comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
rat cosq si posset inpellat ad societatẽ belli exi¬
stimans publice: pͥnatiq aere alieno opp̃ssos.
Pterea. quod nat᷑a gens gallica bellicosa eẽt. facile
eos ad tale consilium adduci posse. Umbrenus
quod ingallia negociatꝰ erat. plerisq pͥncipib.
ciuitatum notꝰ erat. atq eos nouerat. Itaq siñ
mora uͥ primũ legatos in foro cõspex̃. ꝑcuncta¬
tus pauca destatu ciuitatis ⁊ quasi dolens eius
casũ. reqͥrere cep̃: quẽ exitũ tantis mał sꝑaret.
ꝑqua illos uidet queri de auaricia magistratuñ.
accusare senatũ.: quod in eo auxilii nichil eet.
miseriis suis remediũ mortẽ expectare. Ego¬
in qͥd uob̾ si modo uiri eẽ uultis racionem
ostendã: qua tanta mala ista effugiatis. hec
ubi dix̾. alobroges in maximã spẽ adducti. u¬
brenum orare. ut sui misereret. Nichil tã aspe¬
rũ. neq tam difficile eẽ. quod ñ cupidissime

Expanded text:
irat eosque, si possit, inpellat ad societatem belli, exiirat eosque, si possit, inpellat ad societatem belli, existumans publice privatimque aere alieno oppressos, praeterea quod natura gens Gallica bellicosa esset, facile eos ad tale consilium adduci posse. Umbrenus, quod in Gallia negotiatus erat, plerisque principibus civitatum notus erat atque eos noverat. Itaque sine mora, ubi primum legatos in foro conspexit, percontatus pauca de statu civitatis et quasi dolens eius casum requirere coepit, quem exitum tantis malis sperarent. Postquam illos videt queri de avaritia magistratuum, accusare senatum, quod in eo auxili nihil esset, miseriis suis remedium mortem exspectare: is, si modo viri esse voltis, rationem ostendam, qua tanta ista mala effugiatis." Haec ubi dixit, Allobroges in maxumam spem adducti Umbrenum orare, ut sui misereretur: nihil tam asperum neque tam difficile esse, quod non cupidissume
Abbreviated transcription (Latin):
florentes: sine metu etatẽ agere. cet̾osq iu¬
dicis t̾rere: quo plebẽ in magistratu placi¬
dius tractarent. S ubi pͥmũ dubris rebus
nouandis spes oblata ẽ : uetus certam̃ animõ
eoꝵ arrexit. Quod si in pͥmo p̾lio catilina su.¬
ꝑior aut equa manu discessisset: ꝓfecto magna
qͥn defessis ⁊ ex sangui b qui plus posset im¬
piũ. atq lib̾tatẽ extorqueret.¶Fuere tam̃ extͣ
coniuracionẽ conplures. qͥ ad catilinã in mni
cio ꝓfectist̃. In hiserat fuluius senatoris filiꝰ.
quẽ retractũ exitinere parens necari iussit. Isdẽ
tẽporib rome lentulus sicuti catilina p̾ceꝑat.
quoscũq morib aut fortuna nouis reb idone¬
os credebat: aut ꝑse. aut ꝑalios sollicitabat.
neq solũ ciues. s cuicũq modi genꝰ hominum:
quod modo bello usui foret. Igit .p. umbreno
cuidã negocium dat. uti legatos allobrogũ reqͥ¬

Expanded text:
florentes, sine metu aetatem agere ceterosque iuflorentes, sine metu aetatem agere ceterosque iudiciis terrere, quo plebem in magistratu placidius tractarent. Sed ubi primum dubiis rebus novandi spes oblata est, vetus certamen animos eorum adrexit. Quod si primo proelio Catilina superior aut aequa manu discessisset, profecto magna quin defessis et exsanguibus, qui plus posset, imperium atque libertatem extorqueret. Fuere tamen extra coniurationem complures, qui ad Catilinam initio profecti sunt. In iis erat Fulvius, senatoris filius, quem retractum ex itinere parens necari iussit. Isdem temporibus Romae Lentulus, sicuti Catilina praeceperat, quoscumque moribus aut fortuna novis rebus idoneos credebat, aut per se aut per alios sollicitabat, neque solum civis, sed cuiusque modi genus hominum, quod modo bello usui foret. Igitur P. Umbreno cuidam negotium dat, uti legatos Allobrogum requ
Abbreviated transcription (Latin):
p̃quã .6̃.n. ponpeio. ⁊ oi. crasso consulib tribu¬
nicia potestas restiuta ẽ. hoĩes adolesctrites
summã potestatẽ nacti. qͥb etas. aniniꝰq fe¬
rox erat. copere senatũ criminando plebe
ex agitare. Deinde largiendo.atq pollici¬
tando mag̃ incende. ita ipsi clari potentesq
fieri. Cont̾ eos summa ope nitebat᷑ pleraq
nobilitas senatꝰ specie ꝓsua magnitudine.
Namq uti paucis uerũ absoluã. p̃ illa tpr̃a.
qͥ cumq rẽ .p. agitauere honestis nominib
alii sicuti ppłi iura defenderent.⁊ pars quo
senatus auctoritas maxinia foret. bonũ pu¬
blicũ simulantes. ꝓsua qͥsq potentia certabat.
Neq illis modestia. neq modus contentionis
erat. Utͥq uictoria crudelit̃ exercebant. s:
pꝰꝗͣ .s. N. ponpeiꝰ. ad bellũ maritiniũ. atq
mitridaticũ missus ẽ. plebis opes in minu¬
te st̃. paucoꝵ potentia creuit. hii magistratꝰ.
ꝓuincias. aliaq oiã tenere. Ipsi in noxii:

Expanded text:
tribunicia potestas restituta est, homines adulescentes summam potestatem nacti, quibus aetas animusque ferox erat, coepere senatum criminando plebem exagitare, dein largiundo atque pollicitando magis incendere, ita ipsi clari potentesque fieri. Contra eos summa ope nitebatur pleraque nobilitas senatus specie pro sua magnitudine. Namque, uti paucis verum absolvam, post illa tempora quicumque rem publicam agitavere, honestis nominibus, alii, sicuti populi iura defenderent, pars, quo senatus auctoritas maxuma foret, bonum publicum simulantes pro sua quisque potentia certabant. Neque illis modestia neque modus, contentionis erat: utrique victoriam crudeliter exercebant. Sed postquam Cn. Pompeius ad bellum maritumum atque Mithridaticum missus est, plebis opes inminutae, paucorum potentia crevit. Ii magistratus, provincias aliaque omnia tenere; ipsi innoxii,
Abbreviated transcription (Latin):
It̃: & cepariũ teracinẽsem qͥ in apuliã us coci¬
tainda seruicia ꝓficiset parabat. eti sini mori
ueniunt. Ceparius paulo ante domo egressꝰ.¬
cogͥnito indicio ex urbe ꝓfugerat. Consul len¬
tulũ. quod p̃tor erat ipse manu tenens in se¬
natũ ꝑduẽ. Reliquos cũ custodib in edem cõcor¬
die uenire ubet. eo senatũ ad uocat: magnaq
frequentia cius ordinis. uulturciũ cũ legatis
introduẽ. Flaccũ p̃torẽ. scrinium cũ lattis quas
alegatis acreꝑat eodẽ afferre iubet. Uultuirius
int̾rogatꝰ de ctinere: a. delitt̾is. Postremo qͥd isset
aut qua d̾cusa consilii habuisset: pͥmo fingere
alia. dissunuilare de corriuracione. Post uͥ fide data¬
publica dicere uiss ẽ: oĩa uti gesta erat̃ aꝑtt. Do¬
cetq se ꝑ paucis ante dieb agabinio: cepario.
sociũ accitum. Nicħ ampli scire quã legatos.

