comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
in uictoria. Ubi est mors contendio
tua. ubi est mors aculeus tuus: Ali¬
us autẽ mortis peccatũ. uirtꝰ autẽ peca¬
ti lex. Mortẽ significari arbitror hoc
loco carualem consuetudinẽ quȩ resiseit
bone uoluntati. delectatione tempora¬
liũ fruendoꝵ. Non enĩ diceret᷑ ubi est
contentio tua. si ñ restitisset & repugnas¬
set ipsiꝰ contentio. Etiã illo loco descri¬
bitur caro concupiscit adu̾sꝰ spm̃. sp̃c¬
ciatis. Eit gͦ ꝑscĩficationem ꝑfectam.
ut om̃s carnales appetitus spũi nr̃o illu¬
minato & uiuificato. id est bonȩ uolun¬
pucrilib multis delectationib nos ca¬
rere. quȩ nos pueros si denegarentur
acerrime cruciabant: ita credendũ est
de om̃i carnali delectatione futurũ esse
tum ꝑfecta scĩtas totũ hominem repara¬
uerit. Nunc autẽ qͣmdiu est nobis qd̃
resistat bonȩ uoluntati. auxilio dĩ ꝑ
bonos homines & bonos angłos indige¬
lestetur ut ꝑunat etiã bonã uoluntatẽ.

Expanded text:
Ubi est, mors, contentio tua? ubi est, mors, aculeus tuus? Aculeus autem mortis peccatum, virtus vero peccati lex . Morte significari arbitror hoc loco carnalem consuetudinem, quae resistit bonae voluntati delectatione temporalium fruendorum. Non enim diceretur? Ubi est, mors, contentio tua? si non restitisset et repugnasset. Ipsius contentio etiam illo loco describitur: Caro concupiscit adversus spciatis. Fit ergo per sanctificationem perfectam, ut omnis carnalis appetitus spiritui nostro illuminato et vivificato, id est bonae volunpuerilibus delectationibus nos carere, quae nos pueros, si denegarentur, acerrime cruciabant, ita credendum est de omni carnali delectatione futurum esse, cum perfecta sanctitas totum hominem reparaverit. Nunc autem quandiu est in nobis quod resistat bonae voluntati, auxilio Dei per bonos homines et bonos angelos indigelestet, ut perimat etiam bonam voluntatem:
Abbreviated transcription (Latin):
Ubi est mors contentio tua. ubi est
mors aculeus tuus: Modo enĩ inchoatis
in nobis pͥmitiis m̃tis. unde desideramꝰ
ierłm multa ex carne corruptibili con¬
tendit᷑ adũsum nos: quȩ ñ contendunt
cum fuerit mors absorta in uictoria.
Uincet pax: & finiet᷑ bellum. Qnͣdo autẽ.
uincet pax: uincet & illa ciuitas quȩ di¬
citur uisio pacis. Nulla gͦ erit a morte.
contentio. Modo cum morte qͣnta con¬
tendimꝰ  Inde sunt enĩ delectationes
carnales. quȩ nobis etiã illicitȩ multȩ sug¬
gerunt᷑. Quib ñ consentimꝰ. s tam̃ non
consentiendo contendimꝰ. Primo gͦ con¬
cupiscentia carnis sequentes duxit nos:
postea renitentes traxit nos. Deinde ac¬
cepta gr̃a cepit nos nec ducere nec trahe¬
re. s adhuc contendere nobiscũ. Post
contentionẽ erit & uictoria. Modo te &¬
si oppugnat. ñ expugnet. Postea cum ab¬
sorta fuerit mors in uictoria. oppugna¬
re cessabit. Qd̃ dictum est nouissima
iimica destruetur mors. arripiat nos

Expanded text:
 est mors in victoriam. Ubi est, mors, aculeus tuus » ? Modo enim inchoatis in nobis primitiis mentis, unde desideramus Jerusalem, multa ex carne corruptibili contendunt adversum nos, quae non contendent, cum fuerit mors absorpta in victoriam. Vincet pax, et finietur bellum. Quando autem vincet pax, vincet illa civitas quae dicitur Visio pacis. Nulla ergo erit a morte contentio. Modo cum morte quanta contendimus! Inde sunt delectiones carnales, quae nobis etiam illicite multa suggerunt: quibus non consentimus, sed tamen non consentiendo contendimus. Primo ergo concupiscentia carnis sequentes duxit nos, postea renitentes traxit nos; deinde accepta gratia coepit nos nec ducere, nec trahere, sed adhuc contendere nobiscum: post contentionem erit et victoria. Modo te etsi oppugnat, non expugnet: postea cum absorpta fuerit mors in victoriam, et pugnare cessabit. Quid dictum est? Novissima inimica destru
Abbreviated transcription (Latin):
te. nisi adiuuet sp̃c gr̃e. Hoc est enĩ qd̃
dicit ille ipse doctor gentiũ. Aculeus au¬
tẽ mortis est peccatũ. uirtus uͦ peccati lex
Ecce unde dicit homo. uolo legis seruare.
mandatũ. s uirtute concupiscentie meȩ
uincor. Et cũ uoluntas eiꝰ conuenitur.
& dicit᷑ noli uinci a malo: qͥd ei ꝓdest nͥ
gr̃a succurrente fiat qd ipse apłs secutꝰ
adiunxit: Nam & cũ dixisset uirtꝰ pec¬
cati lex. continuo subiunxit. Grãs autẽ
d̾o qui dat nobis uictoriã. ꝑ dnm nr̃m
iãm xp̃m. Ergo & uictoria qua peccatũ
uincit᷑ nichil aliud est qͣm dĩ donũ: in
isto certamine adiuuantis Ex libro de¬

Expanded text:
te, nisi adjuvet spiritus gratiae. Hoc est quod te, nisi adjuvet spiritus gratiae. Hoc est quod dicit ille ipse Doctor Gentium: Aculeus autem mortis est peccatum; virtus vero peccati, lex. Ecce unde dicit homo, Volo legis servare mandatum, sed virtute concupiscentiae meae vincor. Et cum voluntas ejus convenitur, et dicitur, Noli vinci a malo; quid ei prodest, nisi gratia succurrente fiat? Quod ipse Apostolus secutus adjunxit: nam cum dixisset, virtus peccati lex, continuo subjecit, Gratias autem Deo, qui dat nobis victoriam per Dominumionem. Nam et victoria qua peccatum vincitur, nihil est aliud quam Dei donum in isto certamine nos adjuvantis. Victo
Abbreviated transcription (Latin):
płs cum uellet ostendere. qntũ pecca¬
tum gr̃a subueniente ad nocendũ
ualeret. etiã ipsam legem qua ꝓhibetur
peccatũ. ñ dubitauit dicere uirtutẽ pec¬
cati ẽẽ. Aculeus inqͥt mortis peccatũ est.
uirtus autẽ peccati lex. Uerissime om̃ino.
Auget enĩ ꝓhibitio desiderium oꝑis illici¬
ti. qnͣdo iusticia ñ sic diligit᷑. ut peccan¬
dicupiditas eiꝰ delectatione uincat᷑. Ut
autẽ diligatur & delectet uera iusticia.
ñ nisi subuenit gr̃a. S ne ꝓpterea lex pu¬
taret᷑ malũ qm̃ uirtus est dicta peccati.
ideo ipse alio loco u̾sans huiꝰmodi questi¬
onẽ. itaq inquit lex quidẽ sc̃a. & man-¬
datũ scm̃ & iustũ & bonũ. Qd̾ gͦ bonum
est inqͥt. mͥ factum est mors: Absit. S¬
oꝑatum est mortẽ. ut fiat suꝑ modum
peccator. aut peccatũ ꝑ mandatũ. Suꝑ
modũ dixit quia etiã p̃uaricatio addit᷑.
cum peccandi aucta libidine. etiam lex
ugetur enĩ concupiscentia arbitrio.¬
& maiores uires accipit lege ꝓhiben¬

