comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
legis moysi serui mei qͣm mandaui
ei inchoreph. ad omnẽ isrł p̃cepta & iudicis.
oportune cõmemorat. post declaratũ fu¬
turũ tam magnũ inter obseruatores legis.
contẽptores ꝙ discrim̃: simul cẽ. ut discant
legem spiritalit intelligere. & inueniant
in ea xꝑm: ꝑ quẽ iudicẽ facienda ẽ inder
bonos &e malos ipsa discrecio. Non enĩ
frustra idem dñs ait iudeis. Si crederetis
moysi: credetis ce mͥ. De mẽ enĩ sẽꝑsit. Cũ¬
aũ ammonuisset ut meminissent legis
tempore. ñ eã spiritalit sicut oportuerat
accepturos: continuo subiecit. Ecce ego mit
dies dñi magnꝰ &e illustris qͥ conu̾tat cor
patͥs ad filiũ. & cor hominis ad ꝓximũ suũ:
ne forte ueniens ꝑcutiã t̾ram penitꝰ. ꝑ hc̃
helyam magnũ mirabilẽq ꝓpħam. exposi¬
ta sibi lege ultimo tẽpore ante iudiciũ.
cordibq fideliũ. Ipse qͥppe ante aduentũ
iudicis saluatoris ñ immerito sꝑatur eẽ
uenturus: quia etiã nunc uiuere ñ un

Expanded text:
legis Moysi serui mei, quam mandaui ei in Choreb ad omnem Israel, praecepta et iudicia opportune commemorat post declaratum futurum tam magnum inter obseruatores legis contemtoresque discrimen; simul etiam ut discant legem spiritaliter intellegere et inueniant in ea Christum, per quem iudicem facienda est inter bonos et malos ipsa discretio. Non enim frustra idem Dominus aitludaeis: Si crederetis Moysi, crederetis et mihi; de me enim ium admonuisset ut meminissent legis tempore non eam spiritaliter sicut oportuerat accepturos, continuo subjecit: Et Ecce egodies Domini magnus et illustris qui convertet cor patris ad filium, et cor hominis ad proximum sne forte ueniens percutiam terram penitus. Per hunc Heliam magnum mirabilemque prophetam exposita sibi lege ultimo tempore ante iudicium Icordibusque fidelium. Ipse quippe ante aduentum iudicis Saluatoris non inmerito speratur esse uenturus, quia etiam nunc uiuere non
Abbreviated transcription (Latin):
t incarne sumus ce in carne ñ sumꝰ.
In carne enim sumus. eouinculo
sꝑs primitias didimus deo: si tamen
possimus dicere. quia conuersatio nr̃a
deo: pedib autem tamquam extre¬
mis anime partib adhuc lubricum

Expanded text:
t in carne sumus, et in carne non sumus in carne enim sumus eo vinculo spiritus primitias dedimus Deo, si tamen possimus dicere quia «conversatio nostrDeo, pedibus autem tanquam extremis animae partibus adhuc lubricum
Abbreviated transcription (Latin):
existiment ẽẽ tribuendum. ut negent
sibi ẽẽ necessariũ diuinũ adiutoriũ.
ad bene uiuendum: ñ possunt credere
meluis ñ possunt: s quãdiu talia sa¬
piunt. ñ possunt credere. Hinc excecant᷑¬
& indurantur. qͥa negando diuinũ
didit. ce conuertant᷑ &e sanem eos. utril
ut non uideant ocłis. &e intelligant
corde. qͥa ce hic utiq dictũ ẽ. ut ñ intel¬
ligant: &e ipsa enĩ conu̾sio de illiꝰ gr̃ãẽ.

Expanded text:
existiment esse tribuendum, ut negent existiment esse tribuendum, ut negent sibi esse necessarium divinum adjutorium ad bene vivendum, non possunt credere melius non possunt, sed quandiu talia sapiunt, non possunt credere. Hinc excaecantur et indurantur, quia negando divinum didit: Et convertantur, et sanem eos, utrum Ut non videant oculis, et intelligant corde: quia et hic utique dictum est, ut non intelligant; et ipsa enim conversio de illius gratia est,
Abbreviated transcription (Latin):
Dedit eispotestatẽ filios dĩ fieri: ne oĩno
existimemus in nr̃a potestate ñ ẽẽ quod
credimꝰ. Uerumptam̃ in utroq illius
beneficia cognoscamꝰ.Nam oe agendȩ
sunt gr̃e quia data ẽ potestas: & oran¬
dum ne succũbat infirmitas. Ipsa est
fides que ꝑdilectionẽ oꝑatur. sicut eiꝰ men¬
suram dñs unicuiq partitus ẽ: ut qui
ex fide. s tanquã ex oꝑib tumuerunt.
ipso suo tumore cecati. offendert̃ in
lapidem offensionis. Sic aũ dictum ẽ
ñ poterant. ubi intelligendũ ẽ q̃d no¬
lebant: quẽadmodũ dictũ ẽ de dño nr̃o
si ñ credimus. ille fidelis ꝑmanet: ne¬
gare se ipsum ñ potest: De omĩpoten¬
de dictum ẽ ñ potest. Sicut gͦ qͦd dñs
negare seipsum ñ potest laus ẽ uolun¬
tatis diuinȩ: ita qͦd illi ñ poterant cre¬
dere. culpa ẽ uoluntatis humanȩ.
Eccedico & ego. Quotqͦt tam suꝑbe sa¬
piunt ut sue uoluntatis uirib tantũ

Expanded text:
Dedit eis potestatem filios Dei fieri , » ne omnino Dedit eis potestatem filios Dei fieri , » ne omnino existimemus in nostra potestate non esse quod credimus. Verumtamen in utroque illius beneficia cognoscamus. Nam et agendae sunt gratiae, quia data est potestas, et orandum, ne succumbat infirmitas. Ipsa est fides, quae per dilectionem operatur, sicut ejus mensuram Dominus cuique partitus est ; ut qui ex fide, sed tanquam ex operibus tumuerunt; ipso suo tumore caecati, offenderunt in lapidem offensionis. Sic autem dictum est non poterant, ubi intelligendum est quod nolebant; quemadmodum dictum est de Dominole fidelis permanet, negare seipsum non potest . De omnipotente dictum est, non potest. Sicut ergo quod Dominus negare seipsum non potest, laus est voluntatis divinae; ita quod illi non poterant credere, culpa est voluntatis humanae. 10. Ecce dico et ego, quod qui tam superbe sapiunt, ut suae voluntatis viribus tantum
Abbreviated transcription (Latin):
tantũ ne audeat qͥsquã liberũ arbitͥũ sic
defendere. ut nob̃ orationẽ qua dicimꝰ.
ne nos inferas intẽptationẽ conet᷑ aufer¬
re. Rursus ne quisquã neget uoluntatis
arbitum: & audeat excusare peccatum.
S audiamꝰ dñm ce precipientẽ ce opitu¬
lantẽ: & iubentẽ quid facere debeamꝰ.
&e qͦsdam nimia suae uoluntatis fiducia¬
Aextulit in suꝑbiam: & qͦsdã nimia suȩ
uoluntatis diffidentia. deiecit in neg¬
gligentiam. Illidicunt. Ut qͥd rogamꝰ
dm̃ ne uincamur tẽptatione: qd̾ in nr̃a
ẽ potestate: Isti dicunt. Ut qͥd conam᷑
bene uiuere: quod in dei ẽ potestate:
Odñe. opat̃ qui es in cęlis. ne nos inferas
inquãlibet istarũ temptationẽ: s libera
nos a malo. Audiamus dicentẽ dñm:
rogaui ꝓte petre. ne deficiat fides tua.
Ne sic existimemus fidem nr̃ãm ẽẽ in li¬
bero arbitrio. ut diuino ñegeat adiuto¬
rio: audiamꝰ ce euangłistam dicentẽ.

