comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Cur eã rem tã studiose curas qua t̾
multas dabit curas. Itẽ nã amari iocũ¬
dũ fit occurrerũt ne quid insit amari.
Itẽ ueniã ad uos si michi senatꝰ det be¬
mã. In his quatuor generib exornatio
que adhũc proposite sunt nou mopia
uerboꝵ fit/ ut ad idem uerbũ redeat᷑
sepiꝰ sed mest festuntas que faciliꝰ auribus
duudicari qua uerbis demonstrari potest
¶Contemptio cũ ex contrarus rebus oratio
conficitur hoc mo ht assentatio iocunda pͥncipia
eade exitꝰ amarissimos affert. Itẽ iniuicis
te placabile annais mexorabile prebet. Item
ĩocio tumultuaris. In cumultu es ociosus
i re frigidissima cales. in feruẽtissima fri¬
ges. Tacito cu opꝰ est clamas. cũ tibi loqui
couenit obinutestis. Ades abesse uis. abes
reu̾ti cupis. In pace bellũ queritas. in bello
pacẽ desideras. In concione de uirtute loque¬
ris. ĩ prelio p̾ignauia tube sonitũ yferre

Expanded text:
«Cur eam rem tam studiose curas, quae tibi «Cur eam rem tam studiose curas, quae tibi multas dabit curas?» Item: «Nam amarei iucundumst, si curetur, ne quid insit amari.» Item: «Veniam ad vos, si mihi senatus det veniam.» In his quattuor generibus exornationum, quae adhuc propositae sunt, non inopia verborum fit, ut ad idem verbum redeatur saepius; sed inest festivitas, quae facilius auribus diiudicari quam verbis demonstrari potest. Contentio est, cum ex contrariis rebus oratio conficitur, hoc pacto: «Habet adsentatio iucunda principia, eadem exitus amarissimos adfert.» Item: «Inimicis te placabilem, amicis inexorabilem praebes.» Item: «In otio tumultuaris; in tumultu es otiosus; in re frigidissima cales, in ferventissima friges; tacito cum opus est, clamas; ubi loqui convenit, obmutescis; ades, abesse vis; abes, reverti cupis; in pace bellum quaeritas, in bello pacem desideras; in contione de virtute loqueris, in proelio prae ignavia tubae sonitum perferre
Abbreviated transcription (Latin):
erat. Ingemosus erat. doccus erat. bois
uiris et studus amicus erat. uin hac
cuutate pͥmꝰ erat. Intͣ naui cũ custos
ut absoluãt te rogas ut perorẽt rogas.
ut exist uationẽ negligant rogas. Ut
leges popli romaii tue libidi largiau¬
tur rogas ¶Complexio ẽ q̃ utraq compe¬
ccitur exornatione et hauc ⁊ quã ante
exposiumꝰ ut repetatur ideui uerbum
sepiꝰ et crebro ad idem postremu reu̾tamut
hoc mo. Qui sunt qui federa sepe rupert.
kartagineses. Qui sunt qui ceudele bellũd
gesserunt. kartagnienses. Qui sunt qui
italiã deformauerũt. kartagnienses. Qͥ
sunt qui postulant ignosti. kartagnieses.
¶ Traductio ẽ que facit uti cũ idem uerbũ
pacto Qui nichil ht in uita iocundius
uita is cũ uirtute iuitã nõ p̃t colere.
It eũ hoĩem appellas, qui si fuisset hom
nũqua tam crudelit̾ hoĩs uiciũ penset
at erat inimicꝰ. Itẽ diuicias sine dii¬
Nam si uoles diuicias cũ uirtute coꝑa¬
re iux satis idonee t̾ͥ iudebuntur diuicie

Expanded text:
erat, ingeniosus erat, doctus erat, bonis viris et studiis amicus erat: ergo in civitate primus erat.» Item: «Nam cum istos, ut absolvant te, rogas, ut peiurent, rogas, ut exeistimationem neglegant, rogas, ut leges populi Romani tuae libidini largianO.-- Complexio est, quae utramque complectitur exornationem, et hanc quam modo exposuimus, ut et repetamus idem verbum aepius et crebro, et ad idem postremum revertamur; hoc mKartaginienses. Qui sunt, ‹qui› crudelissime bellum gesserunt? Kartaginienses. Qui sunt, qui Italiam deformaverunt? Kartaginienses. Qui sunt, qui sibi postulent ignosci? Kartaginienses. s?» Traductio est, quae facit, uti, cum idem verbum pacto: «‹Qui› nihil habet in vita iucundius vita, is cum virtute vitam non potest colere.» Item: «Eum hominem appellas, qui si fuisset homo, numquam tam crudeliter hominis vitam petisset. At erat inimicus. Ergo inimicum sic nam si voles divitias cum virtute conparare, vix satis idoneae tibi videbuntur divitiae,
Abbreviated transcription (Latin):
seruo qui dñm occiderat suppliciũ surpsit
au fr̃ eet antequã tabulas testameti ape¬
ruit, cu is testamendo seruus manumissus
catio est cũ ⁊ peccasse se ⁊ consulto peccas¬
se reꝰ confitetur et tũ postulat ut sui mi
plificatione hoc modo. Quid si hoc fecisset
tame eis pro pristius bñsiciis ignosti co¬
uenit. uerũ iul postulat ignosti. Ergo
cũd fecisse nos nõ negauiꝰ. s alioꝵ pcc̃is
coactos fecisse dñis. ut horestes cũ se defen¬
dit in matre conferens cruuen. Ex remiocio¬
ne criumus cã constat cũ a nobis no crue
s culpã ipam amouenius uł in hominem¬
transferimus ul in rem ꝙͣ piã conferimꝰ. In
homine transfertur ut si accusatur is qui
p. suppliciũ se fateatur occidisse. ⁊ ad iussũ
consulũ defendat ⁊ eos dicat nõ mo ĩpasse
In rera confertur ut si quis ex testamento
quod fac̾e̾ iussus sit explebi cito uetetur.
¶Ex compatione ca coustat, cũ dicunꝰ nectre

Expanded text:
servo, qui dominum occiderat, supplicium sumpsit, servo, qui dominum occiderat, supplicium sumpsit, cui frater esset, antequam tabulas testamenti aperuit, cum is servus testamento manu missus catio est, cum et peccasse se et consulto fecisse confitetur, et tamen postulat, ut sui miplificationem iniciemus: «quodsi hoc fecisset, tamen ei pro pristinis beneficiis ignosci conveniret, verum nihil postulat ignosci.» Ergo cum fecisse nos non negamus, sed aliorum peccatis coactos fecisse dicimus: ut Orestes, cum se defendit in matrem conferens crimen. Ex remotione criminis causa constat, cum a nobis non crimen, sed culpam ipsam amoansferimus vel in rem quampiam conferimus. In hominem transfertur, ut si accusetur is, qui Publium Sulpicium se fateatur occidisse, et id iussu consulum defendat et eos dicat non modo imperaIn rem confertur, ut si quis, ex testamento quod facere iussus sit, ex plebis scito vetetur. Ex conparatione causa constat, cum dicimus necesse
Abbreviated transcription (Latin):
Iuridicialis constitucio est cũ fcm̃ conuenit s
iuire au iniuria fcm sit queritur eius con¬
stituconis partes due sunt quarũ una ab¬
soluta/ altera assumptiua nominatur. Ab¬
soluta ẽ cũ id ip̃m quod fcm̃ est ut aluid in¬
chil foris assumatur recte fagũ ẽẽ dicemꝰ¬
Ea est huioi. minꝰ quidã noĩatim acciũ poe¬
tam ꝯpellauit in cenaculo meo/ accuis in¬
uitiaꝵ agi hic nuꝰ nichil aliud defendit
iisi lic̾e uoiari eũ cuiꝰ uoie scripta deutur
agenda. ssumpta pars est cũ ꝑ se defeci¬
sio infirma est s assumptuta ex contraria
re probatur¶assumpture parte sũt quatuor
Concessio Remocio crumus/ Translatio cui¬
minis. Comꝑatio Concessio est cũ ceꝰ po¬
stulat sibi ignosti Ea diuiditur in purga¬
tione in deprecatione Purgatio e cum
consulto negat se reꝰ fecisse Ea duuditur
in imprudenciã. fortunã. neccessitate. for¬
tunã ut cepio ad tribunũ plures de exerci¬
tus amissioe Imprudenciã ut ille qui de eo

