comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Condelector legidi secundum interiorem hominem. Uideo autem aliam lege
inmembris meis repugnantem legimentis meȩ &captiuantem me in lege pecca
i quae est in membris meis. Infelix ego homo quis me liberabit decorpore mortis
huius : Non enim sufficer& eisidicer& quisme liberabit decorpore mortale hoc
eddecor pore inquit mortis huius. sicut &iam illud corpus quidem in quit mor¬
tuum est propter peccatum. Nec ibi ait mortale. sed mortuum. quamuis utiq
mortale quiamoriturum. Non ita credendum est fuisse illa corpora. sed lic&
animalia non dum spiritalia. non tantum mortua id est quaenecesse ess& ut mo¬
rerentur. quod eodie factumest quolignum contra uetitum tetigerunt
ixit quoque dñs ds̃ non est bonum esse hominem solum faciamusei adiuto¬
rium simile sibi: Ethaec locutiodi non corporali uoceforis inauras emissa.
sedinter narrationem diuinae uoluntatis perquam creata sunt omnia in ef¬

Expanded text:
Condelector legi Dei secundum interiorem hominem; video autem aliam legem Condelector legi Dei secundum interiorem hominem; video autem aliam legem in membris meis repugnantem legi mentorpore mortis hujus ? Non enim sufficit ei si diceret: Quis me liberabit de corpore mortali hoc, sed de corpore, inquit, mortis hujus. Sicut etiam illud: Corpus quidem, inquit, mortuum est propter peccatum ; nec ibi ait, mortale, sed mortuum, quamvis utique et mortale quia moriturum, non ita credendum est fuisse illa corpora, sed licet animalia nondum spiritalia, non tamen mortua, id est, quae necesse esset ut morerentur, quod eo die factum est quo lignum contra vetitum tetigerunt. Dixit quoque Dominus Deus: Non est bonum esse hominem solum, faciamus ei adjutorium simile sui. Et haec locutio Dei non corporali voce foris in auras emissa, sed in terra ratione divinae voluntatis, per quam creata sunt omnia, inef
Abbreviated transcription (Latin):
preponat Hoc expertus est homo contempnens preceptumdĩ. & hoc experimen¬
to didicit quid inter ess& interbonum & malum. scilic& bonum oboedientiȩ
malum autem in oboedientiae idest̃ superbiȩ contumaciae peruersȩ imitationis dĩ
& noxiȩ libertatis. hoc autem in quo accidere potuit ex ipsare ut supra dictũ
est nomen accepit: In quo cum que die comederis ex eomorte morieris
Nonait sicome deris mortalis eris. sed in quocum quedie Inquit come deris
exeo morte morieris. Mortuus nam que esthomo Inanima cum peccauit.
quia recessit ab eo ds̃ qui est uita animae. cuius merito mortis secuta est &ia¬
mors corporis discedente ab illo anima quae est uita eius: Quaeque mors eidem
rimohomini tunceuenit. cum praesentis uitae terminum accepit. Non par¬
uopost tempore quam uetitum comedit. potest & lta intellegi quod illam mor¬
tem in eisfecerit diesille. in quopec cauerunt: quam a postolus gemit dicens.

Expanded text:
praeponat. Hoc expertus est homo contemnens praeceptum Dei; et hoc experimenpraeponat. Hoc expertus est homo contemnens praeceptum Dei; et hoc experimento didicit quid interesset inter bonum et malum, scilicet bonum obedientiiae, malum autem inobedientiae, id est, superbiae, contumaciae, perversae imitationis Dei, et noxiae libertatis. Hoc autem in quo accidere potuit ex ipsa re, ut supra dictum est, nomen accepit. In quocunque die comederis ex eo, morte morieris. Non ait, si comederis mortalis eris, sed in quocunque die, inquit, comederis ex eo, morte morieris. Mortuus namque est homo in anima cum peccavit, quia recessit ab eo Deus, qui est vita animae, cujus merito mortem secuta est mors corporis, discedente ab illo anima, quae est vita ejus, quaeque mors eidem primo homini tunc evenit, cum praesentis vitae terminum accepit non parvo post tempore quam vetitum comedit. Potest etiam intelligi quod illam mortem in eis fecerit dies ille in quo peccaverunt, quam Apostolus gemit dicens:
Abbreviated transcription (Latin):
scilic& ut bonus beatusque ess&. Custo dir& uero. ut tutus ess& ipsius sed ominatio¬
ni acprotectioni humiliter subdendo: Praecepitque eidicens. ex omni ligno
paradysi comede. deligno autem scientiae boni & mali ne comedas: Non est
credendum quod in ligno illo aliquid malinaturaliter iness&. sicut & supra docui¬
nus sed abeo ligno quod malum nonerat prohibitus est homo ut ipsa perse prȩcepti
conseruatio bonum illi ess& & trans gressio malum. Denique apeccanteni hil
aliud appetitum est. Nisi non esse subdominationedĩ. quando illud ad missum
st inquone admiteretur. sola deber& iussio dominantis adtendi: Quaesi sola
adtenderetur. quid aliud quamdi uoluntas amaretur: Quid aliud quamdĩuolun¬
tas humanȩ uoluntati reponer&ur: Nec fieri potest ut uoluntas propria non gran
runae pondere super hominem cadat. sieam uoluntati superioris extollendo

Expanded text:
scilicet ut bonus beatusque esset: custodiret vero, ut totus esset, ipsius se dominatioscilicet ut bonus beatusque esset: custodiret vero, ut totus esset, ipsius se dominationi ac protectioni humiliter subdendo. Praecepitque ei dicens: Ex omni ligno paradisi comede, de ligno autem scientiae boni et mali ne comedas. Non est credendum quod in ligno illo aliquid mali naturaliter inesset, sicut et supra docuimus, sed ab eo ligno quod malum non erat prohibitus est homo, ut ipsa per se praecepti conservatio bonum illi esset et transgressio malum. Denique a peccante nihil aliud appetitum est nisi non esse sub dominatione Dei, quando illud admissum est in quo ne admitteretur sola deberet jussio dominantis attendi, quae si sola attenderetur quid aliud quam Dei voluntas amaretur? quid aliud quam Dei voluntas humanae voluntati praeponeretur? Nec fieri potest ut voluntas propria non grandi ruinae pondere super hominem cadat, si eam voluntati superioris extollendo
Abbreviated transcription (Latin):
quantum inuitum indigentia corporis coger&. Vt operaretur inquit & custodira
lum : Custo dir& uidelic& eundem para dysum ipsisibine aliquit admitter & qua¬
re inde merere tur expelli. Denique accepit & preceptũ ut sit quod sibi custodiat
para dysum. id est quo seruato non inde proiciatur. Recte enim quisque dict
non custodisse remsuam. qui sicegit ut amitter& eam. &iamsi alteri salua sit
quieam uel inuenit uel accipere meruit. Est alius in his uerbis sensus quemputoo
non inmerito proponendum ut ipsum hominem operare turds &custodir& Sicut
enim operatur homo terram ut non eam faciat esse terram sed ut cultam atque fruc¬
tuosam sic ds̃ hominem multomagis quemipse creauit ut homosit. eum ipse
operatur ut iustussit. si homo ab illo persũ perbiam non abscedat. Posui tergods̃
hominem in paradrso uoluptatis. ut operaretur &custo dir& illum. Operare tus