Expanded text:
s cum uellet ostendere, quantum peccatum gratia non subueniente ad nocendum ualeret, etiam ipsam legem, qua prohibetur peccatum, non dubitauit dicere uirtutem esse peccati. Aculeus, inquit, mortis est peccatum, uirtus autem peccati lex. Verissime omnino. Auget enim prohibitio desiderium operis inliciti, quando iustitia non sic diligitur, ut peccandi cupiditas eius delectatione uincatur. Ut autem diligatur et delectet uera iustitia, non nisi diuina subuenit gratia. Sed ne propterea lex putaretur malum, quoniam uirtus est dicta peccati: ideo ipse alio loco uersans huius modi quaestionem: Itaque, inquit, lex quidem sancta et mandatum sanctum et iustum et bonum. Quod ergo bonum est, inquit, mihi factum est mors? Absit. Soperatum est mortem, ut fiat super modum peccator aut peccatum per mandatum. Super modum dixit, quia etiam praeuaricatio additur, cum peccandi aucta libidine etiam lex ugetur enim concupiscentia, et majores vires accipit lege prohiben
Abbreviated transcription (Latin):
subiunxit. uirtus autẽ peccati lex. ñ ma¬
la iubendo uł bona ꝓhibendo. immo uͦ
mala ꝓhibendo. & bona iubendo. Uirtꝰ
tam̃ est peccati lex. Quia subintrauit
inqͥt lex ut abundaret delictũ. Qd est
ut abundaret delictũ: Quia ubi gr̃a
ñ erat. auxit ꝓhibitio desideriũ. Et
cũ qͣsi de ꝓprio p̃sumit᷑ uirtus. factũ est
grande uiciũ. S qͥd fecit gr̃a: Ubi a¬
bundauit peccatũ. suꝑabundauit gr̃a.
Uenit dñs. Totũ qd̃ de adam traxisti. to¬
tum qd̃ tuis prauis morib addidisti.
totũ dimisit. totũ deleuit. Orationẽ
docuit. grãm ꝓmisit. Certam̃ indixit.
laboranti subuenit. uictorẽ coronauit.¬

Expanded text:
lex? Non mala jubendo, vel bona prohibendo: imo vero mala prohibendo, et bona jubendo. Virtus autem peccati lex: quia, Subintravit, inquit, lex ut abundaret delictum. Quid est, ut abundaret delictum? Quia ubi gratia non erat, auxit prohibitio desiderium: et cum quasi de propria praesumitur virtute, factum est grande vitium. Sed quid fecit gratia? Ubi abundavit peccatum, superabundavit gratia . Venit Dominus: totum quod de Adam traxisti, totum quod tuis pravis moribus addidisti, totum dimisit, totum delevit; orationem docuit, gratiam promisit; certamen indixit, laboranti subvenit, victorem coronavit
Abbreviated transcription (Latin):
sicut ordinaui ęccłiis galathiȩ tta & uos
facite. scdm̃ unã sabbati. unꝰ quisq ur̃m̃
apud se reponat thesaurizans qd̾ ei pla¬
cuerit. ut ñ cũ uenero. tunc collectȩ fiant.
His & huiꝰmodi scͥpturarũ locis satis appa¬
ret dñm nr̃m ñ hoc imꝓbare. si quis hu¬
mano more ista ꝓcuret. s si quis ꝓpt̾ ista
dõ militet. ut in oꝑib siuis ñ regnum dĩ
s istoꝵ adquisitionẽ intueatur. Ad hanc
gͦ regulam hoc totũ p̾ceptum redigitur. ut
etiã in istoꝵ ꝓuisione. regnũ dĩ cogitemus.
in milicia uͦ regnũ dĩ. ista ñ cogitemus.
Ita enĩ etiã si aliqnͣdo defuerint qd̾ plerũq
ꝓpter exercitationẽ nrãm ds sinit. ñ solũ
ñ debilitant ꝓpositũ nr̃m: s etiã examina

Expanded text:
sicut ordinavi Ecclesiis Galatiae, ita et vos facite, secundum unam Sabbati. Unusquisque vestrum apud se ponat, thesaurizans quod ei placuerit, ut non, cum venero, tunc collectae fiant. His et hujusmodi Scripturarum locis satis apparet Dominum nostrum non hoc improbare, si quis humano more ista procuret; sed si quis propter ista Deo militet, ut in operibus suis non regnum Dei, sed istorum acquisitionem intucatur. 58. Ad hanc ergo regulam hoc totum praeceptum redigitur, ut etiam in istorum provisione regnum Dei cogitemus, in militia vero regni Dei ista non cogitemus. Ita enim etiamsi aliquando defuerint, quod plerumque propter exercitationem nostram Deus sinit, non solum non debilitant propositum nostrum, sed etiam
Abbreviated transcription (Latin):
talium. Tunc autẽ illuminabit
dñs abscondita tenebrarũ. & manifesta¬
Ebit cogitationes cordis. & laus unicuiq
a dõ. quia id laudabitur & diligetur
a ꝓximo in ꝓximo. qd ne lateat ab ipso

Expanded text:
em illuminabit Dominus abscondita tenebrarum, et manifestabit cogitationes cordis; et laus erit unicuique a Deo : quia id laudabitur et diligetur a proximo in proximo, quod ne lateat, ab ipso
Abbreviated transcription (Latin):
enerabilis paulus coniugib ait. No¬
lite fraudare inuicẽ nisi ex consensu
ad tempꝰ ut uacetis orationi. & iterũ ad ip¬
sum estote ne uos tẽptet sathanas ꝓpter in¬
continentiã ur̃am. Qd̃ putari posset ñ
esse peccatũ. misceri scilicet coniugi ñ fi¬
lioꝵ ꝓcreandoꝵ causa. qd̃ bonũ nuptia¬
le est. s carnis etiã uoluptatis: ut fornica¬
tionis. siue adulterii. siue cuiꝰ qm alteriꝰ
immunditiȩ mortiferũ malũ qd turpe
est etiã dicere. quo potest temptante. satha¬
na libido ꝑtrahere: incontinentiũ deui¬
tet infirmitas. Posset gͦ ut dixi hoc puta¬
ri ñ esse peccatũ: nisi addidisset. hoc autẽ
dico scđm ueniam. ñ scd̾m imꝑium. Qͥs
autẽ neget ñ esse peccatũ: cum dari ueni¬
am facientib apli̾ca auctoritate fatratur:
cet his maiora quȩ fiunt u̾boꝵ & cogitatio¬
nũ offensionib apło iacobo confitente
ac dicente. in multis enim offendimꝰ om̃s.
oportet cotidie crebroq oremꝰ dñm atq

Expanded text:
us conjugibus ait, Nolite fraudare invicem, nisi ex consensu ad tempus, ut vacetis orationi; et iterum ad idipsum estote, ne vos tentet satanas propter incontinentiam vestram: quod putari posset non esse peccatum, misceri scilicet conjugi non filiorum procreandorum causa, quod bonum est nuptiale, sed carnalis etiam voluptatis; ut fornicationis, sive adulterii, sive cujusquam alterius immunditiae mortiferum malum, quod turpe est etiam dicere, quo potest tentante satana libido pertrahere, incontinentium devitet infirmitas. Posset ergo, ut dixi, hoc putari non esse peccatum, nisi addidisset: Hoc autem dico secundum veniam, non secundum imperium . Quis autem jam esse peccatum neget, cum dari veniam facientibus apostolica auctoritate, fateatur? cet iis minora, quae fiunt verborum et cogitationum offensionibus, apostolo Jacobo confitente ac dicente: In multos enim offendimus omnes , oportet ut quotidie crebroque oremus Deum, atque
Abbreviated transcription (Latin):
Narratores qͥppe originis factoꝵ. dictoꝵ.
sunt eugłistȩ. Nam & ipsum nomen si
queramꝰ qͥd latine int̾pretet᷑. bonꝰ nun-¬
tiꝰ dicit᷑ engłm. uł bona annuntiatio:
qd̾ quidẽ cum aliquid bonũ annuntia¬
tur. semꝑ dici potest. Propͥe. tam̃ hoc uo¬
cabulũ obtinuit illa quã dixi annunti¬
atio saluatoris. Si autẽ resurrectio