Expanded text:
parium Terracinensem, qui in Apuliam ad concitanda servitia proficisci parabat. Ceteri sine mora veniunt; Caeparius, paulo ante domo egresscognito indicio ex urbe profugerat. Consul Lentulum, quod praetor erat, ipse manu tenens in senatum perducit, reliquos cum custodibus in aedem Concordiae venire iubet. Eo senatum advocat magnaque frequentia eius ordinis Volturcium cum legatis introducit; Flaccum praetorem scrinium cum litteris, quas a legatis acceperat, eodem adferre iubet. Volturcius interrogatus de itinere, de litteris, postremo quid aut qua de causa consili habuisset, primo fingere alia, dissimulare de coniuratione; post, ubi fide publica dicere iussus est, omnia, uti gesta erant, aperit docetque se paucis ante diebus a Gabinio et Caepario socium adscitum nihil amplius scire quam legatos
Abbreviated transcription (Latin):
conturbare. Quorũ etiã qui firimorib animis ob onfitemini domino¬
uii hostib fuerant. ludificati incerto p̾lio: ipsi mõ e qͣm bonus qͣm iulel¬
minus sauciabant᷑. Neq contͣ feriendi aut cõferen nua eiꝰ Cum au̾t
C

Expanded text:
conturbare. Quorum etiam qui firmioribus animis obvii conturbare. Quorum etiam qui firmioribus animis obvii hostibus fuerant, ludificati incerto proelio ipsi modo eminus sauciabantur, neque contra feriendi aut conserendi manum c
Abbreviated transcription (Latin):
aut laterib circũ ueniebant. Sin oportunor
fuge collis quã cãpi fuerant. ea uͦ consecuti nu¬
midarũ equi facile int̾ se uirgulta euadere. nr̃os
asꝑitas : in solentia loci retinebat. Cet̾m facies
tociꝰ negocii. uaria. incerta. feda. atq miserabilis.
disꝑsi a suis pars ced̾e. alii in sequi. neq signa ne¬
q ordines obseruare. ubiquẽq periculũ ceꝑat.
ibi resistere. ⁊ ꝓpulsare. arma. tela. equi. uirib
ostes. atq crues. ꝑmixti erant. Nichil cõsitio. ne¬
q imꝑio agi. fors oiã regere. Itaq muitũ dici
ꝓcesserat. cũ etiã tũ euent in certo erat. Deniq
omib labore. ⁊ estu languidis. metellus ubi uid
numidas nimis instare. paulatĩ milites in u¬
nũ conducit. ordines restituit. ⁊ cohortes legio¬
narias quattuor ad uersus ⁊pedites hostrũ col¬
locit. Corũ magna pars suꝑiorib locis fessa cõ¬

Expanded text:
aut lateribus circumveniebant; sin opportunior aut lateribus circumveniebant; sin opportunior fugae collis quam campi fuerat, ea vero consueti Numidarum equi facile inter virgulta euadere, nostros asperitas et insolentia loci retinebat. Ceterum facies totius negoti varia, incerta, foeda atque miserabilis: dispersi a suis pars cedere, alii insequi; neque signa neque ordines obseruare; ubi quemque periculum ceperat, ibi resistere ac propulsare; arma tela, equi viri, hostes atque ciues permixti; nihil consilio neque imperio agi, fors omnia regere. Itaque multum diei processerat, cum etiam tum eventus in incerto erat. Denique omnibus labore et aestu languidis Metellus, ubi videt Numidas minus instare, paulatim milites in unum conducit, ordines restituit it cohortis legionarias quattuor aduersum pedites hostium collocat. Eorum magna pars superioribus locis fessa co
Abbreviated transcription (Latin):
arims diffiderent. Iussitudinẽ: sitim milttũ tẽptatu¬
ros. de ĩ ipse ꝓre atq loco. sicuti monte descenderat.
paulatĩ ꝓced̾e. manũ post pͥncipia habe: ipse cũ sini¬
stre ale equitib eẽ. qui in agmine pͥncipes facti erat᷑
At iugurta ubi extremũ agiñ metelli pͥmos suos p̃t̃¬
gressũ uidet: presidio quasi duũ miliũ peditũ montẽ
occupit. qua metellus descendat: ne forte cedentibus
aduersanis receptui ac post munim̃to foret. Neiñ
repente signo dato hostes in uadit. numide. alii.
postremos cede. pars sinistra ac dext̃ tẽptare. ĩ festi
ad eẽ. in stare. atq omĩb locis romanorũ ordines
dimanũ copia erat. Antea iã docti ab iugurta e¬
quites ubi romanorũ turbas in sequi ceꝑat. ñ cõ¬
fercĩ neq ĩ unũ sese recipielunt. S als alio quã
maxime diu̾si. tta nũo pͥores si aꝑsequendo se¬
hostes de terrere nequiuerant. disiectos at̃go

Expanded text:
armis diffiderent, lassitudinem et sitim militum temptatuarmis diffiderent, lassitudinem et sitim militum temptaturos. Deinde ipse pro re atque loco, sicuti monte descenderat, paulatim procedere, Marium post principia habere, ipse cum sinistrae alae equitibus esse, qui in agmine principes facti erant. At Iugurtha, ubi extremum agmen Metelli primos suos praetergressum videt, praesidio quasi duum milium peditum montem occupat, qua Metellus descenderat, ne forte cedentibus aduersariis receptui ac post munimento foret. Dein repente signo dato hostis invadit. Numidae alii postremos caedere, pars a sinistra ac dextra temptare, infensi adesse atque instare, omnibus locis Romanorum ordines di manum copia erat. Ante iam docti ab Iugurtha equites, ubi Romanorum turma insequi coeperat, non confertim neque in unum sese recipiebant, sed alius alio quam maxime diuersi. Ita numero priores, si ab persequendo hostis deterrere nequiuerant, disiectos ab tergo
Abbreviated transcription (Latin):
t̃ uirgulta equites numideq consederant. Neq plene
occultati humilitate arboꝵ⁊ tm̃ in certi qͥdna eẽt.
tũ nat̾a loci. tũ dolo. ipsi atq signa militaria ob¬
scurati. Dem̃ breui cognitis in sidiis. paulisꝑ agm̃ cõ¬
stituit. Ibi cõmutatis ordinib indextͦ lat̾e quod ꝓxi¬
mũ hostes erat. triplicib subsidiis aciẽ inftruxit.
Int̾ manipulos funditores ⁊ sagitaros disꝑrit. Eqͥ¬
tatũ onmẽ u cornib collocat ac pauca ꝓtp̃r mili¬
tes hortatus aciem sicuti in struxerat transu̾sis
pͥncipiis in planũ deduc̃. S ubi nunndas qͥetos. neꝙ
acolle digredi anĩ adu̾tit. ueritꝰ ex anni tp̃r. ⁊ ĩ opia
aque ne siti cõficeret᷑ exercitꝰ. rutiliũ legatũ cũ
ex peditis cohortib ⁊ parte equitũ p̃misit adflum̃.
uti locũ castris ante caꝑet. existunans hostes crebro
impetu & transuersis p̃liis it̃ suũ remoraturos.: qm̃

