comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
la mulier errore tenẽbat᷑. que signi¬
pora illa quinꝙ carnaliũ sensirũ. qͥbꝰ
pͥma etas ut qdiximꝰ regit᷑. ñ eam ũbũ
di acceꝑat in coniugiũ. s a complexu
adultermo diabolus õbtinebat. Itaꝙ
illi dñs dicit. uidens eam ẽẽ carna¬
lem: id ẽ carnalit̾ saꝑe. Uade uoca
uirũ tuuꝰ ꝙ uenihuc: id ẽ remo¬
ue te ab affectione carnali. in qua
nunc constituta es. unde ñ potes
intelligere que loqͦr: & uoca uir ũ
tuum. id ẽ sp̃u intelligentie pꝰ sens
esto. Est enim anime quasi mari¬
tus quodammͦ sp̃c hominis. qui
animalẽ affectionem tamꝗͣ con¬
iugem regit: ñ ille spc̃ sc̃s. qui cum
patre ꝙ cum filio in cõmutabilis
manet. & dignis animis incõmu¬
tabilit̾ dat᷑: s spc̃ hominis de quo
nemo scit: nͥ sp̃c̃ dĩ. Hic gͦ sp̃c hominis
cũ p̃sens ẽ. id ẽ intus ẽ. & se pietate do¬
subicit: intelligit homo que sp̾ualit̾
dicunt᷑. Cũ autem diaboli error. tam¬
ꝙͣ absente intellectu in anima dña¬

Expanded text:
la mulier errore tenebatur, quae signipora illa quinque carnalium sensuum, quibus prima aetas, ut diximus, regitur, non eam Verbum Dei acceperat in conjugium, sed complexu adulterino diabolus obtinebat. Itaque illi Dominus dicit, videns eam esse carnalem, id est, carnaliter sapere: Vade, voca virum tuum, et veni huc; id est, remove te ab affectione carnali, in qua nunc constituta es, unde non potes intelligere quae loquor: et voca virum tuum, id est, spiritu intelligentiae praesens esto. Est enim animae quasi maritus quodam modo spiritus hominis, qui animalem affectionem tanquam conjugem regit. Non ille Spiritus sanctus, qui cum Patre et Filio incommutabilis manet, et dignis animis incommutabiliter datur: sed spiritus hominis, de quo itus Dei. Hic ergo spiritus hominis cum praesens est, id est, intentus est et se pietate subjicit Deo, intelligit homo quae spiritaliter dicuntur; cum autem diaboli error, tanquam absente intellectu in anima domina
Abbreviated transcription (Latin):
li conditione ꝑagit᷑: sexta erate sene¬
ctute concludit᷑. Qua senecture ut
nob̾ ꝙ reꝑator aduenit: ut morien¬
te scilicet ueteri homine nouum in
se constitueret: quẽ exutũ labe t̾re¬
na. in cȩlestia regna tnͣsserret. Ergo
nc̃ puteus ut dictũ ẽ: mundi huiꝰ
t̾renum laborẽ. &errorem tenebro¬
se ꝓfunditatis significat. &̾ qm̃ exte¬
rior homo ẽ uetus & nouus int̾iorꝰ
dictũ ẽ enĩ ab apło. & si exterior¬
homo nr̃ oorrumpit᷑. s int̾ior reno-¬
uat᷑ de die in diem: rectissime om̃i-
no: qm̃ om̃ia uisibilia ad exteriorẽ
hominẽ ꝑtinent. quib disciplina
xp̃iana renunciat. hora sexta uenit
dñs ad puteũ. id ẽ medio die. unde
iam incipit sol iste uisibilis decli¬
nare in occasum: qm̃ & nob̃ uocatis
a xp̃o uisibiliũ delectatio minuit᷑:
ut in uisibiliũ amore homo interi-¬
or recreatus. ad int̾iorem lucem q̃

Expanded text:
li conditione peragitur, sexta aetate seneli conditione peragitur, sexta aetate senectute concluditur. Qua senectute, ut nobis et reparator advenit; ut moriente scilicet vetere homine, novum in se constitueret, quem exutum labe terrena in coelestia regna transferret. Ergo nunc puteus, ut dictum est, mundi hujus terrenum laborem et errorem tenebrosa profunditate significat. Et quoniam exterior est homo vetus, et novus interior; dictum est enim ab Aphomo noster corrumpitur, sed interior renovatur de die in diem . » Rectissime omnino, quoniam omnia visibilia ad exteriorem hominem pertinent, quibus disciplina Christiana renuntiat. Hora sexta venit Dominus ad puteum, id est medio die unde jam incipit sol iste visibilis declinare in occasum. Quoniam nobis vocatis a Christo visibilium delectatio minuitur, ut invisibilium amore homo interior recreatus ad interiorem lucem quae
Abbreviated transcription (Latin):
q ꝓsalute ꝑniciẽ: ꝙ ꝓ cognitione
ueritatis errorem. Int̾ que illud ẽ
sacram̃tũ. qđ scͥptum ẽ dnm hora di¬
ei sexta uenisse ad puteũ iacob. fessũ
ꝙ: itinere ibi resedisse. ꝙ a muliere
samaritana potum petisse: & cetera
que in eodem loco seͥpturarũ discu-¬
tienda & ꝑtractanda dicunt᷑. Deqͣ
re id pͥmũ tenendum ẽ. qđ in om̃ib
scͥpturis sũma uigilantia custodiri
oportet: ut scdm fidem. sit sacram̃ti
diuini expositio. Horag̾ diei sexta:
uenit ad puteũ dns nr̃. Uideo in ꝑuteo:
tenebrosã ꝓfunditatẽ. Ammoneo gͦ in-¬
telligere mundi huiꝰ infimas partes
id ẽ t̾renas: quo uenit dns iħc hora sex¬
ta. io ẽ sexta etate generis humani.
tamꝗͣ senectute ueteris hominis. qͦ
iubem᷑ exiii. ut induamꝰ nouu qui
scdm dm creatus ẽ. Nam sexta etas
senectus ẽ: qm̃ pͥma infantia. scda pu¬
eritia. tt̾ia adolescentia. qͣrta iuuen¬
tus. qͥnta gͣuitas. Ueteris itaq homi¬
nis uita. que scd̾m carnẽ tempora¬

Expanded text:
 salute perniciem, et pro cognitione veritatis errorem: inter quae illud est sacramentum, quod scriptum est, Dominum hora diei sexta venisse ad puteum Jacob, fessumque ab itinere sedisse, et a muliere Samaritana potum petisse, et caetera quae in eodem Scripturarum loco discutienda et pertractanda dicuntur. De qua re id primo tenendum est, quod in omnibus Scripturis summa vigilantia custodiri oportet, ut secundum fidem sit sacramenti divini expositio. 2. Hora igitur diei sexta venit ad puteum Dominus noster. Video in puteo tenebrosam profunditatem. Admoneor ergo intelligere mundi hujus infimas partes, id est, terrenas, quo venit Dominus Jesus hora sexta, id est, sexta aetate generis humani, tanquam in senectute vete exui, ut induamur novo, qui secundum Deum creatus est . Nam sexta aetas senectus est; quoniam prima, infantia; secunda, pueritia; tertia, adolescentia; quarta, juventus; quinta, gravitas. Veteris itaque hominis vita, quae secundum carnem tempora
Abbreviated transcription (Latin):
xomͦ lucas dicit ibant parentes ẽ ꝑ om̃s annos
in iherłm in die sollemn pasche cũ illo puero: cũ
dicat matħs qͥd̾ meru archelaai metuerent illuc
ire ab egypto redeuntes. Xi.¬
¶ uomͦ potuerint cõpletis diebus purgationis ma¬
tris xp̃i sicut lucas dicit. ascendere cũ illo in te̾¬
plum ad ꝑagenda sollemnia. si scđ̾m matheũ
cũ eũ quereret tot occidit infantes. xii¬
De uerbis ioħis inter om̃s quatuor.xiii.
De baptizato ihesu
tista ego nͭ nouerã eu cum Iocd̃m alios inue¬
matur q̃d iam nouerat eum.
De illo sermone plixo: que scam matheum
habuit in monte.
¶omdicat maths centurione ad enꝰ acesisse