Expanded text:
narratores quippe originis, factorum, dictorum, sunt euangelistae. nam et ipsum nomen si quaeramus quid latine interpretetur, bonus nuntius dicitur euangelium uel bona adnuntiatio. quod quidem cum aliquid bonum adnuntiatur, semper dici potest, proprie tamen hoc uocabulum obtinuit illa quam dixi adnuntiatio saluatoris. si autem uo
Abbreviated transcription (Latin):
connexiones ratiocinationis falsas
habentes sententias. quȩ consequunt᷑
errorem illiꝰ cum quo agitur. Quȩ tam̃
ad hoc inferuntur a bono & docto ho¬
mine. ut in his erubescens ille cuiꝰ er¬
rorem consequunt᷑. eundem relinquat.
errorem: quia si in eodem manere uo-¬
luerit. necesse est etiã illa quȩ. damnat
tenere cogatur. Non enĩ uera inferebat
apłs cum diceret. neq xp̃c resurrexit.
& ñ erat. inanis p̃dicatio eoꝵ qui hoc.
annuntiabant. nec fides eoꝵ qui hoc cre
diderant. S ista falsa uerissime. conecte.¬
bant᷑ illi sententiȩ qua dicebatur ñ esse
resurrectionẽ mortuoꝵ. istis autẽ falsis
repudiatis qm̃ uera erunt si mortui ñ
resurgunt. consequens erit resurrectio

Expanded text:
connexiones ratiocinationis falsas habentes sententias, quae consequuntur errorem illius cum quo agitur. Quae tamen ad hoc inferuntur a bono et docto homine, ut his erubescens ille cujus errorem sequitur, eumdem relinquat errorem, qui si in eodem manere voluerit, necesse est ut etiam illa quae damnat tenere cogatur. Non enim vera inferebat Apostolus cum diceret: Neque Christus resurrexit. et non erat inanis praedicatio eorum qui hoc annuntiabant, nec fides eorudiderunt, sed ista falsa uerissime conectebantur illi sententiae, qua dicebatur non esse resurrectionem mortuorum. istis autem falsis repudiatis, quoniam uera erant, si mortui non resurgunt, consequens erit resurrectio
Abbreviated transcription (Latin):
ñ suscitauit. Si quis huic diceret qͥd in
hoc mendacio ꝑhorrescis: cum id dixeris.
qd̾ si falsum sit ad laudem dĩ maxime
ꝑtinet. ñne huiꝰ detestaretur insaniam.¬
& quib posset u̾bis & significationib
in lucẽ penetralia sui cordis aꝑiret. da¬
mans ñ minore. aut fortasse. etiã maio¬
re scelere in dõ laudari falsitatem. quã
ueritatem uituꝑari: Nam si mor¬

Expanded text:
n suscitauit. si quis huic diceret: \'quid in hoc mendacio perhorrescis, cum id dixeris, quod, etiamsi falsum sit, ad laudem dei maxime pertinet" nonne huius detestatus insaniam, quibus posset, uerbis et significationibus in lucem penetralia sui cordis aperiret clamans non minore aut fortasse etiam maiore scelere in deo laudari falsitatem quam ueritatem uituperari? agendum
Abbreviated transcription (Latin):
Homo & homo. s ille ñ nisi homo. iste d̾s¬
& homo. Ille homo peccati. iste iusticie.
Mortuus es in adam: resurge in xp̃m.
Nam utrũq debetur tibi. Iam credidisti
in xp̃m: reddes tam̃ qd̃ debes de adam.
S ñ te in ęt̾num tenebit uinculũ peccati.
quia mortẽ tuã ęt̾nam occidit mors tem¬

Expanded text:
Homo, et homo: sed ille, nonnisi homo; iste, Deus homo. Ille homo peccati, iste justitiae. Mortuus es in Adam, resurge in Christo: nam utrumque debetur tibi. Jam credidisti in Christum, reddes tamen quod debes de Adam. Sed non te in aeternum tenebit vinculum peccati; quia mortem tuam aeternam occidit mors tem
Abbreviated transcription (Latin):
li festinare. sequit᷑ & dicit. Sicut enĩ in
adam om̃s moriunt᷑. sic & in xp̃o om̃s
uiuificabunt᷑. Qui ꝑtinent ad adam:
Om̃s qui nat sunt de adam. Qui ad xp̃m̃:
Om̃s qui renati sunt ꝑ xp̃m. Quare om̃s
in peccato: Quia nemo natus est preter
adam. Ut autẽ nascerent᷑ ex adam: ne¬
cessitatis fuit ex damnatione. Nasci ꝑ
xp̃m: uoluntatis est & gr̃e. Non cogun¬
tur homines nasci ꝑ xp̃m: ñ quia uolu¬
erunt nati sunt ex adam: om̃s tam̃ qui ex
adam cum peccato peccatores. om̃s qui ꝑ
Nam in se si int̾roges adam sunt. in illo si
int̾roges xp̃i sunt. Quare: Quia ille

Expanded text:
stinare: sequitur, et dicit: Sicut enim in Adam omnes moriuntur, sic et in Christo omnes vivificabuntur . Qui pertinent ad Adam? Omnes qui nati sunt de Adam. Qui ad Christum? Omnes qui nati sunt per Christum. Quare omnes in peccato? Quia nemo natus est praeter Adam. Ut autem nascerentur ex Adam, necessitatis fuit ex damnatione: nasci per Christum, voluntatis est et gratiae. Non coguntur homines nasci per Christum: non quia voluerunt, nati sunt ex Adam. Omnes tamen qui ex Adam, cum peccato peccatores: omnes qui pNam in se si interroges, Adam sunt: in illo si interroges, Christi sunt. Quare? Quia ille
Abbreviated transcription (Latin):
date & dabit᷑ uobis. Beati enĩ misericordes.
qm̃ ipsoꝵ miserebit᷑ ds. Et hoc utiq iustũ
est. ut dimittat᷑ eis quia dimisert̃. & det᷑
cis quia dederunt. In est qͥppe dõ & misciłia
iudicanti. & iudiciũ miserenti. Propt̾ qd̾
ei dicitur. miscdi̾am & iudiciũ cantabo tͥ
dñe. Nam qͥsqͥs uelut nimiũ iustus iudi-¬
ciũ sine miscđia qͣsi securus expectat. irã
iustissimã ꝓuocat. Quã timens ille dicit.
ne intres in iudiciũ cũ seruo tuo. Unde
dicit᷑ ppło contumaci. Qͥd uultis mecũ
iudicio contendere: Cum enĩ rex iust.
sederit unithrono: qͥs głabitur castũ st
habere cor. aut quis głabitur mundũ se
mitte nobis debita nr̃a sicut & nos dunt¬
timꝰ. & sine murmuratione. dando. hla¬
rem enum datorem diligit ds̃. Spñser

