comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
da uidebat᷑. pleriq crasso ex negociis pͥuatis ob¬
noxi i. conclamabant indicẽ falsũ ẽẽ. de ea re po¬
stulant uti referat᷑. Itaq consulente cicerone. fre¬
quens senatus decernit: tarqͥnii indiciũ falsum
uideri. eũq in uincuł retiendum. neq ãplius.
qͥ existimarent. in diciũ illud. a.p. antromo ma¬
chinatũ eẽ. quo facilius appellato crasso. ꝑ societarẽ
periculi reliquos illius porentia tegeret. Alii tarqͥ¬
niũ acicerone in missũ aiebant. ne crassus more
suo suscepto inalorũ patrocio. rẽ .p. contͣbaret. Ipsũ
crassũ ego postea p̃dicantẽ audiui. tantã illã contu¬
meliã sibi acicerone iupositã. S isdẽ tẽporib.e.
eitulus.: C.ii. piso. neq p̃cib neq grã. neq p̃cio.
aliũ indicẽ .E. cesar. falso nõaret᷑. Nã ut̃q cũ illo
graues inimucitias exercebant. Piso obpugnatus
in iudicio pecuniq repetundarũ ꝓpt̃ euĩdar

Expanded text:
da videbatur, plerique Crasso ex negotiis privatis obda videbatur, plerique Crasso ex negotiis privatis obnoxii, conclamant indicem falsum esse, deque ea re postulant uti referatur. itaque consulente Cicerone frequens senatus decernit Tarquini indicium falsum videri eumque in vinculis retinendum neque amplius qui existumarent indicium illud a P. Autronio machinatum, quo facilius appellato Crasso per societatem periculi reliquos illius potentia tegeret. alii Tarquinium a Cicerone inmissum aiebant, ne Crassus more suo suscepto malorum patrocinio rem publicam conturbaret. ipsum Crassum ego postea praedicantem audivi tantam illam contumeliam sibi ab Cicerone inpositam. Sed isdem temporibus Q. Catulualium indicem C. Caesar falso nominaretur. Nam uterque cum illo gravis inimicitias exercebat: Piso oppugnatus in iudicio pecuniarum repetundarum propter cuiusdam
Abbreviated transcription (Latin):
pe cui om̃s copie in usu cotidiano. ⁊ in cultu corꝑis
erant. Post eũ diem. quidã .l. tarquinius. ad sena¬
tũ adductus erat. quẽ ad eatilinã ꝓficiscentẽ exiti¬
nere retc̾tũ abebant. Is cũ se dicciet. indicaturũ
de cõiuraciõe si fides .p. data ẽẽt. iuss aconsule
que sciret dicere: eadẽ fere que uulturcius. de
paratis in cendiis. de cede bonoꝵ. de itinere hostiũ
senatũ docet. Pterea doot se missũ a . o. erasso qui
catitine nunciaret. ne eũ lentulus. cetegus. aliꝙ
ex cõuiracione dep̃hensi terrerent. eoq mag̾ ꝓpe¬
raret ad urbẽ aocedere. quo: & teroꝵ animos refi¬
ceret.⁊ illi facilius epericulo eriperent᷑. S ubi tar¬
quinius crassũ nõauit. hominẽ nobilẽ. maximis
diuiciis: sũma potenta. alii re incredibilẽ rati.
pars tam.: si uerũ extimabant. tam̃ quia intali
tp̃r tanta uis hoĩs. magis leniunda: quã exagitã¬

Expanded text:
pe quoi omnes copiae in usu cottidiano et cultu corporis pe quoi omnes copiae in usu cottidiano et cultu corporis erant. Post eum diem quidam L. Tarquinius ad senatum adductus erat, quem ad Catilinam proficiscentem ex itinere retractum aiebant. is quom se diceret indicaturum de coniuratione, si fides publica data esset, iussus a consule quae sciret edicere, eadem fere quae Volturcius de paratis incendiis, de caede bonorum, de itinere hostium senatum docet: praeterea se missum a M. Crasso, qui Catilinae nuntiaret, ne eum Lentulus et Cethegus aliique ex coniuratione deprehensi terrerent, eoque magis properaret ad urbem adcedere, quo et ceterorum animos reficeret et illi facilius e periculo eriperentur. sed ubi Tarquinius Crassum nominavit, hominem nobilem, maxumis divitiis, summa potentia, alii rem incredibilem rati, pars tametsi verum existumabant tamen quia in tali tempore tanta vis hominis magis leniunda quam exagitan
Abbreviated transcription (Latin):
bis potiri. Pret̾a. ab incẽso capitolio illũ eẽ iugesinũ
aniũ. quẽ sepe ex ꝓdiguis. aruspices respondissẽt᷑.
bello eiuili eruentũ fore. Igit᷑ ꝑ lectis litt̾is. cum
pͥus om̃s signa sua cognouissent: senat̾ dedernt:
uti abdicitꝰ magistratui lentulus. Itẽq oet̾i
in liberis custodiis habeant᷑. Itaq lentulus.p.l.
spinteri. qͥ tum edilis erat. cetbegus. qͥnto car¬
nifico. statilius.G. cesari gabinius. o. erasso. ce¬
panus. Nã his paulo ante exfuga retẽtus erat.
c .n. terentino senatori tradit᷑. Int̾ea plebs. cõ¬
iuraciõe patefacta. que pͥmo cupida nouarum
rerũ. nimmis bello fauebat. Mutata m̃te catili¬
ne consciaia execrar: Ciceronẽ ad celũ tollere: ue¬
luti exsercitare crepta. gaudiũ. atq leciciã agita¬
bat. Namq alia belli facinora: p̃de mag̃ quam
qͥetͥmento fore. Incendium uõ crudele.⁊ in mode¬
titum. ac sibi inaxime calamitosũ putabat. Quid¬

Expanded text:
bis potiri; praeterea ab incenso Capitolio illum esse vigesumum annum, quem saepe ex prodigiis haruspices respondissent bello civili cruentum fore. igitur perlectis litteris, quom prius omnes signa sua cognovissent, senatus decernit, uti abdicato magistratu Lentulus itemque ceteri in liberis custodiis habeantur. itaque Lentulus P. Lentulo Spintheri, qui tum aedilis erat, Cethegus Q. Cornificio, Statilius C. Caesari, Gabinius M. Crasso, Caeparius — nam is paulo ante ex fuga retractus erat — Cn. Terentio senatori traduntur. Interea plebs coniuratione patefacta, quae primo cupida rerum novarum nimis bello favebat, mutata mente Catilinae consilia execrari, Ciceronem ad caelum tollere: veluti ex servitute erepta gaudium atque laetitiam agitabat. namque alia belli facinora praedae magis quam detrimento fore, incendium vero crudele, inmoderatum ac sibi maxume calamitosum putabat, quip
Abbreviated transcription (Latin):
hostes. Neq parari. neq cõsuli.
qͥcquã pet occulte. quo magis
ꝓperandũ est. Qr ita censco ego¬
cum nefario consilio scelerator um
ciuiũ. res .p. in maxima ꝑicula uenerit.
hii qͥ indicio titi uultureii. legatorum
allob rogũ conuicti. cõfessiq sunt. oedem ĩ¬
cendia. aliaq feda atq erudeli a facincra
in ciues patͥamq parauisse. de cõfessis ii¬
cutid manifestis cerũ capitalium more
maioꝵ suppliciũ sum̃dũ ẽẽ.P quã eato con¬
sedit consulares om̃s. ttẽq: senatꝰ magna pars.
sententiã eiꝰ laudant. uirtutẽ eiꝰ atumi ad
celũ tollut̃. Alii alios increpãtes. timidos