Expanded text:
Quomodo Lucas dicit: ibant parentes eius per omnes annos Quomodo Lucas dicit: ibant parentes eius per omnes annos in Hierusalem in die sollemni paschae cum illo puero, cum dicat Mattheus quod metu Archelai timuerint illuc ire ab Aegypto redeuntes? Quomodo potuerint conpletis diebus purgationis matris Christi, sicut Lucas dicit, ascendere cum illo in templum ad peragenda sollemnia, si secundum Matthpro quo, cum eum quaereret, tot occidit infantes. De uerbis Iohannis inter omnes quattuor. De baptizato Iesu.ista: ego non noueram eum, cum secundum alios inuatur quod iam nouerat eum. De illo sermone prolixo, quem secundum Mattheum habuit in monte. Quomodo dicat Mattheus centurionem ad eum accessisse
Abbreviated transcription (Latin):
uare usq ad ioseph generatione xp̃i c̃
memorant᷑: cũ de illiꝰ semine xp̃c ñ sit na¬
tus. sed de uirgine maria.
Quomͦ sit xp̃c filiꝰ daiuid. cũ ex ioseph filii dauid
concubitu non sit natus.iii¬
¶are alios ꝓgeneratores xp̃i matheus emimerat:
alios lucas. iiII.
Oxare .xͣl generationes excepto ipso xp̃o inuenum¬
tur apd̾ matħm: cũ qͣtuoidecim tͥplicet. U¬
q uomͦ matħi ordini congruat ordo lucȩ: in bis
que de conceptu. & de infantia uł puericia xp̃i
alius p̾termittit. aliꝰ cõmemorat. Ui.¬
De ordine p̃dicationis iohis baptistȩ int̾ õs qͣtuor.
De duobus herodibus.
xomͦ matħs dicat timuisse ioseph ire cũ infante uii.¬
xp̃o in iherłm ꝓpter archelau̾. & ñ timiusse ire
in galileam uͥ tetrarcha erat herõdes fr̃ eͦ. Ix.
Q Uomͦ dicat matħs ido isse in galileã ioseph eum
infante xp̃o. qͥa timuit arebelaum ꝓ suo patre
regnantẽ in iherłm: cũ lucas dicat ido isse inga¬
lileam: qͥa ibi erat nazareth ciuitas eoru.

Expanded text:
uare usque ad Ioseph generatores Christi commemorantur, cum de illius semine Christus non sit natus, sed de uirgine Maria? Quomodo sit Christus filius Dauid, cum ex Ioseph filii Dauid concubitu non sit natus. Quare alios progeneratores Christi Mattheus enumerat, alios Lucas? Quare quadraginta generationes excepto ipso Christo inueniuntur aput Mattheum, cum quattuordecim triplicet? Quomodo Matthei ordini congruat ordo Lucae in his quae de conceptu et de infantia uel pueritia Christi alius praetermittit, alius commemorat. De ordine praedicationis Iohannis baptistae inter omnes quattuor. De duobus Herodibus. Quomodo Mattheus dicat timuisse Ioseph ire cum infante Christo in Hierusalem propter Archelaum et non timuisse ire in Galilaeam, ubi erat tetrarcha Herodes frater eius. Quomodo dicat Mattheus ideo isse in Galilaeam Ioseph cum infante Christo, quia timuit Archelaum pro suo patre regnantem in Hierusalem, cum Lucas dicat ideo isse in Galilaeam, quia ibi erat Nazareth ciuitas eorum.
Abbreviated transcription (Latin):
De sermone quẽ habuit in monte lxxui.¬
oliueti querentib discipłis qͣndo erit con¬
sũmatio quemadmodum tre isti inter
se congruant. lxxuiii.¬
Erod comemorant matbs. & marcus an bi¬
diui future paschȩ. & postea dicunt qd̾ in
bethania fuit qͦm ñ repugnet iobi qͥ cum
ipsis narrat hoc idem q̃d̾ factum est in be¬
t hania ã dicit. ante sex dies pasche lxxuiii.
De cena in bethania ubi mulier ungento pꝰ¬
cioio dñm ꝑfudit qͦmodo inter se congru¬
ant matheus. marcus. & iobannes. & ꝯuo¬
modo luce non aduersentur. tale aliquid
alio tempore commemoranti. lxxix.¬
Ibi mittit discipulos ut preparent ei man¬
ducare pascha. qͦmͦ inter se congruant
matheus. marcus. & lucas.

Expanded text:
De sermone, quem habuit in monte De sermone, quem habuit in monte Oliueti, quaerentibus discipulis: quando erit consummatio? quemadmodum tres isti inter se congruant- Quod commemorant Mattheus et Marcus ante biduum futurae paschae et postea dicunt quod in Bethania fuit, quomodo non repugnet Iohanni, qui cum ipsis narrat hoc idem quod factum est in Bethania et dicit: ante sex dies paschae. De cena in Bethania, ubi mulier ungento pretioso dominum perfudit, quomodo inter se congruant Mattheus, Marcus et Iohannes et quomodo Lucae non aduersentur tale aliquid alio tempore commemoranti. Ubi mittit discipulos, ut praeparent ei manducare pascha, quomodo inter se congruant Mattheus, Marcus et Lucas.
Abbreviated transcription (Latin):
lis. qͦmͦ ñ aduersetur matħs illis duob cũ
qͥbus eunde ordinẽ tenet maxime in hac pa¬
rabola quã om̃s tres dicunt de uinea loca¬
ta ꝓpter responsionẽ corum qͥbus dicebat᷑
ubi aliquantum udet᷑ uariare. lxx.¬
De nuptiis filii regis ad quas turbe inuita¬
tȩ sunt. q̃ matħs ordinem tenuerit prop¬
ginẽ. & de muliere quȩ.uͭii. frib nupserat¬
quẽadmodu tres isti concordent. Lxxii.
tiũ & matbi et marci ne a luca discrepare
repugnet matħs aliis duob. qͥa Icdm istũ
dicitur qͥd uob uidet᷑ de xp̃o cuius ẽ filiꝰ.
rosponderunt dauid. sccłm illos autẽ qͦmͦ
De phariseis sedentib suꝑ cathedr̃a moyhi
& dicentib que ñ faciunt. ceterisq in eosde
phariseos a dño dictis. utrũ Iermo mathi
congruat aliis duobꝰ &ᷤ maxime lucȩ qͥ ñ
hoc ordine sed alibi similẽ cõmemorat.
Sui p̃munciauit templi eu̾sionẽ lxxu¬
qͦmͦ aliis duobꝰ narrandi ordine ꝯgruat.

