comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
aliquis ñbono mͦ egisse. qr minꝰ egit quã debuit: aut qͦd ita egit
sicut inre tali ñ debuit. uł amplius quã oportebat. ł ñ conue¬
nient᷑: Ut hoc ipsũ quod rep̃hendit᷑ malo mͦ actũ ñ ob aliud
iuste rep̃hendat᷑: nͥ qr ñ est ibiseruatꝰ modꝰ. Item species mala
ł in c̃oparatione dr̃ formosioris atq pulchrioris. qͦd istasit mi¬
nor species illa maior ñ mole sed decore: aut qr ñ congruit
huic rei cui adhibita est. ut aliena & inconueniens uideat᷑:. Tanq̃
sinudꝰ homo inforo de ambul&: qͥuod ñ offendit si inbalneo
uideatur. Similit̾ & ordo tẽ malus dr̃: cũ minꝰ ipse ordo seruat᷑
Unde ñibi ordo: sed potius in ordinatio mala est. Cũ autem
minꝰ ordinatũ est quã debuit. aut ñsic̃ debuit:. tam̃ ubi aliquis
modꝰ aliqͣ species. aliqͥs ordo est: aliqͦd bonũ. & aliqua natura

Expanded text:
aliquis non bono modo egisse, quia minus egit quam debuit, aut quod ita egit, aliquis non bono modo egisse, quia minus egit quam debuit, aut quod ita egit, sicut in re tali non debuit, uel amplius quam oportebat uel non conuenienter: ut hoc ipsum, quod reprehenditur malo modo actum, non ob aliud iuste reprehendatur, nisi quia non est ibi seruatus modus. item species mala uel in comparatione dicitur formosioris atque pulchrioris, quod ista sit minor species, illa maior, non mole, sed decore, aut quia non congruit huic rei, cui adhibita est, ut aliena et inconueniens uideatur: tamquam si nudus homo in foro deambulet, quod non offendit, si in balneo uideatur. similiter et ordo tunc malus dicitur, cum minus ipse ordo seruatur: unde non ibi ordo, sed potius inordinatio mala est, cum aut minus ordinatum est quam debuit, aut non sicut debuit. tamen ubi aliquis modus, aliqua species, aliquis ordo est, aliquod bonum et aliqua natura
Abbreviated transcription (Latin):
Nec rursum moderatũ oport& dicidm̃. tanquã ab aliqͦ modũ
acceꝑit. Si aut̃ dicamꝰ eũ sũmũ modũ. forte aliqͥd dicimus:¬
Sitam̃ in eo qͦd dicimꝰ sũmũ modũ. intelligamꝰ sũmũ bonũ.
Om̃is enĩ modꝰ in quantũ modꝰ est: bonꝰ est. Unde om̃ia mode¬
rata. modesta. modificata. dici sine laude ñpossunt. Qũaquã
sub alio intellectu modũ ꝓfine ponamus: & nullũ modũ dica¬
mus. ubi nullus est finis. Quod aliquando cũ laude dr̃. sicut
dictũ est. & regni eiꝰ ñ erit finis. Poss& enĩ dici &iã nonerit
modꝰ: ut modꝰ ꝓfine dictꝰ in telligeretur. Nam qͥ nullo mͦ
regnat: ñ utiq regnat. Malus gͦ modꝰ uel mala species. uel
malus ordo aut ideo dicunt᷑. qr minora sunt quã c̾e debuer̃:
aut qr ñ his rebꝰ accõmodant᷑ quibꝰ accõmodanda sunt. Ut ideo
dicant᷑ mala. qͦd sint aliena & in congrua. Tanqu̾a sidicatur

Expanded text:
nec rursum moderatum oportet dici deum, tamquam ab aliquo modum nec rursum moderatum oportet dici deum, tamquam ab aliquo modum acceperit. si autem dicamus eum summum modum, forte aliqimus summum modum, intellegamus summum bonum. omnis enim modus, in quantum modus est. bonus est: unde omnia moderata, modesta, modificata dici sine laude non possunt, quamquam sub alio intellectu modum pro fine ponamus et nullum modum dicamus, ubi nullus est finis: quod aliquando cum laude dicitur, sicut dictum est: et regni eius non erit finis. posset enim dici etiam "non erit modus," ut modus pro fine dictus intellegeretur; nam qui nullo modo regnat, non utique regnat. Malus ergo modus uel mala species uel malus ordo aut ideo dicuntur, quia minora sunt quam esse debuerunt aut quia non his rebus accomodantur, quibus accommodanda sunt: ut ideo dicantur mala, quia sint aliena et incongrua, tamquam si dicatur
Abbreviated transcription (Latin):
tionem. Nam uulneratã eẽ confixione clauorũ. & ꝑ cussam
delancea quis negat : sed &iam ipsa quȩ ꝓpͥȩ ab omĩbꝰ corrup¬
tio corporis dr̃ idest ipsa putredo. si adhuc hab& aliquid
qͦd alte consumat bonũ minuendo: crescit eorruptio. Qdsi
pęnitꝰ ad sũpserit᷑. sic̃ nullũ bonũ. ita nulla natura remanebit:
qr iã corruptio qͦd corrũpat ñ erit. Et ideo nec ipsa putredo
erit: qr ubi sit om̃ino ñerit. Ideo quippe & parua atq exigua.
iã cõmuni loquendi usu modica dicunt᷑. qr modꝰ in eis aliquis
restitit: Sine qͦ iã ñ modica sed om̃ino nulla sunt. Illa aut̃ quȩ
ꝓpt̃ nimiũ ꝓgressũ dicunt᷑ imnodica: ipsa mimetate culpant᷑.
Sed tam̃ &iam ipsa subdõ qͥ om̃a in mensura & numero & pon¬
dere disposuit. necesse est ut mͦ aliqͦ cohibeant᷑. Ds aut̃ nec mo¬
dũ habere dicendꝰ est. ne finis eiꝰ dici putetur: Nec idõ tam̃ in

Expanded text:
tionem. nam uulneratum esse confixione clauorum et percussum tionem. nam uulneratum esse confixione clauorum et percussum de lancea quis negat? sed etiam ipsa, quae proprie ab omnibus corruptio corporis dicitur, id est ipsa putredo. si adhuc habet aliquid, quod alte consumat, bonum minuendo crescit corruptio. quod si penitus absumpserit, sicut nullum bonum, ita nulla natura remanebit, quia iam corruptio quod corrumpat non erit. et ideo nec ipsa putredo erit, quia ubi sit omnino non erit. Ideo quippe et parua atque exigua iam communi loquendi usu modica dicuntur, quia modus in eis aliquis restitit, sine quo iam non modica, sed omnino nulla sunt illa autem, quae propter nimium progressum dicuntur immodica. ipsa nimietate culpantur: sed tamen etiam ipsa sub deo, quia omnia in mensura et numero et pondere disposuit, necesse est. ut modo aliquo cohibeantur. Deus autem nec modum habere dicendus est, ne finis eius dici putetur. nec ideo tamen im
Abbreviated transcription (Latin):
bitrant᷑. siue in animo sit siue incorpore: nec ipse potest ẽẽ
nisi in naturis bonis. Hoc enim ipsũ quod restitit ut doleat:
quodãmodo recusat non e̾ẽ qͦd erat: quia bonum aliqͦd erat.
Sed cũ ad melius cogitur. utilis dolor est: Cũ ad deterius. in¬
utilis. In animo gͦ dolorẽ facit. uoluntas resistens potestati
maiori. Incorpore dolorem facit sensus resistens corporipo¬
tentiori. Sunt aut̃ mala sine dolore peiora. Peius est enim
gaudere de iniqͥtate: quã dolere de correptione. Uerũtamen
xiam tale gaudiũ ñ potest ẽeᷤᷤ: nͥ exad eptione bonoꝵ inferioꝵ
Sed iniqͥtas est. de sertio meliorũ. Item in corpore melius :
uulmis cũ dolore: quã putredo sine dolore. Quȩ specialiter
corruptio dr̃. Quã ñ uidit idest ñ passa est mortua caro dñi:
sicut in ꝓphetia pͣdictũ erat. nec dabis scm̃ tuũ uidere corrup.¬

