comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dare ut re alia uelit frui: s quicqͥd aliud
diligendũ uenerit in animũ. illuo ra¬
piatur quo totꝰ dilectionis impetꝰ currit.
Quisqͥs gͦ rec̾te diligit ꝓximũ. hoc cum
eo debet agere. ut ã ipse toto corde. tota
anima. tota m̃te diligat dm̃ Sic enĩ eũ
diligens. tamquã seipsũ. totã dilectionẽ
sui. &e illius refert in illã dilectionẽ di
quȩ nullũ ase riuulũ duci extra patit᷑
cuis deriuatione minuat᷑.¬

Expanded text:
dare, ut re alia uelit frui, sed quidquid aliud dare, ut re alia uelit frui, sed quidquid aliud diligendum uenerit in animum, illuc rapiatur quo totus dilectionis impetus currit. quisquis ergo recte diligit proximum, hoc cum eo debet agere, ut etiam ipse toto corde, tota anima, tota mente diligat deum. sic enim eum diligens tamquam se ipsum totam dilectionem sui et illius refert in illam dilectionem dei, quae nullum a se riuulum duci extra patitur, cuius deriuatione minuatur
Abbreviated transcription (Latin):
Gunc ẽ quippe optimꝰ
homo. cũ tota uita sua ꝑgit in incõmu¬
tabilem uitã: & toto affectu inheret illi.
Si aũ se ꝓpt̾ se diligit: ñ se refert ad dm̃.
s ad seipsum conuersꝰ. ñ ad in cõmuta¬
bile aliquid conu̾tit᷑: & ꝓpt̃ea iã cum de¬
fectu aliqͦ se fruitur: qͥa melior ẽ cũ totꝰ
heret atq constͥngit᷑ in cominutabili
bono: quã cũ inde uł ad seipsũ relaxat᷑.
Si cͦ teipsũ ñ ꝓpt̃ te debes diligere: s ꝓpt
illum ubidilectionis tue rectissimꝰ finiᷤᷤ
ẽ: ñ succenseat aliꝰ homo. si oẽ ipsũ ꝓpter
dm̃ diligis. Hec enĩ regula dilectionis di¬
uinitꝰ constituta ẽ. diliges inqͥt ꝓximũ
tuũ tamꝙͣ te ipsũ d̾m uͦ ex toto corde &e ex
tota anima. & ex tota mente: ut om̃s
cogitationes tuas. ce omnẽ uitã. oe omnẽ
intellectũ in illũ conferas. a qͦ habes ea
que confers. Cum aũ ait toto corde tota
anima. tota m̃te. nullã uite nr̃e partẽ
reliqͥt que uacare debeat: & quasi locũ

Expanded text:
unc est quippe optimus homo, cum tota vita sua pergit in incommutabilem vitam, et toto affectu inhaeret illi: si autem se propter se diligit, non se refert ad Deum; sed ad seipsum conversus, non ad incommutabile aliquid convertitur. Et propterea jam cum defectu aliquo se fruitur; quia melior est cum totus haeret atque constringitur incommutabili bono, quam cum inde vel ad seipsum relaxatur. Si ergo teipsum non propter te debes diligere, sed propter illum ubi dilectionis tuae rectissimus finis est, non succenseat alius homo, si etiam ipsum propter Deum diligis. Haec enim regula dilectionis divinitus constituta est: Diligtuum tamquam te ipsum; deum uero ex toto corde et ex tota anima et ex tota mente, ut omnes cogitationes tuas et omnem uitam et omnem intellectum in illum conferas, a quo habes ea ipsa quae confers. cum autem ait: toto corde, tota anima, tota mente, nullam uitae nostrae partem reliquit, quae uacare debeat et quasi locum
Abbreviated transcription (Latin):
uando gͦ pat̃ intus¬
auditur. & docet ut ueniat᷑ ad
filium. aufert cor lapideum. & dat cor
carneum: sicut ꝓpħa predicante ꝓmi¬
sit. Sic quippe facit filios ꝓmissionis
docet: quos aũ non docet. iudicio ñ
docet: Qm̃ cuius uult miseret᷑. & quẽ
uult obdurat. S miseretur bona tri¬
buens: obdurat digna tribuens. O hõ¬

Expanded text:
uando ergo Pater intusauditur et docet, ut veniatur ad Filium, aufert cor lapideum, et dat cor carneum, sicut propheta praedicante promisit . Sic quippe facit filios promissionidocet; quos autem non docet, judicio non docet? Quoniam cujus vult miseretur, et quem vult obdurat: sed miseretur, bona tribuens; obdurat, digna retribuens.
Abbreviated transcription (Latin):
circumcisione. s inpreputio deputata ẽ
abrahe fides ad iusticiam: & signum
accepit circumcisionis signacłm iusticie
fidei que ẽ inpreputio. ut deputet᷑ & il¬
lis ad iusticiam: ut sit pat̃ circũcisioĩs
his qui non solum ex circũcisione st̃. s &
his qui sequunt᷑ uestigia fidei quȩ ẽ in
p̃putio patris nr̃i abrahã. Non enĩ carna¬
lit̃ circũcise genti tantũmͦ factꝰ ẽ pat̃: cui
dictum ẽ patrẽ multarũ gentiũ posui
te. Multarum aũ: ñ quarũdã s om̃iũ:

Expanded text:
ta est Abrahae fides ad justitiam, et signum accepit circumcisionis, signaculum justitiae fidei, quae est in praeputio ut deputetur et illis ad justitiam; ut sit pater circumcisionis his qui non solum ex circumcisione sunt, sed et his qui sequuntur vestigia fidei, quae est in praeputio patris nostri Abrahae.» Non enim carnaliter circumcisae genti tantummodo factus est pater, cui dictum est, «Patrem multarum gentium posui te. Multarum» autem, non quarumdam, sed omnium ;
Abbreviated transcription (Latin):
a nomine isrł arbitret᷑ extraneũ. Illis
enĩ qui crediderunt ex uideis. in quoꝵ
numero pͥncipalit̃ apłos inuenimus
in angulari lapide copulam᷑. Hinc ait
domus iacob Idem quippe isrł. qͥ &e iacob
Illa uͦ turba iudeoꝵ que merito ꝑfidiȩ re¬
ꝓbata ẽ. uoluptate carnali uendidit pͥ¬
mogenita sua: ut ñ ad iacob. s ad esau
potius ꝑtineret. Scitis namq in hoc mi¬
sterio dictum eẽ: quia maior seruet mi

Expanded text:
Israel arbitretur extraneum. Illis enim qui crediderunt ex Judaeis, in quorum numero principaliter Apostolos invenimus, in angulari lapide copulamur. Hinc ait domus Jacob. Idem quippe Israel qui Jacob. Illa vero turba Judaeorum, quae merito perfidiae reprobata est, voluptate carnali vendidit primogenita sua, ut non ad Jacob, sed ad Esau potius pertineret. Scitis namque in hoc mysterio dictum esse, «Quia major serviet mi
Abbreviated transcription (Latin):
um dicat apłs. ideo ex fide ut scdm
gr̃ãm firma sit ꝓmissio: miror hoĩes
infirmitati suȩ se malle cõmitt̾e qͣm
firmitati ꝓmissionis dĩ: s incerta ẽ
mͥ inqͥt de me ipso uoluntas dĩ. Qd gͦ:
Tuane tibi uoluntas deteipso certa
cur ñ homo firmiori quã infirmiori
fidem suã. spem. caritatẽq cõmittit:
Sed cum dicirur inquiunt. si credideriᷤ
saluus eris: unum hoꝵ exigitur: al¬
terum offertur. Qd̃ exigit᷑ in hominis:
quod offertur in dei ẽ potestate. Cur
non utrumq in di: ce qd̃ iubet ce qd̾ of¬
fert: Rogatur enim: ut det qd̾ iubet.
Rogant credentes: ut sͥ augeatur fides.
Rogant ꝓnon credentib: ut eis donet fideᷤ.
Et insiuis gͥ incrementis. ce in suis iniciis:

Expanded text:
us dicat: ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio, miror homines infirmitati suae se malle committere quam firmitati promissionis dei. "sed incerta est mihi" inquit "de me ipso uoluntas dei". quid ergo? tuane tibi uoluntas de te ipso certa cur non homo firmiori quam infirmiori fidem suam, spem caritatemque committit? ,,Sed cum dicitur" inquiunt "si credideris, saluus eris, unum horum exigitur, alterum offertur: quod exigitur, in hominis, quod offertur, in dei est potestate". cur non utrumque in dei, et quod iubet et quod offert? rogatur enim, ut det quod iubet: rogant credentes, ut sibi augeatur fides, rogant pro non credentibus, ut eis donetur fides. et in suis igitur incrementis et in suis initiis
Abbreviated transcription (Latin):
quia qd̃ ds ꝓmisit ipse facit. Qui e¬
nim precepta legis implere se putat
ꝑ arbitrium ꝓpͥe uoluntatis sine sp̃u
grẽ: suam iusticiam uult constitue¬
re: non iusticiã dĩ sumere. Ideo ex fide
ut scdm grãm firma sit ꝓmissio om̃i
on ei tantum qd̃ ex lege ẽ. id ẽ qd̾
ex uetere testamento uenit ad no¬
uum: s ei qd̾ ex fide ẽ: non sibi p̃missa
lege. Ex fide autẽ abraham: idẽ imi¬
tatores fid̾i abraham. Qui ẽ pat̾ oĩũ
nr̃m sicut scriptum ẽ: quia patrem
multarũ gentium constitui te. Ex

Expanded text:
quia Deus quod promisit ipse facit. Qui enim praecepta legis implere se putat per arbitrium propriae voluntatis sine spiritu gratiae, suam justitiam vult constituere, non justitiam Dei sumere Ideo ex fide, ut secundum grati am firma sit promissio n on ei tantum quod ex leges est id est quod ex uetere testamento uenit ad nouum —, sed et ei quod ex fide est — non sibi praemissa lege, ex fide autem Abraham, idest imitatores fidei A bra h am—, qui est pater omnium nostrum, sicut scriptum est, quia patrem m
Abbreviated transcription (Latin):
temporalia: tribulationes st̃. Si be¬
ne dm̃ colis: noueris quia nouit.
quid cui expediat. Prosꝑitates sunt:
magis caue. ne ipse corrumpant a¬
nimam tuam: ut ab eo qui hoc de¬
dit recedat. Scimus aũ qm̃ diligen¬

Expanded text:
temporalia. Tribulationes sunt; si betemporalia. Tribulationes sunt; si bene colis Deum, noveris quia novit quid cuique expediat: prosperitates sunt; magis cave ne ipsae corrumpant animum tuum, ut ab eo qui haec dedit recedat.
Abbreviated transcription (Latin):
ti his gͦ temporib fr̃s. admonemus
uos &e exhortamur in dño. ut non
petatis aliquid quasi fixum: s qd̃
uobis d̾s expedire scit. Quid enim
uobis expediat: omnino non scitis.
Aliquando quod putatis ꝓdesse obest:
&e quod putatis obesse. hoc ꝓdest. Egri
enim estis. nolite medieo dictare quȩ
uobis medicamenta uelit apponere.
Si doctor gentium paulus apłs dicit.
quid enim oremus sicut oportet nes¬
cimus: quantomagis nos: Qui tam̃
cum sibi uideretur etiam prudenter¬
ipse orare. ut ab eo auferretur stimulꝰ
carnis. angłs sathane qui eũ colaphi¬
zauit. ne magnitudine reuelationũ
extolleretur: quid audiuit a domino:
Num quid factum ẽ quod uolebat:
Non: ut fieret qd expediebat. Quid gͦ
audiuit a dño: Ter inquit dnm roga
ui: ut auferret eum ame. Et dixit
michi. Sufficit tibi grã mea: nam
uirtus in infirmitate ꝑficitur. Ego
medicamentũ ad uulmus posui: quã
egrotus amanib medici: non det
consilium medico. Ita sunt omnia

Expanded text:
 his ergo temporalibus, fratres, admonemus vos et exhortamur in Domino, ut non petatis aliquid quasi fixum, sed quod vobis Deus expedire scit. Quid enim vobis expediat, omnino nescitis. Aliquando quod putatis prodesse, obest; et quod putatis obesse, hoc prodest. Aegri enim estis, nolite medico dictare quae vobis medicamenta velit apponere. Si doctor gentium Paulus apostolus dicit, Quid enim oremus sicut oportet, nescimus ; quanto magis nos? Qui tamen cum sibi videretur ipse prudenter orare, ut ab eo auferretur stimulus carnis, angelus satanae qui eum colaphizabat, ne in magnitudine revelationum extolleretur, quid audivit a Domino? Numquid factum est quod volebat? Non; ut fieret quod expediebat. Quid ergo audivit a Domino? Ter, inquit, rogavi Dominum, ut auferret eum a me; et dixit mihi, Sufficit tibi gratia mea: nam virtus in infirmitate perficitur . Ego medicamentum ad vulnus posui: quandaegrotus a manibus medici, non det consilium medico. Ita sunt ista omnia
Abbreviated transcription (Latin):
enarrabilib. Quid ẽ ipse sp̃s int̃pel¬
lat:. nisi interpellare facit gemitib
in enarrabilibus: S ueracib quoni¬
am ueritas ẽ sꝑs. Ipse est enĩ de quo
alio loco dicit: misit ds̃ sꝑm filii sus
in corda nr̃a clamantẽ abbapat̃. Et
hic quid est clamantem. nisi clamare
facientem: tropo illo quo dicumus
letum diem qui letos facit: Quod ali¬
bi manifestat: ubi dicit. Non enim
accepistis sꝑm seruitutis iterum inti¬
more: s accepistis sꝑm ad oꝑtionis
filioꝵ in quo clamamus abba pater.
Ibi dixit clamantem. hic uͦ in quo
clamamus: aꝑiens uidelicet quomͦ
dixerit clamantem. idest. sicut iam
exposui. clamare facientem. Ubi in¬
delligimus &e hoc ipsum ẽẽ donum
dei: ut ueraci corde ce spiritaliter
clamemus ad deum. Attendant gͦ
quomodo falluntur: qͥ putant ẽẽ
a nob̾ non dari nobis. ut petamus.
queramus. pulsemus. Et hoc ẽẽ di¬
cunt quod grã preceditur merito nr̃o.
ut sequatur illa: cum accipimus pe¬

