comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ideirco exaltatur in oruce. ut pa¬
reat omnibus. ipse est enim dr̃
iudicii. & beati sunt omnes
qui expertaut dnm̃. ex pectantẽ
conuersionem suam quorum
sit autem. & quoc e ista conuersio
sequentia uerba mons trabunt
populus enimsion haebitabit¬
÷ inhierusclem iude ei hocec
aderritempora referunt quan¬
do debcebylone. iniud cceam re
uersur esti populus subzoro babel
& biesu pontifice. Nos autem
ut secepe Iom diximus omnes
repromissibnes quae excedunt
mediocritatem illius. temporis
adxp̃i referamus aduentum
in quo captiuus quondam popu¬
lus parsione dñi liberatus
habitabit insion & in hieruscelẽ
inspeculasa uidelic& : & uisione
peccis : hoc ist inecdesia
parro quod in lx uerbum
additur scĩtatis qui dixerunt
populus enin scs insion habitabit
sic inter praetari possumus.
ut dicamus nellum habitare
Enequaquem plorabir miserans¬
E mis erebitur tui aeduocem
cla moristui statim ut audierit.
Ercr pondebit tibiii Cumreuer¬

Expanded text:
idcirco exaltatur in cruce, ut paidcirco exaltatur in cruce, ut parca omnibus. Ipse est enim Deus judicii; et beati sunt omnes qui exspectant Dominum exspectantem conversionem suam. Quorum sit autem, et quae ista conversio, sequentia verba monstrabunt. Populus enim Sion habitabit in Jerusalem. Judaei haec ad Cyri tempora referunt, quando de Babylone iversus est populus sub Zorobabel et Jesu Pontifice. Nos autem, ut saepe jam diximus, omnes repromissiones quae excedunt mediocritatem illius temporis, ad Christi referamus adventum, in quo captivus quondam populus passione Domini liberatus, habitavit in Sion et Jerusalem, in specula videlicet, et visione pacis, hoc est, in Ecclesia. Porro quod in LXX verbum additur sanctitatis, qui dixerunt: populus enim sanctus in Sion habitat, sic interpretari possumus, ut dicamus nullum habitare nequaquam plorabis, miserans miserebitur tui: ad vocem clamoris tui, statim ut audierit, respondebit tibi. Cum rever
Abbreviated transcription (Latin):
in iudeceam & quo modo si fracta
nacui & compageillius dis soluta
sola cerbor quae mclus dicitur
remaneat & ponectur prosigno
insum mitate montis. siue in ex¬
cel so collesic prosigno atq: iestigi¬
o uixunus &clter resedeant
addĩ potentiam de monstran¬
÷ decm. & tunc inquit scient om¬
÷ nes reliquice iudo qui nunc in¬
÷grediuntur terramecegrpti
ut habitent ibi cum reuersi fue¬
rint interram iudeceam cuius
seriho conpleatur meus anillorũ¬
÷ propterea exspectatdñs ut mise¬
reatur ur̃i &ideo ex al tabitur
parcens uobis quia dr̃ iudiciidñt̃
ltatiomner qui exs pectant eum :¬
andis clementiadĩ ut expeo¬
t& nostram pacenitenticom
Q& donec nos auitus conuentee¬
mur. ille potentem contrahat
manum neferire cogaturauu
id eo actom mniseretur a parc&
ut ex altetur illiusmisericordia
& bonitas creatoris. nota cunctis
ficct uel certe iuxto illud quod
in euangelio loquitur cumexalta¬
tus fuero omnia traham ad me

Expanded text:
in Judaeam . Et quomodo si fracta in Judaeam . Et quomodo si fracta navi et compage illius dissoluta, sola arbor quae malus dicitur, remaneat, et ponatur pro signo in summitate montis, sive in excelso colle: sic pro signo atque vestigio, vix unus et alter resideant, ad Dei potentiam demonstrandam. Et tunc, inquit, scient omnes reliquiae Juda, qui nunc ingrediuntur terram Aegypti, ut habitent ibi, cum reversi fuerint in terram Judaeam, cujus sermo compleatur, meus, an illorum. Propterea exspectat Dominus, ut misereatur vestri, et ideo exaltabitur parcens vobis, quia Deus judicii Dominus: beati omnes qui exspectant eum. Grandis clementia Dei, ut exspectet nostram poenitentiam, et donec nos a vitiis convertamur, ille potentem contrahat manum, ne ferire cogatur. Ideo autem miseretur et parcit, ut exaltetur illius misericordia, et bonitas Creatoris nota cunctis fiat. Vel certe juxta illud quod in Evangelio loquitur : Cum exaltatus fuero, omnia traham ad me,
Abbreviated transcription (Latin):
incunctis regnisterraes. iuxta
auatũniũ. & lxx editionem
om nes cedpccenitenticem. pecca¬
tores & prececiplie hereticos
cohortatur sermodiuinus
quod cum reuersi aouitus. inge¬
muerint &egerint pacenitenti¬
cem saluifiant. & tunc intelle¬
gant ubi prius fuerint & quod
frustrainuanis sperauerint:
cum que cos ced pcenitenticem
cohort&ur illi contrario confi¬
dunt infalsis magistris & in incer¬
to scđi dĩ que uerba audirenolen¬
tes: equos aegrptios desiderant
& eorum uel ocitate. la&antur
quos multiplicari dñs prohebuit:
id circo & ecdesi cesticiuiri eos
uel ociter persequentur. &uni¬
us bellatoris uocem siue quinq
pugnantium quod ecdmenton
& cad quinq: sensus rofprre debe¬
mus mille hoꝵ ines & in condi¬
ta turba fugientium sustinere
Non poterunt: donecrebinquae¬
÷mini quasi malur nacuis. Inuerti¬
c̃emontis & queesi signum suꝑcollẽ :
Scribit & hiere mias quod
interfectis gladio & focme his qui
in cegy ptum confugerant pauc ire¬
manserint quireuersi sint

Expanded text:
nis terrae . Juxta anagogen et LXX editionem, omnes ad poenitentiam peccatores, et praecipue haereticos cohortatur sermo divinus, quod cum reversi a vitiis ingemuerint, et egerint poenitentiam, salvi fiant; et tunc intelligant ubi prius fuerint, et quod frustra in vanis speraverint. Cumque eos ad poenitentiam cohortetur, illi e contrario confidunt in falsis magistris, et in incerto saeculi: Deique verba audire nolentes, equos Aegyptios desiderant, et eorum velocitate laetantur, quos multiplicari Dominus prohibuit . Idcirco ecclesiastici viri eos velociter persequentur, et unius bellatoris vocem, sive quinque pugnantium quod ad mentem et ad quinque sensus referre debemus mille homines et incondita turba fugientium sustinere non poterunt. Donec relinquamini quasi malus navis in vertice montis, et quasi signum super collem. Scribit et Jeremias quod interfectis gladio et fame his qui in Aegyptum confugerant, pauci remanserint qui reversi sint
Abbreviated transcription (Latin):
lando filios abraham quihabue¬
rint similitudinem fidei ab rahã
hoc est populum gentium quiNon
exoperibus sed exfide cebrabe¬
÷ filius ceppellactus est. Voce filii¬
÷ desertores dicit dñs ut face retis
consilium & non ex meor dire¬
mini telamet Nonpersp̃mmeũ
super peccatum. quiambulac
sperantes auxilium
infortitudine phacrao. & haeben¬
tes fiducicm inumbra