Expanded text:
bitrantur, siue in animo sit siue in corpore, nec ipse potest esse bitrantur, siue in animo sit siue in corpore, nec ipse potest esse nisi in naturis bonis. hoc enim ipsum, quod restitit, ut doleat, quodam modo recusat non esse quod erat, quia bonum aliquod erat. sed cum ad melius cogitur, utilis dolor est, cum ad deterius, inutilis. in animo ergo dolorem facit uoluntas resistens potestati maiori; in corpore dolorem facit sensus resistens corpori potentiori. sunt autem mala sine dolore peiora; peius est enim gaudere de iniquitate quam dolere de corruptione . uerumtamen etiam tale gaudium non potest esse nisi ex adeptione bonorum inferiorum; sed iniquitas est desertio meliorum. item in corpore melius est uulnus cum dolore quam putredo sine dolore, quae specialiter corruptio dicitur: quam non uidit, id est non passa est mortua caro domini, sicut in prophetia praedictum erat: nec dabis sanctum tuum uidere corrup
Abbreviated transcription (Latin):
formosi appellant᷑. sic̃ aspecie speciosi: ꝓcul dubio bonum
aliquid est &iam capacitas formȩ. Sicut quiabonũ ẽ sapi¬
entia: nemo dubitat qͦd bonũ sit capacẽ esse sapientiȩ̨. Et
quia om̃e bonũ adõ: neminẽ oport& dubitare &iã istam
nr̃ famulo suodix̃: ego sum qͥsum. Et dices filus isrł: qui est
misit me aduos. Uere enĩ ipse est: quia in commutabilis est
Om̃is enĩ mutatio facit ñesse quod erat. Uere enĩ ipse est.
qui incõmutabilis est. Ceteraq ab illo factasunt. ahillo ꝓmodo
suo eẽ acceꝑunt. Ei gͦ qui sũme est. non potest eͥeᷤ contrarium
nͥ qͦd non est. Ac ꝑhoc sic̃ abillo est om̃e qͦdbonũ est. sic abillo
est ome quod naturale est: Qm̃ om̃e. qͦd naturaliter est. bonũ
est. Om̃is itaq natura bona est: & om̃e bonũ adõ est: om̃s gͦ
natura adõ est. Dolor aut̃ quod p̃cipue malum non nulli ar¬

Expanded text:
formosi appellantur, sicut a specie speciosi, procul dubio bonum formosi appellantur, sicut a specie speciosi, procul dubio bonum aliquid est etiam capacitas formae; sicut quia bonum est sapientia, nemo dubitat, quod bonum sit capacem esse sapientiae. et quia omne bonum a deo, neminem oportet dubitare etiam istam, ine deus noster famulo suo dixit: ego sum qui sum et: dices filiis Israhel, qui est, misit me ad uos. uere enim ipse est, quia incommutabilis est; omnis enim mutatio facit non esse quod erat uere ergo ille est, qui incommutabilis est; cetera, quae ab illo facta sunt, ab illo pro modo suo esse acceperunt. ei ergo, qui summe est, non potest esse contrarium nisi quod non est; ac per hoc sicut ab illo est omne, quod bonum est, sic ab illo est omne, quod naturale est, quoniam omne, quod naturaliter est, bonum est. omnis itaque natura bona est et omne bonum a deo est; omnis ergo natura a deo est. Dolor autem, quod praecipue malum nonnulli ar
Abbreviated transcription (Latin):
ma uanitate nesciens qͥd loquatur formatricẽ corporũ.
unde recte illi dictũ est. qđ alterũ dm̃ indũcat. Nemo
enĩ formare & creare corpora. nisi ds potest. Neq enim
creantur nͥ cũ eis modꝰ & species & ordo subsistit. Quae
bona ẽẽ nec ẽẽ posse nͥ adõ puto. qr iam xiam ipsi con¬
fitentur: Sed hylem dico quandã pęnitꝰ informẽ & sine
qualitate materiem unde istȩ quas sentimꝰ qualitates forman¬
tur ut antiqui dixerunt. Hinc enĩ & silua grece dr̃ hyle.
quod oꝑantibꝰ aptasit: Non ut aliquid ipsa faciat: sed unde
aliquid fiat. Nec ista gͦ hyle malũ dicenda est: quȩ ñ ꝑali¬
quã speciem sentiri. sed ꝑ om̃imodã speciei pͥuationẽ cogitari
uix potest. Hab& enĩ & ipsa capacitatẽ formarũ. Namsi
capere impositã ab artifice formã ñposs&: nec materies utiq
diceretur. Porro sibonũ est aliqͦd forma: unde qͥ ea p̃ualent

Expanded text:
ma uanitate nesciens, quid loquatur, formatricem corporum — ma uanitate nesciens, quid loquatur, formatricem corporum — unde recte illi dictum est, quod alterum deum inducat; nemo enim formare et creare corpora nisi deus potest: neque enim creantur, nisi cum eis modus et species et ordo subsistit, quae bona esse nec esse posse nisi a deo, puto quia iam etiam ipsi confitentur — sed hylen dico quandam penitus informem et sine qualitate materiem, unde istae quas sentimus qualitates formantur, ut antiqui dixerunt. hinc enim et silua graece λη dicitur, quod operantibus apta sit, non ut aliquid ipsa faciat, sed unde aliquid fiat. nec ista ergo hyle malum dicenda est, quae non per aliquam speciem sentiri, sed per omnimodam speciei priuationem cogitari uix potest. habet enim et ipsa capacitatem formarum; nam si capere impositam ab artifice formam non posset, nec materies utique diceretur. porro si bonum aliquod est forma, unde quia ea praeualent,
Abbreviated transcription (Latin):
ñ indecent̃ uices suas habeant. Nã & ds̃ certa loca & tẽpora
ñ illuminando: tenebras facit tamdecent̃ tanquã ds̃. Si
enĩ nos continendo uocẽ decent̾ in ter ponimꝰ inloquendo
silentiũ: quantomagis ille quarundã rerũ priuationes decent̃
facit. sic̃ rerũ om̃iũ ꝑfectus artifex. Unde & in hẏmno triũ
puerorũ &iam lux & tenebre laudant dm̃: id est ei. Laudem
inbene considerantiũ cordibus pariunt. Non gͦ mala in quan¬
tum natura estulla natura. Sed cuiq naturȩ ñ est malũ.
nisi minui bono. Ed siminuendo absumeretur: sic̃ nullum
bonũ. ita nulla natura relinque̾tur. Nonsolũ qualem in¬
ducunt manichei. ubi tanta bona inueniunt᷑ ut nimia eoꝵ
cȩcitas mira sit sed qualẽ potest qͥlib& inducere.Neq enim
uel illa materies quã hylem antiqͥ dixer: malũ dicenda est.
Non eam dico quã manicheus hylem appellat. dem̃tissi¬