Expanded text:
sanctis . Quid est ipse spiritus interpellat, nisi interpellare facit gemitibus inenarrabilibus, sed veracibus, quoniam veritas est Spiritus? Ipse est enim, de quo in alio loco dicit, Misit Deus Spiritum Filii sui in corda nostra clamantem: Abba, Pater . Et hic quid est clamantem, nisi clamare facientem? tropo illo quo dicimus laetum diem, qui laetos facit. Quod alibi manifestat, ubi dicit, Non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore; sed accepistis Spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus, Abba, Pater . Ibi dixit, clamantem; hic vero, in quo clamamus: aperiens videlicet quomodo dixerit, clamantem, id est, sicut jam exposui, clamare facientem. Ubi intelligimus, et hoc ipsum esse donum Dei, ut veraci corde et spiritualiter clamemus ad Deum. Attendant ergo quomodo falluntur, qui putant esse a nobis, non dari nobis, ut petamus, quaeramus, pulsemus: et hoc esse dicunt, quod gratia praeceditur merito nostro, ut sequatur illa, cum accipimus pe
Abbreviated transcription (Latin):
iud dicemus km̃i: Putabimꝰ ne
hoc ꝓmissum ubi ait. qd̾ cumq
tandem quod ꝓmittit implebit: si a¬
postolos suos in sua ꝓmissione frauda¬
uit: Euigila igitur homo fidelis: & ui¬
gilanter audi quod illic positum est:
in nomine meo. Ipsum enim qd̾cumq
ñ ait petieritis utcumq: s in noĩe meo.
Qui ꝓmisit gͦ tam magnum benefici¬
um: quid uocatur. Utiq xꝑc ihesus.
quãdo uolumus ut faciat quodcũq
petimus: non ut cumq s in noĩe eiꝰ
petamus: hoc ẽ in nomine saluatoriᷤ
petamus. Non gͦ contra salutẽ nr̃am
petamꝰ. Eõ si fecerit: non ut saluator
facit: quod est nom̃ eiꝰ fidelib eiꝰ Est
quippe impiis & dampnator: qͥ dig¬
natur fidelib eẽ saluator. Qui ergo
credit in eũ: quodcumq petierit in
nomine quod est illis qui credunt
in eum. hoc facit: qm̃ sicut saluator¬
hoc facit.

Expanded text:
id dicemus, charissimi? Putabimusne hoc promissum ubi ait, Quodcumquetandem quod promittit implebit, si Apostolos suos in sua promissione fraudavit? 3. Evigila igitur, homo fidelis, et vigilanter audi quod illic positum est, in nomine meo: ipsum enim quodcumque, non ait, petieritis utcumque; sed, in nomine meo. Qui promisit ergo tam magnum beneficium, quid vocatur? Utique Christus quando volumus ut faciat quodcumque petimus, non utcumque, sed in nomine ejus petamus, hoc est in nomine Salvatoris petamus. Non ergo contra nostram salutem petamus: quod si fecerit, non ut Salvator facit, quod est nomen ejus fidelibus ejus. Est quippe impiis et damnator, qui dignatur fidelibus esse Salvator. Qui ergo credit in eum, quodcumque petierit in eo nomine, quod est illis qui credunt in eum, hoc facit; quoniam hoc sicut Salvator facit.
Abbreviated transcription (Latin):
gnorantes dĩ iusticiam. idest ꝙͣ d̃s dat.
qui iustificat impiũ. & suã uolentes
constituere tanquã sue uoluntatis
uirib factam: iusticie dĩ ñ ft̃ subiecti.¬
ds̃ scdm merita retribuat gr̃ãm: nec uul¬
tis gr̃am d̃i precedere. que uos faciat ha¬

Expanded text:
gnorantes dei iustitiam, id est quam deus dat, qui iustificat impium, et suam uolentes constituere tamquam suae uoluntatis uiribus factam iustitiae dei non sunt subiecti.dum merita retribuat gratiam, non vult ut gratia Dei praecedat, quae eum faciat ha
Abbreviated transcription (Latin):
maior seruiet minori: nemo fe¬
re nr̃oꝵ aliter intellexit. quã maiorẽ
seruiturũ. Et reuera quamuis ingen¬
te idumeoꝵ que nata ẽ de maiore
cui duo nomina erant. nam & esau
uocabatur & edom. unde & idumei.
hoc uideri possit impletum. quia
postea suꝑanda erat appło qͥ ortus
est ex minore id est isrłitico. eiq fue¬
rat futura subiecta: tam̃ aliquid ma¬
iꝰ intentã fuisse istã ꝓpħram qͦ dictum
est. ppłs ppłm suꝑabit. & maior ser¬
nis euidenter impletur: Et conti¬
nuo. Quid gͦ dicemus inqͥt: Nũqͥd
iniquitas ãpud dm̃: Absit. S quare
absit: An ꝓpter oꝑa. quȩ futura p̃ui¬
debat amboꝵ: Immo &e hoc absit.
Moyses enim dicit. Miserebor cui
misereoR: &e miscđłiã prestabo. cui
misericors fuero. Igitur non uolentis
neq currentis: s miserentis di est.¬

Expanded text:
Maior seruiet minori, nemo fere nostrorum aliter intellexit. quam maiorem seruiturum. Et re uera quamuis in gente Idumaeorum, quae nata est de maiore, cui duo nomina erant nam et Esau uocabatur et Edom, unde Idumaei, hoc uideri possit inpletum, quia postea superanda fuerat a populo, qui ortus est ex minore, id est Israelitico, eique fuerat futura subiecta: tamen in aliquid maius intentam fuisse istam prophetiam, qua dictum est: Populus populum superabit et maior sernis evidenter impletur? Cnuo: Quid ergo dicemus? inquit, numquid iniquitas apud deum? absit! sed quare \'absit\'? an propter opera. quae futura praeuidebat amborum? immo et hoc Moyses enim dicit: Miserebor cui miserebor, et misericordiam praestabo cui misertus fuero. Igitur non volentis neque currentis, sed miserentis Dei est
Abbreviated transcription (Latin):
miramur magnum babitare in an¬
gusto: Magis in minimis habitat.
Audi illum dicentem. Suꝑ quẽ requi¬
escit sp̃s meus: Suꝑ humilem &e quie¬
tum. & trementem uerba mea. Ido altꝰ
habitat in humili: ut humilẽ exaltet.
Excelsus est dominus &e humilia respicit:
excelsa autem a longe cognoscit. Humi¬
lia te: &e propinquat tͥ. Extolle te ce re¬
cedit ate.