Expanded text:
lis, quomodo non aduersetur Mattheus illis duobus, cum lis, quomodo non aduersetur Mattheus illis duobus, cum quibus eundem ordinem tenet, et maxime in hac parabola, quam omnes tres dicunt de uinea locata, propter responsionem eorum quibus dicebatur, ubi aliquantum uidetur uariare. De nuptiis filii regis, ad quas turbae inuitatae sunt, quem Mattheus ordinem tenuerit propginem, et de muliere, quae septem fratribus nupseratum tres isti concordent. De illotium Matthei et Marci, 118 a Luca discrepare repugnet Mattheus aliis duobus, quia secundum istum dicitur: quid uobis uidetur de Christo? cuius est filius? cui responderunt: Dauid, secundum illos autem: quomodo De Pharisaeis sedentibus super cathedram Moysi et dicentibus quae non faciunt ceterisque in eosdem Pharisaeos a domino dictis, utrum sermo Matthei congruat aliis duobus et maxime Lucae, qui non hoc ordine, sed alibi similem commemorat. Cum praenuntiauit templi euersionem, quomodo aliis duobus narrandi ordine congruat.
Abbreviated transcription (Latin):
in quibus uident᷑ aliqͣntulu uariare. lxii.¬
De pariuilis ꝯuib manũ imposuit.
de diuite cui dixit uende om̃ĩa tua. de
uinea quo conducti funt oꝑarii ꝑ horas
discipłis de passione Iua  p̃dixit.
&ᵈ matei filioꝵ rebedei cum filiis suis
petit. ut unꝰ eorum ad dexterã eiꝰ & ᷤᷤ alter
ad s imistram sederet. qͦmõdo non repug¬
nat matheus aliis duobus. lxiiii.¬
De cecis ⁊ herico illuminatis. quemad modu
non adu̾setur matbs marco uł lucȩ. lxu¬
De ahinȩ pullo. qͦmͦ matheus ceteris congri¬
at qui solum pulłu cominemorat. lxui.
De expulsis templo uendentibꝰ & ementib
quemãdmõdum non repugnent iohamnu
qui hoc idem longe alibi dicit lxuii.
De arefacta arbore ficulnea que iuxta narra¬
ta sunt. quẽadmoiłu ñ repugnet matħs
ceteris & maxime marco de ordine narra
De duob quibus imꝑauit pater ut irent in
uineam. & de uinea quȩ locata ẽ aliis agrico¬

Expanded text:
in quibus uidentur aliquantulum uariare. in quibus uidentur aliquantulum uariare. De paruulis quibus manus inposuit, de diuite, cui dixit: uende omnia tua, de uinea, quo conducti sunt operarii per hodiscipulis de passione sua praedixit et mater filiorum Zebedaei cum filiis suis petit, ut unus eorum ad dexteram eius, alter ad sinistram sederet, quomodo non repugnet Mattheus aliis duobus. De caecis Hiericho inluminatis quemadmodum non aduersetur Mattheus uel Marco uel Lucae. De asina et pullo, quomodo Mattheus ceteris congruat, qui solum pullum commemorant. De expulsis de templo uendentibus et ementibus, quemadmodum qui hoc idem longe alibi dicit. De arefacta arbore ficulnea et quae iuxta narrata sunt, quemadmodum non repugnet Mattheus ceteris. maxime Marco, de ordine narratDe duobus, quibus imperauit pater, ut irent in uineam, et de uinea, quae locata est aliis agrico
Abbreviated transcription (Latin):
De illo qͥ obtulit filiũ suum quẽ discipłi sana¬
re ñ potuerunt quemadmodu tres ĩsti con¬
sentiant etiam ordine narrationis luui.
Uoi de passione sua cum eis dixisset contrista¬
tiiunt. qd̾ tres ipsi eodem ordine cõmemo
Uoide ore piscis Ioluit tributũ li x. rant.¬
quõd matheus solus dicit. Lx¬
De puero paruuilo que ꝓpo suit iraitandu.
d. Scmnloies mindi. de m̾ois crporo scen¬
dalitantibꝰ. de angłis paruuloꝵ q̃ uident fa-¬
ciem patris. de una oue ex ouib centũ. de fr̃e
corripiendo in secreto. de Ioluendis ligandisq
pecrartis. De concordia duoꝵ a̾ congregatione
triũ. de dimitendis peccatis uiq septuagi¬
es septies. de seruo cui dimissum est multũ
debitũ & ipse parũ ñ dimisit conseruo. ma¬
theus quẽ admod̾ii ceteris ñ repugnat. lxi¬
rañdo int̾rogatus est utrũ liceat dimittere
uxorem. quẽadmõdũ int̾ se consentiant
matħs & marcus maxime de ipsis int̾ro

Expanded text:
De. illo qui ei obtulit filium suum, quem discipuli sanaDe. illo qui ei obtulit filium suum, quem discipuli sanare non potuerunt, quemadmodum tres isti consentiant etiam ordine narrationis. Ubi de passione sua cum eis dixisset contristati sunt, quod tres ipsi eodem ordine commemorant. Ubi de ore piscis soluit tributum, quod Mattheus solus dicit. De puero paruulo, quem proposuit imitandum, de scandalis mundi, de membris corporis scandalizantibus, de angelis paruulorum, qui uident faciem patris, de una oue ex ouibus centum, de fratre corripiendo in secreto, de soluendis ligandisque peccatis, de concordia duorum et congregatione trium, de dimittendis peccatis usque septuagiens septiens, de seruo, cui dimissum est multum debitum et ipse paruum non dimisit conseruo, Mattheus quemadmodum ceteris non repugnat. Quando interrogatus est utrum liceat dimittere uxorem, quemadmodum inter se consentiant Mattheus et Marcus, maxime de ipsis interro
Abbreviated transcription (Latin):
ant. & quomͦ de illo loco digrediant᷑. ubi turᷤ¬
bas de quinq panibũ pauit .xlui.¬
eo quod ab eis tribus narratur. xluii.
de micis cadentib de mensa dñorum Iuorũ.
quomͦ inter se matbs lucasq consentiant. xlix.¬
Cum de septem panib pauit turbas
magedan. qͦmodo congruat marco. & in
marco conueniat uel re uł ordine .li.
Cũ int̾rogauit discipłos. quẽ ilłu dicerent
homines utrum nichil inter se repugnent
matheus. marcus & lucas rebꝰ aut ordine lui.
Ubi ꝓnunciauit discipłis passionẽ suã quȩ
sit inter matbm marcũ & ᷤᷤ lucã conuenientia. liuii.¬
Qxod se dñs tribus discipłis in monte ostendit
cũ moyse &ᷤ helia qͦmͦ int̾ se congruant trẽs
isti ordine a rebus. aᷤᷤ maxime propt̾ nume¬
rũ dierũ quia matheus &ꝰ marcus dicunt
pͦ ui. dies factũ q̃d̾ lucas post octo .lui.
Ubi de aduentu heliȩ locutus ẽ eis. que sit
conuenientra inter matħm & marcũ bun

Expanded text:
ant et quomodo ab illo loco digrediantur, ubi turant et quomodo ab illo loco digrediantur, ubi turbas de quinque panibus pauit. Queo, quod ab eis tribus narratur, quid pode micis cadentibus de mensa dominorum suorum, quomodo inter se Mattheus Lucasque consentiant. Cum de septem panibus pauit turbas,Magedan, quomodo congruat Marco, et inum Marco conueniat uel re uel ordine. Cum interrogauit discipulos quem illum dicerent homines, utrum nihil inter se repugnent Mattheus Marcus et Lucas rebus aut ordine. Ubi pronuntiauit discipulis passionem suam, quae sit inter Mattheum, Marcum et Lucam conuenientia. Quod se dominus tribus discipulis in monte ostendit cum Moyse et Helia, quomodo inter se congruant tres isti ordine et rebus et maxime propter, numerum dierum, quia Mattheus et Marcus dicunt post sex dies factum quod Lucas post octo. Ubi de aduentu Heliae locutus est eis, quae sit conuenientia inter Mattheum et Marcum.
Abbreviated transcription (Latin):
Ieminando aliũd cecidit in uia. & cęt̾a. et de
illo cuiꝰ suꝑseminata sunt ⁊ itania. & degra¬
nosinapis &ᷤ de ferm̃to. & qd̾ in domo locutꝰ
ẽ. de thesauro abscondito in agro. & de mar¬
garita. & de sagena missa in mare. et de ꝓfe¬
rente de thesauro noua & uetera. qͦmͦ marco
&̾ lucȩ matheus consentiat. uł in his que cũ
illo dixerunt. uł narrationis ordine. xlii.¬
Quod uenit in patriã suã. & mirabant᷑ de do¬
ctrina cũ genus eiꝰ contemnerent. qͦmͦ consen¬
tiat marco & lucȩ matħs. maxime utrũ nar¬
randi ordine nichil alteri aduerset᷑ xliii.
remadmodi inter se conueniant matheus.
marcus & lucas. de uerbis herodis cũ audis¬
set de mirabilibꝰ dñi uł de ipso narrationis
occiso qͦ ordine ab his tribus narret᷑. ad mira¬
cłm de qͥnq panib qͦ ordine ab om̃ibus aᷤ
quẽ admõdũ uentũ sit ab ipso. de qͥnq panũ
aquas qͦmͦ qͥ hoo dixerunt inter se conueni¬