Expanded text:
non indecenter uices suas habeant. nam et deus certa loca et tempora non indecenter uices suas habeant. nam et deus certa loca et tempora non inluminando tenebras fecit tam decenter quam dies. si enim nos continendo uocem decenter interponimus in loquendo silentium: quanto magis ille quarundam rerum priuationes decenter facit sicut rerum omnium perfectus artifex ? unde et in hymno trium puerorum etiam lux et tenebrae laudant deum, id est eius laudem bene considerantium cordibus pariunt. Non ergo mala, in quantum natura est, ulla natura, sed cuique naturae non est malum nisi minui bono. quod si minuendo absumeretur, sicut nullum bonum, ita nulla natura relinqueretur, non solum qualem inducunt Manichaei, ubi tanta bona inueniuntur, ut nimia eorum caecitas mira sit, sed qualem potest quilibet inducere. Neque enim uel illa materies, quam hylen antiqui di- xerunt, malum dicenda est. non eam dico, quam Manichaeus hylen appellat dementissi
Abbreviated transcription (Latin):
tissimȩ ueritati repugnantes cogantur qͦduerũ ÷ confiteri.
interrogent᷑ utrũ corpori simiȩ possit nocere corruptio. Qd
si potest ut fedius fiat: quid minuit nisi pulchritudinis bonũ:
unde tãdiu aliquid remanebit: quadiu corporis natura
subsistit. Proinde si consũpto bono natura consumit᷑. Bona
est gͦ natura. Sic & tardũ dicimꝰ. ueloci contrariũ. Sed tam̃
qui se om̃ino ñ mou&: nec tardꝰ dici potest. Sic acutȩ uoci
contrariam uocẽ grauem dicimꝰ: uel canore asperam. Sed
siom̃em speciem uocis pęnitus adimas. silentiũ est: ubi nulla
uoci sol& opponi. Sic & lucida & obscura tanꝗͣ duo contraria
dicuntur. Habent tam̃ & obscura aliquid lucis. Quod si pȩ
nitus careant: ita sunt tenebrȩ lucis absentia. sic̃ silentiũ
uocis absentia. Quȩ tam̃ & iam priuationes rerũ sic in uni-¬
uersitate naturȩ ordinantur. ut sapient̃ considerantibus

Expanded text:
ertissimae veritati repugnantes cogantur quod verum est confiteri, ertissimae veritati repugnantes cogantur quod verum est confiteri, interrogentur utrum corpori simiae possit nocere corruptio. Quod si potest, ut foedius fiat; quid minuit, nisi pulchritudinis bonum? Unde tamdiu aliquid remanebit, quamdiu corporis natura subsistit. Proinde si consumpto bono natura consumitur, bona ergo est natura. Sic et tardum dicimus veloci contrarium: sed tamen qui se omnino non movet, nec tardus dici potest. Sic acutae voci contrariam vocem dicimus gravem, vel canorae asperam: sed si omnem speciem vocis penitus adimas, silentium est ubi vox nulvoci solet opponi. Sic et lucida et obscura tanquam duo contraria dicunnitus careant, ita sunt tenebrae lucis absentia sicut silentium uocis absentia. Quae tamen etiam priuationes rerum sic in uniuersitate naturae ordinantur, ut sapienter considerantibus
Abbreviated transcription (Latin):
om̃is mensura & magna & parua. om̃is pulchritudo & magna &
parua. om̃is pax & magna & parua. & siqua similia occurrere
potuerint᷑. maximeq illa quȩ per omĩa repperiunt᷑. siue spũalia.
siue torporalia: om̃is mod̾. om̃is species. om̃is ordo. & magnꝰ & par¬
uus: ad ño dõsunt. Quibꝰ bonis om̃ib qͥmale uti uoluerit: diuino
iuditio pęnas lu&. Ubi nullũ horũ om̃ino fuerit: nulla natur.
remanebit. Sed in his om̃ib quecũq paruasunt : in maiorũ cõ¬
paratione contrariis nominibꝰ appellantur. Sicut in hominis
forma quia maior est pulchritudo: in eiꝰ cõparatione simiae
pulchritudo de formitas dr̃. Et fallit in prudentes : tanꝗͣ illud
sit bonũ & hoc malũ. Nec intendt̃ corpore simiȩ modũ ꝓpͥum:
parilitatẽ ex utroq latere membroꝵ. concordiã partiũ. in co¬
lumitatis custodiã: & cetera quȩ ꝑsequi longũ est. Sed ut qͦd
dicimus in telligat᷑. & nimiũ tardis . fiat᷑. uel &iam ꝑtinaces & aꝑ

Expanded text:
omnis mensura et magna et parua, omnis pulchritudo . et magna et parua. omnis pax et magna et parua et si qua similia occurrere potuerint maximeque illa, quae per omnia reperiuntur, siue spiritalia siue corporalia, omnis modus, omnis species, omnis ordo et magnus et paruus, a domino deo sunt. quibus bonis omnibus qui male uti uoluerit, diuino iudicio poenas luet; ubi autem nullum horum omnino fuerit, nulla natura remanebit. Sed in his omnibus quaecumque parua sunt. in maiorum comparatione contrariis nominibus appellantur: sicut in hominis forma quia maior est pulchritudo. in eius comparatione simiae pulchritudo deformitas dicitur. et fallit inprudentes, tamquam illud sit bonum et hoc malum; nec intendunt in corpore simiae modum proprium, parilitatem ex utroque latere membrorum, concordiam partium, incolumitatis custodiam et N cetera, quae persequi longum est.<. Sed, ut quod dicimus intellegatur et nimium tardis satis
Abbreviated transcription (Latin):
faciant. si habent tanta quȩ decad aueribꝰ faciant: Absit. ut
falsũ sit qđ ueritas dix̃. Dictũ enĩ aliquid eos facere cũ occi¬
dunt. quia incorpore sensus oecidendo. Postea uͦ nihil hab̾e
quid faciant quia nullus sensus est incorpore occiso. Multa
itaq corpora xp̃ianorũ t̾ra ñtexit sed nullũ eoꝵx quisquã
a cȩlo & terra saparauit quã totã impl& p̃sentia sui qui
nouit unde resucit& qđ creauit. Dicit᷑ qͥdẽ inpsalmo. Po¬
suerunt mortalia seruoꝵ tuorũ ȩscas uolatilibus cȩli carne
sc̃oꝵ tuoꝵ bestus terrȩ. Effuder̃ sanguinẽ eoꝵ sic̃ aquã in cir