Expanded text:
Iuridicialis constitutio est, cum factum convenit, sed iure an iniuria factum sit, quaeritur. Eius constitutionis partes duae sunt, quarum una absoluta, altera adsumptiva nominatur. Absoluta est, cum id ipsum, quod factum est, ut aliud nihil foris adsumatur, recte factum esse ei: Mimus quidam nominatim Accium poetam conpellavit in scaena. Cum eo Accius iniuriarum agit. Hic nihil aliud defendit nisi licere nominari eum, cuius nomine scripta dentur agenda. Adsumptiva pars est, cum per se defensio infirma est, adsumpta extraria re conprobatur. Adsumptivae partes sunt quattuor: concessio, remotio criminis, translatio criminis, conparatio. Concessio est, cum reus postulat ignosci. Ea dividitur in purgationem et deprecationem. Purgatio est, cum consulto negat se reus fecisse. Ea dividitur in inprudentiam, fortunam, necessitatem: fortunam, ut Caepio ad tribunum plebis de exercitus amissione; inprudentiam, ut ille, qui de eo
Abbreviated transcription (Latin):
est nequando plus minus ue dicamꝰ ⁊ susp¬
tione affert auditor meditatiois et artifien
q̃ res fidem abrogat oroui Expositio ẽ cũ
solute ¶Nunc ad confirmatione ⁊ confutaco¬
nẽ transeamus. Tota spes uincendi iõq ꝑ¬
suadendi posita est confirmatioe ⁊ in confu
erimꝰ contrariaq dissoluerimꝰ absolute in¬
muum munꝰ oratoriũ confocerimꝰ. utrũq
igr̃ facere poteruuꝰ si constitucõnez cause
cognou̾imꝰ ¶ Causaꝵ constitutioes alii qua¬
tuor fecerunt. doctor nr hermestes cres pu¬
tauit ee Nõ ut de illoꝵ quicquã detraheret
iuentione sed ut ostendet id quod oportuiss
simplicitꝰ ⁊ singulari modo docere illos di¬
stribuisse dupplicit̾ ⁊ biꝑtito Constitutio e
prima deprecatio defensoris cũ accusatoris
ulixes interuenit occisum conspicatur cor¬
pore telum cruentũ educit. Tencer int̾¬
uenit cũ fratre occisum inimicũ fris cũ
gladio cruento uideat capitis accersit. hic¬

Expanded text:
est, ne quando plus minusve dicamus; et suspest, ne quando plus minusve dicamus; et suspicionem adfert auditori meditationis et artificii: quae res fidem abrogat orationi. Expositio est, cum  Nunc ad confirmationem ‹et confutationem› transeamus. Tota spes vincendi ratioque persuadendi posita est in confirmatione et in confuterimus contrariaque dissolverimus, absolute nimirum munus oratorium confecerimus. Utrumque igitur facere poterimus, si constitutionem causae cognoverimus. Causarum constitutiones alii quattuor fecerunt: noster doctor tres putavit esse, non ut de illorum quicquam detraheret inventione, sed ut ostenderet, id, quod oportuisset simpliciter ac singulari modo docere, illos distribuisse dupliciter et bipertito. Constitutio est prima deprecatio defensoris cum accusatoris Ulixes intervenit: occisum conspicatur, corpore telum cruentum educit. Teucer intervenit: fratrem occisum, inimicum fratris cum gladio cruento videt. Capitis arcessit. Hic
Abbreviated transcription (Latin):
uata suit fideui no poterit facere. Siu ent
fca eo magis erunt conseruanda. his de re¬
bus caute configendũ est quib in reb tabu¬
le aut alicuiꝰ firma auctoritas indebitur ĩ¬
cerfuisse ¶Adhuc que Aexo sunt acbitror mnͥ
constare cũ ceteris artis scriptorib nisi qͥa
ubi plane certã mã et ꝑspicnã rõnem exor¬
dioꝵ haberemꝰ ¶ Nuc quod reliquũ est qui
de rerũ inuentione disputandũ est in qua
singuli consuuuitur oratoris officiũ dabimꝰ
opani ut nichilonimꝰ industrie ꝙͣ rei utilitatis
stributa est Primiu porata narratioe debem
apire quod nob conueniat cũ adu̾sarns si ea
id ita sit me ulcisci parentem negant opor¬
tuisse Deinde cũ hec fecerunꝰ distributione
uti debemiꝰ Ea duridr̃ in duas partes Enu¬
meratione. ⁊ expone/ Enumeratione uteniur
cũ dicemꝰ numero quot de reb dicturi su¬
mus. Eam plusquã triũ partũ numeto
contineri non oportet Nam ⁊ periculosũ

Expanded text:
vata sint, fidem non potest facere: sin erunt vata sint, fidem non potest facere: sin erunt ficta, eo magis erunt conservanda. De iis rebus caute confingendum est, quibus in rebus tabulae aut alicuius firma auctoritas videbitur interfuisse. Adhuc quae dicta sunt arbitror mihi constare cum ceteris artis scriptoribus, nisi quut plane certam viam et perspicuam rationem exordiorum haberemus. Nunc, quod reliquum est - quoniam de rerum inventione disputandum est, in quo singulare consumitur oratoris artificium - dabimus operam, ut nihilominus industrie, quam rei utilitas staperire quod nobis conueniat cum aduersariis, id ita sit, me ulcisci parentem negant oportuisse.» Deinde, cum hoc fecerimus, distributione uti debemus. Ea dividitur in duas partes: enumerationem et expositionem. Enumeratione utemur, cum dicemus numero, quot de rebus dicturi sumus. Eam plus quam trium partium numero ‹esse› non oportet: nam et periculosum
Abbreviated transcription (Latin):
mati no particularit̾ narrabunꝰ. si non ad
extremũ s usq eo quo opus erit ꝑ sequiur
tus rerũ ita apponeniꝰ ut non ante quoq q
scã suit sciri possuit tam ⁊ si nos reticiu̾mꝰ
iuod genus est si dicam me ex prouuncia redisse¬
profectũ quoq in prouiaciã intelligitur. Et
omumodo non modo id quad ob est s eciã id quod
neq ob est neq adiuuat satius est preterira
ne bis aut sepiꝰ idem dicamus ¶Cauendũ est
cuisse fieri uidebuntur hic erit considerandum
ne quid ꝓcurbate ne quid contorte ne quid no¬
transeanus. ne ab ultuno repetamus ne longe
persequeniur ea q̃ de liberta precepta sunt.
Nani quo breuior eo dilucidior ⁊ cognitu fa¬
rum rõnes locoꝵ oportuitates constabunt ne
refelli possit. Aut temporis parũ fuisse aut
cau nullam aut locũ ydoneũ nõ fuisse, aut
homines ipos facere aut pati no pocuisse si
uĩa res erit nchilomimꝰ hec onnã narrando
conseruanda sunt Nã sepe u̾tas iusi hec ser¬