Expanded text:
Tantum ne audeat quisquam liberum arbitrium sic Tantum ne audeat quisquam liberum arbitrium sic defendere, ut nobis orationem qua dicimus, Ne nos inferas in tentationem, conetur auferre: rursus, ne quisquam neget voluntatis arbitrium, et audeat excusare peccatum. Sed audiamus Dominum, et praecipientem, et opitulantem; et jubentem quid facere debeamus, Quosdam nimia suae voluntatis fiducia extulit in superbiam, et quosdam nimia suae voluntatis diffidentia dejecit in negligentiam. Illi dicunt: Ut quid rogamus Deum ne vincamur tentatione, quod in nostra est potestate? Isti dicunt: Ut quid conamur bene vivere, quod in Dei est potestate? O Domine, o pater qui es in coelis, ne nos inferas in quamlibet istarum tentationum, sed libera nos a malo. Audiamus Dominum dicentem: « Rogavi pro te, Petre, ne deficiat fides tua , » ne sic existimemus fidem nostram esse in libero arbitrio, ut divino non egeat adjutorio. Audiamus et evangelistam dicentem: «
Abbreviated transcription (Latin):
Siml gͦ audiamꝰ ammonentẽ sc̃p¬
turam atq dicentẽ. altiora te ne que¬
sieris. &e fortiora de ne scrutatus fueris:
ñ quia ista negata st̃ nob̾: cũ ds magi¬
ster dicat. Nichil ẽ occultũ qd̾ ñ reuelabit᷑.
S si in qͦd ꝑuenimus in eo ambulemꝰ
siẽc dicit apłs. non solum qd nescimꝰ & sci¬
re debemus. s cẽ siqͥd alit̃ sapimus. id
quoq nob̃ ds̃ reuelabit. ꝑuenimꝰ aũ
inuiam fidei: hanc ꝑseuerantissime te¬
xp̃s suis illis magnis ce p̃cipus electis
discipulis imidebat: qͣndo dicebat. Mul¬
ta habeo uob̾ dicere. s ñ potestis illa por¬
tare modo. Ambulandĩ ẽ ꝓficiendũ ẽ
crescendum est. ut sint corda nr̃a capa
cia eaꝵ rerũ quas caꝑe mͦ ñ possumus.
Qd si nos ultimus dies ꝓficientes in¬
uenerit: ibi discimꝰ qd̃ hic ñ potiumus
Siqͥs aũ istam questionẽ liquidiꝰ & meliꝰ
nouit se posse & confidit exponere: absit
ut non sim paratior discere qͣm docere

Expanded text:
admonentem Scripturam atque dicentem, Altiora te ne quaesieris, et fortiora te ne scrutatus fueris . Non quia ista negata sunt nobis, cum Deus magister dicat, Nihil est occultum quod non revelabitur : sed si in quod pervenimus, in eo ambulemus, sicut dicit Apostolus, non solum quod nescimus et scire debemus, sed etiam si quid aliter sapimus, id quoque nobis Deus revelabit . Pervenimus autem in viam fidei, hanc perseverantissime teJesus Christus suis illis magnis et praecipue electis discipulis invidebat, quando dicebat, Multa habeo vobis dicere, sed non potestis illa portare modo . Ambulandum est, proficiendum est, crescendum est, ut sint corda ncia earum rerum quas capere modo non possumus. Quod si nos ultimus dies proficientes invenerit, ibi discimus quod hic non potuimus8. Si quis autem istam quaestionem liquidius et melius novit se posse et confidit exponere, absit ut non sim paratior discere quam docere.
Abbreviated transcription (Latin):
cũ apło. O altitudo diuitiaꝵ sapientiȩ
& scientie di: quã in cõp̃hensibilia st̃
iudicia eius. & inuestigabiles uie eiꝰ.¬
Unde dictum ẽ ce in psalmo. Iudicia
tua sic̃t multa abissus. Non gͦ me fr̃s
ad hanc penetrandam altitudinem.
ad hanc abissũ discutiendã. ad inscru¬
tabilia scrutanda: expectatio ur̃ȩ ca¬
ritatis impingat. Agnosco modulũ

Expanded text:
cum Apostolo: O altitudo divitiarum sapientiae cum Apostolo: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! Quam inscrutabilia sunt judicia ejus! Unde dictum est in Psalmo, Judicia tua, sicut multa abyssus . 7. Non ergo me, fratres, ad hanc penetrandam altitudinem, ad hanc abyssum discutiendam, ad inscrutabilia perscrutanda, expectatio vestrae Charitatis impingat. Agnosco modulum
Abbreviated transcription (Latin):
ut ñ uideant. & aures ut ñ audiant.
&e excetauit ocłos eoꝵ: & indurauit eoꝵ
cor. Etiam hoc uoluntatẽ eoꝵ meruisse
respondeo. Sic enim excecat. sic obdurat
d̃s: deserendo. & non adiuuando.Quod
occulto i dicio facere potest: iniqͦ non
potest. Hoc omnino pietas religiosoꝵ
inconcussũ debet inuiolatũq seruare:
sicut apłs cum eandem ipsam tracta¬
ret difficillimã questionẽ: qͥd gͦ dicimꝰ
inqͥt: nũqͥd iniquitas apud dm̃: Absit.
Si gͦ absit ut sit iniqͥtas apud dm̃ꝰ siue
qͣndo adiuuat miscdit̃ facit. siue qͣndo
ñ adiuuat iuste facit: quia omĩa ñ te¬
meritate s iudicio facit. Porro si iudi¬
cia scõꝵ iusta sunt. qͣntomagis scĩficã¬
tis ce iustificantis dĩ: Iusta st̃ gͦ. s oc¬
culta. Ideo cũ questiones huiꝰmodi in
medium uenerint. quare aliꝰ sic alius
ille deo adiiuiante illuminet᷑: ñ nob̃
iudicũ de iudicio tanti iudicis usur¬
pemus: s contremiscentes exclamemꝰ

Expanded text:
aures, ut non audiant, et excaecavit oculos eorum, et induravit cor eorum. Etiam hoc eorum voluntatem meruisse respondeo. Sic enim excaecat, sic obdurat Deus, deserendo et non adjuvando: quod occulto judicio facere postest, iniquo non potest. Hoc omnino pietas religiosorum inconcussum debet inviolatumque servare; sicut Apostolus, cum eamdem ipsam tractaret difficillimam quaestionem, Quid ergo dicemus, inquit? numquid iniquitas apud Deum? Absit . Si ergo absit ut sit iniquando adjuvat, misericorditer facit; sive quando non adjuvat, juste facit; quia omnia non temeritate, sed justo judicio facit. Porro si judicia sanctorum justa sunt, quanto magis sanctificantis et justificantis Dei? Justa ergo sunt, sed occulta. Ideo cum quaestiones hujusmodi in medium venerint, quare alius sic, et aille Deo adjuvante illuminetur: non nobis judicium de judicio tanti judicis usurpemus, sed contremiscentes exclamemus
Abbreviated transcription (Latin):
uidam enim inter se musitant
& ubi posst̾ aliqͣndo ꝓclamant: &e
turbulenta disceptatione contendunt
dicentes. Quid fecert̃ iudei. uł quȩ eoꝵ
culpa fuit: si necesse erat ut sermo
dixisse infidelitatẽ iudeoꝵ. Predixisse
tantũ: non fecisse. Non en im ꝓpt̾ea
quẽquã ds̃ ad peccandum cogit: qͥa
futura hominum peccata ia nouit.
Ipsoꝵ enĩ presciuit pͥeccata ñ sua: ñ
cuiꝰquam alterius. s ipsoꝵ. Quaꝓpter
ñ uera ille p̾sciuit. S quia illiꝰ p̃scientia¬
falli non potest: sine dubio non alius
s ipsi peccant. qͦs d̾̃s peccaturos eẽ p̃scunt
fecerunt gͦ peccatum iudei. qͦd eoᷤ facere
ñ cõpulit. cui peccatum ñ placet: s fa¬
cturos ẽẽ predixit. quẽ nichil latet. Et
ĩ deo si ñ malũ sed bonũ facere uoluis¬
sent. ñ ꝓbiberentur: & hoc facturi p̃¬
uiderentur ab eo qͥ nouit quid sit qͥsq
factuaꝰ: ce qͥd ei sit ꝓ eius oꝑe redditurꝰ.¬