Expanded text:
faciant, si habent tanta, quae de cadaueribus faciant? absit, ut faciant, si habent tanta, quae de cadaueribus faciant? absit, ut falsum sit quod ueritas dixit. dictum est enim aliquid eos facere, cum occidunt, quia in corpore sensus est occidendo, postea uero nihil habere quod faciant, quia nullus sensus est in corpore occiso. multa itaque corpora Christianorum terra non texit, sed nullum eorum quisquam a caelo et terra separauit, quam totam inplet praesentia sui, qui nouit unde resuscitet quod creauit. dicitur quidem in psalmo: posuerunt mortalia seruorum tuorum escam uolatilibus caeli, carnes sanctorum tuorum bestiis terrae; effuderunt sangui
Abbreviated transcription (Latin):
sub uenerit xp̃s. Quibꝰ cũ responsũ fuerit animas fideliũ
ꝓsuȩ fidei meritis abillo fuisse susceptas. insultant de ca¬
daueribꝰ insepultis. Totũ itaq istũ desepultura locum
uerbis talibꝰ explicaui. At enĩ intanta inquã strage cadaue¬
rum nec sepeliri potuer̃. Neq istud pia fides nimiũ refor¬
midat tenens p̃dictũ nec absum̃tes bestias resurrecturis
corporibꝰ o bfuturas. quorũ capillus capitis ñꝑibit. Nullo
mͦ diceret ueritas. nolite timere eos qͥ corpꝰ occidunt. ani¬
mã aut̃ ñ possunt occidere. siquicquã ob ess& futurȩ uitȩ
quicqͥd inimici decorporibꝰ occisorũ facere uoluissent nisi
forte quispiã sic absordus est: ut contendat eos qui corpus
occidunt nondebere timeri ante mortẽ ne corpꝰ occidant¬
& timeri debere post mortẽ ne corpꝰ occisũ sepeliri ñsinant
Falsum est gͦ qđ ait qͥ corpꝰ occidiuit & postea ñhabent quid

Expanded text:
subuenerit Christus. quibus cum responsum fuerit animas fidelium subuenerit Christus. quibus cum responsum fuerit animas fidelium pro suae fidei meritis ab illo fuisse susceptas, insultant de cadaueribus insepultis. totum itaque istum de sepultura locum uerbis talibus explicaui. At enim in tanta, inquam, strage cadauerum nec sepeliri potuerunt. neque istud pia fides nimium reformidat, tenens praedictum nec absumentes bestias resurrecturis corporibus obfuturas, quorum capillus capitis non peribit. nullo modo diceret ueritas: nolite timere eos, qui corpus occidunt, animam autem non possunt occidere, si quidquam obesset futurae uitae quidquid inimici de corporibus occisorum facere uoluissent. nisi forte quispiam sic absurdus est, ut contendat eos, qui corpus occidunt, non debere timeri ante mortem, ne corpus occidant, et timeri debere post mortem, ne corpus occisum sepeliri non sinant. falsum est ergo quod ait: qui corpus occidunt et postea non habent quid
Abbreviated transcription (Latin):
rint: non scđm opinionẽ ut cũq uulgatã. sed potius
scđm religionis nr̃ȩ sacras litteras est uidendũ. Neque
enĩ credendũ est sic̃ apud maronẽ legitur. insepultos
anauigando atq transeundo inferno amne ꝓhiberi quia
scilic& nec ripas datur horrendas & rauca fluenta trant¬
portare pͥusquã sedibꝰ ossa qͥeuerint. Quis cor xp̃ianum
inclin& his poeticis fabulosisq sigm̃tis. cũ dñs iħs ut inter
manꝰ inimicoꝵ qͥeoꝵ corpora inpotestate haberent securi
occũberent xp̃iani nec capillũ capitis eorũ asserat pe¬
riturũ. exhortans netimeant eos qͥcũ corpꝰ occiderint
amplius ñhabent qđ faciant: Unde ͫ pͥmo libro deciuitate
dĩ satis quantũ existimo sũ locutꝰ. ut eoꝵ dentẽ retunderẽ
qͥbarbaricã uastitatẽ p̃cipue quã nuꝑ roma ꝑpessa ẽ. xp̃ia¬
nis tẽporibꝰ inputando. &iam id obiciunt qđ suis illic non

Expanded text:
rint, non secundum opinionem utcumque uulgatam, sed potius rint, non secundum opinionem utcumque uulgatam, sed potius secundum religionis nostrae sacras litteras est uidendum. neque enim credendum est, sicut apud Maronem legitur, insepultos nauigando atque transeundo inferno amne prohiberi, quia scilicet nec ripas datur horrendas et rauca fluenta transportare prius, quam sedibus ossa quierunt. quis cor christianum inclinet his poeticis fabulosisque figmentis, cum dominus Iesus, ut inter manus inimicorum, qui eorum corpora in potestate haberent, securi occumberent christiani, nec capillum capitis eorum adserat periturum, exhortans ne timeant eos, qui cum corpus occiderint, amplius non habent quid faciant? unde in primo libro de \'Ciuitate dei\' satis, quantum existimo, sum locutus, ut eorum dentem retunderem, qui barbaricam uastitatem, praecipue quam nuper Roma perpessa est, Christianis temporibus inputando etiam id obiciunt, quod suis illic non
Abbreviated transcription (Latin):
scđm ea quȩ ꝑ corpꝰ gessit siue bonũ siue malũ reddente
dõ uniciuq sedm oꝑa eius. Ut enĩ hoc qͦd in penditur
possit ei ꝓdesse pꝰ corpꝰ: in ea uita est ad qͥsitũ quã gessit
in corpore. Poterat inqͥsitioni tuȩ sufficere mea breuis
ista responsio. Sed quȩ alia moueant qͥbꝰ respondedlum
existimo parũꝑ adtende. In machabeoꝵ libris legimꝰ oblatũ
ꝓmortius sacrificium. Sed & sinusquã inscripturis ueteribꝰ
om̃ino legeretur ñparua est unuersȩ eccłȩ quȩ inhac
consuetudineꝰ auctoritas. Ubi inp̃cibus legitur sacer¬
dotis quȩ dño dõ ad eiꝰ altare funduntur locũ suũ hab&
&iã cõm̃datio mortuoꝵ. Sedutrũ aliqͥd ꝓsit animae
mortui locus corporis sui oꝑosius inqͥrendũ est. Ac pͥmũ
utrũ inter sit aliquid ad inferendã uł augendã miseriã
pꝰhanc uitã spiritibꝰ hominũ si eoꝵ corpora sepulta ñ fue¬

Expanded text:
secundum ea quae per corpus gessit, siue bonum siue malum reddente secundum ea quae per corpus gessit, siue bonum siue malum reddente domino unicuique secundum opera eius. ut enim hoc, quod inpenditur, possit ei prodesse post corpus, in ea uita est adquisitum, quam gessit in corpore. Poterat inquisitioni tuae sufficere mea breuis ista responsio; sed quae alia moueant, quibus respondendum existimo, parumper adtende. in Machabaeorum libris legimus oblatum pro mortuis sacrificium. sed et si nusquam in scripturis ueteribus omnino legeretur, non parua est uniuersae ecclesiae quae in hac consuetudine claret auctoritas, ubi in precibus sacerdotis quae domino deo ad eius altare funduntur locum suum habet etiam commendatio mortuorum. Sed utrum aliquid prosit animae mortui locus corporis sui, operosius inquirendum est. ac primum utrum intersit aliquid ad inferendam uel augendam miseriam post hanc uitam spiritibus hominum, si eorum corpora sepulta non fue
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ ꝑcorpꝰ siue bonũ siue. malũ: non te satis uidere significaᷤᷤ
Haec qͥppe apłica sententia ante mortẽ ammon& fieri
qͦd possit ꝓdesse postmortẽ: non tunc quando iã recipien¬
dũ est qͦd qͥsq gesserit ante mortẽ. Uerum hȩc ita soluit᷑
questio. qm̃ quodã uitȩ genere adquirit᷑ dũ inhoc cor¬
pore uiuit᷑ ut aliquid adiuuent ista defunctos. Ac per
hoc scđm ea quȩ ꝑcorpꝰ gesser̾ eis quȩ pꝰcorp̃ religiose
pillis facta fuerint adiuuantur. Sunt enĩ quos nihil
om̃ino adiuuant ista. siue ꝓeis fiant. quoꝵ tã malast᷑
merita ut nec talibꝰ digni sint adiuuari. siue ꝓhis quoꝵ
tã bona ut talibꝰ ñ indigeant adium̃tis. Genere gͥ uitę
pie fiunt cũ reliquerit corpꝰ. Nam meritũ ꝑ qđ ista ꝓsint.
sinullũ cõparatũ est inhac uita frustra pꝰhanc quęritur
uitã. Ita sit ut neq in anit ȩccła uel suoꝵ cura ꝓ defunctiᷤ
qͦd potuerit religionis inpendat: & tam̃ ferat unusqͥsq