Expanded text:
ter virgulta equi Numidaeque consederant, neque plane ter virgulta equi Numidaeque consederant, neque plane occultati humilitate arborum et tamen incerti, quidnam esset, cum natura loci tum dolo ipsi atque signa militaria obscurati—, dein brevi cognitis insidiis paulisper agmen constituit. Ibi commutatis ordinibus in dextro latere, quod proximum hostis erat, triplicibus subsidiis aciem instruxit, inter manipulos funditores et sagittarios dispertit, equitatum omnem in cornibus locat, ac pauca pro tempore milites hortatus aciem, sicuti instruxerat, transuersis principiis in planum deducit. Sed ubi Numidas quietos neque colli degredi animaduertit, veritus ex anni tempore et inopia aquae, ne siti conficeretur exercitus, Rutilium legatum cum expeditis cohortibus et parte equitum praemisit ad flumen, uti locum castris antecaperet, existimans hostis crebro impetu et transuersis proeliis iter suum remoraturos et, quoniam
Abbreviated transcription (Latin):
iens: monet atq obtestat᷑ uti memores pͥstine uͥtu¬
tis : uictorie se se regnũq suũ ab romanoꝵ auaricia
defendant. Cũ his dicelut certam̃ fore. quos antea
uictos subiugo miserat. ducẽ ilłꝰ ñ animũ muta¬
tum eẽ. que ab imꝑatore decuerint oia suis p̃uisa.
locũ suꝑiorẽ ut prudentes cũ imꝑitis. ne pauciores
cũ plurib aut rudes cũ bello meliorib manũ con¬
sererent. Pinde ꝑati intentiq eẽt signo dato roma¬
nos in uad̾e. Illũ diem aut om̃s labores ⁊ uictorias cõ¬
firmatur̃. aut maximarũ erũpnarũ iniciũ fore.
Ad hec uicti. uti quẽq obmilitare facinꝰ pecunia aut
honore extulerat cõmone facẽ beneficii sui. ⁊ eũ ipsũ
aliis ostend̾e. postremo cuiꝰq ingenio pollicendo mim
ignarꝰ hostiũ: monte digrediens. cũ exercitu cõspicit᷑.
pͥmo dubiꝰ quid nã insolita facies ostenderet. Nã in¬

Expanded text:
iens monet atque obtestatur, uti memores pristinae virtuiens monet atque obtestatur, uti memores pristinae virtutis et victoriae sese regnumque suum ab Romanorum auaritia defendant: cum iis certamen fore, quos antea victos sub iugum miserint; ducem illis, non animum mutatum; quae ab imperatore decuerint omnia suis prouisa, locum superiorem, ut prudentes cum imperitis, ne pauciores cum pluribus aut rudes cum belli melioribus manum consererent. Proinde parati intentique essent signo dato Romanos invadere: illum diem aut omnis labores et victorias confirmaturum aut maximarum aerumnarum initium fore. Ad hoc viritim, uti quemque ob militare facinus pecunia aut honore extulerat, commonefacere benefici sui et eum ipsum aliis ostentare, postremo pro cuiusque ingenio pollicendo miniignarus hostium monte degrediens cum exercitu conspicatur. Primo dubius, quidnam insolita facies ostenderet—nam in
Abbreviated transcription (Latin):
gͥ explorato hostiũ itinere inspem uictorie ad¬
exerertũ metelli anteuenit. Epit in ea parte
numidie quã ad erbal indiuisione possederat flu¬
m̃ oriens ameridie nõe mutul. aquo aberat ferme
milia .xx. passuũ tractupari pastus ab nat᷑a. ⁊̃
humano cultu. S ex eo medio quasi collis orie¬
bat᷑ ĩ in m̃sũ ꝑtingens uestitꝰ oleastro. ac mir¬
titis aliisq gnib arboꝵ que humo arioa att
arenosa gignunt᷑. Media aũt planicies deserta
penurta aque p̃ter flumini ꝓpinqua loca. en
cõsita arbustis. pecore atq cultorib frequente¬
bant᷑. Igͥ in eo colle quẽ trans uerso itinere por¬
rectũ docuimꝰ: iuguita cõtinuata suorũ acie
consedit. helephantis ⁊ particopiarũ pedestriũ bomil¬
carẽ p̾fecit. Eumq edocet que ageret. Ipse ꝓprior
monte cũ om̃i equitatu et peditib delectis suos
collocat. De inde singłts turmas ⁊ mamipulos circum¬

Expanded text:
Igitur explorato hostium itinere, in spem victoriae adIgitur explorato hostium itinere, in spem victoriae adexercitum Metelli anteuenit. Erat in ea parte Numidiae, quam Adherbal in divisione possederat, flumen oriens a meridie nomine Muthul, a quo aberat mons ferme milia viginti tractu pari, vastus ab natura et humano cultu. Sed ex eo medio quasi collis oriebatur, in immensum pertingens, uestitus oleastro ac murtetis aliisque generibus arborum, quae humi arido atque harenoso gignuntur. media autem planities deserta penuria aquae praeter flumini propinqua loca; ea consita arbustis pecore atque cultoribus frequentabantur. Igitur in eo colle, quem transuerso itinere porrectum docuimus, Iugurtha extenuata suorum acie consedit. Elephantis et parti copiarum pedestrium Bomilcarem praefecit eumque edocet quae ageret. Ipse propior montem cum omni equitatu et peditibus delectis suos collocat. Dein singulas turmas et manipulos circum
Abbreviated transcription (Latin):
consul simul tẽptandi grã. ⁊si paterent oportunita.¬
tes loci psidiũ in posutt. Pret̾ea imꝑaint frum̃¬
tum zalia que bello usui forent cõportare. Ratus
id quod res monebat. frequentiã negociatorũ: et
cõmeatũ iuuaturũ exercitũ etiã ꝑatis rebus
monim̃to fore. Int̾ hec negocia iugurta impensi
modo legatos supplices mnitt̾e. pacẽ orare. p̃ter suã
liberorũq uitã inetello oũ dedere. Quos item
uti priores conful illectos ad ꝓdicionẽ domum
dimittebat. regi pace quã postulabat neq ab¬
nuere neq polliceri. ⁊ int̾ eas moras ꝓmissa le¬
gatoꝵ expectare. Iugurta uͥ metesli dicta cum
factu cõposuit. ac se suis artib tẽptan ani adui¬
tit. Quippe cai uerb pax nũcialiit᷑. Cct̃m re
bellum asꝑranũ exit. urbs maxima alienata.
ager hostib cognitꝰ. adami ppłartũ tẽptati. ooac¬
tus rerũ necessitudine. sꝑtuit armis certare.