Expanded text:
quantum invitum indigentia corporis cogeret. » Ut operaretur, inquit, et custodiret quantum invitum indigentia corporis cogeret. » Ut operaretur, inquit, et custodiret illum, custodiret videlicet eumdem paradisum ipsi sibi, ne aliquid admitteret quare inde mereretur expelli. Denique accipit et praeceptum, ut sit quod sibi custodiat paradisum, id est, quo servato, non inde projiciatur. Recte enim quisque dicitur non custodisse rem suam, qui sic egit ut amitteret eam, etiam si alteri salva sit, qui eam vel invenit vel accipere meruit. Est alius in his verbis sensus, quem puto non immerito praeponendum, ut ipsum hominem operaretur Deus et custodiret; sicut enim operatur homo terram, non ut eam faciat esse terram, sed ut cultam atque fructuosam, sic Deus hominem multo magis quem ipse creavit ut homo sit, eum ipse operatur ut justus sit, si homo ab illo per superbiam non abscedat. Posuit ergo Deus hominem in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illum. Operaretur
Abbreviated transcription (Latin):
in quo dictumest & homo nonerat quioperare tur terram: Uerum nos & in hui
expositione uerbi dicta sc̃ĩpatris augustini ponamus: Quid operaretur inquit.
uel cus codir& : Num quid forte agriculturam dñs uoluit operari primũ hominẽ.
annonest credibile quod eum ante peccatum damnauerat ad laborem: It asa ne
irbitraremur. nisi uideremus cumtanta uoluptate animi agricolariquosdam
ut mignaeis poenasit. Inde ad aliud euocari : Quic quidergo deliciarum hab&
agri cultura. tunc utique longe amplius erat. quandonihil accidebat aduersi uel
terra uel caelo: Nonerat enim laboris afflictio sedexilaratio uoluptatis cum ea
quae dĩ cre auit. humanioperis adiutorio letius fera cius prouenirent. Vn de
creator ipse uberius laudaretur qui animȩ incorpore animali constitutȩ. rati¬
nem dediss& operandi acfacultatem. quantum animȩ uolentisatis ess& pion

Expanded text:
in quo dictum est, Et homo non erat qui operaretur terram. Verum nos et in hujus in quo dictum est, Et homo non erat qui operaretur terram. Verum nos et in hujus expositione verbi dicta sancti Patris Augustini ponamus. « Quid operaretur, inquit, vel custodiret? Nunquid forte agriculturam Dominus voluit operari primum hominem? An non est credibile quod eum ante peccatum damnaverat ad laborem? Ita sane arbitraremur, nisi videremus cum tanta voluptate animi agricolari quosdam, ut magna eis poena sit inde ad aliud evocari. Quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accidebat adversi vel terrae vel coelo. Non erat enim laboris afflictio, sed exhilaratio voluntatis, cum ea quae Deus creavit humani operis adjutorio laetius feraciusque provenirent, unde Creator ipse uberius laudaretur, qui animae in corpore animali constitutae rationem dedisset operandi ac facultatem, quantum animae volentis satis esset, non
Abbreviated transcription (Latin):
terrae repromissionis: facillime a populo is rahel quiibidem positus haec lecturus
erat poterat sciri. Quia uero peraquas regeneratrices. regressus nobis ad caele¬
tia pat&. congruit satis dispensationi diuinae pietatis. ut ipsum elimentum
perquod ad supernam patriam reducimur nobissit cumparadiso. in quopositꝰ
sit homo primus commune: Et sicut gratianos recreans inuisibiliter regni
creatunda prosiliat. Sicutergo sp̃s ubiuult spirat. & uocemeius audis. sed nonscis
undeueniat autquouadat: sic &iam decebat ut aquae quȩ eos quosuult sp̃s scĩficat¬
ignotis ad nosuiis deparadrso adueniat. adignota nobis loca redeat: quia tantum
de paradrso uoluptatis originem constat habere : Tulitergo dñs ds̃ hominem que
formauerat & posuit eum inpara drso uoluptatis. ut operaretur & custo dir&
illum. Quod ait ut operaretur & custodir& illum: ad eum uidetur respicere loci

Expanded text:
terrae repromissionis, facillime a populo Israel, qui ibidem positus, haec lecturus terrae repromissionis, facillime a populo Israel, qui ibidem positus, haec lecturus erat, poterat sciri. Quia vero per aquas regeneratrices regressus nobis ad coelestia patet, congruit satis dispensationem divinae pietatis, ut ipsum elementum per quod ad supernam patriam reducimur nobis sit cum paradiso, in quo positus sit homo primus, commune, et sicut gratia nos recreans invisibiliter regni creat unda prosiliat. Sicut ergo Spiritus ubi vult spirat, et vocem ejus audis, sed non scis unde veniat, aut quo vadat ignotis ad nos viis de paradiso adveniat, ad ignota nobis loca redeat, quia tantum de paradiso voluptatis originem constat habere. Tulit ergo Dominus Deus hominem quem formaverat, et posuit eum in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illum. Quod ait, ut operaretur et custodiret illum, ad eum videtur respicere locum
Abbreviated transcription (Latin):
idest lucidi & sub albidi: Onix autem lapisest pretiosus. Inde appellatus. quod
hab& in se permixtum candorem. Insimilitudinem unguis humanȩ: Grecienim
unguem: onichemdicunt. hanc& arabia gignit. sed indica igniculos hab&
albis eam cingentibus tonis. Arabica autem nigra est. cum candentibus zonis.
Antiqua trans latio prohis hab& carbunculum & lapidem prassinum. Est autem
carbunculus sicut & nomine probat lapis ignei coloris. quo noctis quoque tenebras
in lustrare perhibetur. Est lapis prassinus uiridantis aspectus. unde & grece aporro
quod apud eos prasondicitur nomen accepit. Et nomen fluuio secundogeon:
Ipse est qui circuit omnem terram aethiopiae. Nomen uero fluminis tertuitigris.
Ipseuadit contra assirios. fluuius autem quartus. ipse est eufrates. Id circo de eu¬
frate quouadat. quasue terras circumeat nondicit. quia ipse inuicino profluens

