &

Expanded text:
nus ad Moysen facie ad faciem, sicut quis loquitur ad amicum suum. Sentiebat bat desiderabat. Nam et paulo post, cum dixisset ei Deus, Invenisti enim gratiam in conspectu meo, et scio te prae omnibus; respondit ei, Ostende mihi claritatem tuam. et tunc quidem responsum accepit a domino figuratum, de quo nunc longum est disputare, quando ei dixit: non poteris uidere faciem meam et uiuere; non enim uidebit homo faciem meam et uiuet. deinde subiecit