Expanded text:
uidam ergo inter se mussitant, et ubi possunt aliquando proclamant, et turbulenta disceptatione contendunt, dicentes: Quid fecerunt Judaei, vel quae culpa eorum fuit, si necesse erat ut sermo dixisse infidelitatem Judaeorum: praedixisse tamen, non fecisse. Non enim propterea quemquam Deus ad peccandum cogit, quia futura hominum peccata jam novit. Ipsorum enim praescivit peccata, non sua; non cujusquam alterius, snon vera ille praescivit. Sed quia falli ejus praescientia non potest, sine dubio non alius, sed ipsi peccant quos Deus peccaturos esse praescivit. Fecerunt ergo peccatum Judaei, quod eos facere non compulit, cui peccatum non placet; sed facturos esse praedixit quem nihil latet. Et ideo si non malum, sed bonum facere voluissent, non prohiberentur: et hoc facturi praeviderentur ab eo qui novit quid quisque sit facturus, et quid ei sit pro ejus opere redditur
Abbreviated transcription (Latin):
dñm int̾rogauit: accepitq responsũ
Due gentes inutero tuo sunt. & duo
populi deutero tuo separabunt᷑. &
illis natis. nec aliqͥd agentib boni
siue mali. sine ullis meritis eligit᷑
minor maiore repbato: quando ꝓcul
dubio quantũ attinet ad originale
peceatum. ambopares erant: quãtũ
autem ad ꝓprium. ulliꝰ eoꝵ nullũ erat.

Expanded text:
Dominum interrogauit accepitque responsum: Dominum interrogauit accepitque responsum: Duae gentes in utero tuo sunt et duo populi de uentre tuo separabuntur etillis natis nec aliquid agentibus boni seu mali sine ullis bonis meritis eligitur minor maiore reprobato; quando procul dubio, quantum adtinet ad originale peccatum, ambo pares erant; quantum autem ad proprium, ullius eorum nullum erat.
Abbreviated transcription (Latin):
põtestatem luti ex eadem massa facere
aliud uas in honorẽ: aliud in contume¬
liam: hec inassa si ẽẽt utiq media.
ut quẽadmodũ nicħ boni ita nec mali
aliquid mereretur: ñ frustra uideret᷑
iniquitas. ut ex ea fierent uasa in cõ¬
tumeliã. Cum uͦ ꝑ liberum arbitriũ
hominis in condempnationẽ uniu̾sa
defluxerit: ꝓculdubio qͦd ex ea
que gr̃ãm nulla precessit. s dei mĩe.¬
quod uͦ in contumeliã. ñ iniquitati dĩ
que absit ut sit apud dm. s udicio de¬
putandũ ẽ. Hoc quisquis cũ excłia ca¬
tholica sapit. ñ contra gr̃am ꝓ meritis
disputat: s miscłiam & iudiciũ dño
cantat: ut nec miscdiam reciset ingra¬
tus: nec udicium accuset inuitꝰ. Cum¬
enim ñdũ nati fuissẽt: aut aliquid e¬
gissent bonum aut malum. Ex libͦ¬
dm̃ roganti ut pareret uxor eiꝰ
que sterilis erat. concessisset dñs qd pe¬
tebat. atq haberet illa conceptum:
gestiebant gemini adhuc in utero eiꝰ
inclusi. Qua molestia cum agitaret᷑.

Expanded text:
 luti ex eadem massa facere aliud uas in honorem aliud in contumeliam? haec massa si esset ita media, ut quem ad modum nihil boni ita nec mali aliquid mereretur, non frustra uideretur iniquitas, ut ei ea fierent uasa in contumeliam; cum uero per liberum arbitrium primi hominis in condemnationem ex uno uniuersa defluxerit, procul dubio, quod ex ea quae gratiam nulla praecessit, sed dei misequod uero in contumeliam, non iniquitati dei, quae absit ut sit apud deum, sed iudicio deputandum est. hoc quisquis cum ecclesia catholica sapit, non contra gratiam pro meritis disputat, sed misericordiam et iudicium domino cantat, ut nec misericordiam recuset ingratus nec enim nondum nati fuissent, aut aliquid egissent bonum aut malum. Cm roganti ut pareret uxor eius, quae sterilis erat, concessisset Dominus quod petebat, adque haberet illa conceptum, gestiebant gemini adhuc in utero eius inclusi. Qua molestia cum angeretur,
Abbreviated transcription (Latin):
recipui gentium philosophi qui
inuisibilia di ꝑ ea que facta surt
intellecta conspicere potuerunt: tam̃
quia sine mediatore. id est sine homine
xp̃o philosophati st̃. quẽ nec uenturũ
ꝓpħis. nec uenisse apłis crediderunt:
ueritatem detinuerunt sicut de illis
dictum est ininiquitate. Non potuert̃
enim in his rebus infimis constituti.
nisi aliqua media querere. ꝑ que ad
illa que intellexerunt sublimia ꝑue¬
nirent: atq ita in deceptores demoneᷤ
inciderunt. ꝑ quos factum ẽ: ut im¬
mutarent głam incorruptilis dĩ in
similitudinẽ imaginis corruptibilis
hominis. &e uolucrum. & quadrupedũ.
ce serpentium. In talib enĩ formis: etiã
idola instituert̃. siue coluert̃. Ex libro¬

Expanded text:
ecipui gentium philosophi, qui invisibilia Dei, per ea quae facta sunt, intellecta conspicere potuerunt, tamen quia sine Mediatore, id est, sine homine Christo philosophati sunt, quem nec venturum Prophetis, nec venisse Apostolis crediderunt, veritatem detinuerunt, sicut de illis dictum est, in iniquitate. Non potuerunt enim in his rerum infimis constituti, nisi quaerere aliqua media per quae ad illa quae intellexerant sublimia pervenirent: atque ita in deceptores daemones inciderunt, per quos factum est ut immutarent gloriam incorruptibilis Dei, in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et volucrum et quadrupedum et serpentium . In talibus enim formis etiam idola instituerunt, sive coluerunt. Sci
Abbreviated transcription (Latin):
tuus peccatoꝵ suppliciis adhibeat᷑: muta¬
bilis tam̃ natura ẽ. Illa ẽ aũ uera et̾nitaᷤ
qͣuera immortalitas. Hoc ẽ sũma incõ¬
mutabilitas: quã solus ds habet. qui
mutari omĩno ñ potest. Aliud ẽ ñ mu¬
tari cum possit mutari: aliud aũ prorsꝰ
ñ posse mutari. Sic̃t gͦ dr homobonꝰ. ñ
tam̃ sicut ds. de qͦ dictũ ẽ. nemo bonꝰ nͥ unꝰ
ds̃. de qͦ dictũ ẽ. solꝰ habet immortalitatẽ
&e sic̃ dr̾ homo sapiens. ñ tam̃ sicut ds̃. de qͦ
dictũ ẽ soli sapiẽti dõ. sic d̾r ignis et̃nꝰ. ñ tam̃
sic̃t d̾̃s: cuiꝰ solius immortalitatis ipsa est