Expanded text:
aestiterunt. beati enim misericordes, quia ipsorum miserebitur deus. Et hoc utique iustum est, ut dimittatur eis, quia dimiserunt, et detur eis, quia dederunt. inest quippe deo et misericordia iudicanti et iudicium miseranti, propter quod ei dicitur: misericordiam et iudicium cantabo tibi, domine; nam quisquis uelut nimium iustus iudicium sine misericordia quasi securus expectat, iram iustissimam prouocat, quam timens ille dicit: ne intres in iudicium cum seruo tuo. unde dicitur populo contumaci:quid uultis mecum iudicio contendere? cum enim rex iustus sederit in throno, quis gloriabitur castum se habere cor? aut quis gloriabitur mundum se mitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus; et sine murmuratione dando; hilarem enim datorem diligit Deus . Denique
Abbreviated transcription (Latin):
in nobis ꝑegrinatur. pars in illis opitu¬
accipiendũ qͣsi totũ amiserit homo.
qd̃ habebat imaginis dĩ. Nam si om̃ino
ñ amisisset. ñ esset ꝓpt̾ qd̾ diceretur. refor¬
mamini in nouitate m̃tis ur̃e. & in ean¬
dem imaginẽ transformam᷑. S rursum
si totũ amisisset. nichil maneret unde
dicereiur. qm̃qͣm ad imaginẽ ambulet.
homo. tam̃ uane conturbatur. Ex libro¬
conũtuntur ad dm̃. ab ea deformi¬
fate qua ꝑ cupiditates scłares conforma¬
bantur huic scło reformantur ex illo.
audientes apł̃m dicentẽ. nolite confor¬
mari huic scło. s reformamini in noui¬
tate m̃tis ur̃e. ut incipiat illa imago
ab illo reformari a quo formata ẽ. Non
enim reformare seipsam potest. sicut po¬
mans & breuians fecit suꝑ t̾ram. in
duob p̃ceptis dicit legẽ ꝓpħasq pendere
ut intelligeremꝰ. quicqͥd aliud diuinitus
p̃ceptũ est. in his duoh habere finẽ. & ad

Expanded text:
in nobis peregrinatur, pars in illis opituin nobis peregrinatur, pars in illis opituaccipiendum est quasi totum amiserit homo quod habebat imaginis Dei. Nam si omnino non amisisset, non esset propter quod diceretur, Reformamini in novitate mentis vestrae ; et, in eamdem imaginem transformamur : sed rursum, si totum amisisset, nihil maneret unde diceretur, Quanquam in imagine ambulet homo, tamen vane conturbatur . Irtuntur ad Dominum ab ea deformitate, qua per cupiditates saeculares conformabantur huic saeculo, reformantur ex illo, audientes Apostolum dicentem, Nolite conformari huic saeculo, sed reformamini in novitate mentis vestrae : ut incipiat illa imago ab illo reformari, a quo formata est. Non enim reformare se ipsam potest, sicut pomans et breuians fecit super terram, in duobus praeceptis dixit legem prophetasque pendere, ut intellegeremus quicquid aliud diuinitus praeceptum est in his duobus habere finem et ad
Abbreviated transcription (Latin):
sicut unicuiq ds̃ partitus est m̃surã fidĩ.
Sicut enim in uno corpore multa m̃bra
habemꝰ. omĩa autẽ m̃bra ñ cosdẽ actus
habent: ita multi unũ corpꝰ sumꝰ in xp̃o.
singuli autẽ alter alt̾iꝰ m̃bra. habentes
dona diu̾sa. scđm grãm quȩ data est no¬
bis. Hoc est sacrificium xpĩanoꝵ. multi
unũ corpꝰ in xp̃o. qd̃ etiã sacram̃to alta¬
ris fidelib uoto frequentat ȩccłia. ubi ei
demonstratur ut in ea oblatione quam
offert ipsa offeratur. Mertto illi in cęle-¬
stib sedib constituti immortales & beati.
qui creatoris sui participatione congau¬
dent. cuiꝰ ȩt̾nitate firmi. cuiꝰ ueritate.
certi. cuiꝰ munere scĩ sunt. qm̃ nos mor¬
tales & miseros. ut ĩmortales beatiq simꝰ
miscditer diligunt. nolunt nos sibi
sacrificari. s ei cuiꝰ & ipsi nobiscũ sacrifi¬
ciũ se ẽẽ nouerunt. Cum ipsiꝰ enĩ sumꝰ una
ciuitas dĩ. cui dicitur in psalmo. Glosa
dicta sunt de te: ciuitas dĩ. Cuiꝰ pars

Expanded text:
tus est mensuram fidei. Sicut enim in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eosdem actus habent: ita multi unum corpus sumus in Christo; singuli autem alter alterius membra, habentes dona diuersa secundum gratiam, quae data est nobis. Hoc est sacrificium Christianorum: multi unum corpus in Christo. Quod etiam sacramento altaris fidelibus noto frequentat ecclesia, ubi ei demonstratur, quod in ea re, quam offert, ipsa offeratur. CAPUT VII. stibus sedibus constituti, immortales et beati, qui Creatoris sui participatione congaudent, cujus aeternitate firmi, cujus veritate certi, cujus munere sancti sunt; quoniam nos mortales et miseros, ut immortales beatique simus, misericorditer diligunt, nolunt nos sibi sacrificare; sed ei, cujus et ipsi nobiscum sacrificium se esse nouerunt. Cum ipsis enim sumus una ciuitas Dei, cui dicitur in psalmo: Gloriosissima dicta sunt de te, ciuitas Dei; cuius pars
Abbreviated transcription (Latin):
ła spũ scõ. Nam si tẽplũ ei facere sicut
salomon fecit de lignis & lapidib iube¬
rem̃. utiq faciendo templũ latriã exhibe
temꝰ. qͣnͣtomagis latriã debemꝰ. cui tem¬
plũ ñ facimus. s sumꝰ e AAc ꝑ hoc si & pat̾
sefilio & spũi scõ latria debetur & exhibe
a nobis de quo dictũ est. dñm dm tnũ
Asorabis & illi soli seruies. ꝓculdubio

Expanded text:
 sancto. Nam si templum ei facere, sicut Salomon fecit de lignis et lapidibus, juberemur; utique faciendo templum, λατρείαν exhibeemur; quanto magis latrian debemus, cui templum non facimus, sed sumus! Ac per hoc, si et patri et filio et spiritui sancto latria debetur et exhibetur a nobis, de qua dictum est: Dominum deum tuum adorabis et illi soli seruies, procul dubio
Abbreviated transcription (Latin):
iendo & credendo & inuocando ꝓficiunt
& p̃terita obliuiscentes. in ea quȩ ante se
extendunt᷑. Ad hoc eñ lex ista p̃cepit. ut
cũ in his implendis homo defecerte. ñ se
extollat suꝑbia tumidꝰ. s ad grãm confu¬
giat fatigatus. ac sic lex eum t̾rendo ad
xp̃m diligendũ pedagogi ꝑducat officio
autẽ aliud iusticia cũ in nobis est. ut
qͣuelibet uirtus qua recte sapienterq uiuit᷑
qͣm interioris hominis pulchritudo: Et
certe scd̃m hanc pulchritudinẽ magis qͣm
corpꝰ sumꝰ ad imaginẽ dĩ formati. unde
nobis dicit᷑. Nolite conformari huic scło.
s reformamini in nouitate m̃tis ur̃e. ad
ꝓbandũ uos quȩ sit uoluntas dĩ. qd̾ bonũ
& placitũ & ꝑfectũ. Si gͦ ñ in mole. neq
in distantib ꝑ loca sua partib sicut corpo¬
ra siue cernuntur siue cogitantur. s in uir¬
tute intelligibili qualis est iusticia. m̃tem
dicimꝰ. siue nouimꝰ. siue uolumꝰ pulchr̃a.
scdm hanc pulchritudinẽ reformam᷑ ad