Expanded text:
landos filios Abraham , qui habuelandos filios Abraham , qui habuerint similitudinem fidei Abraham, hoc est, populum gentium, qui non ex operibus, sed ex fide Abraham filius appellatus est. Cap. XXX Vae filii desertores, dicit Dominus: ut facereticonsilium, et non ex me; et ordiremini telam, et non per Spiritum super peccatum, qui ambulatsperantes auxilium in fortitudine Pharaonis, habentes fiduciam in umbra
Abbreviated transcription (Latin):
ficabunt scenctum quior¬
tus est de iacob. & dm̃ ifrahel
docebunt ingentibus ut idolis¬
÷ derelictis dicant quoem falsee¬
÷ possiderunt patres nostri
idolec & non est in illis
qui plurat. & tuncscient
quinunc errent. spũ intel¬
legenticm dĩ & quiquondecm
insolitudine murmurabacnt
contra dnm discent legeni
cuius prius notiticem
Non habebaent: si enimreci¬
pissent morsen : recepissent
dellolo quebectur quod in prin¬
cipio capituli luxte hebreicũ
trans tulimus. haccdicitd ñs
ad domum lacob quiredemit
quondam abrahcm &eduxit
decal deccis & interrocmn
repromissionis Induxit. per¬
spicuepaetet: Illud autem
quod lxx trans tulerunt
Hecet dicit dñs superdomum
lae cob quam sepec rabit ab ce¬
braham Sic intellegi po
test quod scribas & phariscce¬
os quid ñmblasphe inabant
sepacra uerit ab eobra ham quiui¬
dit diemdiũ & lcctectus est.
si enim fuissont filii abraheem
fecissent operae cobrahecm.
& cepostolus disputat eos ceppel¬

Expanded text:
ficabunt Sanctum qui orficabunt Sanctum qui ortus est de Jacob, et Deum Israel docebunt in gentibus, ut idolis derelictis, dicant: quam falsa possederunt patres nostri idola, et non est in illis qui pluat; et tunc scient qui nunc errant spiritu, intelligentiam Dei, et qui quondam in solitudine murmurabant contra Dominum, discent Legem, cujus prius notitiam non habebant. Si enim recepissent Moysem, rede illo loquebatur. Quod in principio capituli juxta Hebraicum transtulimus: Haec dicit Dominus ad domum Jacob, qui redemit quondam Abraham, et eduxit de Chaldaeis, et in terram repromissionis induxit , perspicue patet. Illud autem quod Septuaginta transtulerunt: Haec dicit 400 Dominus super domum Jacob quam separavit ex Abraham, sics et Pharisaeos, qui Dominum blasphemabant, separaverit ab Abraham, qui vidit diem Domini, et laetatus est . Si enim fuissent filii Abraham, fecissent opera Abraham. Et Apostolus disputat eos appel
Abbreviated transcription (Latin):
÷spũ intellectum. & musitatores¬
:Non modo confunderet
ice cob nequece Nunc faciem
÷mutabit sed cum uiderint
÷filios suos operamea.
÷Propter me sc neti ficcbunt
nomen meum & sconctifica¬
israheltimebunt scient¬
qui errant spũ intellegen¬
tiam. & musitatores
discent oboedienticm
quod que sequitur & lin gucce
belbut tientes discent loqui
pacem obelo pracenotan dumest
Cum audierint inquit surdi
uerbec libri. & oculi caecorum
uiderint libaenus que conuer¬
sus fuerit inchermer &chemel
reputectur in scd tum
Ita ut mites & pauperes
lece tentur indño & superbus
Inlusorque defecicct. tunc
confundetur loc cob quimodo
inter imnon confundetur
significat ccutem
Isc icetem poree & uultus
illius erubescer ut rubor atq
confusio occasiosit scclutis:
degenere iudeceorum. In medio
nationũ dñi ꝑpetrare uirtu¬
tes & xp̃i nomengentibus¬
÷ praedicare & dicere
Pater noster quies incȩlis
sanctific& urNomen
tuum. Illienum sceneti¬

Expanded text:
spiritu intellectum et mussitatoresspiritu intellectum et mussitatoresNon modo confundetur Jacob: neque nunc faciem mutabit; sed cum viderit filios suos opera mea: propter me sanctificabunt nomen meum, et sanctificaIsrael timebuntqui errant spiritu, intelligentiam: et mussitatores discent obedientiam, quodque sequitur ÷ et linguae balbutientes discent loqui pacem  obelo praenotandum est. Cum audierint, inquit, surdi verba libri, et oculi caecorum viderint: Libanusque conversus fuerit in Charmel, et Charmel reputatus in saltum, ita ut mites et pauperes laetentur in Domino, et superbus illusorque deficiat: tunc confundetur Jacob qui modo interim non confunditur. Significat autem Isaiae tempora. Et vultus illius erubescet, ut rubor atque confusio occasio sit salutis, de genere Judaeorum, in medio nationum Domini perpetrare virtutes, et Christi nomen gentibus praedicare, et dicere: Pater noster, qui es in coelis, sanctificetur nomen tuum . Illi enim sancti
Abbreviated transcription (Latin):
ut negarent uerbum dĩui uioa¬
& incaclo ponerent Ossuuin
significat autem dae monces
quine qua quec in ipsi homines
faciebant in sermone peccare
ucriis dogincctibus pblccsphe¬
mantes & arguentem inporta
Atque iuditio quantum inseerat
sub plantabant. & cc̃ iustitic i¬
declincre faciebant
quierat in portis filice sion
exaltactus deportis ritilbane¬
mortis corripiebateos
quioderant inportis arguen¬
tem. quece nos super mutu¬
dicebulo & congelis eius intelle¬
ximus. ncc recrei contree
scribaes & phccris cceos
dicta cerbitrantur quod de¬
quiprius inludebant populo
traditionibus pessimis.
& ad decipiendos principes
die noctu que uigilcebant
÷ haecdicit dñs addomum ic cob¬
÷ quiredimit ab recam non confun¬
d&ur lacob nec modo uultur cius
crubesc& sedcumuiderit
filiossuos opera manuum me arũ¬
÷ in me dio fui scĩficantes¬
÷ no menmeum & scĩ ficabeent
scm̃ lacob & dm̃ israhel
prccedicabunt & scient errantes