Expanded text:
bdellii , id est, lucidi et subalbidi. Onyx autem lapis est pretiosus, inde appellatus quod bdellii , id est, lucidi et subalbidi. Onyx autem lapis est pretiosus, inde appellatus quod habet in se permistum candorem in similitudinem unguis humani. Graeci enim unguem onychem dicunt. Hanc et Arabia gignit, sed Indica igniculos habet, albis cingentibus zonis; Arabica autem nigra est cum candentibus zonis. Antiqua Translatio pro his habet carbunculum et lapidem prasinum. Est autem carbunculus, sicut et nomine probat, lapis ignei coloris, quo noctis quoque tenebras illustrare perhibetur. Est lapis prasinus viridantis aspectus: unde et Graece a porro, quod apud eos prason dicitur, nomen accepit. Et nomen fluvio secundo Geon. Ipse est qui circuit omnem terram Aethiopiae. Nomen vero fluminis tertii Tigris. Ipse vadit contra Assyrios. Fluvius vero quartus ipse est Euphrates. Idcirco de Euphrate ubi vadat quasve terras circumeat non dicit, quia ipse in vicino profluens
Abbreviated transcription (Latin):
H aecest indiae regio. nomen indehabens quod possessa sit posediluuium ab eui¬
a filio iectan. qui fuit filius eber patri archae hebreorum. quem & iam iosep
refert cum fratribussuis a flumine cephene & regione indiae. usque ad eum lo¬
cum qui appellatur ghieira possedisse: Ibin ascituraurum. & aurum terrae illius
optimum est. Et plinius secundus refert in diȩregiones auri uenis praec&eris
abundare terris: Vnde & insulae eorum. chrisa. & argyra. a copia auri siue
argenti uocabula sumpserint. Ibi que inuenitur bdellium & lapisonichinus
Bdellium est utidem plinius scribit: arbor aromatica colore nigra magnitudine
oleae & folio roboris fructucaprifici. ipsius naturae quae gummi : Est autem
lacrima eius lucida. sub albida leuis. pinguis ae qualitercerea. & quac facile
molliatur. gustuamara. odorisboni. sed uino perfusa odoratior. cuius & libernu¬

Expanded text:
Haec est Indiae regio, nomen inde habens quod possessa sit post diluvium ab EviHaec est Indiae regio, nomen inde habens quod possessa sit post diluvium ab Evila filio Jectan, qui fuit filius Heber patriarchae Hebraeorum, quem etiam Josephus refert cum fratribus suis a flumine Cephene et regione Indiae usque ad eum locum qui appellatur Hieira possedisse. Ibi nascitur aurum, et aurum terrae illius optimum est. Et Plinius Secundus Indiae regiones auri venis prae caeteris abundare terris, unde et insulae eorum chrysa et argyra a copia auri sive argenti vocabula sumpserunt. Ibique invenitur bdoellium et lapis onychinus. Bdoellium est, ut idem Plinius scribit, arbor aromatica, colore nigro, magnitudine oleae, et folia roboris, fructu caprificis, ipsius natura quae gummis. Est autem lacryma ejus lucida, subalbida, levis, pinguis, aequaliter cerea, et quae facile molliatur, gustu amara, odoris boni, sed vino perfusa odoratior, cujus et liber Nu
Abbreviated transcription (Latin):
remotissimus. Inde quattuor aquarum partes diuidi: Sedea flumina quor
fontes notiesse dicuntur. alicubiisse subterris & post tractus prolixarum regio
num locis aliis erupisse. ubitam quam insuis fontibus notiesse per hibentur
Nam hoc solere non nullas aquas facere quis ignorat: sed ibi hoc scitur ubin
diu subterris currunt. Denique eadem ipsa flumina. tigrum eufraten & nilu
ferunt historiciplerisque in locis terra absumi. & aliquanto interiacente sp
Rursus emergentia solitum agere cursum. Quod & iam ipsum dñs ad indicium
facere credendusest illius cursus quod ad nos depara drso peroccul tioresterrȩ
sinus uenasque longiores exeunt : Interprȩtatur autem fison: oris mutatio
Etrecte. quia nimirum aliam innostra gratiamsuȩ faciei. id est uiliorẽm ulto
quam inpara dyso hab& ostendit. Ipse est qui circuit omnem terram euilats

Expanded text:
remotissimus, indeque quatuor aquarum partes dividi; sed ea flumina quorum remotissimus, indeque quatuor aquarum partes dividi; sed ea flumina quorum fontes noti esse dicuntur, alicubi esse sub terris et post tractus prolixarum locis regionum aliis erupisse, ubi tanquam in suis fontibus noti esse perhibentur. Nam hoc solere nonnullas aquas facere quis ignorat? Sed ibi hoc scitur, ubi non diu sub terris currunt. Denique eadem ipsa flumina Tigrim, Euphratem et Nilum, ferunt historici plerisque in locis terrae sumi, et aliquanto interjacente spatio rursus emergentia solitum agere cursum; quod etiam ipsum Dominus ad indicium facere credendus est illius cursus, quo ad nos de paradiso per occultiores terrae sinus venasque longiores exeunt. Interpretatur autem Phison oris mutatio, et recte, quia nimirum aliam in nostra gratiam suae faciei, id est, viliorem multo quam in paradiso habent ostendit. Ipse est qui circuit omnem terram Evilath.
Abbreviated transcription (Latin):
constat emanare : Nilus namque qui irrigat aegrptum. ipse est geon qui in
sequentibus deparadyso procedere memoratur. sicut &lam euersis eis dem
sod omorum ciuitatibus quae quondam ut paradisus dñi irrigabantur exemplu
eorum quiimpie acturi sunt posuit ut uestigia perditionis malorum certissima
in mundo uigilantia aeternaeorum tormenta fugeremus. Quiinde diuid
in quattuor capita: Nomen unifison. Constat astruentibus certissimis auctorib:
horum omnium fluminum quaedeparadiso exire referuntur. Innostra terra
fontes essenotos. fison quidem quem nunc gangen appellant in locis caucasimo¬
tis Nili uero quem scriptura ut diximus geonnuncupat. Nunc procul ab athlante
monte quiest ultimus finis africae & occidentis: Porrotigris & eufrates ex arn¬
nia: Vnde credendum est qm̃ locus ipsepara dysi. a cognitione hominum est

