comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
factum est quod osse detracto Incuius locum caro superetur. altioris mysterii
gratia factum est. significabatur enim quod de latere xp̃i incrucepermortẽ
õpiti sa cramenta essent salutis exitura uidelic& sanguis & a qua. de qui bus
sponsa illi conderetur ecclesi a. Namsitanti sacramenti non ess& figura in
reatione feminȩ premittenda. quidopuserat dormisse adam & costam illi
dĩ dequa feminam fecerat toller&. qui & iuigilanti ac nondolenti idem fa¬
cere poterat: Quid necessarium ut cum os quod deuiri latere sumptum est
emina condebatur in locum ossis nonos sed caro suppleretur. Nisi quia fi¬
gurabatur quod xp̃s propter ecclesiam infirmus atuero ecclesia peripsum
ss& firma futura: Vnde eusdem mysterii gratia. trpico quoque uerbo usa est
scriptura ut non dicer& fecit aut formauit autereauit sicut in omnibus supra

Expanded text:
factum est, quod osse detracto in cujus locum caro suppleretur, altioris mysterii factum est, quod osse detracto in cujus locum caro suppleretur, altioris mysterii gratia factum est. Significabatur enim quod de latere Christi in cruce per mortem sopiti sacramenta essent salutis exitura, videlicet sanguis et aqua, de quibus sponsa illi conderetur Ecclesia, nam si tanti sacramenti non esset figura in creatione feminae praemittenda, quid opus erat dormisse Adam, ut costam illi Deus, de qua feminam faceret, tolleret, qui et vigilanti ac non dolenti idem facere poterat? Quid necessarium ut cum os quod de viri latere sumptum est, unde femina condebatur, in locum ossis non os, sed caro suppleretur, nisi quia figurabatur quod Christus propter Ecclesiam infirmus, at vero Ecclesia per ipsum esset firma futura? Unde ejusdem mysterii gratia typico quoque verbo usa est Scriptura, ut non diceret: fecit, aut formavit, aut creavit, sicut in omnibus supra
Abbreviated transcription (Latin):
cuncta quouisque ad diuisionem linguarum ingenesi legimus illius conscatesse
oquelae. Causa autem adducendi adadam cuncta animantia terrae &
uolatilia caeli. ut uider& quidea uocar& &eis nomina inponer&. Haec est
t sic demonstrar& ds̃ homini quanto melior ess& omnibus in rationabi libus
animantibus. Ex hoc enim appar& ipsa ratione hominem meliorem esse quam
pecora. quod distinguere & nomina tim ea discernere non nisi ratio potest quȩ
neliorest. Adam uero non in ueniebatur adiutor similis eius In misit ergo
dñs dĩ soporem in adam . cum que obdormiss& tulitunam decostiseius & repleuit
arnem proea & aedificauit dñs ds̃ costam quam tulerat deadam inmulierem
Quod mulier uiro de laterae factaest. propter ipsius coniunctionis uim cõmen¬
landam. Ita fierioportuisse credendumest: Quod autem dormienti illi

Expanded text:
cuncta quae usque ad divisionem linguarum in Genesi legimus, illius constat esse cuncta quae usque ad divisionem linguarum in Genesi legimus, illius constat esse loquelae. Causa autem adducendi ad Adam cuncta animantia terrae et volatilia coeli, ut videret quid ea vocaret, et eis nomina imponeret, haec est, ut sic demonstraret Deus homini quanto melior esset omnibus irrationabilibus animantibus. Ex hoc enim apparet ipsa ratione hominem meliorem esse quam pecora, quod distinguere et nominatim ea discernere non nisi ratio potest quae melior est Adam vero non inveniebatur adjutor similis ejus. Immisit ergo Dominus Deus soporem in Adam, cumque obdormisset, tulit unam de costis ejus, et replevit carnem pro ea, et aedificavit Dominus Deus costam quam tulerat de Adam in mulierem. Quod mulier viri de latere facta est, propter ipsius conjunctionis vim commendandam ita fieri oportuisse credendum est. Quod autem dormienti illi
Abbreviated transcription (Latin):
uersa uolatilia caeli & omnes bestias terrae. Constat adam in ealingua qu
totum genus humanum usque ad constructionem turris inqua linguaediuis aesunt
loquebatur animantibus terrae & uolatilibus caeli nomen inposuisse. caeterũ
nde iectione turriscum ds̃ suam cuique genti propriam atquediuersam tribue
r& linguam. tunc eis credendusest etiam animantium uocabula quomodo & re¬
um caeterarum iuxta suam cuique diftinxisse loquelam. quamuis &iam non
lat& homines postea plurimis quae siue noua forte occurrerunt rebussiue ani¬
mantibus persingulas gentes iuxta suum placitum indidisse uocabula & Nunc
dam inde resolere. Denique depiscibus adductis ad adam uteis nomina inpo¬
ner&. Nihil scriptura refert. quibus tamencredibileest paulatim cognitis pro
diuersi tategentium nomina ab hominibus essediuersa inposita. Prima
autem lingua fuisse generi humano hebrea uidetur. exea quod nomina

Expanded text:
versa volatilia coeli, et omnes bestias terrae. Constat Adam in ea lingua, qua versa volatilia coeli, et omnes bestias terrae. Constat Adam in ea lingua, qua totum genus humanum usque ad constructionem turris, in qua linguae divisae sunt, loquebatur, animantibus terrae et volatilibus coeli nomen imposuisse. Caeterum in dejectione turris, cum Dret linguam, tunc eis credenda sunt etiam animantium vocabula, quomodo et rerum caeterarum, juxta suam cuique distinxisse loquelam: quamvis etiam non latet homines postea plurimis quae sibi nova forte occurrerent rebus, sive animantibus, peetiam indere solere. Denique de piscibus adductis ad Adam, ut eis nomina imponeret, nihil Scriptura refert: quibus tamen credibile est paulatim cognitis pro diversitate gentium nomina ab hominibus esse diversa imposita. Prima autem lingua fuisse generi humano Hebraea videtur, ex eo quod nomina
Abbreviated transcription (Latin):
cit caelum & terram. siuede arida siuedeaquis quaecum que creata sunt. d
terra creata ueraciter intelleguntur. Ad duxit inquit ea ad adam utuide r&
quiduo car& ea Non est cogitandum carnaliter quodita adduxerit ds̃ a¬
mantia terrȩ uel aues adadam. quomodo solet pastor gregem minare suum
loco ad locum. sed magis intellegendum quia sicut diuina potentia cum uolu
aecde aquis uel creauit. Ita &iam occulto nutusuae potentiae quando uoluit
ad hominem conspicienda perduxit. Quomodo &iam ad arcam noe cunctis
neris uolatilia uel quadrupedia non hominis manu congregata sed diuinitus acca
uenisse eamque intrasse leguntur. Nescientibus quidem ipsis adquid uenirent.
uentiautem homine quiea uenientia in arcam dõ adducente aciubente susci¬
ebat Omne enim quod uocauit adam animae uiuentis ipsum est nomen
eius. Appellauitque adam nominibus suis cuncta animantia terrae. & uni¬