Expanded text:
ut negarent Verbum Dei, eut negarent Verbum Dei, et in coelo ponerent os suum. Significat autem daemones, qui nequam ipsi, omnes faciebant homines in sermone peccare, variis dogmatibus blasphemantes, et arguentem in porta atque judicio, quantum in se erat, supplantabant, et a justitia declinare faciebant, qui erat in portis filiae Sion, exaltatus de portis mortis; et corripiebat eos qui oderant in portis arguentem. Quae nos super diabolo et angelis ejus intelleximus, Nazaraei contra Scribas et Pharisaeos dicta arbitrantur, quod dequi prius illudebant populo traditionibus pessimis; et ad decipiendos simplices die noctuque vigilabant, haec dicit Dominus ad domum Jacob qui redemit Abraham non modo confundetur Iacob nec modo vultus eius erubescet sed cum viderit filios suos opera manuum mearum in medio sui sanctificantes nomen meum et sanctificabunt Sanctum Iacob et Deum Israhel praedicabunt et scient errantes
Abbreviated transcription (Latin):
quorum princips in psedmis.
ait hic pauper clamceuit.
& dñs exaudiuit illum
& qui ludicabit. pauperos.
÷populi & scluos facit filios paupe¬
rum. De quodicitur cediudoceos¬
÷ consilium pauperis sprouistis
Addent in dño lgetiticom
Vt ui gloricetur in dño glorie¬
tur. & pauperes homines
si ue desperccti ab omnibus
cet que contempti.
qui legis prius Notitioem
non hecbebcent in scõ is rechel
exultaebunt quiccit
scĩ estote qnm̃ ego scs sum
Omnis que est exultatio
qnm̃ defecit qui prece ueclebcot
consum matus est
in lusor siue cerragans & super¬
bus quidixerat.
fortitudinem facioem & scc¬
pienticicem auferam¬
& fines gentium & fortitudi¬
nem eorum uastabo.:
Qui omnib Inludebect inteentum
ut scs̃ quoque dicer& lumbi
mei impleti sunt inlusionibus
& succisi sunt siue deletiomnes
qui uigilcebent suꝑ iniquitatẽ
quorum prp̃t mecla suigilices non
dormitat interitus qui peccare
facielicont uniuer sum hominum
genus in uerbo blas phemicce Iun

Expanded text:
quorum princeps in psalmis quorum princeps in psalmis ait: Hic pauper clamavit, et Dominus exaudivit illum ; et, qui judicabit pauperes populi, et salvos faciet filios pauperum , de quo dicitur ad Judaeos: Consilium pauperis sprevistis, addent in Domino laetitiam, ut qui gloriatur, in Domino glorietur ; et pauperes homines sive desperati ab hominibus atque contempti, qui legis prius notitiam non habebant, in Sancto Israel exsultabunt, qui ait: Sancti estote, quoniam ego sanctus sum . Omnisque est exsultatio: quoniam defecit qui praevalebat. Consummatus est illusor, sive arrogans, et superbus, qui dixerat: Fortitudine faciam et sapientia, auferam fines gentium et fortitudinem earum vastabo; qui omnibus illudebat, in tantum ut sanctus quoque diceret: Lumbi mei repleti sunt illusionibus . Et succisi sunt, sive deleti omnes qui vigilabant super iniquitatem, quorum propter malas vigilias non dormitat interitus: qui peccare faciebant universum hominum genus in verbo blasphemiae,
Abbreviated transcription (Latin):
Quorum feccilis inter precetiaetio
est celiquilatheo docio
& syminec clis transtulerunt
tenebras & cceliginem
oculi cececorum uidebunt
& ostenderent
gentium popalo
qui prius cocecus erat
xp̃i sce cracmentee. pandendec
Iuxta illud quod dicitur
tenebrosa cc quoo: In nubibusaetis
÷ & in eodem psalmo dedõ scriptum ẽ
÷posuit tenebras lectibulum
suum & in pro uerbiis legimus
Hacecaudiens scȩpiens scepienti¬
orerit & prudens gubernationẽ
possidebit. Intelleget pacra¬
bulcem & tenebrosum
sermonem dicta scepientium
: &enig maeta. Denique.
& morses ut intelle geret
&uider& dm̃ innubem ingres¬
sus est & incaliginem.
De quo in pscelmodicitur caligo
sub pedibus eius. Cum ccutẽ
prius caeciuel mistica
quace que cons pexerint
Vel decaecitate & te nebris oculos
leuccuerint. Aduidendum
ut sedentibus inte nebris
& umbra mortis oricetur
lumenuerum. Tunc mites
dequibus scriptumest.
Becetimites qum̃ ipsi posside¬
bunt terram. siue pauperes

Expanded text:
quorum facilis interpretatio quorum facilis interpretatio est; Aquila et Theodotio et Symmachus transtulerunt: Tenebras et caliginem oculi caecorum videbunt: ut ostenderent gentium populo, qui prius caecus erat, Christi sacramenta pandenda, juxta illud quod dicitur: Tenebrosa aqua in nubibus aeris . Et in eodem psalmo de Deo scriptum est: 398 Posuit tenebras latibulum suum . Et in Proverbiis legimus: Haec audiens sapiens sapientior erit: et prudens gubernationem possidebit: et intelliget parabolam et tenebrosum sermonem, dicta sapientium et aenigmata . Denique et Moyses ut intelligeret et videret Deum , in nubem ingressus est et in caliginem, de qua in Psalmo dicitur: Caligo sub pedibus ejus . Cum autem prius caeci vel mystica quaeque conspexerint, vel de caecitate et tenebris oculos levaverint ad videndum, ut sedentibus in tenebris et umbra mortis oriatur lumen verum: tunc mites de quibus scriptum est: Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram : sive pauperes,
Abbreviated transcription (Latin):
insceltum & infruc tuosce lignce
reputetur Quod cum dicere
non potuerunt. audicent libecnum
qui inter praetatur de albatio
referriad populum gentium
quilotus indño & purgatis sordi¬
bus pristinis totus mundus
super frcctru elem suum
&istum populum traens ferri
inchermel hoc est incircumcisionis
scienti no ut spiritalis & uere
circumcisionis mis tericere¬
cognoscat & in locosit quondocm
populi iudace orum
Illos ccutem qui xp̃m suscipe¬
re noluerunt reputari
in saltum & in cerbores steri¬
les qua e non possunt
cumlignis fructiferis lecũdene
dnm cum ccutem libcnus incher¬
mel & cher mel in sed tum fuerit
commutatus tuncqui prius
sordierent & uerbac libri prophe¬
tici ccudire non potereont
De quo su prit diximus quod omnis
scripturee scc̃ unus liber
eppelletur. diaente eccle si ceste
germo se pientium tam quam
quie conciliis daeti sunt cepastore
uno. Audient & loquentur
quod inter praetatur ad ceperi¬
re: quod que nos uertimus
dete nebris &cceligine oculi
cccecorum uidebunt

Expanded text:
in saltum, et infructuosa ligna reputetur? Quod cum dicere non potuerint, audiant Libanum, qui interpretatur dealbatio, referri ad populum gentium, qui lotus in Domino et purgatis sordibus pristinis, totus mundus super fratruelem suum : et istum populum transferri in Charmel, hoc est, in circumcisionis scientiam, ut spiritualis et verae circumcisionis mysteria recognoscat: et in loco sit quondam populi Judaeorum: illos autem qui Christum suscipere noluerunt reputari in saltum, et in arbores steriles, quae non possunt cum lignis fructiferis laudare Dominum. Cum autem Libanus in Charmel, et Charmel in saltum fuerit commutatus, tunc qui prius surdi erant, et verba libri prophetici audire non poterant de quo supra diximus, quod omnis Scriptura sancta unus liber appelletur, dicente Ecclesiaste : Sermones sapientium tamquam qui a conciliis dati sunt a pastore uno  audient, et loquentur,quod interpretatur, adaperire . Quodque nos vertimus, de tenebris et caligine oculi caecorum videbunt,
Abbreviated transcription (Latin):
lerunt. uisso qua dru pedum inde¬
serco superior expositio quecm
latissime: historiace replgca¬
tione texuimus. huiur loci ẽ
inter pretatio. quod iuxta consu¬
etudinem prophetalem onus
id estpondus & sarcinco crucieo¬
tum atq poenacrum: non solum
super bcbrlonem & philistiim
gyptum. & desertum macre
dum ac quoque.