Expanded text:
matim, non particulariter, narrabimus; et si non ad extremum, sed usque quo opus erit, persequemtus rerum ita exponemus ut ante quoque que facta sunt fieri possunt, tamen et si nos reticuerimus; quod genus estprofectum quoque in provinciam intellegatur. Et omnino non modo id, quod obest, sed etiam id, quod neque obest neque adiuvat, satius est praeterire. Et ne bis aut saepius idem dicamus, cavendum est;tuisse geri videbuntur: hic erit considerandum, ne quid perturbate, ‹ne quid contorte,› ne quid notranseamus; ne ab ultimo repetamus; ne longsi sequemur ea, quae de brevitate praecepta sunt; nam quo brevior, dilucidior et cognitu farum rationes, locorum opportunitates constabunt, ne refelli possit aut temporis parum fuisse, aut causam nullam, aut locum idoneum non fuisse, aut homines ipsos facere aut pati non potuisse. Si vera res erit, nihilominus haec omnia narrando conservanda sunt; nam saepe veritas, nisi haec ser
Abbreviated transcription (Latin):
sinã cotrou̾sia nascitur cũ uidetur scripto¬
ris uoluntas cũ scripto ipo dissentir hoc
modo. Si sit lex que iubeat eos qui propt
tempestate naiĩ relinquerint onnĩa per¬
dere eoꝵ naiĩ ceteraq ee si nauis conser¬
uata sit qui remanserunt in naui. Magnn¬
tudine tempestatis quidã preteriti nauire¬
linquerunt in scapha conscenderunt pret᷑
unũ egrotũ is ꝓpter morbũ effug̾s ⁊ exire¬

Expanded text:
troversia nascitur, cum videtur scriptoris voluntas cum scripto ipso dissentire, hoc modo: Si lex sit, quae iubeat «eos, qui propter tempestatem navem reliquerint, omnia perdere, eorum navem ceteraque esse, si navis conservata sit, qui remanserunt in navi.» Magnitudine tempestatis omnes perterriti navem reliquerunt - in scapham conscenderunt - praeter unum aegrotum: is propter morbu
Abbreviated transcription (Latin):
uit in iudiciũ. que tame ab alus legibus
siuilitudie quadã occupatur. Ea est hm̃oi
lex. Si furiosus existat. agnatũ gentiliũq
m eo pecinãꝙ eiꝰ potestas esto Ilex qͥ ꝑente
necasse iudicatꝰ erit is obuolutꝰ et obligatus
corio deuehatur in profluente Ilex pat̾fa¬
milias uti suꝑ fauulia pecia ne sua legaue¬
liũq esto. Malleolus iudicatꝰ est matre ne¬
casse Ei dampnato statu folliculo lupmio
os obuolutũ est ⁊ solee lignee in pedib in¬
clite sunt In carcere deductꝰ est ¶ Quidã qui¬
pendebant eĩo tabulas in carcem afferunt
testametũ ipo pute conscribunt. Testes re¬
cte affuerunt. De illo suppliciũ paulo post¬
sumitur. hi qui heredes erant testamento
hereditate adeunt. frat̾ minor malleoli qͥ
eũ oppugnau̾at in eius ꝑiculo suã uocauit
hereditate lege agnationis. hic certa lex
in nullã affertur ⁊ tu multe afferuntur
ex quib rocinatio nascitur quare potuerit

Expanded text:
nit in iudicium, quae tamen ab aliis legibus nit in iudicium, quae tamen ab aliis legibus similitudine quadam aucupatur. Ea est huiusmodi: Lex: si furiosus existet, adgnatum gentiliumque in eo pecuniaque eius potestas esto. Et lex: qui parentem necasse iudicatus erit, ut is obvolutus et obligatus corio devehatur in profluentem. Et lex: paterfamilias uti super familia pecuniave sua legaveagnatum gentilium esto. Malleolus iudicatus est matrem necasse. Ei damnato statim folliculo lupino os ‹obvolutum est› et soleae ligneae in pedibus inductae sunt: in carcerem ductus est. Qui defendebant eum, tabulas in carcerem adferunt, testamentum ipso praesente conscribunt, testes recte adfuerunt; de illo supplicium sumitur. Ii, qui heredes erant testamento, hereditatem adeunt. Frater minor Malleoli, qui eum obpugnaverat in eius periculo, suam vocat hereditatem lege agnationis. Hic certa lex in rem nulla adfertur, et tamen multae adferuntur, ex quibus ratiocinatio nascitur, quare potuerit
Abbreviated transcription (Latin):
tur Accersitur cepio magestatis Constituto
legituma ex diffõne uocabulũ em̃ diffiui¬
tur ipra cũ queritur quid sit in muiere
magestatem ¶ Ex trãslatione controu̾sia
nascitur. cũ aut tempꝰ diffend̾ aut accu¬
satorẽ mutandũ aut iudices mutandos
reus dicit. hac parte costituconis greci ĩ
iudiciis nos in iure auili plerũb utinur
In hac parte nos iuiris cuulis scia inuabit ĩ
iudicns tñ no nichil utimuir ut hoc mnͦ. Si
quis peculatus accusatur ꝙ uasa argentea
publica de loco pͥuato dr̃ sustulisse posset
dice̾ cũ diffõne sit usus quid sit furtũ quid
peculatꝰ secũ furti agi nõ peculatꝰ oport̾e
hec partio legitue constitucõnis his de
cais raro ueiit in iudiciũ qd in pͥuata acci¬
one. pretorie exceptiones fuint ⁊ cã ca¬
dit is qui no ꝙͣadmodũ oportet egerit ⁊¬
in publicis qonib cauetur legib ut ante
si reo cõmodũ sit iudiciũ de accusatore fiat