Expanded text:
seminando aliud cecidit in uia et cetera et de seminando aliud cecidit in uia et cetera et de illo cui superseminata sunt zizania et de grano sinapis et de fermento, et quod in domo locutus est de thensauro abscondito in agro et de margarita et de sagena missa in mare et de proferente de thensauro noua et uetera, quomodo Marco et Lucae Mattheus consentiat uel in his quae cum illo dixerunt uel narrationis ordine. Quod uenit in patriam suam et mirabantur doctrinam, cum genus eius contemnerent, quomodo consentiat Marco et Lucae Mattheus, maxime utrum narrandi ordo nihil alteri aduersetur. Quemadmodum inter se conueniant Mattheus, Marcus et Lucas de uerbis Herodis, cum audisset de mirabilibus domini, uel de ipso narrationis occiso, quo ordine ab his tribus narretur. Ad miraculum de quinque panibus quo ordine ab omnibus et quemadmodum uentum sit. In ipso de quinque panibus modo qui hoc dixerunt inter se conueni
Abbreviated transcription (Latin):
curatus est. queadmodũ narratio mathei con¬
cordet cum marco &̃ luca. uł rerum ordine.
uel dñi & iudeorũ uerbis
Con siderandũ utrũ ab isto cuiꝰ arida manus
Ianata est. ita digrediantur hi tres eugłis te
ut in nullo sibi adu̾sent᷑ ipͣo narrationiꝰᷤ or̃dine.
De muto & ceco qui demoniũ
habebat. quomodo mathis a lucaᷤᷤ ssentiant. xxxuiii.
Ubi ei dictum ẽ qd̾ in heelzebub eicit demonia.
quigqͥd ex ip̃sa ocasione locutus est de blas
boribus. utrũ in nullo matheus a duobus
aliis maxime a luica dissentiat .xxxuiiii.¬
uid respondit petentibus signũ de iona ꝓ¬
pba & de niniuitis. et de regina austri. &
de spũ imimnuñdo qͥ cũ exierit ab homine re¬
dit a inuenit domũ mundatã. quemadmo¬
dum matheus lucȩ congruat. Xl.¬
Ubi ei nunciata est mater & frẽs eius utrũ a
marco a luca ordo ipse ñ di s crepet. xli.¬
Quid in nauicula turbis locutꝰ ẽ de illo cuiꝰ in

Expanded text:
curatus est, quemadmodum narratio Matthei concuratus est, quemadmodum narratio Matthei concordet cum Marco et Luca uel rerum ordine uel domini et Iudaeorum uerbis. Considerandum utrum ab isto cuius arida manus sanata est. ita digrediantur hi tres euangelistae, ut ia nullo sibi aduersentur ipso ■arrationis ordine. De muto et et eaeco, qui demonium habebat. quomodo Mattheus Lucasque consentiant. UUbi ei dictum est quod in Beelzebut ejicit daemonia, quidquid ex ipsa occasione locuboribus, utrum in nullo Mattheus a duobus aliis, maxime a Luca, dissentiat. Quod respondit petentibus signum de Iona propheta et de Nineuitis et de regina Austri et de spiritu inmundo, qui cum exierit ab homine redit et inuenit domum mundatam. quemadmodum Mattheus Lucae congruat Ubi ei nuntiata est mater et fratres eius, utrum a Marco et Luca ordo ipse non discrepet. Quod ex nauicula turbis locutus est de illo cuius in
Abbreviated transcription (Latin):
De duob cecis aᷤ muto demonio ꝗͦ solꝰ matħs dicit
U bi turbarũ misertus misit disciplos suos. dams pexx.¬
eis Ianitatũ potestatem p̾standarũ. & eis mul¬
ta mandauit. ordinans queadmodn utuerent.
ubi querendu est qͦmͦ matheus. marco & luoe
congruat. maxime de iunga quã scđm mathm
&̃ de habitu calçiamtoꝵ atq uestium.
Ubi ioh̃es baptista misit ad ihm de carcere disci¬
ploͣs suos. q̃d̾ maths &ᷤ lucas dicunt. xx¬
U bi exprobrauit ciuitatib̾ qd̃ ñ egerint peni¬
tentiam. qd & lucas dicit. ubi querendũ est
queadmodu illi maths ip̃o ordine ꝯgruat
U bi uocat ad tollendu iugum xxxiii.¬
a ᷤ sarcina̾ suã. quemãdmodum matheus a
luca nͨ discrepet in narrandi ordine.xxxiiii.
Ubi discipli spicas uellentes manducauerunt
quemadmodum inter se congruat matbs.
marcus. & lucas. in narrandi ordine. xxxu¬
De illo qui manũ aridam cũ haberet a&ᵈ sabb̃o

Expanded text:
De duobus caecis et muto demonio, quae solus Mattheus dicit. De duobus caecis et muto demonio, quae solus Mattheus dicit. Ubi turbarum misertus misit discipulos suos dans eis potestatem sanitatum praestandarum et eis multa mandauit ordinans, quemadmodum uiuerent, ubi quaerendum est quomodo Mattheus Marco et et Lucae congruat maxime de uirga, quam secundum Mattheum et de habitu calciamentorum adque uestium. Ubi Iohannes baptista misit ad Iesum de carcere discipulos, quod Mattheus et Lucas dicunt. Ubi exprobrauit ciuitatibus quod non egerint paenitentiam quod et Lucas dicit, ubi quaerendum est quemadmodum illi Mattheus ipso ordine congruat. Ubi uocat ad tollendum iugum et sarcinam suam, quemadmodum Mattheus a Luca non discrepet in narrandi ordine. Ubi discipuli spicas uellentes manducauerunt, quemadmodum inter se congruant Mattheus, Marcus et Lucas in narrandi ordine. De illo qui manum aridam cum haberet sabbato
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓ puero suo cũ lucã s dicat qd̾ amicos adeu̾ mi
De tranffretatione eiss ubĩ dormunt in nauicła¬
aẽ de expulsis demoniis quos ꝑmĩit in porcos.
quomodo ea que gesta uł dicta sunt conte¬
niant inter matħm marcũ a̾ luco
De paralitico cui dixit dimittunt᷑ tibi peccata:
&ẽ tolle grabatu tuu̾. maxime utrũ lotus ubi
hoo factũ est conueniat inter mathm &ꝰ mar-¬
cum: guia matħs dicit in cuutate sua: mar¬
cus autem capharnaum.
De uocatione quoq mathei. utrum marco &ᷤ
De coninuio ubi obiectũ est ei q̃d̾ cum pecratorib̾
manducaret: & q̃d̾ ñ ieumnarent discipłi eiͦ. qd̾̃
uidet᷑ aliꝰ alios dicere. a qͥb obiectũ sit ei de uer¬
bis eoruꝰ responsisq dñi. utrũ matheus mar¬
De siba archi nagogi resusetata & mulere qͥ
tetigit fimbriam uestimenti eꝰ: uteu᷑ ordo qͦ
dicta sunt. nchil cuiqͣm eorũ ad uersetur ã
qͥbus dicta Funt: & maxime de uerbis ipsius
archisynagogi quibꝰ rogauit dñm. xxix