Expanded text:
miramur magnum habitare in anmiramur magnum habitare in angusto? Magis in minimis habitat. Audi illum dicentem, Super quem requiescet spiritus meus? Super humilem, et quietum, et trementem verba mea . Ideo altus habitat in humili, ut humilem exaltet. Excelsus enim est Dominus, et humilia respicit; excelsa autem a longe cognoscit . Humilia te, et propinquabit tibi: extolle te, et recedet a te.
Abbreviated transcription (Latin):
Ete uas electionis pͥmo saulus a saule.
Recordamini enim qui nostis litt̾as dĩ:
quis erat saul. Rex pessimus. ꝑsecutor
scĩ serui dĩ dauid: & ipse si meministiᷤ
de tribu beniamin. Inde iste saulus
oucto secum tramite seuiendi: s in
seuitia non ꝑmansurus. Postea si saulꝰ
a saule: paulus unde: Saulus arege
seuo: cum suꝑb. cum seuiens.: cũ eedeᷤᷤ
anelans. Paulus autem unde: Paulus:
quia modicus. Paulus humilitatis no¬
men ẽ. Paulus. postea quam adductꝰ
ẽ ad magistrum quiait: discite ame
quia mitis sum &e humilis corde.
Inde paulus. Usum latine locutionis
Aduertite: quia paulum. modicũ đr.
Paulo post uidebo te: paulum hic
expecta: idest post modicũ uidebo
de: modicum hic expecta. Audi gͦ
O loco. Ego sum nouissimus apłoꝵ.
fimbria de uestim̃to dei. Quid tam
tacta: mulier a fluxu sanguinis sa¬
nata ẽ. In modico isto. magnus erat.
in minimo grandis habitabat: &
tanto minus a se magnũ exeludebat.
quantomagis iinor erãt. Quid

Expanded text:
te vas electionis, primo Saulus a Saüle. Recordamini enim qui nostis Litteras Dei, quis erat Saül. Rex pessimus, persecutor sancti servi Dei David: et ipse, si meministis, de tribu Benjamin. Inde iste Saulus, ducto secum tramite saeviendi, sed in saevitia non permansurus. Postea, si Saulus a Saüle, Paulus unde? Saulus a rege saevo, cum superbus, cum saeviens, cum caedes anhelans: Paulus autem unde? Paulus, quia modicus. Paulus humilitatis nomen est. Paulus, posteaquam adductus est ad Magistrum, qui ait, Discite a me quoniam mitis sum, et humilis corde. Inde Paulus. Usum latinae locutionis advertite: quia paulum, modicum dicitur. Paulo post videbo te, paulum hic exspecta; id est, Post modicum videbo te, modicum hic exspecta. Audi ergo o loco, Ego sum novissimus Apostolfimbria de vestimento Domini. Quid tam tacta, mulier a fluxu sanguinis sanata est . In modico isto magnus erat, in minimo grandis habitabat; et tanto minus a se magnum excludebat, quanto magis minor erat. Quid
Abbreviated transcription (Latin):
Lucernã eccłe. spes eius. Ad illam
oꝑatur omnis homo: quieqͥd boni ad
spem facit. Et in nocte ardet lucerna
ista. Quod enim ñ uidemus sꝑamꝰ
ĩdeo nox est. Si aũ & ñ uidemꝰ ce non
sꝑamus: ce nox ẽ. & lucerna ñ ardet.
Quid infelicius talib tenebris. Ut aũ
ñ deficiamus intenebris. & ꝑpatienti¬
am expectemꝰ qd̃ ñ uisum sꝑamꝰ : tota
nocte ardeat lucerna nr̃a. Qui enĩ nob̃
cotidie loquitur u̾bũ. tãꝙͣ oleũ infun¬
dit. ne lucerna extinguat᷑. Similit aũ:¬

Expanded text:
Lucerna ejus, spes ejus. Ad illam operatur omnis homo, quidquid boni ad spem facit. Et in nocte ardet lucerna ista. Quod enim non videmus, speramus: ideo nox est. Si autem et non videmus, et non speramus: et nox est, et lucerna non ardet. Quid infelicius talibus tenebris? Ut autem non deficiamus in tenebris, et per patientiam exspectemus, quod non visum speramus, tota nocte ardeat lucerna nostra. Qui enim nobis quotidie loquitur verbum, tanquam oleum infundit, ne lucerna exstinguatur. 12.
Abbreviated transcription (Latin):
ecidant gͦ a cogitationib suis di¬
ctum ẽ. decidant accusantib se
cogitationib suis. conscientia sua: sic̃
apłs dicit. Et cogitationũ accusantiũ
seu defender¬

Expanded text:
ecidant a cogitationibus suis" dictum est, 'decidant' accusantibus se cm gitationibus suis, conscientia sua, sicut Apostolus dicit: "Et cogitationum accusantium seu defende
Abbreviated transcription (Latin):
naturꝰ: s suꝑiꝰ apparet unde dictũ sit. Nã
cũ de iudeis postea credituris apłs loq̃ret᷑
ad gentes. ad quas utiq iã credentes conscri¬
bebat epłas: sicut enĩ uos inqͥt aliquando
ñ credidistis do. nc̃ aũ miscdđiam consecuti
estis in illoꝵ incredulitate: sic & hi ñ credi¬
derunt in ur̃a mĩa. ut & ipsi miscdiã conse¬
quant᷑. Deinde subiecit uñ qͥdã sibi erran¬
do blandiunt᷑: atq ait. Conclusit enĩ d̃s
om̃s in infidelitate: ut om̃iũ misereatur.
Quos om̃s. nͥde qͥb loquebat᷑: tãqͣm diceis.
ce uos ce illos: Ds̃ gͦ &e gentiles & iudeos qͦs
p̃sciuit &e p̃destinauit conformes fieri ima¬
ginis filii sui. õs in infidelitate conclusit:
ut de amaritudine infidelitatis sue peni¬
magna multitudo dulcedinis tue dñe:
quã abscondisti tim̃tib te. ꝑfecisti autẽ
sꝑantib ñ inse. s inte. Om̃ĩum itaq
miseretur uasoꝵ miscłie. Qͥd eñi om̃iũs

Expanded text:
naturus, sed superius apparet unde sit dictum. Nam cum de Iudaeis postea credituris apostolus loqueretur ad gentes, ad quas utique iam credentes conscribebat epistulas: Sicut enim uos, inquit, aliquando non credidistis Deo, nunc autem misericordiam consecuti estis illoericordiam, ut et ipsi misericordiam consequantur. Deinde subiecit, unde isti sibi errando blandiuntur, adque ait: Conclusit enim Deus omnes in infidelitate, ut omnium misereatur. Quos omnes, nisi de quibus loquebatur, tamquam dicens: Et uos et illos? Deus ergo et gentiles et Iudaeos, quos praesciuit et praedestinauit conformes imaginis filii sui, omnes in infidelitate conclusit, ut de amaritudine infidelitatis suae paenimulta multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te. perfecisti autem sperantibus, non in se, sed in te! Omnium itaque miseretur uasorum misericordiae. Quid est omnium?
Abbreviated transcription (Latin):
i ueteris ppłi temporib udeꝰ eẽm.
quando aliud eẽ meliꝰ ñ possem:
accepissem utiq circumcisionẽ. Quod
signacłm iusticie fidi. tantum illo tẽ¬
pore ualuit antequã dñi euacuaret᷑
aduentu: ut infantem filium moysi
angłs prefocasset. nͥ mat̾ arrepto calcu¬
lo circumcidisset puerum: &e hoc sacͣ¬
m̃to imminentẽ ꝑniciẽ depulisset.
hoc sacramentũ etiam iordanẽ fluuiũ
refrenauit: & reduxit infontẽ. Hoc sa¬
cramentũ ipse dñs quãuis euacuau̾it
crucifixus: tam̃ natus accepit. Non
enim signacła illa dampnata sunt:
s succẽdentib oportuniorib decessert.
Nam sicut circũcisionẽ abstulit dñi
pͥmus aduentus: sic baptismũ aufe¬
ret scd̃s aduentus. Sicut enim nunc
postea quã uenit lib̾tas fidei. ce re¬
motũ ẽ seruitutis iugum. nullꝰ xp̃i¬
anus circumcidit᷑ carne. sic tunc re¬
gnantib iustis cum dño. dampnatiq
p̃figurant id est cirtumcisio cordis. et
mundatio conscientiȩ manebit. ine¬

