comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
medio paradysi &. lignũ sei
malũ. diligeneius ẽsidãndũ
ẽ. ne cogat in allegoriã. ut
ñ ista ligna fuerint: s aliud
aliqͥd nomine ligni signifi¬
cent. Pictũ ẽ enĩ de sapiencia:
lignũ uitȩ est amplectenti¬
bꝰ eã. Uerũtamͣ cũ sit ihe¬
rusalẽ ȩt̾na incelis. etiã in
terra cuutas qua illa sig¬
nificaret᷑ condita ẽ. & sa¬
ra & agar quãuis duo tes¬
tam̃ta significarent. erañ
tam̃ etiã q̃dã mulieres
sionẽ fluento sꝑitali nos
irriget. erat tam̃ &. petra
no ꝑcussa manauit: de
qua diceret᷑. petra aũ e
rat xꝑs. Aliud quã erant.
rante cõmemorata st̃. ñ
erat illa figurata loquu¬
cio. s earũ rerũ expressa
narracio.: quarũ erat fi¬
gurata prȩcessio. Erat gͦ
& lignũ uite. quẽ ad mo¬
dũ petra xꝑs: nec sine mi¬
steriis rerũ spitaliũ corpo¬
ralit᷑ p̃sentatis. uoluit ho¬
minẽ deus in paradyso
iuuere. Erat eigͦ in lignis
cȩteris alimentũ: in illo auͣ

Expanded text:
lignumque mali, diligentius considerandum est ne cogatur in allegoriam, ut non ista ligna fuerint, sed aliud aliquid nomine ligni significent. Dictum est enim de sapientia, lignum vitae est amplectentibus eam . Verumtamen cum sit Hierusalem aeterna in coelis, etiam in terra civitas qua illa significaretur, condita est; et Sarra et Agar quamuis duo testamenta significarent, erant tamen etiam quaedam mulieres sionem fluento spiritali nos inriget, erat tamen et petra, no percussa manauit, de qua diceretur: petra autem erat Christus. aliud quam erant irante commemorata sunt, non erat illa figurata locutio, sed earum expressa narratio, quarum erat figurata praecessio. erat ergo et lignum uitae quemadmodum petra Christus, nec sine mysteriis rerum spiritalium corporaliter praesentatis uoluit hominem deus in paradiso uiuere. erat ergo ei in lignis ceteris alimentum, in illo autem
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑius ualuimꝰ ostende̾. sic etiã
q̃ secunt᷑ de paradyso ꝑseru¬
temͣ. Plantauit gͦ d̾s para¬
dysũ in deliciis. hoc ẽ enĩ in
eden adorientẽ: & posuiti¬
bi hominẽ quẽ finxerat. Sic
enĩ scriptũ ẽ: qͥa sic factũ ẽ.
Deinde recapitulat. ut hoc
ipsũ qͦd breuit᷑ posuit. osten¬
dat quẽadmodũ facꝰtũ sit .
hoc ẽ quẽadmodũ ds parady
sũ plantauerit .&. illic homi¬
ne̾ quẽ finxerat ẽstituerit.
Sic enĩ seqͥt᷑. Et eiecit ds¬
ad huc de terra omne lig¬
nũ pulcrhũ ad aspectũ &
bonũ ad escã. Non dixͣ .&.

Expanded text:
ius uoluimus ostendere, sic etiam quae sequuntur de paradiso perscrutemur. Plantauit ergo deus paradisum in deliciis — hoc est enim in Eden — ad orientem et posuit ibi hominem, quem finxerat. sic enim scriptum est, quia sic factum est. deinde recapitulat, ut hoc ipsum, quod breuiter posuit, ostendat quemadmodum factum sit, hoc est quemadmodum paradisum deus plantauerit et illic hominem, quem finxerat, constituerit. sic enim sequitur: et eiecit adhuc deus de terra omne lignum pulchrum ad aspectum et bonum ad escam. non
Abbreviated transcription (Latin):
e uitare blasphenias .&. om̃ia
c̃gruencia fid̾i catholicȩ p̃¬
dicare:ñ solũ ei ñ ẽ inuiden¬
dũ: s pͣcipuus multũq lau¬
da bilis p̃dicator habendꝰ ẽ.Si
auͣ nullꝰ exitꝰ dat᷑ ut pie &
digne deo q̃ scripta st̃ intel
ligant᷑ nͥ figurate atq in e¬
nigmate. ꝓposita ista creda¬
mꝰ: habentes auctoritatẽ a¬
płicã. a qͥbꝰ tã multa de li¬
bris ueteris testam̃ti sol¬
uunt᷑ enigniata. modũ quẽ
intendimꝰ te neamꝰ adiu¬
uante illo qͥ nos petere. qͣre¬
re. & pulsare adhortat᷑: ut
om̃s istas figuras rerũ scđ̾m
catholicã fidẽ. siue q̃ adhi¬
storiã.siue q̃ ad ꝓpheciã ꝑ¬
tinent explicemꝰ: ñ piȩiu¬
dicantes meliori diligen¬
cioriq tractatui: siue ꝑ
nos. siue ꝑ alios qͥbꝰ ds reue¬
lare dignat᷑. Hec t̃c̃ dixi.sẽ
aũ qͥa uoluit dñs ut ea dili¬
gencius intuens atq c̃side¬
rans. ñ frustra quantũ opi¬
nor existimarẽ etiã ꝑ me

Expanded text:
euitare blasphemias et omnia congruentia fidei catholicae praedicare, non solum ei non est inuidendum, sed praecipuus multumque laudabilis intellector habendus est. si autem nullus exitus datur, ut pie et digne deo quae scripta sunt intligantur, nisi figurate atque in aenigmatibus proposita ista credamus; habentes auctoritatem apostolicam, a quibus tam multa de libris Veteris Testamenti solvuntur aenigmata, modum quem intendimus teneamus, adjuvante illo qui nos petere, quaerere et pulsare adhortatur ; ut omnes istas figuras rerum secundum catholicam fidem, siue quae ad historiam siue quae ad prophetiam pertinent, explicemus non praeiudicantes meliori diligentiorique tractatui siue per nos siue per alios, quibus lare dignatur . Haec tunc dixi. Nunc autem quia voluit Dominus ut ea diligentius intuens atque considerans, non frustra, quantum opinor, existimarem etiam per me
Abbreviated transcription (Latin):
nere materiã de qua fie¬
ret.Si enĩ qͥddã in cõmu¬
tabile ee̾t anima: nullomͦ
eiꝰ quasi materiã q̃rere
deberemꝰ. Nunc aũ mu¬
tabilitas eiꝰ satis indicat
eã interĩ uiciis atq falla¬
ciis de formẽ reddi. for¬
mari qũ uirtutibꝰ ueri¬
tatisq doctrina: s in sua
ia natura qua ẽ anima:
sic̃ etiã caro insua natu¬
ra qua ĩaͣ caro ẽ.ꝙ. salute
decorat᷑ .&. morbis uulne¬
ribꝰq fedat᷑. Sed sic̃ h̾ȩc
excepto qͦd iã caro est¬
in qua natura uel ꝓficit