Expanded text:
hostes; neque parari neque consuli hostes; neque parari neque consuli quicquam potest occulte: quo magis properandum est. Quare ego ita censeo, quom nefario consilio sceleratorum civium res publica in maxuma pericula venerit, iique indicio T. Volturci et legatorum Allobrogum convicti confessique sint caedem, incendia aliaque se foeda atque crudelia facinora in civis patriamque paravisse, de confessis, sicuti de manufestis rerum capitalium, more maiorum supplicium sumundum.' Postquam Cato adsedit, consulares omnes itemque senatus magna pars sententiam eius laudant, virtutem animi ad caelum ferunt, alii alios increpantes timidos
Abbreviated transcription (Latin):
Uigilauoo. agenoo bene cosulendo ꝓsꝑe oĩa cedunt.
l⁊ socordie. atq ignauic te tradideris. ne qͥcquã
dos in plores. Irati infestiq sunt. Apud maioros
nrõs aulius terquat᷑. bello gallico filiũ suũ quod
his cont̾ impiũ in ł ostẽ pugnarat. necari uissit.
Atq ille egrrgius ad olescens in modite fortitudiuis.
iuorce penas dedit. Uos deerudelissimis piricidis
qͥd statuatis eruictumnim. Uideliẽ cct̃a utta eorũ
hiue sceleri obstat. Uerũ pareite digintate leriuli.
si ipse pudicicie sue. si fame sue. sidiis aut̃ hõib
umquã ullis pepeit. Ignosctte cethegi adoles uicie.
im uͥ iterũ pat̾e bellũ fec̃. Nĩ qͥd ego dͥegabiiio
statilio ⁊ ecpario loquar. Quib si qͥc quã uinquã
pensi fuisser. nõ ea cõsilia de it .p. habuissent. Po
terer uos ipsa re corrigi. qm̃ uerba cõtẽpintis.
S undiq ccumuenti sumus. catlina cỹ
exereitu in faucib urgit. Alii ins¬
t̃ menia. atq insiui urbis st̃.

Expanded text:
vigilando, agundo, bene consulundo prospera omnia cedunt. ubi socordiae te atque ignaviae tradideris, nequiquam deos inplores: irati infestique sunt. apud maiores nostros A. Manlius Torquatus bello Gallico filium suom, quod is contra imperium in hostem pugnaverat, necari iussit, atque ille egregius adulescens inmoderatae fortitudinis morte poenas dedit; vos de crudelissumis parricidis quid statuatis, cunctamini? videlicet cetera vita eorum huic sceleri obstat. verum parcite dignitati Lentuli, si ipse pudicitiae, si famae suae, si dis aut hominibus umquam ullis pepercit. ignoscite Cethegi adulescentiae, nisi iterum patriae bellum fecit. nam quid ego de Gabinio, Statilio, Caepario loquar? quibus si quicquam umquam pensi fuisset, non ea consilia de re publica habuissent. posterer vos ipsa re corrigi, quoniam verba contemnitis. sed undique circumventi sumus. Catilina cum exercitu faucibus urget; alii intra moenia atque in sinu urbis sunt
Abbreviated transcription (Latin):
alia alii. Cesar beneficiis. ac munificentia. ma
dignitatẽ addiderat. Cesar dando. sub leuan¬
do: ignoscendo. cato nichil largiendo. głam ad¬
eptꝰ ẽ. In alt̾o. miseris ꝓfugiũ. in altõ: malis
ꝑ nicies. Iuiꝰ facilitas. h uiꝰ constantia laudabat᷑.
Postremo cesar manuu induxerat. labora¬
c uigilare. negociis amicoꝵ intentꝰ. uegli¬
gere nichil deuegare quod dono dignii eẽt.
Sibi magnũ imꝑiũ exereitũ bellii nouũ ex¬
optabat. ubi uirtꝰ enitescere posset. At cato¬
m: studiũ modestie decoris s maxime seueri¬
tatis erat. Non diuieris cum diuite. neque
factiõe. cũ factioso. s cũ stremo uirtute cinni
modesto: pudore cũ in nocente abstinentia
certabat. Esse quã uideri bonus malebat. Ita
quo ninꝰ petebat głam. eo magis asseque bant᷑¬
głim. Postꝗ̃ ut dixi senat̾ in catonis sententi¬
am cessit: consul optimũ facti rat̾ noctem
que in stabat. ante capere. neqͥd eo spacio no¬

Expanded text:
alia alii. Caesar beneficiis ac munificenalia alii. Caesar beneficiis ac munificendignitatem addiderat. Cesar dando, sublevando, ignoscendo; Cato nichil largiendo gloriam adeptus est. in altero miseris perfugium erat, in altero malis pernicies. illius facilitas, huius constantia laudabatur. postremo Caesar in animum induxerat laborare, vigilare; negotiis amicorum intentus sua neglegere, nihil denegare quod dono dignum esset; sibi magnum imperium, exercitum, bellum novom exoptabat, ubi virtus enitescere posset. at Catoni studium modestiae, decoris, sed maxume severitatis erat; non divitiis cum divite neque factione cum factioso, sed cum strenuo virtute, cum modesto pudore, cum innocente abstinentia certabat; esse quam videri bonus malebat: ita, quo minus petebat gloriam, eo magis illum adsequebatur. Postquam, ut dixi, senatus in Catonis sententiam discessit, consul optumum factu ratus noctem quae instabat antecapere, ne quid eo spatio no
Abbreviated transcription (Latin):
S multa mͥ legenti. multa audienti: que
maxime tanta negocia sustinuiss. Sciebam
nib hostiũ contendisse aognouerã
paruis copus. bella gesta cum
tune uiolentiã tollerauisse.
facundia gredcos. in gła belli gallos.
ante romanos fuisse. Ac mͥ multa
agitanti. constabat paucoꝵ cunũ egre¬
giã uirtutẽ cuncta patitauisse: eoq fac¬
tum uti diuicias pauꝑtas inultitudi¬
nẽ paucitas suꝑaret.S p̾quã luxu att
desidia ciuitas corrupta ẽ. rursus.res.p. ma
gnitudine sua ĩ ꝑatoꝵ atq magistratirum ui¬
cia sustentabat. ac sicuti effeta parentũ mul¬
tis ⁊ẽpestatib aut sane quisquam ronte uͥ¬
tute magnꝰ fuit. S in meinona mã. ingen¬
i uutute. diuersis morib fuere iuri duo.
oi. cato.⁊g. cesar: quos qm̃ res.
obtuleret. silento p̃ten
Tu fuit. põsiliuum.
quin ut̾sq nat̾am: et mores quantũ ingeno
possem aꝑire. Igit᷑ his gen. etas. eloquentia ꝓpe
equalia fuere. magnituoo anmi par. Itẽ gła.s