Expanded text:
lerunt, Visio quadrupedum in delerunt, Visio quadrupedum in deserto. Superior expositio, quam latissime historiae replicatione texuimus, hujus loci est interpretatio, quod juxta consuetudinem prophetalem, onus, id est, pondus et sarcina cruciatuum atque poenarum, non solum super Babylonem et Philisthiim, gyptum, et desertum mare, Idumaeam quoque
Abbreviated transcription (Latin):
qui dam hunclocum contra
decim tribus in saemria scriptũ
putant quod aeb&e grptiis
auxilia postulantes captisunt
ab ocsiriis iuxta trophologiaem
omnes qui dĩ relegione contẽ¬
tare uertuntur Ad uomi¬
tum suum & nomine perdito
filiorum inpudendis simꝗͥ
canis ceppellantur. In eunt
consilium non perdñm & fe¬
riunt foedur Non pers p̃m
dñi: adduntq peccata peccatis
ut superati blcidientibus uiti¬
is &icm dogmcctum recipi¬
ant prac uitactem. & descendant
inace grptite nebras quaeren¬
tes auxilium phacraonis quireg¬
nat incce grypto. Cuius
protectio educit in igno minicem
& in obprobrium sempiter Num:
sunt enim intecnis in mandeto
uidelic& humilicotque de lecto
principes eius pessiminuntii
qui frustra laborant superpopu¬
lum quieis prodesse non poterit:
sicut enim scõs magis tros iuucet
discipulorum scclus : sic perditio
seductorum perdit peetri¬
cerchacs eorum qui ad aegr p¬
tioc auxilic confugerunt
Onus iumentorum custripro

Expanded text:
Quidam hunc locum contra Quidam hunc locum contra decem tribus in Samaria scriptum putant, quod ab Aegyptiis auxilia postulantes, capti sint ab Assyriis. Juxta tropologiam: Omnes qui Dei religione contempta, revertuntur ad vomitum sufiliorum impudenti simi canes appellantur, ineunt consilium non per Dominum, et feriunt foedus non per Spiritum Domini: adduntque peccata peccatis, ut superati blandientibus vitiis, etiam dogmatum recipiant pravitatem: et descendant in Aegypti tenebras, quaerentes auxilium Pharaonis, qui regnat in Aegypto, cujus protectio ducit in ignominiam et in opprobrium sempiternum. Sunt enim in Thanis in mandato videlicet, humili atque dejecto principes ejus pessimi nuntii qui frustra laborant super populum, qui eis prodesse non poterit. Sicut enim sanctos magistros juvat discipulorum salus, sic perditio seductorum perdit patriarchas eorum qui ad Aegypti auxilium confugerunt. Onus jumentorum Austri Pro
Abbreviated transcription (Latin):
principestui & nuntittui
us que cones peruenerunt
legendum quods̃ preto dĩconsi¬
lio principessuos adtanis
Urbem & egypti miserint inquee
domus phccrao regice fuit.
& sub morse signae. ac portenta
Purima perpetrata sunt
dicente psalmo quece fecit mira¬
bilice Interracce grpti in cã¬
÷ potaneos. Etidem isccices¬
÷ contra ccegrptum loquitur
ibi sunt Nunc sa pientes tui
÷ad nuntient tibi & dicant
quid cogitauerit dũs.¬
÷s cebaebth. contra ccegrptum¬
÷ defecerunt principes te neos
÷ quos eodem tempore.
defecisse cominemorcet¬
÷ quacudo dñs Ingressus est¬
÷ ccegrptum super nubem.¬
÷ leuem. ãnẽs ccutem urbem¬
÷ ccegrpti incelioloco Non
legimus sed eo quod acit nunti¬
: tuiusque ãnẽs peruenerunt
⁊ Intellegimus ultimcẽ luxta aechi¬
opaes & blemmiasesse ccegypti
ciuitatem. Pro quo septuce¬
ginta inter praetatisunt
Nuntii pessimi frustra labora
bunt qui confisisunt super
populumaegrpti qui eis pro¬
des senon potuit & fuerunt
in ob probrium sempiternum

Expanded text:
principes tui, et nuntii tui usque ad Hanes pervenerunt, legendum, quod spreto Dei consilio, principes suos ad Tanis urbem Aegypti miserint, in qua domus Pharaonis regia fuit, et sub Moyse signa atque portenta plurima perpetrata sunt, dicente Psalmographo: Qui fecit mirabilia in terra Aegypti, in campo Taneos . Et idem Isaias contra Aegyptum loquitur: Ubi sunt nunc sapientes tui? annuntient tibi, et dicant, quid cogitaverit Dominus sabaoth contra Aegyptum. Defecerunt principes Taneos , quos eo tedefecisse commemorat, quando Dominus ingressus est Aegyptum super nubem levem. Thanes autem urbem Aegypti in alio loco non legimus: sed ex eo quod ait: « Nuntii tui usque Thanes pervenerunt, » intelligimus ultimam juxta Aethiopas et Pleminas esse Aegypti civitatem, pro quo Septuaginta interpretati sunt: « Nuntii pessimi frustra lbunt, qui confisi sunt super populo Aegypti, qui eis prodesse non potuit, et fuerunt in opprobrium sempiternum.
Abbreviated transcription (Latin):
ferenter aurũ ettus & greger
cedar congregabuntur in hieru¬
salem & arieter nabaioth pro¬
perabunt &erunt placabilos
hostiue suꝑ altaredm̃ : Quodq
intitulo ponitur prophacas secũ
suboria et ioacham ecahur ece
rochia regib iuda nonut in alus
prophetis confuse intellegendũ c̃
ut nesciamur quid sub quos peciu¬
lit̃ rege diccũ sic: sedusq ad finẽ
uoluminis scritum refertur
quid scorsum suboria et quid sub
io ath&m et quid sub uhad quid
sub erechia ci adño reuelatũ sit:
sciamus quoq: er ecͥam inhicrusa¬
lem xiiͣ anno romoli qui sui no¬
minis initalia condidit ciuitatẽ
regnare coepirse ut liquido ap¬
pareat quunto antiquiorer sint
nostrae historiae quã gentium
cetenirum Interpnaetatur aut̃
confessio hicrusalem uisio pa