Expanded text:
tur: arcessitur Caepio maiestatis. Constitutio tur: arcessitur Caepio maiestatis. Constitutio legitima ex definitione. Vocabulum enim definitur iAPUT 22 Ex translatione controversia nascitur, cum aut tempus differendum aut accusatorem mutandum aut iudices mutandos reus dicit. Hac parte constitutionis Graeci in iudiciis, nos in iure civili plerumque utimur in hac parte nos iuris civilis scientia iuvabit: in iudiciis tamen nonnihil utimur ut hoc modo: Si quis peculatus accusatur, quod vasa argentea publica de loco privato dicatur sustulisse, possit dicere, cum definitione sit usus quid sit furtum, quid peculatus: secum furti agi, non peculatus oportere. Haec partitio legitimae constitutionis his de causis raro venit in iudicium, quod in privata actione praetoriae exceptiones sunt et causa cadit qui in publicis quaestionibus cavetur legibus, ut ante, si reo commodum sit, iudicium de accusatore fiat,
Abbreviated transcription (Latin):
repetundis pecumis dampuatꝰ sit in conci¬
oue ronem habẽ. Alia lex ibet arguerz in
de mortiui locũ qui petat in concione noĩãte
augͣ quidã dampnatꝰ de pecumus repetũ¬
dis inde mortui locũ qui petat noĩauit pe¬
titur ab eo ĩulcta constitucio legituna ex co¬
trarus legibus¶ Ex ambiguo controu̾sia na
deui faceret/ testamento uasa argentea u¬
pori le gauit. Tulliꝰ heres meꝰ terencie uxo¬
ri mee .xxx. pondo uasor argenteoꝵ date
q̃ uolet. Post morte eius uasa pc̃iosa ⁊ cela¬
ta magnifice illa pecit. Tullius se que ipe
uolet in .xxx. pondo ei debete dicit/ Constit¬
legẽ frumentariã de senissib et trientibus
laturus eet. Quod cepio qui ꝑ id temporis
questor urbanus erat docuit senatũ erariũ
pati no posse largitione tantã. Senatꝰ dec̾¬
College intercedere ille nichilorꝰ cistella
detulit. Sepio ut illum contra intercedenti¬
ris bonis impetũ facit. pontes disturbat.
cistas deicit impeduneto est quo setiꝰ fera¬

Expanded text:
repetundis damnatus sit, in contione orationem habere: altera lex iubet, augurem in demortui locum qui petat, in contione nominare. Augur quidam damnatus de pecuniis repetundis in demortui locum nominavit; petitur ab eo multa. Constitutio legitima ex contrariis legibus. Ex ambiguo controversia naredem faceret, testamento vasa argentea uxori legavit Tullius «heres meus Terentiae uxori meae XXX pondo vasorum argenteorum dato, qua volet.» Post mortem eius vasa pretiosa et caelata magnifice petit mulier. Filius se, qua ipse vellet, in XXX pondo ei debere dicit. Constitlegem frumentariam de semissibus et trientibus laturus esset, ‹Q.› Caepio, qui per id temporis quaestor urbanus erat, docuit senatum aerarium pati non posse largitionem tantam. Senatus decrCollegae intercedere, ille nihilominus sitellam detulit. Caepio, ut illum, contra intercedentiris bonis impetum facit; pontes disturbat, cistas deicit, impedimento est, quo setius fera
Abbreviated transcription (Latin):
pere uenire possimus. uerum hee tres utilita¬
tes tam ⁊ si i tota orone sunt comparande
hoc est ut auditores sese perpetuo nobis atte¬
tos. dociles. beniuolos prebeant tame id per
exordiũ cause maxime compandũ est. Nuc
ue quando icioso exordio utamur que uicia
uitanda sunt docebo. In exordienda cã seruandũ
est ut lems sit sermo ut usitata uerboꝵ con¬
suetudo ut non apparata or̃o uideatur ee. ui¬
ciosum exordiũ est quod in plures cas accomoda¬
ri ꝑt quod uulgare dr. Item uiciosum ẽ qd
nichilommnꝰ aduersariꝰ pt̃ uti quod commue
appellatur. Itẽ aliud quod adusarius ecotrario
poterit uti. Item illud uiciosum est quod in¬
miũ apparatis compositum est uerbis. aut
niniũ longũ est ⁊ quod non ex ipã cã na¬
tũ est ut proprie cohereat cũ narratione
et quod benmolũ neq docilem neq actentũ
facit auditore de exordio satis erit dictũ
De niceps ad narratione transeamus. de nar¬

Expanded text:
pere venire possimus. Verum hae tres utilitapere venire possimus. Verum hae tres utilitates tametsi in tota oratione sunt conparandae, hoc est, ut auditores sese perpetuo nobis adtentos, dociles, benivolos praebeant, tamen id per exordium causae maxime conparandum est. Nunc, ne quando vitioso exordio utamur, quae vitia vitanda sint, docebo. Exordienda causa servandum est, ut lenis sit sermo et usitata verborum consuetudo, ut non adparata videatur oratio esse. Vitiosum exordium est, quod in plures causas pori, quod vulgare dicitur. Item vitiosum est, quo nihilo minus adversarius potest uti, quod commune appellatur; item illud, quo adversarius ex contrario poterit uti. Item vitiosum est, quod nimium apparatis conpositum est aut nimium longum est; et quod non ex ipsa causa natum videatur, ut proprie cohaereat cum narratione; et quod neque benivolum neque docilem neque adtentum facit auditorem. De exordio satis erit dictum: deinceps ad narrationem transeamus. CAPUT 12 Nar
Abbreviated transcription (Latin):
nientũ putarunt. primũ nos dicturos pol¬
licebiuiur aut ab adu̾sarii dc̃o exordienur
et ab eo marie qd ille nuꝑrime dixerit. aut¬
dubitatioe uteniur quid potissimũ dicimus
aut cui loco pͥmũ respondeamꝰ cũ aduuracone
Si defessi erunt audiendo ab aliqua ie que ri¬
sum mou̾e possit ab apologo ul fabula ul ue¬
abiectione. ambiguo. suspitione. irrisione.
stulticia. exsuꝑatione. collocatione.ul lrazo
mutatione. prete̾a expecatione. siulitudie
nouitate. historia. uersu. ab alicuiꝰ interpre¬
tatione aut arrisione. Si promserinꝰ alit̾
ac parati fuerimꝰ nos ẽẽ dicturos nos nõ
eodem modo ut ceteri soleant uerba factu¬
ros. quid alii soleant quid nos facturi sum̃
debet ut statim apertis rombus quib perscͥs¬
simus aut beniuolũ. aut artentũ aut docilem
faciamꝰ auditorem. ⁊t insiuatio huioi debet
ee ut occulte per dissimulatione eade illa con¬
ficiamꝰ ut ad eandeni comoditate in dicendi o¬

Expanded text:
umentum putarint, primum nos dicturos polumentum putarint, primum nos dicturos pollicebimur; ab adversarii dicto exordiemur, et ab eo maxime, quod ille nuperrime dixerit; dubitatione utemur quid potissimum dicamus aut quoi loco primum respondeamus, cum admiratione. Si defessi erint audiendo, ab aliqua re, quae risum movere possit, ab apologo, fabula vereversione, ambiguo, suspicione, inrisione, stultitia, exuperatione, collectione, litterarum mutatione, praeter expectationem, similitudine, novitate, historia, versu, ab alicuius interpellatione aut adrisione; ‹si promiserimus› aliter ac parati fuerimus, nos esse dicturos, nos non eodem modo, ut ceteri soleant, verba facturos; quid alii soleant, quid nos facturi sumusesse, ut statim apertis rationibus, quibus praescripsimus, aut benivolum aut attentum aut docilem faciamus auditorem: at insinuatio eiusmodi debet esse, ut occulte per dissimulationem eadem illa omnia conficiamus, ut ad eandem commoditatem in dicendi o
Abbreviated transcription (Latin):
mus. ⁊ si que de his existanatio que iidior
expectatio sit aꝑienius. Ab reb ipie biuuo¬
lũ efficiemꝰ auditorẽ. si nr̃am cam laudando
non possumus. Que diligent̾ sunt co¬
aut cũ aurains auditoris persuasus ẽẽ ui¬
detur ab his qui aute dixerunt aut cũ de¬
fessus est eos audiendo qui ante dixerunt
dicantur ab adu̾sariis ⁊ ee iudigna aut ne¬
pharia. Deinde cũ diu reni auxerimiꝰ nichil
sinule a nobis feui ee ondemus aut aliquo¬
rũ iudiciũ de simili cã aut de eade aut de
minore. aut de maiore proferemꝰ/ Deuid
ad uram cam pedetẽtim accedemꝰ ⁊ simuilitu¬
dine conferemus. Item si negabimꝰ nobis de
adu̾sarns aut de aliqua re dicturos ⁊ tame
occulte dicemus interiectione uerboꝵ. Si
le scire poterimus qui no suul nestii quib
reb fides fieri soleat ergo si fidem fcam pu¬
tabimus. his rebus nos insmuabimꝰ ad cau¬
saui. Dde eo qd adu̾sarii firmissimũ sibi adu¬