Expanded text:
cit coelum et terram, sive de arida sive de aquis quaecunque creata sunt de cit coelum et terram, sive de arida sive de aquis quaecunque creata sunt de terra creata veraciter intelliguntur. Adduxitque ea ad Adam, ut videret quid vocaret ea. Non est cogitandum carnaliter quod ita adduxerit Deus animantia terrae vel aves ad Adam, quomodo solet pastor gregem minare suum de loco ad locum: sed magis intelligendum, quia sicut divina potentia cum voluit, haec de aquis creavit; ita etiam eadem occulto nutu suae potentiae quando voluit ad hominem conspicienda perduxit, quomodo etiam ad arcam Noe cunctis generis volatilia vel quadrupedia non hominis manu congregata, sed divinitus acta venisse, eamque intrasse leguntur, nescientibus quidem ipsis ad quid venirent, sciente autem homine, qui ea venientia in arcam, Deo adducente ac jubente, suscipiebat. Omne enim quod vocavit Adam animae viventis, ipsum est nomen ejus, appellavitque Adam nominibus suis cuncta animantia terrae, et uni
Abbreviated transcription (Latin):
ae & deaquis uni uersis uolatilibus caeli. sed tam quam utraque genera
de terra formauerit formatis igitur inquit dñs ds̃ dehumo cunctis animan¬
tibus terrae & uniuersis uolatilibus caeli. Uideat modis duobus esse intellegen
lum auttacuisse nuncunde formauerit uolatilia caeli. quia& tacitum possa
occurrere ut non de terra utrumque accipiatur dñm formasse. sed tantumodo
animantia terrae & uolatilia caeli &iam tacente scriptura intellegamus unde
formauerit. aut terram uniuersa liter sic appellatum simulcum aquis quem¬
ad modum appellatae st̃ in illo psalmo ubi caelestium laudibus terminatis adter¬
im facta est conuersio sermonis & dictum. lauda tednm deterra. dracones
omnes abyssi quae tam de terra laudantdñm. ubi&iam reptilia & uolatilia pe¬
nata quaenihilominus de terra laudant dm̃. secundum istam uniuersalem
appellationem terrae secundum quae &iam de totomundo dicitur. ds̃ quife¬

Expanded text:
rae et de aquis universis volatilibus coeli, sed tanquam utraque genera rae et de aquis universis volatilibus coeli, sed tanquam utraque genera de terra formaverit, Formatis igitur, inquit, Dominus Deus de humo cunctis animantibus terrae et universis volatilibus coeli; videat ddum: aut tacuisse nunc unde formaverit volatilia coeli, quia et tacitum possit occurrere, ut non de terra utrumque accipiatur Deum formasse; sed tantummodo animantia terrae et volatilia coeli, etiam tacente Scriptura intelligamus, unde formaverit aut terram universaliter sic appellatam simul cum aquis, quemadmodum appellata est in illo psalmo, ubi coelestium laudibus terminatis ad terram facta est conversio sermonis et dictum: Laudate Dominum de terra, dracomnes abyssi, quae tamen de terra laudant Dominum. Ibi etiam reptilia et volatilia pennata, quae nihiappellationem terrae, secundum quam etiam de toto mundo dicitur: Deus qui fe
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ neullis alimentorum corporalium sustentaculis uiuerent spiritalia uoca¬
rentur. Namsie noch & helias in adam non mortui mortisque propaginẽ
n carne gestantes. quod debitum ut soluant creduntur &iam redituri ad ha
uitam: Et quod tam diu dilatumest morituri. nunc eantum In alia uita
sunt ubi ante resur rectionem carnis antequam animale corpus inspirita le
mutetur nec morbo. nec senec tute deficiunt quanto iustius atque probabilu
primis illis hominibus prestaretur. sineullo suo parentum uepeccato uiuen¬
ibus ut in meliorem aliquem statum filiis genitis cederent unde saeculo finito
cum omni posteritate scõrum in angelicam formam: non percarnis mortem
sed perdĩ uirtutem multo felicius mutarentur. Formatis igiturdns ds dehu¬
mo cunctis animantibus terrae. & uniuersis uolatilibus caeli adduxit ead
adam. Siquem mou& quiadixit formatis dehumo cunctis animantibus ter¬

Expanded text:
sine ullis alimentorum corporalium sustentaculis viverent, spiritalia vocasine ullis alimentorum corporalium sustentaculis viverent, spiritalia vocarentur. Nam si Enoch et Elias in Adam non mortui, mortisque propaginem in carne gestantes, quod debitum ut solvant creduntur etiam redituri ad hanc vitam, et, quod tandiu dilatum est, morituri, nunc tantum in alia vita sunt ubi, ante resurrectionem carnis, antequam animale corpus in spiritale mutetur, nec morbo nec senectute deficiunt, quanto justius atque probabilius primis illis hominibus praestaretur sine ullo suo parentumve peccato viventibus, ut in meliorem aliquem statum filiis genitis cederent, unde saeculo finito cum omni posteritate sanctorum in angelicam formam, non per carnis mortem, sed per Dei virtutem multo felicius mutarentur. Formatis igitur Dominus Deus de humo cunctis animantibus terrae, et universis volatilibus coeli, adduxit ea ad Adam. Si quem movet quia non dixit, formatis de humo cunctis animantibus ter
Abbreviated transcription (Latin):
enim iam emissi deparadyso conuenisse & genuisse commemorentur. tamen non uideo
uid prohibere potuerit ut essenteis &iam inpara drso honorabiles nuptiȩ &thor
inmaculatus hocdõ prestante fideliter iusteque uiuentibus eique oboedienter
instanterque seruientibus ut sineullo inquieto ardore libidinis. sineullo labore
cdolore pariendi foetus. ex eorum semine gigneretur. Non ut morientibus pares¬
tibus filii succederent. sed & illis quigenuis sene in aliquo formȩ statumanentib:
ex ligno uitae quod ibi plantatum erat corporalem uigorem sumentibus &
illi quigignerent ad eundem perducerentur statum doneccerto numero
impleto siiuste omnes oboedientesque uiuerent tunc fier& illa commutatio
it sine ulla morte animalia corpora conuersa inaliam qualitatem eo quod
ad omnem nutum regentise spiritui deseruirent & solospũ uiuificante.