Expanded text:
 multa legenti, multa audienti, quaemaxime tanta negotia sustinuisset; quoniamnibus hostium contendisse Romanos, cognouerat paruis copiis bella gesta cum tunae violentiam toleravisse, facundia Graecos, gloria belli Gallos ante Romanos fuisse. ac mihi multa agitanti constabat paucorum civium egregiam virtutem cuncta patravisse, eoque factum, uti divitias paupertas, multitudinem paucitas superaret. sed postquam luxu atque desidia civitas corrupta est, rursus res publica magnitudine sua imperatorum atque magistratuum vitia sustentabat ac, sicuti effeta parentum ui, multis tempestatibus haud sane quisquam Romae virtute magnus fuit. sed memoria mea ingenti virtute, divorsis moribus fuere viri duo, M. Cato et C. Caesar. quos quoniam res obtulerat, silentio praeterire non fuit consilium, quin utriusque naturam et mores, quantum ingenio possum, aperirem. igitur iis genus aetas eloquentia prope aequalia fuere, magnitudo animi par, item gloria, sed
Abbreviated transcription (Latin):
ac stati immutata uoluntate : remotis ceteris
elicit᷑ secũ ipse multũ agitauisse. uultucorporis
parit᷑ atq animo uarius. Quȩ scilicet ita tacen¬
te ipso immitatione orisꝙatefecisse. Tamen
postremo sillã accersi iubet. & ex illius senten¬
tia : numidȩ insidias taenchit. demnde ubi chies
aduenit : & einunciatũ: uigurthã haud ꝓcul
abeẽ: cũ paucis amicis. & questore nro quasi ob¬
iuus honoris causa ꝓcedit intumulũ facillimũ
uisu insidiantilus. Eodẽ numida cũ plerisq
necessariis sius in ermis. utilictũ erat: accedit.
Ac ftatĩ signo clato. undiq simul ex insidiis :¬
inuadit᷑. Ceteri : obtrũ cati: Iugurtha : uinctꝰ
sillȩ tradit᷑. & ab eo ad mariũ : deductus est.
Per id tẽpus: adue: sum gallos ab ducib: nr̃is.
quinto scipione & o. manlio male pugnatũ : Quo
metu : italia omis contremuerat. Illiq & inde
usq ad nrãm memoriã romani sic habuere. Alia

Expanded text:
ac statim immutata voluntate remotis ceteris ac statim immutata voluntate remotis ceteris dicitur secum ipse multum agitauisse, uultu colore motu corporis pariter atque animo varius; quae scilicet ita tacenipso occulta pectoris patefecisse. Tamen postremo Sullam accersi iubet et ex illius sententia Numidae insidias tendit. Deinde ubi dies advenit et ei nuntiatum est Iugurtham haud procul abesse, cum paucis amicis et quaestore nostro quasi obvius honoris causa procedit in tumulum facillimum visu insidiantibus. Eodem Numida cum plerisque necessariis suis inermis, uti dictum erat, accedit, ac statim signo dato undique simul ex insidiis invaditur. Ceteri obtruncati, Iugurtha Sullae vinctus traditur et ab eo ad Marium deductus est. Per idem tempus aduersum Gallos ab ducibus nostris Q. Caepione et Cn. Manlio male pugnatum. Quo metu Italia omnis contremuerat. Illincque et inde usque ad nostram memoriam Romani sic habuere, alia
Abbreviated transcription (Latin):
nis: pacẽ conuentã frustra fuine. Ceterũ
boccus s̃i ambob consultũ. & ratã pacẽ uellet:
daret operã. ut una ab om̃ib quasi de pace
in colloquiũ ueniretur. Ibiq sibi ñllã tra¬
deret: Cũ talẽ uirũ inpotestate habuisset.
tũ fore uti iussusenatus. Aut popłi fedus fier&.
neq hominẽ nobilẽ sua ignauia : sed obrẽ .p.
in hostiũ potestate relictũ iri. Haec maurus
secũ ipse dui uoluens: tandẽ ꝓmisit. Ceterũ
delo. anuere cunctatus : parũ conperimus.
Sed plerũq regiȩ uoluntates ut uehemen¬
tes: sic mobiles. Sepe sibi ipsẽ aduersȩ. Postea
tẽpore & loco constituto. in collo quiũ uti ele
pace ueniretur : boceus sillã modo. modo iugur¬
thȩ legatũ appellare. benigne habere. idẽ am¬
bobus polliceri. Illi parit᷑ lȩti. ac speibonȩ ple¬
ni esse. Sed nocte ca quę pͥma suit ante diem
colloquio decretũ : maurłs adhibitis amicis:

Expanded text:
nis pacem conventam frustra fuisse. Ceterum nis pacem conventam frustra fuisse. Ceterum Bocchus si ambobus consultum et ratam pacem vellet, daret operam, ut una ab omnibus quasi de pace in colloquium veniretur, ibique sibi Sullam traderet. Cum talem virum in potestatem habuisset, tum fore uti iussu senatus aut populi foedus fieret; neque hominem nobilem non sua ignavia sed ob rem publicam in hostium potestate relictum iri. Haec Maurus secum ipse diu voluens tandem promisit; ceterum dolo an vere cunctatus, parum comperimus. Sed plerumque regiae voluntates ut vehementes sic mobiles, saepe ipsae sibi aduersae. Postea tempore et loco constituto, in colloquium uti de pace veniretur, Bocchus Sullam modo, modo Iugurthae legatum appellare, benigne habere, idem ambobus polliceri. Illi pariter laeti ac spei bonae pleni esse. Sed nocte ea, quae proxima fuit ante diem colloquio decretum, Maurus adhibitis amicis
Abbreviated transcription (Latin):
numidiȩ partẽ. quã nunc peter&: tũ ultro
aeluenturã. Rex pͥmo negitare. cognationẽ.
ad finitatẽ. p̃terea fecdis interuenisse ad hoc
metuere. ne fluxa usus fide. populariũ ani¬
mos auerteret. quis & iugurtha carus. &
romani inuisi erant. Deniq sepius fatiga¬
tus. lenit̾ ex uoluntate sillȩ se omĩa facturũ
ꝓmittit. Ceterũ ad simulandũ pacẽ: cuuis
numila defessus bello audissimꝰ erat: quȩ
ut ilia uisa: constituunt. Ita conposito dolo.
digrediunt᷑. &rex postero die asparem
iugurthȩ legatũ appellat. Dicitq sibi ꝑcla¬
barẽ exsilla cognitũ. posse conditionib
bellũ poni. Quã obrẽ regissui sententiam
ex quireret. Iue lecus in castra iugurthȩ
proficiscitur. deinde ab illo cimeta edoctus.
ꝓperato itinere postdiẽ octauũ redit ad boc¬
cum. & ei nunciat ingurthã cupere omĩa quȩ
inperarent᷑ se facere: sed mario parũ confi¬
dere. sepe antea c̃ inperatoribus roma¬