Expanded text:
ferentes aurum et thus: et greges ferentes aurum et thus: et greges Cedar congregabuntur in Jerusalem, et arietes Nabaioth properabunt, et erunt placabiles hostiae super altare Domini Quodque in titulo ponitur prophetasse eum sub Ozia, et Joatham, et Achaz, et Ezechia, regibus Juda, non ut in aliis Prophetis confuse intelligendum est, ut nesciamus quid sub quo specialiter rege dictum sit: sed usque ad finem voluminis scriptum refertur, quid seorsum sub Ozia, et quid sub Joatham, et quid sub Achaz, et quid sub Ezechia ei a Domino revelatum sit. Sciamus quoque Ezechiam in Jerusalem duodecimo anno Romuli, qui sui nominis in Italia condidit civitatem, regnare coepisse: ut liquido appareat, quanto antiquiores sint nostrae historiae, quam gentium caeterarum. Interpretatur autem confessio: Jerusalem, vis
Abbreviated transcription (Latin):
decelestibus int̃p̃tari. et isaiam
subpersona dni saluatoris. quod
cap̃tiui tatẽ illius prouintiue in
nostraterra pruenunti& et pos¬
tea reditũ conscensumq ad montẽ
scm̃ indieb nouirsimis: quȩ nor con¬
traria xp̃i anonuim fidei iudicanter
uniuersa dispicimus. et sequentes
historiȩ ueritatẽ sc int̃ praeta mur
spiritalit̃ ut quicquid illi deceler¬
tihierus alem somniant refera¬
mur ad xp̃i ecclesiã et ad eos quiuel
propt̃ peccata ogrediuntur exea:
uel ob pacnitentiã reuertuntur
ad sedem pristinã. Dequa ecillud
in hoc eodẽ proph&a dici arbitra¬
mur. in luminare inluminare hie¬
rusalem uenitenim luxtua et glo¬
ria dñi superte osta est : Et inte ap¬
parebit dñs & gloria illius super
te ostenditur & gradientur re¬
ges inluminetuo. & genter insplen¬
doretuo: quando uenient omnes
filiicius delonge & filu illiur in hu¬
meris postabuntur. & operient
eam cameli madian. & gepha ad¬

Expanded text:
de coelestibus interpretari, et Isaiam de coelestibus interpretari, et Isaiam sub persona Domini Salvatoris: quod captivitatem illius provinciae in nostra terra praenuntiet, et postea reditum conscensumque ad montem sanctum in diebus novissimis. Quae nos contraria Christianorum fidei judicantes, universa despicimus, et sequentes historiae veritatem, sic interpretamur spiritualiter, ut quidquid illi de coelesti Jerusalem somniant, referamus ad Christi Ecclesiam, et ad eos qui vel propter peccata egrediuntur ex ea, vel ob poenitentiam revertuntur ad sedem pristinam, de qua et illud in hoc eodem Propheta dici arbitramur: Illuminare, illuminare, Jerusalem: venit enim lux tua, et gloria Domini super te orta est: et, In te apparebit Dominus, et gloria illius super te ostendetur: et gradientur reges in lumine tuo, et gentes in splendore tuo: quando venient omnes filii ejus de longe, et filiae illius in humeris portabuntur, et operient eam cameli Madian, et Epha, af
Abbreviated transcription (Latin):
super thronum exclsum & ele¬
uatũ & seraphim duo incircuitu
cius sed quaedicta sunt parrant:
Sid ẽ audi caelum & auribus ꝓcipe
÷torra et haec dicit dñr dr̃ ad
Sidumeã uuditũ uudiui ad ño et
legatũ ud gentes misit prophe¬
tae enĩ prius uocabantur uiden¬
ter : quidicere poterant. oculi
nr̃i semꝑ ad dnm̃. Et ad te leuaui
oculos meos quihabitas incęlo
unde & aposcolis as aluatore prȩ¬
cipitur. leuate oculos urõr et
uidete regiones quialã albae sunt
ud mersem Istos cordis oculos
& sponsa habebat incantico can¬
ticorim. Cuisponsus dicit. uulne¬
rasti cormeum soror mea spon¬
sa uno ex oculistuis. Et in euange¬
lio legimus lucerna corporistui
est oculustuus. Inuetere quoq
dicitur instrum̃to quod populur
uiderit uocẽdĩ. ex quo montani
deleram̃ta conticeant qui in ex¬
tasi & cordis amentia prophetas
putat uenturu dixisse. neq enĩ
uidere poterant quodignorabant:
scio quordã iudeã et hierus alem

Expanded text:
super thronum excelsum et elesuper thronum excelsum et elevatum et Seraphim duo in circuitu ejus; sed quae dicta sunt, narrant, id est: Audi, coelum, et auribus percipe, terra . Et: Haec dicit Dominus Deus ad Idumaeam. Auditum audivi a Domino, et legatum ad gentes misit . Prophetae enim prius vocabantur videntes, qui dicere poterant: Oculi nostri semper ad Dominum . Et: Ad te levavi oculos meos qui habitas in coelo . Unde et Apostolis a Salvatore praecipitur: Levate oculos vestros, et videte regiones: quia jam albae sunt ad messem . Istos cordis oculos, et sponsa habebat in Cantico Canticorum, cui sponsus dicit: Vulnerasti cor meum, soror mea sponsa, uno ex oculis tuis . Et in Evangelio legimus: Lucerna corporis tui est oculus tuus . In veteri quoque dicitur instrumento, quod populus viderit vocem Dei . Ex quo Montani deliramenta conticeant, qui in ecstasi, et cordis a mentia Prophetas putat ventura dixisse: neque enim videre poterant quod ignorabant. Scio quosdam Judaeam et Jerusalem
Abbreviated transcription (Latin):
etasen &igala ad. & galileam
omnem terrã neꝑthali & trans¬
tulit cor in aserios. ex quoos¬
tenditur uicina cuersione sama¬
riae in conmonitionẽ dua nim tri¬
buum huec uniuersa narrari
Ouius aut̃ ipse ẽ qui& at urias du¬
plici nomine. et uno quidem utq
eodom temporcasaiam oseo. iohel
et amos. prophetasse ex regibus
qui ponuntur intitulo cognosci¬
mus sed principium uerbi dñi
fuit in osee. filio beheri. amor
autem pat̃ isaiȩ non ut pleriq
autumant. tertiur xii ꝓpheta¬
nuim .ẽ. sed alius diuersisq: apud
hebreos scribuntur lit teris: iste
primã & extremã litteras hab&
aleph et sade ille air & samech
& iste secundum quordã interp̃¬
tatur fortitudo siue robustus
Ille populus durur uel grauis
de quo in amos plenius diximus.
Non solum aut̃ hic proph&a sed
& alii cum habeant intitulo. Visio
quã uidit isaias siue abdias non in¬
fernt quiduiderint uerbi gra¬
tia Uididnm sabaoth sedentẽ