Expanded text:
enim jam emissi de paradiso convenisse et genuisse commemorentur; tamen non video enim jam emissi de paradiso convenisse et genuisse commemorentur; tamen non video quid prohibere potuerit, ut essent eis etiam in paradiso honorabiles nuptiae et thorus immaculatus, hoc Deo praestante, fideliter justeque viventibus, eique obedienter instanterque servientibus, ut sine ullo inquieto ardore libidinis, sine ullo labore ac dolore pariendi, fetus ex eorum semine gigneretur, non ut morientibus parentibus filii succederent, sed ut illis qui genuissent in aliquo formae statu manentibus, et ex ligno vitae quod ibi plantatum erat corporalem vigorem sumentibus, et illi qui gignerent ad eumdem perducerentur statum, donec certo numero impleto, si juste omnes obedientesque viverent, tunc fieret illa commutatio, ut sine ulla morte animalia corpora conversa in aliam qualitatem, eo quod ad omnem nutum regenti se spiritui deservirent, et solo spiritu vivificante
Abbreviated transcription (Latin):
sedinter narrationem diuinae uoluntatis perquam creata sunt omnia in ef¬
fabiliter facta esse credendaest: Iuxta quod & supra docuimus ubiscriptum
est: Faciamus hominem adimaginem & similitudinem nostram: Si autẽ
quaerit aliquis adquamrem fierio portuerit hoc adiutorium. dudiat respon¬
sum scĩ augustini cuius & superius uerba saepissime tacito eius nomine posui¬
mus. Nihil inquit aliud probabiliter occurrit quam propter filios procre¬
andos. sicut adiutorium semini interraest ut uirgultum exutroq nascatur
hocenim & inprimo rerum conditione dictum erat. masculum & feminam
feciteos. & bene dixit eosdicens. Crescite & multiplicamini & lmple te
terram & dominamini eius. Quaeratio conditionis & coniunetionis masculi & femi¬
nae atque benedictionis nec post peccatum hominis poenam que defecit. Ipse enim
st secundum quamnunc terra hominibus plena est̃ dominantibus eius: Quam quã

Expanded text:
sed in terra ratione divinae voluntatis, per quam creata sunt omnia, inefsed in terra ratione divinae voluntatis, per quam creata sunt omnia, ineffabiliter facta esse credenda est, juxta quod et supra docuimus, ubi scriptum est: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Si autem quaerit aliquis ad quam rem fieri oportuerit hoc adjutorium, audiat responsum sancti Augustini, cujus et superius verba saepissime, tacito ejus nomine, posuimus. Nihil, inquit, aliud probabiliter occurrit, quam propter filios procreandos, sicut adjutorium semini in terra est, ut virgultum ex utroque nascatur. Hoc enim et in prima rerum conditione dictum erat: Masculum et feminam fecit eos, et benedixit eos dicens: Crescite et multiplicamini, et implete terram et dominamini ejus. Quae ratio conditionis et conjunctionis masculi et feminae atque benedictionis nec post peccatum hominis poenamque defecit. Ipsa enim est secundum quam nunc terra hominibus plena est dominantibus ejus. Quanquam
Abbreviated transcription (Latin):
tem in eisfecerit diesille. in quopec cauerunt: quam a postolus gemit dicens.
Condelector legidi secundum interiorem hominem. Uideo autem aliam lege
inmembris meis repugnantem legimentis meȩ &captiuantem me in lege pecca
i quae est in membris meis. Infelix ego homo quis me liberabit decorpore mortis
huius : Non enim sufficer& eisidicer& quisme liberabit decorpore mortale hoc
eddecor pore inquit mortis huius. sicut &iam illud corpus quidem in quit mor¬
tuum est propter peccatum. Nec ibi ait mortale. sed mortuum. quamuis utiq
mortale quiamoriturum. Non ita credendum est fuisse illa corpora. sed lic&
animalia non dum spiritalia. non tantum mortua id est quaenecesse ess& ut mo¬
rerentur. quod eodie factumest quolignum contra uetitum tetigerunt
ixit quoque dñs ds̃ non est bonum esse hominem solum faciamusei adiuto¬
rium simile sibi: Ethaec locutiodi non corporali uoceforis inauras emissa.

Expanded text:
tem in eis fecerit dies ille in quo peccaverunt, quam Apostolus gemit dicens: tem in eis fecerit dies ille in quo peccaverunt, quam Apostolus gemit dicens: Condelector legi Dei secundum interiorem hominem; video autem aliam legem in membris meis repugnantem legi mentorpore mortis hujus ? Non enim sufficit ei si diceret: Quis me liberabit de corpore mortali hoc, sed de corpore, inquit, mortis hujus. Sicut etiam illud: Corpus quidem, inquit, mortuum est propter peccatum ; nec ibi ait, mortale, sed mortuum, quamvis utique et mortale quia moriturum, non ita credendum est fuisse illa corpora, sed licet animalia nondum spiritalia, non tamen mortua, id est, quae necesse esset ut morerentur, quod eo die factum est quo lignum contra vetitum tetigerunt. Dixit quoque Dominus Deus: Non est bonum esse hominem solum, faciamus ei adjutorium simile sui. Et haec locutio Dei non corporali voce foris in auras emissa,
Abbreviated transcription (Latin):
runae pondere super hominem cadat. sieam uoluntati superioris extollendo
preponat Hoc expertus est homo contempnens preceptumdĩ. & hoc experimen¬
to didicit quid inter ess& interbonum & malum. scilic& bonum oboedientiȩ
malum autem in oboedientiae idest̃ superbiȩ contumaciae peruersȩ imitationis dĩ
& noxiȩ libertatis. hoc autem in quo accidere potuit ex ipsare ut supra dictũ
est nomen accepit: In quo cum que die comederis ex eomorte morieris
Nonait sicome deris mortalis eris. sed in quocum quedie Inquit come deris
exeo morte morieris. Mortuus nam que esthomo Inanima cum peccauit.
quia recessit ab eo ds̃ qui est uita animae. cuius merito mortis secuta est &ia¬
mors corporis discedente ab illo anima quae est uita eius: Quaeque mors eidem
rimohomini tunceuenit. cum praesentis uitae terminum accepit. Non par¬
uopost tempore quam uetitum comedit. potest & lta intellegi quod illam mor¬