Expanded text:
Numidiae partem, quam nunc peteret, tum ultro Numidiae partem, quam nunc peteret, tum ultro adventuram. Rex primo negitare: cognationem, affinitatem, praeterea foedus interuenisse; ad hoc metuere, ne fluxa fide usus popularium animos auerteret, quis et Iugurtha carus et Romani inuisi erant. Denique saepius fatigatus lenitur et ex voluntate Sullae omnia se facturum promittit. Ceterum ad simulandam pacem, cuius Numida defessus bello auidissimus erat, quae utilia visa constituunt. Ita composito dolo digrediuntur. At rex postero die Asparem, Iugurthae legatum, appellat dicitque sibi per Dabarem ex Sulla cognitum posse condicionibus bellum poni: quam ob rem regis sui sententiam exquireret. Ille laetus in castra Iugurthae proficiscitur. Deinde ab illo cuncta edoctus properato itinere post diem octauum redit ad Bocchum et ei nuntiat Iugurtham cupere omnia quae imperarentur facere, sed Mario parum confidere; saepe antea cum imperatoribus Roma
Abbreviated transcription (Latin):
gratiã putaueris. Sẽꝑ apud me integra e¬
rit. Deniq nihil me sciente frustra uoles.
Nã ut ego estimo. regẽ armis. quã munificen¬
bellũ eģo popło romano neq feci. neq factũ
unesuã uolui fines meos : ad uersũ armatos:
armis tutatis sũ. Ied omiteo quando uobis
ita plac&. Gerite utiuultis cũ iugurtha bel¬
lum. Ego flumen mulucã quod interme &
micipsã fuit : nonegrediar. Neq ieliugur¬
thã intrare sinã. Preterea si quid meq uobq
dignũ petiueris: haud repulsus ab ibis. Adea
silla ꝓse breuit᷑. & modicȩ. depace ⁊ cõmunib:
rebis multi s disseruit. deniq regi patefecit
quod polliceatur: senatũ & populũ roma
nũ. ꝗm̃ armis amplius ualuissent: non in
grãm habituros. faciendũ a aliquid qđ
illorũ magis quã sua rętulisse uideret᷑.
Il adeo in prõptuesse qm̃ copiã iugurthȩ
haber& Quẽ si romanis tradidisset: fore
ut illi plurimũ deberetur amicitia. fedis

Expanded text:
gratiam putaueris: semper apud me integra egratiam putaueris: semper apud me integra erit; denique nihil me sciente frustra uoles. Nam, ut ego aestimo, regem armis quam munificenBellum ego populo Romano neque feci neque factum umquam volui; at finis meos aduersum armatos armis tutatus sum. Id omitto, quando vobis ita placet. gerite quod uultis cum Iugurtha bellum. Ego flumen Muluccham, quod inter me et Micipsam fuit, non egrediar neque id intrare Iugurtham sinam. Praeterea si quid meque vobisque dignum petiueris, haud repulsus abibis." Ad ea Sulla pro se breviter et modice, de pace et communibus rebus multis disseruit. Denique regi patefacit, quod polliceatur, senatum et populum Romanum, quoniam armis amplius valuissent, non in gratiam habituros; faciendum ei aliquid, quod illorum magis quam sua rettulisse videretur. Id adeo in promptu esse, quoniam copiam Iugurthae haberet. Quem si Romanis tradidisset, fore ut illi plurimum deberetur; amicitiam foedus
Abbreviated transcription (Latin):
mul ȩdocens quȩ sibi responderent᷑. Postꝗ
sicuti uoluerat congreni: dicit se missĩ a con¬
sule uenisse quesitũ ab eo: pacẽ anbellũ agi¬
turus for&: Tuno rex ut ip̃ceptũ fuerat
post diẽ decimũ nib&e. ac nihil & iã nune de¬
creiusse. sed illo die responsurũ. Deinele in
sua castra ambo digressi Sed ubi plerũ q
noctis ꝓcessit: silla abocco occulte arcersit
ab utroq tantũ modo fidi int̾pretes adhi¬
bent᷑. Precerea dabar int̾nuntuis. sos uir
& exsententia ãbobus. Ac statĩrexsic incipit:
Nũ ꝗ ego ratusfore ittirex maximus
in hac terra & omĩum quos noui priuato
hominigratiã deberẽ. Hercule silla ante
te cognitũ : multis orantib. alus ultro egomae
opẽ tuli. Nullius indigui. Idimminutũ Quod
ceteridolere solent. Egoletor. Fuerit mihi¬
adeo experirilic&. Arma uiros. pecuniã
postremo quicquid animo lub& : sume
utere . & quo ad iuues: nũꝗ tibi rtdclitam

Expanded text:
mul edocet, quae sibi responderentur. Postquam, mul edocet, quae sibi responderentur. Postquam, sicuti voluerat, congressi, dicit se missum a consule venisse quaesitum ab eo, pacem an bellum agitaturus foret. Tum rex, uti praeceptum fuerat, post diem decimum redire iubet, ac nihil etiam nunc decrevisse, sed illo die reponsurum. Deinde ambo in sua castra digressi. Sed ubi plerumque noctis processit, Sulla a Boccho occulte accersitur. Ab utroque tantummodo fidi interpretes adhibentur, praeterea Dabar internuntius, sanctus vir et ex sententia ambobus. Ac statim sic rex incipit: "Numquam ego ratus sum fore uti rex maximus in hac terra et omnium, quos novi, privato homini gratiam deberem. Et mehercule, Sulla, ante te cognitum multis orantibus. Aliis ultro egomet opem tuli, nullius indiguus. Id imminutum, quod ceteri dolere solent, ego laetor. Fuerit mihiadeo experiri licet. Arma viros pecuniam, postremo quicquid animo libet, sume utere, et, quoad viues, numquam tibi redditam
Abbreviated transcription (Latin):
accitũ auelierat: orator. & subdole spcculatũ
bocchi consilia ierat. Preterea dabarmassu¬
grade filius. ex gente masinissȩ cecerũ ma¬
t᷑no gnẽ in pari.nã patꝰ cius: ex concubina or¬
tus erat. mauro ob ingenii multabona carꝰ
acceptusq quẽ boccus fidũ esse romanis mid¬
tis ante tẽpestatibus exꝑtus. ilico ad sillã nu¬
ciatũ mitũ. paratũ scse facere quȩ populus
romanus uellae colloquio diẽ locũ tẽpus. ipse
habere neu iugurthȩ legatũ ꝑtimescer& quo¬
diis eiis alit̾ caueri nequiuisse Seel ego compe¬
rior hoc boceũ magis punica fide quã obea
quȩ p̃dicabat simul romanos & numilã
spe pacis attinusse. multũq: cũ animo
suo uoluere solitũ: iugurchã romanis:
an illi sillã trader&. libiclinẽ aduersum
nos metũ ꝓnobis suasisse. Igit᷑ silla respon¬
dit se pauca corã aspare locuturũ. cetera
occulte. nullo aut ꝗ paucissimis p̃sentibus. si¬

Expanded text:
accitum audierat, orator et subdole speculatum accitum audierat, orator et subdole speculatum Bocchi consilia; praeterea Dabar, Massugradae filius, ex gente Masinissae, ceterum materno genere inpar — nam pater eius ex concubina ortus erat —, Mauro ob ingeni multa bona carus acceptusque. quem Bocchus fidum esse Romanis multis ante tempestatibus expertus ilico ad Sullam nuntiatum mittit: paratum sese facere quae populus Romanus vellet; conloquio diem locum tempus ipse dhaberediis eius aliter caueri nequiuisse. Sed ego comperior Bocchum magis Punica fide quam ob ea, quae praedicabat, simul Romanos et Numidam spe pacis attinuisse multumque cum animo suo voluere solitum, Iugurtham Romanis an illi Sullam traderet; libidinem aduersum nos, metum pro nobis suasisse. Igitur Sulla respondit se pauca coram Aspare locuturum, cetera occulte nullo aut quam paucissimis praesentibus. Si
Abbreviated transcription (Latin):
Uulla quaꝗ cade tam abiniur maurũ pib&. suos
houea ua forẽ onimũ gȩrerent. sepe oitia paucis
strenius aduersũ multitudinẽ benepugnitũ. qa
quẽ detere quimanꝰ armauert: ab inhermas pedis
aicriliũ petere in marimo metunudũ noctĩ corpꝰ¬
nertore. De inde uolucẽ qm̃ hostila fecerat. i auẽ ma¬
xinĩ dicestatꝰ ut soderis ates ꝑfidiȩ bochi testis
deot excastris abire uila. Ille lacrimnisoraro
reaerederao nchil dalo factũ ac magis calli ditace
guihe oui indelicet s peendantiit᷑ uĩ cognat
& ipes. opus̃ qt eiis ei paere suo penđen. eredit
illo uhiluala nsirũ eũ ipse filius testi acet.
palã transire. sese uel pͥmissis. uł ibidẽ relictis
mauris solũ cũ silla iturũ. Eares uti in tali
dubio atq hesitante iugurtha : in columes
transeunt. deniq paucis diebiis. quo ire in¬
tenederant: peruentũ ẽ. Ibi cũ bocco: numi¬
da quidã asparnomine multũ  familia¬
rit᷑ agebat. p̃missus auigurcha postꝗ sillam