Expanded text:
mus; et si, quae de iis existimatio, quae iudicii mus; et si, quae de iis existimatio, quae iudicii expectatio sit, aperiemus. Ab rebus ipsis benivolum efficiemus auditorem, si nostram causam laudando non possumus, quae diligenter sunt coaut cum animus auditoris persuasus esse videtur ab iis, qui ante contra dixerunt; aut cum defessus est eos audiendo, qui ante dixerunt.dicantur ab adversariis, et esse indigna aut nefaria; deinde cum diu rem auxerimus, nihil simile a nobis factum ostendemus; aut aliquorum iudicium de simili causa aut de eadem aut de minore aut de maiore proferemus, deinde ad nostram causam pedetemptim accedemus et similitudinem conferemus. Item si negabimus nos de adversariis aut de aliqua re dicturos, et tamen occulte dicemus interiectione verborum. Cle scire poterimus, quoniam non sumus nescii, quibus rebus fides fieri soleat - ergo si fidem factam putabimus, his nos rebus insinuabimus ad causam: de eo, quod adversarii firmissimum sibi adi
Abbreviated transcription (Latin):
beniuolenciã contrahemus si nr̃m officiũ sine
eas ipos qui audient aliquid refemus dũ hec
omia ad eam ipani remi de qua agitur sit acco¬
modata. Item si nr̃a incõmoda proferemus
mnopiã solicudine calanutate ⁊ si orabimꝰ
ut nobis suit auxilio ⁊ suul ondemꝰ nos
ni aliis uoluisse sper hũisse ab adu̾sarioꝵ
ꝑsona benuolencia captabitur si eos in odiũ
in iniudiã contemptione adducemus. In odiũ
rapiemus si quid eoꝵ spuree. suꝑbe. ꝑfidiose.
crudeliter. confidenter. maliciose. flagitiose.
fcm proferemus. Inuidiã traherus si num
si potenciam. factione. diuitias. eloquenciã.¬
incontinenciã. nobilitate. clientelas. hospitiũ.
sodalitate. affutates adu̾sarioꝵ proferemꝰ
ex his adiuinentis magis ꝙ ueritati eos co¬
fidere apiemus. In contemptione adducem
si merciam. ignauiã. desidiam. luxuriã adũ¬
sarioꝵ proferemꝰ. Ab auditoꝵ persona bem¬
uolencia colligitur si res eoꝵ fortiter. sapie¬
ter. mansuete. magnifice iudicatas profere¬

Expanded text:
benivolentiam contrahemus, si nostrum officium sine eos, qui audiunt aliquid referemus, dum haec omnia ad eam ipsam rem, qua de agitur, sint adcommodata. Item si nostra incommoda proferemus, inopiam, solitudinem, calamitatem; et si orabimus, ut nobis sint auxilio et simul ostendemus nos in aliis noluisse spem habere. Ab adversariorum persona benivolentia captabitur, si eos in odium, in invidiam, in contemptionem adducemus. In odium rapiemus, si quid eorum spurce, superbe, perfidiose, crudeliter, confidenter, malitiose, flagitiose factum proferemus. In invidiam trahemus, si vim, si potentiam, si factionem, divitias, incontinentiam, nobilitatem, clientelas, hospitium, sodalitatem, adfinitates adversariorum proferemus, et his adiumentis magis quam veritati eos confidere aperiemus. In contemptionem adducemus, si inertiam ignaviam, desidiam luxuriam adversariorum proferemus. Ab auditorum persona benivolentia colligitur, si res eorum fortiter, sapienter, mansuete, magnifice iudicatas profere
Abbreviated transcription (Latin):
dissimulatione. muam. rerũ uarietates.
fortune comuutatione imꝑatũ incomodũ.
subitã leticiã iocundũ exitũ rerũ uerũ ħ
in ex̾cendo transigenture Illud quod ad ueri¬
tatem ꝑtinet quomo tractari couemat
aperiemus. Tres res cõueuit habere narra¬
tione ut breuis ut dilucida ut uerisilis sit
Que qui fieri oporte̾ scimiꝰ ꝙͣ admodũ faciamꝰ
cognoscendũ est. Rem breuit̾ narrare pote

Expanded text:
tes fortunae commutationem, insperatum incommodum subitam laetitiam iucundum exitum rerum. Verum haec in exercendo transigentur; illud, quod ad veritatem pertinet, quomodo tractari conveniat, aperiemus. CAPUT 14 Tres res convenit habere narrationem, ut brevis, ut dilucida, ut veri similis sit; quae quoniam fieri oportere scimus, quemadmodum faciamus, cognoscendum est. Rem breviter narrar
Abbreviated transcription (Latin):
est quod aut cã auili remotũ est in quo tũi
exerceri couenit quo comodius illas superi
rationis duo sunt genera unũ quod in ne¬
gociis alterũ qd in ꝑsonis positum ẽ id qd
in negocioꝵ expone positũ est tres ht par
tes. fabulam. historiã. argumientũ. fabula
ẽ que neqz ueras neq uerisiles contmnet
res ut he sunt que tragedis tradite sunt
historia est gesta res s ab etatis ure me¬
moria tͣgi remota. dorgumentũ est ficta res
q̃ tame fieri potuit uelud argumenta come¬
diaꝵ. Illud genus narrationis quod in per¬
souis positum est debet habere festiuitate¬

Expanded text:
est id, quod a causa civili remotum est, in quo tamen exerceri convenit, quo commodius illas superioEius narrationis duo sunt genera: unum quod in negotiis, alterum quod in personis positum est. Id, quod in negotiorum expositione positum estam, historiam, argumentum. Fabula est, quae neque veras neque veri similes continet res, ut eae sunt, quae tragoedis traditae sunt. Historia est gesta res, sed ab aetatis nostrae memoria remota. Argumentum est ficta res, quae tamen fieri potuit, velut argumenta comoediarum. Illud genus narrationis, quod in personis positum est, debet habere
Abbreviated transcription (Latin):
doie feri popeit ¶ Tria gena sũt causaꝵ
que recipere debet orator. Demonstratim̃. Delibe¬
ratiuu. Iudiciale Demonstratiu est quod tri¬
buitur in alicuiꝰ certe ꝑsone laudem uł uituꝑati¬
oueni. Deliberatiuũ est. quod in consultatione
poratur. ht̃ in se suasionem ⁊ dissuasionẽ. Indi¬
res oratore hab̾e̾ oporteat docebimꝰ/. Deuide qͥ
modo has cas tractari couemiat oñdemꝰ. Opor¬
elocionẽ. memoriã. pronũciatione. Inuentio ẽ
coguitio rerũ uerazo. aut uismuliũ que caui
probabilem reddant. Dispositio est ordo ⁊ distri
butio rerũ que demostrat qui quib locis sit
aĩ firma rerũ et uerboꝵ dispõnis perceptio.
Pronuciatio est uocis. nultus. gestus. modera¬
qui pot̾imus. arte. mutatione. ⁊ exx̾citatioe.
ars est preceptio que dat certami uiã ro¬
nem q dicendi. Initatio qua impellimur cũ

