comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tuis. ñ respondere suꝑbie c̃: res¬
temeritatis. Behis enĩ rebus
interrogas. que & proferre et audire sacrilegiũ est.
Aisuigilantiũ. quiuata antifrasin hoc uocatur
nomine. nam dormitantiꝰ rectius diccretur. os fe¬
tidũ. rursũ aꝑire. & putorẽ spurcissimũ contra sc̃o¬
rũ martyrũ proferre reliquias. et nos qui eas susci¬
pimus appellare cynerarios. & ydolatras. qui mor¬
tuorũ hominũ ossa ueneramur. Oinfelic̃e homi¬
nẽ. et om̃i lacrimarũ fonte plangendũ: qui hec
dicens ñ se intelligit ẽẽ samaritẽ et uideũ. qui cor¬
pora mortuorũ pro ĩmundis hñt. & etiã uasa que
incadẽ domo fuerint pollui suspicant᷑: sequentes
occidentẽ littam. et ñ spm̃ uiuificantẽ. Nos autẽ
ñ dico martyrũ reliquias. s ne solẽ quidẽ. et lunã
ñ omne nomen qd̾ nominat᷑. et inpresenti sccło.
et infuturo colimꝰ et ad oramꝰ. ne seruiamus creatu¬
re potius quã creatori. qui ẽ ds benedictus in secuia.

Expanded text:
espondere superbiae est, restemeritatis. de his enim rebus interrogas, quae et proferre et audire sacrilegium est. ais Uigilantium, qui κατὰ ἀντίφρασιν hoc uocatur nomine — nam Dormitantius rectius diceretur — os fetidum rursus aperire et putorem spurcissimum contra sanctorum martyrum proferre reliquias et nos, qui eas suscipimus, appellare cinerarios ex idolatras, qui mortuorum hominum ossa ueneremur. o infelicem hominem et omni lacrimarum fonte plangendum, qui haec dicens non se intellegit esse Samaritam et Iudaeum, qui corpora mortuorum pro inmundis habent et etiam uasa, quae in eadem domo fuerint, pollui suspicantur sequentes occidentem litteram et non spiritum uiuificantem. nos autem non dico martyrum reliquias, sed ne solem quidem et lunam, et omne nomen, quod nominatur et in praesenti saeculo et in futuro, colimus et adoramus, ne seruiamus creaturae potius quam creatori, qui est benedictus in saecula.
Abbreviated transcription (Latin):
est rupe tarpeie. que decelo sepiꝰ fulminata os¬
tenditur deodisplicere. Est quidem ibisc̃ã¬
eccłia. sunt trophea apłorũ. et martyrũ. est. xp̃i
uera confessio. et apłorũ predicata fides & genti¬
litate calcata. insublimi cotidie erigat᷑ uocabu
urbis. uidi & uidere salutari et salutare. lauda¬
re et detrahere. uel audire. uel ꝓloqui. et tan¬
tam frequentiã hominũ saltẽ inuitũ uidere.
a proposito monachorũ. & aquiete aliena sunt.
Aut cm̃ uidemꝰ ad nos uenientes et silentiũ ꝑdi
uisitantib reddamus uicẽ ad suꝑbas fores ꝑgi¬
mus: int̾ linguas rodentiũ ministrorũ. postes
tota rusticitas. Extra psalmos silentiũ est: quo¬
cũq te u̾teris. arator stuã retinens alleliua de¬
cantat. Sudans messor psalmis se aduocat. et cur¬
ua attondens uitẽ falce unitor. aliqͥd dauiticũ
canit. Hec st̃ in hac ꝓuincia carmina. hec ut uul¬

Expanded text:
est rupe Tarpeia, quae de caelo saepius fulminata osest rupe Tarpeia, quae de caelo saepius fulminata ostendit, quid domino displiceret. ecclesia, sunt tropea apostolorum et martyrum, est Christi uera confessio et ab apostolis praedicata fides et gentilitate calcata in sublime urbis, uideri et uidere, salutari et salutare, laudare et detrahere, audire uel proloqui et tantam frequentiam hominum saltim inuitum pati a proposito monachorum et quiete aliena sunt. aut enim uidemus ad nos uenientes et silentium perduisitantibus reddamus uicem, ad superbas fores pergimus et inter linguas rodentium ministrorum postes  uillula tota rusticitas et extra psalmos silentium est. quocumque te uerteris, arator stiuam tenens alleluia decantat, sudans messor psalmis se auocat et curua adtondens uitem falce uinitor aliquid Dauiticum canit. haec sunt in hac prouincia carmina, hae, ut uul
Abbreviated transcription (Latin):
bonũ est. ponere intleo nr̃o spem nrãm: ut cũ
pauꝑtatẽ istã. celorũ regna celorũ regna mu
tanta reppererimꝰ ĩcelo: parua. et caduca nos que¬
sisse doleamus interra. Uale. Ucrũ ut aduiliã¬
et marie diuersoriũ ueniamꝰ. pluᷤ enĩlaudat unꝰ¬
quisq qd possidet. qͦ sermone. qua uoce spelũ
fantulus uagiit. silentio magis quã infimo ser¬
mone honorandũ c̃. Ubi st̃ late porticus: Ubi
aurata laquearia. Ubi domꝰ miserorũ penis.
et dãpnatorũ labore uestite: Ubi ad instar pa¬
latii. pͥuatorũ exstructe basilice. ut uile corpus¬
culũ hõis preciosiꝰ inambulet: & quasi mundo
qͥcquã possit cͥe ornatiꝰ. tecta sua magis uelit aspi¬
cere quã celũ: Bethlcem ecce in hoc patuo tͥre
foramine. celorũ conditor natus ẽ. hic inuolutꝰ
pannis. hic uisus apastorib. hic demonstratus
a stella. hic adoratus a magis. et puto sanctior locus

Expanded text:
bonum est, ponere in domino spem nostram, ut, cum bonum est, ponere in domino spem nostram, ut, cum paupertatem istam caelorum tanta reppererimus in caelo, parua et caduca quaesisse nos doleamus in terra. XLIV. AD MARCELLA Mariae diuersorium ueniamus — plus enim laudat unusquisque, quod possidet —, quo sermone, qua uoce speluncaesepe, in quo infantulus uagiit, silentio magis quam infirmo sermone honorandum est. ubi sunt latae porticus? ubi aurata laquearia? ubi domus miserorum poenis et damnatorum labore uestitae? ubi ad instar palatii opibus priuatorum extructae basilicae, ut uile corpusculum hominis pretiosius inambulet et, quasi mundo quicquam possit esse ornatius, tecta sua magis uelit aspicere quam caelum? ecce in hoc paruo terrae foramine caelorum conditor natus est. hic inuolutus pannis, hic uisus a pastoribus, hic demonstratus ab stella, hic adoratus a magis. et, puto, sanctior locus
Abbreviated transcription (Latin):
do. et nauis nr̃a nunc ꝓcellarũ concussa tur¬
bine. nc̃ scopulorũ illisionib ꝑforata ẽ: quam
pͥmũ licet. quasi quedã portus secreta rutis instre¬
nuis inibi cybarios pancs. et holus nr̃is manib
irrigatũ. lac delicie rusticane. uiles quidẽ sed
innocentes cybos prebent. Ita uiuentes. ñ abora¬
tione somnus nec saturitas alectione reuocabit.
Si estus est: secretũ arboris umbra p̃bebit. Si au¬
tũnus. ipsa acris tẽꝑies & strata subt̃ folia. locũ
quictis ostendit. Uere ager floribu depingitur:
& int̾ querulas aues. psalmi dulctus cantabun¬
tur. Si frigus fuerit. et brumales niues. ligna
ñ emam. calidius uigilabo. uel dormiã. certe qd̾
sciam uiliꝰ. ñ algebo. Habeat sibi roma suos tu¬
multꝰ. harena seuiat. circus insanat. theatra
luxurient. et qr de nr̃is dicendũ est. cotidie ma
tronarũ uisitetur senatus. nobis ad herere dño