Expanded text:
tuus peccatorum suppliciis adhibeatur, mutabilis tamen natura est. Illa est autem vera aeternitas, quae vera immortalitas; hoc est, illa summa incommutabilitas, quam solus Deus habet, qui mutari omnino non potest. Aliud est enim non mutari, cum possit mutari; aliud autem prorsus non posse mutari. Sicut ergo dicitur homo bonus, non tamen sicut Deus, de quo dictum est, Nemo bonus nisi unus Deus, de quo dictum est, Qui solus habet immortalitatem ; et sicut dicitur homo sapiens, non tamen sicut Deus, de quo dictum est, Soli sapienti Deo : sic dicitur ignis aeternus, non tamen sicut Deus
Abbreviated transcription (Latin):
Hoc enim ineo maxime uictoriosũ ẽ:
qͦd antequam circumcideret᷑. deputata
ẽ fides eus adiusticiã. Et ad hoc rectissime
refertur q̃d ei dictum ẽ. quia benedicent᷑
inte om̃s gentes. imitatione utiq fid̾i
eius: quia iustificatꝰ ẽ cẽ ante sacram̃tũ
circumcisionis. qd̃ ad fid̾i signacłm acce¬

Expanded text:
Hoc enim maxime in eo victoriosum est, quod antequam circumcideretur, deputata est fides ejus ad justitiam, et ad hoc rectissime refertur quod ei dictum est, Quia benedicentur in te omnes gentes : imitatione utique fidei ejus, qua justificatus est etiam ante sacramentum circumcisionis, quod ad fidei signac
Abbreviated transcription (Latin):
ec siue gratanter siue indignanter
audiant iudei: nos tam̃ ubi possu¬
mus cum eoꝵ dilectione p̃dicemꝰ. Nlec
suꝑbe glemur adu̾sꝰ ramos fractos: s
& inqua radice inserti sumus. ut ñ alta
sapiamus: s humilib consentientes. ne
eis cũ p̃sũptione in sultando. s cũ timore
exultando dicamus. uenite ambulemꝰ
in luce dñi: qm̃ magnũ nom̃ eiꝰ ingentibꝰ.
Si enĩ audierint. & obaudierint : ert̃ int̾
eos dequib dictũ ẽ. Accedite ad eũ &e illu¬
minamini: & uultus ur̃i ñ erubescent.
Si aũ audiunt & ñ obaudiunt: uident &
inuident: int̾ eos st̃ de quib dictum est.
Peccator uidebit & irascet᷑: dentib suis fre¬

Expanded text:
 sive gratanter, sive indignanter audiant Judaei, nos tamen ubi possumus, cum eorum dilectione praedicemus. Nec superbe gloriemur adversus ramos fractos: sed misericordia, et in qua radice inserti sumus; ut non alta sapientes, sed humilibus consentientes , non eis cum praesumptione insultando, sed cum tremore exsultando dicamus , Venite, ambulemus in luce Domini, quoniam magnum nomen ejus in gentibus. Si enim audierint et obaudierint, erunt inter eos quibus dictum est: Accedite ad eum, et illuminamini ; et vultus vestri non erubescent. Si autem audiunt et non obaudiunt, vident et invident, inter eos sunt de quibus dictum est: Peccator videbit
Abbreviated transcription (Latin):
mittit. ꝙͦ ñ delectat iniqͥtas. &̃ si ꝓponat᷑
impunitas: ñ illũ quo timet anima ne
amittat ipsã gr̃am ꝑ quã in illã factũ ẽ.
ut eã ñ peccare delectet: qͦ timet ne eã ds
deserat. etiã si millis doloꝵ cruciatib pu¬
niat. hic timor castus ẽ: ñ eũ eicit caritas.
s adscisscit. De illo qͥppe scͥptũ ẽ. Limor
istũ diceret ꝑmanentẽ : nͥ sciens aliũ qͥ¬

Expanded text:
mittit, quam non delectat iniquitas, etiamsi proponatur mittit, quam non delectat iniquitas, etiamsi proponatur impunitas, non illum, quo timet anima, ne amittat ipsam gratiam, qua in illa factum est, ut eam non peccare delectet, quo timet, ne deus eam deserat, etiamsi nullis dolorum cruciatibus puniat. hic timor castus est; non eum eicit caritas, sed adsciscit. de illo quippe scriptum est: Timor istu
Abbreviated transcription (Latin):
clamamꝰ abba pat. id ẽ ut fides in nob
sit. que ꝑdilectionẽ oꝑatur. ñ tam timẽ¬
do penam quã amando iusticrã. tam̃
qͦd ñ sit anima iusta nͥ participatione
melioris qͥ iustificat impiũ. qͥd enim
habet qd̾ ñ accepit. ñ debet sibi tͥbuendo
qͦd dĩ ẽ ita głari. tamꝙͣ ñ acceꝑit: obhoc
ei dictum ẽ. noli altũ saꝑe. s time. Et ti¬
mor iste precipit᷑ etiã his qͥ ex fide uiuen¬
tes. heredes st̃ noui testam̃ti: atq in lib̾ta¬
tẽ uocati. Altũ saꝑe: dictum ẽ suꝑbire.
Qd̾ alio loco e contrario satis ostendit. uͥ ait.
Non alta sapientes: s humilib consenti¬
entes. Et hoc qd̾ ait humilib consentien¬
tes: utiq aꝑuit nicħ aliud se dixisse alta
sapientes. quã suꝑbientes. Limor gͦ ñ est
incaritate: qa ꝑfecta caritas foras mittit
timorẽ. S illum seruilẽ: illũ qͦ se quisq
ab oꝑe malo abstinet quia pena t̾retur.
ñ iusticia delectat᷑. Hunc foras caritas

Expanded text:
in nobis sit, quae per dilectionem operatur, non tam timendo poenam quam amando iustitiam, tamen, quia non fit anima iusta nisi participatione melioris, qui iustificat impium — quid enim habet, quod non accepit? - , non debet sibi tribuendo, quod dei est, ita gloriari, tamquam non acceperit. ob hoc ei dictum est: Noli altum sapere, sed time. et timor iste praecipitur etiam his, qui ex fide uiuentes heredes sunt noui testamenti atque in libertatem uocati. altum enim sapere dictum est superbire, quod alio loco e contrario satis ostendit, ubi ait: Non alta sapientes sed humilibus consentientes. ex hoc, quod ait \'humilibus consentientes\', utique aperuit nihil aliud se dixisse \'alta sapientes\' quam superbientes. Timor ergo non est in caritate, quia perfecta caritas foras mittit timorem sed illum seruilem, illum, quo, cum se quisque ab opere malo abstinet, poena terretur, non iustitia delectatur; hunc foras caritas
Abbreviated transcription (Latin):
bonis. que p̃parauit d̃s̃. ut mn illis ambu¬
lemus. In hoc itaq intellectu gr̃e. in est
Stimor de quo dr: noli altũ saꝑe. s time.
Timor aũ iste alius ẽ: ñ est ille seruilis
quẽ caritas foras mittit. Illo enĩ timet᷑.
ne incidat᷑ in tormentũ supplicii: isto aũ.
nedimitat᷑ grã berieficii. Qua ꝓpt̃ quã¬

Expanded text:
bonis, quae praeparavit Deus ut in illis ambulemus . In hoc itaque intellectu gratiae inest timor, de quo dicitur: Noli altum sapere, sed time . Timor autem iste alius est; non est ille servilis quem charitas foras mittit. Illo enim timetur ne incidatur in tormentum supplicii; isto autem, ne amittatur gratia beneficii. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
ibunt intenebras exteriores: ibi erit fletꝰ
&e stridor dentiũ. Gentes autẽ ꝑmanen¬
tes in bonitate: ad illud qͦd suꝑuis ait.
Multi ab oriente ce occidente uenient: &e
recũbent cũ abrahã ysaac &e iacob. in reg¬
no celoꝵ. Itaq illis patͥarchis in radice ui
uentib. & infidelis suꝑbia naturalium
ramoꝵ iusta dei seueritate confringit᷑.¬
& fidelis humilitas oleastri. grã diuinȩ
bonitatis inseritur.