Expanded text:
eius fieri poterit. Tria genera sunt causarum, eius fieri poterit. Tria genera sunt causarum, quae recipere debet orator: demonstrativum, deliberativum, iudiciale. Demonstrativum est, quod tribuitur in alicuius certae personae laudem vel vituperationem. Deliberativum est in consultatione, quod habet in se suasionem et dissuasionem. Iudires oratorem habere oporteat, docebimus, deinde quo modo has causas tractari conveniat, ostendemus. elo- cutio, memoria, pronuntiatio. inventio est excogitatio rerum verarum aut veri similium, quae causam proba- bilem reddant; dispbutio rerum que demonstrat quod quibus locis sit st firma rerum ac uerborum animi perceptio. Pronunciatio est uocis, uultus, gestus moderacilicet arte, imitatione et exercitatione. 5 Ars est preceptio que dat certam viam rationemque dicendi; 6 imitatio est qua impellimur cum
Abbreviated transcription (Latin):
no sure ̃ uelle cognoste reducere intelligt bartꝰ.
Non ei paru irse fructus ht̃ copia dicindi.
⁊ cõmoditas oronis. si recta intelligencia ⁊ de¬
funta aĩ modecatione gubernetut. Quas
ol res illa que greci scriptores mans arrarã¬
tre cã sibi assumpserunt relmqnimꝰ. Nlã illi
ne parum scisse multa iundecentur ea coqui¬
siuerunt. que nichil aitinebant ut ars diffi¬
cilior coguitu putaretur. Nos aut ⁊a que
uidebamus ad Rõnem dicendi pertine sũp¬
simꝰ. Non eii spe questus aut głia comoti
erumꝰ ad stribendum ꝙ admodũ deceri s ut
industria nr̃a tue more grramꝰ uoluntati.
N unc ne nuue longa sumatur oro de ra di¬
c̾e̾ incipiemꝰ s si te illud uur monuorimus
arte sine assiduitate dicendi no multũ u¬
uaroiut intelligas hauc ronem p̃ceptionus
R ep̃citatione accomoari. oportere.
ficiũ oratoris est de hu reb possa dic
ue res ad usumi cuule morib ⁊ legib
onslitute sunt cũ assensione auditoro quo

Expanded text:
elle cognoscere rhetoricam intellegebamus: non enim in se parum fructus habet copia dicendi et commoditas orationis, si recta intellegentia et definita animi moderatione gubernetur. Quas ob res illa, quae Graeci scriptores inanis adrogantiae causa sibi adsumpserunt, reliquimus. Nam illi, ne parum multa scisse viderentur, ea conquisierunt, quae nihil adtinebant, ut ars difficilior cognitu putaretur, nos autem ea, quae videbantur ad rationem dicendi pertinere, sumpsimus. Non enim spe quaestus aut gloria commoti venimus ad scribendum, quemadmodum ceteri, sed ut industria nostra tuae morem geramus voluntati. Nunc, ne nimium longa sumatur oratio, de re dicere incipiemus, sed si te unum illud monuerimus, artem sine adsiduitate dicendi non multum iuvare, ut intellegas hanc rationem praeceptionis ad exercitationem adcommodari oportere.cium est de iis rebus posse dicere, uae res ad usum civilem moribus et legibus constitutae sunt, cum adsensione auditorum, quoad
Abbreviated transcription (Latin):
nuditores habero poteruu si suua cae bre¬
niter exponemus ⁊ si actentos eẽ facienus
Niam docisero sunt syr qui aitente uołiuut au¬
dur s atentos habebimꝰ si possices uolurtior
doreb magnis: nouis musitatis uerba factu

Expanded text:
reuiter exponemus et si attentos eos faciemus. Nam docilis est ille qui attente uult audire. Attentos habebimus, si pollicebimur nos de rebus magnis et inusitatis uerba factu
Abbreviated transcription (Latin):
proemiũ appellatur. Insruatio que ẽpodos
appellatur Principiũ est quo statuu audico¬
ris aniuiũ nobis ydoneu reddunus ad au¬
diendum. Id ita sumitur ut accentos. ut de¬
ciles. ut beniuolos auditores habe̾ possimꝰ
Si genꝰ cãe dubiũ habebimꝰ a benuolencia
principiũ constituemus. Nequid illa tuipi¬
do qua posterius dicemus nequid nacti ermꝰ
quare adu̾sarios crimmnãdo beniuolenciã
captare possinius. Sin honestũ genus cau¬
se erit ꝯsicebit recte uł uti uł non ut pri¬
cppioi dra uti ueltinus. Ante dd oportebit
ostandare quare ã sit honesea. aut brouit
quib de reb simus dicturi expone̾. Sui pro¬
spao uto nosenus a sege aut ascrptura aut

Expanded text:
uatio, quae epodos nominatur. Principium est, cum statim auditoris animum nobis idoneum reddimus ad audiendum. Id ita sumitur, ut attentos, ut dociles, ut benivolos auditores habere possimus. Si genus causae dubium habebimus, a benivolentia principium constituemus, ne quid illa turpide qua posterius dicemus, nisi quid nacti erimus, qua re adversarios criminando benivolentiam captare possimus. Sin honestum genus causae erit, licebit recte vel uti vel non uti principio. Si uti volemus, aut id oportebit ostendere, qua re causa sit honesta, aut breviter, quibus de rebus simus dicturi, exponere. Sin principio uti nolemus, ab lege, ab scriptura, aut
Abbreviated transcription (Latin):
uarratione. diuisione. confirmatiõnẽ. cofuta¬
cionẽ. ⁊ coclusione ¶ Exordiũ est pͥncipud co
nis per quod anmꝰ auditoris uel iudicis co¬
stituitur uł aparatur ad audiendũ. Narratio ẽ
rerũ gestaꝵ aut per inde ut gestaꝵ expo. Diui¬
sio est ꝑ quã a ꝑimꝰ quid cõueniat. quid in cõ¬
trouersia sit et ꝑ quã exponimꝰ quib de reb
rioꝵo locoꝵo dissolutio. Conclusio est artificio¬
sus oronis t̾iumꝰ ¶unc qui una cũ oratoris
officus quo res cognitu facilior ẽẽt producti
sumus ut de oronis ꝑtib loquenur ⁊ eas
ad inuentionis ronem accomoderemꝰ. de exo¬
dio prius dñdũ uidetur. Causa apposita quo
comodius ⁊ facilius epordiri possimꝰ genꝰ
cause considerandũ est ¶ Gen̾a caꝵ sunt qua¬
tuor. honestũ. curpe. dubiũ. hũile. honestũ
genus cae cũ putatur cũ aut id difendimus
quod ab omib maxie defendendũ uidetur. aut¬
ri debere ut pro uiro forti contra parricidã