Expanded text:
do, et navis nostra nunc procellarum concussa turdo, et navis nostra nunc procellarum concussa turbine, primum licet, quasi quemdam portum secreta ruris intremus. ibi cibarius panis et holus nostris manibus inrigatum, lac, deliciae rusticanae, uiles quidem, sed innocentes cibos praebeant. ita uiuentes non ab oratione somnus, non saturitas a lectione reuocabit. si aestas est, secretum arboris umbra praebebit; si autumnus, ipsa aeris temperies et strata subter folia locum quietis ostendit. uere ager floribus depingitur et inter querulas aues psalmi dulcius decantabuntur. si frigus fuerit et brumales niues, ligna non coemam: calidius uigilabo uel dormiam, certe, quod sciam, uilius non algebo. habeat sibi Roma suos tumultus, harena saeuiat, circus insaniat, theatra luxurient et, quia de nostris dicendum est, matronarum cotidie uisitetur senatus: nobis adhaerere deo
Abbreviated transcription (Latin):
auferent animã tuã ate. que aut̃ preparasti
cuius erunt: Uestes ñadusũ tantũ. s ad de¬
utias conquerunt᷑. Ubicũq cõpendiũ est:
uelocior pes. citus sermo. auris attentior. Si
dapnũ. ut sepe inre familiari accidere solet fu¬
erit nuntiatũ. uultus merore depͥmit᷑. Letamur
adm̃imũ: obolo contristam̃. Unde cũ inuno
homine animorũ. tã diuersa facies sit. ꝓpħa
dnm̃ deprecat᷑ dicens. Dñe inciuitate tua. ima¬
gniẽ ipsorũ dissipa. Cñ enĩ ad imaginẽ & simili¬
tudinẽ di. conditisimꝰ. exuitio nr̃o ꝑsonas nob̃
plurimas suꝑ inducimus. & quomͦ intheatra¬
lib scenis. unus atq idẽ histrio nc̃ herculem
robustus ostendit. nunc mollis inuenerẽ frã¬
gitur. nc̃ tremulus incibesẽ: ita et nos qͥ si de
mundo ñ eemus. odirem̃ amundo. tot habemꝰ
ꝑsonarũ similitudines. qͦt peccata. Qua ꝓpt̾.
quia multa iam uite spatia transiuimꝰ fluctuan¬

Expanded text:
repetunt animam tuam a te; quae autem praeparasti, repetunt animam tuam a te; quae autem praeparasti, cuius erunt? uestes non ad usum tantum, sed ad delicias conquiruntur. ubicumque conpendium est, uelocior pes, citus sermo, auris adtentior; si damnum, ut saepe in re familiari accidere solet, fuerit nuntiatum, uultus maerore deprimitur., laetamur ad nummum, obolo contristamur. unde, cum in uno homine animorum tam diuersa sit facatur, dicens: « Domine, in civitate tua imaginem eorum dissipa » . Cum enim ad imaginem et similitudinem Dei conditi simus, ex vitio nostro personas nobis plurimas superinducimus. Et quomodo in theatralibus scenis unus atque idem histrio, nunc Herculem robustus ostendit, nunc mollis in Venerem frangitur, nunc tremulus in Cybelem: ita et nos qui si de mundo non essemus, odiremur a mundo tot habemus personarum similitudines, quot peccata. 3. Quapropter quia multa jam vitae spatia transmisimus fluctuan
Abbreviated transcription (Latin):
mbrosius qͦ cartaᷤᷤ sũptus. notarios
ministrante. tã innumerabileᷤ uibroᷤᷤ¬
hoc dieb egisse uel noctib. ut et lectio oratio¬
nẽ susciꝑet. & oratio lectionẽ. Quid nos uentris
animalia. tale umquã fecimꝰ : Quos si scd̾a hora
iegentes inuenerit: oscitamus manufaciem
aefricantes. continemꝰ stomacũ: et quasi post
multũ laborẽ mutulamꝰ mũdi rursũ negotiis occu¬
pamur. Pretmitto prandia:. quib mens onera
ta premitur. Pudet dicere frequentiã salutã¬
di: qua autipsi cotidie ad illos ꝑgimꝰ: aut ad noᷤ
uenientes ceteros expectamꝰ. Deinceps itur adu̾¬
ba. sermo terrtur. lascerant᷑ absentes. uita alina
describit᷑. & mordentes inuicẽ consumim ab in¬
uicẽ. Talis nos eẏb occupat. & dimittit. Cũ uero
amici recesserint. ratiocinia supputamꝰ. Nunc
ira ꝑsonã nobis leonis inducit. nunc cura super¬
flua inannos plurimos duratura p̃cogitat: nec
recordam euãgłii dicentis. Stulte hac nocte

Expanded text:
mbrosius, quo chartas, sumptus, notarios ministrante, tam innumerabiles librohoc diebus egisse uel noctibus, ut et lectio orationem susciperet et oratio lectionem. Quid nos, uentris animalia, tale umquam fecimus? quos si secunda hora legentes inuenerit, oscitamus, manu faciem defricantes continemus stomachum et quasi post multum laborem mundialibus rursum negotiis occupamur. praetermitto prandia, quibus onerata mens premitur. pudet dicere de frequentia salutandi, qua aut ipsi cotidie ad alios pergimus aut ad nos uenientes ceteros expectamus. deinceps itur in uerba, sermo teritur, lacerantur absentes, uita aliena describitur et mordentes inuicem consumimur ab inuicem. talis nos cibus et occupat et dimittit. cum uero amici recesserint, ratiocinia subputamus. nunc ira personam nobis leonis inponit, nunc cura superflua in annos multos duratura praecogitat, nec recordamur euangelii dicentis: stulte, hac nocte
Abbreviated transcription (Latin):
ut cuncta penetraret interior. & contineret ex terior
Stultum est ergo illius potentiam. unius corpusculi
paruitate finiri quem ñ capit celum: et tamen qui
ubiq crat. etiam infilio hominis cotus erat. Diuina
quippe natura & dei sermo. inpartes secari ñ potest.
nec locis diuidi: sco cum ubiq sit. totus ubiq est. Erat
&e cumangelis: et inpatre. & inextremis finibus ma¬
ris erat. In omnibus locis uersabatur. cum thoma in
idia. cum petro rome. cum patilo millirico. cum tito
increta. citm anarea inachaia: cum singulis apostoliᷤ