Expanded text:
constat emanare. Nilus namque qui irrigat Aegyptum, ipse est Geon, qui in constat emanare. Nilus namque qui irrigat Aegyptum, ipse est Geon, qui in sequentibus de paradiso procedere memoratur. Sicut etiam eversis eisdem Sodomorum civitatibus, quae quondam ut paradisus Domini irrigabantur, exemplum eorum qui impie acturi sunt posuit, ut vestigia perditionis malorum certissima in mundo vigilantia aeterna eorum tormenta fugeremus. Qui inde dividitur in quatuor capita nomen uni Phison. Constat, astruentibus certissimis auctoribus, horum omnium fluminum quae de paradiso exire referuntur, in nostra terra fontes esse notos. Phisonis quidem, quem nunc Gangem appellant, in locis Gaucasi montis; Nili vero, quem Scriptura, ut diximus, Geon nuncupat, nunc procul ab Atlante monte, quod est ultimus finis Africae ad occidentem. Porro Tigris et Euphrates ex Armenia, unde credendum est quoniam locus ipse paradisi a cognitione hominum est
Abbreviated transcription (Latin):
bonum & in oboedientiae malum Pro inde & hocnon infigura dictum. sed¬
uere quoddam lignum accipiendum est: cui non defructu uel pomo non in de
nasceretur. sed ex ipsare nomen inpositumest. quae illo contra uetitum tacto
fuerat secutura Et fluuius egrediebatur deloco uoluptatis adirrigandi
para dysum Idest ligna illa pulchra atque fructuosa. quae omnem terram
regionis illius opacabant. quo eo factitantum fuisse credendumest. quo ln hac
quamnos in colimus terranilus plana irrigat aegypti. Vnde quod & supra posui¬
mus dictum est deterra sodomorum: quae uniuersa irrigabatur sicut para disus
iñi & sicut aegyptus. & prouida utique dispositione dñs ac conditorrerum
Innostro orbe uoluit habere similitudinem non nullam patriae illius ad quã
possidendam in primo parente creatisumus. ut ad promerendum eius reditũ
deuicinonos admoner& exemplo: maxime & flumine illo quod depara dy so

Expanded text:
bonum, et inobedientiae malum. Proinde et hoc non in figura dictum, sedbonum, et inobedientiae malum. Proinde et hoc non in figura dictum, sed quoddam vere lignum accipiendum est; cui non de fructu vel pomo quod inde nascerfuerat secutura. » Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum. Id est ligna illa pulchra atque fructuosa quae omnem terram regionis illius opacabant, quo eo factitatum fuisse credendum est, quo in hac quam nos incolimus terra Nilus plana irrigat Aegypti, unde, quod et supra posuimus, dictum est de terra Sodomorum, quae universa irrigabatur sicut paradisus Domini, et sicut Aegyptus . Et provida utique dispositione Dominus ac Conditor rerum in nostro orbe voluit habere similitudinem nonnullam patriae illius ad quam possidendam in primo parente creati sumus, ut ad promerendum ejus reditum de vicino nos admoneret exemplo, maxime et flumine illo quod de paradiso
Abbreviated transcription (Latin):
consideranti dicinon potest. quantum placeat illa sententia non fuisse illam
rborem cibo noxiam. Neque qui fecerat omnia bona ualde in para drso insti¬
tuerat aliquid mali. sed malum fuisse homini transgressionem precepti. Opor
tebat autem. ut homo subdno dõ positus aliunde prohiberetur. utei promere¬
di dnm̃ suum uirtus ess& ipsa oboedientia: Quam possum uerissime dicere
solam esse uirtutem omni creaturȩ rationabili degere subdipotestate: pr¬
mumque esse & maximum uitium tumoris. adruinam sua potestate ueluti
cuius uitii nomenest in oboedientia: Non estergo unde se homodñm habere
gitar& atque sentir& : nisiei aliquit iuberetur. Arbor itaque illanonerat
mala. sed appellata est scientia dinoscendi bonum & malum. Quia si post
ro hibitionem ex illa homo eder&. In illa precepti futura trans gressione in qua
homo perex perimentum poene discer&. quid interess& interoboedienti ae

Expanded text:
consideranti dici non potest quantum placeat illa sententia, non fuisse illam consideranti dici non potest quantum placeat illa sententia, non fuisse illam arborem cibo noxiam. Neque enim qui fecerat omnia bona valde, in paradiso instituerat aliqtebat autem, ut homo sub domino deo positus alicunde prohiberetur, ut ei promerendi dominum suum uirtus esset ipsa oboedientia, quam possum uerissime dicere solam esse uirtutem omni creaturae rationali agenti sub dei potestate, primumque esse et maximum uitium tumoris ad ruinam sua potestate uelle uti, cuius uitii nomen est inoboedientia. non esset ergo, unde se homo dominum habere cogitaret atque sentiret, nisi ei aliquid iuberetur. arbor itaque illa non erat mala, sed appeprohibitionem ex illa homo ederet, in illa erat praecepti futura transgressio, in qua homo per experimentum poenae disceret, quid interesset inter obedientiae
Abbreviated transcription (Latin):
eius stabili sanitate firmaretur. nequeum quam ulla infirmitate uł aeta¬
te inde terius mutaretur aut inoc casum &iam laberetur: sed hoclta corpo¬
raliter factum est. ut sacramenti quoque ess& figura spiritalis. idestdi &
dñinostriihũ xp̃i. dequo inlaude sapientiȩ dictum est lignum uitae esthis
qui ad prehenderint eam. & in apocalipsi scĩ iohannis. Quiuicerit inqu
dabo ei edere deligno quod est inparadrsodime i. Quod est aperte dicere
qui uicerit temptationem serpentis antiqui aqua uictus est adam. dabo ei
quoddaturus eram adȩ siuincer& ut praesenti uisione glariȩ xp̃i in a&nũ
reficiatur. ideoque nullo possit Incursumortis ad tingi. quia uidelic& dñs xp̃s
&iam confitentise incruce latroni promittere dignatus est. Lignum que scienti
boni & mali. De hoc ligno sc̃s augustinus. Mihi autem inquit &iam atque &iã