Expanded text:
essit, siue bonum siue malum, non te satis uidere significas. haec quippe apostolica sententia ante mortem admonet fieri quod possit prodesse post mortem. non tunc, quando iam recipiendum est quod quisque gesserit ante mortem. uerum haec ita soluitur quaestio, quoniam quodam uitae genere adquiritur, dum in hoc corpore uiuitur, ut aliquid adiuuent ista defunctos, ac per hoc secundum ea quae per corpus gesserunt eis quae post corpus religiose pro illis facta fuerint adiuuantur. sunt enim, quos nihil omnino adiuuant ista, siue pro eis fiant, quorum tam mala sunt merita, ut nec talibus digni sint adiuuari, siue pro eis, quorum tam bona, ut talibus non indigeant adiumentis. genere igitur uitae, pie fiunt, cum reliquerit corpus. nam meritum per quod ista prosint, si nullum conparatum est in hac uita, frustra post hanc quaeritur uitam. ita fit, ut neque inaniter ecclesia uel suorum cura pro defunctis quod potuerit religionis inpendat et tamen ferat unusquisque
Abbreviated transcription (Latin):
IU sc̃itati tuȩ coep̃e uenerande paulme
rescriptorũ debitor fui ex quo mihi scripsisti
ꝑ homines filiȩ nr̃ȩ religiosissime florȩ quȩ¬
rens ame utrũ ꝓsit cuiq post mortẽ qͦd corpꝰ
eiꝰ apud scĩ alicuiꝰ memoriã sepelitur. Hoc enĩ ate
uidua memorata petiuerat ꝓdefuncto in eis partibus
suo filio & rescripseras consolans eã idq &iam nuntians
decadauere sidelis iuuenis cynegui qͦd mat̾no & pio
affectu desiderauit ẽẽ cõpletũ. ut scilic& in beatissimi feli¬
cis confessoris basilica poneretur. Qua occasione factũ est
ut ꝑ eosdẽ ꝑlatores litterarũ tua cciã mͥ scriberes ingerens
huicemodi questionẽ atq ut responderẽ qͥd inde mihi
uideret᷑ exposcens. Nec tacens ipse qͥd sentias. Nã dicis
uideri tibi non esse in anes motus animorũ religiosoꝵ
atq fideliũ ꝓsuis ista curantiũ. Ad iungis &iã uacare
ñ posse qđ uniuersa ꝓdefunctis ȩccła supplicare c̃sue

Expanded text:
iu sanctitati tuae, coepiscope uenerande Pauline, rescriptorum debitor fui, ex quo mihi scripsisti per homines filiae nostrae religiosissimae Florae, quaerens a me, utrum prosit cuique post mortem, quod corpus eius apud sancti alicuius memoriam sepelitur. hoc enim abs te uidua memorata petiuerat pro defuncto in eis partibus suo filio et rescripseras consolans eam: idque etiam nuntians de cadauere fidelis iuuenis Cynegii, quod materno et pio affectu desiderauit, esse conpletum, ut scilicet in beatissimi Felicis confessoris basilica poneretur. qua occasione factum est, ut per eosdem perlatores litterarum tuarum etiam mihi scriberes, ingerens huiusce modi quaestionem, atque ut responderem quid inde mihi uideretur, exposcens nec tacens ipse quid sentias. nam dicis uideri tibi non esse inanes motus animorum religiosorum atque fidelium pro suis ista curantium. adiungis etiam uacare non posse, quod uniuersa pro defunctis ecclesia supplicare consueuit,
Abbreviated transcription (Latin):
rissime ac modestissime. uel in cõuiuio uel inaliquo circulo. ullo¬
ue consessu: uideretur ne tibi curiosus: non opinor. Sedcerte
habens illius rei curã: quã libenter audire ꝓfecto uderetur.
Qua ꝓpt̾ &iam curiosi definitio: eo regula quastudiosi em̃danda
est. Uide igitur utrũ & illa superiora em̃danda sint. Cur enĩ non
ut inter studentẽ alicuiꝰ rei & om̃ino studiosum. rursũq inter curã
habentẽ atq curiosũ: ita in ter credentẽ & credulũ plurimũ
inter est. Sed nunc uide inqͥes: utrũ inreligione credere de¬
beamus. Neq enĩ siconcedimꝰ aliud esse credere aliud credulũ
esse: Sequit᷑ ut nulla culpa sit in religionib credere. Quid si
enĩ & credere & credulũ esse uitiosum est. quẽ ad modũ & ebriũ
& ebriosũ esse : qͦd qͥ certũ existimat: nullũ mͥ habere posse
amicũ uidetur. Sienĩ turpe est aliqͥd credere: aut turpiter

Expanded text:
rissime ac modestissime uel in conuiuio uel in aliquo circulo ullorissime ac modestissime uel in conuiuio uel in aliquo circulo ulloue consessu, uidereturne tibi curiosus ? non opinor, sed certe habens illius rei curam, cum libenter audiret, profecto uideretur. quapropter etiam curiosi definitio ea regula. qua studiosi, emendanda est. uide igitur, utrum et illa superiora emendanda sint. cur enim non ut inter studentem alicuius rei et omnino studiosum rursumque inter curam habentem atque curiosum, ita inter credentem et inter credulum plurimum interest. Sed nunc uide, inquies, utrum in religione credere debeamus. neque enim si concedimus aliud esse credere, aliud credulum esse, sequitur, ut nulla culpa sit in religionibus credere. quid? si enim et credere et credulum esse uitiosum est, quemadmodum et ebrium et ebriosum esse? quod qui certum existimat, nullum mihi habere posse amicum uidetur. si enim turpe est aliquid credere, aut turpiter
Abbreviated transcription (Latin):
mã ꝑtinent. Quare iam intelligis eo uacillare istã defi¬
nitionẽ studiosi: qͦd om̃is quidẽ studiosus ea nosse uult
quȩ ad se pertinent: Non tamen om̃is qͥ id agit. studiosus¬
uocandus est: Sed is qͥea quȩ ad animũ nutriendũ liberalit̃ atq
ornandũ ꝑtinent. impensissime requirit: Tamen studentẽ recte
appellamꝰ: p̃sertim addentes qͥd studeat audire. Nã &iam suorũ
studiosum possumꝰ appellare si suos tantũ diligit: ñ tanĩ adiuncti¬
one nulla cõmuni nomine studiosorũ dignũ putamꝰ. Audiendi
aut̃ cupidũ quẽ ad modũ se sui haberent. non appellarẽ studi¬
osum audiendi. nisi gaudens bona fama id ipsũ sȩpe uell& audi¬
re: Studentẽ uͦ. &iam semel. Refer nc̃ animũ adcuriosur᷑ & dic
mͥ utrũ siqͥs fabellã libenter audir& nihil sibi om̃ino ꝓfuturã.
idest rerũ adse non ꝑtinentiũ. neq idodiose atq crebro sed ra¬