Expanded text:
ruinae pondere super hominem cadat, si eam voluntati superioris extollendo ruinae pondere super hominem cadat, si eam voluntati superioris extollendo praeponat. Hoc expertus est homo contemnens praeceptum Dei; et hoc experimento didicit quid interesset inter bonum et malum, scilicet bonum obedientiiae, malum autem inobedientiae, id est, superbiae, contumaciae, perversae imitationis Dei, et noxiae libertatis. Hoc autem in quo accidere potuit ex ipsa re, ut supra dictum est, nomen accepit. In quocunque die comederis ex eo, morte morieris. Non ait, si comederis mortalis eris, sed in quocunque die, inquit, comederis ex eo, morte morieris. Mortuus namque est homo in anima cum peccavit, quia recessit ab eo Deus, qui est vita animae, cujus merito mortem secuta est mors corporis, discedente ab illo anima, quae est vita ejus, quaeque mors eidem primo homini tunc evenit, cum praesentis vitae terminum accepit non parvo post tempore quam vetitum comedit. Potest etiam intelligi quod illam mor
Abbreviated transcription (Latin):
hominem in paradrso uoluptatis. ut operaretur &custo dir& illum. Operare tus
scilic& ut bonus beatusque ess&. Custo dir& uero. ut tutus ess& ipsius sed ominatio¬
ni acprotectioni humiliter subdendo: Praecepitque eidicens. ex omni ligno
paradysi comede. deligno autem scientiae boni & mali ne comedas: Non est
credendum quod in ligno illo aliquid malinaturaliter iness&. sicut & supra docui¬
nus sed abeo ligno quod malum nonerat prohibitus est homo ut ipsa perse prȩcepti
conseruatio bonum illi ess& & trans gressio malum. Denique apeccanteni hil
aliud appetitum est. Nisi non esse subdominationedĩ. quando illud ad missum
st inquone admiteretur. sola deber& iussio dominantis adtendi: Quaesi sola
adtenderetur. quid aliud quamdi uoluntas amaretur: Quid aliud quamdĩuolun¬
tas humanȩ uoluntati reponer&ur: Nec fieri potest ut uoluntas propria non gran

Expanded text:
hominem in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illum. Operaretur hominem in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illum. Operaretur scilicet ut bonus beatusque esset: custodiret vero, ut totus esset, ipsius se dominationi ac protectioni humiliter subdendo. Praecepitque ei dicens: Ex omni ligno paradisi comede, de ligno autem scientiae boni et mali ne comedas. Non est credendum quod in ligno illo aliquid mali naturaliter inesset, sicut et supra docuimus, sed ab eo ligno quod malum non erat prohibitus est homo, ut ipsa per se praecepti conservatio bonum illi esset et transgressio malum. Denique a peccante nihil aliud appetitum est nisi non esse sub dominatione Dei, quando illud admissum est in quo ne admitteretur sola deberet jussio dominantis attendi, quae si sola attenderetur quid aliud quam Dei voluntas amaretur? quid aliud quam Dei voluntas humanae voluntati praeponeretur? Nec fieri potest ut voluntas propria non grandi
Abbreviated transcription (Latin):
nem dediss& operandi acfacultatem. quantum animȩ uolentisatis ess& pion
quantum inuitum indigentia corporis coger&. Vt operaretur inquit & custodira
lum : Custo dir& uidelic& eundem para dysum ipsisibine aliquit admitter & qua¬
re inde merere tur expelli. Denique accepit & preceptũ ut sit quod sibi custodiat
para dysum. id est quo seruato non inde proiciatur. Recte enim quisque dict
non custodisse remsuam. qui sicegit ut amitter& eam. &iamsi alteri salua sit
quieam uel inuenit uel accipere meruit. Est alius in his uerbis sensus quemputoo
non inmerito proponendum ut ipsum hominem operare turds &custodir& Sicut
enim operatur homo terram ut non eam faciat esse terram sed ut cultam atque fruc¬
tuosam sic ds̃ hominem multomagis quemipse creauit ut homosit. eum ipse
operatur ut iustussit. si homo ab illo persũ perbiam non abscedat. Posui tergods̃

Expanded text:
onem dedisset operandi ac facultatem, quantum animae volentis satis esset, non onem dedisset operandi ac facultatem, quantum animae volentis satis esset, non quantum invitum indigentia corporis cogeret. » Ut operaretur, inquit, et custodiret illum, custodiret videlicet eumdem paradisum ipsi sibi, ne aliquid admitteret quare inde mereretur expelli. Denique accipit et praeceptum, ut sit quod sibi custodiat paradisum, id est, quo servato, non inde projiciatur. Recte enim quisque dicitur non custodisse rem suam, qui sic egit ut amitteret eam, etiam si alteri salva sit, qui eam vel invenit vel accipere meruit. Est alius in his verbis sensus, quem puto non immerito praeponendum, ut ipsum hominem operaretur Deus et custodiret; sicut enim operatur homo terram, non ut eam faciat esse terram, sed ut cultam atque fructuosam, sic Deus hominem multo magis quem ipse creavit ut homo sit, eum ipse operatur ut justus sit, si homo ab illo per superbiam non abscedat. Posuit ergo Deus
Abbreviated transcription (Latin):
illum. Quod ait ut operaretur & custodir& illum: ad eum uidetur respicere loci
in quo dictumest & homo nonerat quioperare tur terram: Uerum nos & in hui
expositione uerbi dicta sc̃ĩpatris augustini ponamus: Quid operaretur inquit.
uel cus codir& : Num quid forte agriculturam dñs uoluit operari primũ hominẽ.
annonest credibile quod eum ante peccatum damnauerat ad laborem: It asa ne
irbitraremur. nisi uideremus cumtanta uoluptate animi agricolariquosdam
ut mignaeis poenasit. Inde ad aliud euocari : Quic quidergo deliciarum hab&
agri cultura. tunc utique longe amplius erat. quandonihil accidebat aduersi uel
terra uel caelo: Nonerat enim laboris afflictio sedexilaratio uoluptatis cum ea
quae dĩ cre auit. humanioperis adiutorio letius fera cius prouenirent. Vn de
creator ipse uberius laudaretur qui animȩ incorpore animali constitutȩ. rati¬

Expanded text:
illum. Quod ait, ut operaretur et custodiret illum, ad eum videtur respicere locum illum. Quod ait, ut operaretur et custodiret illum, ad eum videtur respicere locum in quo dictum est, Et homo non erat qui operaretur terram. Verum nos et in hujus expositione verbi dicta sancti Patris Augustini ponamus. « Quid operaretur, inquit, vel custodiret? Nunquid forte agriculturam Dominus voluit operari primum hominem? An non est credibile quod eum ante peccatum damnaverat ad laborem? Ita sane arbitraremur, nisi videremus cum tanta voluptate animi agricolari quosdam, ut magna eis poena sit inde ad aliud evocari. Quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accidebat adversi vel terrae vel coelo. Non erat enim laboris afflictio, sed exhilaratio voluntatis, cum ea quae Deus creavit humani operis adjutorio laetius feraciusque provenirent, unde Creator ipse uberius laudaretur, qui animae in corpore animali constitutae rati
Abbreviated transcription (Latin):
frate quouadat. quasue terras circumeat nondicit. quia ipse inuicino profluens
terrae repromissionis: facillime a populo is rahel quiibidem positus haec lecturus
erat poterat sciri. Quia uero peraquas regeneratrices. regressus nobis ad caele¬
tia pat&. congruit satis dispensationi diuinae pietatis. ut ipsum elimentum
perquod ad supernam patriam reducimur nobissit cumparadiso. in quopositꝰ
sit homo primus commune: Et sicut gratianos recreans inuisibiliter regni
creatunda prosiliat. Sicutergo sp̃s ubiuult spirat. & uocemeius audis. sed nonscis
undeueniat autquouadat: sic &iam decebat ut aquae quȩ eos quosuult sp̃s scĩficat¬
ignotis ad nosuiis deparadrso adueniat. adignota nobis loca redeat: quia tantum
de paradrso uoluptatis originem constat habere : Tulitergo dñs ds̃ hominem que
formauerat & posuit eum inpara drso uoluptatis. ut operaretur & custo dir&