Expanded text:
ut cuncta peut cuncta pestultum est ergo illius potentiam unius corpusculi paruitate finire. quem non capit caelum. et tamen, qui ubique erat, etiam in filio hominis totus erat; diuina quippe natura et deus sermo in partes secari non potest nec locis diuidi, sed, cum ubique sit, totus ubique est. erat diebus et cum angelis et in patre et in extremis finibus maris erat. in omnibus locis uersabatur: cum Thoma in India, cum Petro Romae, cum Paulo in Illyrico, cum Tito in Creta, cum Andrea in Achaia, cum singulis Epistol
Abbreviated transcription (Latin):
xtrema scedula continebat. utrum post
resurrectionem quadraginta diebus.
cum discipulis dominus conuersatus
sit. et nũqͥuam alibi fuerit: anlatenter ad celum
ascenderit atq descenderit. et nichilominis apłis
suam presentiam ñ negarit. Solutio.¬
Ni deum. dei filium consideres. dequo ser¬
mo est. & illum esse qui loquitur. non ne
celum et terram ego repleo dicit dominiᷤᷤ.
ãł quo alius propheta testatur.celum michi chronꝰ
est. terra autem scabellum pedum meorum. et rursũ
alibi. quitenet palmo celum. et terram pugillo. de
quo dauid canit. quo ibo aspiritu tuo. et a facie tua
quo faigiam. si ascendero incelum tu illic es. si descen¬
aero ad infernum ad es. et si habitauero inextremis
maris. et eñubi manus tua deducet me. & continebit
me dextera tua: profecto ñ ambigis. etiam ante resur¬
rectionem. sic in dominico corpore habitasse deum uer¬
bum. ut et inpatre esset. & celi circulum clauderet.
atq in omnibus infusus esset. et circũfusus: id est

Expanded text:
xtrema schedula continebat, utrum post resurrectionem quadraginta diebus cum discipulis dominus conuersatus sit et numquam alibi fuerit an latenter ad caelum ascenderit atque descenderit et nihilominus apostolis sui praesentiam non negarit. si deum dei filium consideres, de quo sermo est, et illum esse, qui loquitur: nonne caelum et terram ego repleo, dicit dominus, et de quo alius propheta testatur: caelum mihi thronus est, terra autem scabellum pedum meorum, et rursum alibi: qui tenet caelum palmo et terram pug.illo, de quo Dauid canit: quo ibo ab spiquo fugiam? Si ascendero in coelum, tu ibi es; si descendero ad infernum, ades: Et si habitavero in extremis maris; etenim ibi manus tua deducet me, et continebit me dextera tua » , profecto non ambiges, etiam ante resurrectionem sic in Dominico corpore habitasse Deum verbum, ut et in Patre esset, et coeli circulum clauderet, atque in omnibus al. hominibus  infusus esset et circumfusus, id est,
Abbreviated transcription (Latin):
de meo possent opere iudicare: eandem integrita¬
tem debueras etiam inueteri credere testamento.
quod ñ nr̃a confiximus. sed ut apud hebreos inue¬
nimus diuina transtulimus. Sicubi dubitas. he¬
breos interroga. Dices. Quid si hebrei. ant responde¬
re noluerint: aut mentiri uoluerint: Tota frequẽ¬
tia iudeorum in mea interpretatione fallaciter re¬
ticebit. Hullus inueniri poterit. qui hebiee lingue
habeat notionem  Aut omnes imitabuntur illos iu¬
deos. quos dicis tnaffrice repertos oppidulis. in meã
calumniam conspirasse: Hitiuscemodi enum inepis¬
tola tua texis fabulam. Quidam fr̾ noster ep̃e. cũ lecti¬

Expanded text:
de meo possent opere iudicare, eandem integritade meo possent opere iudicare, eandem integritatem debueras etiam in ueteri credere testamento, quod non nostra confinximus. sed, ut apud Hebraeos inuenimus, diuina transtulimus. sicubi dubitas, Hebraeos interroga. Dices: Quid, si Hebraei aut respondere noluerint aut mentiri uoluerint? tota frequentia Iudaeorum in mea interpretatione reticebit, nullus si inueniri poterit, qui Hebraeae linguae habeat notitiam, aut omnes imitabuntur illos ludaeos. quos dicis in Africae repertos oppidulo in meam calumniam conspirasse? huiusce modi enim in epistula tua texis fabulam: \'Quidam frater noster episcopus cum lecti
Abbreviated transcription (Latin):
tue ẽ in quo ueniam tibi tribuis in duigere ceteris.
Ego enim ñ tam uetera abolere conatus sum. que lingue
mee hominib emendata degreco inlatinum transtuli:
quam ea testimonia que auideis pretermissa sunt uel
corrupta proferre inmedium: ut scirent nr̃i quidhe
brea ueritas contineret. Sicui legere ñ placet: nemo
ũ pellit inuitum. Bibant uinum uetus cum suatita¬
te. et nr̃a musta ñ contemnant que in explaratione
priorum edita sunt: ut sicubi illa ñ intelliguntur
ex nr̃is manifestiora siant. Quod autẽ genus interpre¬
tationis. inscripturis scis sequendum sit. liber quẽ scrip¬
si deoptimo genere interpretandi. & omnes prefacum¬
cule diumorum uoluminum. quas editioni nr̃e expo¬
suimtis explicant: ad illasq prudentem lectorem mit¬
tendum puto. & si me ut dicis in noui testamemi em̃¬
dationem suscipis. ex ponisq causas cur suscipias.
quia plurimi. lingue grece habentes scientiam

Expanded text:
tuae est, in quo ueniam tibi tribuis, indulgere et ceteris. tuae est, in quo ueniam tibi tribuis, indulgere et ceteris. ego enim non tantum uetera abolere conatus sum, quae linguae meae hominibus emendata de Graeco in Latinum transtuli, quam ea testimonia, quae a ludaeis praetermissa sunt uel corrupta. proferre in medium, ut scirent nbraea veritas contineret. Si cui legere non placet, nemo compellit invitum. Bibat vinum vetus cum suavitate, et nostra musta contemnat, quae in explanatione priorum edita sunt, ut sicubi illa non intelliguntur, ex nostris manifestiora fiant. Quod autem genus interpretationis in Scripturis sanctis sequendum sit, liber quem scripsi de Optimo genere interpretandi, et omnes praefatiunculae divinorum voluminum, quas editioni nostrae praeposuimus, explicant; ad illasqtendum puto. et si me, ut dicis, in noui testamenti emendatione suscipis exponisque causam, cur suscipias. quia plurimi linguae Graecae habentes scientiam
Abbreviated transcription (Latin):
eusebius ce sariensis. tercuis theodorus erachyotes. qͣr¬
tus astertus scithopolitamis. quintus apollinaris lao¬
dictnis. sextus didimus alȩxandrinus. fẽruntur et
aiuersorum in paucos psalmos opuscula: sed munc
ae integro ꝑsalmoium corpore dicimus. Apud iatinos aũ
hlariꝰ piclauensis. et eusebiꝰ u̾cellensis ep̃s. origene &
eusebiũ eͣnstulert̃: quorũ pͥorẽ ce nr̃ ambiosiꝰ inqͥbdam
secutꝰ ẽ. Responacat mͥ prudentia tua: qͣre tu post tanto
et talẽ int̾p̃tes inexplanatiõe psalmoꝵ diu̾sa senseris.
Siem̃ obscuri st̃ plalimi: te quoꝙ incis potuise fullicre¬
dendum est. Si manifesti: ulos ineis falli potuisse ñ
creditur. Ac per hoc utroq modo superflua erit inter¬
pietatio tua: et hac lege post priores. nullus loqui au¬
debit. & quod cũq alius occupauerit. alius de eo scri¬
bendi licentiam ñ habebit: quin potius humanitatis