Expanded text:
nere materiam, de qua fienere materiam, de qua fieret? si enim quiddam incommatabile esset anima, nullo modo eius quasi materiem quaerere deberemus; nunc autem mutabilitas eius satis indicat eam interim uitiis atque fallaciis deformem reddi, formari autem uirtutibus ueritatisque doctrina, sed in sua iam natura, qua est anima, sicut etiam caro in sua natura, qua iam caro est, et salute decoratur et morbis uulneribusque foedatur. sed sicut haec excepto, quod iam caro est,-in qua natura uel proficit
Abbreviated transcription (Latin):
ra: &. tc e̾ẽ cepit cũ eã đs
sufflando fecit. atq in-¬
didit homini. Sed non
iđo questio sublata ẽ qua
qͣritur adhuc. utrũ eã
creauerit: tãꝗͣ. ipse fla¬
tꝰ eiꝰ ñ ex aliqua sub stan¬
cia subiacente factꝰ sit.
siẽ de flatu dicebamꝰ quẽ
facit anima ex corpore
anima factꝰ sit: anuͦ iã
erat aliqͥd sꝑitale. quam¬
uis hoc qͥcqͥd erat ñdũ a¬
nimȩ natura erat. atq
ex hoc factꝰ sit flatꝰ dei
q̃ natura ee̾t animȩ: sic̃
nec corꝑis humani natu¬
ra ĩã erat anteqͣ. ds eam
de limo tͣre uel puluere
formauisset. ñ eñi caro
humanꝗ erat puluis
aut limꝰ. s tam̃ aliquid
erat. unde illa fieret que
ñdũ erat. Nũ gͦ credibile
ẽ in pͥmis illis sex dierũ
futuri corpis humani cau¬
salẽ racionẽ. uerũ etiam
materiã de qua fieret.
id est te rr̃a de cuiꝰ limo
uel puluere fingeret᷑.
animȩ aũ solã ibi c̃didisse
racionẽ. scđ̾m quã fieret.
ñ etiã quandã. ꝓ suo ge¬

Expanded text:
ra et tunc esse coepit, cum eam deus sufflando fecit atque indidit homini. Sed non ideo quaestio sublata est, qua quaeritur adhuc, utrum eam creauerit, tamquam ipse flatus eius non ex aliqua substantia subiacente factus sit, sicut de flatu dicebamus, quem facit anima ex corpore anima factus sit: an uero iam erat aliquid spiritale, quamuis hoc, quidquid erat, nondum animae natura erat, atque ex hoc factus sit flatus dei, quae natura esset animae, sicut nec corporis humani natura iam erat, antequam deus eam de limo terrae uel puluere formauisset. non enim caro humana erat puluis aut limus, sed tamen aliquid erat, unde illa fieret, quae nondum erat. Num ergo credibile est in primis illis sex dierum futuri corporis humani causalem rationem uerum etiam materiem, de qua fieret, id est terram, de cuius limo uel puluere fingeretur, animae autem solam ibi condidisse rationem, secundum quam fieret. non etiam quandam pro suo ge
Abbreviated transcription (Latin):
ut dicant qͦd una anima
ds fecerit quã susf lauit
infaciem hominis quẽ de
puluere finxerat: ut ex
illa iã cȩtere crearent᷑
animȩ hominũ: sic̃ ex illi¬
us carne om̃is etiã caro
hominũ: qm̃ pͥmo ada for¬
matꝰ ẽ. deinde ȩua. Et il¬
le qͥdẽ unde habuerit corpꝰ.
unde animã dictũ ẽ. corpꝰ
ui delicet puluere ꝑrę.
animã uͦ flatu dei. At illa
de illius latere cũ facta
do similit̾ animauerit.
tã ꝗͣ. utrũq de illo factũ
sit qͥa ia fuerat animatꝰ
ut enĩ taceri oportuit
inqͥunt etiã de anima ui¬
intelligere mꝰ uel certe ere¬
deremꝰ. aut si hoc ꝓpterea
scriptura ñ tacuit. ne a¬
de terra factã eẽ putaremꝰ.
debuit & de mulieris ani¬
ma n taceri ne putaret᷑
ex traduce: si boc uerũ ñ est.
Qua ꝓptͣ id̾o tacitũ ẽ in qui

Expanded text:
ut dicant, quod unam animam deus fecerit, quam sufflauit in faciem hominis, quem de puluere finxerat, ut ex illa iam ceterae crearentur animae hominum sicut ex illius carne omnis etiam caro hominum, quoniam primo Adam formatus est, deinde Eua. et ille quidem unde habuerit corpus, unde animam, dictum est: corpus uidelicet puluerem terrae, animam uero flatum dei; at illa de illius latere cum facta do similiter animauerit, tamquam utrumque de illo ductum sit, qui iam fuerat animatus. aut enim taceri oportuit, inquiunt, etiam de anima uiintelligeremus, vel certe crederemus: aut si hoc propterea Scriptura non tacuit, ne ade terra factam esse putaremus, debuit et de mulieris anima non taceri, ne putaretur ex traduce, si hoc verum non est. Quapropter ideo tacitum est, inqui
Abbreviated transcription (Latin):
A M qͥde ordo ipse uide¬
t᷑ exposcere: ut de pec¬
cato pͥmi hominis disse¬
ramꝰ. Sed qͥa de carne mu¬
lieris quẽadmodũ facta
sit. scriptura narrauit.
tacuit aũ de animaᷤ
multomagis nos fecit
intentos. De hoc diligen¬
felli possint siue ñ pos¬
sint. qͥ credunt animã
de anima hominis. sic̃ de
carne carnẽ fieri. a paren¬
tibꝰ in filios utriusq rei
transfusis seminibꝰ. Ninc
enĩ pͥmitꝰ adhoc ioueni¬

Expanded text:
am quidem ordo ipse uidetur exposcere, ut de peccato primi hominis disseramus; sed quia de carne mulieris, quemadmodum facta sit, scriptura narrauit, tacuit autem de anima, multo magis nos fecit intentos, ut de hoc diligenfelli possint siue non possint, qui credunt animam de anima hominis, sicut carnem de carne fieri, a parentibus in filios utriusque rei transfusis seminibus. Hinc enim primitus ad hoc moven
Abbreviated transcription (Latin):
qͣ similia st̾ corꝑalibꝰ anima
rapit᷑: ñ qͥa modꝰ diuersus
ẽ. ido ẽ etiã diuersa natu¬
ra uisoꝵ: cũ & in illis cau¬
sis q̃ de corꝑe existunt. sit
utiq differencia: & aliqͦn¬
do econtrario. Nã frenetici
ñ dormiendo pocius ꝑtur¬
batas habent senciendi ui¬
as in capite. ut talia uide¬
ant. qualia somniantes ui¬
dent: quoꝵ dormiendo a¬
uertit᷑ intencio a sensuui¬
gilandi &. in ea uidenqͥ a¬
ẽuertit᷑. Cũ gͦ illud fiat
ñ dormiendo. hoc aũ dor¬
miendo: ñ tam̃ ea q̃ uiden¬
tͣ ex alio genere sunt. quã
ex natura sꝑs: de qͦ uel inqͦ
fiunt similitudines corpor.
Ita quã uis diuersa sit cau¬
sa intencionis alienate.

Expanded text:
quae similia sunt corporalibus, anima quae similia sunt corporalibus, anima rapitur, non, quia modus diuersus est, ideo est etiam diuersa natura uisorum, cum et in illis causis, quae de corpore existunt, sit utique differentia et aliquando a contrario. nam phrenetici non dormiendo potius perturbatas habent sentiendi uias in capite, ut talia uideant, qualia somniantes uident, quorum dormiendo auertitur intentio a sensu uigilandi et in ea uidenda conuertitur. cum ergo illud fiat non dormiendo, hoc autem dormiendo, non tamen ea, quae uidentur, ex alio genere sunt quam ex natura spiritus, de quo uel in quo fiunt similitudines corporum. ita quamuis diuersa sit causa intentionis alienat
Abbreviated transcription (Latin):
runt similitudines corpo¬
rũ: qͥ modꝰ. nͥ ab exptis capi
ut cũq ñ potest. Hinc e¬
ni erat qͦd me dormiens in
somnis uidere sciebã: nec
tam̃ illas corꝑaliũ rerũ si¬
militudines quas uidebã
sic ab ipsis corꝑalibꝰ discer¬
nebã: quẽadmodũ eas cogi¬
tantes etiq̃ clausis ocłis
uel intenebris c̃stituti dis¬
cernere solemꝰ. Tantũ ua¬
let ipsa animi intencio. u¬
trũ ꝑducat᷑ usq ad sensus
licet clausos. an in ipso ce¬
rebro unde in hec nititur
aliqua causa existente in
aliud auertat᷑: ut qũauis
aliqͣndo se nouerit ñ corpo¬
ra.s corpoꝵ similitudines
cernere: uel minꝰ erudita.
uidere. longe sit tam̃ ab af¬
fectione qua suo corꝑi pre¬
sentat᷑: unde se norunt &.
ceci uigilare. cũ similitu¬
qͥmes corpoꝵ. cogitatas. a
corꝑibꝰ q̃ uidere ñ possunt.
certa nocione discernunt.
Cũ aũ sano corꝑe. nec som¬
no sensibꝰ ẽsop itis. aliqͦ oc¬
culto oꝑe sꝑitali. mea uisa