Expanded text:
phrate ubi vadat quasve terras circumeat non dicit, quia ipse in vicino profluens phrate ubi vadat quasve terras circumeat non dicit, quia ipse in vicino profluens terrae repromissionis, facillime a populo Israel, qui ibidem positus, haec lecturus erat, poterat sciri. Quia vero per aquas regeneratrices regressus nobis ad coelestia patet, congruit satis dispensationem divinae pietatis, ut ipsum elementum per quod ad supernam patriam reducimur nobis sit cum paradiso, in quo positus sit homo primus, commune, et sicut gratia nos recreans invisibiliter regni creat unda prosiliat. Sicut ergo Spiritus ubi vult spirat, et vocem ejus audis, sed non scis unde veniat, aut quo vadat ignotis ad nos viis de paradiso adveniat, ad ignota nobis loca redeat, quia tantum de paradiso voluptatis originem constat habere. Tulit ergo Dominus Deus hominem quem formaverat, et posuit eum in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret
Abbreviated transcription (Latin):
molliatur. gustuamara. odorisboni. sed uino perfusa odoratior. cuius & libernu¬
idest lucidi & sub albidi: Onix autem lapisest pretiosus. Inde appellatus. quod
hab& in se permixtum candorem. Insimilitudinem unguis humanȩ: Grecienim
unguem: onichemdicunt. hanc& arabia gignit. sed indica igniculos hab&
albis eam cingentibus tonis. Arabica autem nigra est. cum candentibus zonis.
Antiqua trans latio prohis hab& carbunculum & lapidem prassinum. Est autem
carbunculus sicut & nomine probat lapis ignei coloris. quo noctis quoque tenebras
in lustrare perhibetur. Est lapis prassinus uiridantis aspectus. unde & grece aporro
quod apud eos prasondicitur nomen accepit. Et nomen fluuio secundogeon:
Ipse est qui circuit omnem terram aethiopiae. Nomen uero fluminis tertuitigris.
Ipseuadit contra assirios. fluuius autem quartus. ipse est eufrates. Id circo de eu¬

Expanded text:
molliatur, gustu amara, odoris boni, sed vino perfusa odoratior, cujus et liber Numolliatur, gustu amara, odoris boni, sed vino perfusa odoratior, cujus et liber Nubdellii , id est, lucidi et subalbidi. Onyx autem lapis est pretiosus, inde appellatus quod habet in se permistum candorem in similitudinem unguis humani. Graeci enim unguem onychem dicunt. Hanc et Arabia gignit, sed Indica igniculos habet, albis cingentibus zonis; Arabica autem nigra est cum candentibus zonis. Antiqua Translatio pro his habet carbunculum et lapidem prasinum. Est autem carbunculus, sicut et nomine probat, lapis ignei coloris, quo noctis quoque tenebras illustrare perhibetur. Est lapis prasinus viridantis aspectus: unde et Graece a porro, quod apud eos prason dicitur, nomen accepit. Et nomen fluvio secundo Geon. Ipse est qui circuit omnem terram Aethiopiae. Nomen vero fluminis tertii Tigris. Ipse vadit contra Assyrios. Fluvius vero quartus ipse est Euphrates. Idcirco de Eu
Abbreviated transcription (Latin):
quam inpara dyso hab& ostendit. Ipse est qui circuit omnem terram euilats
H aecest indiae regio. nomen indehabens quod possessa sit posediluuium ab eui¬
a filio iectan. qui fuit filius eber patri archae hebreorum. quem & iam iosep
refert cum fratribussuis a flumine cephene & regione indiae. usque ad eum lo¬
cum qui appellatur ghieira possedisse: Ibin ascituraurum. & aurum terrae illius
optimum est. Et plinius secundus refert in diȩregiones auri uenis praec&eris
abundare terris: Vnde & insulae eorum. chrisa. & argyra. a copia auri siue
argenti uocabula sumpserint. Ibi que inuenitur bdellium & lapisonichinus
Bdellium est utidem plinius scribit: arbor aromatica colore nigra magnitudine
oleae & folio roboris fructucaprifici. ipsius naturae quae gummi : Est autem
lacrima eius lucida. sub albida leuis. pinguis ae qualitercerea. & quac facile

Expanded text:
quam in paradiso habent ostendit. Ipse est qui circuit omnem terram Evilath. quam in paradiso habent ostendit. Ipse est qui circuit omnem terram Evilath. Haec est Indiae regio, nomen inde habens quod possessa sit post diluvium ab Evila filio Jectan, qui fuit filius Heber patriarchae Hebraeorum, quem etiam Josephus refert cum fratribus suis a flumine Cephene et regione Indiae usque ad eum locum qui appellatur Hieira possedisse. Ibi nascitur aurum, et aurum terrae illius optimum est. Et Plinius Secundus Indiae regiones auri venis prae caeteris abundare terris, unde et insulae eorum chrysa et argyra a copia auri sive argenti vocabula sumpserunt. Ibique invenitur bdoellium et lapis onychinus. Bdoellium est, ut idem Plinius scribit, arbor aromatica, colore nigro, magnitudine oleae, et folia roboris, fructu caprificis, ipsius natura quae gummis. Est autem lacryma ejus lucida, subalbida, levis, pinguis, aequaliter cerea, et quae facile
Abbreviated transcription (Latin):
nia: Vnde credendum est qm̃ locus ipsepara dysi. a cognitione hominum est
remotissimus. Inde quattuor aquarum partes diuidi: Sedea flumina quor
fontes notiesse dicuntur. alicubiisse subterris & post tractus prolixarum regio
num locis aliis erupisse. ubitam quam insuis fontibus notiesse per hibentur
Nam hoc solere non nullas aquas facere quis ignorat: sed ibi hoc scitur ubin
diu subterris currunt. Denique eadem ipsa flumina. tigrum eufraten & nilu
ferunt historiciplerisque in locis terra absumi. & aliquanto interiacente sp
Rursus emergentia solitum agere cursum. Quod & iam ipsum dñs ad indicium
facere credendusest illius cursus quod ad nos depara drso peroccul tioresterrȩ
sinus uenasque longiores exeunt : Interprȩtatur autem fison: oris mutatio
Etrecte. quia nimirum aliam innostra gratiamsuȩ faciei. id est uiliorẽm ulto