Expanded text:
et Asor et Galaad et Galilaeam, et Asor et Galaad et Galilaeam, omnem terram Nephthali, et transtulit eos in Assyrios . Ex quo ostenditur, vicina eversione Samariae in commonitionem duarum tribuum haec universa narrari. Ozias autem ipse est, qui et Azarias, duplici nomine. Et uno quidem atque eodem tempore Isaiam, Osee, Joel, et Amos prophetasse, ex regibus qui ponuntur in titulo, cognoscimus: sed principium verbi Domini fuit in Osee filio Beeri. Amos autem pater Isaiae, non ut plerique autumant, tertius duodecim Prophetarum est, sed alius; diversisque apud Hebraeos scribuntur litteris. Iste primam et extremam litteras habet ALEPH et SADE ; ille AIN et SAMECH : et iste secundum quosdam interpretatur fortitudo, sive robustus; ille populus durus vel gravis: de quo in Amos plenius diximus. Non solum autem hic propheta, sed et alii cum habeant in titulo: Visio quam vidit Isaias, sive Abdias, non inferunt quid viderint. Verbi gratia: Vidi Dominum Sabaoth sedentem
Abbreviated transcription (Latin):
uidit suꝑiudã & hierus alẽ indi¬
ebus oriae iothiam. abat ere¬
huo regũ luda. proludã in
quosignificantur duuetribus lax
et theodotio posuere uideam.
quȩ totã terrã xii tribuũ osten¬
dit. Et proco quod nor ex hebreo
uertimus suꝑ iudã et hierus alẽ.
illi int̃p̃tatis unt contraiudeã
& hierus alem : Simmachus mo¬
resuo manifestius deiuda & hie¬
rus alẽ ut nec prospera nec ad¬
uersa uelittitulo de monstrari
sed eaquȩ deiuda & hierus alẽ in
utrãq pastem profeticus ser¬
mo praedixerit. ergo isaias¬
÷ principaliter deduabus loqui¬
tur tribubus iuda & beniamin
exceptis .X. quae insamaria e¬
rant & uocabantur efraim &
i.ł. et quis subaria rege iude
& hierus alẽ phulrex assrrio¬
sum uastare. iam coeperat. De¬
niq quinquagesimo & secundo
imperueius anno regnante apud
sa mariã phacee filio romeliae
uenit thegluth ꝓhalasar rex as¬
syriorim & coepit achion & abel
domum maacha & ianue & cedes

Expanded text:
vidit super Judam et Jerusalem, in dividit super Judam et Jerusalem, in diebus Oziae, Joatham, Achaz et Ezechiae, regum Juda. Pro Juda, in quo significantur duae tribus, LXX et Theodotio posuere, Judaeam, quae totam terram duodecim tribuum ostendit. Et pro eo quod nos ex Hebraeo vertimus, super Judam eti interpretati sunt, contra Judaeam et Jerusalem. Symmachus more suo manifestius, de Juda et Jerusalem; ut nec prospera, nec adversa velit titulo demonstrari: sed ea quae de Juda et Jerusalem in utramque partem Propheticus sermo praedixerit. Ergo Isaias principaliter de duabus loquitur tribubus, Juda et Benjamin: exceptis decem, quae in Samaria erant, et vocabantur Ephraim et Israel; et quas sub Ozia rege Juda, et Jerusalem, Phul rex Assyriorum vastare jam coeperat. Denique quinquagesimo et secundo imperii ejus anno, regnante apud Samariam Phacee filio Romeliae, venit Teglathphalasar rex Assyriorum, et cepit Ajon et Abel, domum Maacha: et Janoe et Cedes
Abbreviated transcription (Latin):
cuius amicitus nuper usisumus
ab eo loco ubiscriptũ ẽ. consola¬
mini conselamini populum me¬
corhierus alẽ usq: ad finẽ uolu¬
A palinaris aut̃ more sto sicex
ponic omnia. ut uniuersa trans¬
currat & punetis quib: dã atq
int̃uallis immo compendus gran¬
disuiae spatia praet̃ uol& ut ñtã
conm̃tarios quã indices capitu¬
lonim nos legere credamus ex
quo anĩ aduertis. quantȩ diffi¬
cultatis sit ut latini nĩ quonĩ
aurer fastidiose sunt & ad intel¬
legendas scribtuncsscãs nuusiant
plausuq tantũ eloquentiae de¬
lectantur. mihiignoscant si ꝓ¬
lixius locutur fuero. Cũ isaias
uersuũ ut aequalis aut maior
sit sic ubi aut̃ praet̃missis. Laex
dehebracica disputaui: Illud in
causa ẽ. Quod aut eadẽ autsi¬
milia sunt pleraq cumceteris
et duplicieditione proposita
noluilibros explanationis ex¬
tendere qui&iã in simpliciex¬
positione modũ breuitatis ex¬
cedunt sediã ꝓpositũ ꝑsequamur:

Expanded text:
cujus amicitiis nuper usi sumus, cujus amicitiis nuper usi sumus, ab eo loco ubi scriptum est: Consolamini, consolamini populum mecor Jerusalem , usque ad finem voluApollinaris autem more suo sic ponit omnia, ut universa transcurrat, et punctis quibusdam atque intervallis, immo compendiis grandis viae spatia praetervolet: ut non tam Commentarios quam indices capitulorum nos legere credamus. Ex quo animadvertis, quantae difficultatis sit, ut Latini nostri, quorum aures fastidiosae sunt, et ad intelligendas Scripturas sanctas nauseant, plausuque tantum eloquentiae delectantur, mihi ignoscant, si prolixius locutus fuero; cum Isaias versuum, aut aequalis, aut major sit. Sicubi autem praetermissis LXX de Hebraico disputavi, illud in causa est quod aut eadem, aut similia sunt pleraque cum caeteris, et duplici editione proposita, nolui libros explanationis extendere, qui etiam in simplici explanatione modum brevitatis excedunt. Sed jam propositum exsequa
Abbreviated transcription (Latin):
Et audiam quid loquatur in medñs
dr̃ unde post historiae ueritatẽ
spiritaliter accipienda sunt omĩa
& sic iudea & hionsalem habrllon
acgrptus & desertũmare. idumea
& arabia acuallis uisionis & adex¬
cremũ terur & uisio quadrupedũ
intellegende sunt ut cuncta quae¬
ramus insensu. Ec inomnib: his
quasi sapiens & arcitectur. paulis
a postolur iaciat fundam̃tũ. quod
non ẽ aliud praet̃ xp̃m ihm̃:¬
dibrum uelle disserere inquoma¬
iorũ nostrũ ingenia sud auerint :
Ereconimdico. Cetenm. apudla¬
tinos grandesilentiũ ẽ. praeter +¬
scaẽ memoriȩ martỹrem uictu¬
rinum. qui cum a postolo dicere
poterat : & siimperitus sermone
nontamen scientia : scribit enĩ
in hunc proph&am iux taediti¬
ones quat euor usq: ad uisionẽ
quadrupedũ indeserto origenis
tatiodan duo ad gratã libri qui
pscudo phigraphi putantur
pellare. Eusebius quoque pam¬
phili iuxahistoriã explanationẽ
XV edidit uolumina Et drdimur