Expanded text:
runt similitudines corporum: qui modus nisi ab expertis capi utcumque non potest. hinc enim erat, quod me dormiens in somnis uidere sciebam nec tamen illas corporalium rerum similitudines, quas uidebam, sic ab ipsis corporalibus discernebam, quemadmodum eas cogitantes etiam clausis oculis uel in tenebris constituti discernere solemus. tantum ualet ipsa animi intentio utrum perducatur usque ad sensus licet clausos an in ipso cerebro, unde in haec nititur, aliqua causa existente in aliud auertatur, ut, quamuis aliquando se nouerit non corpora, sed corporum similitudines cernere uel minus erudita euidere, longe sit tamen ab effectione, qua suo corpori praesentatur: unde se norunt et caeci. uigilare, cum similitudines corporum cogitatas a corporibus, quae uidere non possunt, certa notione discernunt. Cum autem sano corpore nec somno sensibus consopitis aliquo occulto opere spiritali in ea uisa,
Abbreviated transcription (Latin):
uelut liberatꝰ rerũ ꝑfee¬
tione reqͥeuerit. & eo me¬
rito diem qͦ primũ fact᷑
ẽ ab hac animi intencione
securꝰ. benedicere &. scĩfica¬
re uoluerit. Qͦd si hec saꝑe
multũ desiꝑe ẽ: rerũ enĩ
c̃dendarũ tã facultas quã
facilitas in cõparabilis &. in¬
effabilis ẽ apud d̾m: qͥd res¬
tat ut intelligamꝰ nͥ forte
creaturȩ racionali inqua
& hominẽ creauit. inse ip¬
mͣ appetitu desiderii. quo
cũ uenerimꝰ reqͥescamꝰ. id
ẽ nichil amplius reqͥramꝰ:
Sic̃ enĩ recte dr̃ d̾s face¬
re. qͥcqͥd ipso in nobis oꝑ

Expanded text:
uelut liberatus rerum perfecuelut liberatus rerum perfectione requieuerit et eo merito diem, quo primum factus est, ab hac animi intentione securus benedicere et sanctificare uoluerit? quodsi haec sapere multum desipere est — rerum enim condendarum tam facultas quam facilitas inconparabilis et 9 ineffabilis est apud deum — quid restat, ut intellegamus, nisi forte creaturae rationali, in qua et hominem creauit, in se ipmur adpetitu desiderii, quo cum uenerimus requiescamus, id est nihil amplius requiramus? sicut enim recte dicitur deus facere, quidquid ips
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ reqͥeuisse d̾m in die sep¬
timo ab om̃ibꝰ oꝑibꝰ suis
q̃ fecit. & ido eundẽ diem
benedixisse & sc̃ĩficasse.
qͥa in ipso reqͥeuit ab om¬
possumꝰ. quantũ ab ipso
adiuti fuerimꝰ. intellee¬
tu conemur attingere:
prius de hoc carnales.
hominũ suspiciones. a
nr̃is mentibꝰ abigamꝰ. Nũ¬
qͥd enĩ dici aut credi fas ẽ
đm laborasse inoꝑando.
cũ ea q̃ suprascripta st̃ c̃¬
didit: quando dicebat. &¬
fiebant. Ita qͥppe nec ho¬
mo laborat: si aliqͥd facien¬
dũ mox ut dixerit fiat.
Quãuis enĩ humana uerba
sonis adminiculata ita ꝓ¬
ferant᷑. ut sermo diut᷑ nꝰ
fatiget: tam̃ cũ tã pauca
st̾ quã pauca legimꝰ meo
at lux. fiat firmamentũ.
&. cȩt̾a usq infinẽ oꝑum
q̃ sexto die õsũmauit. ni¬
mis absurdi deliram̃ti est.
istũ uel hominis. nedũ dei
laborẽ putare. An forte
qͥs dixerit dicendo qͥdem
ut fierent q̃ continuo
facta st̃ dm ñ laborasse.
s forte cogitando qͥd fie¬
ri debuisset. qua cura

Expanded text:
st requieuisse deum in die septimo ab omnibus operibus suis, quae fecit, et ideo eundem diem benedixisse et sanctificasse, quia in ipso requieuit ab ompossumus, quantum ab ipso adiuti fuerimus, intellectu conemur adtingere, prius de hoc carnales hominum suspiciones a nostris mentibus abigamus. numquid enim dici uel credi fas est deum laborasse in operando, cum ea, quae supra scripta sunt, condidit, quando dicebat, et fiebant? ita quippe nec homo laborat, si aliquid faciendum, mox ut dixerit, fiat. quamuis enim humana uerba sonis adminiculata ita proferantur, ut sermo diuturnus fatiget, tamen, cum tam pauca sunt, quam pauca legimus in eo, at lux, fiat firmamentum et cetera usque in finem operum, quae sexto die consummauit, nimis absurdi deliramenti est istum uel hominis, nedum dei, laborem putare. An forte quis dixerit dicendo quidem, ut fierent, quae continuo facta sunt, deum non laborasse, sed forte cogitando, quid fieri debuisset, qua cura
Abbreviated transcription (Latin):
recte dr ds reqͥescere cũ
eiꝰ munere reqͥescimꝰ. Hoc
qͥdẽ recte intelligimꝰ qͥa
& uerũ ẽ. &. ñ magnȩ in¬
tencionis indigetut ui¬
deamꝰ itadici qͥescere dm
cũ reqͥescere nos facit:
sic̃ dr cognoscere. cũ efficit
ut cognoscamꝰ. Neq ens̃i deus
tẽporalit᷑ cognoscit qͥd ante
ñ nouerat: &. tam̃ dicit a¬
brahȩ: nẽ cognoui qm̃ ti

Expanded text:
 cum eius munere requiescimus. Hoc quidem recte intellegimus, quia et uerum est et non magnae intentionis indiget, ut uideamus ita dici requiescere deum, cum requiescere nos facit, sicut dicitur cognoscere, cum efficit, ut cognoscamus. neque enim deus temporaliter cognoscit, quod ante non nouerat, et tamen dicit Abrahae: nunc cog
Abbreviated transcription (Latin):
aspectui. quasi corpꝰ cu¬
loꝵ. q̃dã simulaera. cũ se¬
narii numeri cõposicio
uel ordo. uel particio co¬
gitat᷑: tam̃ ualidior &. prȩ¬
potencior de suꝑ racio ñ
eis annuit inte ricis. quȩ
uim numeri contuetur:
ꝑ quẽ contuitũ fident᷑ di¬
cit. id qͦd q̾r unũ in nume¬
ris. innullas partes diui¬
diposse: nulla aũ corpo¬
ra nͥ inpartes innumera¬
biles diuidi: & facilius cȩ¬
lũ &. tͣrã transire. q̃ scd̾m
senariũ numerũ fabri¬
cata st̃. quã effici posse
ut senarius numerꝰ ñ su¬
is partibꝰ cõpleat᷑. Grãs
itaq creatori semꝑ agat
animꝰ huma nꝰ. a quo ita
creatꝰ ẽ. ut hoc possit iuide¬
re qͦd auiuͣ nulla. nulla be¬
stiarũ. q̃ tam̃ nobiscũ ui-¬
dent aͥ cęlũ & terr̃ã .& lu¬
minaria . & mare & aridã.
& omia ꝗͣ in eis st̃. Quam