Expanded text:
 puero suo, cum Lucas dicat quod amicos ad eum miDe transfretatione eius, ubi dormiuit in nauicde expulsis demonibus, quos permisit in porcos, quomodo ea quae gesta uel dicta sunt conueniant inter Mattheum. Marcum et Lucam. De paralytico, cui dixit: dimittuntur tibi peccata, et: tolle grabatum tuum, maxime, utrum locus, ubi hoc factum est, conueniat inter Mattheum et Marcum, quia Mattheus dicit in ciuitate sua, Marcus autem Capharnaum. De uocatione quoque Matthei, utrum Marco et De conuiuio, ubi obiectum est ei, quod cum peccatoribus manducaret et quod non ieiunarent discipuli eius, quod uidetur alius alios dicere, a quibus obiectum sit, et de uerbis eorum responsisque domini, utrum Mattheus, MarDe filia archisynagogi resuscitate et muliere, quae tetigit fimbriam uestimenti eius, utrum ordo, quo dicta sunt, nihil cuiquam eorum aduersetur, a quibus dicta sunt, et maxime de uerbis ipsius archisynagogi, quibus rogauit dominum.
Abbreviated transcription (Latin):
Nec p̃teritũ gͥ nec futurũ: s om̃e p̾sens
ẽ apud dm.
De tranitate. xuiii.¬
mne qͣd ẽ aliud ẽ quo constat: ali¬
ud quo disc̾̃nit᷑: aliud qͦ congruit.
Uniũsagͥ creatura. si et ẽ quoqͦ mͦ ẽ. ꝯ
ab eo qdđ nicħ ẽ. om̃ino plurimũ distat.
ꝙy sius partibꝰ sibimet congruit: causã
quoq eiꝰ tͥnam eẽ oportet: qua sit. qua
hoc sit. qua sͥ amica sit. Creature autẽ
causã. id c̃ auctorẽ dm dicimꝰ. Oportet
gͦ cẽ tͥnitatem: qua nicħ p̃stantiꝰ. intel¬
ligentiꝰ & beatius. inuenire ꝑfecta ra¬
tio potest: ideoꝙ etiã cũ ueritas q̃rit᷑:
plus qͣm tria genera q̃stionũ ẽẽ ñ pos¬
sunt: utrũ om̃ino sit utrũ hoc anali¬
ud sit. utrum approbandu imꝓban¬
dum ue sir.
De đo & creatura.xix.¬
ued in cõmutabile ẽ. et̃nũ ẽ sc̃ꝑ

Expanded text:
nec praeteritum igitur nec futurum, sed omne praesens est apud deum. DE TRINA VNITATE. Omne, quod est, aliud est quo constat, aliud quo discernitur, aliud quo congruit. uniuersa igitur creatura si et est quoquo modo et ab eo quod omnino nihil est plurimum distat et snis partibus sibimet congruit, causam quoque eius trinam esse oportet, qua sit, qua hoc sit, qua sibi amica sit. creaturae autem causam, id est auctorem, deum dicimus. oportet ergo esse trinitatem, qua nihil praestantius, intellegentius et beatius inuenire perfecta ratio potest. ideoque etiam, cum ueritas quaeritur, plus quam tria genera quaestionum esse non possunt, utrum omnino sit, utrum hoc an aliud sit, utrum approbandum improbandumue sit. DE DEO ET CREATVRA. Quod incommutabile est, aeternum es
Abbreviated transcription (Latin):
Mne qd se intelligie: cõp̾hendit se .xu.¬
nitꝰ esse uult quamius possit: qͥa notꝰ sͥ ẽẽ
uult: amat enim se. de filio. xui.
eus om̃iũ quȩ st̃: causa ẽ. Qd aũt om̃ũ
sapientia. Si gͥsempit̾ne sapientie. cau¬
sa ẽ sempit̾na. nec temꝑe pͥorẽ qm sua sa¬
nec fuit aliqͣndo ñ pater: necumꝙͣ sine
filio fuit.
De scientia dei .xuii.

Expanded text:
mne quod se intelligit, comprehendit se. Qunitus esse vult, quamvis possit; quia notus sibi esse vult, amat enim se. XVI. De Filio Dei. Deus omnium quae sunt, causa est. Quod autem omnium sapientia sua. Igitur sempiternae sapientiae suae causa est sempiterna: nec tempore prior est quam sua sanec fuit aliquando non Pater, nunquam sine Filio fuit. XVII. De scientia Dei.
Abbreviated transcription (Latin):
qͣm iouem. q̃d̾ capitolium eorũ satis aꝑte¬
q testat᷑: eumq regem om̃iũ doꝵ arbitñt᷑
cũ animadũteret iudeos summũ dm colere:
nichil aliud potuit suspicari qͣm iouem.
tant: dicant qͣndo saturnꝰ ꝓhib̾e ausus est
coli alt̾m d̾m: nec ipsum iouẽ qui eũ regno
expulisse ꝑphibetur patrẽ filius. Qui si
tanꝗͣ potentior & uictor placuit cultori¬
bus sius. saturnũ uictũ expulsumq ñ
colant. S neq istum coli ioius ꝓhibu¬
it: & quẽ uincere potuit: dm tam̃ esse
ꝑmisit. Iste inqͥunt fabulȩ st̃: aut
int̾pretandȩ a sapientib aut ridendȩ
Mos autẽ iouẽ coluus de qͦ ait maro. iq¬
uis om̃ia plena: ĩd ẽ om̃ĩa uiuificantẽ
sp̃m. Merito gͦ & uarro iouẽ opinatꝰ ẽ
coli a iudeis: quia dicit ꝑ ꝓpħam cęlũ
e t̾ram ego ĩplebo. Quid illud qd̾ ide
poeta dicit iouẽ ethera: qͦmͦ accipiunt:
Sic enĩ ait. Cum pat̾ om̃pc fecundis ym¬

Expanded text:
quam Iouem, quod Capitolium eorum satis apertequam Iouem, quod Capitolium eorum satis aperteque testatur, eumque regem omnium deorum arbitrantur, cum animaduerteret Iudaeos summum deum colere, nihil aliud potuit suspicari quam Iouem. tant, dicant: quando Saturnus prohibere ausus est coli alterum deum, nec ipsum Iouem, qui eum regno expulisse perhibetur, patrem filius? qui si tamquam potentior et uictor placuit cultoribus suis, Saturnum uictum expulsumque non colant. sed neque istum coli Iouis prohibuit, et quem uincere potuit, deum tamen esse permisit. Istae, inquiunt, fabulae sunt aut interpretannos autem Jovem colimus, de quo ait Maro, Jovis omnia plena; id est, omnia vivificantem spiritum. Merito ergo et Varro Jovem opinatus est coli a Judaeis, quia dicit per prophetam, Coelum et terram ego impleo. quid illud quod idem poeta dicit aethera? quomodo accipiunt? sic enim ait: tum pater omnipotens fecundis im
Abbreviated transcription (Latin):
quantũ sit illud nomer. qͦ addito.
etiam illi qui contra eiꝰ precepta ii¬
uunt. suas nefarias artes honorare
conantur. Sic enim diuersis homi¬
nũ errorib multi etiam uarias he¬
reses. adũsus hereditatẽ sub eiꝰ noĩe
condiderunt. Ita sentiunt etiam
inimici xp̃i. ad suadendu qd̾ pro¬
ferunt contra doctrinã xp̃i. nullũ
sibi ẽẽ pondꝰ auctoritatis. si ñ habe¬
dt nomen xp̃i. Quid qd̾ isti uani