Expanded text:
me pertinent. quare iam intellegis eo uaccillare istam defime pertinent. quare iam intellegis eo uaccillare istam definitionem studiosi, quod omnis quidem studiosus ea nosse uult, quae ad se pertinent, non tamen omnis. qui id agit. studiosusuocandus est, sed is. qui ea, quae ad animum nutriendum liberaliter atque ornandum pertinent, inpensissime requirit: tamen studentem recte appellamus praesertim addentes, quid studeat audire. nam etiam suorum studiosum possumus appellare, si suos tantum diligit. non tamen adiunctione nulla communi nomine studiosorum dignum putamus. audiendi autem cupidum, quemadmodum se sui haberent, non appellarem studiosum audiendi, nisi gaudens bona fama id ipsum saepe uellet audire; studentem uero, etiamsi semel. refer nunc animum ad curiosum et dic mihi, utrum si quis fabellam libenter audiret nihil sibi omnino profuturam, id est rerum ad se non pertinentium, neque id odiose atque crebro, sed ra
Abbreviated transcription (Latin):
magis credulus qͥ hoc asuspidso differt. qͦd ille in cognitis aliꝗͣ.
iste nullã tribuit dubitationẽ Interim accipio hanc opinio¬
nẽ. ac distinctionẽ. Sed scis &iam curiosũ ñ nos solere appel¬
lare sine conuitio: Studiosũ uͦ. &iam cũ laude. Quã obrem
attende si plac&: &iã inter hȩc duo qͥd tibi distare uideatur.
Idcerte respondes. qͦd quã uis uterq agatur magna cupidi¬
tate noscendi: curiosus tam̃ ea reqͥrit quȩ nihil adse attinent.
studiosus aut̃ contra. quȩ adse attinent reqͥrit. Sed quia ñ
negamꝰ ad hominẽ ꝑtinere coniugẽ ac liberos & eorũ salutẽ:
siquispiã peregre positus. quẽ ad modũ ualeant acsese agant
sua con iũx acliberi. om̃s aduenientes sedulo ꝑ cũctet᷑. magna
utiq ducit᷑ cupiditate noscendi. Et tam̃ hunc studiosum
ñ uocamus: qͥ & magnopere scire uult & ea quȩ adse maxi¬

Expanded text:
magis credulus, qui hoc a suspicioso differt. quod ille incognitis aliquam, magis credulus, qui hoc a suspicioso differt. quod ille incognitis aliquam, iste nullam tribuit dubiationem. interim accipio hanc opinionem ac distinctionem. sed scis etiam curiosum non nos solere appellare sine conuicio, studiosum uero etiam cum laude. quamobrem adtende, si placet. etiam inter ' haec duo quid tibi distare uideatur. id certe respondes. quod quamuis uterque agatur magna cupiditate noscendi, curiosus tamen ea requirit. quae nihil ad se adtinent. studiosus autem contra quae ad sese adtinent requirit. sed quia non negamus ad hominem pertinere coniugem ac liberos et eorum salutem, si quispiam peregre positus, quemadmodum ualeant ac sese agant sua coniux ac liberi. omnes aduenientes sedulo percontetur, magna utique ducitur cupiditate noscendi. et tamen. hunc studiosum non uocamus, qui et magno opere scire uult et ea, quae ad se maxi
Abbreviated transcription (Latin):
anima gaud& humana. Nec uires suas ualitudinẽq c̃ sideranᷤᷤ.
soͥnorũ ęscas appetendo quȩ male cõmittuntur nisi ualen¬
tibus: irruit in uenena fallentiũ. Nã uera religio. nisi
credantur ea quȩ quisq postea sise bene gesserit dignꝰq fuerit
assequatur. atq ꝑcipiat: & om̃ino sine quodã graui auctoritatis
imperio. miri recte. nullo pacto potest. Sed queris fortasse uel
de hoc ipso aliquã acciꝑe rationẽ: qua tibi ꝑsuadeatur ñprius
ratione: quã fide te esse docendũ. Quod facile potest: si modo equũ
te p̃beas. Sed ut cõmode fiat. uolo quasi respondeas int̾roganti:
Et primo dicas mͥ quare tibi uideatur ñesse credendũ. Quod
ipsa inquis credulitas aqua creduli nominantur: uitiũ qͦd dã
m uidetur esse. Alioquin. ioc nom̃ ñ puitio ob iectare soleremꝰ
Nam sisuspitiosus in uitio est. eoqͦd ñ cõꝑta suspicat᷑. quanto

Expanded text:
anima gaudet humana nec uires suas ualetudinemque considerans anima gaudet humana nec uires suas ualetudinemque considerans sanorum escas adpetendo, quae male committuntur nisi ualentibus, inruit in uenena fallentium. nam uera religio, nisi credantur ea. quae quisque postea, si se bene gesserit dignusque fuerit, adsequatur atque percipiat, et omnino sine quodam graui auctoritatis imperio inire recte nullo pacto potest. Sed quaeris fortasse uel de hoc ipso aliquam accipere rationem, qua tibi persuadeatur non prius ratione quam fide te esse docendum. quod facile potest, si modo aequum te. praebeas. sed ut commode fiat, uolo quasi respondeas interroganti et primo dicas mihi, quare tibi uideatur non esse credendum. quod ipsa, inquis, credulitas, a qua creduli nominantur, uitium quoddam mihi uidetur esse, alioquin hoc nomen non pro conuicio obiectare soleremus. nam si suspiciosus in uitio est, eo quod non conperta suspicatur, quanto
Abbreviated transcription (Latin):
mum ergo me ac ualde docilem tunc inuenire poss&: si fuisso¬
qͥ poss& docere. Hoc ergo mͦ & simili. animȩ tuȩ curasit. Diu
quoq te affectũ uides. Et siam satis tibi iactatus uideris.
finẽq huiꝰmodi laboribus uis imponere: sequere uiã catho
& abhinc adposteros manatura est. Ridiculũ inquis istud
est: cũ om̃s hanc se ꝓfiteantur tenere. ac docere: ꝓfitentur
hoc om̃s heretici: negare ñpossunt. Sed ita. ut eis quos il¬
lectant. rationẽ se de obscurissimis rebus polliceant᷑ reddi¬
turos. Eo quoq catholicã maxime criminant᷑: qͦd illis qͥ ad
eam ueniunt p̾cipitur ut credant. Se aut̃ ñ iugũ credendi
imponere: sed docendi fontem aperire gloriantur. Qͥd inqͥs
dici potuit: qͦd ad eorũ laudẽ maxime ꝑtiner& : non ita
est. hoc enĩ faciunt nullo robore p̃diti. sed ut aliquã conci¬
lient multitudinẽ nomine rationis. Qua ꝓmissa naturalit᷑̃