Expanded text:
aspectui quasi corpuscuaspectui quasi corpusculorum quaedam simulacra, cum senarii numeri conpositio uel ordo uel partitio cogitatur, tamen ualidior et praepotentior desuper ratio non eis adnuit interiusque uim numeri contuetur: per quem contuitum fidenter dicit id, quod dicitur unum in numeris, in nullas partes diuidi posse, nulla autem corpora nisi in partes innumerabiles diuidi, et facilius caelum et terram transire, quae secundum senarium numerum fabricata sunt, quam effici posse, ut senarius numerus non suis partibus conpleatur. gratias itaque creatori semper agat animus humanus, a quo ita creatus est, ut hoc possit uidere, quod auium nulla, nulla bestiarum, quae tamen nobiscum uident et caelum et terram et luminaria et mare et aridam et omnia, quae in eis
Abbreviated transcription (Latin):
meros. & pondera sua:ubi ea
cernebat ipse disponens:
Neq enĩ extra se ipsũ. sicut
cernimꝰ ocłis corꝑa. q̃ utiq
ñdũ erant cũ disponerent᷑
ut fierent: nec intra se ipsũ
ista cernebat. sic̃ cernimꝰ a¬
nimo fantasias corpoꝵ quȩ
mꝰ. uel ex eis q̃ udimꝰ ima¬
ginando cogitamꝰ. Qͦ gͦ mͦ¬
ista cernebat: ut ita dispo¬
neret. Qͦ. nͥ eo qͦ solus potest:
Uerũtam̃ nos mortales &
peccatores. quoꝵ animas
aggrauant corꝑa corrup¬
tibilia. & quor. sensũ multa
cogitantẽ tͣrena depͥmit
habitacio: quãqͣ . & si corda
mundissima &. mentessim¬
plicissimas gereremꝰ. scĩsq
angelis iã essemꝰ equales.:
ñ utiq nobis ita nota esset
diuina substancia. fic̾ ipsa
sibi: tam̃ istã senarii nume¬
ri ꝑfectionẽ. nec extra nos
ipsos cernimꝰ. siout ocłiscor¬
pora: nec ita intra nosmet
ipsos quẽ ad modũ corpor.
phantasias.&. uisibiliũ
magines rerũ: s alio qͦdã
longe differenti mͦ. Quã¬
uis enĩ se obiectent m̃tis

Expanded text:
meros, et pondera sua, ubi ea cernebat ipse disponens? Neque enim extra seipsum, sicut cernimus oculis corpora; quae utique nondum erant, cum disponerentur ut fierent. Nec intra seipsum ista cernebat, sicut animo cernimus phantasias corporum, quae mus, vel ex eis quae vidimus imaginando cogitamus. Quo mista cernebat, ut ita disponeret? quo, nisi eo, quo solus potest? Uerum tamen nos mortales et peccatores, quorum animas adgrauant corpora corruptibilia et quorum sensum multa cogitantem terrena deprimit habitatio — quamquam, et si corda mundissima et mentes simplicissimas gereremus sanctisque angelis iam essemus aequales, non utique nobis ita nota esset diuina substantia sicut ipsa sibi — tamen istam senarii numeri perfectionem nec extra nos ipsos cernimus, sicut oculis corpora, nec ita intra nosmet ipsos, quemadmodum corporum phantasias et uisibilium imagines rerum, sed alio quodam longe differenti modo. quamuis enim se obiectent mentis
Abbreviated transcription (Latin):
t᷑ enĩ elem̃ta ad paciendũ
duo. humor & humꝰ ad faci¬
endũ aũ alia duo. aer &. ig¬
ista distinctio nr̃arũ scriptu¬
rarũ. q̃ ñ ex aere s ex aquis
ꝓducta indicat uolatilia.:
qͥa subti. To lioris qͥdẽ &
in auras exhalati atq disten¬
ti. s tam̃ humoris locꝰ uola¬
tilibꝰ datꝰ ẽ: aer aũ a ẽfinio¬
luminosi cęli usq ad aqͦrũ
fluiida &. mida t̃rarũ ꝑue¬
nit: ñ tam̃ totũ spaciũ eiꝰ
exhalaciones humidȩ infus¬
cant s usq ad eũ finẽ unde
incipit ia tȩrra nominari
laudate dnm de terra: sũ
ꝑior uͦ pars aeris ꝓpt̃̾ purã
tranqͥllitatẽ cȩlo cui colli¬
mitatur. cõmuni pace cõn-¬
iungit᷑: & eiꝰ uocabulo con¬
nuncupat᷑. In qua fortassis
parte si fuer̃t ante trans¬
gressionẽ suã transgresso¬
res angeli. cũ pͥncipe suo
nẽ diabolo. tẽ archangelo.
nã ñ nulli nr̃i ñ eos putant
cȩ lestes. uel suꝑ cȩlestes an¬

Expanded text:
tur enim elementa ad patiendum tur enim elementa ad patiendum duo: humor et humus, ad faciendum autem alia duo: aer et igista distinctio nostram scripturam, quae non ex aere, sed ex aquis producta indicat uolatilia, quia subtilioris quidem et in auras exhalati atque distenti, sed tamen humoris locus uolatilibus datus est. aer auteluminosi coeli usque ad aquarum fluida et nuda terrarum pervenit. Non tamen totum spatium ejus exhalationes humidae infuscant, sed usque ad eum finem unde incipit jam terra nominari, Laudate Dominum de id, pars aeris, propter puram tranquillitatem, coelo, cui collimitatur, communi pace conjungitur, et ejus vocabulo connuncupatur. In qua fortassis parte, si fuerunt ante transgressionem suam transgressores angeli cum principe suo, nunc diabolo, tunc archangelo nam nonnulli nostri non eos putant coelestes vel supercoelestes an
Abbreviated transcription (Latin):
pisces id faciunt. qͦd ad ges¬
tanda corpora sit unda quã
aura ualidior: itaut t̃rena
qͦq animalia natancia fe¬
rat. siue usu docta ut ho¬
mines. seu natura ut qua¬
drupedia uel serpentes
Aut si ꝓpt̾ea ñ putant qͥa
bri cocleeq trarũ Na & ille
pedes habent: & hȩcgenera
sine ullis pedibꝰ ñ dico reqͥes¬
cunt interra: s ab ea uix.
aut nũquã recedunt. Oraco¬
nes aũ sine pedibꝰ &. inspe¬
luncis reqͥescere. &. inaerẽ
sustolli ꝑhibent᷑. Qui quãꝗͣ.
ñ facile notisint: littere ta¬
m̃ ñ tantũ nr̃e. s etiã genti¬
liũ. neqͦꝗͣ. de istoꝵ. animanci¬
ũ genere tacuert. Qua ꝓpt̃
& si dȩmones aeria st̃ anima¬
lia. qm̃ corpoꝵ aerioꝵ. natu¬
ra uigent. ꝓpt̾ea morte ñdis¬
soluunt᷑. qͥa p̃ualet in eis ele¬
m̃tũ. qͦd ad faciendũ ẽ. quã
ad paciendũ apcius: quobꝰ
subt̃ positis. aqua scilicet &¬
terra. uno aũ suꝑ posito. id
ẽ igne sydereo: distribuun¬