Expanded text:
quantum sit illud nomen, quo addito quantum sit illud nomen, quo addito etiam illi qui contra eius praecepta uiuunt suas nefarias artes honorare conantur. sic enim diuersis hominum erroribus multi etiam uarias hereses aduersus ueritatem sub eius nomine condiderunt, ita sentiunt etiam inimici Christi ad suadendum quod proferunt contra doctrinam Christi nullum sibi esse pondus auctoritatis, si non habeat nomen Christi. Quid quod isti u
Abbreviated transcription (Latin):
mittebat᷑ aduenerat: & romanũ
imꝑium a qͦ illa gens uicta ẽ. ꝑ
xp̃m regem suo nomini subiuga¬
uit. atq ad eũtenda ydola ꝓpter
quoꝵ honorẽ sacra recepta non e¬
rant. xp̃ianȩ fidi robore ac deuoti¬
one conũtit. puto qͥa hȩc de se fu¬
tura ut ꝑ tot propħas & ꝑ cuiꝰda
etiã gentis regnũ ac sacerdotium
p̃nunciarentur. ñ magicis artib
fecit xp̃c. anteꝗͣ ẽẽt in hominib
natus. Nam & illus iam deleti reg¬
ni popłs ubiq disꝑsus mirabili
dĩ prouidentia. qͣmius sine ulla
unctione regis sacerdotisq reman¬
serit. in qͦ crysmate xp̃i nom̃ aꝑ¬
paret. tenet tam̃ reliquias quarũ¬
dam obseruationũ suarũ & roma
na sacra illa de ydolorũ cultu. nec
uictus ac subiugatus accepit᷑ ut
libros ꝓpħicos ad testimoniũ ge
do seipsos indicant:. si aliqua magi¬
ca sub eius nomine scͥpta sunt. cum
uehementer his artib xp̃i doctͥna
inimica sit.. Hinc potuis intelligãt

Expanded text:
omittebatur aduenerat, et Romanum omittebatur aduenerat, et Romanum imperium, a quo illa gens uicta est, per Christum regem suo nomini subiugauit adque ad euertenda idola, propter quorum honorem sacra eius recepta non erant, christianae fidei robore ac deuotione conuertit Puto, quia de se futura ut per tot prophetas et per cuiusdam etiam gentis regnum ac sacerdotium praenuntiarentur, non magicis artibus fenatus. nam et illius iam deleti regni populus ubique dispersus mirabili dei prouidentia, quamuis sine ulla unctione regis sacerdotisque . remanserit, in quo chrismate Christi nomen apparet, tenet tamen reliquias quarundam obseruationum suarum, Romana autem sacra illa de idolorum cultu nec uictus ac subiugatus accepit, ut libros propheticos ad testimonium gerdo se ipsos indicant? si aliqua magica sub eius nomine scripta sunt, cum uehementer his artibus Christi doctrina inimica sit, hinc potius intellegant,
Abbreviated transcription (Latin):
auictis. nec receptũ a uictorib. nẽ
p̾dicari & coli ab om̃ib gentibꝰ. Ipse
est enĩ ds isrł. de qͦ tanto ante ꝓpħa
plebem di sic allocutus ẽ. & qͥ eruit te
ds̃ isrł. uniu̾se t̾rȩ uocabitur. Hoc fa¬
ctũ est ꝑ nom̃ xp̃i uenientis ad ho¬
mines. ex semine ipsius isrł. qͥ nepos
fuit abrahȩ̃ a qͦ gens cepit hebreorũ.
Nam&e iꝑsi isrł dictum est: in semine
tuo benedicent᷑ om̃s tͥbus terre. hinc
ostenditur d̾s isrł d̾s unꝰ qui fecit ce¬
lum & terrã: et res humanas iuste ac
miscdđiter curat: ita ut nec p̾cludat
in hebreo popło suo. quia regnum
sacerdotiũq eius romanis expugnã¬
prefigurabat᷑. ñc ipse d̾s isrł ubiq
delet ydola gentiũ: que utiq nede¬
lerentur. reciꝑe sacra eius romani
noluerunt: sicut recepunt deorũ
aliarũ gentiũ quas iucerunt. Ita
& regnum sacerdotiũq ꝓpħicȩ gẽ¬
tis abstulit. quia iam qͥ ꝑ eam ꝓ¬

Expanded text:
a uictis nec receptum a uictoribus nunc a uictis nec receptum a uictoribus nunc praedicari et coli ab omnibus gentibus. ipse est enim deus Israhel, de quo tanto ante plebem Dei sic allocutus est: Et qui eruit te, Deus Israel universae terrae vocabitur . Hoc factum est per nomen Christi venientis ad homines ex semine ipsius Israel, qui nepos fuit Abrahae, a quo gens coepit Hebraeorum: nam et ipsi Israhel dictum est: et in semine tuo benedicentur omnes tribus terrae. hinc ostenditur deus Israhel, deus unus, qui fecit caelum et terram et res humanas iuste ac misericorditer curat, ita ut nec praecludain Hebraeo populo suo, quia regnum sacerdotiumque eius Romanis expugnanpraefigurauit, nunc ipse deus Israhel ubique delet idola gentium, quae utique ne delerentur, recipere sacra eius Romani noluerunt, sicut receperunt deorum aliarum gentium, quas uicerunt. ita et regnum sacerdotiumque propheticae gentis abstulit, quia iam qui per ea pr
Abbreviated transcription (Latin):
tur adiuuit: Precesserunt enĩ mani¬
festa peccata eoꝵ: propt̾ quȩ illis hoc
uenturũ ꝓpħȩ tanto ante p̃dixerunt.:
e maxime qͥa impio furore xp̃m occi¬
derunt: in qͦ peccato aliorũ peccatorũ
occultoꝵ meritis excecati sunt. Et qd̾
illius passio ẽẽt gentib profutura: ea¬
dem propħica contestatione p̾dictum
est. Nec in alia re magis claruit illuis
gentis regnum. & tempłu. et sacerdo¬
tium. & sacrificiũ. ⁊ unctionẽ illam
mysticam. qd̃ crysia grece dicit᷑ unde
xꝑi nom̃ elucet. & ꝓpter quã reges
suos xp̃os ipsa gens appellabat non
fiusse nisi preñciando xp̃o deputat̾a:
qͣm qd occisi xp̃i resurrectio. postea
quã cepit credentib gentibus p̃di¬
cari. illa om̃ia cessauerunt. nescienti¬
bus romanis ꝑ quoꝵ uictoriã. nesci¬
entib iudeis ꝑ quorũ subiugationẽ
factũ ẽ ut illa cessarent. Rem sane mi¬
rabilem ñ adu̾tunt pauci pagani
qͥ remanser̃t. d̃m hebreoꝵ offensum

Expanded text:
tur, adiuuit? praecesserunt enim manitur, adiuuit? praecesserunt enim manifesta peccata eorum, propter quae illis hoc uenturum prophetae tanto ante praedixerant, et maxime, quia impio furore Christum occiderunt, in quo peccato aliorum occultorum peccatorum meritis excaecati sunt quod illius passio esset gentibus profutura, eadem prophetica contestatione praedictum est. nec alia re magis claruit illius gentis regnum et templum et sacerdotium et sacrificium et unctionem illam mysticam, quod chrisma Graece . dicitur, unde Christi nomen elucet et propter quam reges suos christos ipsa gens appellabat, non fuisse nisi praenuntiando Christo deputatam, quam quod occisi Christi resurrectio postea quam coepit credentibus gentibus praedicari illa omnia cessauerunt nescientibus Romanis, per quorum uictoriam, nescientibus Iudaeis, per quorum subiugationem factum est, ut illa cessarent. Rem sane mirabilem non aduertunt pauci pagani, qui remanserunt, deum Hebraeorum offensum
Abbreviated transcription (Latin):
quarũ leges timebant. mercede im¬
punitatis armarunt. Aut quomͦ ro¬
petrarat occidit: iusticiam uindicã¬
bi ac ñ pͥncipatũ dñandi cogitauit.
tane istos mores dilexerunt dii hosti¬
um suarũ ciuitatũ. fauendo hostib
earum. Qum potꝰ nec illas deseren¬
do presserunt. nec ad istos tͣnseundo¬
eos aliqͥd aduiuer̃t. qͥa ñ habent in
potestate regnũ dare & auferre. Sed
ds̃ unus &e uerus hoc agit occulto u¬
dicio. ñ continuo beatos facturus. qͥb
terrenũ regnũ dederit. nec continuo
miseros quibꝰ ademerit: s beatos uel
miseros ꝓpter aliud & aliunde faciẽs:
tẽporalia regna atq terrena. qͥbus uo¬
luerit & qͣndui uoluerit. scdm p̃desti¬
natum ordinẽ scłoꝵ. uł sinendo uel
Donando distribuit. Unde nec illud
possunt dicere. cur gͦ d̾s hebreorum.
quẽ summũ & uerũ d̾m dicitis. ñ solũ
romanos eis ñ subiugauit: s nec iꝑ¬
sos hebreos ne a romanis subiugaren¬