Expanded text:
iciunt et praeterita obliuiscentes in ea quae ante sunt extenduntur. ad hoc enim lex ista praecepit, ut cum in his implendis homo defecerit non se extollat superbia tumidus, sed ad gratiam confugiat fatigatus ac sic eum lex terrendo ad Christum diligendum paedagogi perducat officioautem aliud iustitia, cum in nobis est, uel quaelibet uirtus, qua recte sapienterque uiuitur, quam interioris hominis pulchritudo? et certe secundum hanc pulchritudinem magis quam corpus sumus ad imaginem dei, unde nobis dicitur: Nolitein nouitate mentis uestrae ad probandum uos, quae sit uoluntas dei, quod bonum et placitum et perfectum. si ergo non in mole neque in distantibus per loca sua partibus, sicut corpora siue cernuntur siue cogitantur, sed in uirtute intellegibili, qualis est iustitia, mentem dicimus seu nouimus seu uolumus pulchram et secundum hanc pulchritudinem reformamur ad
Abbreviated transcription (Latin):
nitens. thesaurrzas tͥ iram in die irȩ. &
reuelationis iusti udicii dĩ. qui reddet
unicuiq scdm oꝑa sua. Nec tam̃ cũ in
dõ sint umu̾sa quȩ condidit. inquinas
cũ qui peccant. de cuiꝰ sapientia dicitus.
Attingit autẽ omĩa. ꝓpt̾ suam mundiciam.
& nichil inquinatũ in ca incurrit. Opor¬
tet enĩ ut sicut dm̃ in corruptibilẽ & in¬
cõmutabilem: ita consequent̾ etiã in co¬
inquinabilẽ credamꝰ. Quia uͦ & mini¬
ma bona. hoc est t̾rena atq mortalia
ipse fecit. illo apłi loco sine dubitatione
intelligitur. ubi loquens de m̃bris caruis
nr̃e. quia si głificatur unũ m̃brũ. con¬
q essent scissurȩ in corpore: s idem ip¬
sum ut ꝓ inuicẽ sollicita sint m̃bra.

Expanded text:
itens thesaurizas tibi iram in diem irae et reuelationis iusti iudicii dei, qui reddet unicuique secundum opera sua. Nec tamen, cum in deo sint uniuersa, quae condidit, inquinant eum, qui peccant, de cuius sapientia dicitur: adtingit autem omnia propter suam munditiam, et nihil inquinatum in eam incurrit. oportet enim, ut sicut deum incorruptibilem et incommutabilem, ita consequenter etiam incoinquinabilem credamus. Quia uero et minima bona, hoc est terrena atque mortalia ipse fecit, illo apostoli loco sine dubitatione intellegitur, ubi loquens de membris carnis nostrae "quia si glorificatur unum membrum, connon essent scissurae in corpore, sed idem ipsum ut pro inuicem sollicita sint membra.
Abbreviated transcription (Latin):
c̃s sum cũ audio. uocem dñi agnos¬
co.i Et hic separo meam. Certe inse¬
parabilit̾ a corpore suo loquit᷑ cum si
indigens suꝑbꝰ & m̃dax. Si autẽ sc̃o
& sc̃ificatus scd̃m id qd̾ dictum est. sci este¬
te quia & ego sc̃s sum: atideat & corpa¬
xp̃i. audeat & ille unꝰ homo clamans a
finib t̾re cum capite. & sub caꝑtte suo
multa peccata & leuia & grauia. & usita¬
ta & horribilia. Et hec quide fuistis.
s abluti estis. s scĩficati estis. Si gͦ scĩfi¬
sio ñ ingrati. Si enim dixeris te exte esse
es. Etenim ex alio latere incipis iniuriã
induerunt sicut apłs dicit. quotqͦt in
xp̃o baptizati estis xp̃m indiustis. si m̃¬
bra sunt facti corporis eiꝰ. & dicunt se
scõs ñ esse. capiti ipsi faciunt iniuriam
cuiꝰ m̃bra sca ñ sunt. Lam uide ubi sis.
& de capite tuo dignitatem cape. Etenĩ
eras inte tenebrȩ. nunc autẽ lux in dño.
brȩ remansistis: Adhoc illuminator
uenit ut tenebre maneretis. aut in illo

Expanded text:
s sum,» cum audio, vocem ejus agnosco; et hic separo meam? Certe inseparabiliter a corpore suo loquitur, cum sic indigens; superbus et mendax: si autem sanctus sanctificatus, secundum id quod dictum est, «Sancti estote, quia et ego sanctui, audeat et unus ille homo clamans a finibus terrae , cum capite suo, et sub capite suo multa peccata, et levia et gravia, et usitata et horribilia: «Et haec quidem fuistis; sed abluti estis, sed sanctificati estis» . Si ergo sanctifi, sed confessio non ingrati. Si enim dixeris te ex te esse es. induerunt, sicut Apostolus dicit, «Quotquot in Christo baptizati estis, Christum induistis» ; si membra sunt facti corporis ejus, et dicunt se sancta non esse, capiti ipsi faciunt injuriam, cujus membra sancta non sunt. Jam vide ubi sis, et de capite tuo dignitatem cape. Etenim eras in tenebris, «nunc autem lux in Domino. brae» Evenit, ut et tenebrae remaneretis, an ut in illo
Abbreviated transcription (Latin):
u̾ba mea hȩc & ñ facit ea. similabo eũ
uiro stulto qui edificauit domũ suam
& iacobi. cum dicit unꝰ iustificari ho¬
minẽ ꝑ fidem sine oꝑib. & aliꝰ dicit
manẽ esse fidem sine oꝑib. quia ille
dicit de oꝑib quȩ fidem p̃cedunt. iste¬
autẽ de his quȩ fidem sequunt᷑. sicut
ctiã ipse paulus multis locis ostendit.¬

Expanded text:
et non facit ea, similabo eum viro stulto, qui aedificavit domum suam e, Pauli et Jacobi, cum dicit unus justificari hominem per fidem sine operibus, et alius dicit inanem esse fidem sine operibus: quia ille dicit de operibus quae fidem praecedunt, iste de iis quae fidem sequuntur; sicut etiam ipse Paulus multis locis ostendit.
Abbreviated transcription (Latin):
dõ. & reputatum est illi ad iusticiã
& amicus dĩ appellatus est. Qd̃ credidit
do intus corde. in sola fide est. Qd̾ autẽ
ĩmolandum duxit filium. qd̾ intrepi¬
dus dextrã armauit. qd̾ iam feriret nͥ
uoce tencretur. magna fides est utiq.¬
s & magnũ opus. Et ipsum opꝰ lau¬
q̾auit as cum diceret: qm̃ exaudisti uo¬
cđ meam. Quare g̾ paulus aplsatt. ar¬
bitiramꝰ iustificari hominẽ ꝑ fidem sine.

Expanded text:
o, et reputatum est illi ad justitiam, et amicus Dei appellatus est . Quod credidit Deo, intus in corde, in sola fide est: quod autem immolandum duxit filium, quod intrepidus dexteram armavit, quod jam feriret, nisi voce teneretur, magna fides est utique, et magnum opus: et ipsum opus laudavit Deus, cum diceret, Quoniam exaudisti vocem meam. Quare ergo apostolus Paulus ait, Arbitramur just
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ nr̃i. Quib sententus manifestissime.
docet. ñ eos p̃terito bono oꝑe ad iustifi¬
cationẽ ꝑuenisse. nec meritis eoꝵ ad istã
quo crediderunt bene debere operari.
Qd̃ & iacobꝰ dicit. & multis omino locis idẽ
apłs paulus satis aꝑteq p̃dicat. recte ui¬
uendũ omĩb qui in xp̃m crediderunt
cõmemorat dicens. Non omĩs qui dicit

Expanded text:
ri . Quibus sententiis manifestissime docet non eos praeterito bono opere ad fidei justificationem pervenisse; nec meritis eorum istam gquo crediderunt, bene operari debere. Quod et Jacobus dicit, et multis omnino locis idem apostolus Paulus satis aperteque praedicat, recte vivendum omnibus qui in Christo crediderunt, commemorat, dicens: Non omnis qui dicit
Abbreviated transcription (Latin):
bi est gͦ głatio tua: Exclusa est. Per
quã legem: Factoꝵ: Non. S ꝑ le¬
gem fidĩ. Hȩc est lex fidĩ qua credimꝰ &
oramꝰ ꝑ gr̃am nobis donari ut faciamꝰ.
qd̃ ꝑ nosmetipsos implere. ñ possumus.
ne ignorantes dĩ iusticiã & nram̃ uolen¬
tes constituere. iusticiȩ dĩ ñ simꝰ subiecti.¬
n lege itaq factoꝵ est dĩ iubentis iusticia.
in lege autẽ fidĩ subuenientis miscdia.
Arbitramur enĩ iustificari hominẽ ꝑ
fidem sine oꝑib legis. Ex sermone de