Expanded text:
Eusebius Caesariensis, tertius Theodorus Heracleotes, quarEusebius Caesariensis, tertius Theodorus Heracleotes, quartus Asterius Scythopolitanus, quintus Apollinaris Laodicenus, sextus Didymus Alexandrinus. Feruntur et diversorum in paucos psalmos opuscula; sed nunc de integro Psalmorum corpore dicimus. Apud Latinos autem Hilarius Pictaviensis et Eusebius Vercellensis episcopi, Origenem et Eusebium transtulerunt: quorum priorem et noster Ambrosius in quibusdam secutus est. Respondeat mihi prudentia tua, quare tu post tantos et tales Interpretes in explanatione Psalmorum diversa senseris. Si enim obscuri sunt Psalmi, te quoque in eis falli potuisse credendum est, si manifesti, illos in eis falli potuisse non creditur. ac per hoc utroque modo superflua erit interpretatio tua et hac lege post priores nullus loqui audebit et. quodcumque alius occupauerit, alius de eo scribendi licentiam non habebit. quin potius humanitatis
Abbreviated transcription (Latin):
deuoluminibus. ut ueterum te fautorem probes. ad si fe¬
ceris: omnes ȩccłiarum bibliothecas condemnare co¬
geris. Nix enim unus. aut alter inuenitur liber: qͥ
ista non habeat. Porpo quod dicis ñ debuisse me in terp̃¬
tari post ueteres. et nouo uteris sillogismo. aut obseura
fuerint que interpretati sunt septuaginta. aut mani¬
festa. si obscura. te quoq in eis falli potuisse creditur.
si manifesta. illos ineis falli ñ potuisse perspicuũ ẽ. tuo
tibi sermone respondeo. Oinnes ueteres tractatores qui
nos in dño precesserunt. et qui scripturas scãs interp̃¬
tati sunt. aut obscuta interpretati sunt aut manifesta.
Si obscura: tu quomͦ post cos ausus es disserere. quod uui
ex planare ñ potuerunt : Si manifesta: supersuum ẽ
te uolitissc disserere quod illos latere ñ potuit: maxime
mnerplanatione psalmorum. quos apud grecos interpre¬
tati sunt multis uoluminib primus origenes. scas

Expanded text:
de uoluminibus, ut ueterum te fautorem probes. quod si fede uoluminibus, ut ueterum te fautorem probes. quod si feceris, omnes ecclesiarum bibliothecas condemnare cogeris. uix enim unus aut alter inuenietur liber, qui ista non habeat. Porro, quod dicis non debuisse me interpretari post ueteres et nouo uteris syllogismo: \'aut obscura fuerunt, quae interpretati sunt Septuaginta, aut manifesta: si obscura, te quoque in eis falli potuisse credendum est, si manifesta, illos in eis falli non potuisse perspicuum est,\' tuo tibi sermone respondeo. omnes ueteres tractatores, qui nos in domino praecesserunt et qui scripturas sanctas interpretati sunt, aut obscura interpretati sunt aut manifesta. si obscura, tu quomodo post eos ausus es disserere, quod illi explanare non potuerunt? si manifesta, superfluum est te uoluisse disserere, quod illos latere in explanatione Psalmorum quos apud Graecos interpretati sunt multis voluminibus, primus Origenes, secundus
Abbreviated transcription (Latin):
in libris canonicis interpietatio. asteriscos habeat. et
uirgulas prenotatas. et postea aliam translationem
absq his signis ediderim: pace tua dixerim. uidẽris
michi. ñ in telligere quod quesisti. Illa enim int̃pre¬
habetur in hebreo: ubi autẽ asterisci. id est stelle pre¬
lucentes. extheodotionis editione ab origene additũ est:
&e ubi greca transtulimus. hic de ipso hebraico quod
intelligebamus ex pressimus. sensuũ potius ueritatem.
quam uerborum interdum ordinem conseruantes. Et mi
ror quomͦ. lxx. interpretum libros legas. ñ puros ut ab
eis editi sunt. sed aborigene emendatos. siue correptos per
obelos ce astericos. et xp̃iani hominis interpretatiuncu¬
lam ñ sequaris: presertim cũ ea que addita sunt. ex
hominis udei atq blasphemi. post passionẽ xp̃i editi¬
one transtulerit. Uis amator ẽẽ ueterum. lxx. interpre¬
tum: Nonlegas ea que sub asteriscis sunt: inmo rade

Expanded text:
in libris canonicis interpretatio asteriscos habeat et in libris canonicis interpretatio asteriscos habeat et uirgulas praenotatas et postea aliam translationem absque his signis ediderim — pace tua dixerim —. uideris mihi non intellegere, quod quaesisti. illa enim interprehabetur in Hebraeo, ubi autem asterisci, id est stellae praelucentes, ex Theodotionis editione ab Origene additum est. et ibi Graeca transtulimus, hic de ipso Hebraico, quod intellegebamus, expressimus sensuum potius ueritatem quam uerborum interdum ordinem conseruantes. et miror, quomodo septuaginta interpretum libros legas non puros, ut ab eis editi sunt, sed ab Origene emendatos siue corruptos per obelos et asteriscos et Christiani hominis interpretatiunculam non sequaris, praesertim cum ea, quae addita sunt, ex hominis Iudaei atque blasphemi post passionem Christi editione transtulerit. uis amator esse uerus septuaginta interpretum? non legas ea, quae sub asteriscis sunt, immo rade
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ. Quesogͥ te. c itm atq itm obsecro. ut ignoscas¬
disputatiuncule mee: et qd̾ modũ meũ egressus sũ
tibi imputes. qui coegisti ut rescriberẽ. & m cũ yste¬
sicoro oculos abstulisti. Nec me putes magistrũ esse
mendatii. qui sequor xp̃m dicentẽ. ego sũ uia. & ue¬
ritas et uita: nec potest fieri ut ueritatis cultor
mendatio colla sũmittã. Neq mͥ imꝑitorũ plebicłã
concites. qui te uenerant᷑ ut ep̃m. et ineccłia decla¬
mantẽ sacerdotii honore suscipitnt. me aut̃ etatis
ultime &e pene de crepitũ. ac monasterii. & runs
secreta sectantẽ paruipendunt: et queras tibi quos
cloccas siue reptehendas. Ao nos eñĩ tanti matis ads
terrarũ ate diuisos spatiis. uix uocis tue somus peruenit
& si forsitan litteras scripseris: ante eas italia ac roma
suscipient. quam ad me cui mittende sunt deferant᷑.
Quod autem in aliis queris epistolis. cur prior mea