Expanded text:
i ueteris populi temporibus Iudaeus essem, quando aliud esse melius non possem, accepissem utique circumcisionem. quod signaculum iustitiae fidei tantum illo tempore ualuit, antequam domini euacuaretur aduentu, ut infantem filium Moysi angelus praefocasset, nisi mater arrepto calculo circumcidisset puerum et hoc sacramento imminentem perniciem depulisset. hoc sacramentum etiam Iordanen fluuium refrenauit et reduxit in fontem. , hoc sacramentum ipse dominus quamuis euacuauerit crucifixus, tamen natus accepit. non enim signacula illa damnata sunt, sed succedentibus opportunioribus decesserunt. nam sicut circumcisionem abstulit domini primus aduentus, sic baptismum auferet secundus aduentus. sicut enim nunc, posteaquam uenit libertas fidei et remotum est seruitutis iugum, nullus christianus circumciditur carne, sic tunc regnantibus iustis cum domino damnatisque quod ista praefigurant, id est circumcisio cordis et mundatio conscientiae manebit in ae
Abbreviated transcription (Latin):
i non moyses electus eius. stetisset
in confractione in conspectu eius.
Don ita dixit stetisse in confractione.
quasi ut frangeret iram dei: s in con¬
fractione id est in plaga. qua erant illi
demonstratum est: int̾cessio scõꝵ qͣn¬
tum ꝓ aliis ualeat apud dm̃. Securuᷤᷤ
enim moyses de iusticia dei qua eum
delere non posset: impetrauit miscdiã.
ne illos quos iuste posset deleret. Ita ste¬
tit in confractione in conspectu eiꝰ: ut
auerteret iram eius ne disꝑderet eos.

Expanded text:
i non Moyses electus ejus stetisset in confractione in conspectu ejus.» Non ita dixit stetisse «in confractione,» quasi ut frangeret iram Dei; sed «in confractione,» id est, in plaga qua erant illi demonstratum est intercessio sanctorum quantum pro aliis valeat apud Deum. Securus enim Moyses de justitia Dei, qua eum delere non posset, impetravit misericordiam, ne illos quos juste posset, deleret. Ita stetit «in confractione in conspectu ejus, ut averteret iram ejus, ne disperderet eos.
Abbreviated transcription (Latin):
quia militiȩ diabolicȩ mors ȩ¬
terna tamꝗͣ debitum redditur. Ubi
cum posset dicere &e recte dicere. stipen¬
dium autem iusticie uita et̃na: ma¬
luit dicere. gr̃a autem dei uita et̾̃na
ut hinc intelligeremus. ñ ꝓ m̾itis nr̃is
dm̃ nos ad ecnam uitam. s ꝓsua mi¬
seratione ꝑducere. De quo in psalmo
dicit homo dĩ anime suȩ. Qui coronat
te in miseratione & miscđia. Numqͥd
ñ corona bonis oꝑib redditur: S qͣa
ipsa bona oꝑa ille in nob̃ oꝑat᷑. de qͦ
dictum ẽ deus est enim qui oꝑatur
in nob̃ ce uelle ce oꝑari ꝓbona uolun¬
tate: ideo dixit psalmus. coronat te
in miseratione & miscd̃ia: quia eiꝰ mise¬
ratione bona oꝑamur. quib corona
redditur. Ubi autem inuenimus ui
tam et̃nam grãm nuncupari: habe¬
mus apud eundem gr̃ẽ magnificum
defensorem apłm paulum. Stipendi¬
um inquit peccati mors: gr̃a aũ dei

Expanded text:
quia militiae diabolicae mors aeterna tanquam debitum redditur. Ubi cum posset dicere, et recte dicere, Stipendium autem justitiae vita aeterna; maluit dicere, Gratia autem Dei, vita aeterna: ut hinc intelligeremus, non pro meritis nostris Deum nos ad aeternam vitam, sed pro sua miseratione perducere. De quo in Psalmo dicit homo ejus animae suae: Qui coronat te in miseratione et misericordia . Numquid non corona bonis operibus redditur? Sed quia ipsa bona opera ille in bonis operatur, de quo dictum est, Deus est enim qui operatur in vobis et velle et operari, pro bona voluntate; ideo dixit Psalmus, Coronat te in miseratione et misericordia: quia ejus miseratione bona operamur, quibus corona reddituuitam aeternam gratiam nuncupari. habemus apud eundem gratiae magnificum defensorem apostolum Paulum: Stipendium. inquit, peccati mors: gratia autem dei
Abbreviated transcription (Latin):
plius abundat delictum. Lex gͦ sub¬
intrauit ut abundaret delictum: siue
cum homines negligunt qd̾ d̾̃s iubet.
siue cum de uirib suis presum̃tes.
adiutorium grẽ non implorant: oe
addunt infirmitati suꝑbiam. Cũ aũ
uocatione diuina intelligunt cui sit
ingemiscendum. & inuocant eum in
quem credunt recte dicentes. misere¬
re mei ds scdm magnã mĩam tuã. &.¬

Expanded text:
plius abundat delictum. « Lex ergo subplius abundat delictum. « Lex ergo subintravit, ut abundaret delictum, » sive cum homines negligunt quod Deus jubet, sive cum de viribus suis praesumentes adjutorium gratiae non implorant, et addunt infirmitati superbiam. Cum autem vocatione divina intelligunt cui sit ingemiscendum, et invocant eum in quem credunt, recte dicentes: « Miserere mei, Deus, secundum magnam mi
Abbreviated transcription (Latin):
abundaret delictum: iam ñ ꝑtinet
ad illud delictum qd̃ trahit᷑ ex adam:
de quo suꝑius dicebat mors regnauit
ꝑunum. Legem quippe. siue naturalẽ
intelligamus. quȩ in eoꝵ apparet ȩta¬
tib qͥ iã ratione uti possunt: suie cõ¬
scriptam que data ẽ ꝑ moysen. qͥa nec
potuit ipsa uiuificare &e lib̾are a lege
peccati &ł mortis que tracta ẽ ab adam:
s magis addidit p̃uaricationis aug¬
mentum. Ubi enim ñ ẽ lex: nec p̃uari¬
catio. Preuaricata gͦ lege quȩ in para¬
diso data ẽ. nascitur homo ex adam
cum lege peccati. & mortis. de quad̃r.
Uideo aliam legẽ in menbris meis re¬
pugnantem legi mentis mee: oe cȩt̾a.
Que tamen nisi mala postea consue¬
tudine roboretur. faciliꝰ uincitur.
ñ tam̃ sine grã dĩ. Lege autem alia
preuaricata quȩ ẽ in usu rationis a¬
nime rationalis. in etate hominis iã
ratione utentis: p̃uaricatores fiunt õs
peccatores t̾rȩ. Preuaricata gͦ lege etiã
illa quȩ data ẽ ꝑ moysen: multo am¬