Expanded text:
consul, simul temptandi gratia, et si paterentur, et ob opportunitaconsul, simul temptandi gratia, et si paterentur, et ob opportunitates loci, praesidium imposuit. Praeterea imperauit frumentum et alia, quae bello usui forent, comportare, ratus, id quod res monebat, frequentiam negotiatorum et commeatum iuvaturum exercitum et iam paratis rebus munimento fore. Inter haec negotia Iugurtha impensius modo legatos supplices mittere, pacem orare, praeter suam liberorumque vitam omnia Metello dedere. Quos item uti priores consul illectos ad proditionem domum dimittebat, regi pacem, quam postulabat, neque abnuere neque polliceri et inter eas moras promissa legatorum expectare. Iugurtha ubi Metelli dicta cum factis composuit ac se suis artibus temptari animaduertit, quippe cui verbis pax nuntiabatur, ceterum re bellum asperrimum erat, urbs maxima alienata, ager hostibus cognitus, animi popularium temptati, coactus rerum necessitudine statuit armis certare.
Abbreviated transcription (Latin):
idento minus. S pare acsil ostes ad eẽnt inuni¬
to aginine in cede. late ex plorare oiã. Illa dedici¬
onis signa ostentui credere. ⁊ͣsi diis locũ tẽptare.
Itẽq ipse cũ expeditis. cohortib ⁊itẽ fundatorũ:
sagittariorũ delecta manu ap̃ primos erãt. ĩ po¬
stremo. c. marius legatus cũ equitib curabat:
Inutrũq latus auxilianos equites tͥbunis legio¬
nũ. ⁊ p̃fectis cohortiũ disꝑtiuerat. Ut cũ ꝑmixti¬
his uelites. quocũq accederent eqͥtatus hostiũ ꝓpul¬
sarent. Nã in iugurta tantꝰ dolus cantaq ꝑicialo¬
corũ. ⁊ milicie erat. ut absens an p̾sens. pacẽ aut
bellũ angerens. ꝑniciosior eẽt in incerto habelut᷑.
Erat hauo longe abeo itinere quo metellus ꝑgelat.
oppidũ numidarã nõe uacca. forũ rerũ uenalium
tociꝰ regni ⁊ maxime celebratũ. Ubi ⁊ in cole mer¬
cari consueuerant italici gnĩs multi mortales. Huic

Expanded text:
idcirco minus, sed pariter ac si hostes adessent muniidcirco minus, sed pariter ac si hostes adessent munito agmine incedere, late explorare omnia, illa deditionis signa ostentui credere et insidiis locum temptari. Itaque ipse cum expeditis cohortibus, item funditorum et sagittariorum delecta manu apud primos erat, in postremo C. Marius legatus cum equitibus curabat, in utrumque latus auxiliarios equites tribunis legionum et praefectis cohortium dispertiuerat, ut cum iis permixti uelites, quocumque accederent, equitatus hostium propulsarent. Nam in Iugurtha tantus dolus tantaque peritia locorum et militiae erat, ut, absens an praesens, pacem an bellum gerens perniciosior esset, in incerto haberetur. Erat haud longe ab eo itinere, quo Metellus pergebat, oppidum Numidarum nomine Vaga, forum rerum venalium totius regni maxime celebratum, ubi et incolere et mercari consueuerant Italici generis multi mortales. Huc
Abbreviated transcription (Latin):
face conitꝰ ẽ. Gͦ iegatos ad consule cũ supplicĩ¬
iugurta mittit. qͥ tantũ modo ipsi uberisq ui¬
tam peterent. alia oĩa cledere ppło romano. S
nitelo iã ante exꝑutis cognaitũ erat genus nu¬
midarũ in fidum. Ingenio mobili. nouatũ re¬
rũ auidũ ee. Itaꝵ legatos aliũ ab alio diuerbs
agredit᷑. ac paulatĩ tẽptando. p̃quã oportunos
sibi cognouit. pcillicendo multa ꝑsuadet. uti
iugurtã maxime uiuũ. Sin id parũ ꝓceoat ne¬
citũ sibi tragcieret. Cet̃m palam que ex uolin¬
tate forent. regi nunciari ubet. Deuide ipse
paucis dieb intento atq in festo exercitu in
numidiã ꝓcessit. ubi contra belli faciem tu¬
gura plena hominũ. pecora cultoresq iͥ agrie
tant. exoppidis. ⁊ mapalib pfecti regis obuiã
ꝓaedebant. ꝑati frum̃tũ dare. comeatũ ꝑare.
P oftremo oiã que imparet fac̃. Neq metellus.

Expanded text:
facere conatus est. Igitur legatos ad consulem cum supplicifacere conatus est. Igitur legatos ad consulem cum suppliciis mittit, qui tantummodo ipsi liberisque vitam peterent, alia omnia dederent populo Romano. Sed Metello iam antea experimentis cognitum erat genus Numidarum infidum, ingenio mobili, novarum rerum auidum esse. Itaque legatos alium ab alio diuersos aggreditur ac paulatim temptando, postquam opportunos sibi cognovit, multa pollicendo persuadet, uti Iugurtham maxime viuum, sin id parum procedat, necatum sibi traderent. Ceterum palam quae ex voluntate forent regi nuntiari iubet. Deinde ipse paucis diebus intento atque infesto exercitu in Numidiam procedit, ubi contra belli faciem tuguria plena hominum, pecora cultoresque in agris erant. Ex oppidis et mapalibus praefecti regis obvii procedebant parati frumentum dare, commeatum portare, postremo omnia quae imperarentur facere. Neque Metellus
Abbreviated transcription (Latin):
nõ minꝰ quã inrebus hostilib magnũ : Lapientẽ
uirũ fuisse cõꝑio. tanta tẽꝑantia in t̾ ambicio¬
nem seuiciamq mod̾atũ. Namq edicto pͥmũ
ad ium̃ta ignauie substulisse. ne qͥsquã in ca
in castris. ne ue in agmine seruũ aut iuntũ ha¬
beret. Cet̃is arce modũ statuisse. Ptea trans uer¬
sis ttinerib cotidie castra mouere. uxta acsi õs
ad essent. uallo atq munire. Uigilias crebras
ponere. ⁊ eas ipse cũ legatis circũire. Itẽ in ag¬
nuriȩ in pͥmis mõ. modo in postremis. sepe¬
in medio ad eẽ ne qͥs piam ordine egͣderct᷑. ut
cũ signis frequentes incederent. meles cibri & ar¬
ina portaret. Ita ꝓbibendo adelictis magis quã
uindicando ȩxercitũ breui confirmant. Int̾ea
iugurta ubiq metellus agebat ex nunciis aei¬
pit. simul de in nocentia eius cereior rome fic¬
tus. diffiłe suis reb. ac tũ demũ dedicionem

Expanded text:
non minus quam in rebus hostilibus magnum et sapientem non minus quam in rebus hostilibus magnum et sapientem virum fuisse comperior: tanta temperantia inter ambitionem saevitiamque moderatum. naadjumenta ignaviae sustulisse: Ne quisquam in casin castris neve in agmine servum aut jumentum haberet; ceteris arte modum statuisse. Praeterea transversis itineribus cotidie castra movere, juxta ac si hostes adessent vallo atque fossa munire, vigilias crebras ponere et eas ipse cum legatis circumire; item in agmine in primis modo, modo in postremis, saepein medio adesse, ne quispiam ordine egrederetur, ut cum signis frequentes incederent, miles cibum et arma portaret. Ita prohibendo a delictis magis quam vindicando exercitum brevi confirmauit. Interea Iugurtha, ubi quae Metellus agebat ex nuntiis accepit, simul de innocentia eius certior Romae factus, diffidere suis rebus ac tum demum veram deditionem
Abbreviated transcription (Latin):
excopia militũ auxilii aut bone spei accedebit.
Statinit tm̃ metellus quã quam estiuoꝵ tẽpus
comicio mora inminuerat. et ex spectacione
euentꝰ cuuũ aĩmos intentos putabat. ñ pͥus
beliũ attingere. quã maioꝵ disciplina milites
laborare coegiss. Nã albinus auli fr̃ ee̾citus
clade ꝑcͦsus. Post quã decreuit ñ egredi ꝓuin¬
ciao quantum tpr̃is estiuorũ in inꝑiofuit.
plerũq milites statutis in castris habelut. nͥ
cũ odor aut pabuli egestas locũ mnutare sub ege
cũ equitib. die noctuq uagabant᷑.⁊ palantes
agros uastare. uillas expugnare. pecoris: manci¬
pioꝵ p̃dis certantes agere. eaq mutare cũ mner¬
catorib uino ad uecticio. aliis talib Pret̾a fru¬
m̃tum publice datum uend̾e̾. ⁊ panem indies
mercari. Postremo quecq dici ant fingi queunt.
ignauic luxurieq ꝓbra. in illo exerertu cuncta
fuere. ⁊amplius. S in ea difficultate metellũ