Expanded text:
pisces id faciunt, quod ad gespisces id faciunt, quod ad gestanda corpora sit unda quam aura validior, ita ut terrena quoque animalia natanrat, siue usu docta, ut homines, siue natura, ut quadrupedia uel serpentes. aut si propterea non putant, quia bri cocleaeque terrarum; nam et illae pedes habent et haec genera sine ullis pedibus, non dico, requiescunt in terra, sed ab ea uix aut numquam recedunt. dracones autem sine pedibus et in speluncis requiescere et in aerem sustolli perhibentur: qui quamquam non facile noti sint, litterae tamen non tantum nostrae, sed etiam gentilium nequaquam de istorum animantium genere tacuerunt. Quapropter, etsi daemones aeria sunt animalia, quoniam corporum aeriorum natura uigent, et propterea morte non dissoluuntur, quia praeualet in eis elementum, quod ad faciendum est quam ad patiendum aptius, duobus subterpositis. aqua scilicet et terra, uno autem superposito, id est igne sidereo — distribuun
Abbreviated transcription (Latin):
Animadiã se ãppellata rep¬
tilia ħ uẽa amoduͣ aues
uotat̾itia. Nã si uel nulla
memorla. uel sensus tar¬
ior anime uiuȩ nomen
Ireppulisset a piscibꝰ uo¬
latilibꝰ certe adhibere¬
nltur: quoꝵ. uita iocu¬
iiis nr̃is ẽ & memor
& garrula: & in nidis
c̃struendis educandisq fetibꝰ
sollertissima.ri.Nec igno¬
ro ita qͦsdã philosophos sua
cuiꝰq elem̃ti distribuisse a¬
nimalia: ut tͣrena ẽẽ dice¬
rent. ñ tantũ q̃ intȩrra re¬
punt.atq gradiunt᷑. s a¬
ues etiã qͦd & ipse interra re¬
qͥescant uolando fatigatȩ:
aeria uͦ animalia dȩ mones
ee̾. cȩlestia deos: quoꝵ qͥdẽ
nos partim luminaria.par¬
tim angelos dicimꝰ Ide tam̃
aqͥs pisces & sui generis be¬
luas attribuunt: ut nullũ
elem̃tũ suis animalibꝰ ua¬
cet. Quasi uͦ sub aqͥs tȩrra
ñsit. aut. ꝓbare possint pis¬
ces ñ in ea reqͥescere. ac repa¬
rare natandi uires. sic̃ uo¬
landi aues.&. siforte rarius

Expanded text:
animalia sic appellata repanimalia sic appellata reptilia, quemadmodum aues uolatilia; nam si uel nulla memoria uel sensus tardior animae uiuae nomen repulisset a piscibus, uolatilibus certe adhiberetur, quorum uita in oculis nostris est et memor et garrula et in nidis construendis educandisque fetibus sollertissima. Nec ignoro ita quosdam philosophos sua cuiusque elementi distribuisse animalia, ut terrena esse dicerent non tantum. quae in terra repunt atque gradiuntur, sed aues etiam, quod et ipsae in terra requiescant uolando fatigatae,. aeria uero animalia daemones esse, caelestia deos: quorum quidem nos partim luminaria, partim Angelos dicimus. Iidem tamen aquis pisces et sui generis belluas attribuunt, ut nullum elementum suis animalibus vacet; quasi vero sub aquis terra non sit, aut probare possint pisces non in ea requiescere ac reparare natandi vires, sicut volandi aves; et si forte rarius
Abbreviated transcription (Latin):
Quãꝗͣ. eñ sint & onimalia
tͣrestria q̃ repunt suꝑ t̃rã.
tam̃ ex multo maiore nu¬
mero pedibꝰmouent᷑ ⁊ tã
pauca fortasse intȩrras re
sit. nec aliqͦ uita uelut raci¬
ons uieinior. Sed fallit eos
exꝑiencia minor. Nã qͥdã
scripser̃t q̃ animaduer¬
tere potuert. in uiua¬
riis pisciũ multa miran¬
da Sed etiã si forte falsa
scripser̃t̃. memoriam
tam pisces habere certissi¬
mũ ẽ. qͦd ipse sũ exꝑtꝰ. & ex¬
ꝑiant᷑ qͥ & possunt &. uoluił
sla fons qͥdã magnꝰ bullen¬
siũ regionũ: fere plenꝰ est
pisciũ. Solent aũ homines
desuꝑ intuentes eis aliqͥd
racere: qͦd sibi uel preri¬
p̾tant. confluentes: uel in¬
t̃ise qiripiant concertan¬
ĩtẽs. Cuo pastu assue facti.
deahbutantib suꝑ horã
fontif hominibꝰ ipsi qͦq
cũ xis gregatimnatando
donint ꝙ regeuñt expectan¬
te s inde absqd iactent qͦrũ
pͣfeneiã senetunt. Ñ itaq
srostra muidet᷑ aquarũ

Expanded text:
quamquam enim sint et animalia quamquam enim sint et animalia terrestria, quae repunt super terram, tamen ex multo maiore numero pedibus mouentur, et tam pauca fortasse in terris repsit nec aliqua uita uelut rationi uicinior; sed fallit eos experientia minor. nam quidam scripserunt, quae animaduertere potuerunt in uiuariis piscium, multa miranda. sed etiamsi forte falsa scripserunt, memoriam tamen pisces habere certissimum est. quod ipse sum expeuolunt. nam fons quidam magnus Bullensium regionum fere plenus est piscium. solent autem homines desuper intuentes eis aliquid iacere, quod sibi uel praeripiant confluentes uel inter se diripiant concertantes. quo pastu adsuefacti deambulantibus super oram fontis hominibus ipsi quoque cum eis gregatim natando eunt et redeunt, expectantes, unde aliquid iactent, quorum praesentiam sentiunt. non itaque frustra mihi uidetur aquarum
Abbreviated transcription (Latin):
ait in firmam̃to cȩ̨li sic̃ de
lum inaribꝰ. s uolancia in¬
qͥt suꝑ terras. scđ̾m firma¬
m̃tũ cęli. id est iuxta firma¬
mͣ̃tũ cęli: qͥa uidelicet hoc
caliginosũ & humidũ spa¬
ciũ in qͦ aues uolant. illi
spacio ẽtiguũ ẽ ubi uola¬
re ñ possunt: qͦdia merito
tranqͥllitatis & qͥetis ꝑtinet
ad firmam̃tũ cȩli. Incęlo gͦ
uolant aues: s isto qͦd ille
psalmꝰ etiã t̃re nomine in¬
cludit. Propt̃ qͦd cęlũ uo¬
cant᷑ multis locis uolatili¬
a cęli: ñ tam̃ infirmam̃to.
s scdm firmam̃tũ. Non¬
nulli putant . ꝓpt̃ sensus
tarditatẽ ñ animã uiuam.
s reptilia animarũ uiua¬
rũ appellata. Sed si ꝓpterea
& ipsa uolatilia dicta st̃. sde. il¬
la reptilia. ut sub audiat᷑
animarũ uiuarũ: fatendũ
ẽ ut orbitroi ita dictũ ac
si diceret᷑ q̃ sunt in animabꝰ
uiuis reptilia uel uolatilia:
sic̃ dici posset ignobilia ho¬
minũ ut intelligere mꝰ qͥcũq
st̾ in hominibꝰ ignobiles

Expanded text:
ait ; in firmamento caeli, sicut de luminaribus, sed, uolatilia, inquit, super terras secundum firmamentum caeli. id est iuxta firmamentum caeli, quia uidelicet hoc caliginosum et humidum spatium, in quo aues uolant, illi spatio contiguum est ubi uolare non possunt, quod iam merito tranquillitatis et quietis pertinet ad firmamentum caeli. in caelo ergo uolant aues, sed in isto, quod ille psalmus etiam terrae nomine includit: propter quod caelum uocantur multis locis uolatilia caeli, non tamen in firmamento, sed secundum firmamentum. Nonnulli putant propter sensus tarditatem non animam uiuam, sed reptilia animarum uiuarum appellata. sed si propterea  uero et ipsa uolatilia dicta sunt. sicut illa reptilia, ut subaudiatur animarum uiuarum, fatendum est, ut arbitror. ita dictum, ac si diceretur: quae sunt in animabus uiuis reptilia uel uolatilia, sicut dici posset: ignobilia hominum, ut intellegeremus, quicumque sunt in hominibus ignobiles.
Abbreviated transcription (Latin):
dinẽ currere. ut etiã ipsarũ
parciũ qͥbꝰ iste numerꝰ ꝑfi¬
cit᷑ appareat quasi grada¬
ta distincto: ueniat etiã
illud inmentẽ qͦd alio loco
scripturarũ ei đr. omnia
inmensura & numero & pon¬
dere disposiusti:atq ita co¬
gitet anima ꝗ̃ potest inuo¬
cato mnauxiliũ deo. & imꝑ¬
ciente atq inspirante ui¬
res. utrũ hec tria. mensu¬
ra. numerꝰ. pondꝰ. in qͥbꝰ đm
disposuisse omĩa scriptũ est.
erant alicubi anteꝙͣ. crea¬
ret᷑ uniuersa creatura: an
etiã ipsa creata st̃. E si e¬
rant antea:ubi erant: Neq
eni ante creaturã erat a¬
liqͥd: nͥcreator: In ipso gͦ erat