Expanded text:
enia, unde credendum est quoniam locus ipse paradisi a cognitione hominum est enia, unde credendum est quoniam locus ipse paradisi a cognitione hominum est remotissimus, indeque quatuor aquarum partes dividi; sed ea flumina quorum fontes noti esse dicuntur, alicubi esse sub terris et post tractus prolixarum locis regionum aliis erupisse, ubi tanquam in suis fontibus noti esse perhibentur. Nam hoc solere nonnullas aquas facere quis ignorat? Sed ibi hoc scitur, ubi non diu sub terris currunt. Denique eadem ipsa flumina Tigrim, Euphratem et Nilum, ferunt historici plerisque in locis terrae sumi, et aliquanto interjacente spatio rursus emergentia solitum agere cursum; quod etiam ipsum Dominus ad indicium facere credendus est illius cursus, quo ad nos de paradiso per occultiores terrae sinus venasque longiores exeunt. Interpretatur autem Phison oris mutatio, et recte, quia nimirum aliam in nostra gratiam suae faciei, id est, viliorem multo
Abbreviated transcription (Latin):
deuicinonos admoner& exemplo: maxime & flumine illo quod depara dy so
constat emanare : Nilus namque qui irrigat aegrptum. ipse est geon qui in
sequentibus deparadyso procedere memoratur. sicut &lam euersis eis dem
sod omorum ciuitatibus quae quondam ut paradisus dñi irrigabantur exemplu
eorum quiimpie acturi sunt posuit ut uestigia perditionis malorum certissima
in mundo uigilantia aeternaeorum tormenta fugeremus. Quiinde diuid
in quattuor capita: Nomen unifison. Constat astruentibus certissimis auctorib:
horum omnium fluminum quaedeparadiso exire referuntur. Innostra terra
fontes essenotos. fison quidem quem nunc gangen appellant in locis caucasimo¬
tis Nili uero quem scriptura ut diximus geonnuncupat. Nunc procul ab athlante
monte quiest ultimus finis africae & occidentis: Porrotigris & eufrates ex arn¬

Expanded text:
de vicino nos admoneret exemplo, maxime et flumine illo quod de paradiso de vicino nos admoneret exemplo, maxime et flumine illo quod de paradiso constat emanare. Nilus namque qui irrigat Aegyptum, ipse est Geon, qui in sequentibus de paradiso procedere memoratur. Sicut etiam eversis eisdem Sodomorum civitatibus, quae quondam ut paradisus Domini irrigabantur, exemplum eorum qui impie acturi sunt posuit, ut vestigia perditionis malorum certissima in mundo vigilantia aeterna eorum tormenta fugeremus. Qui inde dividitur in quatuor capita nomen uni Phison. Constat, astruentibus certissimis auctoribus, horum omnium fluminum quae de paradiso exire referuntur, in nostra terra fontes esse notos. Phisonis quidem, quem nunc Gangem appellant, in locis Gaucasi montis; Nili vero, quem Scriptura, ut diximus, Geon nuncupat, nunc procul ab Atlante monte, quod est ultimus finis Africae ad occidentem. Porro Tigris et Euphrates ex Arm
Abbreviated transcription (Latin):
homo perex perimentum poene discer&. quid interess& interoboedienti ae
bonum & in oboedientiae malum Pro inde & hocnon infigura dictum. sed¬
uere quoddam lignum accipiendum est: cui non defructu uel pomo non in de
nasceretur. sed ex ipsare nomen inpositumest. quae illo contra uetitum tacto
fuerat secutura Et fluuius egrediebatur deloco uoluptatis adirrigandi
para dysum Idest ligna illa pulchra atque fructuosa. quae omnem terram
regionis illius opacabant. quo eo factitantum fuisse credendumest. quo ln hac
quamnos in colimus terranilus plana irrigat aegypti. Vnde quod & supra posui¬
mus dictum est deterra sodomorum: quae uniuersa irrigabatur sicut para disus
iñi & sicut aegyptus. & prouida utique dispositione dñs ac conditorrerum
Innostro orbe uoluit habere similitudinem non nullam patriae illius ad quã
possidendam in primo parente creatisumus. ut ad promerendum eius reditũ

Expanded text:
homo per experimentum poenae disceret, quid interesset inter obedientiae homo per experimentum poenae disceret, quid interesset inter obedientiae bonum, et inobedientiae malum. Proinde et hoc non in figura dictum, sed quoddam vere lignum accipiendum est; cui non de fructu vel pomo quod inde nascerfuerat secutura. » Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum. Id est ligna illa pulchra atque fructuosa quae omnem terram regionis illius opacabant, quo eo factitatum fuisse credendum est, quo in hac quam nos incolimus terra Nilus plana irrigat Aegypti, unde, quod et supra posuimus, dictum est de terra Sodomorum, quae universa irrigabatur sicut paradisus Domini, et sicut Aegyptus . Et provida utique dispositione Dominus ac Conditor rerum in nostro orbe voluit habere similitudinem nonnullam patriae illius ad quam possidendam in primo parente creati sumus, ut ad promerendum ejus reditum
Abbreviated transcription (Latin):
boni & mali. De hoc ligno sc̃s augustinus. Mihi autem inquit &iam atque &iã
consideranti dicinon potest. quantum placeat illa sententia non fuisse illam
rborem cibo noxiam. Neque qui fecerat omnia bona ualde in para drso insti¬
tuerat aliquid mali. sed malum fuisse homini transgressionem precepti. Opor
tebat autem. ut homo subdno dõ positus aliunde prohiberetur. utei promere¬
di dnm̃ suum uirtus ess& ipsa oboedientia: Quam possum uerissime dicere
solam esse uirtutem omni creaturȩ rationabili degere subdipotestate: pr¬
mumque esse & maximum uitium tumoris. adruinam sua potestate ueluti
cuius uitii nomenest in oboedientia: Non estergo unde se homodñm habere
gitar& atque sentir& : nisiei aliquit iuberetur. Arbor itaque illanonerat
mala. sed appellata est scientia dinoscendi bonum & malum. Quia si post
ro hibitionem ex illa homo eder&. In illa precepti futura trans gressione in qua