Expanded text:
ex copia militum auxili aut spei bonae accedebat. ex copia militum auxili aut spei bonae accedebat. Statuit tamen Metellus, quamquam et aestiuorum tempus comitiorum mora imminuerat et expectatione eventus civium animos intentos putabat, non prius bellum attingere, quam maiorum disciplina milites laborare coegisset. Nam Albinus, Auli fratris exercitusque clade perculsus, postquam decreverat non egredi provincia, quantum temporis aestivorum in imperio fuit, plerumque milites stativis castris habebat, nisi quom odor aut pabuli egestas locum mutare subegeracum militibus diu noctuque vagabantur, et palantes agros vastare, villas expugnare, pecoris et mancipiorum praedas certantes agere eaque mutare cum mercatoribus vino advecticio et aliis talibus; praeterea frumentum publice datum vendere, panem in dies mercari; postremo quaecumque dici aut fingi queunt ignaviae luxuriaeque probra, ea in illo exercitu cuncta fuere et alia amplius. sed in ea difficultate Metellum
Abbreviated transcription (Latin):
uet̃ excitui. milites elige. serb̾e. p̃sidia. undiq
accersere. arma. tela. equos. ⁊ oet̾a instrum̃ta
milicie pare. Adhoc cõmeatũ affatĩ. dentq
oiã que inbello uano ÷ multarũ rerũ egenti u¬
sui ẽe solent. Cet̾m ad ea patranda senatu̾ aue¬
toritate socii nomq latinũ. & reges. ultro au¬
rilia in mitte. postremo omis euntas sumo
studio ad nitelat᷑. Itaq exsententia om̃ib reb
ꝑatis cõpositisq in numidiã ꝓficiscit᷑. magna
spe ciuiũ. Tum ꝓp̃t artes bonas. tũ maxime¬
qd̾ aduersũ diuicias in uictum animũ gere¬
bat. & auaricia magistratinũ ante id tẽpus
in numicia nr̃e opes contuse. ostiũq aucte
etant. S ubi in affricã uenit exercitꝰ ei tradit᷑
aspimo albino ꝓconsule in ers. in bellis. neque
ꝑiculi. nes laboris paciens. lingua quã manũ
sine unꝑio ⁊ siñ modestia habit. Ita imꝑaton
nouo plus ex malis moribus sollieitudinis. quã

Expanded text:
veteri exercitui milites scribere, praesidia undique veteri exercitui milites scribere, praesidia undique arcessere, arma tela equos et cetera instrumenta militiae parare, ad hoc commeatum affatim, denique omnia, quae in bello vario et multarum rerum egenti usui esse solent. ceterum ad ea patranda senatus auctoritate, socii nomenque Latinum et reges ultro auxilia mittundo, postremo omnis civitas summo studio adnitebatur. itaque ex sententia omnibus rebus paratis conpositisque in Numidiam proficiscitur, magna spe civium quod aduersum divitias invictum animum gerebat et auaritia magistratuum ante id tempus in Numidia nostrae opes contusae hostiumque auctae erant. Sed ubi in Africam venit, exercitus ei traditus a Sp. Albino proconsule iners inbellis, neque periculi neque laboris patiens, lingua quam manu sine imperio et modestia habitus. Ita imperatori nouo plus ex malis moribus sollicitudinis quam
Abbreviated transcription (Latin):
flacco ferro necauerit. sane gracchis cupidine iuic¬
torie haut satis fuit moderatꝰ animus. S. bono uĩ¬
Igͥ ea uictona nobilitas exlibidine suausa: mul¬
cos mortales ferro aut fuga extinit. Nus que ⁊̃
reliquũ sibi timoris quã potentie aoodit. Que
res plerũq magnas ciuitates pessũ dedit. Dum
alt̃i alt̾os uirc̃e quouis mõ. ⁊ uinctos acerbis
ulcisci uolurt. S de studiis iurriũ. ⁊ om̃ib ciuiti¬
tis morib singillati. aut ꝓmagiuitudine parem
disserere. tẽpus quã res maturius mȩ deserit. quã
obrẽ ad inceptũ redeo. Post auli fedus. exercit̾q
nr̃i. fugã. fedam: metellus : sillanus consules de¬
signati ꝓuincias interse partiuerant. metelloq
uumidia euenerat acri uiro ⁊ quã quã ad u̾sopo¬
puli parcrũ. tm̃ fama erat equabili : in uiolata
Is ubi primũ magistratũ ings̃sus ẽ. alia sibi
oĩa cũ collega ratꝰ ẽẽ cõmuniꝰ adbellũ quod
gesturꝰ orat animũ intendit. Igi̾t difficens

Expanded text:
Flacco ferro necaverat. et sane Gracchis cupidine victoriae haud satis moderatus animus fuit. sed bono vinigitur ea victoria nobilitas ex lubidine sua usa multos mortalis ferro aut fuga extinxit plusque in reliquom sibi timoris quam potentiae addidit. quae res plerumque magnas civitatis pessum dedit, dum alteri alteros vincere quovis modo et victos acerbius ulcisci volunt. sed de studiis partium et omnis civitatis moribus si singillatim aut pro magnitudine parem disserere, tempus quam res maturius me deseret. quam ob rem ad inceptum redeo. Post Auli foedus exercitusque nostri foedam fugam Metellus et Silanus consules designati provincias inter se partiverant. Metelloque Numidia evenerat, acri viro et, quamquam advorso populi partium, fama tamen aequabili et inviolata. is ubi primum magistratum ingressus est, alia omnia sibi cum collega ratus, ad bellum, quod gesturus erat, animum intendit. igitur diffidens
Abbreviated transcription (Latin):
quo ĩ loco int̾se obiui fuissent. is cominis utri¬
usq ppli tirĩ haberet. Itͥ cartagiue duo tr̃s¬
Et inissi. quib nom̃ pbilenes erat. hiĩ matu¬
rauere it ꝑgere. Ci rencnses tardiꝰ iere. Io so¬
cordia ne an casu accidit. parũ cognoui. Cer̃m
sotet in ui locis tepestas aud sec̃. atq ĩ man.
retinere. Nã ubi ꝑloca equalia ⁊ nuda gignenti
spectu impedito morari it̃ solet. Pqrã cirenẽses
aliqñto postercoresse eẽ uident. ⁊ obrẽ corruptã
domi penas metuunt. cͥminari carraginẽses añ¬