Expanded text:
dei.. Quaesodei.. Quaesodisputatiunculae meae et, quod modum meum egressus sum, tibi inputes, qui coegisti, ut rescriberem, et mihi cum Stesicmendacii, qui sequor Christum dicentem: ego sum uia et uita et ueritas, j nec potest fieri, ut ueritatis cultor mendacio colla submittam. neque mihi inperitorum plebeculam concites, qui te uenerantur ut episcopum et in ecclesia declamantem sacerdotii honore suscipiunt, me autem aetatis ultimae et paene decrepitum ac monasterii et ruris secreta sectantem parui pendunt, et quaeras tibi, quos doceas siue reprehendas. ad nos enim tantis maris atque terrarum a te diuisos spatiis uix uocis tuae sonus peruenit et, si forsitan litteras scripseris, ante eas Italia ac Roma suscipiet, quam ad me, cui mittendae sunt, deferantur. Quod autem in aliis quaeris epistulis, cur prior mea
Abbreviated transcription (Latin):
amore legis abolite. apłm c xp̃i fecere iudeũ. Nec
multũ int̾ est. int̾ meam et tuã sententiã. q egodi¬
co. et petrũ & paulũ timore fideliũ udeorum.
leges exercuisse. immo simulasse mandata: tu aut̃
asseris hoc eos fecisse clement̃. ñ mentientis astu. s
cõpatientis affectu: dũ mͦ illud constet. uel metu.
seu miscdia. eossimulasse se c̾ẽ. qd ñ erant. Iuud aut̃
argumentũ. quo ad uersũ nos ut̾is. quod et gentili¬
bus debuerit gentilis ficri. suudeis iuideus factꝰ
est: magis pronobis facit. Sic̾ enĩ ñ fuit uere iuide¬
us. sic nec uere gentilis erit. Et sicut ñ fuit ucre gei¬
tilis. sic nec uere uideus erit. ldo aut̃ imitator
gentiliũ est: quia preputiũ recepit in fide xp̃i. e
indifferent̾ ꝑmittit. Uesci cibis. quos dãnant iuaq
ñ cultu ut putas idolorũ. Inxp̃o enĩ ihũ. nec circũ¬
cisio ẽ aliqͥd nec p̃putiũ: s obseruatio mandatorũ

Expanded text:
amore legis abolitae apostolum Christi fecere Iudaeum. nec amore legis abolitae apostolum Christi fecere Iudaeum. nec multum interest inter meam et tuam sententiam, quia ego dico et Petrum et Paulum timore fidelium Iudaeorum legis exercuisse, immo simulasse mandata, tu autem adseris hoc eos fecisse clementer \'non mentientis astu sed compatientis affectu\', dum modo illud constet uel metu uel misericordia eos simulasse se esse, quod non erant. illud autem argumentum, quo aduersum nos uteris, quod et gentilibus debuerit gentilis fieri, si ludaeis Iudaeus factus est, magis pro nobis facit. sicut enim non fuit uere Iudaeus. sic nec uere gentilis erat, et sicut non fuit uere gentilis, sic nec uere Iudaeus erat. in eo autem imitator gentilium est. quia praeputium recipit in fide Christi et indifferenter permittit uesci cibis, quos damnant Iudaei. non cultu, ut tu putas, idolorum; in Christo enim Iesu nec circumcisio est aliquid nec praeputium sed obseruatio mandatorum
Abbreviated transcription (Latin):
brauit. quia simulauit se uideũ ut uideos lucrifa¬
c̃it. c̃ ñ etiã sacͥficauit cũ gentib. qi et his qͥ sine lege
erãt tanꝗͣ sñ lege factꝰ est. ut cos qͦq lucͥfac̾e̾t. nͥ q ⁊i
xerit ẽc qd̾ ñ etat. s ut iniscdit ita subueniendũ d̾e scnti¬
ret. acsi ip̃e ĩ eo errore laboraret. ñ scilicet mentientiꝰ astu. s
cõpatientiᷤᷤ affectu: Bene defendis paulũ. qd̾ ñ simulaui̾t
ertorẽ uidorũ. s u̾e fui̾t ĩ errore. eq imitari petrũ uoluit
mentiett̃. ut qd̾ erat metu uidoꝵ dissimularet. s tot alib̃tite u¬
dcũ se ẽe dicẽt. Noua clementia apłi dũ iudeos. xp̃i¬
anos uuit facere. ipse uideus factus ẽ. Non enĩ pote¬
rat luxuriosos ad frugalitatẽ reduc̾e. nisi se luxu¬
riosũ ꝓbasset: ce miscłiter ut ipse dicis subuenire
miseris. nisi se miserũ ipse sentiret. Uere enĩ misel¬
li. et miscłiter de plorandĩ qui contentione sua &¬

Expanded text:
brauit, qu\'ia simulauit se Iudaeum, ut illos lucrifabrauit, qu\'ia simulauit se Iudaeum, ut illos lucrifaceret, cur non etiam sacrificauit cum gentibus, quia et his, qui sine lege erageret esse; quod non erat, sed ut misericorditer ita subueniendum esse sentiret, ac si ipse in eo errore laboraret, non scilicet mentientis astu sed conpatientis affectu? bene defendis Paulum, quod non simulauerit errorem Iudaeorum, sed uere fuerit in errore, neque imitari Petrum uoluerit mentientdaeum esse se diceret. Nova clementia Apostoli; dum Judaeos Christianos vult facere, ipse Judaeus factus est. Non enim poterat luxuriosos ad frugalitatem reducere, nisi se luxuriosum probasset, et misericorditer, ut ipse dicis, subvenire miseris, nisi se miserum ipse sentiret. Vere enim miselli et miseri
Abbreviated transcription (Latin):
ta iacete. hoc nec bonũ nec malũ est. Siue enim
feceris. siue ñ feceris. nec iustitiã habebis nec ĩ
iustitiam: obseruare aut̃ legis cerimonias ñ po¬
test c̾e indifferens s aut bonũ est. aut malum.
Tudicis bonũ. ego assero malũ: et malũ ñ solum
ins qui exgentib. s his qui ex iudaico popło cre¬
didert̃. In hoc ni fallor loco. dũ aliud uitas. ad ali¬
ud deuolueris. Dũ enĩ metuis porphiriũ blasphe¬
mantẽ. in ebionis incurtis laqtieos. his qui credunt
ex iudcis. Obseruandã legẽ ẽe decernens. & quia
periculosũ intelligis ẽẽ qd̃ dicis: rursũ illud su¬
persuis uerbis temꝑare conaris dicens. sine ui¬
ia salutis necessitate. ficut uidei celebranda putabãt.
aut fallaci simulatione. qd̃ in petro reprehienderat.
Pettus gͥ simulauit legis custodiam. iste aut̃ reprenẽ¬
sor petri. audacte obseruauit legitima. Sequitur
ciũ inepła tua. Namsi propterea illa sacram̃ta cele¬

Expanded text:
tis iacere; hoc nec bonum nec malum est; siue enim tis iacere; hoc nec bonum nec malum est; siue enim feceris siue iustitiam —, obseruare autem legis caerimonias non potest esse indifferens, sed aut bonum est aut malum est. tu dicis bonum, ego adsero malum et malum non solum his, qui ex gentibus, sed et his, qui ex Iudaico populo crediderunt. in hoc, ni fallor, loco, dum aliud uitas, ad aliud deuolueris. dum enim metuis Porphyrium blasphemantem, in Hebionis incurris laqueos his, qui credunt ex Iudaeis, obseruandam legem esse decernens. et quia periculosum intellegis esse, quod dicis, rursum illud superfluis uerbis temperare conaris: sine ulla salutis necessitate, sicut Iudaei celebrandas putabant, aut fallaci simulatione, quod in Petro reprehenderat. Petrus igitur simulauit legis custodiam, iste autem reprehensor Petri audacter obseruauit legitima. sequitur enim in epistula tua: nam si propterea illa sacramenta cele
Abbreviated transcription (Latin):
dei tanquã hostes legis ꝑsequerentur. Hos atq
huius modi herrores. & uicia dicit se dãnare. et¬
ut steccora arbitrat᷑. ut xpm̃ lucrifaceret. Didici¬
mus ꝑte que apłs paulus mala reliquerit iuide¬
orũ: rursũ te docente discamus que bona eorum
tenuerit obseruationis. Inquies. leges quas more
patrio celebrant. sicut ab ipso paulo celebtate ft̃.
sine ulla salutis necessitate. Id quid uelit. dicete.
sine ulla salutis necessitate. ñ satis intelligo. Si
eñi salutẽ ñ affert̾: cur obseruantur : Si aũt ob¬
seruanda ft̃: utiq salutẽ affert̃. maxime que serua¬
ta martyres faciunt. Noneñi obseruarent᷑: nsi
afferrent salutẽ. Neq enĩ indifferentia st̃ inter
bonũ &e matũ. sicut phy losophi disputant. Bo¬
nũ est continentia. malũ est lipcuria: int̾ utrũq
indifferens ambulare. digerere alui ftertora. ca¬
pitis narib purgamenta proicere. sputis reuma¬