Expanded text:
at, tamen ab iniuria Maurum prohibet. Suos hortatur, uti fortem animum gererent: saepe antea a paucis strenuis aduersum multitudinem bene pugnatum; ququemquam decere, qui manus armauerit, ab inermis pedibus auxilium petere, in maximo metu nudum et cn Volucem, quoniam histilia faceret, Iouem maximum obtestatus, ut sceleris atque perfidiae Bocchi testis adesset, ex castris abire iubet. Ille lacrimans orare, ne ea crederet: nihil dolo factum, ac magis calliditate Iugurthae, cui videlicet speculanti iter suum cognitum et spes opesque eius ex patre suo penderent, credere illum nihil palam ausurum, quom ipse filius testis adesset. palam transire; sese vel praemissis vel ibidem relictis Mauris solum cum Sulla iturum. ea res, uti in talidubio atque haesitante Iugurtha incolumes transeunt. deinde paucis diebus, quo ire intenderant, perventum est. Ibi cum Boccho Numida quidam Aspar nomine multum et familiariter agebat, praemissus ab Iugurtha, postquam Sullam
Abbreviated transcription (Latin):
mul erequebatur. Petreius ubi uido catilinã
cont̃ acrat᷑erat : magia ui tenđẽ. cohortẽ p̃toriuã
imedios hostes uiduc̃ : Cosq ꝑturbatos atq alios
alibi resistontes. int̃sic̃ Drĩde utrĩq exlatib cocos
Aggredit᷑. Manliꝰ & fesulanꝰ ĩpͥmis pugnantes cadunt
Postꝗ fusas copias seq cũpaucis relictũ uid&. memor
genis atq pͥstinȩ suȩ dignitatis ĩ confertissimos hostes in¬
currit. Ibiq pugnans cõfodit᷑. S confecto p̃lio : tũ uene¬

Expanded text:
simul exequebatur. Petreius ubi videt Catilinam, simul exequebatur. Petreius ubi videt Catilinam, contra ac ratus erat, magna vi tendere, cohortem praetoriam in medios hostis inducit eosqalibi resistentes interficit; deinde utrimque ex lateribus ceteros aggreditur. Manlius et Faesulanus in primis pugnantes cadunt. 53 Postquam fusas copias seque cum paucis relictum videt, memor generis atque pristinae suae dignitatis, inter confertissimos hostes incurrit ibique pugnans confoditur. Sed confecto proelio, tum ve
Abbreviated transcription (Latin):
minans appellat. hortatur. rogat. ut mnemine¬
rint sec̃tra latrones inermes. ꝓpatria. ꝓliberis.
paris. atq focis suis certare. Homo militaris
quod amplius annos. XXXX. tribunus aut p̃fectꝰ
autlegatus. autp̃tor. cũ magna gła in exerẽi¬
tu fuerat. plerosq ipsos. factaq eorũ fortia
nouerat. Ea cõmemorando. militũ animos ac¬
cendebat. Sa ubi omĩb rebus exploratis. pe¬
treius tuba signũ dat. cohortes paulatim ince¬
dere iuba. Idẽ. facit hostiũ exercitus Post¬
quã eo uentũ ẽ : unde aferentariis p̃liũ cõmit¬
t possa: maximo clamore cũ infestis signis
cõcurrunt. pila omittunt gladus resagitur
Ueterani. pristinȩ uirtutis memores: cõmin
accrit᷑ instare. Ilii haudtimidi resistunt ma¬
xina ui certatur. Interea catilina cũ expe¬
dustis inprima acie uersari. laborantib suc¬
currere Integos ꝓsaucus artescere ÷ om̃a pin¬
dere multũ pse pugnare sȩpe hostẽ ferire

Expanded text:
minans appellat, hortatur, rogat, ut memineminans appellat, hortatur, rogat, ut meminerint se contra latrones inermis pro patria, pro liberis, pro aris atque focis suis certare. homo militaris, quod amplius annos triginta tribunus aut praefectus aut legatus aut praetor cum magna gloria in exercitu fuerat, plerosque ipsos factaque eorum fortia noverat: ea conmemorando militum animos accendebat. Sed ubi omnibus rebus exploratis Petreius tuba signum dat, cohortis paulatim incedere iubet; idem facit hostium exercitus. postquam eo ventum est, unde a ferentariis proelium conmitti posset, maxumo clamore cum infestis signis concurrunt; pila omittunt, gladiis res geritur. veterani pristinae virtutis memores comminus acriter instare, illi haud timidi resistunt: maxuma vi certatur. interea Catilina cum expeditis in prima acie vorsari, laborantibus succurrere, integros pro sauciis arcessere, omnia providere, multum ipse pugnare, saepe hostem ferire:
Abbreviated transcription (Latin):
equis om̃iũ. quo militib exequato periculo.
animus amplior ess&. ipse pedes. exercitum
ploco ⁊ atq copus instruit. Namuti planicies
erat int̾ sinis tros montes. & addextra rupe. as¬
pera octo cohortes infronte c̃stituit. Reliquoꝵ
signa. in subsidio arcius collocat. Abhis centu¬
riones om̃s lectos. & euocatos. Preterea ex gre¬
garis militib optimũ quẽq armatũ in primam
aciem subducit. G. manliũ indextera. fesula¬
nũ quẽdã. insinis tra parte curare iub&. Ipse
cũ libertis. & colonis. ꝓpt̾ aquilã assistit. quã
bello cymbrico .G. marus in exercitũ habuis¬
se dicebatur. At exaltera parte .o. antonius
pedib eger. qđ prelio ad ẽẽ nequibat . M. pe¬
treio legato. exertitũ ꝑmittit. Ille cohortes
ueteranas. quas tumultus causa c̃scripserat.
infronte. posteas : ceterũ exertitũ. in subsidi¬
is locat. Ipse equo circũiens. unũ quẽq no¬