Expanded text:
bi est ergo gloriatio tua? Exclusa est. Per quam legem? factorum? Non. Sed per legem fidei. Haec est lex fidei qua credimus et oramus per gratiam nobis donari, ut faciamus quod per nosmetipsos implere non possumus, ne ignorantes Dei justitiam, et nostram volentes constituere, justitiae Dei non sumus subjecti. In lege itaque factorum est Dei jubentis justitia, in lege autem fidei subvenientis misericordia. Arbitramur enim justificari hominem per fidem sine operibus legis. An Judaeorum De
Abbreviated transcription (Latin):
huiꝰ. nͥ suꝑbiȩ sp̃c quo cor insipiens ob¬
scuratũ est eoꝵ. qui cognitũ d̾m ñ ut dm̃
grãs agendo głificauerunt: Nec alio
spũ decipiuntur & illi. qui ignorantes di
ñdũ habet. qm̃ qui sibi tribuit id quod
habet. qmuis utriq hoꝵ p̾ferendus sit
qui & habet. & nouit a quo habet. si tam̃¬
ñ se credat esse qd̃ ñdũ est. ne incidat in
uitiũ illiꝰ pharisei. qui qͣmqͣm dõ grãs
ageret ex his quȩ habebat. nichil tam̃ pe¬
tebat darisibi. tanqͣm nichilo indigeret
ad augendam ꝑficiendam ue iusticiam.¬
His gͥ consideratis ꝑtractatisq ꝓ uiribus
quas dñs dare dignatur. colligimꝰ ñ u¬
stificari hominẽ p̃ceptis bonȩ uitȩ nͥ ꝑ
fidem iñu xp̃i. hoc est ñ lege oꝑtim seid

Expanded text:
iae spiritus, quo cor insipiens obscuratum est eorum, qui cognitum deum non ut deum gratias agendo glorificauerunt ? nec alio spiritu decipiuntur etiam illi, qui ignorantes deinondum habet, quam qui sibi tribuit id quod habet. quamuis utrique horum praeferendus sit qui et habet et nouit a quo habeat, si tamnon se credat esse quod nondum est; ne incidat in vitium illius pharisaei, qui quanquam Deo gratias ageret ex iis quae habebat, nihil tamen petebat dari sibi, tanquam nihilo indigeret ad augendam his igitur consideratis pertractatisque pro uiribus, quas dominus donare dignatur, colligimus non iustificari hominem praeceptis bonae uitae nisi per fidem Iesu Christi, hoc est non lege operum, sed
Abbreviated transcription (Latin):
uit. S nunqͥd & ꝑ istam ñ fit cognitio pec¬
do imꝑat: hoc fidi lex credendo impe¬
trat. Illa dicit ñ concupisces. ista dicit
cũ scirem quia nemo potest ẽẽ continens
nisi ds det. & hoc ipsũ erat sapientiȩ
scire cuiꝰ ce̾t hoc donũ: adii dñm & dep̃¬
catus sũ. Ipsa est illa sapientia quȩ pie¬
tas uocatur. qua colit᷑ pater luminũ. a qͦ
est om̃ẽ datũ optimũ & om̃e donũ ꝑfec¬
tum. Colitur autẽ sacrificio laudis acti¬
onib q gr̃ãrũ. ut cultor eiꝰ ñ in scipso
s in illo głetur. Ac ꝑ hoc. lege oꝑum
dicit d̾s. fac qd̾ iubeo: lege fidĩ dicitur
do̾. da qd̃ iubes. Ideo enim iubet lex. ut
ammoneat qͥd faciat fides. id est ut cui
iubetur. si ñdũ potest sciat quid petat.
Si autẽ continuo potest & obedienter fa¬
cit. debet etiã scire quodonante possit.
Non enĩ spm huiꝰ mundi accepimꝰ. ait
idem constantissimꝰ gr̃ẽ p̾dicator. s sp̃m

Expanded text:
uit. sed numquid et per istam non fit cognitio pecuit. sed numquid et per istam non fit cognitio pecdo imperat, hoc fidei lex credendo impetrat. illa dicit: non concupisces, ista dicit: cum scirem quia nemo esse potest continens, ni si deus det, et hoc ipsum erat sapientiae, scire cuius esset hoc donum, adii dominum et deprecatus sum. ipsa est illa sapientia, quae pietas uocatur, qua colitur pater luminum, a quo est omne datum optimum et omne donum perfectum. colitur autem sacrificio laudis actionisque gratiarum, ut cultor eius non in se ipso, sed in illo glorietur. ac per hoc lege operum dicit deus: \'fac quod iDeo, Da quod jubes. Ideo enim jubet lex, ut admoneat quod faciat fides; id est, ut cui jubetur, si nondum potest, sciat quid petat: si autem continuo potest, et obedienter facit, debet etiam scire quo donante possit. Non enim spiritum hujus mundi accepimus, ait idem ipse constantissimus gratiae praedicator; sed spiritum
Abbreviated transcription (Latin):
legem: Factoꝵ: Non. S ꝑ legẽ fidei.
Lex gͦ ista factoꝵ ipsa est. quȩ dicit ñ con¬
cupisces: qͥa ꝑ illam cognitio peccati est.
Uolo gͥ scire si qͥs mͥ dicere audeat. utrum
lex fidĩ ñ dicat. ñ concupisces. Si enĩ ñ
dicit: quid cause est. cur ñ in ea positi. se¬
cure atq impune peccemꝰ. Hoc enim &
illi putauerunt apłm dicere de quibꝰ ait.
Et sicut dicunt nos quidã dicere faciamꝰ
mala ut ueniant bona. quoꝵ damnatio
iusta est. Si autẽ dicit etiã ipsa ñ concu¬
etiã ipsa ñ dicitur. Neq enĩ quia ñ ha¬
bet oꝑa ueterũ sacram̃toꝵ. circũcisionis
scilicet atq cetͥoꝵ. ideo ñ sunt oꝑa quȩ ha¬
bet in sacram̃tis suis huic tẽpori congru¬
is. Aut uͦ de oꝑib sacram̃toꝵ questio fu-¬
it. qnͣdo mentio legis obhoc fiebat. qm̃ ꝑ
ipsam cognitio peccati est. & ideo ex ea ne¬
mo iustificatur. Unde ñ ꝑ illam exclusa
est głatio. s ꝑ legem fidĩ ex qua iustus ui¬

Expanded text:
egem? factorum? Non, sed per legem fidei » . Lex ergo ista factorum ipsa est quae dicit, Non concupisces: quia per illam cognitio peccati est. Volo igitur scire, si quis mihi dicere audeat, utrum lex fidei non dicat, Non concupisces. Si enim non dicit, quid causae est cur non in ea positi securi atque impune peccemus? Hoc enim et illi putaverunt Apostolum dicere, de quibus ait: Et sicut dicunt nos quidam dicere, faciamus mala, ut veniant bona, quorum judicium justum est . Si autem dicit etiam ipsa, Non concuetiam ipsa non dicitur? Neque enim quia non habet opera ueterum sacramentorum, circumcisionis uidelieet atque ceterorum, ideo non sunt opera quae habet in sacramentis suis huic iam tempori congruis. aut uero de operibus sacramentorum quaestio fuit, quando mentio legis ob hoc fiebat, quia per ipsam cognitio peccati est et ideo ex ea nemo iustificatur? unde non per illam exclusa est gloriatio, sed per legem fidei, ex qua iustus ui
Abbreviated transcription (Latin):
etiã scelerati solent. s tanqͣm de his quȩ
ꝓpͥe sunt bona bonoꝵ qͣsi sapient̾ infla¬
tur. Quo uitio repulsi a diuinȩ stabili¬
tate substantie. etiã magni quidam uiri
ad ydolatriȩ dedecus defluxerunt.¬
excludit᷑ quo int̾ se differant. oꝑep̃cium
est considerare. : si tam̃ ualemꝰ adũtere
atq discernere. Recte enĩ quisq dixerit
legẽ oꝑum ẽẽ in iudaismo. legẽ autem
fidi in xp̃iamsmo. ꝓpt̾ea quia circũcisio
cet̾aq: oꝑa talia legis sunt. quȩxp̃iana
ista discretio: iam dui qͥdẽ est ut molimͦ
ñ incongruent̾ in ea manifestanda plu¬
rib etiã atq etiã testimoniis immoram᷑.
Ipsam enĩ dicit legem ex qua nemo iusti¬
ficatur. qm dicit subintrasse ut abunda¬
ret delictum. Quã tam̃ nequaqͣm ob hoc
imꝑitus argueret & sacrilegus accusaret.
Absit. S: peccatũ ñ cognoui. nͥ ꝑ legem.