Expanded text:
nis utriusque populi finis haberetur. Igitur Carthagine duo fratres missi, quibus nomen Philaenis erat, maturauere iter pergere, Cyrenenses tardius iere. Id socordiane an casu acciderit, parum cognovi. Ceterum solet in illis locis tempestas haud secus atque in mari retinere. Nam ubi per loca aequalia et nuda gignentiurospectu impedito morari iter. Postquam Cyrenenses aliquanto posteriores se esse vident et ob rem corruptam domi poenas metuont
Abbreviated transcription (Latin):
sulem facdt̃ añt acceꝑat. Quib reb supͣ boniumn
aut honestũ ꝑculsus. neq lacͥmas tenere neq mo¬
dar linguã. uir eg̃gius in aliis artib nims mol¬
lit̃ egͥtudinẽ pati. Quã rẽ alii in suꝑbiã u̾te¬
bant. alii bonũ in geniũ cõtumelia accensũ eẽ.¬
dicebant. multi qd iam parta uictoria ex mani
h enꝑet᷑. Nob satis cognitũ c̃. illũ mag̃ honore
marii. quã in uiria sua exeruciatũ ẽt̃. Neque
tã anxie laturũ fuisse. si ad ẽpta sibi piumncia
alii quã mario tradet᷑. Igͥ eodolore impeditꝰ
curare. legatos ad bochũ mittit postulatũ. ne siñ
causa hostis ppłi romani fieret. habe tũ magnã
copiã societatis amicicieq cõiungende. que poci¬
or bello eẽt.⁊ quã qua opib sui cofidẽt. tñ ñ debe

Expanded text:
sulem factum ante acceperat. Quibus rebus supra bonum sulem factum ante acceperat. Quibus rebus supra bonum aut honestum perculsus neque lacrimas tenere neque moderari linguam, vir egregius in aliis artibus nimis molliter aegritudinem pati. Quam rem alii in superbiam vertebant, alii bonum ingenium contumelia accensum esse, multi quod iam parta victoria ex manibus eriperetur. Nobis satis cognitum est illum magis honore Mari quam iniuria sua excruciatum, neque tam anxie laturum fuisse, si adempta prouincia alii quam Mario traderetur. Igitur eo dolore impedituscurare, legatos ad Bocchum mittit postulatum, ne sine causa hostis populo Romano fieret: habere tum magnam copiam societatis amicitiaeque coniungendae, quae potior bello e
Abbreviated transcription (Latin):
libidine imꝑandi. quis oiã regna adu̾sa sunt.
⁊ũ isese paulo añ cartaginẽses. itẽ regẽ ꝑtẽpꝰ
uti qͥsq opulentissimꝰ uideat᷑. ita romanis hostẽ
fore. his atq aliis talib ad circham oppidũ iter
c̃ostituunt. Quod ibi qͥntꝰ metellus p̾dã captiuosq
et impetim̃ta locauerat. Ita ugurta ratꝰ aut
capta urbe oꝑe p̃cium fore aut si dux romanus
auxilio suis uenisset: p̃lio sese certaturos. Nã
callidus id mo festinabat. bochi in minuere. ne
mox agitando aliud quã bellũ mallet. Imꝑator.
pꝰquã d̾regũ societate oognouit. non temere neq
uti sepe iam uicto iugurtha cõsueuerat. omib
locis pugnandi copiã fac. Cec̃m haud ꝓcul ab
cirtha castris munitis reges oꝑit᷑. Melius ẽẽ rat̾¬
in cognitis mauris. qm̃ is nouus hostis accesserat.
ex cõmodo pugia facẽ. Int̾im roma ꝑlitt̾as cerei¬
or fit. ꝓuincia numidiã mano datã. Nã con¬

Expanded text:
libidinem imperitandi, quis omnia regna aduersa sint; libidinem imperitandi, quis omnia regna aduersa sint; tum sese, paulo ante Carthaginiensis, item regem Persen, post uti quisque opulentissimus videatur, ita Romanis hostem fore. His atque aliis talibus dictis ad Cirtam oppidum iter constituunt, quod Ibique Metellus praedam captiuosque et impedimenta locauerat. Ita Iugurtha ratus aut capta urbe operae pretium fore aut, si Romanus auxilio suis venisset, proelio sese certaturos. Nam callidus id modo festinabat, Bocchi pacem imminuere, ne moras agitando aliud quam bellum mallet. Imperator postquam de regum societate cognovit, non temere neque, uti saepe iam victo Iugurtha consueuerat, omnibus locis pugnandi copiam facit. Ceterum haud procul ab Cirta castris munitis reges opperitur, melius esse ratus cognitis Mauris, quoniam is nouos hostis accesserat, ex commodo pugnam facere. Interim Roma per litteras certior fit prouinciam Numidiam Mario datam; nam con
Abbreviated transcription (Latin):
torib regẽ ad gssus impellit. uti aduersus tomenos
bellu incipiat. Id ea grã facditis ꝓniꝰq fuit. quod
bocehus ininicio hui̾ce belli legates roma miseert
fedꝰ & amicitiã petitũ. Quiã rẽ oportunissimam
incepto belio pauei impediuerant. ceti auarta qͥs
oũ bonesta atq in honesta. uende mos erat. Etiã
antea iugurte filia bothi nupserat. Uerũ ea necessi¬
tudo apus numidas maurosq ieuis ducit᷑. quia sin¬
guli ꝓopib qͥsꝙ quã pluriinas uxores denas ali. alii
plures habent. s reges eo ampliꝰ. Ita animꝰ mul¬
crtudine distrait̃. Nula ꝓsocia optinet. Parit᷑ õs
uiles st̃. Igͥ in locũ ambob placitũ ȩxercit cõueñ.
Ibi fide data.: accepta: uigurta bochi animum
craciõe sua accendit. ronianos in iustos. ꝓfunda
auaricia. cõmines orũ hostes eẽ. Eandẽ ilos cau¬
sam belli cũ bocho ab̾e quã secũ.: cũ auis gentib

Expanded text:
toribus regem aggressus impellit, uti aduersus Romanos toribus regem aggressus impellit, uti aduersus Romanos bellum incipiat. Id ea gratia facilius proniusque fuit, quod Bocchus initio huiusce belli legatos Romam miserat foedus et amicitiam petitum, quam rem opportunissimam incepto bello pauci impediuerant caeci auaritia, quis omnia honesta atque inhonesta vendere mos erat. Et iam antea Iugurthae filia Boccho nupserat, verum ea necessitudo apud Numidas Maurosque leuis ducitur, quia singuli pro opibus quisque quam plurimas uxores, denas alii, alii pluris habent, sed reges eo amplius. Ita animus multitudine distrahitur: nulla pro socia obtinet, pariter omnes viles sunt. Igitur in locum ambobus placitum exercitus conveniunt. Ibi fide data et accepta Iugurtha Bocchi animum oratione accendit: Romanos iniustos, profunda auaritia, communis omnium hostis esse; eandem illos causam belli cum Boccho habere, quam secum et cum aliis gentibus,
Abbreviated transcription (Latin):
quã uicti abire. S cũ spem aliã cõdicionẽ tan¬
tũ modo equã peteret. gͣci optionẽ cartaginẽsiũ
faciunt. ut ł illi quo fines ppło suo peterent ibi
uiui obruerent᷑. ł eadẽ cõdicione sese quẽ in locũ
uellent ꝓcessuros. Pheleni cõdicione ꝓbata. scq
uitãq suã rei .p. condonauere. Ita uiui obruti¬
sunt. Caitaginenses in eo loco philems fr̃ib aras
cõsec̃uere. Aliiq ilł domi. honores iustitut st̃.
Nẽ adrẽ redeo. Iugurtha p̾quã amissi thala ni¬
chil satis furmũ cont̃ metellũ pritat ꝑ magnas
solitudines cũ paucis ꝓfectꝰ ꝑuenit ad getulos.
genꝰ homitũ ferox. incultẽq ⁊ eo tpr ignarum
nõis romani. Eoꝵ multitudinẽ in unũ coegit.
ac paulatĩ cõsuefac̃ ordines hab̾e. signa sequi.
imꝑtũ obseruare. Itẽ alia imlitalia obseruare.¬
Ttea regis bochi ꝓximos magnis munerib et
maiorib ꝓmissis ad studiũ sui ꝑoue qͥs adiũ