Expanded text:
omnium equis, quo militibus exaequato periculo omnium equis, quo militibus exaequato periculo animus amplior esset, ipse pedes exercitum pro loco atque copiis instruit. nam, uti planities erat inter sinistros montis et ab dextra rupe aspera, octo cohortis in fronte constituit, reliquarum signa in subsidio artius conlocat. ab iis centuriones, omnis lectos et evocatos, praeterea ex gregariis militibus optumum quemque armatum in primam aciem subducit. C. Manlium in dextra, Faesulanum quendam in sinistra parte curare iubet. ipse cum libertis et colonis propter aquilam adsistit, quam bello Cimbrico C. Marius in exercitu habuisse dicebatur. at ex altera parte C. Antonius, pedibus aeger quod proelio adesse nequibat, M. Petreio legato exercitum permittit. ille cohortis veteranas, quas tumulti causa conscripserat, in fronte, post eas ceterum exercitum in subsidiis locat. ipse equo circumiens unum quemque no
Abbreviated transcription (Latin):
bantur. haec sequi decreuistis: Sihȩc relinquere
uultis. audatia opus ẽ. Nemo. nisi uictor. pa¬
ce bellũ mutauit. Namin fuga salutẽ sperare
cũ arma quib: corpus tegitur: ab hostib auerte¬
ris. ea uera dementia ẽ. Sẽper in p̃lio his ẽ maxi
mũ periculũ. quimaxime timent. Audatia :
ꝓmuro habetur . Cũ uos c̃si dero milites &e cũ facta
ura estimo magna spes uictorȩ tena. animus
ȩtas. uirtus urã me hortantur. Preterea necen¬
tudo quȩ ceiã timidos. fortes facit. Nammul¬
tieudo . necircũuenire queat. ꝓhibent angus¬
tiȩ loci. Quod si uirtuti urẽ fortuna in uiderit:
causcte nemulti animã amittatis. neucapti po¬
dius. asicuti petora trucidemini ꝗ uirorũ more
pugnantes. eruentã aq: luctuosã uictoriã
hostib relinquatis. Haec ubi dint: paululũ cõ¬
moratus. signa canere iub&. atq instructos
ordines. in locũ equm deducit. Deinde remotis

Expanded text:
bantur, haec sequi decrevistis. si haec relinquere bantur, haec sequi decrevistis. si haec relinquere voltis, audacia opus est: nemo nisi victor pace bellum mutavit. nam in fuga salutem sperare, quom arma, quibus corpus tegitur, ab hostibus avorteris, ea vero dementia est. semper in proelio iis maxumum est periculum, qui maxume timent: audacia pro muro habetur. Quom vos considero, milites, et quom facta vostra aestumo, magna me spes victoriae tenet. animus aetas virtus vostra me hortantur, praeterea necessitudo, quae etiam timidos fortis facit. nam multitudo hostium ne circumvenire queat, prohibent angustiae loci. quod si virtuti vostrae fortuna inviderit, cavete inulti animam amittatis, neu capti potius sicuti pecora trucidemini, quam virorum more pugnantes cruentam atque luctuosam victoriam hostibus relinquatis.' Haec ubi dixit, paululum conmoratus signa canere iubet atque instructos ordines in locum aequom deducit. dein remotis
Abbreviated transcription (Latin):
simaxime animus ferat. frumenti. atq alia¬
ru rerũ egestas ꝓhib&. Quocũq ire placas
ferro iter aperiendũ ẽ. Qua propt̃ uos moneo
uti forti. atq parato animo sitis. & cũ preliun
inibitis memineritis uos. diunitias. decus glan
p̃terea lsbcatẽ: atq patriam. indextris ur̃is
portare. Siuuncimus. om̃ĩa nobis tuta eriues
cõmeatus abunde. municipia atq colonie
patebunt. Simetu cesserimus. eadem illa ac̃¬
ũsa fient. neq amicus. neq locus quisciuã
tg&. que arma ñ texerint. Preterta milites
ñ cadẽ nobis. & illis necessitudo im pendae
Nos ꝓpatria. ꝓlibertate. ꝓuita certamus lilis suꝑ ua¬
cancũ ẽ pugnare ꝓpotentia paucorũ. Quo auda¬
tius aggrediamini. memores pristinȩ uirtutis Li¬
cuit uobis cũ sũma turpitudine inexilio &atẽ agere
Potustis ñ nulli romȩ amissis bonis alienas opes eax¬
pectare. qr ilsfeda atq intoleranda uiris uide¬

Expanded text:
si maxume animus ferat, frumenti atque aliasi maxume animus ferat, frumenti atque aliarum rerum egestas prohibet; quocumque ire placet, ferro iter aperiundum est. Quapropter vos moneo, uti forti atque parato animo sitis et, cum proelium inibitis, memineritis vos divitias, decus, gloriam, praeterea libertatem atque patriam in dextris vostris portare. Si vincimus, omnia nobis tuta erunt: commeatus abunde, municipia atque coloniae patebunt; si metu cesserimus, eadem illa aersa fient, neque locus, neque amicus quisquam teget, quem arma non texerint. Praeterea milites, non eadem nobis, et illis necessitudo impendet. Nos pro patria, pro libertate, pro vita certamus: illis supervacaneum est pro potentia paucorum pugnare. Quo audacius aggredimini, memores pristinae cuit vobis cum summa turpitudine in exilio aetatem agere, potuistis nonnulli Romae amissis bonis alienas opes expectare: quia illa foeda atque intoleranda viris vide
Abbreviated transcription (Latin):
facturatus. intalire fortunã belli tẽptare. sta¬
tuit cũ antonio. quã primũ c̃fligere. Itaque
contione ad uocata. huius cemodi orationẽ habu¬
Oratio catilnit. Cõꝑtũ ego habeo milites. uerba uirtutem
ñ ad dere. neq exignauo. strenuũ. neq for¬
tẽ extimido exercitũ. matione imperatoris fieri.
Quanta cuiusq animo audatia natura. aut
morib inẽ. tanta in bello patere sol&. Quem
neq gła. neq pericula excitant. nequiquã
hortere. timor anini. aurib offic̃. S& egouos qͦ
pauca monerẽ aduocaui. simul uti causam mẽi
consilii aperirẽ. Scitis equidẽ milites. socordia at¬
q ignaiia lentuli. quantã ipsi. nobisq cladem
attul erdͥt quoq modo. dũ exurbe p̃sidia oppe¬
rior ingalliã ꝓficisci nequiuerim. Nc̃ uero
quoloco res nrȩ̃ sint. iuxta mecũ om̃s intelleg¬
tis. Exercitus hostium: duo. Unus aburbȩ
alter agallia obstant. Duitius inbis locis eͥe

Expanded text:
factu ratus in tali re fortunam belli temptare, stafactu ratus in tali re fortunam belli temptare, statuit cum Antonio quam primum confligere. Itaque contione advocata huiusce modi orationem habuit: "Compertum ego habeo, milites, verba virtutem non addere neque ex ignavo strenuum neque fortem ex timido exercitum oratione imperatoris fieri. Quanta cuiusque animo audacia natura aut moribus inest, tanta in bello patere solet. Quem neque gloria neque pericula excitant, nequiquam hortere: timor animi auribus officit. Sed ego vos, quo pauca monerem, advocavi, simul uti causam mei consili aperirem. Scitis equidem, milites, socordia atque ignavia Lentuli quantam ipsi nobisque cladem attulerit quoque modo, dum ex urbe praesidia opperior, in Galliam proficisci nequiverim. Nunc vero quo loco res nostrae sint, iuxta mecum omnes intellegitis. Exercitus hostium duo, unus ab urbe, alter a Gallia obstant; diutius in his locis esse,
Abbreviated transcription (Latin):
ceterisq quossupra memoraui suppliciũ sũptũ
pleriq quos adbellũ spesrapinarũ. aut nouarũ
rerũ studium illexerat. dilabuntur. Reliquos
catilina permontes asperos. magnis it in eribus
inagrũ pistoriensem adducit. eo consillio. uti
pertramites occulte perfuger&. ingalliã trans al¬
pinã. At .Q. Metellus celer. cũ trib: legionibus
inagro piceno p̾sidebat. ex difficultate rerũ. ea¬
dẽ illa existimans. que supra diximus. catilinã a¬
gitare. Igitur ubi iter eius exꝑfugis cognouit. cas¬
tra ꝓpere mou&. ac sub ipsis radicib montiũ con¬
sedit. qua illi descensus erat in galliã ꝓperanti.
neq tamen antonius ꝓcul abe̾rat. ut pote qͥmag¬
no exercitu. Iocis ȩquiorib expeditos infuga
sequeretur. S& catilina postquã uid& montibus
atq copus hostium sese clausũ. in urbe resadũ¬
sas. neq fuge. neq p̃sidii ullãspẽ : optimum