Expanded text:
. Et: Audiam quid loquatur in me Dominus . Et: Audiam quid loquatur in me Dominus Deus . Unde post historiae veritatem, spiritualiter accipienda sunt omnia: et sic Judaea et Jerusalem, Babylon esertum mare, Idumaea et Arabia, ac vallis Visionis, et ad extremum Tyrus, et Visio quadrupedum intelligenda sunt; ut cuncta quaeramus in sensu, et in omnibus his, quasi sapiens architectus Paulus apostolus jaciat fundamentum, quod non est aliud praeter Chlibrum velle edisserere, in quo majorum nostrorum ingenia sudaverunt: Graecorum dico. Caeterum apud Latinos grande silentium est, praeter sanctae memoriae martyrem Victorinum, qui cum Apostolo dicere poterat: Etsi imperitus sermone, non tamen scientia . Scripsit enim in hunc Prophetam juxta editiones quatuor, usque ad Visionem quadrupedum in deserto, Origenes ραπόδων, duo ad Gratam libri, qui pseudographi putantur;pellare. Eusebius quoque Pamphili juxta historicam explanationem quindecim edidit volumina; et Didymus,
Abbreviated transcription (Latin):
gare non possumus Et morses
omnieruditus supientia loque¬
batur ad dnm et dñs responde¬
batei Et dedanihele ad principt̃
trridicitur nũ quid sapientior
es danihele: et dauid sapiens
incerta & occulta sapientiȩ tuẽ
manifestastimihi : quomodo s api¬
entes prophetȩ instar brutonĩ
animantiũ quid dicerent ignora¬
bant ÷ legimus et in alio a posto¬
liloco Spr prophetanim ꝓphe¬
tis subiecti sunt : ut in sua habe¬
ant potestate quando taceant
quando loquantur Quodĩ cin
uidetur infirmũ illud eiꝰdẽ apor¬
coli audiat ꝓrhetȩduo aut cres
loquantur. & alii diiudicent si aut̃
alii uerit reuelatũ sedenti prior.
taceat: Quapos sint rationereti¬
nere cũ indatione sit spr quiloqui
cuncta sapientiȩ rationisque sunt
plena. nec aer uocepulsatus adau¬
rer conimꝑueniebat sed dr̃ loque¬
batur in animo ꝓphetanim iuxta
illud quod aliur ꝓph&a dicit. ange¬
lus quilo queba turinme: Et cla¬
manter in cordib: nris abba pater

Expanded text:
gare non possumus: et Moyses gare non possumus: et Moyses omni eruditus sapientia, loquebatur ad Dominum, et Dominus respondebat ei: et de Daniele ad Principem Tyri dicitur, Nunquid sapientior est Daniele? et David sapiens Incerta et occulta sapientiae tuae manifestasti mihi: quomodo sapientes Prophetae instar brutorum animantium, quid dicerent, ignorabant? Legimus et in alio Apostoli loco: Spiritus Prophetarum Prophetis subiecti sunt, ut in sua habeant potestate, quando taceant, quando loquantur. Quod si cui videtur infirmum, illud ejusdem Apostoli audiat: Prophetae duo aut tres loquantur, et alii dijudicent: si autem alii fuerit revelatum sedenti, prior taceat . Qua possunt ratione reticere, cum in ditione sit spiritus qui cuncta sapientiae rationisque sunt plena. Nec aer voce pulsatus ad aures eorum perveniebat; sed Deus loquebatur in animo Prophetarum, juxta illud quod alius Propheta dicit: Angelus qui loquebatur in me , et: Clamantes in cordibus nostris, Abba, pater
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ enĩ. Et dubitur liber nescienti
litcenus diceturq: ei lege & res¬
pondebit. nescio lit ceras. siueigi¬
tur hunclibrum dederis nescien¬
ti lit tenas. populonationũ respon¬
debit non possum legere quia non
didic luteras scripturarũ :÷ siue
dederisscribis & phariscis qui
legis litteras nossese iactant : res¬
pondebunt ñ possumus legere
quia signatus ẽ liber quiid circo
dis signatus c̃ qnĩ non recepe¬
runt eũ. quẽ signauit pater: qui
habet dauẽ dauid qui a peritet
ne mocludit. quidudit & nemo
aperit. Neque uero ut montanur
cũ insanis feminis somniat pro
phete in extasi sunt locuti. ut
mescirent quid lo querentur
Et cum alios crudirent ipsiignora¬
rene quid diccrent De quib: apor¬
tollisait Inesdenter quueloquan¬
tur et de quibus ad firment
Sediuxta salomonẽ quiloquitur
in prouerbus. sapiens intellegit
quac profert de oresuo & in labi¬
is suis postabit scientiã Etiã ipsi
sciebaat quid dicerent Sienĩra¬
pientes erant proph&e quod ne¬

Expanded text:
 enim. Et dabitur liber nescienti litteras: diceturque ei, lege, et respondebit, nescio litteras . Sive igitur hunc librum dederis nescienti litteras Populo nationum, respondebit: Non possum legere: quia non didici litteras Scripturarum; sive dederis Scribis et Pharisaeis, qui Regis litteras nosse se jactant, respondebunt: Non possumus legere: quia signatus est liber. Quid idcirco eis signatus est? quoniam non receperunt eum quem signavit Pater : qui habet clavem David: Qui aperit, et nemo claudit; qui claudit, et nemo aperit . Neque vero, ut Montanus cum insanis feminiphetae in exstasi sunt locuti, ut nescirent quid loquerentuet cum alios erudirent, ipsi ignorarent, quid dicerent. De quibus Apostolus ait; Nescientes quae loquantur, neque de quibus affirmant: sed, iuxta Salomonem, qui loquitur in Proverbiis, Sapiens intelligit quae profert de ore suo, et in labiis suis portabit scientiam, etiam ipsi sciebant, quid dicerent, si enim sapientes erant Prophetae, quod ne
Abbreviated transcription (Latin):
exgentibur. Non enĩ appella¬
cur unigenitus qui excludat fra¬
tres ceceros. sed primogenitus
ut monser& & alios secuteros
et eamon iuxtũ mysteria scrip¬
turarum. non primogeniti ac¬
cipiunt hereditatẽ sed secundi¬
÷. primogenitus fuiccam. sed ab el
munera placuer̃ dõ, primoge¬
nitus is mahel. sedisaac accepit
hereditatem: primogenitur
esau. sed benedictionẽ patris. la¬
cob sub plantator eripuit pri¬
mogenitur ruben. sed tamen be¬
ne dictio seminis xp̃i transfer¬
tur adiudã: Itaq illi iux tauo¬
cationis ordinẽ primi fuer̃ &
appellabantur caput : Nos se¬
cundi quidicebamur cauda
uersi sumus incaput: & dĩ ap¬
pellamur filui: quot quot enĩ
filios dĩfieri nec accepimus spm̃¬
s. seruitutis intimore. sed sp̃m
adoptionis inquoclamamur ab¬
bapat̃. quia perfecca dilectio fo¬
rarmittit timorem Melius aut̃
ẽ iuxta hebraicum legere filios
enutriui quã genui Neuideatur
lalegimus esse contrariũ om̃is