Expanded text:
dinem currere, ut etiam ipsarum dinem currere, ut etiam ipsarum partium, quibus iste numerus perficitur, adpareat quasi gradata distinctio, ueniat etiam illud in mentem, quod alio loco scripturarum ei dicitur: omnia in mensura et numero et pondere disposuisti, atque ita cogitet anima, quae potest. inuocato in auxilium deo et inpertiente atque. inspirante uires, utrum haec tria, mensura, numerus, pondus, in quibus deum disposuisse omnia scriptum est, erant alicubi, antequam crearetur uniuersa natura, an etiam ipsa creata sunt. et, si erant antea, ubi erant. neque enim ante creaturam erat aliquid nisi creator. in ipso ergo erant.
Abbreviated transcription (Latin):
digencia. At inferiorẽ quã
sibi c̃gruentibꝰ animalib
ornaturꝰ erat: necessariis
eoꝵ indigenciȩ cibis ante
ditauit. Reliqͥs gͦ tribꝰ diebꝰ
ea. Creata st̃. qͣ intra mun¬
dũ. idest intra istã uniuer¬
sitatẽ uisibilẽ ex elem̃tis
om̃ibꝰ facta uisibilia suis &
c̃gruis motibꝰ agerent᷑: pͥ¬
mo infirmam̃to luminari¬
a. qͥa pͥus erat factũ firma¬
mentũ: deinde inferiora
ammancia sic̃ ipse ordo po
scebat. uno die aqͣrũ. alio
t̃rarũ. Nec qͥsquã ita demens
ẽ ut audeat dicere. nͣ potu¬
isse d̾m facere uno die cu¬
ncꝰta si uellet. aut si uellet
biduo: uno die sꝑitalẽ
creaturã .&. alio die corpo¬
ralẽ. siue uno die cęlũ cũ
om̃ibꝰ ꝑtinentibꝰ & alio t̃¬
rã cũ om̃ibꝰ q̃ in ea st̃. & om¬
ẽ qͥ dicat uoluntati eiꝰ aliqͥo
potuisse resistere: Qua. ꝓptͣ
cũ eũ legimꝰ sex diebꝰ om̃ia
ꝑ fecisse. & senariũ numerũ
c̃sid̾antes inuenimꝰ ee̾ ꝑfec¬
t ũ. atq ita creaturarũ or¬

Expanded text:
digentia. at inferiorem, quam sibi congruentibus animalibus ornaturus erat, necessariis eorum indigentiae cibis ante ditauit. reliquis ergo tribus diebus ea creata sunt, quae intra mundum, id est intra istam uniuersitatem uisibilem ex elementis omnibus factam, uisibilia suis et congruis motibus agerentur . primo in firmamento luminaria, quia prius erat factum firmamentum, deinde in inferiore animantia, sicut ordo scebat, uno die, aquarum; alio, terrarum. Nec quisquam ita demens est, ut audeat dicere non potuisse Deum facere uno die cuncta, si vellet; aut si vellet biduo, uno die spiritualem creaturam et alio die corporalem, siue uno die caelum cum omnibus pertinentibus et alio terram cum omnibus. quae in ea sunt . et omi dicat uoluntati eius aliquid potuisse resistere? Quapropter, cum eum legimus sex diebus omnia perfecisse et senarium numerum considerantes inuenimus esse perfectum, atque ita creaturarum or
Abbreviated transcription (Latin):
An seđm id qͦd nouimꝰ men¬
surã in eis q̃ metim᷑ . &. nu-¬
merũ in eis q̃ numeramꝰ. &
pondꝰ in eis q̃ appendimus:
Non ẽ ds ista. Scdm id uͦ qͦd
m̃sura omni rei modũ ptȩ¬
figit. & numerꝰ omi rei spe¬
ciem prȩbet. & pondꝰ omnẽ
rẽ ad qͥetẽ ac stabilitatem
trahit: ille pͥmi q  lieracit᷑. &
singłarit̃ ista ẽ. qͥ t̃minat
omĩa. & format omĩa &. or¬
dinat om̃ ĩa: nichilq aliud¬
& linguã humanã potuit.
om̃ia inm̃sura & numero &
pondere disposuisti. nͥ om¬
nia inte disposusti. Mag¬
nũ ẽ paucisq concessũ ex¬
cedere omnia q̃ megri pos¬
sunt. ut uideat᷑ m̃sura sine
mensura: excedere omĩa q̃
numerari possunt. ut uide¬
at᷑ numerꝰ sine numero:
excedere om̃ia q̃ pendi pos¬
sunt. ut uideat᷑ pondꝰ sine
pondere.Neq enĩ mensura
& numerꝰ & pondꝰ. in lapidi¬
bꝰ tantũmꝰ & lignis atq huiꝰ¬
modi molibꝰ. & quantiscũq

Expanded text:
m id quod novimus mensuram in eis quae metimur, et numerum in eis quae numeramus, et pondus in eis quae appendimus, non est Deus ista: secundum id vero quod mensura omni rei modum praefigit, et numerus omni rei speciem praebet, et pondus omnem rem ad quietem ac stabilitatem trahit, ille primitus et veraciter et singulariter ista est, qui terminat omnia et format omnia, et ordinat omnia; niet linguam humanam potuit: omnia in mensura et numero et pondere disposuisti, nisi: omnia in te disposuisti? Magnum est paucisque concessum excedere omnia, quae metiri possunt, ut uideatur mensura sine mensura, excedere omnia, quae numerari possunt, ut uideatur numerus sine numero, excedere omnia, quae pendi possunt, ut uideatur pondus sine pondere. Neque enim mensura et numerus et pondus in lapidibus tantummodo et lignis atque eiusmodi molibus et quantisc
Abbreviated transcription (Latin):
sit inreuocabilis &. immode¬
rata ꝓgressio: & ẽ numer̾
&. affectionũ animi &. uirtu¬
tũ. qͦd ab stulticiȩ deformi¬
tate. ad sapienciȩ formã de¬
cusq colligit᷑. & est pondus
uoluntatis & amoris. ubi
apparet quantiqͥdq in ap¬
petendo. fu uiigiendo.
p̃ponendo. pos ⁊ ponendoq
pendat᷑. Sed hȩc animoꝵ.
atq menciũ & mensura alia
mensura cohibet᷑. & numerꝰ
alio numero format᷑. &. pondꝰ.
Mensura autẽ sine mensu¬
ra ẽ. cui equat᷑ qͦd de illaẽ.
nec aliunde ipsa ẽ. Nliillerus¬

Expanded text:
ilis et inmoderata progressio; et est numerus et adfectionum animi et uirtutum, quo ab stultitiae deformitate ad sapientiae formam decusque conligitur; et est pondus uoluntatis et amoris, ubi adparet, quanti quidque in adpetendo, fugiendo, praeponendo postponendoque pendatur . at haec animorum atque mentium et mensura alia mensura cohibetur, et numerus alio numero formatur, et pondus mensura autem sine mensura est, cui aequatur quod de illa est, nec alicunde ipsa est; n
Abbreviated transcription (Latin):
uificat aliqͥd. an ab hoc e¬
tiã oꝑe uacat .&. in qͦdã se¬
creto imiuersitatis ocio¬
sa reqͥeseit sine uigili sen¬
su. motuq uitali: Si enĩ
nulla prorsus adhuc uita
erat. quomͦ ee̾t uite futu¬
rȩ q̃dã in corporea necui¬
ua materies: aut falsũ est
aut nimis latet. Si aũ ĩaui¬
uebat. nec beate nec mise¬
re: qͦmͦ racionalis erat. Qͦd¬
si t̃c̃ racionalis facta ẽ. cũ
ex illa materię natura hu¬
mane anime facta ẽ: irra¬
cionalis gͦ uita mate ries
erat anime racionalis. idest
humane. Qd gͦ intͣ illã pe¬
corisq distabat: An racio¬
nalis erit iã possibilitate.
ñ dũ facultate: Si eñĩ uidemꝰ