Expanded text:
ondicionem, tantummodo aequam, peterent, Graeci optionem Carthaginiensium faciunt, ut vel illi, quos finis populo suo peterent, ibi viui obruerentur, vel eadem condicione sese quem in locum vellent processuros. Philaeni condicione probata seque vitamque suam rei publicae condonauere: ita viui obruti. Carthaginienses in eo loco Philaenis fratribus aras consecrauere, aliique illis domi honores instituti. Nunc ad rem redeo. Iugurtha postquam amissa Thala nihil satis firmum contra Metellum putat, per magnas solitudines cum paucis profectus pervenit ad Gaetulos, genus hominum ferum incultumque et eo tempore ignarum nominis Romani. Eorum multitudinem in unum cogit ac paulatim consuefacit ordines habere, signa sequi, imperium obseruare, item alia militaria facere. Praeterea regis Bocchi proximos magnis muneribus et maioribus promissis ad studium sui perducit, quis
Abbreviated transcription (Latin):
Nam uͥ mare magnũ eẽ.: cũ scuire uentis cepit.
limum arenãq ⁊ saxa ingentia fiuctus thaut᷑.
Ita facies locoꝵ cũ uentis sumul mutat᷑. Syrtes
A tc̃tu noate sunt. Qius ciitatis linga modo
cõuersa conubio numidarũ. iegũ euatq plera¬
ꝙ sidonier. Quare eo ficdtus retinebant. quod ꝓ¬
cul ab imꝑio regis iugurte etatẽ agebant. Int̾
ilos ⁊ fitquent̾e numidiã. multi uastiq loci exit.
s. qm̃ in has regiones ꝑleptitanorũ negocia ue¬
nimꝰ. nõ in dignũ uidet᷑ eg̃giũ atq mirabile fa¬
ciñ duor cirtaginensiũ memorare. eã rẽ locꝰ
nos adinoniit. Qua tẽpestate cirtaginenses
plereq affrice imꝑtabant. crrenenses quoq ma¬
qni atq opulenti fuere. Ager in mecdio arenos
una specie. neq flum̃ neq mons erat. qͥ finẽ coꝵ
discerneret. Or̃ res cos in magno diut᷑noq bel¬
io int̾ se habuit. squã utriq legiones. item

Expanded text:
Nam ubi mare magnum esse et saevire ventis coepit. Nam ubi mare magnum esse et saevire ventis coepit. limum harenamque et saxa ingentia fluctus trahunt: ita facies locorum cum ventis simul mutatur. Syrtes ab tractu nominatae. Eius civitatis lingua modo conuersa conubio Numidarum, legum cultusque pleraque Sidonica; quae eo facilius retinebant, quod procul ab imperio regis aetatem agebant. Inter illos et frequentem Numidiam multi vastique loci erant. Sed quoniam in eas regiones per Leptitanorum negotia venimus, non indignum videtur egregium atque mirabile facinus duorum Carthaginiensium memorare; eam rem nos locus admonuit. Qua tempestate Carthaginienses pleraque Africa imperitabant, Cyrenenses quoque magni atque opulenti fuere. Ager in medio harenosus, una specie; neque flumen neque mons erat, qui finis eorum discerneret. Quae res eos in magno diuturnoque bello inter se habuit. Postquam utrimque legiones, item
Abbreviated transcription (Latin):
eo mitteret. bomilcarẽ quendã hoiẽm nobilem
facciosũ nouis reb stude. Ad uersũ quẽ neque
imꝑia magistratuũ neq leges ualerent. Ni
id festinaret in sũmo ꝑiculo suã salutẽ. ⁊ illorũ
socios fore. Nã leptitaui iã anã pͥrcipio belli
iugurtini ad bestiã consulem.: p̾ea romanis mi
serant. amicitiã societatẽq rogatũ. Dem̃ ubi ea
impetͣta sunt. semꝑ boni fidelesq mansere. et
cuncta abestia albino metelloq imꝑata ionaue
fecetant. Itaq ab inꝑatore facile que sunt pete¬
anniꝰ p̃fectus. Id oppidũ absidoniis conditũ est.
quos accepimꝰ ꝑfugas: ob discordias ciuiles naui¬
b in eos locos uenisse. Cet̾m sitũ int̾ duas syr¬
tes quib nom̃ exre inditũ ẽ. Nã duo st̃ simus
ꝓpe in extͣma affrica. impares magnitudine pa¬
ni nat᷑a. Quaꝵ ꝓxima st̃ terre. loca. ꝑalta sunt.
ceta uti fors tulit. alia alta intẽpestate uadosa

Expanded text:
eo mitteret: Hamilcarem quendam, hominem nobilem eo mitteret: Hamilcarem quendam, hominem nobilem factiosum, novis rebus studere, advorsum quem neque imperia magistratuum neque leges valerent; ni id festinaret, in summo periculo suam salutem, illorum socios fore. nam Lepcitani iam inde a principio belli Iugurtserant amicitiam societatemque rogatum. Deinde ubi ea impetrata, semper boni fidelesque mansere et cuncta a Bestia, Albino Metelloque imperata naue fecerant. Itaque ab imperatore facile quae peteet C. Annius praefectus. Id oppidum ab Sidoniis conditum est, quos accepimus profugos ob discordias civilis nauibus in eos locos venisse, ceterum situm inter duas Syrtis, quibus nomen ex re inditum. Nam duo sunt sinus prope in extrema Africa, impares magnitudine, pari natura; quorum proxima terrae praealta sunt, cetera uti fors tulit alta alia, alia in tempestate uadosa.
Abbreviated transcription (Latin):
quã utare posse celerttate putabat. Nã talia
consilia ꝑ ocia exoporcunitate capiunt᷑. At̃
metellus ubi oppidanos p̃lio intentos simul
oppidũ ⁊ oꝑib : loco munitũ uidet uallo. las¬
saq menia circũ uenit. Dem̃ iub locis ex copia¬
quã maxime idoneis uincas agere. suꝑ eas agge¬
rẽ iacere.⁊ suꝑ eas aggere impositis turrib opꝰ
ad ministros tutari. Contͣ hec oppidani festina¬
re. ꝑare. ꝓrsus abut̾sq nichil reliquũ fieri. De¬
niq romani multo ante labore pliisq fitigati.
sunt. Preda om̃is aꝑfugis corrupta ẽ. hii pꝰquã
murũ arietib feriri. res suas afflictas uident.
aurũ. atq argentũ.: alia que pͥma dur domũ
regiã conportant. Ibi uino: epulis honerati. il¬
laq: domũ: semet. igni corrũpunt.: quas uic¬
ti ab hostib penas metuerint. eas iꝑsi uolentes pe
ad metellũ uenerant. orantes p̾sidiũ p̃fectũq