Expanded text:
etiam scelerati solent, sed tamquam de his quae etiam scelerati solent, sed tamquam de his quae proprie sunt bona bonorum quasi sapienter inflatur. quo uitio repulsi a diuinae stabilitate substantiae etiam magni quidam uiri ad idololatriae dedecus defluxerunt.excluditur, quo inter se differant operae pretium est considerare, si tamen ualemus aduertere atque discernere. cito enim quisque dixerit legem operum esse in Iudaismo, legem autem fidei in Christianismo, propterea quia circumcisio ceteraque opera talia legis sunt, quae christiista discretio, iam diu quidem est ut molimur non incongruenter in ea manifestanda pluribus etiam atque etiam testimoniis immoramur. Ipsam enim dicit legem ex qua nemo justificatur, quam dicit subintrasse ut abundaret delictum , quam tamen ne quisquam ob hoc imperitus argueret et sacrilegus accusaret, Absit: sed peccatum non cognovi
Abbreviated transcription (Latin):
fidi dicit exclusam. id est eiectam & abiȩ¬
łam: quia ꝑ legem fidĩ quisq cognoscit
si qͥd bene uiute dĩ grã se habere. & ut
pficiatur in dilectione iusticie. ñ se ali¬
luide consecuturũ. Quȩ cognitio pium
sacit. qͥa pictas est uera sapientia. Picta¬
Ipsa quippe cõmendata est. cũ dictũ est.
homini qd̾ in libro iob legitur: ecce pie¬
tas est sapientia. Theosebia porro. si ad
u̾bi originẽ latine exp̃ssam int̾pretare¬
tur. di cultus dici poterat. Qui in hoc
maxime constitutus est: ut anima ei ñ
sit ingrata. Unde & in ipso uerissimo &
singulari sacrificio. dño dõ nr̃o agere
gr̃as ammonem᷑. Erit autẽ ingrata. si
qd̾ illi ex dõ est sibi tribuerit. p̃cipueq
iusticiam. Cuiꝰ oꝑib uelut ꝓpͥis. & ue¬
lut a semetipsa sibimet partis. ñ uulga¬
lit̾ tanq̃m ex diuitiis. aut m̃broꝵ forma.
aut eloquentia. cet̾isq siue externis siue
corporis siue animi bonis. quȩ habere

Expanded text:
fidei dicit exclusam, id est eiectam et abiecfidei dicit exclusam, id est eiectam et abiectam, quia per legem fidei quisque cognoscit, si quid bene uiuit, dei gratia se habere et, ut perficiatur in dilectione iustitiae, non se aliunde consecuturum. Quae cogitatio pium facit, quia pietas est uera sapientia — pietaipsa quippe commendata est, cum dictum est homini, quod in libro Iob logitur: ecce pietas est sapientia. θεοσέβεια porro, si ad uerbi originem latine expressam interpretaretur, dei cultus dici poterat, qui in hoc maxime constitutus est, ut anima ei non sit ingrata; unde et in ipso uerissimo et singulari sacrificio, domino deo nostro, agere gratias admonemur. erit autem ingrata, si quod illi ex deo est, sibi tribuerit praecipueque iustitiam, cuius operibus uelut propriis et uelut a semet ipsa sibimet partis non uulgariter tamquam ex diuitiis aut membrorum forma aut eloquentia ceterisque siue externis siue corporis siue animi bonis, quae habere
Abbreviated transcription (Latin):
cauit. & iustificauit & głificauit: Quis
gͥ usq ad eo dem̃tissime insaniat. ut ñ
agat incffabiles grãs miscdiȩ quos uoluit
liberantis. qui recte nullomͦ posset culpa-¬
re iusticiam uniuersos omino dãnantis:¬
Ubi c̃ gͦ głatio tua: Exclusa est. Per qͣm
legem: Factoꝵ: Non. S ꝑ legẽ fidci.
tionem dixerit laudabilem quȩ in
dño est. eamq exclusam. id est ñ ut absce¬
deret pulsam. s ut emineret exp̃ssam. un-¬
de. & exclusores dicunt᷑ quidã artifices ar-¬
gentarii. hinc est & illud in psalmis. ut
excludant᷑ hi qui ꝓbati sunt argento. ut
emineant qͥ ꝓbati sunt eloquio dm̃. nam
& alibi dicitur. eloquia dñi eloquia casta.
argentũ igne examinatũ: siue głationẽ
uitiosam de suꝑbia uenientẽ cõmemora¬
re uoluerit. eoꝵ scilicet qui cũ sibi iuste
uidentur uiuere. ita głantur qͣsi ñ acce-¬
pinit. eamq ñ ꝑ legem factoꝵ. s ꝑ legẽ

Expanded text:
cauit et iustificauit et glorificauit? quis cauit et iustificauit et glorificauit? quis igitur usque adeo dementissime insaniat, ut non agat ineffabiles gratias misericordiae quos uoluit liberantis, qui recte nullo modo posset culpare iustitiam uniuersos omnino damnantis exclusa est. per quam legem? factorum? non, sed per legem fidei. tionem dixerit laudabilem, quae in domino est, eamque exclusam, id est non ut abscederet pulsam, sed ut emineret expressam — unde et exclusores dicuntur quidam artifices argentarii; hinc est et illud in Psalmis: ut excludantur hi qui probati sunt argento. hoc est ut emineant qui probati sunt eloquio domini. nam et alibi dicitur: eloquia domini eloquia casta. argentum igne examinatum — siue gloriationem uitiosam de superbia uenientem commemorare uoluerit, eorum scilicet, qui cum sibi iuste uidentur uiuere, ita gloriantur, quasi non acceperint, eamque non per legem factorum, sed per legem
Abbreviated transcription (Latin):
i enim iã sumꝰ in xp̃o noua creatura:
tam dilectionẽ qua dilexit nos. & cũ esse¬
grandes salui fieri possunt. ñ meritis
redditur. s gratis datur. ꝓpter qd̃ gr̃a
nominatur. Iustificati inqͥt gratis ꝑ
sanguinẽ ipsiꝰ. Unde hi qui ñ ꝑ ilam
liberantur. siue quia audire ñdũ potue.¬
runt. siue qͥa obedire noluerunt. siue cti¬
am cũ ꝑ etatẽ audire ñ possunt. lauachrũ
regenerationis qd̾ accipe possent. ꝑ quod
salui fierent ñ accspunt. iuste utiq dam¬
nantur. quia sine peccato ñ sunt. uł qd̃
originalit̾ traxerunt. uł qd̃ malis mori¬
b addiderunt. Om̃s enim peccauerunt
siue in adam. siue in scipsis. & egent gła
adi. Uniu̾sa gͥ massa penas debet. Et si
aebitũ om̃ib damnationis supplicium
redderetur. ñ iniuste ꝓculdubio reddere¬
tur. Qui gͦ inde ꝑ grãm liberant᷑. ñ uasa
meritoꝵ suoꝵ. s uasa miscđiȩ nominan
misit in hunc mundũ peccatores saluos
facere quos p̃sciuit & p̃destinauit. & uo¬