Expanded text:
uificat aliquid? an ab hoc euificat aliquid? an ab hoc etiam opere uacat et in quodam secreto uniuersitatis otiosa requiescit sine uigili sensu motuque uitali? si enim nulla prorsus adhuc uita erat, quomodo esset uitae futurae quaedam incorporea nec uiua materies? aut falsum est aut nimis latet. si autem iam uiuebat nec beate nec misere, quomodo rationalis erat? quodsi tunc rationalis facta est, cum ex illa materie natura humanae animae facta est, inrationalis ergo uita materies erat animae rationalis, id est humanae? quid ergo inter illam pecorisque distabat? an rationalis erat iam possibilitate, nondum facultate? si enim uidem
Abbreviated transcription (Latin):
qua fieret ut ommino un.¬
caro ẽẽt: sic fortasse p̃o¬
tuit .&. anima anteqͣ ea
ipsa natura fieret quȩ a¬
nima đr. cuiꝰ uel pulcri¬
tudo uirtꝰ. uel deformi¬
tas uiciu ẽ. ħabere aliꝗͣ.
materiã ꝓ suo genere
sꝑitalẽ quȩ ñdũ ee̾t ani¬
ma sicͣ terra de qua caro
facta ẽ iã erit aliqͥd. quã¬
uis ñ erat caro. Sed ꝙ iã
tȩrra implebat mundi
infimã partẽ. anteꝗͣ. de¬
illa corpꝰ hominis fieret
ẽferens uniuerso totũ
suuͣ. ut etiã si nulla ex
ea caro fieret amman¬
tis euiꝰqͣ. specie. tam̃ sua
mundi fabrica molẽq cõ¬
pleret: scđm quã d̾r mun¬
dꝰ cȩlũ .&. terra. At uͦ illa
sꝑitalis materies si fuit
uila unde anima fieret
uel si ẽ ulla unde animȩ fi¬
unt: qͥd ipsa ẽ. Qͦa nom̃. quã
speciem. quẽ usũ in reb
conchtis te net: Uiuit: an
.nͣ: Si uiuit. qͥd agit. Qd
oͣfert uniuersitatis effec¬
⁊ ibꝰ: Beatã ne uitã gerit.
an miserã: an neutrã : ui¬

Expanded text:
qua fieret, ut omnino caro esset: sic fortasse potuit et anima, antequam ea ipsa natura fieret, quae anima dicitur, cujus vel pulchritudo virtus, vel deformitas vitium est, habere aliquam materiam pro suo genere spiritualem, quae nondum esset anima; sicut terra de qua caro facta est, jam erat aliquid, quamvis non erat caro. 10. Sed enim jam terra implebat mundi infimam partem, anteilla corpus hominis fieret, conferens uniuerso totum suum, ut, etiamsi nulla ex ea caro fieret animantis cuiusquam. specie tamen sua mundi fabricam molemque conpleret, secundum quam dicitur mundus caelum et terra. At uero illa spiritalis materies, si fuit ulla, unde anima fieret, uel si est ulla, unde animae fiunt, quid ipsa est? quod nomen, quam speciem, quem usum in rebus conditis tenet? uiuit, an non? si uiuit, quid agit? quid confert uniuersitatis effectibus? beatamne uitam gerit, an miseram, an neutram? ui
Abbreviated transcription (Latin):
fulgere. diei noctisq uices
agitari: aquis terrã fundata
interlui atq cireũlii. aerẽ
alcius suꝑfundi: arbusta
q. animalia conc ipi & nas
ci crescere. senescere. occi¬
dere: &. qͥcqͥd aliud in rebꝰ
interiori naturaliq motu
aũ. altera signa dari. doceri.
& disci agros coli. societates
administrari. artes exerceri.

Expanded text:
fulgere, diei noctisque uices fulgere, diei noctisque uices agitari, aquis terram fundatam interlui atque circumlui, aerem altius superfundi, arbusta et animalia concipi et nasci et crescere, senescere, occidere et quidquid aliud in rebus interiore naturalique motu em altera signa dari, doceri et disci, agros coli, societates administrari, artes exerceri
Abbreviated transcription (Latin):
racio qͦdãmͦ loqͥ potest. quã
cũ positis seminibꝰ. planta¬
tis surculis. transiatis ar¬
busculis: insitis malleolis
tanqͣ. int̾rogat᷑ quȩq uis
radicis & germinis. qͥd possit
qͥdue ñ possit: unde possit.
unde ñpossit: qͥd inea uale¬
at numeroꝵ inuisibilis in¬
teriorq potencia: qͥd extrin¬
secꝰ adhibita diligencia: inq
ipsa c̃sid̾acione ꝑspicere.¬
qr. neq qͥ plantat ẽ aliqͥd. ne¬
q qͥrigat: s qͥ increm̃tũ dat
deus Quia &. illud oꝑis qͦd
accedit extrinsecꝰ: ꝑ illũ ac¬
cedit quẽ mehilominꝰ crea¬
uit .&. quẽ regit atq ordi¬
nat inuisibilit᷑ as. Hinc ĩa
in ipsũ mundũ. uelut in
quanda magnã arborẽ re¬
rũ. ocłs cogitacionis aitol
lit᷑: atq in ipso qͦq gemine
partim naturalis. partim
uoluntaria: naturalis qͥd̃e
ꝑ occultã dei administ ra¬
cionẽ. qua etiã lignis &e
herbis dat incrementũ.
t̃restria. luminaria syderaq

Expanded text:
ratio quodammodo loqui potest, quam ratio quodammodo loqui potest, quam cum positis seminibus, plantatis surculis, translatis arbusculis, insitis malleolis tamquam interrogatur quaeque uis radicis et germinis quid possit quidue non possit, unde possit, unde non possit, quid in ea ualeat numerorum inuisibilis interiorque potentia, quid extrinsecus adhibita diligentia, inque ipsa consideratione quia neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus, quia et illud operis, quod accedit extrinsecus, per illum accedit, quem nihilominus creauit et quem regit atque ordinat inuisibiliter deus? Hinc iam in ipsum mundum uelut in quandam magnam arborem rerum oculus cogitationis adtollitur atque m ipso quoque gemina partim naturalis, partim uoluntaria: naturalis quidem per occultam dei administrationem, qua etiam lignis et herbis dat incrementum; terrestria, luminaria sideraque
Abbreviated transcription (Latin):
ret᷑ : uel qͥd custodiret᷑
Nũ qͥd forte agriculturã
dñs uoluit oꝑari primũ
hominẽ: An ñ ẽ credibile
qͦd eũ ante peccatũ damp¬
nauerit ad laborẽ:. Ita sa¬
ne arbitrarem᷑: nͥ uideiẽmꝰ
cũ tanta uoluptate animi
agricolari qͦsd̃a. ut eis mag¬
na pena sit inde ad aliud
auocari. Quicqͥd gͦ delicia¬
rũ habeat agricultura: tẽ
utiq longe amplius erat.
quando nichil accidebat ad¬
uersi. uel terra. uel cȩlo. Non
eñi erat laboris afflictio.
s exhilaracio uoluntatis:
cũ ea q̃ d̾s creauerat. hu¬
mani oꝑis adiutorio lȩcius
feraciusq ꝓuenirent: unde
creator ipse uberius lauda¬
ret᷑. qͥ anime humanȩ incor¬
pore animali ẽstitutȩ racio¬
nẽ dedisset oꝑandi: ac facul¬
tatẽ quantũ animo uolen¬
ti satis ee̾t. ñ quantũ inuitũ
indigencia corꝑis cogeret.
Qͦd eñĩ maiꝰ mirabiliusq spec¬
taculũ ẽ. aut ubi magis
cũ rerũ natura humana