Expanded text:
quam vitare posse celeritate putabat: nam talia quam vitare posse celeritate putabat: nam talia consilia per otium et ex opportunitate capi. at Metellus, ubi oppidanos proelio intentos, simul oppidum et operibus et loco munitum videt, vallo fossaque moenia circumvenit. dein duobus locis ex copia maxume idoneis vineas agere, superque eas aggerem iacere et super aggerem inpositis turribus opus et administros tutari; contra haec oppidani festinare, parare; prorsus ab utrisque nihil reliquom fieri. denique Romani, multo ante labore proeliisque fatigati, ; praeda omnis ab perfugis corrupta. Ii postquam murum arietibus feriri resque suas afflictas vident, aurum atque argentum et alia, quae prima ducuntur, domum regiam conportant. ibi vino et epulis onerati illaque et domum et semet igni corrumpunt, et, quas victi ab hostibus poenas metuerant, eas ipsi volentes pepad Metellum venerant orantes, uti praesidium praefectumque
Abbreviated transcription (Latin):
adthalã ꝓficiscit᷑. Dein ubi ad id loci uentũ ẽ.
quo numidis p̃ceꝑat : castra posita sunt. muni
taq tanta repente celo missa uis aque dr̃ ut ea
modo exereitui satis suꝑq foret. Pret̾ca cõniẽtꝰ
spe amplior qr numide ficuti pleriq in noua
dedicione officia intenderant. Cec̃m milites re¬
ligione plinua mag̾ usi st̃. Eaque res niul¬
tũ aĩs eoꝵ addidit. Nã rati sese diis in morta¬
lib cure eẽ. Dein postõ a̾ie contͣ opinionem
iugurte ad thalã ꝑueniunt. Oppidani qͥ se lo¬
corũ. asꝑttate munitos crediderant. magna
atq in solita re ꝑculsi. nichilo signis bellũ pa¬
rire. idẽ nr̃i facẽ. S rex niclul iã infectũ me¬
tello credens. qͥppe qui oiã. arma. tela. locos.
tpr̃a. deniq nat᷑am ipsam cet̾is inꝑitantẽ. in¬
dustria sua uicerat. cũ lib̾is ⁊ magna pecunie¬
płiꝰ uno die. aut una nocte morat᷑ siniulat

Expanded text:
ad Thalam proficiscitur. Deinde ubi ad id loci ventum, ad Thalam proficiscitur. Deinde ubi ad id loci ventum, quo Numidis praeceperat, et castra posita munitaque sunt, tanta repente caelo missa vis aquae dicitur, ut ea modo exercitui satis superque foret. Praeterea commeatus spe amplior, quia Numidae, sicuti plerique in nova deditione, officia intenderant. Ceterum milites religione pluvia magis usi, eaque res multum animis eorum addidit, nam rati sese dis immortalibus curae esse. Deinde postero die contra opinionem Iugurthae ad Thalam perveniunt. Oppidani, qui se locorum asperitate munitos crediderant, magna atque insolita re perculsi, nihilo segnius bellum parare; idem nostri facere. sed rex, nihil iam infectum Metello credens, quippe qui omnia, arma tela, locos tempora, denique naturam ipsam ceteris imperitantem industria vicerat, cum liberis et magna parte pecunilo loco amplius uno die aut una nocte moratus, simulabat
Abbreviated transcription (Latin):
ferme numidas in oĩb pliis inag̃ pedes quã ar¬
ma tutati sunt. Ea fuga iugurcha in pensiꝰ
mͦ reb sius diffidens cũ ꝑfug̃. ⁊ parte eqͥtatus ĩ
solitudines ꝑg̃. Deiñ thalam ꝑuenit in oppi¬
dum magnũ atq opulentũ erat ibiq plerisq
lam flum̃q ꝓxiniũ. uithalẽ spacio milium
qͥii quaginta loca arida atq uasta ẽẽ d gnouerit.
nͥ fruintũ dicrũ decẽ. Cet̾m ut res mͦ. ⁊ alia que
idonea iub portari. Pret̾ea cõquirit ex agris
quã plurimũ potest domiti pecoris. eoꝙ inpo¬
nit uasa cuiꝰcũq mõi. S pleraq lignea collecta
extuguriis numidarũ. Ad hoc finitunis imꝑar
qui se pest regis fugã metello dederartt quod pluri¬
mũ qͥsq aque portarit diem. locũq ubi psto fuĩt¬
ei p̃dicit. Ipse exfiumine quã ꝓximã oppido aquã
ẽẽ sup̃diximꝰ. ium̾̃ta honerat. Eo modo ĩstructꝰ

Expanded text:
ferme Numidis in omnibus proeliis magis pedes quam arferme Numidis in omnibus proeliis magis pedes quam arma tuta sunt. Ea fuga Iugurtha impensius modo rebus suis diffidens cum perfugis et parte equitatus in solitudines, dein Thalam pervenit, in oppidum magnum atque opulentum, ubi plerique lam flumenque proximum in spatio milium quinquaginta loca arida atque vasta esse cognoverat, nisi frumento dierum decem, ceterum utris modo et alia aquae idonea portari. Praeterea conquirit ex agris quam plurimum potest domiti pecoris eoque imponit vasa cuiusque modi, sed pleraque lignea collecta ex tuguriis Numidarum. Ad hoc finitimis imperat, que se post regis fugam Metello dederant, quam plurimum quisque aquae portaret; diem locumque, ubi praesto forent, praedicit; ipse ex flumine, quam proximam oppido aquam esse supra diximus, iumenta onerat: eo modo instructus
Abbreviated transcription (Latin):
cauerat. Cet̃i formidine pars ad romanos. alii
ad regẽ boccũ ꝓfugerant. cu neq bellũ geri sine
minstris posset. ⁊ nouoꝵ fidẽ intanta ꝑfidia ue¬
terũ exꝑi periculosũ ducerent. uagus incertꝰꝙ
agitabat᷑. Neq illi res. neq cõsiliũ. aut qͥsquã
om̃iũ satis placebat. itinera p̃fectosq indi es
mutare. mõ ad u̾sus hostes. int̾dum in solitudi¬
nes ꝑgere. sepe infuga. ac paulopost in armis
spẽ hab̾e. dubitare fidĩ ac uirtuti ppłarium
minꝰ crederet. Itaq quocq intendat res ao u̾¬
se erant. S int̾ eas moras repente sele metel¬
lus eũ excitu ostendit. numide ab iugurcha ꝓ
tp̃r ꝑati instructiq sunt. de iñ pliũ incipit᷑.
Qua in parte rex affuit pugne. ibi aliquandiu
certatũ est. Cet̃i eiꝰ om̃s milites pͥmo congressu
pulsi fugatiq sunt. Romani signoꝵ ⁊ armorum
et aliquãto nũo hostiũ paucorũ potiti sunt. Nõ.

Expanded text:
cauerat, ceteri formidine pars ad Romanos, alii cauerat, ceteri formidine pars ad Romanos, alii ad regem Bocchum profugerant, cum neque bellum geri sine administris posset et nouorum fidem in tanta perfidia ueterum experiri periculosum duceret, varius incertusque agitabat. Neque illi res neque consilium aut quisquam hominum satis placebat: itinera praefectosque in dies mutare; modo aduersum hostis, interdum in solitudines pergere; saepe in fuga ac post paulo in armis spem habere; dubitare, virtuti an fidei popularium minus crederet: ita quocumque intenderat, res aduersae erant. Sed inter eas moras repente sese Metellus cum exercitu ostendit. Numidae ab Iugurtha pro tempore parati instructique, dein proelium incipitur. Qua in parte rex pugnae affuit, ibi aliquamdiu certatum, ceteri eius omnes milites primo congressu pulsi fugatique. Romani signorum et armorum et aliquanto numero, hostium paucorum potiti; nam