Expanded text:
ejus stabili sanitate firmaretur, neque unquam ulla infirmitate vel aetaejus stabili sanitate firmaretur, neque unquam ulla infirmitate vel aetate in deterius mutaretur, aut in occasum etiam laberetur; sed hoc ita corporaliter factum est, ut sacramenti quoque esset figura spiritalis, id est, Dei et Domini nostri Jesu Christi, de quo in laude sapientiae dictum est: Lignum vitae est his qui apprehenderint eam . Et in Apocalypsi sancti Joannis: Qui vicerit, inquit, dabo ei edere de ligno quod est in paradiso Dei mei . Quod est aperte dicere: Qui vicerit tentationem serpentis antiqui, a qua victus est Adam, dabo ei quod daturus eram Adae si vinceret, ut praesenti visione gloriae Christi in aeternum reficiatur, ideoque nullo possit incursu mortis attingi, quia videlicet Dominus Cetiam confitenti se in cruce latroni promittere dignatus est. Lignumque sapientiae boni et mali. De hoc ligno sanctus Augustinus: « Mihi autem, inquit, etiam atque etiam
Abbreviated transcription (Latin):
ad eum peruenire potuerint: Uerum siueibi seu alibi. ds̃nouerit: Nos tan¬
tum locum hunc fuisse & esse terrenum dubitare non lic&. Denique sequent¬
bus uerbis scriptura plenius qualiter eum ds̃ plantauerit. exponit dicens.
Produxitque dñs ds̃ dehumo omne lignum pulchrum uisu & ad uescendum su
aue. lignum &iam uitae inmedio paradisi lignum que scientiȩ boni & ma
Hoc eodie factum intellegitur: quo & reliqua ligna fructifera terrado iubente
produxit. Sed hicideo necessario repetitur. ut qualis sit locus paradysi nose
possemus. maxime qui ade ligno uitae lignoque scientiae boni &mali: erat
specialiter referendum: In quorum uno. homini signum oboedientiae quã
debebat. In altero sacramentum uitae a&ernȩ quam ipseper ipsam oboedi¬
entiam mereretur inerat : Et quidem lignum uitae inde dictum. quia hanc
uirtutem ut diximus diuinitus acceperit. ut quiex eo manducar&. corpu

Expanded text:
ad eum pervenire potuerunt. Verum seu ibi, seu alibi, Deus noverit, nos tanad eum pervenire potuerunt. Verum seu ibi, seu alibi, Deus noverit, nos tantum locum hunc fuisse et esse terrenum dubitare non licet. Denique sequentibus verbis Scriptura plenius qualiter eum Deus plantaverit exponit dicens: Prave: lignum etiam vitae in medio paradisi lignumque scientiae boni et maHoc eo die factum intelligitur, quo et reliqua ligna fructifera terra, Deo jubente, produxit. Sed hic ideo necessario repetitur, ut qualis sit locus paradisi nosse possemus, maxime quia de ligno vitae lignoque scientiae boni et mali erat specialiter referendum; in quorum uno homini signum obedientiae quam debebat, in altero sacramentum vitae aeternae, quam per ipsam obedientiam mereretur, inerat. Et quidem lignum vitae inde dictum, quia hanc virtutem, ut diximus, divinitus acceperit, ut qui ex eo manducaret, corpus
Abbreviated transcription (Latin):
cooperuerant aquis herbas & ligna fruccifera producere iussit : in quo tamen
hominem die sexto quo & ipsum formauerat posuit : Neque ullatenus dubitandũ
est paradisum inquo positus est homo primum. & si uelecclesiȩ presentis uel futurȩ
patriae trpum ten&. adproprietatem tamen litterae intellegendum est. lo¬
cum scilic& a moenissimum fructuosis nemoribus opacatum. eundem que mag¬
num. & magno fonte fecundum. Proeo autem quod nofera editioquȩ de
he braica ueritate trans lataest hab& a principio. inantiquatrans latione posi¬
tum est adorientem. ex quo non nulli uolunt quod in orientali parte orbissicus
sit locus paradysi quamuis longissimo interiacente spatio uel oceani uel terrar
acunctis regionibus quas nunchumanumgenus incolit secretum Vnde nec
aquae diluuii quaeto tam nostriorbis super ficiem altissimȩ cooperuerunt

Expanded text:
operuerunt aquis, herbas et ligna fructifera producere jussit, in quo tamen operuerunt aquis, herbas et ligna fructifera producere jussit, in quo tamen hominem die sexto, quo et ipsum formaverat, posuit. Neque ullatenus dubitandum est paradisum, in quo positus est homo primus, etsi vel Ecclesiae praesentis, vel futurae patriae typum tenet, ad proprietatem tamen litterae intelligendum esse, locum scilicet amoenissimum, fructuosis nemoribus opacatum, eumdemque magnum, et magno fonte fecundum. Pro eo autem quod nostra Editio, quae de Hebraica veritate translata est, habet a principio, in antiqua translatione positum est ad Orientem; ex quo nonnulli volunt quod in orientali parte orbis terrarum sit locus paradisi, quamvis longissimo interjacente spatio, vel Oceani, vel terrarum, a cunctis regionibus quas nunc humanum genus incolit secretum. Unde nec aquae diluvii, quae totam nostri orbis superficiem altissime cooperuerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
ab aliquid mali faciendum siue fatendum ulla necessitate conpelli. nec in melius
uel deterius mutari omnino potuiss&. Flatus autem illedĩ qui hominem an¬
mauit. factus est ab ipso non de ipso. quia nec hominis flatus hominis parsest̃.
nechomo eum facit deseipso sed exaere alitu sumpto & effuso. Ds uero potuit
Edenihilo. & uiuum ratio nabilemque potuit quod non potest homo. quamius
non nulli existiment non tunc animatum primum hominem quando ds̃ in eius
aciem sufflauit & factus est in animam uiuam. sed tunc accepisse spm̃ scm̃
Quod lib& autem horum credibilius ostendatur animam tamen non esse partem
dĩ. uecde substantia ei naturam eius creatam siuepro latam sed exnihilo factam
cipio. In quo posuit hominem quem formarat. Ab illo utique principio
plantasseds̃ para disum credendus est. ex quo terram omnem remotisquae eam

Expanded text:
ad aliquid maleficiendum, sive patiendum ulla necessitate compelli, nec in melius ad aliquid maleficiendum, sive patiendum ulla necessitate compelli, nec in melius vel deterius mutari omnino potuisset. Flatus autem ille Dei qui hominem animavit factus est ab ipso, non de ipso: quia nec hominis flatus, hominis pars est, nec homo eum facit de seipso, sed ex aereo anhelitu sumpto et effuso. Deus vero potuit et de nihilo, et vivum rationabilemque, quod non potest homo: quamvis nonnulli existiment non tunc animatum primum hominem, quando Deus in ejus faciem sufflavit, et factus est homo in animam viventem, sed tunc accepisse Spiritum sanctum. Quodlibet autem horum credibilius ostendatur, animam tamen non esse partem Dei, nec de substantia et natura ejus creatam sive prolatam, sed ex nihilo factam, cipio, in quo posuit hominem quem formaverat. Ab illo utique principio plantasse Deus paradisum credendus est, ex quo terram omnem, remotis quae eam
Abbreviated transcription (Latin):
minis spiraculum quouiuer&: creasse sicut supra intellectum est. Vo cauitd
lucem diem. proeo positum quod est uocari abhominibus fecit. Bene autẽ
infaciem inspirasseds̃ homini dicitur. ut fier& in animam uiuentem.
qui animirum insitus ei sp̃s eaquae forissunt contemplatur. ut pote quia
parscerebri anterior. unde sensus omnes distribuuntur ad frontem colloca¬
tiest Nam & tangendi sensus qui pertotum corpus diffunditur. &iam ipse
ab eadem anteriore parte cerebri ostenditur habere uiam suam. quae retrorsus
peruerticem atque ceruicem ad medullam spinȩ deducitur. Congruit
iutem huic sententiȩ quod supra de hominedictu Adimaginem dĩ creauit illum mas¬
in anima. Quod ad ditum masculum & feminam. Non nisi in corpore factum
recte intellegitur Nonergo audiendi sunt. quiputant animam partem
di esse quia si hominis anima parsdiess&. nec a seipsa nec ab aliquo decipi. pc