Expanded text:
hujus ibunt in tenebras exteriores; ibi erit fletus hujus ibunt in tenebras exteriores; ibi erit fletus et stridor dentium. Gentes autem permanentes in bonitate, ad illud quod superius ait: Multi ab oriente et occidente venient, et recumbent cum Abraham et Isaac et Jacob in regno coelorum . Itaque illviventibus, infidelis superbia naturalium ramorum justa Dei severitate confringitur, et fidelis humilitas oleastri gratia divinae bonitatis inseritur.
Abbreviated transcription (Latin):
eatus¬
apłs doctor gentiũ infide & u̾itate.
ex hortans nos ut in eadẽ fide cuiꝰ idoneꝰ
minister effectus ẽ stabiles firmiq mane¬
amꝰ: p̃cepto ammonet. t̾ret exẽplo. Uides
inqͥt bonitatẽ & seueritatẽ dĩ: In eos
qͥdem quicecidert seueritatẽ: inte aũ
bonitatẽ si ꝑmanseris inbonitate. Hoc
dixit utiq de iudeis. qͥ tãquã rami ex
illa olea que inscĩs patͥarchis tãqͣm in
radice fructifera. ꝓpt̃ infidelitatẽ frac̃ti
sunt: ut gentiũ ꝓpter fidem insereretur
oleaster. & fieret particeps ꝑinguedinis
olue. ramis naturalib ãputatis. S noli
inqͥt głari adu̾sꝰ ramos. Nã si głaris: ñ tu
radicẽ portas. s radix te. Et qm̃ saluant᷑
aliqui ex illis: continuo subiunxit. Alio¬
quin: & tu excideris. Et illi si ñ ꝑ manse¬
rint in infidelitate: inserent᷑. Potens
est enum d̾s iterũ inserere eos. Iui gͦ qui
ꝑmanent in infidelitate: ad illã senten¬
tiam dͥni ꝑtinent. ubi ait. Filii aũ regni

Expanded text:
eatus doctor Gentium in fide et veritate, exhortans nos ut in eadem fide, cujus idoneus minister effectus est, stabiles firmique maneamus, praecepto admonet, terret exemplo. Vides, inquit, bonitatem et severitatem Dei: in eos quidem qui ceciderunt, severitatem; in te autem bonitatem, si permanseris in bonitate. Hoc dixit utique de Judaeis, qui tanquam rami ex illa olea, quae in sanctis Patriarchis tanquam in radice fructifera, propter infidelitatem fracti sunt; ut Gentium propter fidem insereretur oleaster, et fieret particeps pinguedinis oleae ramis naturalibus amputatis, Sed noli, inquit, gloriari adversum ramos: nam si gloriaris, non tu radicem portas, sed radix te. Et quoniam salvantur aliqui ex illis, continuo subjunxit: Alioquin et tu excideris. Sed et illi si non permanserint in infidelitate, inserentur: potens est enim Deus iterum inserere eos . Illi autem qui permanent in infidelitate, ad illam sententiam Domini pertinent, ubi ait: Filii autem regni
Abbreviated transcription (Latin):
fidem in isrł. In oliua ñ inueni: qd̾ in¬
ueni inoleastro. Ergo oliua suꝑbiens
precidatur: oleaster humilis inserat᷑.
Uide inserentẽ: uide precidentẽ. ꝓpt̾ea
dico uob̃: qͥa multi ab oriente & occiden¬
de uenient. Multus ueniet oleaster: in¬
serendꝰ in oliua. Et recũbent cũ abra¬
ham &e ysaac. & iacob inregno celoꝵ.
Audistis quẽ admodũ humilis insera

Expanded text:
fidem in Israel. In oliva non inveni quod infidem in Israel. In oliva non inveni quod inveni in oleastro. Ergo oliva superbiens praecidatur, oleaster humilis inseratur. Vide inserentem, vide praecidentem: Propterea dico vobis, quia multi ab oriente et occidente venient; multus veniet oleaster inserendus in oliva; et recumbent cum Abraham et Isaac et Jacob in regno coelorum. Audisti quemadmodum
Abbreviated transcription (Latin):
to lib̾atiumanu potenti ꝑrubrũ mare
traiecti. ꝑ siccũ euadentes. hostib in se¬
quentib carentes. manna pasti. de ser¬
uitute eruti. ad regnũ ꝑduc̃ti. tot bene¬
fracti sunt. Oleaster contẽptibilis ꝑ totũ
siluestri oleastro. S tam̃ ꝑ humilitatem
ibi meruit inseri: unde oliua suꝑbiendo
p̃cidi. Audi oliuã suꝑbientẽ: & frangi
dignam. Nos de seruitute ñ sumꝰ nati:
patrẽ habemus abrahã. Respondetur.
Si filii abrabam eẽtis: facta abrahe fa¬
ceretis. Contra id quod dic̃tum ẽ de ser¬
uitute non sumus nati. si uos filius
liberau̾it uere liberi eritis: liberos uos
ẽẽ iactatis: Omĩs qui facit peccatũ: ser¬
uus est peccati. Quanto gͦ mitiꝰ homo
seruus eẽs hominis: qũa ꝑu̾se cupiditatiᷤᷤ.
Iui tam̃ suꝑbiendo. humilẽ ñ receꝑunt.
Uide oleastrũ dignũ inseri: centurionẽ
illũ ñ deisrłiticis. s de gentib. Dñe ñ
sũ dignus: ut sub dectũ meũ intres. Et
dñs. Amen dicouob: ñ inueni tantã

Expanded text:
to, liberati in manu potenti, per Rubrum mare trajecti, per siccum evadentes, hostibus insequentibus carentes, manna pasti, de servitute eruti, ad regnum perducti, tot benefracti sunt. Oleaster contemptibilis, amaritusilvestri oleastro: sed tamen per humilitatem ibi meruit inseri, unde oliva superbiendo praecidi . Audi olivam superbientem, et frangi dignam: Nos de servitute non sumus nati, patrem habemus Abraham. Respondetur: Si filii Abrahae essetis, facta Abrahae faceretis. Contra id quod dictum est, De servitute non sumus nati: Si vos Filius liberaverit, vere liberi eritis. Liberos vos esse jactatis? Omnis qui facit peccatum, servus est peccati . Quanto ergo tutius homo servus esses hominis, quam perversae cupiditatis? Illi tamen superbiendo humilem non receperunt. Vide oleastrum dignum inseri, Centurionem illum, non de Israeliticis, sed de Gentilibus: Domine, non sum dignus, ut sub tectum meum intres. Et Dominus: Amen dico vobis, non inveni tantam
Abbreviated transcription (Latin):
tutis iterũ intimore. S idem ipse apłs
oleastro inserto in ohua. timorẽ precipit.
hoc ẽ gentib additis radici abrahã ysadc.¬
& iacob. ut &e ipse fierent isrł. id ẽ ꝑtine¬
rent ad semen abrahe. amputatis ꝓp̃t in
ignorantes di iusticiã & suã uolentes con¬
stituere. iusticie di ñ st̃ subiecti. De his
qͥppe uana elatione tum̃tib dictũ ẽ. quod
ibunt intenebras exteriores: qͥa iactantes se
de semine abrahe. sem̃ abrahe fieri nolu¬
erunt. ut ẽẽnt filii ꝓmissionis: qͥa fidem
noui testam̃ti ñ receꝑunt. ubi dĩ iusticia
cõmendatur. suã constituere uolentes. id
ẽ tãꝙͣ de suis meritis & oꝑib p̃fidentes. spre¬
uerunt eẽ filii ꝓmissionis. hoc ẽ filii grẽ
ex impio facit piũ. ut deputet᷑ fides eius
ad iusticiã: & impleat᷑ in eoñ qd postula¬