Expanded text:
retur uel quid custodiret? retur uel quid custodiret? numquid forte agriculturam dominus uoluit operari primum hominem? an non est credibile, quod eum ante peccatum damnauerit ad laborem? ita sane arbitraremur, nisi uideremus cum tanta uoluptate animi agricolari quosdam, ut eis magna poena sit inde in aliud auocari. quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accidebat aduersi uel terrae uel caelo. non enim erat laboris adflictio, sed exhilaratio uoluntatis, cum ea, quae deus creauerat, humani operis adiutorio laetius feraciusque prouenirent: unde creator ipse uberius laudaretur, qui animae in corpore animali constitutae rationem dedisset operandi ac facultatem, quantum animo uolenti satis esset, non quantum inuitum indigentia corporis cogeret. Quod enim maius mirabiliusque spectaculum est aut ubi magis cum rerum natura humana
Abbreviated transcription (Latin):
tractꝰ plixarũ regionũ. lo¬
cis aliis erupisse. ubi taqͣ
in suis fontib noti eẽ ꝑhi¬
bent᷑: Nã hoc solere ñ nul¬
las aquas facere: qͥs ignorat:
Sed ibi hoc scit᷑: ubi ñ diu
sub tͣris currunt. Exibat gͦ
flum̃ de eden. idest de loco
deliciarũ.&. irrigabat pa¬
radysũ: id est ligna omnia
pulerha atq fructuosa
q̃ omnẽ terrã regionis illi¬
us opacabant. I.u.¬
Et precepit dñs ds ade di¬
cens. Ab om̃i ligno qͦd ẽ in
paradyso esca edes: de ligno
aũ cognoscendi bonũ & ma¬
lũ. ñ manducabitis de illo.
Qua die aũ ederitis ab eo:
morte moriemini. Cũ suꝑi
us breuit᷑ dixerit d̾m plan¬
tasse paradysũ .&. c̃stituisse
ibi hominẽ quẽ finrerat.
recapitulauit ut narraret
qͦmͦ sit paradysus c̃stitutꝰ.
Nunc gͦ &. illud recapitu¬
lando cõmemorauit: qͦmͦ
ibi disposuerit homine̾
quẽ fecit. Uideamꝰ itaq
qͥd sit qͦd dictũ ẽ: ut oꝑa¬
ret᷑ & custodiret. Qdopa¬

Expanded text:
tractus prolixarum regionum lotractus prolixarum regionum locis aliis erupisse, ubi tanquam in suis fontibus nota esse perhibentur. Nam hoc solere nonnullas aquas facere, quis ignorat? Sed ibi hoc scitur, ubi non diu sub terris currunt. Exibat ergo flumen de Eden, id est de loco deliciarum, et irrigabat paradisum, id est ligna omnia pulchra atque fructuosa, quae omnem terram regionis illius opacabant. CAPet praecepit dominus deus Adae dicens: ab omni ligno, quod est in paradiso, esca edes, de ligno autem cognoscendi bonum et malum, non manducabitis de illo: qua die autem ederitis ab eo, morte mus breuiter dixerit deum plantasse paradisum et constituisse ibi hominem, quem finxerat, recapitulauit, ut narraret, quomodo sit paradisus constitutus. nunc ergo et illud recapitulando commemorauit, quomodo ibi deus posuerit hominem, quem fecit. uideamus itaque, quid sit, quod dictum est: ut operaretur et custodiret. quid opera
Abbreviated transcription (Latin):
lã: loquucionẽq illã totã
eẽ figuratã: Uerũ duȩ ci¬
uitates qͣ ibi nominatȩ st̃
hodieq in locis. ꝓpriis de¬
monstrant᷑. Sedhoc mͦ ac¬
mina. si cȩtera q̃ de parady¬
so narrant᷑. ñ ꝓpriȩ s figu¬
rate acciꝑe ulla necessitas
cogeret. At nẽ cũ pͥmitꝰ ꝓ¬
pͥȩ res ipsas intelligere
racio nulla ꝓhibeat cur
ñ pocius auctoritatẽ scͥp¬
turȩ simplicit᷑ seqͥmͣ in
narracione rerũ gestarũ
res uere gestas pͥus in telli¬
gentes: te de mũ qͥeqͥd ali¬
ud significant ꝑscrutantes:
An eo mouebim᷑ qͦd de his flu
tos. alioꝵ ẽe̾ prorsus incog¬
nitos.s. ido ñ posse e̾ẽ adlit¬
tera. qͦd ex uno paradysi
flumine diuidant᷑: cũ po¬
cius credendũ sit. qm̃ locꝰ
ipse paradysi a cognicione
hominũ ẽ remotissimꝰ. inde
quatuor aquarũ partes di¬
uidi. sic̃ fidelissima scriptura
testat᷑: s ea flumina quoꝵ
fontes noti ẽe̾ dicunt᷑ ali¬
cubi isse sub terras .&. post

Expanded text:
utionemque illam totam esse figuratam? uerum duae ciuitates, quae ibi nominatae sunt, hodieque in locis propriis demonstrantur. sed hoc modo acmina, si cetera, quae de paradiso narrantur, non proprie sed figurate accipere ulla necessitas cogeret; at nunc, cum primitus proprie res ipsas intellegere ratio nulla prohibeat, cur non potius auctoritatem scripturae simpliciter sequimur in narratione rerum gestarum res uere gestas prius intellegentes, tum demum quidquid aliud significant perscrutantes? An eo mouebimur, quod de his flumtos, aliorum autem prorsus incognitos et ideo non posse accipi ad litteram, quod ex uno paradisi lumine diuiduntur? cum potius credendum sit, quoniam locus ipse paradisi a cognitione hominum est remotissimus, indquatuor aquarum partes dividi, sicut fidelissima Scriptura testatur; sed ea flumina, quorum fontes noti esse dicuntur, alicubi iisse sub terras, et post
Abbreviated transcription (Latin):
aũ terrȩ illius bonũ: &
ibi ẽ carbunculus . & lapis
scđo gyon: hoc ẽ qͦd cireuit
totã terrã ethiopiã. Elum̃
aũ tͣciũ tigris. hoc ẽ qͦd flu¬
it contra assirios. Flum̃ aũ
quartuͣ: e ufrates. De his flu¬
minibꝰ qͥd amplius satagã
c̃ firmare qͦd uera sint flu¬
mina. nec figurate dicta
ꝗͣnͣ sint. quasi tantũmͦ ali¬
quid nomina ipsa significent.
cũ &̾. regionibꝰ ꝑ quas flu¬
unt notissuna sint .&. om̃ibꝰ
fere gentibꝰ diffamata: Cum
immo ex his qm̃ constat ea
prorsus ee̾. nã duobꝰ eoꝵ. no¬
mina uetustas mutauit.
siẽ tiberis đr fluuius. qͥ pͥus
auͣ ille dicebat᷑. quẽ nunc
gangen appellant: duo
uͦ cęt̾a tigris & eufrates.
antiqua etiã nomina te¬
nuerunt: nos ammoneri
oportet cȩtera qͦq pͥmitꝰ
ad ꝓpͥetatẽ litterę accipe
ñ in eis figurat᷑a loquuc ionẽ
putare: sed res ipsas q̃ ita
narrant᷑. & ee̾.&. aliqͥd etiã
figurare.: ñ qͥa ñ posset pa¬
rabola loque ionis assume¬

Expanded text:
um terrae illius bonum, et lapis carbunculus et lapis secundo Geon, hoc est quod circuit totam terram Aethiopiam. flumen autem tertium Tigris, hoc est quod fluit contra Assyrios. flumen autem quartum Euphrates. de his fluminibus quid amplius satagam confirmare, quod uera sint flumina nec figurate dicta, quae non sint, quasi tantummodo aliquid nomina ipsa significent, cum et regionibus, per quas fluunt, notissima sint et omnibus fere gentibus diffamata? quin immo ex his, quoniam constat ea prorsus esse — nam duobus eorum nomina uetustas mutauit, sicut Tiberis dicitur fluuius, qui prius autem ille dicebatur, quem nunc Gangen appellant; duo uero cetera, Tigris et Euphrates, antiqua etiam nomina tenuerunt — nos admoneri oportet cetera quoque primitus ad proprietatem litterae accipere, non in eis figuratam locutionem putare, sed res ipsas, quae ita narrantur, et esse et aliquid etiam figurare, non quia non posset parabola locutionis adsume