Expanded text:
ceterisque, quos supra memoravi, supplicium sumptum, ceterisque, quos supra memoravi, supplicium sumptum, plerique, quos ad bellum spes rapinarum aut novarum rerum studium illexerat, dilabuntur; reliquos Catilina per montis asperos magnis itineribus in agrum Pistoriensem abducti eo consilio, uti per tramites occulte perfugeret in Galliam Transalpinam. At Q. Metellus Celer cum tribus legionibus in agro Piceno praesidebat ex difficultate rerum eadem illa existumans, quae supra diximus, Catilinam agitare. Igitur ubi iter eius ex perfugis cognovit, castra propere movit ac sub ipsis radicibus montium consedit, qua illi descensus erat in Galliam properanti. Neque tamen Antonius procul aberat, utpote qui magno exercitu locis aequioribus expeditus in fuga sequeretur. Sed Catilina, postquam videt montibus atque copiis hostium sese clausum, in urbe res advorsas, neque fugae neque praesidi ullam spem, optumum
Abbreviated transcription (Latin):
Iaute sotus incastra uenerit equaliter
distribuerat. acbreui spatic. legiones numero
hominũ. expleuergt. cũ inicio ñ amplius duob
milib habuissa. Soe ex om̃i copia.: circiter pars
quarta erat militarib armis instructa. Cȩteri
utquẽq casus armauerat. Sparos. autlanceas.
alii. ꝑacutas sudes. portabant. Sed postquã an¬
tonius cũ exercitu aduentabat. catilina ꝑ montes
iter sacere. modo adurbẽ. mͦ ingalliam uersus.
cas tra mouere. hostib occasionẽ pugnandi ñ
dare . Sperabat ꝓpediem magnas copias sese
habiturũ. siro mȩ sotii incoepta patrauissent.
Interea. seruitia repudiabat. cuius inicio ad eũ
magnȩ copiȩ c̃currebaN opibus coniurationis
fretus. simul alienũ suis rationib exis timans ui¬
deri. causam ciuium cũserlus fugitiuis cõmunica¬
uisse. S& postquã in castra nuntius ꝑuenit : rome
coniurationẽ pate factã. delentulo. & cethego¬

Expanded text:
aut ex sociis in castra venerat, aequaliter aut ex sociis in castra venerat, aequaliter distribuerat, ac brevi spatio legiones numero hominum expleverat, quom initio non amplius duobus milibus habuisset. sed ex omni copia circiter pars quarta erat militaribus armis instructa; ceteri, ut quemque casus armaverat, sparos aut lanceas, alii praeacutas sudis portabant. sed postquam Antonius cum exercitu adventabat, Catilina per montis iter facere, modo ad urbem, modo Galliam vorsus castra movere, hostibus occasionem pugnandi non dare. sperabat propediem magnas copias sese habiturum, si Romae socii incepta patravissent. interea servitia repudiabat, quoius initio ad eum magnae copiae concurrebant, opibus coniurationis fretus, simul alienum suis rationibus existumans videri causam civium cum servis fugitivis communicavisse. Sed postquam in castra nuntius pervenit Romae coniurationem patefactam, de Lentulo
Abbreviated transcription (Latin):
uib&. Ipse p̃sidus dispositis. lentulũ in carcerem
deducit Idẽ. fit cȩteris ꝑp̃tores. Estincarcere
locus. qđ tullianũ appellatur. ubi paululum
descenderis adleuã. circit̃ duod ecim pedes. hu¬
mi depressus. Eum. muniunt undique parie¬
tes. atq: insuꝑ. camera. lapideis fornicibus
uncta. Sce inculta tenebris. odore feda. atq
terribilis eius facies ẽ. In eũ locũ postquã dimis¬
sus. ẽ lentulus. indices rerũ capitaliũ. quib
p̃ceptũ erat. laqueo gulã fregere. Ita ille pa¬
tricius. exgente clarissima corneliorũ. qui con¬
sulare imperium romȩ habuerat. dignũ morib
factisq suis exiciũ uitȩ inuenit. Decethego stra¬
tlio gabinio cȩpario. eomodo. supplicium
sũptũ ẽ. Dum ͤa romȩ geruntur. catilina ex
om̃i copia quã ipse adduxerat & manlius habu¬
erat. auas legiones inslituit. cohortes ꝓnume
militũ cõple. Beinde utquisq uoluntari

Expanded text:
iubet. ipse praesidiis dispositis Lentulum in carcerem iubet. ipse praesidiis dispositis Lentulum in carcerem deducit; idem fit ceteris per praetores. est in carcere locus, quod Tullianum appellatur, ubi paululum ascenderis ad laevam, circiter duodecim pedes humi depressus; eum muniunt undique parietes atque insuper camera lapideis fornicibus iuncta; sed incultu tenebris odore foeda atque terribilis eius facies est. in eum locum postquam demissus est Lentulus, vindices rerum capitalium, quibus praeceptum erat, laqueo gulam fregere. ita ille patricius ex gente clarissuma Corneliorum, qui consulare imperium Romae habuerat, dignum moribus factisque suis exitium vitae invenit. de Cethego, Statilio, Gabinio, Caepario eodem modo supplicium sumptum est. Dum ea Romae geruntur, Catilina ex omni copia, quam et ipse adduxerat et Manlius habuerat, duas legiones instituit, cohortis pro numero militum conplet. deinde, ut quisque voluntarius
Abbreviated transcription (Latin):
mansuetudine. & miscđa clarus factus : Huic se¬
ueritas dignitatẽ. addiderat. Cȩsar. dando
llius facilitas. ł uius constantia. laudabatur.
Postremo. cȩsar in animũ induxerat. laborare
uigilare. ne gotiis amicorũ intentus. sua negle¬
ge̾re: nichil denegare. qđ dono dignũ ess&
Sibi magnũ imperiũ. exercitũ. bellũ nouũ. ex¬
obtabat. ubi uirtꝰ enitescere poss&. Atcatoni:
Studium modestiȩ: decoris. s. mͣatime seueri¬
tatis erat. Hondiiitus c̃diuite. neq factione
cũ factioso. sed cũ strenuo. uirtute. cũ modes¬
to. pudore. cũ in nocente abstinentia certabat.
Esse. quã uideri bonus malebat. Ita quo minus pe¬
tebat głam. eo magis illã assequebatur. Post¬
quã ut dixi senat᷑ insententiã catonis discessit.
c̃sul optimũ facturatus : noctẽ que instabat
ante capere. nequid eo spatio nouaretur:¬
trium uiros quȩ ad suppliciũ postulabat. parare