Expanded text:
abundaret delictum, iam non pertinet ad illud delictum, quod trahitur ex Adam, de quo superius dicebat: Mors regnauit per unum; legem quippe siue naturalem intellegamus, quae in eorum apparet aetatibus, qui iam ratione uti possunt, siue conscriptam, qpotuit vivificare, et liberare a lege peccati et mortis, quae tracta est ab Adam; sed magis addidit praevaricationis augmentum. « Ubi enim non est lex, nec praevaricatio. » Praevaricata ergo lege, quae in paradiso data est, nascitur homo ex Adam cum lege peccati et mortis, de qua dicitur: « Video aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, » etc. Quae tamen nisi mala postea consuetudine roboretur, facilius vincitur, non tamen sine gratia Dei. Lege autem alia praevaricata, quae est in usu rationis animae rationalis, in aetate hominis jam ratione utentis, praevaricatores fiunt omnes peccatores terrae. Praevaricata ergo lege etiam illa quae data est per Moysen, multo am
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtinet ad pͥmi hominis ꝓpaginem.
s ad conuersationis humane p̃uari¬
cationẽ: quȩ illi uni delicto quo solo
obstricti tenentur infantes. iam in
maiorib etatib ex abundantia ini¬
quitatis adiecta ẽ. S qm̃ hoc totum
etiam qd̾ ñ ꝑtinet ad illiꝰ uniꝰ delicti
originẽ. tam̃ idoneaest soluere gr̃a
saluatoris: ideo cũ dixisset. sic ce gr̃a
regnet ꝑ iusticiã in uitam ȩternã:
argumentationes. contra hec apłica
u̾ba impediant paruulos a salute. qͦ
enim ꝓeis loqui debemus. qͣnto ipsi

Expanded text:
tinet ad primi hominis propaginem, sed ad conversationis humanae praevaricationem, quae illi uni delicto quo solo obstricti tenentur infantes, jam in majoribus aetatibus ex abundantia iniquitatis adjecta est. Sed quoniam hoc totum, etiam quod non pertinet ad illius unius delicti originem, tamen idonea est solvere gratia Salvatoris; ideo cum dixisset, sic et gratia regnet per justitiam in vita aeterna, argumentationes contra haec apostolica verba impediant parvulos a salute, quapro eis loqui debemus, quanto ipsi
Abbreviated transcription (Latin):
osdem autem om̃s etiam multos
postea dicit: adiungens. Sicut enĩ ꝑ¬
commendat unũ &e unũ. id ẽ adã ce
xꝑm: illũ ad condẽpnationẽ. hunc ad
iustificationẽ: cum tanto post adam
uenerit xꝑc in carne. Ut sciamꝰ etiã
antiquos iustos quic̃q ẽẽ potuerunt.
ñ nisi ꝑeandem fidem lib̾atos. ꝑ quã
lib̾amur &e nos. fidem scilicet in carna¬
tionis xp̃i quȩ illis prenunciabatur.
sicut & nob̃ annunciatur: id̾o hic xp̃m
hominẽ dicit. cum sit &e ds: ne quis
existimet antiquos iustos ꝑ dm̃ tantũ¬

Expanded text:
osdem autem omnes etiam multos postea dicit, adjungens: Sicut enim commendat unum et unum, id est Adam et Christum, illum ad condemnationem, hunc ad justificationem cum tanto post Adam venerit Christus in carne, ut sciamus etiam antiquos justos, quicunque esse potuerunt, non nisi per eamdem fidem liberatos per quam liberamur et nos; fidem scilicet incarnationis Christi, quae illis praenuntiabatur, sicut et nobis annuntiabatur. Ideo hic Christum hominem dicit, cum sit et Deus, ne quis existimet antiquos justos per Deum tantu
Abbreviated transcription (Latin):
secuta ẽ iusticiam d̃i: iudiciũ uͦ in ce¬
teros qui excecati sunt. Et tam̃ illi quia
uoluerunt crediderunt: illi quia noluer̃t
um in ipsis uoluntatib facta sunt.
Electio quippe ista grẽ ẽ: non utiq me¬
ritoꝵ. Suꝑius enim dixerat. Sic gͦ &
in hoc tempore: reliquie ꝑ electionem
gr̃e salue facte sunt. Si aũ gr̃a: iam
non ex oꝑib. Alioqͥn grãiam ñ ẽ gr̃ã.
Gratis gͦ consecuta ẽ qd̾ consecuta ẽ
electio. Non precessit eoꝵ aliqͥd quod
pͥores darent. &e retribueretur eis. ꝓ
nichilo saluos fecit illos. Cȩt̾is aũ qui
excecati sunt. sicut ibi non tacitum est:
in retͥbutionẽ factum ẽ. Uniu̾se uiȩ
sunt uie eius. Inuestigabiles gͥ sunt.
ce miscdia qua gratis liberat: & u̾itas
qua iuste iudicat.

Expanded text:
secuta est justitiam Dei; judicium vero in caeteros qui excaecati sunt: et tamen illi quia voluerunt, crediderunt; illi quia nolueruntum in ipsis voluntatibus facta sunt. Electio quippe ista gratiae est, non utique meritorum. Superius enim dixerat, Sic ergo et in hoc tempore, reliquiae per electionem gratiae salvae factae sunt. Si autem gratia, jam non ex operibus; alioquin gratia jam non est gratia . Gratis ergo consecuta est, quod consecuta est electio: non praecessit eorum aliquid, quod priores darent, et retribueretur illis: pro nihilo salvos fecit eos. Caeteris autem qui excaecati sunt, sicut ibi non tacitum est, in retributione factum est. Universae viae sunt viae ipsius . Investigabiles igitur sunt, et misericordia qua gratis liberat, et veritas qua juste judicat.
Abbreviated transcription (Latin):
di᷑ gratia dĩ sum id quod sũ. Hec ẽ plu¬
uia uoluntaria. Uoluntarie quippe
genuit nos uerbo ueritatis. Hec est
pluuia uoluntaria. Inde alibi dicit᷑.
Scuto bone uoluntatis tue coronasti

Expanded text:
ia autem Dei sum id quod sum . Haec est pluvia voluntaria. Voluntarie quippe genuit nos verbo veritatis . Haec pluvia voluntaria. Inde alibi dicitur: Scuto bonae voluntatis tuae coronasti
Abbreviated transcription (Latin):
enim legis est xꝑc. ad iusticiam
omni credenti. Et quid est finis xꝑcꝰ
unum sunt. Ibi tibi finis ẽ: & alibi
uia ẽ. Noli herere inuia: & ñ ꝑueni¬
re ad finẽ. Ad quicqͥd aliud ueneris: tran¬
si usq qͦ ꝑuenias ad finẽ. Quis ẽ finis :
Michi autẽ adherere deo bonum est.
Adhesisti dõ. finisti uiam: ꝑmanebis
in patͥa.