Expanded text:
daei tamquam hostes legis persequerentur. hos atque daei tamquam hostes legis persequerentur. hos atque huius modi errores et uitia dicit se damna et stercora arbitratum, ut Christum lucrifaceret. Didicimus per te, quae aposorum: rursum te docente discamus, quae bona eorum tenuerit.  Observationes, inquies, Legis, quas more patrio celebrant: sicut ab ipso Paulo celebratae 750 sunt, sine ulla salutis necessitate.  Id quid velis dicere, sine ulla salutis necessitate, non satis intelligo. Si enim salutem non adferunt, cur obseruantur ? si autem obseruanda sunt, utique salutem adferunt, maxime quae seruata martyres faciunt. non enim obseruarentur, nisi adferrent salutem. neque enim indifferentia sunt inter bonum et malum, sicut philosophi disputant: bonum est continentia, malum luxuria, inter utrumque indifferens ambulare, digerere alui stercora, capitis naribus purgamenta proicere, sputa rheuma
Abbreviated transcription (Latin):
sua. quã aliena reprehendere. Ac ne forsitan tibi
non dȩ crederemꝰ immo ñ intelligeremꝰ qd dice̾s.
trequent̾ eñi in longũ sermo protͥactus. caret
intelligentia. & dũ ñ sentitur. ab imꝑitis ñ re¬
prehenditur. inculcas. &e replicas. Hoc iude¬
orũ paulus dimiserat. qd̃ malũ habebant. Qd̃
malũ ẽ iudeorũ. qd̾ paulus dimiserat. Utiq
ilud qd̾ sequit᷑. quod ignorantes dei iustitiam
&e sciam uistitiã uolentes constituere. iustitie
dei ñ sunt subiecti. deinde qd̾ post passionem.
et resurrectionẽ xp̃i. dato ac manifestato sacra¬
mento gre. scdm ordinẽ melchi sedech. adhuc pu¬
tabant uet̾a sacramenta ñ ex consuetudine sollẽ¬
nitatis. s ex necessitate salutis ẽe celebranda. Que
tamen si ñquã fuissent necessaria. infructuose
atq inanit̾ ꝓcis machabei martyres fierent:
Dostremo ulud qd̾ predicatores gr̃e xp̃ianos. iu¬

Expanded text:
sua quam aliena reprehendere. Ac ne forsitan tibi sua quam aliena reprehendere. Ac ne forsitan tibi non crederemus, imo non intelligeremus quid diceres frequenter enim in longum sermo protractus caret intelligentia; et dum non sentitur, ab imperitis minus reprehenditur, inculcas et replicas: « Hoc ergo Judaeorum Paulus dimiserat, quod malum habebant. Quod est malum Judaeorum, quod Paulus dimiserat? Utique illud quod sequitur: quod ignorantes, inquit, et suam iustitiam uolentes constituere iustitiae dei non sunt subiecti; deinde, quod post passionem et resurrectionem Christi dato ac manifestato sacramento gratiae secundum ordinem Melchisedech adhuc putabant uetera sacramenta non ex consuetudine sollemnitatis sed ex necessitate salutis esse celebranda, quae tamen si numquam fuissent necessaria, infructuose atque inaniter pro eis Machabaei martyres fierent; postremo illud, quod praedicatores gratiae Christianos Iu
Abbreviated transcription (Latin):
temporũ plenitudo. misit ds filiũ suũ factũ ex mu¬
uere factũ sublege. ut eos qui sublege erant redimẽt.
ut ad optionẽ filiorũ reciꝑemꝰ: & nequaꝗͣ subpedago¬
go. s sub adulto. & dño herede uiuamꝰ. Sequit᷑ in
epła tua. Non idõ pettũ emendauit. qd̃ pat̾nas tradi¬
tiones obseruaret: qd̾ si face̾ uellet. nec mendacit̾ nec
incongrue facc̃t. Itm dico. qd̾ ep̃s es. eccłiatũ xp̃i ma¬
gistir. ut ꝓbes uerũ c̾e qd̾ asseris. suscipe aliquẽ iude¬
orũ. qui factus xp̃ianus. natũ sibi filiũ cituncidat.
qui obseruet sabbatũ. qui abstineat acybis. quos ds
creauit adutendũ cũ gr̃atũ actione. qui quarta de¬
cima die mensis pͥmi agnũ mactet ad uesꝑam. Et cũ
noc secis. ĩmo ñ ficeris. scio eni te xp̃ianũ. et re sactile¬
gã ñ e̾e facturũ: uelis nolis tuã sententiã reꝓba¬
bis. et tunc scies oꝑe difficilius c̾c confirmare

Expanded text:
temporum plenitudo, misit Deus Filium suum factum ex mutemporum plenitudo, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub Lege, ut eos qui sub Lege erant redimeret, ut adoptionem filiorum reciperemus et nequaquam sub paedagogo, sed sub adulto et domino et herede uiuamus. Sequitur in epistula tua: non ideo Petrum emendauit, quod paternas traditiones obseruaret, quod si facere uellet, nec mendaciter nec incongrue faceret. iterum dico: episcopus es, ecclesiarum Christi magister; ut probes uerum esse, quod adseris, suscipe aliquem Iudaeorum, qui factus Christianus natum sibi filium circumcidat, qui obseruet sabbata, qcreavit ad utendum cum gratiarum actione, qui quarto decimo die mensis primi agnum mactet ad vesperam; et cum hoc feceris, imo non feceris scio enim te christianum, et rem sacrilegam non esse facturum, velis nolis, tuam sententiam reprobabis; et tunc scies opere difficilius esse confirmare
Abbreviated transcription (Latin):
cundũ testam̃tũ qd disposuit patͥb eoꝵ ĩdie qͣ app̃hendimanũ
eorũ. ut educerẽ eos det̾ra egypti. Obserua quid dicat:
qd̾ ñ popło gentiũ ei qui ante ñ receꝑat testamentũ.
s popło iudeorũ. cui legẽ dederat ꝑ moysen. testamen¬
tum nouũ euãgłii reꝓmittat: ut nequaꝗͣ. uiuant
inuetustate litt̾e s in nouitate sp̃s. Paulus aũt suꝑ
cuiꝰ nc̃ nomine questio uentilat᷑. crebras huiꝰcemodi
ponit sententias: equib breuitatis studio pauca sub¬
nectam. Ecce ego paulus dico uobis: qm̃ si circũcida¬
mini. xp̃c uobis nichil prodest. & itm. Cuacuati estiᷤᷤ
axp̃o  qui ex lege iustificamini. agr̃a excidistis. & in¬
fra. Si spũ ducimini:. iam non estis sublege. Ex quo
apparet: qui sublege ẽ. ñ dispensatiue. ut nr̃i uolue¬
re. Qualia aut̃ sint p̃cepta legalia dõ docente discamꝰ.
Ego inqͥt dedi cis p̃cepta ñ bona &e iustificationeᷤ inqͥ¬
b ñ uiuant incis. Hec dicimꝰ. ñ qd̾ legẽ uixta mani