Expanded text:
quarum leges timebant, mercede imquarum leges timebant, mercede impunitatis armarunt: aut quando Ropetrarat, occidit, justitiam vindicandi, ac non principatum dominandi cogitavit. Itane istos mores dilexerunt dii, hostes suarum civitatum favendo hostibus earum? Quin potius nec illas deserendo presserunt, nec ad istos teos aliquid adiuuerunt, quia non habent in potestate regnum dare et auferre, sed deus unus et uerus hoc agit occulto iudicio, non continuo beatos facturus quibus terrenum regnum dederit, nec continuo miseros quibus ademerit, sed beatos uel miseros propter aliud et aliunde faciens temporalia regna adque terrena quibus uoluerit et quamdiu uoluerit secundum praedestinatum ordinem saeculorum uel sinendo uel donando distribuit. Vnde nec illud possunt dicere: cur ergo deus Hebraeorum, quem summum et uerum deum dicitis, non solum Romanos eis non subiugauit, sed nec ipsos Hebraeos, ne a Romanis subiugaren
Abbreviated transcription (Latin):
pͥus colenda susceꝑant. quorũ reli¬
gionib imꝑilm suũ creuisse arbi¬
trabant᷑ in quo eos plurimũ falla¬
cia demonũ demonũ decipiebat.
Nam utio intelligere debebant. oc-¬
culta di ueri uoluntate. penesquẽ
rerũ summa potestas ẽ sibi datũ
e auctũ regnum:. ñ illorũ doꝵ fauo¬
re. qͥ si aliqͥd in hac re potestatis ha¬
buissent. suos potꝰ protexissent. ne
a romanis suꝑarentur. aut ipsos
eis romanos edomitos subiugassẽt.
Neq eñi possunt dicere. pietatem ac
mores suos. a diis gentiũ quas ui¬
cerunt. dilectos & electos. Nunqͣm
hoc dicent. si pͥmordia sua recolant.
facinorosorũq asylum: & romuli
fratͥcidiũ. ⁊seq enim q̃n asylum con¬
stituer̃t remus & romulus. ut qͥsquis
cuiuslibet sceleris reus eo confugisset.
inultũ haberet cõmissum᷑. p̃cepta pe¬
nitentiȩ dederunt ad sanandas ani¬
mas miserorũ: ac ñ potius collectam
tim̃tiũ manũ. contra ciuitates illas

Expanded text:
prius colenda susceperant, quorum reliprius colenda susceperant, quorum religionibus imperium suum creuisse arbitrabantcia daemonum decipiebat: nam utique intelligere debebant, occulta Dei veri voluntate, penes quem rerum summa potestas est, sibi datum et auctum regnum, non illorum deorum favore; qui si aliquid in hac re potestatis habuissent, suos potius protexissent, ne a Romanis superarentur, aut ipsos eis Romanos edomitos subjugassent. 19. Neque enim possunt dicere pietatem ac mores suos a diis gentium quas vicerunt, dilectos et electos. Nunquam hoc dicent, si primordia sua recolant, facinorosorum asylum et Romuli fratricidium. Neque enim quando asylum constituerunt Remus et Romulus, ut quisquis cujuslibet sceleris reus eo confugisset, inultum haberet commissum, praecepta poenitentiae dederunt ad sanandas animas miserorum; ac non potius collectam timentium manum contra suas civitates,
Abbreviated transcription (Latin):
cis artibus fecit ut coleret᷑ & mortuꝰ.
magus erat am̃qͣm natus. cui ꝓpħan¬
do uenturo gens una deputata est.
cuiꝰ rei publice tota administratio.
ꝓpħia eẽt illius regis uenturi. & ei¬
uitatẽ cȩlestẽ ex om̃ib gentibꝰ ꝯdit᷑.
Sromde illius hebreȩ gentis ad pro¬
nullus alius d̾s erat. isi d̾s im̃. ds ue¬
rus qͥ fecit celum & t̾ram: et om̃ia qͦ
in eis sunt. Quo offenso. sepe suis
hostib subdebant᷑. ñc etiam pro gra-¬
uissimo scelere occisi xp̃i. ex ipsa ihe¬
rosolima qd̾ erat regni eorũ caput
penitus eradicati. & romano imꝑio
subiugati sunt. Solebant autẽ ro¬
mani dos gentium quas subuiga¬
bant colendos propiciare: & eorum
sacra susciꝑẽ. Hoc de do gentis he¬
breȩ cum eam uł oppugnauerunt
uł uicerunt. facere noluer̃t: credo
qd̾ uidebant si eꝰ di sacra reciꝑent.
qui se solũ deletis etiã symulachris
coli iuberet dimittenda ẽẽ om̃ia qͦ

Expanded text:
cis artibus fecit, ut coleretur et mortuus, cis artibus fecit, ut coleretur et mortuus, magus erat antequam natus, cui prophetando uenturo gens una deputata est, cuius reipublicae tota administratio prophetia esset illius regis uenturi et ciuitatem caelestem ei omnibus gentibus condituri. Proinde illius Hebraeae gentis ad pronullus alius deus erat nisi deus unus, deus uerus, qui fecit caelum et terram et omnia quae in eis sunt. quo offenso saepe suis hostibus subdebantur, nunc etiam pro grauissimo scelere occisi Christi ex ipsa Hierosolyma, quod erat regni eorum caput, penitus eradicati et Romano imperio subiugati sunt. solebant autem Romani de dis gentium, quas subiugabant, colendos propitiare et eorum sacra suscipere. hoc de deo gentis Hebraeae, cum eam uel obpugnauerunt uel uicerunt, facere noluerunt. credo, quod uidebant, si eius dei sacra reciperent, qui se solum deletis etiam simulacris coli iuberet, dimittenda esse omnia quae
Abbreviated transcription (Latin):
nem sũa. post resurrectionẽ. post as¬
censionẽ suã. post missum de cȩlis
sp̃m sanctũ. post multorũ iudorũ
conũsionem & mirabilem fidem.
post lapidationẽ stephani diaco¬
ni et martyris. cũ adhuc saulus
appellaret᷑. & eos qͥ in xp̃m credide¬
rant grauiter ꝑsequeret᷑. de celo uo
cit. Quomͦ gͥ potuit libros. quos an¬
qͣm moreretur eũ scͥpsisse putare uo¬
lunt. ad discipłos tanqͣm familiaris¬
simos petrũ & paulum scribere: cũ
paulus nondi fuerit discipłs eiꝰ .
llud quoq attendant. qͥ magicis ar¬
tib tanta potuisse. & nom̃ suũ ad
popłos in se conũtendos arte ipsa
con secrasse delirant. utrũ potuerit
magicis artib. tantos propb̃as di¬
uino sp̃u anteqͣm in terra nasceret᷑
implere. qͥ de illo talia futura p̾locu¬
di sunt. qualia iam p̾terita in eugł̃io
legimꝰ: & qualia in orbe t̾rarum pre¬
sentia nc̃ uidemꝰ. Neq eñi si magi¬