Expanded text:
boni et mali. De hoc ligno sanctus Augustinus: « Mihi autem, inquit, etiam atque etiam boni et mali. De hoc ligno sanctus Augustinus: « Mihi autem, inquit, etiam atque etiam consideranti dici non potest quantum placeat illa sententia, non fuisse illam arborem cibo noxiam. Neque enim qui fecerat omnia bona valde, in paradiso instituerat aliqtebat autem, ut homo sub domino deo positus alicunde prohiberetur, ut ei promerendi dominum suum uirtus esset ipsa oboedientia, quam possum uerissime dicere solam esse uirtutem omni creaturae rationali agenti sub dei potestate, primumque esse et maximum uitium tumoris ad ruinam sua potestate uelle uti, cuius uitii nomen est inoboedientia. non esset ergo, unde se homo dominum habere cogitaret atque sentiret, nisi ei aliquid iuberetur. arbor itaque illa non erat mala, sed appeprohibitionem ex illa homo ederet, in illa erat praecepti futura transgressio, in qua
Abbreviated transcription (Latin):
uirtutem ut diximus diuinitus acceperit. ut quiex eo manducar&. corpu
eius stabili sanitate firmaretur. nequeum quam ulla infirmitate uł aeta¬
te inde terius mutaretur aut inoc casum &iam laberetur: sed hoclta corpo¬
raliter factum est. ut sacramenti quoque ess& figura spiritalis. idestdi &
dñinostriihũ xp̃i. dequo inlaude sapientiȩ dictum est lignum uitae esthis
qui ad prehenderint eam. & in apocalipsi scĩ iohannis. Quiuicerit inqu
dabo ei edere deligno quod est inparadrsodime i. Quod est aperte dicere
qui uicerit temptationem serpentis antiqui aqua uictus est adam. dabo ei
quoddaturus eram adȩ siuincer& ut praesenti uisione glariȩ xp̃i in a&nũ
reficiatur. ideoque nullo possit Incursumortis ad tingi. quia uidelic& dñs xp̃s
&iam confitentise incruce latroni promittere dignatus est. Lignum que scienti

Expanded text:
virtutem, ut diximus, divinitus acceperit, ut qui ex eo manducaret, corpus virtutem, ut diximus, divinitus acceperit, ut qui ex eo manducaret, corpus ejus stabili sanitate firmaretur, neque unquam ulla infirmitate vel aetate in deterius mutaretur, aut in occasum etiam laberetur; sed hoc ita corporaliter factum est, ut sacramenti quoque esset figura spiritalis, id est, Dei et Domini nostri Jesu Christi, de quo in laude sapientiae dictum est: Lignum vitae est his qui apprehenderint eam . Et in Apocalypsi sancti Joannis: Qui vicerit, inquit, dabo ei edere de ligno quod est in paradiso Dei mei . Quod est aperte dicere: Qui vicerit tentationem serpentis antiqui, a qua victus est Adam, dabo ei quod daturus eram Adae si vinceret, ut praesenti visione gloriae Christi in aeternum reficiatur, ideoque nullo possit incursu mortis attingi, quia videlicet Dominus Cetiam confitenti se in cruce latroni promittere dignatus est. Lignumque sapientiae
Abbreviated transcription (Latin):
aquae diluuii quaeto tam nostriorbis super ficiem altissimȩ cooperuerunt
ad eum peruenire potuerint: Uerum siueibi seu alibi. ds̃nouerit: Nos tan¬
tum locum hunc fuisse & esse terrenum dubitare non lic&. Denique sequent¬
bus uerbis scriptura plenius qualiter eum ds̃ plantauerit. exponit dicens.
Produxitque dñs ds̃ dehumo omne lignum pulchrum uisu & ad uescendum su
aue. lignum &iam uitae inmedio paradisi lignum que scientiȩ boni & ma
Hoc eodie factum intellegitur: quo & reliqua ligna fructifera terrado iubente
produxit. Sed hicideo necessario repetitur. ut qualis sit locus paradysi nose
possemus. maxime qui ade ligno uitae lignoque scientiae boni &mali: erat
specialiter referendum: In quorum uno. homini signum oboedientiae quã
debebat. In altero sacramentum uitae a&ernȩ quam ipseper ipsam oboedi¬
entiam mereretur inerat : Et quidem lignum uitae inde dictum. quia hanc

Expanded text:
aquae diluvii, quae totam nostri orbis superficiem altissime cooperuerunt, aquae diluvii, quae totam nostri orbis superficiem altissime cooperuerunt, ad eum pervenire potuerunt. Verum seu ibi, seu alibi, Deus noverit, nos tantum locum hunc fuisse et esse terrenum dubitare non licet. Denique sequentibus verbis Scriptura plenius qualiter eum Deus plantaverit exponit dicens: Prave: lignum etiam vitae in medio paradisi lignumque scientiae boni et maHoc eo die factum intelligitur, quo et reliqua ligna fructifera terra, Deo jubente, produxit. Sed hic ideo necessario repetitur, ut qualis sit locus paradisi nosse possemus, maxime quia de ligno vitae lignoque scientiae boni et mali erat specialiter referendum; in quorum uno homini signum obedientiae quam debebat, in altero sacramentum vitae aeternae, quam per ipsam obedientiam mereretur, inerat. Et quidem lignum vitae inde dictum, quia hanc
Abbreviated transcription (Latin):
plantasseds̃ para disum credendus est. ex quo terram omnem remotisquae eam
cooperuerant aquis herbas & ligna fruccifera producere iussit : in quo tamen
hominem die sexto quo & ipsum formauerat posuit : Neque ullatenus dubitandũ
est paradisum inquo positus est homo primum. & si uelecclesiȩ presentis uel futurȩ
patriae trpum ten&. adproprietatem tamen litterae intellegendum est. lo¬
cum scilic& a moenissimum fructuosis nemoribus opacatum. eundem que mag¬
num. & magno fonte fecundum. Proeo autem quod nofera editioquȩ de
he braica ueritate trans lataest hab& a principio. inantiquatrans latione posi¬
tum est adorientem. ex quo non nulli uolunt quod in orientali parte orbissicus
sit locus paradysi quamuis longissimo interiacente spatio uel oceani uel terrar
acunctis regionibus quas nunchumanumgenus incolit secretum Vnde nec