Expanded text:
mum ergo me ac ualde docilem tunc inuenire posset, quimum ergo me ac ualde docilem tunc inuenire posset, qui posset docere. hoc ergo modo et simili animae tuae cura sit. diu quoque te adfectum uides; et si iam satis tibi iactatus uideris finemque huiusmodi laboribus uis inponere, sequere uiam cathol abhinc ad posteros manatura est. Ridiculum, inquis. istuc est, cum omnes hanc se profiteantur tenere ac docere. profitentur hac omnes haeretici, negare non possum, sed ita, ut eis, quos inlectant, rationem se de obscurissimis rebus polliceantur reddituros, eoque catholicam maxime criminantur, quod illis, qui ad eam ueniunt, praecipitur, ut credant, se autem non iugum credendi inponere, sed docendi fontem aperire gloriantur. quid, inquis, dici potuit, quod ad eorum laudem maxime pertineret? non ita est. hoc enim faciunt nullo robore praediti, sed ut aliquam concilient multitudinem nomine rationis: qua promissa naturaliter
Abbreviated transcription (Latin):
querere quȩ nã illa ess& auctoritas. cum in tantis dissensio¬
nibꝰ se quisq illã traditurũ polliceretur. Occurrebat gͥ inex¬
plicabilis silua: cui demũ inseri multũ pigebat. Atq inter
hȩc sine ulla requ̾ȩ. cupiditate repperiendi ueri animus
agitabatur. Dissuebã me tam̃ magis magisq ab istis: quos
iam deserere proposuerã. Restabat aut̃ aliud nihil untan¬
stis
periculis: quã ut diuinã prouidentiã lacrimosis & miserabilibus
uocibꝰ ut opem mͥ ferret dep̃carer. Atq id sedulo faciebam.
Etiam fere me cõmouerant ñnulle disputationes mediola¬
nensis ep̃i. ut nonsine spe aliqua. de ipso uetere testamento
multa querere cuperẽ:. Quȩ ut scis male nobis cõm̃data
exsecrabamur. Decreuerãq tamdiu esse catecuminus in
ȩccła cui traditꝰ aparentibꝰ eram: donec aut in uenirem
qͦd uellem: aut mͥ ꝑsuaderem non esse querendũ. O portunissi¬

Expanded text:
quaerere, quaenam illa esset auctoritas, cum in tantis dissensioquaerere, quaenam illa esset auctoritas, cum in tantis dissensionibus se quisque illam traditurum polliceretur. occurrebat igitur inexplicabilis silua, cui demum inseri multum pigebat; atque inter haec sine ulla requie cupiditate reperiendi ueri animus agitabatur. dissuebam me tamen magis magisque ab istis. quos iam deserere proposueram. restabat autem aliud nihil in tantis periculis, quam ut diuinam prouidentiam lacrimosis et miserabilibus uocibus. ut opem mihi ferret, deprecarer. atque id sedulo faciebam; et iam fere me commouerant nonnullae disputationes Mediolanensis episcopi, ut non sine spe aliqua de ipso uetere testamento multa quaerere cuperem, quae, ut scis, male nobis commendata execrabamur. decreueramque tamdiu esse catechumenus in ecclesia, cui traditus a parentibus eram, donec aut inuenirem, quod uellem, aut mihi persuaderem non esse quaerendum. oportunissi
Abbreviated transcription (Latin):
bundꝰ atq hesitans qͥd mͥ tenendũ qͥd dimittendũ ess&: quȩ
mͥ cunc tatio indies maior oboriebatur. ex quo illũ hominẽ
cuiꝰ nobis aduentꝰ ut nosti ad explicanda om̃a que nos moue¬
bant quasi decȩlo ꝓmittebat᷑ audiui. eũq excepta quadã elo¬
quentia talem quales ceteros esse cognoui: rationẽ ipse mecũ
habui magnãq deliberationẽ iam initalia constitutus. Non
utrũ mancrẽ in illa secta inquã me incidisse penitebat: sed qͦ¬
nã iodo uerũ inueniendũ ess& : in cuꝰ amorẽ suspiria mea nulli
Magniq fluctus cogitationũ mearũ. inacademicorũ sustra¬
giũ ferebantur. Sȩpe rursus intuens quantũ poteram mentẽ
humanã tam uiuacẽ: tãsagacem. tãperspicacẽ. non putabam
latere ueritatẽ. nisi qͦd inea querendi modꝰ later&. Eundẽq
ipsũ modũ ab aliqua diuina auctoritate sumendũ: Restabat

Expanded text:
bundus atque haesitans. quid mihi tenendum, quid dimittendum esset — quae bundus atque haesitans. quid mihi tenendum, quid dimittendum esset — quae mihi cunctatio in dies maior oboriebatur, ex quo illum hominem, cuius nobis aduentus, ut nosti, ad explicanda omnia, quae nos mouebant, quasi de caelo promittebatur, audiui eumque excepta quadam eloquentia talem quales ceteros esse cognoui — rationem ipse mecum habui magnamque deliberationem iam in Italia constitutus. non utrum manerem in illa secta, in quam me incidisse paenitebat, sed quonam modo uerum inueniendum esset. in cuius amorem suspiria mea nulli magnique fluctus cogitationum mearum in academicorum suffragium ferebantur. saepe rursus intuens, quantum poteram, mentem humanam tam uiuacem, tam sagacem, tam perspicacem, non putabam latere ueritatem, nisi quod in ea quaerendi modus lateret, eundemque ipsum modum ab aliqua diuina auctoritate esse sumendum. restabat
Abbreviated transcription (Latin):
nom̃ ad quod om̃s ambiunt tribuendũ. Sed ne id loquacissime
aut suꝑfluo qͥspiam disserendũ put&. Una est certe. inqua ipse
quod ãmodo &iam humanȩ leges xp̃ianȩ sunt. Nullũ ego
huic p̃iuditiũ fieri uolo: sed exordium querendi oportunissi¬
mũ iudico. Nonenĩ metuendũ est: ne uerꝰ dĩ cultꝰ nullo ꝓpͥo
robore innixus ab eis qͦs fulcire debeat fulciendꝰ eẽ uideat᷑.
Sed certe ꝑfecte felicitatis est. sipotuerit ibi uerũ inueniri:¬
ubi & inqͥsitio eiꝰ & retentio securissima est. Si non potuerit. tũ de¬
mũ alio quocũq periculo adeundum: atq rimandũ. His igitur
constitutis. que oͣpinor ita iusta sunt. ut optinere apudte istam
causam quoiis aduersario debeam: edam tibi ut possũ ciuꝰ modi
uia usus fuerim. cũ eo animo quererẽ uerã religionẽ. qͦ nẽ ex posui
esse querendam. Ut enĩ liobis transmare abscessi. iam cuncta¬