Expanded text:
minis spiraculum quo viveret creasse, sicut supra intellectum est: Vocavit Deus minis spiraculum quo viveret creasse, sicut supra intellectum est: Vocavit Deus lucem diem, pro eo positum quod est vocari ab hominibus fecit. Bene autem in faciem inspirasse Deus homini dicitur, ut fieret in animam viventem, quia nimirum insitus ei spiritus ea quae foris sunt contemplatur, ut pars cerebri anterior, unde sensus omnes distribuuntur, ad frontem collocata est. Nam et tangendi sensus, qui per totum corpus effunditur, etiam ipse ab eadem anteriore parte cerebri ostenditur habere viam suam, quae retrorsum per verticem atque cervicem, ad medullam spinae deducitur. Congruit autem huic sententiae, quod supradictum est: Ad imaginem Dei creavit illum, masin anima; quod additum, masculum et feminam, non nisi in corpore factum, recte intelligitur. Non enim audiendi sunt qui putant animam partem Dei esse: quia si hominis anima pars Dei esset, nec a seipsa, nec ab aliquo decipi, nec
Abbreviated transcription (Latin):
nientis condita: in qua uidelic& sententia uitandaest paupertas sensus carna¬
lis  ne forte putemus dm̃ uel manibus corporeis delimo formasse corpus homi¬
nis uel faucibus labiis ue inspirasse infaciem formati ut uiuere posses. &spira¬
culum uitae habere : Nam & propheta cumait. manus tuȩ fecerunt me
& plas mauerunt me: tropica hoc locutione magisquam propria: idestux¬
ta consuetudinem quasolent homines operari locutus est: Spiritus enim
est ds̃ nec simplex eius substantia liniamentis mem brorum corporalium
esse composica. nisi ab ineruditis creditur: formauit igitur delimods hominẽ
quem uerbo suo delimo ficriiussit. Inspirauit infaciemeius spiraculum uitae
& factus est homo in animam uiuentem. cumei substantiam animȩ ac sp̃s.
inqua uiuer& creauit. Nam ita recte intellegitur spiras sedm̃ infaciem ho¬

Expanded text:
mientis condita. In qua videlicet sententia vitanda est paupertas sensus carnamientis condita. In qua videlicet sententia vitanda est paupertas sensus carnalis, ne forte putemus Deum vel manibus corporeis de limo formasse corpus hominis, vel faucibus labiisve inspirasse in faciem formati, ut vivere posset et spiraculum vitae habere. Nam et Propheta cum ait: Manus tuae fecerunt me, et plasmaverunt me , tropica hoc locutione magis quam propria, id est, juxta consuetudinem qua solent homines operari, locutus est. Spiritus enim est Deus, nec simplex ejus substantia liniamentis membrorum corporalium esse composita nisi ab ineruditis creditur. Formavit igitur de limo Deus hominem. Quem verbo suo de limo fieri jussit. Inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem, cum ei substantiam animae ac spiritus, in qua viveret, creavit. Nam ita recte intelligitur spirasse Deum in faciem ho
Abbreviated transcription (Latin):
uelregiones proprias inrigantes si cut dicitur miles & multi intelleguntur Locus
ta & rana in plagis quibus aegrptii percussi sunt cum ess& innumerabilis locusto¬
rum uumerus oeranarum iam nondiutius laboremus. Cumergo dictum esser
creassedm herbas & iurgulta necdum pluuia descendente nequehomine existente
quioperaretur terram: consequenter hominis creatio sub infertur ac dicitur
łorma uit igitur dñs ds̃ hominem delimoterrae & inspirauit infaciem eius ipiracu¬
lum uitȩ & factus est homo in animam uiuentem: Hicitaque latius homin
factura describitur . qui indie quidem sexto factus est : sed ibi breuitereius est com¬
memorata creatio: quae hic plenius exponitur : Quia uidelic& incorporis &
animae substantiam factussit equibus corpus delimo terrae formatum. ani¬
mauero denihilo sit dõ inspirante creata: Sed & femina deeiussit latere dor¬

Expanded text:
vel regiones proprias irrigantes: sicut dicitur miles, et multi intelliguntur, sicvel regiones proprias irrigantes: sicut dicitur miles, et multi intelliguntur, sicut dicta est locusta et rana in plagis quibus Aegyptii percussi sunt, cum esset innumerabilis locustarum numerus et ranarum, jam non diutius laboremus. » Cum ergo dictum esset creasse Deum herbas, et virgulta, necdum pluvia descendente, neque homine existente qui operaretur terram, consequenter hominis creatio subinfertur ac dicitur: Formavit igitur Dominus Deus hominem de limo terrae, et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem. Hic itaque latius hominis factura describitur, qui in die quidem sexto factus est; sed ibi breviter ejus est commemorata creatio, quae hic plenius exponitur, quia videlicet in corporis et animae substantiam factus sit, e quibus corpus de limo terrae formatum, anima vero de nihilo sit, Deo inspirante, creata, sed et femina de ejus sit latere dor
Abbreviated transcription (Latin):
tentioso ipũ laborat : potest quippe &iam ltadicta intellegi omnis terra facies bnris¬
tariqiuem ad modum dicitur omnis uestis facie colorata &iam sinon continuatum
sed maculatim fiat presertim quia tunc in nouitate terrarum & sinon omnia
pura tamen plana fuisse credibile qua latius erumpentia fluenta dis pergi at que
distendi: Qua propter deistius fontis magnitudine uel multitudine quisiue una
ħabuit aliunde eruptionem siue propter aliquã interrae occultis sinibus unitato
Vnde omnis aquȩ superterram scatent omnium fontium magnorum atqueparu¬
rum unus fons dictus est̃ perom̃s dispertiones suas ascendens de terra & in rigans
omnem faciem terrae : si ue &iam quod est credibilius quia non ait. Unustons
ascendebat deterra sed ait fonsautem ascendebat de terra. pronumero plurali
posuit singularem . ut sic intellegamus fontes multos peruniuersam terram: lo