Expanded text:
cundum testamentum quod disposui patribus eorum, in die qua apprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti . Observa quid dicat, quod non populo gentilium, ei qui ante non receperat Testamentum; sed populo Judaeorum, cui Legem dederat per Moysen, Testamentum novum Evangelii repromittat: ut nequaquam vivant in vetustate litterae, sed in novitate spiritus. Paulus autem super cujus nunc nomine quaestio ventilatur, crebras hujusmodi ponit sententias: e quibus brevitatis studio pauca subnectam. Ecce ego Paulus dico vobis, quoniam si circumcidamini, Christus vobis nihil prodest . Et iterum: Evacuati estis a Christo, qui in Lege justificamini, a gratia excidistis. Et infra: Si spiritu ducimini, jam non estis sub Lege. Ex quo apparet, qui sub Lege est, non dispensative, ut nostri voluere. Qualia autem sint praecepta legalia, Domino docente, discamus. Ego, inquit, dedi eis praecepta non bona, et justificationes, in quibus non vivant in eis.
Abbreviated transcription (Latin):
rantẽ. pat̾e me queso errare cũ talib. & cũ erroris mei
multos socios habere ꝑspexeris. tu ueritatis tue saltẽ
unũ adstipulantẽ. ꝓferre debebis. Hec de ex planatio¬
ne unius capituli epłe ad gilathas. S ne uidear adu̾¬
sus rationẽ tuã. niti testiũ numero. & occasione uiroꝵ
illustriũ subt̾fugere ueritatẽ. nec manũ audere cõ¬
serere. breuit̃ descripturis exẽpla proponã. Inactib
apiorũ uex facła ẽ adpetrũ dicens. Surge petre. occide.
&e manduca. id c̃ om̃ia animalia quadrupedũ. et serpẽ¬
tiũ terre &e uolatiliũ celi. Quo dicto. ostendit᷑ nullum
hominẽ scd̾m naturã c̾ẽ pollutũ. s equalit̾ om̃s ad xp̃i
euangłiũ ꝓuocari. Ad qd̾ petrus respondit. Absit. qr ñꝙͣ.

Expanded text:
rantem, patere me, quaeso, errare cum talibus et, cum me erroris mei rantem, patere me, quaeso, errare cum talibus et, cum me erroris mei multos socios habere perspexeris, tu ueritatis tuae saltem unum adstipulatorem proferre debebis. haec de explanatione unius capituli epistulae ad Galatas. Sed ne uidear aduersum rationem tuam niti testium numero et occasione uirorum inlustrium subterfugere ueritatem nec manum audere conserere, breuiter de scripturis exempla proponam. in actibus apostolorum uox facta est ad Petrum dicens: Surge, Petre, occide et manduca, id est omnia animalia quadrupedum et serpentium terrae et uolatilium caeli. quo dicto ostenditur nullum hominem secundum naturam esse pollutum, sed aequaliter omnes ad Christi euangelium prouocari. ad
Abbreviated transcription (Latin):
uarias pone explanationes. ut emuitis sequat᷑ unusqͥsq
qd̾ uelit. Qd̃ quidẽ i puto. & inscłari litt̾atura. et indi¬
uinis libris legisse. et probasse. Hanc aut̃ explanationẽ
quã pͥmus origenes decimo stromatũ libro. ubi epłam
pauli ad galathas int̾pretat᷑. et cet̾i deinceps int̾pretes ft̃
secuti. illa uł maxime causa sub introduct̃. ut porphitio
tespondeant blasphemanti. qui pauli arguit ꝓcacitatẽ.
qd̾ pͥncipẽ apłorũ petrũ. ausus ẽ rep̃hendẽ. & arguere
infacĩẽ: cchac ratione constringe̾. qd̾ inale fecerit. id ẽ in
co etrore fuerit. inquo fuit ipse qui aliũ arguit delin¬
quentẽ. Quid dicã de ioħe. qtu dudũ inpontificaligra¬
dui constantinopolitanã rexit eccłiam. & proprie suꝑ
noc capitulo latissimũ exarauit librũ. in quo origenis
&e ueterũ sententias ẽ secutus : Si gͥ me rep̃hendis er¬

Expanded text:
uarias ponere explanationes, ut e multis sequatur unusquisque uarias ponere explanationes, ut e multis sequatur unusquisque quod uelit. quod quidem puto te et in saeculari litteratura et in diuinis libris legisse et probasse. Hanc autem expositionem, quam primus Origenes in decimo Stromatum libro, ubi epistulam Pauli ad Galatas interpretatur, et ceteri deinceps interpretes sunt secuti, illa uel maxime causa subintroducunt, ut Porphyrio respondeant blasphemanti, qui Pauli arguit procacitatem, quod principem apostolorum Petrum ausus sit reprehendere et arguere in faciem ac ratione constringere, quod male fecerit, id est in eo errore fuerit, in quo fuit ipse, qui alium arguit delinquentem. quid dicam de Iohanne, qui dudum in pontificali gradu Constantinopolitanam rexit ecclesiam et proprie super hoc capitulo latissimum exarauit librum, in quo Origenis et ueterum sententiam est secutus? si igitur me reprehendis er
Abbreviated transcription (Latin):
banda. Tugͥ neqd̾ ego petierã faceres. nouũ argum̃tũ
repꝑisti. ut assereres gentiles. qui in xp̃m credidissent ic¬
gis oñẽ libos. cos aut̃ qui exiudeis cred̾ent legi e̾e subici¬
tos: ut ꝑ utrorũq ꝑsonã. c& paulus recte iep̃hendet eos.
qui legẽ seruarent. qͣsi doctor gentiũ: et petrus iure
reprehenc̃etur. qui pͥnceps circuncisionis id impeca¬
uit gentilib qd̾ soli qui ex uideis etant debuerĩt obser¬
uare. Hoc siplacet. ĩmo ꝙ placei. ut quicũq credt̃ ex iu¬
deis debitores sint legis faciende᷑ tu ut ep̃s in toto orbe
notissimus. debes hanc ꝓuulgare sententiã et inassen¬
sũ tuũ om̃s co ep̃os trahere. Ego in paruo tuguriun¬
culo cũ monachis. id ẽ cũ peccatorib meis. de magnis
statuere ñ audeo. nͥ hoc ingenue confiteri. me maiorũ
scripta legẽ. & in cõmentariis scđm om̃iũ consuetudinẽ