Expanded text:
i enim jam sumus in Christo nova creatura, tam dilectionem, qua nos dilexit, et cum essegrandes, salvi fieri possunt, non meritis redditur, sed gratis datur, propter quod et gratia nominatur: iustificati, inquit, gratis per sanguinem ipsius. unde hi qui non per illam liberantur, siue quia audire nondum potuerunt siue quia oboedire noluerunt siue etiam cum per aetatem audire non possent, lauacrum regenerationis quod accipere possent, per quod salui fierent, non acceperunt, iuste utique damnantur: quia sine peccato non sunt, uel quod originaliter traxerunt uel quod malis moribus addiderunt, omnes enim peccauerunt, siue in Adam siue in se ipsis et egent gloria dei. Vniuersa igitur Massa poenas debet; et si omnibus debitum damnationis supplicium redderetur, non iniuste procul dubio redderetur. qui ergo inde per gratiam liberantur, non uasa meritorum suorum, sed uasa misericordiae nominantmisit in hunc mundum peccatores saluos facere, quos praesciuit et praedestinauit et uo
Abbreviated transcription (Latin):
gͥ p̾uaricantes gr̃a saluatoris inuenit. ali¬
os maius. alios minus. Qnͣto enim legis
maior in quocũq cognitio. tanto minor
peccati excusatio. Qnͣto minor peccati ex¬
cusatio: tanto manifestior p̃uaricatio.
Restabat gͦ. ut om̃ib ñ sua. s dĩ id est a
dõ donata iusticia subueniret. Unde
ait apłs. Per legẽ cognitio peccati. Non
gͦ ablatio. s cognitio. Nunc autẽ sine
lege iusticia di manifestata est. testifica¬
ta ꝑ legem & ꝓpħas. Prouide etiam iste
subiunxit. Propt̾ea inqͥt dilexi testimo¬
nia tua. Tanqͣm diceret. Qm̃ lex siue in
paradẏso data. siue naturalit̾ insita. siue
in litt̾is ꝓmulgata. p̃uaricatores fecit
om̃s peccatores t̾re. ꝓpt̾e̾a dilexi testimo¬
nia tua quȩ sunt in lege tua degr̃a tua
ut ñ sit in me iusticia mea. s iusticia tua.
Lex enĩ ad hoc ꝓdest: ut mittat ad grãm.
Non solũ enĩ qd̃ attestatur manifestande
iusticie dĩ quȩ sine lege est. uerũ etiam

Expanded text:
praevaricantes gratia Salvatoris invenit, alios majus, alios minus: qmajor in quocumque cognitio, tanto minor peccati excusatio: quanto minor peccati excusatio, tanto manifestior praRestabat ergo ut hominibus non sua, sed Dei, id est, a Deo donata justitia subveniret. Unde ait Apostolus: Per legem cognitio peccati: non ergo oblatio, sed cognitio. Nunc autem sine lege, inquit, justitia Dei manifestata est, testificata per legem et prophetas. Proinde etiam iste subjunxit, propterea dilexi testimonia, tanquam diceret: Quoniam lex, sive in paradiso data, sive naturaliter insita, sive in litteris promulgata, praevaricatores fecit omnes peccatores terrae; «Propterea dilexi testimonia tua,» quae sunt in lege tua, de gratia tua; ut non sit in me justitia mea, sed tua. Lex enim ad hoc prodest, ut mittat ad gratiam. Non solum enim quod attestatur manifestandae justitiae Dei, quae sine lege est; verum etiam
Abbreviated transcription (Latin):
apłs paulus utitur. quia sine oꝑib legis
quã ñ acceꝑat ꝑ fidem iustificatus est: &
iacobꝰ quia fidem ipsiꝰ abrahȩ oꝑa bona
consecuta eẽ demonstrat: ostendens quẽ
apłi sententiam contrariã ẽẽ pauli apłi
sententiȩ : possunt arbitrari etiã ipsum
paulũ sibi ẽẽ contrarium. quia dicit alio
loco. Non enĩ auditores legis iusti sunt
apud dm̃.s factores legis iustificabunt᷑
Et alio loco. S fides quȩ ꝑ dilectionem
oꝑatur. Et iterum. Si enĩ scł̾m carnẽ
uixeritis: moriemini. Si autẽ spu fac¬
ta carnis mortificaueritis. uiuetis. Quę
sint autẽ facta carnis que oꝑib spiri¬
talib mortificanda sunt: alio loco de¬
monstrat dicens. Manifesta sunt autẽ
oꝑa carnis. quȩ sunt fornicationes. im¬

Expanded text:
apostolus Paulus utitur, quia sine operibus legis, apostolus Paulus utitur, quia sine operibus legis, quam non acceperat, per fidem justificatus est; et Jacobus, quia fidem ipsius Abrahae opera bona consecuta esse demonstrat, ostendens quemaapostoli sententiam contrariam esse illi Pauli apostoli sententiae, possunt arbitrari etiam ipsum Paulum sibi esse contrarium, quia dicit alio loco: Non enim auditores legis justi sunt apud Deum, sed factores legis justificabuntur . Et alio loco: Sed fides qarnem vixeritis, moriemini; si autem spiritu facta carnis mortificaveritis, vivetis . Quae sint autem facta carnis, quae operibus spiritualibus mortificanda sunt, alio loco demonstrat, dicens: Manifesta autem sunt opera carnis, quae sunt fornicationes, im
Abbreviated transcription (Latin):
neat bene. oꝑari. s ad hoc potius ut ne¬
mo arbitretur meritis prioꝵ bonoꝵ ope¬
rum se ꝑuenisse ad donum iustificatio¬
nis quȩ est in fide. In hoc enĩ se gentib
in xp̃m credentib iudei p̃ferre cupie¬
bant. qd̃ dicebant se meritis bonoꝵ ope¬
rũ quȩ ꝑ legem sunt ꝑuenisse ad eugli-¬
cam grãm. Ideoq scandalizabant᷑ mul¬
ti qui ex eis crediderant: qd̾ incircũ cisis
gentib xp̃i gr̃a traderetur. Unde paulꝰ
apłs dicit. posse hominẽ sine oꝑib s p̃¬
cedentib iustificari ꝑfidem. Nam iusti¬
ficatus ꝑ fidem quomͦ potest nͥ iuste de-
ne oꝑatur: Qd̃ si cũ crediderit mox de
hac uita discesserit. iustificatio fidi ma¬
merito ad illam s grã ꝑuenit. nec conse¬
quentib quia in hac uita ẽẽ ñ sinit᷑. Un¬
de manifestũ est qd̃ paulus apłs dicit:
ta fide si uixerit dicamꝰ eũ iustũ etiam¬
si male uixerit. Ideo exemplo abrahȩ &

Expanded text:
neat bene operari, sed ad hoc potius, ut neneat bene operari, sed ad hoc potius, ut nemo arbitretur meritis priorum bonorum operum se pervenisse ad donum justificationis quae est in fide. In hoc se gentibus in Christum credentibus, Judaei praeferre cupiebant, quia dicebant se meritis bonorum operum, quae in lege sunt, pervenisse ad evangelicam gratiam. Ideoque scandalizabantur multi qui ex eis crediderunt, quod incircumcisis gentibus Christi gratia traderetur. Unde apostolus Paulus dicit posse hominem sine operibus, aecedentibus, justificari per fidem. Nam justificatus per fidem quomodo potest nisi juste deinne operatur? Quod si cum crediderit, mox de hac vita decesserit, justificatio fidei mamerito ad illam, sed gratia pervenit; nec consequentibus, quia in hac vita esse non sinitur. Unde manifestum est, quod Paulus apostolus dicit, ta fide, si vixerit, dicamus eum justum, etiamsi male vixerit. Ideo exemplo Abrahae et