Expanded text:
nem suam, post resurrectionem, post asnem suam, post resurrectionem, post ascensionem, post missum de caelis spiritum sanctum, post multorum Iudaeorum conuersionem et mirabilem fidem, post lapidationem Stephani diaconi et martyris, cum adhuc Saulus appellaretur et eos qui in Christum crediderant grauiter persequeretur, de caelo uoccit. quomodo igitur potuit libros, quos antequam moreretur eum scripsisse putari uolunt, ad discipulos tamquam familiarissimos Petrum et Paulum scribere, cum Paulus nondum fuerit discipulus eius? Illud quoque adtendant, qui magicis artibus tanta potuisse et nomen suum ad populos in se conuertendos arte ipsa consecrasse delirant, utrum potuerit magicis artibus tantos prophetas diuino spiritu antequam in terra nasceretur implere, qui de illo talia futura praelocuti sunt, qualia iam praeterita in euangelio legimus et qualia in orbe terrarum praesentia nunc uidemus. neque enim, si magi
Abbreviated transcription (Latin):
tib. de tam głoso nomine. pondꝰ
auctoritatis dare se posse putaue¬
mine scripser̃t. In qua fallacissima
audacia sic excecati sunt: ut etiã
a pueris qui adhuc pueriliter in
gradu lectoꝵ xp̃ianas litt̾as nosẽt.
merito rideantur. Cum eñi uellent
tale dliqͥd infligere xp̃m scͥpsisse ad
discipulos suos: cogitauer̃t ad qͦs
potissimũ scribere potuisse facile
crederet᷑: tanqm ad illos qui ei fami¬
liariꝰ adhesissent: quib illud quasi
secretũ digne cõmitteret᷑. & occurrit
eis petrus & paulus. credo qd̾ pluri¬
bus locis simul eos cum illo pictos
uiderent: quia merita petri & pau¬
lietiam propter eundem passio¬
nis diem celeberrimũ sollemniter
roma cõmendat. Sic om̃ino errare
rietibꝰ quesierunt. Nec mirũ. si a ꝑin¬
gentib fingentes decepti sunt. Toto
eñi tempore qͦ xp̃c in carne mortali
cũ siuis discipulis uixit. nondu erat
paulus discipłs eiꝰ. quẽ post passio¬

Expanded text:
tibus de tam glorioso nomine pondus tibus de tam glorioso nomine pondus auctoritatis dare se posse putauerum nomine scripserint. in qua fallacissima audacia sic excaecati sunt, ut etiam a pueris, qui adhuc pueriliter in gradu lectorum Christianas litteras norunt, merito rideantur. Cum enim uellent tale aliquid fingere Christum scripsisse ad discipulos suos, cogitauerunt, ad quos potissimum scribere potuisse facile crederetur, tamquam ad illos, qui ei familiarius adhaesissent, quibus illud quasi secretum digne committeretur, et occurrit eis Petrus et Paulus, credo, quod pluribus locis simul eos cum illo pictos uiderent, quia merita Petri et Pauli etiam propter eundem passionis diem celebrius sollemniter Roma commendat. sic omnino errare rietibus quaesierunt, nec mirum, si a pingentibus fingentes decepti sunt. toto enim tempore, quo Christus in carne mortali cum suis discipulis uixit, nondum erat Paulus discipulus eius, quem post passio
Abbreviated transcription (Latin):
sit. Si autẽ timent eos proferre utiq
mali sunt. Porro si mali st̃: ñ eos sa¬
pientissimꝰ scͥpsit. Sapientissimum
aliqͥd scripsit. Ita uͦ isti desipiunt. ut
illis libris quos eum scͥpsisse existi¬
mant. dicant contineri eas artes qͥb
eũ putant illa fecisse miracula. quoꝵ
fama ubiq ꝑcrebuit. qd existimando
seipõs produnt. qͥd diligant & quid
scio que illierta nouerat. que ñ solũ
disciplina xp̃ianau̾sed etiam ipsa ter-¬
renȩ rei publicȩ administratio iure
condepnat. Et certe qͥ tales xp̃i libͦs
legisse affirmant. cur ip̃i nulla talra
faciunt: qualia illũ de libris talib
fecisse mirantur.. Qͥd qd̾ etiam di¬
uino udicio sic errant qͥdam eorũ.
qͥ talia xp̃m scͥpsisse uł credunt. uł
credi uolunt᷑ ut eosdem libros ad
petrũ & paulũ dicant tanqͣm epła¬
ri titulo prenotatos. Et fieri po¬
test. ut siue inunici nominis xp̃i.
siue qui eiusmodi execrabilib ar¬

Expanded text:
psit. si autem timent eos proferre, utique psit. si autem timent eos proferre, utique mali sunt; porro si mali sunt, non eos sapientissimus scripsit; sapientissimum aliquid scripsit. Ita uero isti desipiunt, ut illis libris, quos eum scripsisse existimant, dicant contineri eas artes, quibus eum putant illa fecisse miracula, quorum fama ubique percrebruit: quod existimando se ipsos produnt quid diligant et quid scio quae inlicita nouerat, quae non solum disciplina christiana, sed etiam ipsa terrenae rei publicae administratio iure condemnat. et certe qui tales Christi libros legisse se adfirmant, cur ipsi nulla talia faciunt, qualia illum de libris talibus fecisse mirantur? Quid quod etiam diuino iudicio sic errant quidam eorum, qui talia Christum scripsisse uel credunt uel credi uolunt, ut eosdem libros ad Petrum et Paulum dicant tamquam epistulari titulo praenotatos. et fieri potest, ut sine inimici nominis Christi siue qui eiusmodi execrabilibus ar
Abbreviated transcription (Latin):
Ea quippe fama quȩ de catholica es¬
cłia quam stuꝑent toto orbe diffu¬
sam mirabili claritate disꝑtit᷑. tenu¬
es istorũ rumores in cõparabiliter
umcit. Ea porro fama t̾a magna
tam celebrisut eam tum̃do isti treꝑi¬
das & tepidas contra dic̃tiuncłas in
sinu suo rodant. iam plus metuenteᷤ
Audiri qͣm uolentes credi. filiũ di u¬
eligunt testem: cur ñ hanc eligunt.
que tanta claritate prefulget.Si
scͥpturã: cur ñ eugłica quȩ tanta au¬
ctoritate p̾pollet. Mos certe de diis
eorũ credimus que habet & scͥptura
eoꝵ antiqor: & fama celebrior. Qui
si adorandi sunt. cur eos rident in
theatris. ¶Si aut̃ẽ ridendi sunt. plꝰ
ridendu ẽ cum adorant᷑ in templis.
Restat ut ipsi uelint testes ẽẽ de
xp̃o: qui sibi aufer̃t meritũ sciendi
quid loquant᷑. loq̃ndo qd̾ nesciunt.
prodant eos nobis. ꝓfecto eñĩ utilis¬
simi & saluberrimi sunt: quos ut
ipsi fatentur uir sapientissimꝰ scͥꝑ¬

Expanded text:
ea quippe fama, quae de catholica ecea quippe fama, quae de catholica ecclesia, quam stupent toto orbe diffusam, mirabili claritate dispergitur, tenues istorum rumores inconparabiliter uincit; ea porro fama tam magna, tam celebris, ut eam timendo isti trepidas et tepidas contradictiunculas in sinu suo rodant iam plus metuentes audiri quam uolentes credi, filium dei urgo famam eligunt testem, cur non hanc eligunt, quae tanta claritate praefulget? si scripturam, cur non euangelicam, quae tanta auctoritate praepollet? nos certe haec de dis eorum credimus quae habet et scriptura eorum antiquior et fama celebrior. quae si adoranda sunt, cur ea rident in theatris? si autem ridenda sunt, plus ridendum est, cum adorantur in templis. restat, ut ipsi uelint testes esse de Christo, qui sibi auferunt meritum sciendi quid loquantur loquendo quod nesciunt, prodant eos nobis. profecto enim utilissimi et saluberrimi sunt, quos, ut ipsi fatentur, uir sapientissimus scri