Expanded text:
narrationem, divisionem, confirmationem, confutationem, conclusionem. Exordium est principium onis per quod animus auditoris uel iudicis constituitur uel comparatur ad audiendum. Narratio est rerum gestarum aut proinde ut gestarum expositio. Divisio est, per quam aperimus, quid conveniat, quid in controversia sit, et per quam exponimus, quibus de rebus riorum locorum dissolutio. Conclusio est artificiosus orationis terminus. Nunc, quoniam una cum oratoris officiis, quo res cognitu facilior esset, producti sumus, ut de orationis partibus loqueremur et eas ad inventionis rationem adcommodaremus, de exordio primum dicendum videtur. CAPUT 5 Causa posita, quo commodius exordiri possimus, genus causae est considerandum. Genera causarum sunt quattuor: honestum, turpe, dubium, humile. Honestum causae genus putatur, cum aut id defendiquod ab omnibus defendendum uidetur, autgnandum, ut pro uiro forti contra par<r>icidam.
Abbreviated transcription (Latin):
arcercitur marestatis. Que constitucones
⁊ que constituconũ partes sut indeor on¬
disse ¶Lunc quomo eas ⁊ que uia tracta¬
ri conuemiat. demostrandũ est. si prius
aꝑuerimꝰ quid oporteat ab ambob in cã
destiuari que rõ omis toaus oroins cõse¬

Expanded text:
aiestatis. Quae constitutiones et quae constitutionum partes sint, videor ostendisse. Nunc quo modo eas et qua via tractari conveniat demonstrandum est, si prius aperuerimus, quid oporteat ab ambobus in causa destinari, quo ratio omnis totius orationis confe
Abbreviated transcription (Latin):
staꝵ quonio ab aĩo tractata sunt demonstrare
Ordine hunc ad homine inde mostranda iuta
debemꝰ ab ext̾is reb Gñs in laude quib ma¬
iorib natꝰ sit. Si de bono gen̾e pare aut ex¬
celsiorẽ fuisse. Si huili genere ip̃m in suis
tuꝑatioe si bono gen̾e dedecoris maiorib fuisse
Si malo tri his ip̃is decrimento fuisse educa¬
tio in laude ꝙ honeste in bonis discipluus toci

Expanded text:
rnarum, quomodo ab animo tractata sunt, demonstrare. rnarum, quomodo ab animo tractata sunt, demonstrare. Ordinem hunc adhibere in demonstranda vita debemus: ab externis rebus: genus: in laude, quibus maioribus natus sit; si bono genere, parem aut excelsiorem fuisse; si humili genere, ipsum in suiium; in vituperatione, si bono genere, dedecori maioribus fuisse; si malo, tamen his ipsis detrimento fuisse. Educatio: in laude,  honeste in bonis disciplinis totius
Abbreviated transcription (Latin):
Qũi ina eodem uirtutis stũdio suit aput quos
landemꝰ quo ille qui laudaturꝰ fui̾t aut sit
spare nos facile his quib uelumiꝰ huiꝰ fcã
probaturds. contrario uituꝑatio qui moriũt᷑
pauca de nequicia eiꝰ ẽẽ nos dicturos. Sd̾ si iguo¬
retur petemꝰ ut cognostant uti in aliã iuitare
possuit. Qua dissiules sunt qui audiant. atq
ille qui uituꝑare spare nos illius uitã ueheme¬
quas an cõmemorauimꝰ i due. narratio erit
ulla q̃ neccessario consequatur. s si qua nicide¬
rit cũ aliquid fem eius de quo loquiniur nar¬
randũ sit cũ laude aut uitupatiõe preceptio
uarrandi de pͥmo libro repetetur ¶ Diuisioe hcͣ
utenr/ Exponemus quas res laudaturi su¬
mus, aut uitupandi deinde ut queqz qͦue te¬
pore reserit gesta ordine dicenius ut quicid
cute cauteq egerit. intelligatur. S expon̾e
oportebit amiui uirtutes aut uicia deinde cõ¬
moda aut incõmoda corporis. aut rerũ hone¬

Expanded text:
quoniam in eodem virtutis studio sint, apud quos quoniam in eodem virtutis studio sint, apud quos laudemus, atque ille, qui laudatur, fuerit aut sit, sperare nos facile iis, quibus velimus, huius facta probaturos. Contraria vituperatio: quoniam norint, pauca de nequitia eius dicturos; quod si ignorent, petemus, uti gnoscant, uti malitiam vitare possint: quoniam dissimiles sint, qui audiant, atque ille, qui vituperatur, sperare eos illius vitam vehemequas ante commemoravimus, ratione, narratio non erit ulla, quae necessario consequatur; sed si qua inciderit, quom aliquod factum eius, de quo loquemur, nobis narrandum sit cum laude aut vituperatione, praeceptio narrandi de primo libro repetetur. Divisione hac utemur: exponemus, quas res laudaturi sumus aut vituperaturi; deinde, ut quaeque, quove tempore res erit gesta, ordine dicemus, ut, quid quamque tute cauteque egerit, intellegatur. Sed exponere oportebit animi virtutes aut vitia; deinde commoda aut incommoda corporis aut rerum exte
Abbreviated transcription (Latin):
loquirũ aut ab eoꝵ qui audient ꝑsona aut abi
re. Ab ura si laudabimꝰ et officio fac̾e̾ dicemi
quid cã neccessituduus intercedat aut studio
quod eiusmoi uirtute sit aut omes cõmemio¬
rari debeant uelle quod rectũ est aut ex alio¬
rũ laude ondere quał nr uł ĩpiꝰ ãmisit. Si ui¬
tuꝑabiniꝰ / aut m̾to fac̾e̾ ꝙ ita tractati sumus
aut studio ꝙ utile putemꝰ ẽẽ ab om̃ib unicã
maliciã atq nequiciã cognosti aut quia place¬
at ostendi quo nobis displiceat ex alioꝵ uitu¬
ꝑatione. Ab eius iituꝑatiõe loquimur si lau¬
dabunꝰ dicemꝰ uereri nos ut illiꝰ fcã uerbis
consequi nõ possimꝰ. Oiues hoĩes illiꝰ uirtu¬
tes predicari oport̾e̾ ipã sr̃a hominiũ lauda¬
tor eloquencia auire. Si utuꝑabiunꝰ ea que
uidemus contraria paucis uerbis cõmuta¬
dabimꝰ qui nõ aput ignaros laudemus. nos
mouendi cã pauca dicturos. Aut si erũt igna¬
ri ut tale uirũ ueluit cognoste̾ putenius