Expanded text:
mansuetudine et misericordia clarus factus, huic semansuetudine et misericordia clarus factus, huic severitas dignitatem addiderat. Caesar dando llius facilitas, huius constantia laudabatur. postremo Caesar in animum induxerat laborare, vigilare; negotiis amicorum intentus sua neglegere, nihil denegare quod dono dignum esset; sibi magnum imperium, exercitum, bellum novom exoptabat, ubi virtus enitescere posset. at Catoni studium modestiae, decoris, sed maxume severitatis erat; non divitiis cum divite neque factione cum factioso, sed cum strenuo virtute, cum modesto pudore, cum innocente abstinentia certabat; esse quam videri bonus malebat: ita, quo minus petebat gloriam, eo magis illum adsequebatur. Postquam, ut dixi, senatus in Catonis sententiam discessit, consul optumum factu ratus noctem quae instabat antecapere, ne quid eo spatio novaretur,tresviros quae ad supplicium postulabantur parare
Abbreviated transcription (Latin):
fortunȩ uiolentiã tolerauisse łacundia grecos.
gła belli: gallos ante romanos fuiss&. Ac michi
multa agitanti cõnstabat. paucorũ diuium
egregiã uirtutẽ cuncta patrauisse. eoq: fac¬
tũ. uti diuitias. paupertas. multitudinem pau¬
citas superassa. Sedpostquã luxu atq desi¬
dia ciuitas corrupta ẽ: rursus res .p. magnitu¬
dine sua imperatorũ atq magis tratuũ uitia
sus tentabat Acsicuti effeta parentũ multis
tẽpestatib haud sane quisꝗ uirtute rome
magnus fuit: S& memoria mea. ingenti uir¬
tute diuersis morib fuere duo uiri . M. cato.
& .G. cȩsar. Quos qm̃ res obtulerat. silentio
p̃terire . ñ fuit c̃silium. Iuin utriusq natu¬
rã & mores. quantũ ingenio possẽ aperirem
gitur his genus. ȩtas. eloquentia. ꝓpe equa¬
lia fuere. Magnitudo animi. par. Item. gła.
sed alia. alii. Cȩsar. beneficns. ac munificentia:
magnus habebatur: Integritate uitȩ. cato : Iuie.

Expanded text:
fortunae violentiam toleravisse, facundia Graecos, fortunae violentiam toleravisse, facundia Graecos, gloria belli Gallos ante Romanos fuisse. ac mihi multa agitanti constabat paucorum civium egregiam virtutem cuncta patravisse, eoque factum, uti divitias paupertas, multitudinem paucitas superaret. sed postquam luxu atque desidia civitas corrupta est, rursus res publica magnitudine sua imperatorum atque magistratuum vitia sustentabat ac, sicuti effeta parentum ui, multis tempestatibus haud sane quisquam Romae virtute magnus fuit. sed memoria mea ingenti virtute, divorsis moribus fuere viri duo, M. Cato et C. Caesar. quos quoniam res obtulerat, silentio praeterire non fuit consilium, quin utriusque naturam et mores, quantum ingenio possum, aperirem. igitur iis genus aetas eloquentia prope aequalia fuere, magnitudo animi par, item gloria, sed alia alii. Caesar beneficiis ac munificentia magnus habebatur, integritate vitae Cato. ille
Abbreviated transcription (Latin):
neq c̃suli. quicquã potest occulte. Quomagis
ꝓperandũ ẽ. Iuare : ita censeo ego. Cumne fa¬
rio c̃silio sceleratorũ ciuiũ. res.s. in maxima per¬
cula uenerit. hiq indicio titi. uolturtu. & legatorũ
allo brogũ conuincti. confessiq sint cedẽ. incen¬
dia aliaq fȩda. atq crudelia facinora. inciues.
patriamq parauisse. dec̾fessis. sicuti demanifes¬
tis rerũ capitaliũ. more maiorũ suppliciũ sum̃dũ
Postquã cato assedit : c̃sulares om̃s. itẽq senatus
magnapars. sententiã eius laud ant : uirtutem
animi ad celũ feruN. Alii alios increpantes.
timidos uocant. Vato clarus atq: magnus
habetur. Senatus decretũ sit. sitͤuti ille censu¬
erat. S& michi multa legenti. multa audien
queres. maxime tanta negotia sustinuissa. Scie¬
bam sepe numero parua manu. cũ magnis legioni¬
bus hostium contendisse. Cognouerã parus copi¬
is bella gesta. cũ opulentis regibus. Adhoc. sȩpe

Expanded text:
neque consuli quicquam potest occulte : quo magis neque consuli quicquam potest occulte : quo magis properandum est. Quare ego ita censeo: Cum nefario consilio sceleratorum civium res publica in maxuma pericula venerit, iique indicio T. Volturci et legatorum Allobrogum convicti confessique sint caedem, incendia aliaque se foeda atque crudelia facinora in civis patriamque paravisse, de confessis, sicuti de manufestis rerum capitalium, more maiorum supplicium sumundum.' Postquam Cato adsedit, consulares omnes itemque senatus magna pars sententiam eius laudant, virtutem animi ad caelum ferunt, alii alios increpantes timidos vocant. Cato clarus atque magnus habetur; senati decretum fit, sicuti ille censuerat. Sed mihi multa legenti, multa audientquae res maxume tanta negotia sustinuisset. sciebam saepenumero parva manu cum magnis legionibus hostium contendisse; cognoveram parvis copiis bella gesta cum opulentis regibus, ad hoc saepe
Abbreviated transcription (Latin):
quã deos implores. irati. infesti quesunt. A¬
pud maiores nr̃os. aulus manlius torquatus.
bello gallico filium suum. qđis. contra impe¬
rium. in hostẽ pugnauerat. necari iussit. Atq
ille egregius adolescens inmoderatȩ fortitu¬
dinis. morte poenas dedit. Uos decrudelissimis
parricidis quid statuatis cunc tamini: Uide¬
lic& cȩtera uita eorũ huic sceleri obstat. Ue¬
rũ parcite dignitati lentuli supse pudicitiȩ
si fame suȩ sidus. authominib: umquam ullis
pepcit. ignoscite cethegi adolescentiȩ: nisi al¬
terũ iã patriȩ bellũ fecit. Namquid ego. de
gobinio. statilio: cepario loquar: Quib: si
quic quã umquam pensi fuiss&: nonea con¬
peccato locus e̾et. facile patersr uosipsare colligi. corrigi¬
qm̃ uerba c̃tẽpnitis. Dedundiq circũuenti sumus
atilina. cũ exercitu. faucib urg&. alii. intra moe¬
nia. atq insinu urbis sunt hostes. neq parari.

Expanded text:
quam deos implores: irati infestique sunt. Aquam deos implores: irati infestique sunt. Apud maiores nostros A. Manlius Torquatus bello Gallico filium suum, quod is contra imperium in hostem pugnaverat, necari iussit atque ille egregius adulescens inmoderatae fortitudinis morte poenas dedit: vos de crudelissumis parricidis quid statuatis, cunctamini? Videlicet cetera vita eorum huic sceleri obstat. Verum parcite dignitati Lentuli, si ipse pudicitiae, si famae suae, si dis aut hominibus umquam ullis pepercit! Ignoscite Cethegi adulescentiae, nisi iterum patriae bellum fecit! Nam quid ego de Gabinio, Statilio, Caepario loquar? Quibus si quicquam umquam pensi fuisset, non ea conpeccato locus esset, facile paterer vos ipsa re corrigi, quoniam verba contemnitis. Sed undique circumventi sumus. Catilina cum exercitu faucibus urget, alii intra moenia atque in sinu urbis sunt hostes; neque parari