Expanded text:
tentioso spiritu laborat? Potest quippe etiam ita dicta intelligi omnis terrae facies irrigtentioso spiritu laborat? Potest quippe etiam ita dicta intelligi omnis terrae facies irrigata, quemadmodum dicitur omnis vestis facie colorata, etiamsi non continuatim, sed maculatim fiat; praesertim quia tunc in novitate terrarum etsi non omnia, plura tamen plana Tuisse credibile, qua latius erumpentia fluenta dispergi atque distendi. Quapropter de istius fontis magnitudine, vel multitudine, qui, sive unam habuit alicunde eruptionem, sive propter aliquam in terrae occultis sinibus unitatem, unde omnes aquae super terram scatent, omnium fontium magnorum atque parvorum unus fons dictus est, per omnes dispersiones suas ascendens de terra, et irrigans omnem faciem terrae; sive etiam, quod est credibilius, quia non ait, unus fons ascendebat de terra, sed ait, fons autem ascendebat de terra, pro numero plurali posuit singularem, ut sic intelligamus fontes multos per universam terram, loca,
Abbreviated transcription (Latin):
aquam. Cursitergo Incredibile utidem dicit si exuno abyssi capite alterna
mutatione fluente. atque refluente. tuncuniuersa terra rigata est : Quod si
inquit ipsius abyssi magnitudinem ea parte excepta quod maredicitur & eui¬
denti alticudine atque amaris fluctibus terras ambit In ea sola parte quam re¬
conditis sinibus terra contin&. Vnde se omnes fontes omnesque diuersis tractib:
sinibusque distribuunt & suis quique locis erumpunt. fontemuoluit scriptu¬
ra appellare non fontes. propter naturae unicatem eum que per innumera¬
biles uias antrorum atque rimarum ascendentem deterra. & ubique disper¬
titis quasi omnibus inrigantem omnem faciem terrȩ. Non continua specie
tam quam maris aut stagni. sed sicut uidemus ire aquas per alueos fluminũ
fexus que riuorum &eorum excessũ uicina perfundere. quis non accipiat nii qui aon¬

Expanded text:
aquam. Cur sit ergo incredibile, ut idem dicit, si ex uno abyssi capite, alterna aquam. Cur sit ergo incredibile, ut idem dicit, si ex uno abyssi capite, alterna mutatione fluente atque refluente, tunc universa terra rigata est? Quod si, inquit, ipsius abyssi magnitudinem, ea parte excepta quod mare dicitur, et evidenti altitudine atque amaris fluctibus terras ambit in ea sola parte quam reconditis sinibus terra continet, unde se omnes fontes omnesque aquae diversis tractibus venisque distribuunt, et suis quique locis erumpunt, fontem voluit Scriptura appellare, non fontes, propter naturae unitatem, eumque per innumerabiles vias antrorum atque rimarum ascendentem de terra, et ubique dispertitis quasi crinibus irrigantem omnem faciem terrae, non continua specie tanquam maris aut stagni, sed sicut videmus ire aquas per alveos fluminum flexusque rivorum, et eorum excessu vicina perfundere, quis non accipiat nisi qui con
Abbreviated transcription (Latin):
eterra. In rigans uniuersam super ficiem terrȩ: Ipsa declinatione uerbi signi fi¬
ans Non hoc semel sed sȩpius essegestum. dum non ait ascendit sed ascendebat dũ
ascendisse dicitur fons eterra. qui uniuersam eius superficiem rigar&. Merito quo¬
rdine ascenderit quaeritur. Neque aliquid obstat credi quod ita peruices
ad in rigandam eam ascenderit a credierit. quomodo usque hodie sol& nilus
adinriganda aegyptiplana annuatim ascendere. quomodo inrigabat aliqua¬
do iordanis terram pentapolim dequa scripturaait. quam uniuersa in rigabat᷑
sicut para disus dñi & sicut aegrptus ancequam subuerter& ds̃sodomam & go¬
nurram. quomodo teste scõ augustino dequorundam fontium miraui cissi¬
tudine perhibetur cerco annorum inceruallo. sic eos inundare utto tamillam
egionem Inrigent. cui alio tempore exaltis ad potandum sufficientem preben

Expanded text:
e terra irrigans universam superficiem terrae; in ipsa declinatione verbi significe terra irrigans universam superficiem terrae; in ipsa declinatione verbi significans, non hoc semel, sed saepius esse gestum, dum non ait, ascendit, sed ascendebat: dum ergo ascendisse dicitur fons e terra, qui universam ejus superficiem rigaret, merito quo ordine ascenderit quaeritur. Neque aliquid obstat credi quod ita per vices ad irrigandam eam ascenderit ac redierit, quomodo usque hodie solet Nilus ad irriganda Aegypti plana annuatim ascendere, quomodo irrigabat aliquando Jordanis terram Pentapolim, de qua Scriptura ait: quia universa irrigabatur sicut paradisus Domini , et sicut Aegyptus antequam subverteret Deus Sodomam et Gomorrham; quomodo, teste sancto Augustino, « de quorumdam fontium mira vicissitudine perhibetur certo annorum intervallo sic eos inundare, ut totam illam regionem rigent, cui alio tempore ex altis puteis ad potandum sufficientem praebent
Abbreviated transcription (Latin):
tissatis acnemoribus procreantur. Sed longe alicer prima herbarum & arborũ
est perfecto creatio. In qua nouos summi opificis imperio terra quae arida parebat
absque pluuia & absque opere humano. repente longe lateque multifariis fructi
repleta generibus sed fons inquit ascendebat eterro: in rigans uniuersam superfic¬
emterrae : De hoc fonte & ascensu eius interrom dictur primo uideamus quia
primailla germinatio terrae cuius praemissa sententia meminit sineulla inrigatio¬
ne aquarum do iubente factaest. Huius autem fontis qualiscumque erat inrigatio
ostuestitam herbis aclignis terram superuenit. quod ipsis &iam scripturae sylla¬
bis probatur. quae pos quam uerbo preteriti temporis dixit quia creauit dñs ds̃
urgultorum & herbarum pluuiam ds̃ non miserat. Quid uero postea factum sit.
statim uerbo preteriti temporis inperfecti subnexuit dicens. quia fons ascendebat