Expanded text:
tutis iterum in timore. sed idem ipse apostolus oleastro inserto in oliua timorem praecipit, hoc est gentibus additis radici Abraham, Isaac, Iacob, ut et ipsae fierent Israhel, id est pertinerent ad semen Abrahae. Quam inignorantes dei iustitiam et suam uolentes constituere iustitiae dei non sunt subiecti. de his quippe uana elatione tumentibus dictum est, quod ibunt in tenebras exteriores, quia iactantes se de semine Abrahae semen Abrahae fieri noluerunt, ut essent filii promissionis; quia fidem noui testamenti non receperunt, ubi dei iustitia commendatur, suam constituere uolentes, id est tamquam de suis meritis et operibus praefidentes spreuerunt esse filii promissionis, hoc est filii gratiae, ex impio facit pium, ut deputetur fides eius ad iustitiam et impleatur in eo. non quod postula
Abbreviated transcription (Latin):
ñ tĩmet. Aeq enĩ mitis ce pius ẽ: qͥ seipsũ
inseipso amat & laudat. S elatus et
feror ñ nouit dicere. in d̾no laudabitur
anima mea: audiant mites &e letentur.
Qdenim boni amat: qͥ forte hoc ipsũ ꝓp̃t
hoc ipsum amat nicħ timere: Potest
enĩ hoc sibi ꝑsuadere ñ sanitate: s im¬
manitate. Uerbi grã. Est aliqͥs audacissi¬
mus latro. quanto ꝑuerse fortior tarto
ꝑiculose crudelior: qui ꝓpt̃ ipsũ amorẽ
quo amat nicħ timere. ingentia facinora
moliat᷑. ut qd amat exerceat. ce exercendo
corroboret: quanto eiꝰ fuerint maiora cõ¬
missa. tanto maior erit ñ tim̃tis audacia.
Non hoc gͦ ꝓmagno bono amandũ est:
qd̾ & in homine pessimo inueniri potest.

Expanded text:
ntilatur. Neque mitis et pius est, qui se ipsum in se ipso amat et laudat: sed elatus et ferox, non novit dicere, In Domino laudabitur anima mea; audiant mites, et jucundentur . Quid enim boni amat, qui forte hoc ipsum propter hoc ipsum amat nihil timere? Potest enim hoc sibi persuadere, non sanitate, sed immanitate. Verbi gratia, est aliquis audacissimus latro, quanto perverse fortior, tanto periculose crudelior, qui propter ipsum amorem suum quo amat nihil timere, ingentia facinora moliatur, ut quod amat exerceat, et exercendo corroboret: quanto ejus fuerint majora commissa, tanto major erit non timentis audacia. Non hoc ergo pro magno bono amandum est, quod et in homine pessimo inveniri potest.
Abbreviated transcription (Latin):
ignis occidere. Ille timor quẽ foras mit¬
tit caritas. ꝓpt̾ea pungit animã. ne a¬
mutat᷑ aliquid qd̾ increatura diligit᷑.
uł ipsa salus. & requies corporalis aut¬
aliqͥd tale post mortẽ. ꝓpt̾ea enĩ tm̃t᷑ &
apud inferos pone & dolores: ac torm̃ta
gehennaꝵ. Cum uͦ cauet anima ne d̃s il¬
lam desertus deserat: timor ẽ castꝰ ꝑ ma¬

Expanded text:
isi quia ille timor, quem foras charitas mittit, propterea pungit animam, ne amittatur aliquid, quod in creatura diligitur, vel ipsa salus et requies corporalis, autaliquid tale post mortem? Propterea enim timentur et apud inferos poenae et dolores ac tormenta gehennarum. Cum vero cavet anima, ne Deus illam desertus deserat, timor est castus perma
Abbreviated transcription (Latin):
cognitus ẽ ab illo. & illud. qm̃ caritas di
diffusa ẽ in cordib nrĩs ꝑ sp̃m scm̃ qͥ datus¬
ẽ nob. & alia multa qͥa quidiligit dm̃ cõ¬
sequens ẽ ut faciat qͦd p̃cipit ds̃. & in tan¬
siue tantũ ꝓxuni dilectionẽ scriptura cõ¬
memorat. sicuti ẽ illud. in uicẽ onera ur̃a
portate. & sic ad implebitis legẽ xp̃i: &e
illud. omĩs enĩ lex in uno sermone adim

Expanded text:
cognitus est ab illo, et illud: quoniam caritas dei cognitus est ab illo, et illud: quoniam caritas dei diffusa est in cordibus est nobis, et alia multa — quia et qui diligit deum, consequens est, ut faciat quod praecipit deus, et in tansiue tantum proximi dilectionem scriptura commemorat, sicuti est illud: inuicem onera uestra portate, et sic adimplebitis legem Christi, et illud: omnis enim lex in uno sermone i
Abbreviated transcription (Latin):
dicit: ꝑ dilectionẽ oꝑat᷑. Unde itẽ dicit.
Qui enĩ diligit alterũ: legẽ impleuit. Istã
qͥ sola caritate iusticia legis posset imple¬
ri: ꝓpt̾ea dixit ñ ueni legẽ soluere s im¬
plere. hoc ẽ nouũ testam̃tũ qd̾ huic dilec¬
tioni hereditas regni celoꝵ ꝓmittit᷑: qd̃
infiguris uet̾is destam̃ti ꝓtempoꝵ distri¬
butione tegebat᷑. Unde item dicit. Dꝰan¬
datũ nouũ dͥo uob̾. ut uos inuicem dili¬
ex ẽ aũ uera dilectio. ut inherentes
ueritati iuste uiuamus: & ido con¬
tempnamꝰ omĩa mortalia pre amore homi¬
nũ. quo eos uolumus iuste uiuere: ita
enĩ & mori ꝓ fr̃ĩb utilit̾ parati eẽ pot̾i¬
Cum enĩ duo p̃cepta sunt inqͥb tota lex
pendet & ꝓpħe. dilectio dĩ ce dilectio ꝓximi.
ñ inmerito plerũꝙ scͥptura ꝓutroq unũ
ponit: siue tantũ dei. sicuti est illud. scimꝰ
qm̃ diligentib dm̃ omĩa cooꝑant᷑ in bo¬
num. &̃ iterum. quisqͥs aũ diligit dm̃. hic

Expanded text:
it. per dilectionem operatur. unde item dicit: qui enim diligit alterum, legem inpleuit. istam qua sola caritate iustitia legis posset inpleri, propterea dixit: non ueni legem soluere sed adinplere. hoc est nouum testamentum, quo huic dilectioni hereditas regni caelorum promittitur, quod in figuris ueteris testamenti pro temporum distributione tegebatur. unde item dicit: mandatum nouum do uobis, ut uos inuicem diliec est autem uera dilectio, ut inhaerentes ueritati iuste uiuamus et ideo contemnamus omnia mortalia prae amore hominum, quo eos uolumus iuste uiuere. ita enim et mori pro fratribus utiliter parati esse potericum enim duo praecepta sint, in quibus tota lex pendet et prophetae, dilectio dei et dilectio proximi, non immerito plerumque scriptura pro utroque unum ponit, sine tantum dei, sicuti est illud: scimus, quia diligentibus deum omnia cooperantur in bonum, et iterum: quisquis autem diligit deum, hic
Abbreviated transcription (Latin):
cite eis. Hec enĩ lex ẽ &e ꝓpħe. Et pleraq
talia repꝑimus in litteris scĩs. in quib
sola dilectio ꝓximi ad ꝑfectionẽ p̃cipi ui¬
decur. & taceri de dilectione di: eum in
utroq p̃cepto lex pendeat & ꝓpħȩ. Sed