Expanded text:
banda. Tu igitur ne, quod ego petieram, faceres, nouum argumentum banda. Tu igitur ne, quod ego petieram, faceres, nouum argumentum repperisti, ut adsereres gentiles, qui in Christum credidissent, legis onere liberos, eos autem, qui ex Iudaeis crederent, legi esse subiectos, ut per utrorumque personam et Paulus recte reprehenderet eos, qui legem seruarent, quasi doctor gentium et Petrus iure reprehenderetur, qui princeps circumcisionis id imperauerit gentibus, quod soli, qui ex Iudaeis erant, debuerint obseruare. hoc si placet, immo quia placet, ut, quicumque credunt ex Iudaeis. debitores sint legis faciendae, tu ut episcopus in toto orbe notissimus debes hanc promulgare sententiam et in adsensum tuum omnes coepiscopos trahere. ego in paruo tuguriunculo cum monachis, id est conpeccatoribus meis de magnis statuere non audeo, nisi hoc ingenue confiteri, me maiorum scripta legere et in commentariis secundum omnium consuetudinem
Abbreviated transcription (Latin):
coaceruans. accito notario uel mea. uł aliena dictau:
nec ordinis nec u̾borũ int̾dũ. nec sensuũ memorlã
diꝑeant: & ñ placeantint̾ erttancos que placent int̾
suos. Siqͥd igit᷑ rep̃hensione dignũ putaueras inex¬
planatione nr̃a. eruditionis ne fuerat querire. utrũ
ea que scripsimꝰ haberent᷑ ingrecis. ut si illi ñ dixissẽt
tc̃ meã ꝓprie sententiã cõdẽpnares : p̃sertun cũ libere
ĩprefatiõe confessus sĩ. origenis cõmentarios me secutũ.
uel mea uł aliena dictasse & infinẽ eiusdẽ capituli. qd̾
rep̃hendis scripserim. Si cui iste ñ placet sensus. quo nec
petrus peccasse. nec paulus ꝓcacit̾ ostendit᷑ arguisse maio¬
rẽ: debet ex pone qͣ consequentia paulꝰ inalt̾o rep̃hendał.
qd̾ ipse cõmisit. Exqtio ostendi me ñ exdiffinito id defẽ¬
dẽ. qd̾ ingrecis legerã. s ea exp̃ssisse que legerã: ut lecto¬

Expanded text:
coaceruans accito notario uel mea uel aliena dictaui coaceruans accito notario uel mea uel aliena dictaui nec ordinis nec uerborum interdum nec sensuum memor. iadispereant et non placeant inter extraneos, quae placent inter suos. si quid igitur reprehensione dignum putaueras in explanatione nostra, eruditionis tuae fuerat quaerere, utrum ea, quae scripsimus, haberentur in Graecis, ut, si illi non dixissent, tunc meam proprie sententiam condemnares, praesertim cum libere in praefatione confessus sim Origenis commentarios me secutum et uel mea uel aliena dictasse et in fine eiusdem capituli, quod reprehendis, scripserim: Si cui iste non placet sensus, quo nec Petrus peccasse nec Paulus procaciter ostenditur arguisse maiorem, debet exponere, qua consequentia Paulus in altero reprehendat, quod ipse commisit\'. ex quo ostendi me non ex definito id defendere, quod in Graecis legeram, sed ea expressisse, quae legeram, ut . lecto
Abbreviated transcription (Latin):
debere prudentiã tuam. p̃facuncule cõmentatiorũ
meorũ memisse. dicentis exꝑsona mea. Quid gͥͦ ego stul¬
tus. aut temerariꝰ. qͥd pollicear. qd̾ ilie ñ potuit: Mini¬
me. Qum potitis ineo. ut mͥ uideor. cautior atq timidior.
qd̾ inbecillitatẽ uiriũ mearũ sentiens. origenis cõm̃¬
tarios sũ secutus. Scripsit enĩ ille inepłam pauliad
galathas. quinq proprie uolumina: et decimũ stro¬
matũ suorũ librũ. comatico suꝑ explanationẽ eiꝰ ser¬
mone cõpleuit. Tractatus quoq uarios. et excerpta
que uł sola possint sufficere. cõposuit. Pret̾mitto di¬
sũ. et alexandriũ ueterẽ hereticũ. eusebui quoq enni¬
senũ. & theodorũ. eracleotẽ. qui & ipsi ñ nullos super
hac re cõmentarios reliquert̃: equib uel si pauca decer¬
ꝑem.fieret aliqͥd qd ñ penitꝰ contẽpneret᷑. Itaq ut sim¬
plicit̾ fatear. legihec omĩa. et inmentẽ meã plutima

Expanded text:
debuisse prudentiam tuam praefatiunculae commentariorum debuisse prudentiam tuam praefatiunculae commentariorum meorum meminisse, dicentis ex persona mea: « Quid igitur? ego stultus ac temerarius, qui id pollicear quod ille non potuit? Minime: quin potius in eo, ut mihi videor, cautior atque timidior, quod imbecillitatem virium mearum sentiens, Origenis commentarios secutus sum. Scripsit enim ille vir in Epistolam Pauli ad Galatas quinque proprie volumina, et decimum Stromatum suorum librum commatico super explanatione ejus sermone complevit; tractatus quoque varios, et excerpta, quae vesola possent sufficere, composuit. Praetermitto Dium et Alexandrum ueterem haereticum, Eusebium quoque Emisenum et Theodorum Heracleotem, qui et ipsi nonnullos super hac re commentarios reliquerunt. e quibus uel si pauca decerperem, fieret aliquid, quod non penitus contemneretur. et, ut simpliciter fatear, legi haec omnia et in mente mea plurima
Abbreviated transcription (Latin):
illustriũ descripserunt. qd̃ ñquã epithaphiũ titu
lũ indidert̃. s de illustrib uiris. u̾bi gra ducibus.
plnlosophis. oratorib. historicis. poetis. ephicis. tra¬
gicis. comicis. Epithaphiũ aut̃ proprie scribitur
mortuorũ.: ꝗd quidẽ in dormitione sc̃e memane ne¬
potiani prbit̾i. olim fecisse noui me. Ergo hic liber. uł
de illustrib uiris. uel ꝓprie descriptorib ecdiasticis.
appeliandus ẽ: licet aplerisq emendatorib imꝑitis.
de auctorib dicat᷑ inscriptus. Scdõ loco queris cur
dixerĩ incõmentariis epłe ad galathas. paulũ id inpe¬
tro ñ potuisse rep̃hendere. qd̾ ipse fecerat. nec in alio
arguere simulationẽ. cuiꝰ ipse fecerat tenebat᷑ reꝰ. Et
assetis rep̃hensionẽ apłicã ñ fuisse dispensatoriã. sue¬
rã: et me ñ debere doc̾e mendatiũ. s uniu̾sa que scͥp
ta st̃. ita sonare ut scripta st̃. Adq̃ pͥmũ respondeo.

Expanded text:
inlustrium descripserunt, quod numquam Epitaphium huinlustrium descripserunt, quod numquam Epitaphium huint, sed De inlustribus uiris — uerbi gratia: ducibus, philosophis, oratoribus, historicis, poetis, epicis, tragicis, comicis —; Epitaphium autem proprie scribitur mortuorum, quod quidem in dormitione sanctae memoriae Nepotiani presbyteri olim fecisse me noui. ergo hic liber uel De inlustribus uiris uel proprie De scriptoribus ecclesiasticis appellandus est, licet a plerisque emendatoribus inperitis De auctoribus dicatur inscriptus. Secundo loco quaeris, cur dixerim in commentariis epistulae ad Galatas Paulum id in Petro non potuisse reprehendere, quod ipse fecerat, nec in alio arguere simulationem, cuius ipse tenebatur reus, et adseris reprehensionem apostolicam non fuisse dispensatoriam, sed ueram, et me ta sunt, ita sonare ut scripta sunt. Ad quae primum respondeo,