Expanded text:
tis satis ac nemoribus procreantur; sed longe aliter prima herbarum et arborum tis satis ac nemoribus procreantur; sed longe aliter prima herbarum et arborum est perfecta creatio, in qua novo summi opificis imperio terra, quae arida parebat, absque pluvia et absque opere humano, repente longe lateque multifariis fructuum repleta est generibus; sed fons, inquit, ascendebat e terra irrigans universam superficiem terrae. De hoc fonte et ascensu ejus in terram dicturi, primo videamus quia prima illa germinatio terrae, cujus praemissa sententia meminit, sine ulla irrigatione aquarum, Deo jubente, facta est. Hujus autem fontis, qualiscunque erat, irrigatio post vestitam herbis ac lignis terram supervenit, quod ipsis etiam Scripturae syllabis probatur, quae postquam verbo praeteriti temporis dixit, quia creavit Dominus virgultorum et herbarum, pluviam Deus non miserat. Quid vero postea factum sit statim verbo praeteriti temporis imperfecti subnexuit, dicens: Quia fons ascendebat
Abbreviated transcription (Latin):
erant deprima creatione terrae quando erat adhuc in anis & uacua & tenebrae
super faciem abyssi : Num quid opus erat depluuia non descendente Interra nar¬
rari eo tempore. quo nec ipsa adhuc accipere pluuia necaerdarepoterat eo quod
oca utrisque adhuc aquae cuncta implerent: sed nec fons ascendere de terra adin¬
rigandam eam potuit. quam diu tota tegebatur abrsso. Vndenifallor restat
ntellegi. quod nomine diei supra cum dicitur indie quocre auit dñsds̃ terram &
caelum & e&era. Tempussit intimatum illud sex dierum primorum. in quo
uniuersa mundiest creatura formata. Vbi recte memorat quod non pluis s& ds̃
u perterram. & homonon ess& qui operaretur terram. ut intellegamus quan¬
tum prima terrae germinatio. amoderno distar&: Nam modo & inrigatione
ouuiarum terra sponte germinat. & industria cultuque hominum multa in hor¬

Expanded text:
erant de prima creatione terrae, quando erat adhuc inanis et vacua, et tenebrae erant de prima creatione terrae, quando erat adhuc inanis et vacua, et tenebrae super faciem abyssi? Nunquid opus erat de pluvia non descendente in terra narrari eo tempore, quo nec ipsa adhuc accipere pluviam, nec aer dare poterat, eo quod loca utriusque adhuc aquae cuncta complerent? Sed nec fons ascendere de terra ad irrigandam eam potuit, quandiu tota tegebatur abysso; unde, ni fallor, restat intelligi quod nomine diei supra cum dicitur: In die quo creavit Dominus Deus terram et coelum, etc., tempus sit intimatum illud sex dierum primorum, in quo universa mundi est creatura formata, ubi recte memorat quod non pluisset Deus super terram, et homo non esset qui operaretur terram, ut intelligamus quantum prima terrae germinatio a moderno distaret. Nam modo et irrigatione pluviarum terra sponte germinat, et industria cultuque hominum multa in hor
Abbreviated transcription (Latin):
oluerit explicare. quo modo supra dixerit quia protulit terra herbam uirentem
& afferentem semen iux tagenus suum lignum que faciens fructum Non enim sic
nprimordio rerum haec terra produxit quomodonunc ubi inrigatio fuerit aqua¬
rum disponentedo terra ultra fructificat. sed mirabiliori prorsus opere conditoris
tunc antequam aliqui fructus exterra crescendo orirentur aut germinarent. campi
epenteomnes & colles herbis erant & arboribus cooperti habentibus congruam alt¬
dinem staturȩ diffusionem ramorũ opacitatem foliorum copiam fructuum.
uam non paulatim exterra oriendo uel terminando & accessu incrementorum
proficiendo. sed subito ex illa existendo acceperunt. Nam & hunc magis sensum. sub¬
iuncta quoque uidentur uerba iuuare quibus dicitur. Non enim pluerat dñsds̃ suꝑ
gans uniuersam superficiem terrae. Quis enim non uide at quod haec dici non po¬

Expanded text:
voluerit explicare quo modo supra dixerit quia protulit terra herbam virentem voluerit explicare quo modo supra dixerit quia protulit terra herbam virentem et afferentem semen juxta genus suum, lignumque faciens fructum. Non enim sic in primordio rerum haec terra produxit quomodo nunc ubi irrigatio adfuerit aquarum, disponente Deo, terra ultro fructificat; sed mirabiliore prorsus opere Conditoris tunc antequam aliqui fructus ex terra crescendo orirentur, aut germinarent, campi repente, montes et colles, herbis erant et arboribus cooperti, habentibus congruam altitudinem staturae, diffusionem ramorum, opacitatem foliorum, copiam fructuum, quam non paulatim ex terra oriendo vel germinando, et accessu incrementorum proficiendo, sed subito ex illa existendo acceperunt. Nam et hunc magis sensum subjuncta quoque videntur verba juvare, quibus dicitur: Non enim pluerat Dominus Deusgans universam superficiem terrae. Quis enim non videat quod haec dici non pot
Abbreviated transcription (Latin):
erant producenda: Ideoque si hoc dicimus. ad eundem reuoluitur memorata
questio finem ut appellationem diei prosignificationũ temporis positam inte¬
gimus: illius uidelic& quo haec ds̃ in principio simulcuncta creauit
Indie inquit quocre auit dñs ds̃terram & caelum & omne uirgultum agri antequam
oriretur interra omnemque herbam regionis priusquam germinar&. Quod si in
die quem dicit. tempus intellegimus illud designatum quando ante omnem huius
eculidiem facta sunt omnia simul facilis pat& sensus quod & herba & arbor. omnis
in ipsius terrae substantia sit causaliter facta. prius quam usibiliter orirentur
autgerminarent exterra : Sin autem appellationem diei ut consequentius
arbitramur prosignificatione positam accipiamus temporis illius in quomundus
isce per sex dies factus & ornatus est : possumus intellegere quid nunc apertius scriptura

Expanded text:
erant producenda; ideoque si hoc dicimus, ad eumdem revolvitur memorata erant producenda; ideoque si hoc dicimus, ad eumdem revolvitur memorata questio finem, ut appellationem diei pro significatione temporis positam intelligamus, illius videlicet, quo haec Deus in principio simul cuncta creavit: In die, inquit, quo creavit Dominus Deus terram et coelum et omne virgultum agri, antequam oriretur in terra, omnemque herbam regionis priusquam germinaret. Quod si in die quem dicit, tempus intelligimus illud designatum, quando ante omnem hujus saeculi diem facta sunt omnia simul, facilis patet sensus quod et herba et arbor omnis in ipsius terrae substantia sit causaliter facta priusquam visibiliter orirentur aut germinarent ex terra. Sin autem appellationem diei, ut consequentius arbitramur, pro significatione positam accipiamus temporis illius in quo mundus iste per sex dies factus et ornatus est, possumus intelligere quia nunc apertius Scriptura