Expanded text:
cite illis; haec est enim lex et prophetae. et pleraque alia reperimus in litteris sanctis, in quibus sola dilectio proximi ad perfectionem praecipi uidetur et taceri de dilectione dei, cum in utroque praecepto lex pendeat et prophetae. sed
Abbreviated transcription (Latin):
quẽ toto corde &e extota anima. & extota
mente diligit. Itẽ diligere ꝓximũ. idest
omnẽ hominẽ tamqͣ seipsũ. qͥs potest
nͥ dm̃ diligat: cuiꝰ precepto &e dono di¬
lectionẽ ꝓximi possit implere : Cum gͦ
tero possit teneri:ͥ &̃ unũ hoꝵ cõmemora¬
re plerumq sufficit. cũ agitur de oꝑib
iusticie: s oportumꝰ illud de quo quisq
facilius conuineit᷑. Unde & ioħes dicit.
Qui enim ñ diligit frẽm suũ quẽ uidet:
dm̃ quẽ ñ uidet quomͦ potest diligere:
Mentiebant᷑ enim quida dilectionẽ dĩ se
habere: &e de odio frat̃no eam ñ habere
conuincebant᷑. De qͦ udicare in cotidia¬
na uita ce morib ꝑfacile est. Non adul¬

Expanded text:
a, ex tota mente diligit. Item diligere proximum, id est omnem hominem, tanquam seipsum, quis potest, nisi Deum diligat, cujus praecepto et dono dilectionem proximi possit implere? Cum ergotero possit teneri, etiam unum horum commemorare plerumque sufficit, cum agitur de operibus justitiae: sed opportunius illud, de quo quisque facilius convincitur. Unde Joannes dicit: Qui enim non diligit fratrem suum quem videt, Deum quem non videt quomodo potest diligere ? Mentiebantur enim quidam dilectionem se Dei habere, et de odio fraterno eam non habere convincebantur: de quo judicare in quotidiana vita et moribus facile est. Si au
Abbreviated transcription (Latin):
nisi qͥa dilectionẽ di possunt homines m̃tiri.
qͥa rariores tẽptationes eã ꝓbant: in dilectiõe
aũ ꝓximi faciliꝰ conuincunt᷑ eam ñ habere.
dum iniq cum hominib agunt: Conse¬
quens ẽ aũ ut qͥ ex totocorde. ex tota aĩa.
ex tota mente dm̃ diligit. diligat & ꝓxi

Expanded text:
nisi quia de dilectione Dei possunt mentiri homines, quia rariores tentationes eam probant; in dilectione autem proximi facilius convincuntur eam non habere, dum inique cum hominibus agunt? Consequens est autem ut qui ex toto corde, ex tota anima, ex tota mente Deum dili
Abbreviated transcription (Latin):
in multis fr̃ĩb. Primogenitus utiq
Qua morte seminata ẽ caro eius in
contumelia: resurrexit in gła. Se¬
cundũ imaginẽ filii sui. cui ꝑ immor¬
talitatem conformamur incorpore:
etiam illud agimus. qd uem dicit
idem apłs. Sicut portauimꝰ imagi¬
nem t̃reni. portemus etiã imaginẽ
eius qui de celo ẽ: ut scilicet qͥ scđm
adam mortales fuimus: scđm xp̃m
immortales nos futuros fide uera.
& spe certa. firmaq deneamꝰ. Sic
enim nunc eandem imaginẽ porta¬
re possumus: nondum in uisione s
in fide: ñdum in re s inspe. De cor¬
poris quippe resurrectione tunc lo¬
quebatur apłs: cum hec diceret.

Expanded text:
itatis. Primogenitus utiquequa morte seminata est caro ejus in contumelia, resurrexit in gloria, secundum hanc imaginem filii, cui per immortalitatem conformamur, in corpore etiam illud agimus, quod item dicit idem Apostolus. Sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem ejus qui de coelo est : ut scilicet qui secundum Adam mortales fuimus, secundum Christum immortales nos futuros, fide vera et spe certa firmaque teneamus. Sic enim nunc eamdem imaginem portare possumus, nondum in visione, sed in fide; nondum in re, sed in spe. De corporis quippe resurrectione tunc loquebatur Apostolus, cum haec diceret.
Abbreviated transcription (Latin):
solum pater. s abba pater dnm̃
dixisse cominemorat: hoc ẽ abba he¬
braice. quod ẽ latine pater. Et fortasse
dñs ꝓpt̃ aliquod sacramentum utrũq
dixerit: uolens ostendere illam se tristi¬
tiam in ꝑsona sui corporis.
id est ecclȩ suscepisse. cui est fac̾tus an
gularis lapis uenienti ad eũ partim
ex hebreis. ad quos ꝑtinet qͦd ait
abba: partim ex gentib ad qͦs ꝑtinet
quod ait pater. Etiam paulus apłs ñ
pret̃mittens hoc sacramentum: in qͦ
clamamꝰ inqͥt abba pat̃. Et iterum ait
Misit d̃s sp̃m filii sui incorda nr̃a: cla¬
mantẽ abba pater. Oportuit enim
ut bonus magister &e uerus saluator
infirmiorib compatiens. in seipso
demonstraret. ñ debere suos marty¬
res desperare. si qua forte cordibus
eoꝵ irreꝑet subtempus passionis ex
humana fragilitate tristicia: cũ eam
uincerent. uoluntati suȩ p̃ponendo
uoluntatem dĩ: quia ille scit quid ex¬
pediat quib consulit. Hoc ẽ enim
pater. quod abba: s ad sacramentũ

Expanded text:
solum pater sed abba pater eum dixisse commemorat, hoc est abba Hebraeice, quod est Latine pater. et fortasse dominus propter aliquod sacramentum utrumque dixerit uolens ostendere illam se tristitiam in persona sui corporis, id est ecclesiae suscepisse, cui factus est angularis lapis, uenienti ad eum partim ex Hebraeis, ad quos pertinet quod ait abba, partim ex gentibus, ad quas pertinet quod ait pater. etiam Paulus apostolus non praetermittens hoc sacramentum: in quo clamamus, inquit, abba pater, et iterum ait: misit deus spiritum suum in corda nostra clamantem abba pater. oportuit enim ut bonus magister et uerus saluator infirmioribus conpatiens in se ipso demonstraret non debere suos martyres desperare, si qua forte cordibus eorum inreperet sub tempus passionis ex humana fragilitate tristitia, cum eam uincerent uoluntati suae praeponendo uoluntatem dei, quia ille scit, quid expediat quibus consulit. de Pater, quod Abba, Pater: sed ad sacramentum
Abbreviated transcription (Latin):
uidei neq greci: ñ serui neq liberi: ñ mascłi
& feminȩ. In quantũ enim om̃s fideles sunt.
om̃s unum st̃ in xp̃o ibu. Et si hoc facit fi¬
des ꝑ quã in hac uita iuste ambulat᷑: qͣnto
ꝑfectius atq cumulatius id species ipsa fact᷑a
uł sexus. iam quidem ablata ẽ ab unitate
fidei: s manet in conuersatione mortali.
eiusq ordinẽ in huius uite itinere ser¬
salubrimas tͣdũt quẽ ad modũ secũ uiuant.
&e ꝓdifferentia gentis iudei & greci: & pro
differentia conditionis dñi. &e serui: ce̾ ꝓ
differentia sexus uiri & uxoris: & si qͣ talia
cet̾a occurrunt. Et ipse prior dñs qui ait
Reddite gͦ cesari que cesaris st̃: & deo que
dei sunt. Alia st̃ enĩ que seruamꝰ in unitate
fidei. sine ulla distantia: & alia in ordine
uite hiuꝰ tamꝙͣ in uia. ne nomen dñi
ꝓpt̾̃ iram ut effugiamus offensionẽ ho¬
minũ: s etiam ꝓpt̃ conscientiã. ut ñ simu¬
late quasi ad oculos hominũ ista faciamꝰ:

Expanded text:
udaei, neque Graeci, non servi neque liberi, non masculi et feminae: in quantum enim omnes fideles sunt, omnes unum sunt in Christo Jesu. Et si hoc facit fides, per quam in hac vita juste ambulatur; quanto perfectius atque cumulatius id species ipsa facturavel sexus, jam quidem ablata est ab unitate fidei, sed manet in conversatione mortali; ejusque ordinem in hujus vitae itinere sersaluberrimas tradunt, quemadmodum secum vivant, et pro differentia gentis, Judaei et Graeci; et pro differentia conditionis, domini et servi; et pro differentia sexus, viri et uxoris, vel si qua talia caetera occurrunt: et ipse prior Dominus, qui ait: Reddite Caesari quae Caesaris sunt, et Deo quae Dei sunt . Alia sunt enim, quae servamus in unitate fidei sine ulla distantia, et alia in ordine vitae hujus, tanquam in via, ne nomen Dei e solum propter iram, ut effugiamus offensiones hominum, sed etiam propter conscientiam, ut non simulate quasi ad oculos hominum ita faciamus,
Abbreviated transcription (Latin):
actum ẽ uerbum dnĩ ad abraham
inuisu. Qui cum ei ꝓtectionẽ mer¬
cedemq ꝓmitteret ualde multã: ille
de posteritate sollicitus. quendã elierer
uernaculum suum. futurũ sibi dixit
heredem. Contimioq illi ꝓmissus ẽ
heres: ñ ille uernaculus. s qui deipso
abraham fuerat exiturus. Rursumq
semen innumerabile. ñ sicut harena
t̃re. s sicut stelle celi: ubi magis mͥ ui¬
detur ꝓmissa potesteritas cȩlestis feli¬
citate sublimis: nam quantũ ad mul¬
titudinem ꝑtinet. qͥd sunt stellȩ cęli
ad harenã terre: Hic sane illa senten
ham deo ce reputatũ ẽ illi ad iusticiã:
ne circumcisio głaretur. qͦd gentes in¬
circumcisas ad fidem xꝑi nollet admit¬
ti. Hoc enim quando factum ẽ: ut
credenti abrahe. deputaret᷑ fides eiꝰ¬
ad iusticiam. nondũ fuerat circũcisꝰ.

Expanded text:
actum est uerbum Domini ad Abraham in uisu. Qui cum ei protectionem mercedemque promitteret ualde multam, ille de posteritate sollicitus quendam Eliezer uernaculum suum futurum sibi dixit heredem, continuoque illi promissus est heres, non ille uernaculus, sed qui de ipso Abraham fuerat exiturus, rursusque semen innumerabile, non sicut harena terrae, sed sicut stellae caeli; ubi mihi magis uidetur promissa posteritas caelesti felicitate sublimis. Nam quantum ad multitudinem pertinet, quid sunt stellae caeli ad harenam terrae? ham Deo, et deputatum est illi ad iustitiam; ne circumcisio gloriaretur gentesque incircumcisas ad fidem Christi nollet admitti. Hoc enim quando factum est, ut credenti Abrahae deputaretur fides ad iustitiam, nondum fuerat circumcisus.
Abbreviated transcription (Latin):
os apłi. fidelis ds̃ qui non ꝑmittet
uos temptari suꝑ id quod potestis.
s faciet cum temptatione etiã exitũ
ut possitis sustinere. Prosunt autem
ista mala quȩ fideles pie ꝑferunt.
uł ad emendanda peccata. uł ad exer¬
cendam ꝓbandamq iusticiam. uł ad
demonstrandam uitȩ huius miseriam:
ut illa ubi erit beatitudo uera atq ꝑ¬
petua. & desideretur ardentius. & instan¬
tius inquiratur. S circa eos ista seruan¬
tur: de quibꝰ apłs dicit. Scimus qm̃ di¬
ligentib dm̃ omnia cooꝑantur in bo¬
num: his qui scđm ꝓpositum uocati st̃¬
scĩ. Hoꝵ predestinatorum nemo cum
diabolo ꝑit: neno usq ad mortẽ sub
diaboli potestate remanebit. Ex l¬

Expanded text:
on permittet on permittet vos tentari supra id quod potestis; sed faciet cum tentatione etiam exitum, ut possitis sustinere . Prosunt autem ista mala quae fideles pie perferunt, vel ad emendanda peccata, vel ad exercendam probandamque justitiam, vel ad demonstrandam vitae hujus miseriam, ut illa ubi erit beatitudo vera atque perpetua, et desideretur ardentius, et instantius inquiratur. Sed circa eos ista servantur, de quibus Apostolus dicit: Scimus quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, iis qui sit. Horum praedestinatorum nemo cum diabolo peribit; nemo usque ad mortem sub diaboli potestate remanebit. D
Abbreviated transcription (Latin):
uamuis enim & ipsa mors carnis
de peccato hominis originalit᷑
uenerit: tamen bonus eius usus głosis¬
simos mnr̃es fecit. Et ideo non solum
ipsa. s omnia scłi huiꝰ mala. labores.
doloresq hominum. quãquã de pec¬
catoꝵ ce maxime de peccati originaliᷤ
meritis ueniant. unde facta ẽ &̃ ipsa
uita uinculo mortis obstricta: tamen
& remissis peccatis remanere debuert.
cum quib homo ꝓueritate certaret.
&e unde exerceretur uirtus fidelium.
ut nouus homo ꝑtestamentũ nouũ
inter mala huuis scłi nouo seculo
p̃pararetur. miseriam quã meruit
uita ista dampnata sapient̃ tolerãs.
& quia fimetur prudenter gratu¬
sine fine habitura ẽ fidelit̾
& patienter expectans. Dia¬
bolus uͦ adñatu ce cordibus
fidelium foras missus. in quoꝵ damp¬
natione atq infidelitate licet damp¬
natus etiam ipse regnabat. tantum
ꝓconditione mortalitatis huiꝰ adu̾¬
sari sinitur. quantum expedire no¬
uit: de quo sacre litterȩ ꝑsonant ꝑ¬

Expanded text:
uamvis enim et ipsa mors carnis de peccato primi hominis originaliter venerit, tamen bonus ejus usus gloriosissimos martyres fecit. Et ideo non solum ipsa, sed omnia saeculi hujus mala, dolores laboresque hominum, quanquam de peccatorum, et maxime de peccati originalis meritis veniant, unde facta est et ipsa vita vinculo mortis obstricta, tamen et remissis peccatis remanere debuerunt, cum quibus homo pro veritate certaret, et unde exerceretur virtus fidelium: ut novus homo per testamentum novum, inter mala hujus saeculi novo saeculo praepararetur, miseriam quam meruit vita ista damnata sapienter tolerans, et quia finietur prudenter gratusine fine habitura est, fideliter et patienter exspectans. Diabolus enim a dominatu et a cordibus fidelium foras missus, in quorum damnatione atque infidelitate licet damnatus etiam ipse regnabat, tantum pro conditione mortalitatis hujus adversari sinitur, quantum eis expedire novit, de quo sacrae Litterae personant