Expanded text:
enim Legis Christus est, ad justitiam omni credenti . Et quid est, finis Chriunum sunt. Ibi tibi finis est: alibi via est. Noli haerere in via, et non pervenire ad finem. Ad quidquid aliud veneris, transi usquequo pervenias ad finem. Quid est finis? Mihi autem adhaerere Deo bonum est . Adhaesisti Deo, finisti viam; permanebis in patria.
Abbreviated transcription (Latin):
apłs: ut eoꝵ phana circiuens. arã qͣn¬
dam inter aras demonũ inuentam.
inqua scriptum eẽt ignoto deo. neq
hoc negando &e refellendo destruxertoͣ
s potius confirmando. hĩe &ẽ repperit
oportunissimũ sue disputationis exor¬
dium dicens quẽ uos ignorantes colitis.
hunc ego annuntio uob̃ Hanc itaq &
nos ꝑmaiores nr̃os traditam nob̃ seq̃n¬
tes apłicam regulam: si qͥd recti etiam
inꝑuersis inuenerimus. eoꝵ ꝑu̾sitate
correcta illud qd̾ rectum ẽ minime
uiolamus: ut in uno homine ex his quȩ
uera tenet etiam falsa emendentur: ñ
ex falsis conuitiis etiam uera destruan

Expanded text:
apostolus, ut eorum fana circumiens ara quaapostolus, ut eorum fana circumiens ara quadam inter aras daemonum inuenta, in qua scriptum esset: ignoto deo, neque hoc negando et refellendo destruxerit, sed potius confirmando hinc etiam reppererit oportunissimum suae disputationis exordium dicens: quem uos ignorantes colitis, hunc ego annuntio uobis. Hanc itaque et nos per maiores nostros traditam nobis sequentes apostolicam regulam si quid recti etiam in peruersis inuenerimus, eorum peruersitate correcta illud quod rectum est minime uiolamus, ut in uno homine ex his quae uera tenet etiam falsa emendentur, non ex falsis conuictis etiam uera destruan
Abbreviated transcription (Latin):
daciũ conu̾tert̃. tamꝗͣ deos colentes so
culpat. detestat᷑. euertit. Qd̃ aũ uerũ
in doctrina quamuis multis falsita¬
tib ꝑmixta confusaq seruart̃: appro¬
bat. testatur. affirmat. Nam &e hic
eundem locum ita ceꝑit ut diceret:
reuelatur enim iradĩ de celo suꝑ omnẽ
impietatem &e iniusticiã hominũ eoꝵ
qui ueritatẽ in iniquitate detinent:
non abnegans ueritatem. quamius
in iniquitate detenta: & in actib apłoꝵ
cum de deo uno ce uero athenienses
doceret. qd in illo uiuimus. mouem᷑ &
sumus. contimio subiunxit: sicut qͥdã
scđm uos dixerunt. Hoc gͥ quod indo
uiuimus mouem᷑ ce sumus: ex illa ue¬
ritate ẽ. quã &e illi impii simulachro¬
rum cultores in iniquitate detinent.
Qui cognoscentes dm̃: ñ sicut dm̃ glo¬
rificauerunt. Hanc tam̃ ueritatẽ sic̃t
uidemus. apud impios &e sacͥlegos in¬
uentam non destruit. s confirmat a¬
postolus paulus: eiꝰq iititur testimo¬
nio. ad docendos eos qͥ ista nesciebãt.

Expanded text:
dacium conuerterunt, tamquam deos colentes solculpat detestatur euertit, quod autem uerum in doctrina quamuis multis falsitatibus permixta confusaque seruarunt, approbat attestatur affirmat. nam et hic eundem locum ita coepit, ut diceret: reuelatur enim ira dei de caelo super omnem impietatem et iniustitiam hominum eorum, qui ueritatem in iniquitate detinent, non abnegans ueritatem quamuis in ini- quitate detentam, et in Actibus apostolorum cum de deo uno et uero Athenienses doceret, quod in illo uiuimus, mouemur et sumus, continuo subiunxit: sicut quidam secundum uos dixerunt. hoc igitur, quod in deo uiuimus et mouemur et sumus, ex illa ueritate est, quam et illi impii simulacrorum cultores in iniquitate detinent, qui cognoscentes deum non sicut deum glorificauerunt. hanc tamen ueritatem, sicut uidemus, apud impios et sacrilegos inuentam non destruit, sed confirmat apostolus eiusque utitur testimonio ad docendos eos, qui ista nesciebant.
Abbreviated transcription (Latin):
& quadrupedum & serpentiũ. Talia
quippe fuisse nouimꝰ simulachroꝵ e¬
giptioꝵ: ubi ce instituta ẽẽ multiplici¬
or multoq ignominiosior idolatria
phibetur. Numquid tam̃ coginitionẽ
denegauit illis fuisse: ac ñ potuis con¬
firmauit dicens. cognoscentes dm̃. ñ
ut dm̃ głificauerunt Si gͦ istam
cognitionem tamquã mendaciũ re¬
pellere &e destruere conaret᷑. quod eã
in sacrilegis inuenisset: nonne qd̃ absit
ueritatis mimicus existeret: Ideoq id
qd̾ immutauert̃ inmendaciũ suum.
nam &e hic dixit immutauert̃ głam
dĩ insimilitudinẽ imaginis corrupti¬
bilis hominis. talem scilicet singenteᷤᷤ
om̃ qualis ñ ẽ ds: &e non sicut eñ cog¬
nouerunt tradentes hominib Et pau¬
lo post. detalib dicit quiiminutauert̃
ueritatem inmendaciũ: ce seruiert ce¬

Expanded text:
uadrupedum et serpentium. talia quippe nouimus fuisse simulacra Aegyptiorum, ubi et instituta esse multiplicior multoque ignominiosior idolatria perhibetur. numquid tamen cognitionem dei negauit in illis fuisse ac non potius confirmauit dicens: cognoscentes deum non ut deum glorificauerunt? si ergo istam cognitionem tamquam mendacium refellere et destruere conaretur, quod eam in sacrilegis inuenisset, nonne, quod absit, ueritatis inimicus existeret? ideoque id quod immutauerunt in mendacium suum — nam et hic dixit: immutauerunt gloriam dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, talem scilicet fingentes deum, qualis non est deus, et non sicut eum cognouerunt tradentes hominibus, et paulo post de talibus dicit: qui immutauerunt ueritatem dei in mendacium, et
Abbreviated transcription (Latin):
sane etiam ipsos in qͥbus errant caue¬
sunt ds illis manifestauit intellec̾tu
conspicienda inuisibilia sua ibi etiam
dictum ẽ non illos ipsum dm̃ recte
coluisse: quia & aliis reb quib non
oportebat. diuinos honores illi uni tantũ
debitos detulerunt. Qm̃ cognoscentes
dm̃ non sicut dm̃ glorificauert̃. aut gr̃aᷤᷤ
egerunt. s euanuerunt incogitatiõib

Expanded text:
sane etiam ipsos, in quibus errant, cauesane etiam ipsos, in quibus errant, caueae facta sunt, Deus illis manifestauit intellectu conspicienda inuisibilia sua: ibi etiam dictum est non illos ipsum Deum recte coluisse, quia et aliis rebus, quibus non oportebat, diuinos honores illi uni tantum debitos detulerunt: Quoniam cognoscentes Deum non sicut Deum glorificauerunt aut gratias egerunt, sed euanuerunt in cogitati
Abbreviated transcription (Latin):
uamius enim homo xpianus lit¬
teris tantum eccłiasticis eruditus.
platonicoꝵ forte nom̃ ignoret: non
tam̃ ita surdus ẽ in reb humanis
ut nesciat philosophos uł studium
sapientiȩ. uł ipsam sapientiã ꝓfiteri.
Cauet eos tam̃. qui scđm elem̃ta huius
mundi philosophantur: ñ scđm dm̃
a quo ipse factus ẽ mundus. Ammo¬
netur enim p̃cepto apłico: fidelit̾q
audit qd̾ dictum ẽ. Cauete nequis uoᷤ
decipiat ꝑ philosophiam & inanem
seductionem: scd̾m elementa mundi
Deinde ne om̃s tales arbitretur: audit
ab eodem apło dici de quibꝰdã. Quia
quod notum ẽ dr manifestũ ẽ in illi ᷤ.
Ps̃ enim illis manifestauit. In usibi¬
lia enim eiꝰ a constitutione mundi.
ꝑ ea quȩ facta sunt intellecta conspi¬
ciuntur: sempit̾na quoq uirtꝰ eiꝰ ce
diuinitas. Et ubi atheniensib loqͦns.
cum rem magnã dedo dixisset. oe qͦ
apaucis possit intelligi. qd̾ in illo ui
uimus mouemur ce sumus: adie cit
&e ait. sicut & ur̃i quidã dixert̃. Nouit