Expanded text:
plantasse Deus paradisum credendus est, ex quo terram omnem, remotis quae eam plantasse Deus paradisum credendus est, ex quo terram omnem, remotis quae eam operuerunt aquis, herbas et ligna fructifera producere jussit, in quo tamen hominem die sexto, quo et ipsum formaverat, posuit. Neque ullatenus dubitandum est paradisum, in quo positus est homo primus, etsi vel Ecclesiae praesentis, vel futurae patriae typum tenet, ad proprietatem tamen litterae intelligendum esse, locum scilicet amoenissimum, fructuosis nemoribus opacatum, eumdemque magnum, et magno fonte fecundum. Pro eo autem quod nostra Editio, quae de Hebraica veritate translata est, habet a principio, in antiqua translatione positum est ad Orientem; ex quo nonnulli volunt quod in orientali parte orbis terrarum sit locus paradisi, quamvis longissimo interjacente spatio, vel Oceani, vel terrarum, a cunctis regionibus quas nunc humanum genus incolit secretum. Unde nec
Abbreviated transcription (Latin):
di esse quia si hominis anima parsdiess&. nec a seipsa nec ab aliquo decipi. pc
ab aliquid mali faciendum siue fatendum ulla necessitate conpelli. nec in melius
uel deterius mutari omnino potuiss&. Flatus autem illedĩ qui hominem an¬
mauit. factus est ab ipso non de ipso. quia nec hominis flatus hominis parsest̃.
nechomo eum facit deseipso sed exaere alitu sumpto & effuso. Ds uero potuit
Edenihilo. & uiuum ratio nabilemque potuit quod non potest homo. quamius
non nulli existiment non tunc animatum primum hominem quando ds̃ in eius
aciem sufflauit & factus est in animam uiuam. sed tunc accepisse spm̃ scm̃
Quod lib& autem horum credibilius ostendatur animam tamen non esse partem
dĩ. uecde substantia ei naturam eius creatam siuepro latam sed exnihilo factam
cipio. In quo posuit hominem quem formarat. Ab illo utique principio

Expanded text:
Dei esse: quia si hominis anima pars Dei esset, nec a seipsa, nec ab aliquo decipi, nec Dei esse: quia si hominis anima pars Dei esset, nec a seipsa, nec ab aliquo decipi, nec ad aliquid maleficiendum, sive patiendum ulla necessitate compelli, nec in melius vel deterius mutari omnino potuisset. Flatus autem ille Dei qui hominem animavit factus est ab ipso, non de ipso: quia nec hominis flatus, hominis pars est, nec homo eum facit de seipso, sed ex aereo anhelitu sumpto et effuso. Deus vero potuit et de nihilo, et vivum rationabilemque, quod non potest homo: quamvis nonnulli existiment non tunc animatum primum hominem, quando Deus in ejus faciem sufflavit, et factus est homo in animam viventem, sed tunc accepisse Spiritum sanctum. Quodlibet autem horum credibilius ostendatur, animam tamen non esse partem Dei, nec de substantia et natura ejus creatam sive prolatam, sed ex nihilo factam, cipio, in quo posuit hominem quem formaverat. Ab illo utique principio
Abbreviated transcription (Latin):
inqua uiuer& creauit. Nam ita recte intellegitur spiras sedm̃ infaciem ho¬
minis spiraculum quouiuer&: creasse sicut supra intellectum est. Vo cauitd
lucem diem. proeo positum quod est uocari abhominibus fecit. Bene autẽ
infaciem inspirasseds̃ homini dicitur. ut fier& in animam uiuentem.
qui animirum insitus ei sp̃s eaquae forissunt contemplatur. ut pote quia
parscerebri anterior. unde sensus omnes distribuuntur ad frontem colloca¬
tiest Nam & tangendi sensus qui pertotum corpus diffunditur. &iam ipse
ab eadem anteriore parte cerebri ostenditur habere uiam suam. quae retrorsus
peruerticem atque ceruicem ad medullam spinȩ deducitur. Congruit
iutem huic sententiȩ quod supra de hominedictu Adimaginem dĩ creauit illum mas¬
in anima. Quod ad ditum masculum & feminam. Non nisi in corpore factum
recte intellegitur Nonergo audiendi sunt. quiputant animam partem

Expanded text:
in qua viveret, creavit. Nam ita recte intelligitur spirasse Deum in faciem hoin qua viveret, creavit. Nam ita recte intelligitur spirasse Deum in faciem hominis spiraculum quo viveret creasse, sicut supra intellectum est: Vocavit Deus lucem diem, pro eo positum quod est vocari ab hominibus fecit. Bene autem in faciem inspirasse Deus homini dicitur, ut fieret in animam viventem, quia nimirum insitus ei spiritus ea quae foris sunt contemplatur, ut pars cerebri anterior, unde sensus omnes distribuuntur, ad frontem collocata est. Nam et tangendi sensus, qui per totum corpus effunditur, etiam ipse ab eadem anteriore parte cerebri ostenditur habere viam suam, quae retrorsum per verticem atque cervicem, ad medullam spinae deducitur. Congruit autem huic sententiae, quod supradictum est: Ad imaginem Dei creavit illum, masin anima; quod additum, masculum et feminam, non nisi in corpore factum, recte intelligitur. Non enim audiendi sunt qui putant animam partem
Abbreviated transcription (Latin):
mauero denihilo sit dõ inspirante creata: Sed & femina deeiussit latere dor¬
nientis condita: in qua uidelic& sententia uitandaest paupertas sensus carna¬
lis  ne forte putemus dm̃ uel manibus corporeis delimo formasse corpus homi¬
nis uel faucibus labiis ue inspirasse infaciem formati ut uiuere posses. &spira¬
culum uitae habere : Nam & propheta cumait. manus tuȩ fecerunt me
& plas mauerunt me: tropica hoc locutione magisquam propria: idestux¬
ta consuetudinem quasolent homines operari locutus est: Spiritus enim
est ds̃ nec simplex eius substantia liniamentis mem brorum corporalium
esse composica. nisi ab ineruditis creditur: formauit igitur delimods hominẽ
quem uerbo suo delimo ficriiussit. Inspirauit infaciemeius spiraculum uitae
& factus est homo in animam uiuentem. cumei substantiam animȩ ac sp̃s.

Expanded text:
ma vero de nihilo sit, Deo inspirante, creata, sed et femina de ejus sit latere dorma vero de nihilo sit, Deo inspirante, creata, sed et femina de ejus sit latere dormientis condita. In qua videlicet sententia vitanda est paupertas sensus carnalis, ne forte putemus Deum vel manibus corporeis de limo formasse corpus hominis, vel faucibus labiisve inspirasse in faciem formati, ut vivere posset et spiraculum vitae habere. Nam et Propheta cum ait: Manus tuae fecerunt me, et plasmaverunt me , tropica hoc locutione magis quam propria, id est, juxta consuetudinem qua solent homines operari, locutus est. Spiritus enim est Deus, nec simplex ejus substantia liniamentis membrorum corporalium esse composita nisi ab ineruditis creditur. Formavit igitur de limo Deus hominem. Quem verbo suo de limo fieri jussit. Inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem, cum ei substantiam animae ac spiritus,