Expanded text:
ex gentibus. Non enim appellaex gentibus. Non enim appellatur unigenitus, qui excludat fratres caeteros; sed primogenitus, ut monstret et alios secuturos: et tamen juxta mysteria Scripturarum, non primogeniti accipiunt haereditatem, sed secundi. Primogenitus fuit Cain, sed Abel munera placuerunt Deo. Primogenitus Ismael, sed Isaac accepit haereditatem. Primogenitus Esau, sed benedictionem patris Jacob supplantator eripuit. Primogenitus Ruben, sed tamen benedictio seminis Christi transfertur ad Judam. Itaque illi juxta vocationis ordinem primi fuerunt, et appellabantur caput: nos secundi qui dicebamur cauda, versi sumus in caput, et Dei appellamur filii. Quotquot enim filios Dei fieri . Nec accepimus spiritum servitutis in timore, sed spiritum adoptionis, in quo clamamus: Abba, Pater : quia perfecta dilectio foras mittit timorem . Melius est autem juxta Hebraicum legere, Filios enutrivi, quam genui, ne videatur la legimus, esse contrarium: Omnis,
Abbreviated transcription (Latin):
quid uobis locutur sit dñs sed
quid locutus sit mihi. ut quod
ego audiui inspũ uobis refonem
quupsum loquentẽ uudire non
meremini. quidũ elũ & terrã
quasi animantia adaudiendũ
prouocari putant. iuxta illud
quod de terra in alio loco dicitur.
quirespicit t̃rã & facit cãtre¬
mere. Cũ hoc pocestatis disit
non terrenue intellegentiue.
filios genui et ex ultaui ipsi aut̃¬
me spreuerunt. proquo sym¬
machus & theo docio it auerter̃:
filios enutriui & ex altaui: ab hoc
loco narrat proph&a quid dñs
sit loquutur : quod populũ irrł
quas seruos communi lege con¬
diderat. infilior uerterit: dixe¬
ritq filius primogenitus meus
isrł: deniq: et dnr̃ in euangelio
a postolis repromittit. quod
si fecerint uoluntatẽ eius iã ñ
appell& eos seruor sed amicos
quod si superbienit irrł audiens
scerse primogenitũ Intellegat
primogenitum. idcirco sedici
quia secundi filii significentur

Expanded text:
quid vobis locutus sit Dominus; sed quid vobis locutus sit Dominus; sed quid locutus sit mihi, ut quod ego audivi in spiritu, vobis referam, qui ipsum loquentem audire non meremini. Quidam coelum et terram quasi animantia ad audiendum provocari putant, juxta illud, quod de terra in alio loco dicitur: Qui respicit terram, et facit eam tremere : cum hoc potestatis Dei sit, non terrenae intelligentiae. Filios genui et exaltavi: ipsi autem spreverunt me. Pro quo Symmachus et Theodotio ita verterunt: Filios enutrivi, et exaltavi . Ab hoc loco narrat Propheta, quid Dominus sit locutus, quod populum Israel, quos servos communi lege condiderat, in filios verterit, dixeritque: Filius primogenitus meus Israel. Denique et Dominus in Evangelio Apostolis repromittit, quod si fecerint voluntatem ejus, jam non appellet eos servos, sed amicos . Quod si superbierit Israel, audiens se esse primogenitum: intelligat primogenitum idcirco se dici, quia secundi filii significentur
Abbreviated transcription (Latin):
ut cuncta elem̃ta cognos cant iui¬
te dm̃ inultione mandutorim suo¬
num ad iracundiã concitatum pro
los sonat plurali numero maxime
cum audice dixerit. id ẽ seoru
quod plurali esfertur numero
non singulari sed quidam uolunt
pluralit̃ quidem dicicelor sed
singularit̃ intellegi iuxta illud
quod singulus ciuitates thebus
et uthenas uocamus : estq he¬
bruici churecteris idiu a&
ut omnia quue in syllabum fini¬
untur im.masculina sint & plu¬
ralia ut cherubim & seraphim
et quue in oth. feminina plunc
rac auribus percipe euenim¬
quae ex celsa sunt. maiorem ha¬
bent in tellegentiã: quue humili¬
ora terrenis sensibus inuoluun¬
tur. und & saluator in euange¬
lio: Quihab& inquid uurer au¬
diendi audiat. Si quis igitur celũ
.ẽ & hab& municipatũ incȩlesti¬
.b: audiat mistico quue dicuntur:
siquis terrenus simplicem se¬
quutur historiã: Illud quoq anĩ¬
aduertendũ. quod non dixerit. au¬
dicelum & aurib: ꝑcipe terra

Expanded text:
ut cuncta elementa cognoscant, jusut cuncta elementa cognoscant, juste Deum in ultionem mandatorum suorum ad iracundiam concitatum. Pro los sonat plurali numero, maxime cum audire, dixerit, id est, quod plurali effertur numero, non singulari. Sed quidam volunt pluraliter quidem dici coelos, sed singulariter intelligi, juxta illud quod singulas civitates Thebas et Athenas vocamus. Estque Hebraici characteris idioma, ut omnia quae in syllaba im finiuntur, in masculina sint et pluralia, ut cherubim et seraphim. Et quae in oth, feminina pluralrae, auribus percipequae excelsa sunt, majorem habent intelligentiam: quae humiliora, terrenis sensibus involvuntur. Unde et Salvator in Evangelio: Qui habet, inquit, aures audiendi, audiat . Si quis igitur coelum est, et habet municipatum in coelestibus, audiat mystice quae dicuntur. Si quis terrenus, simplicem sequatur historiam. Illud quoque animadvertendum, quod non dixerit: Audi, coelum, et auribus percipe, terra,
Abbreviated transcription (Latin):
ue robustur erechius imperi¬
dente saluator et .ẽ. filius amosa
id .ẽ. fortis atq robustus cernit
spiritalit̃ uisionẽ confessionis
dum antiqua peccata deplun¬
git & pacis dumpost pacnuten¬
ciã transt adlucẽ. et ec̃na pace
requiescit cunctaq illius tempo¬
ra transeunt sub fortitudine dñi
ceperfactionecius ac robore
Cuq omnia fecerit. dicit illud
cuangelicum serui inutiles su¬
mur: Quodenim debuimursa¬
cero fecimur Audicaelũ & uu¬
ribus percipe terra quia dnrid
cutus õ: supra quis propheta
cuius filius quid contraiudam
et hierus alẽ siue super iudã &
hierus alem & quo tempore ui¬
dorittitulo demonstratũ ẽ:
punc caclum & terram ad au¬
diendum prouocat. Incaclosu¬
pernar significans angelicasq
ustuter. Interra mortalium
genus VCΤΩΝΟΝΙΚΩC ab his
dans populo isrł legem suã & di¬
nerat. Ad tende cęlũ & loquar.
audiat terra uerba orismei
post p̃uaricationẽ papuli clrdẽ
rursum intestimoniũ uocant.

Expanded text:
imperidente salvatur, et est filius Amos, id est, fortis atque robusti, cernit spiritualiter visionem confessionis, dum antiqua peccata deplangit: et pacis, dum post poenitentiam transit ad lucem, et aeterna pace requiescit: cunctaque illius tempora transeunt sub fortitudine Domini, et perfectione ejus ac robore. Cumque omnia fecerit, dicet illud Evangelicum: Servi inutiles sumus: quod enim debuimus facere, fecimus . Audi, coelum, et auribus percipe, terra: quia Dominus locutus est. Supra, quis propheta, cujus filius, quid contra Judam et Jerusalem, sive super Judam et Jerusalem, et quo tempore viderit, titulo demonstratum est: nunc coelum et terram ad audiendum provocat. In coelo supernas sigvirtutes; in terra mortalium genus, μετωνυμικῶς ab his dans populo Israel legem suam et dixerat: « Attende, coelum, et loquar, audiat terra verba oris mei, » post praevaricationem populi, eosdem rursum in testimonium vocat,