Expanded text:
loquemur, aut ab eorum, qui audient, persona aut ab re. Ab nostra, si laudabimus: aut officio facere, quod causa necessitudinis intercedat; aut studio, quod eiusmodi virtute sit, ut omnes commemorare debeant velle, quod rectum sit; aut ex aliorum laude ostendere, qualis ipsius animus sit. Si vituperabimus: aut merito facere, quod ita tractati sumus; aut studio, quod utile putemus esse ab omnibus unicam malitiam atqua nequitiam cognosci; aut quod placeat ostendi, quod nobis placeat, ex aliorum vituperatione. Ab eius persona, de quo loquemur, si laudabimus: vereri nos, ut illius facta verbis consequi possimus; ‹omnes› homines illius virtutes praedicare oportere; ipsa facta omnium laudatorum eloquentiam anteire. Si vituperabimus, ea, quae videmus contrarie paucis verbis commutadabimus: quoniam non apud ignotos laudemus, nos monendei causa pauca dicturos; aut si erunt ignoti, ut talem virum velint cognoscere, petemus:
Abbreviated transcription (Latin):
ris ⁊ aĩ. Reꝵ ext̾naꝵ sunt ea q̃ caũ aut
fortuna sc̃dã aut adu̾sa accide̾ possunt uus
poris sunt ea que natura corpori attribuit
comoda aut incõmoda ut uelocitas iures.
dignitas pulchritudo. ualitudo ⁊ q̃ his ꝯͣra¬

Expanded text:
ris, animi. Rerum externarum sunt ea, quae casu aut fortuna secunda aut adversa accidere possunt: genus, poris sunt ea, quae natura corpori adtribuit commoda aut incommoda: velocitas, vires, dignitas, val
Abbreviated transcription (Latin):
res atq felicitas egregia honestis ħ excita¬
cionib ⁊ industrus dicemꝰ comꝑata. Si uali¬
tudo expertua diligencia et temꝑancia cu¬
piditatum. In uitupatioe si erũt hec corporis
commnoda his male usum dicemiꝰ que casu ⁊
uatura tanquã quilibet gladiator habuerit
Si no erunt pret̾ formã omnia ip̃uis culpe
et intemꝑanciã fuisse dicemꝰ Adeinde reuer¬
tere ad extraueas res et inhis ai uirtu

Expanded text:
stis haec exercitationibus et industriis dicemus conparata; si valetudo perpetua, diligentia et temperantia cupiditatum; in vituperatione, si erunt haec corporis commoda, de his usum dicemus, quae casu et natura tamquam quilibet gladiator habuerit; si non erunt, praeter formam omnia ipsius culpa et intemperantia afuisse dicemus. Deinde revertemur ad ext
Abbreviated transcription (Latin):
copauerit et id religiose colendũ de mostrabimꝰ
Si hospicia clientelas cognatiões affinitates
colenda ẽẽ dicenꝰ caste s nec precio nec grã
nec ꝑiculo nec simultate a ma recta ondem
deduci oporte̾. Si dicemꝰ cũ om̃ib equabile
ius statui ꝯuenire. his atq huĩoi ꝑtib iusti¬

Expanded text:
conparavit, id religiose colendum demonstrabimus; conparavit, id religiose colendum demonstrabimus; si hospitia, clientelas, cognationes, adfinitates caste colenda esse dicemus; si nec pretio nec gratia nec periculo nec simultate a via recta ostendemus deduci oportere; si dicemus in omnibus aequabile ius statui convenire. His atque huiusmodi partibus iusti
Abbreviated transcription (Latin):
cõtemptio. ⁊ laboris eu utilitatis roue perpes¬
sio¶Modestia est in aio contiues moderatio cu¬
piditatũ¶ Prudentie partib utemiur indican¬
do incomoda cũ inicomodis conferemꝰ cũ alti¬
us sequi utare alterũ cohortenuir aut si q̃
n re cohortabunur aliquid auꝰ rei disciplmna
fieri possit ondemꝰ Aut si suadebuuꝰ quispiã
rei cuiꝰ geste aut pñtemi aut auditã meme¬
riã pot̾imꝰ abire. Qua in re facile id quod ue¬
lius exemplo allato ꝑsuadere possumꝰ ¶usti¬
cie partib utenuir si aut inuocentũ aut sup¬
plicũ dicemꝰ misereri oport̾e Si oftendemꝰ
bñ mẽntib graui referri. Si queire demostra¬
bnuꝰ ulcisci male untos oport̾e̾. Si fidem magno¬
ope censebuuꝰ conseruandã. Si leges ⁊ mores
ciuitatis egregie dicemꝰ oport̾e conseruari. Si
societates atq auncicias studiose dicemꝰ coli con¬
uenire/ Si quiuis in parentes deos patriã nͣq

Expanded text:
contemptio et laboris cum utilitatis ratione perpescontemptio et laboris cum utilitatis ratione perpessio. Modestia est in animo continens moderatio cupiditatem. CAPUT 4 Prudentiae partibus utemur in dicendo, si commoda cum incommodis conferemus, cum alterum sequi, vitare alterum cohortemur; aut si qua in re cohortabimur aliquid, cuius rei aliquafieri oporteat; aut si suadebimus quippiam, cuius rei gestae aut praesentem aut auditam memoriam poterimus habere: qua in re facile id, quod velimus, exemplo allato persuadere possumus. Iustitiae partibus utemur, si aut innocentium aut supplicium misereri dicemus oportere; si ostendemus bene merentibus gratiam referre convenire; si demonstraimus ulcisci male meritos oportere; si fidem magnopere censebimus conservandam; si leges et mores civitatis egregie dicemus oportere servari; si societates atque amicitias studiose dicemus coli convenire; si, quod ius in parentis, deos, patriam natura
Abbreviated transcription (Latin):
qualibet rone ħ distribuitur in nim ⁊ do¬
lur Quoꝵ aut alterũ seꝑatu aut utrũq
sumeuiꝰ quinctau uis disteruit᷑ ꝑ exercitus
classes. arma. tormenta. reuocatiões honiũ
et alias hmoi res Dolus consuiuitur in pecu¬
mani. pollicitationes. dissimulatiões maturati¬
ones. m̾ciones et ceteras res de quibz magis
idoneo tempore loquemur. si quãdo de re mili
Ghonesta res diuiditur in rectũ ⁊ laudabile. Rec¬
tũ est quod cũ uirtute et officio fit. Id dundi
ni prudenciã. iusticia. fortitudine. modestiã.
¶Prudençia ẽ calliditas que roue quadł yt de
lectũ habere bonoꝵ ⁊ maloꝵ. Dicitur ite pri¬
dentia sciã cuiusdã artificii. Itẽ appellatur
prudencia rerũ multaꝵ ꝑmemoria. ⁊ usus
cõplurimoꝵ negotioꝵ ¶usticia est equ̾itas ius
uincuiq tribuens pro dignitate cuiusq efortitu¬
do est magnaꝵ rerũ appeticio ⁊ rerũ hunuliũ

Expanded text:
qualibet ratione. Haec tribuitur in vim et doqualibet ratione. Haec tribuitur in vim et dolum, quorum ‹aut› alterum separatim aut utrumque sumemus coniuncte. Vis decernitur per exercitus, classes, arma, tormenta, evocationes hominum et alias huiusmodi res. Dolus consumitur in pecunia, pollicitatione, dissimulatione, maturatione, mentitione et ceteris rebus de quibus magis idoneo tempore loquemur, si quando de re militre velimus. Honesta res dividitur in rectum et laudabile. Rectum est, quod cum virtute et officio fit. Id dividitur in prudentiam, iustitiam, fortitudinem, modestiam. Prudentia est calliditas, quae ratione quadam potest dilectum habere bonorum et malorum. Dicitur item prudentia scientia cuiusdam artificii: item appellatur prudentia rerum multarum memoria et usus conplurium negotiorum. Iustitia est aequitas ius uni cuique re tribuens pro dignitate cuiusque. Fortitudo est rerum magnarum adpetitio et rerum humilium