Expanded text:
nomen, ad quod omnes ambiunt, tribuendum. sed ne id loquacissime nomen, ad quod omnes ambiunt, tribuendum. sed ne id loquacissime aut superfluo quispiam disserendum putet. una est certe, in qua ipsae quodam modo etiam humanae leges christianae sunt. nullum ego hinc praeiudicium fieri uolo, sed exordium quaerendi oportunissimum iudico. non enim metuendum est, ne uerus dei cultus nullo proprio robore innixus ab eis. quos fulcire debeat, fulciendus esse uideatur; sed certe perfectae felicitatis est, si potuerit ibi uerum inueniri,ubi et inquisitio eius et retentio securissima est: si non potuerit, tum demum alia quocumque periculo adeunda atque rimanda sunt. His igitur constitutis, quae, ut opinor. ita iusta sunt, ut obtinere apud te istam causam quouis aduersario debeam, edam tibi, ut possum, cuiusmodi uiam usus fuerim, cum eo animo quaererem ueram religionem, quo nunc exposui esse quaerendam. ut enim a uobis trans mare abscessi, iam cuncta
Abbreviated transcription (Latin):
om̃iũ inidgentiũ uoluntas fauorq conspir& : quȩ cũ ita sint:
fac nos ut dixi nc̃ pͥmũ querere: cui nã religioni animas nr̃as
purgandas instaurandasq tradamꝰ. Pro cul dubio acatholica
ȩccła sum̃dũ exordium. Plures enĩ iãxp̃iani sunt: quã siiudeis
simulacrorũ cultores adiungantur. Eorundem aut̃ xp̃ianoꝵ
cũ sint hereses plures. atq om̃s se catholicos uelint uideri:
aliosq pͣter se hereticos nominant. una est ȩccła ut omnes
concedunt. Sitotũ orbem consideres. refertior multitudine:
ut aut̃ qui nouerunt affirmant. &iam ueritate sincerior
cȩteris om̃ibus. Sed de ueritate alia questio est. Quod aut̃
querentib satis est. una est catholica. cui hereses alic diuersa
nomina imponunt: cũ ipse singule ꝓprus uocabulis quȩ ne¬
gare ñ audeaut appellentur. Ea: quo intelligi datur iudican¬
tibus arbitris. quos nulla impedit grã: quod eisit catholicum

Expanded text:
omnium in id gentium voluntas favorque conspiret? 19. Quae cum ita sint, omnium in id gentium voluntas favorque conspiret? 19. Quae cum ita sint, fac nos, ut dixi, nunc primum quaerere cuinam religioni animas nostras purgandas instaurandasque tradamus: procul dubio a catholica Ecclesia sumendum exordium. Plures enim jam Christiani sunt, quam si Judaei simulacrorum cultoribus adjungantur. Eorumdem autem Christianorum, cum sint haereses plures, atque omnes se catholicos velint videri, aliosque praeter se haereticos nominent, una est Ecclesia, ut omnes concedunt; si totum orbem consideres, refertior multitudine; ut autem qui noverunt affirmant, etiam veritate sincerior caeteris omnibus. Sed de veritate alia quaestio est: quod autem quaerentibus satis est, una est Catholica, cui haereses aliae diversa nomina imponunt, cum ipsae singulae propriis vocabulis, quae negare non audeant, appellentur. ex quo intellegi datur, iudicantibus arbitris, quos nulla inpedit gratia, cui sit catholicum
Abbreviated transcription (Latin):
iudiciũ fugere affirment: cũ sine ullo sacrilegio poeta uber¬
rimus uideri possit libidinosas cautiunculas edidisse : sed
reuera reuocabat nos atq ꝓhibebat aquerendo. aut alicuiꝰ
legis sanctio. aut aduersantiũ potentia. aut sacratorũ ꝑsona
uilis: aut fama turpis aut institutionis nouitas. aut occulta
ꝓfessio. N ic hilhorũ est. Om̃a diuina & humana iura ꝑmit.¬
tunt querie catholicam fidem. Tenere aut̃ & colere. ꝑhuma¬
nũ certe ius lic&: si de diuino quãdiu erramꝰ in certũ est.
Nemoimbecillitatem nr̃am de terr& in unicus: quanꝗͣ ueritas
atq anime salus. sidiligenter quȩ sit aut ubi. tutissime lic&
inuenta ñfuerit. eũ quauis discrimine queri debeat. Om̃iũ digni¬
tatũ & potestatũ gradus: huic diuino cultui inseruiunt. Hones
ꝑ scrutari atq discutere pia & sedula inuestigatione: utrũ hic sit
illud qͦd sincerissim& nosse & custodire paucos necesse est. Miam si

Expanded text:
judicium fugere affirment; cum sine ullo sacrilegio poeta uberjudicium fugere affirment; cum sine ullo sacrilegio poeta uberrimus videri possit libidinosas cantiunculas edidisse? 18. Sed revera revocabat nos atque prohibebat a quaerendo, aut alicujus legis sanctio, aut adversantium potentia, aut sacratorum persona vilis, aut fama turpis, aut institutionis novitas, aut occulta professio? Nihil horum est. Omnia divina et humana jura permittunt quaerere catholicam fidem; tenere autem et colere, per humanum certe jus licet, si de divino quamdiu erramus, incertum est: nemo imbecillitatem nostram terret inimicus quanquam veritas atque animae salus si diligenter quaesita, ubi tutissime licet, inventa non fuerit, cum quovis discrimine quaeri debeat; omnium dignitatum et potestatum gradus, huic divino cultui devotissime inservperscrutari atque discutere pia et sedula investigatione, utrum hic sit illud quod sincerissime nosse et custodire paucos necesse est, etiamsi
Abbreviated transcription (Latin):
uenti prorsus latebat aut nonerant. Nauigaretur: Sunꝓpin¬
quo transmare ñ inueniebat᷑ ꝓgredereris usq ad illas terras in
qͥbꝰ eaq̃ illis libris continent᷑. gesta esse dicunt᷑. Quid tale fecimꝰ
honorate : & tam̃ religionẽ fortasse scĩssimã. ad huc enĩ quasi dubi¬
tandũ sit loquor. cuiꝰ opinio totum iamterrarũorbem occupauit:
miserrimi pueri ꝓnr̃o arbitrio iuditioq dãpnauimꝰ. Quid si
illa quȩ ñ nullos imperitos in eisdem seripturis uidentur offen¬
dere. eõsunt ita posita. ut cũ res abhorrentes asensu qualium¬
cũq hominũ nedum prudentiũ atq scõrũ legerent᷑ͥ secretam
significationẽ multo studiosius quereremꝰ: nonne cernis ut cata¬
mit᷑ũ buçcolicorũ. cui pastor durus effluxit conent᷑ homineᷤ
in terp̃tari. & alexim puerũ inquẽ prlato &iam carmen ama¬
toriũ fecisse dr̃. nescio qͥd magnũ significare. sed imperitorũ

Expanded text:
nenti prorsus latebat, aut non erat? Navigaretur. Si in propinnenti prorsus latebat, aut non erat? Navigaretur. Si in propinquo trans mare non inveniebatur, progredereris usque ad illas terras, in quibus ea quae illis Libris continentur, gesta esse dicuntur. Quid tale fecimus, Honorate? Et tamen religionem fortasse sanctissimam adhuc enim quasi dubitandum sit loquor, cujus opinio totum jam terrarum orbem occupavit, miserrimi pueri pro nostro arbitrio judicioque damnavimus. Quid, si illa quae nonnullos imperitos in eisdem Scripturis videntur offendere, eo sunt ita posita, ut cum res abhorrentes a sensu qualiumcumque hominum, nedum prudentium atque sanctorum, legerentur, secretam significationem multo studiosius quaereremus? Nonne cernis, ut Catamitum Bucolicorum, cui pastor durus effluxit, conentur homines interpretari, et Alexim puerum, in quem Plato etiam carmen amatorium fecisse dicitur, nescio quid magnum significare, sed imperitorum