Expanded text:
uamvis enim homo christianus litteris tantum ecclesiasticis eruditus, Platonicorum forte nomen ignoret, nec tamen ita surdus est in rebus humanis, ut nesciat philosophos uel studium sapientiae uel ipsam sapientiam profiteri. Cauet eos tamen, qui secundum elementa huius mundi philosophantur, non secundum Deum, a quo ipse factus est mundus. Admonetur enim praecepto apostolico fideliterque audit quod dictum est: Cauete ne quis uos decipiat per philosophiam et inanem seductionem secundum elementa mundi. Deinde ne omnes tales esse arbitretur, audit ab eodem apostolo dici de quibusdam: Quia quod notum est Dei, manifestum est in illis; Deus enim illis manifestauit. Inuisibilia eper ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque uirtus eius et diuinitas, et ubi Atheniensibus loquens, cum rem magnam de Deo dixisset et quae a paucis possit intellegi, quod in illo u i u i m u s et mouemur et sumus, adiecit et ait: Sicut et uestri quidam dixerunt. Nouit
Abbreviated transcription (Latin):
lib idoloꝵq cultorib multa utiq
A nob̃ diuersitate distantib. nicħ ali¬
ud nobis demonstrat apłs. nisi ut
in ipsis quoq ita qͥcquid prauum ẽ
corrigamus: ut quod forte rectum ẽ
approbemus. Nam utiq idolatras. &r
quod est grauius. ñ tantum cultores:
redarguebat: ubi ait. Qui cognoscentes
deum. non sicut głificauerunt. aut graᷤᷤ
egerunt: s euanuerunt incogitatio¬
nib suis: de obscuratum ẽ insipiens cor¬

Expanded text:
libus idolorumque cultoribus multa utique a nobis diuersitate distantibus nihil aliud nobis demonstrat apostolus, nisi ut in ipsis quoque ita quidquid prauum est corrigamus, ut quod forte rectum est approbemus. nam utique idolatras et quod est grauius non tantum cultores, redarguebat ubi ait: qui cognoscentes deum non sicut deum glorificauerunt aut gratias egerunt, sed euan uerunt in cogitationibus suis,
Abbreviated transcription (Latin):
uiuͦ cõmemorati conu̾tunt᷑ ad dm̃:
ab ea deformitate qͣ ꝑ cupiditates
scłares conformabant᷑ huic scło reformant᷑
ex illo. audientes apłm dicentẽ. nolite con¬
formari huic scło. s reformamini in no¬
uitate mentis ur̃e : ut incipiat illa ima
go ab illo reformari. aqͦ formata ẽ. Non
enĩ reformare seipsã potest: sicut potuit

Expanded text:
 commemorati convertuntur ad Dominum ab ea deformitate, qua per cupiditates saeculares conformabantur huic saeculo, reformantur ex illo, audientes Apostolum dicentem, Nolite conformari huic saeculo, sed reformamini in novitate mentis vestrae : ut ingo ab illo reformari, a quo formata est. Non enim reformare seipsam potest, sicut potuit
Abbreviated transcription (Latin):
sonans. in ꝓpinquo clarius in longin¬
quo languidius. ab omĩb tam̃ audi¬
entib totus excipitur. ñ inter se silla¬
batim eum diuidentib s ab omĩb
totum accipientib: quantomagis ille
d̃s ubiq presens implens omĩa. ñ pro¬
pinqua clarius &e longinqua langui
mei certe corporea de cȩlo fulget. Orit᷑.
occidit. circuit de loco ad locũ mutat᷑. tñ
ꝓcedunt in eam. & dirigunt᷑ omĩum
oculi: & omĩum oculi parit̾ possideit.¬
eam. non eam diuidunt. Nullus in ea
lunites diues fixit: nec pͥor p̃occu¬
pando ut uideret ocłos pauꝑis aut
exclusit aut angustauit. Dicat pauꝑ
ds m̃s: dicat diues ds m̃s. Alinꝰ ille
habet. plus hic habet: s argentũ ñ¬

Expanded text:
sonans, in propinquo clarius, in longinsonans, in propinquo clarius, in longinquo languidius, ab omnibus tamen audientibus totus excipitur, non inter se syllabatim eum dividentibus, sed omnibus totum accipientibus; quanto magis ille Deus ubique praesens, implens omnia, non propinqua clarius, et longinqua languidmei, certe corporea, de coelo fulget; oritur, occidit, circumit, de loco in locum mutatur: tamen procedunt in eam et diriguntur omnium oculi, et omnium oculi pariter eam possident, non eam dividunt; nullus in ea dives limitem fixit, nec prior praeoccupando ut videret, oculos pauperis aut exclusit, aut angustavit. Dicat pauper, Deus meus; dicat dives, Deus meus: minus ille habet, plus hic habet; sed argentum, n
Abbreviated transcription (Latin):
Deatus enim cuius ẽ dñs d̾s spes eiꝰ.
& quam bonus ds isrł rectis corde. Bea-¬
tus uir cuius est dñs d̃s ipsius. Suꝑ¬
om̃s est d̾s: tam̃ nescio quomͦ. ñ facile
quisquã audet dicere ds̃ meus. nisi qͥ
neum credit: & qui eum diligit. ipse
hoc amat ipse. Prorsus dulcedine
affectus tui. &e secura presidenti dilecti¬
one dic deus meus. Securus dicis. ue¬
rum dicis. quia tuus ẽ: ce ñ fecisti ut
non sit alteriꝰ. Non enim sic dicis d̃s
meus: quom equus ms. Equus enĩ
tuus. non ẽ equus alteruis. Ds̃ &e tiuiͤ
ẽ. & eius qui sic dixerit d̃s m̃s. quom
dicis tu. Singuli dicunt d̾s m̃s. oe ds̃
meus. Ille om̃ium ẽ communit̃ oĩbꝰ
se ad fruendum prebens: in omnib
integer. & insingulis. Non enĩ qui
dicunt dm̃ meum: singuli diuidunt
inter se. Si sermo iste quem iacto lin¬
gua & sono constante litteris ac sil¬
labis. totus ad singulos ꝑuenit. nec
diuidunt illum inter se qui audiũt:
si sermo ad aures corporis corporalit̃

Expanded text:
eatus enim cujus est Dominus Deus spes ejus : et, Quam bonus Deus Israel rectis corde ! Beatus vir cujus est Dominus Deus ipsius omnes est Deus: tamen nescio quomodo non facile quisquam audet dicere, Deus meus, nisi qui in eum credit, et qui eum diligit; ipse hoc amat ipse. Prorsus dulcedine affectus tui, et secura et praefidenti dilectione dic, Deus meus. Securus dicis, verum dicis: quia tuus est, et non fecisti ut non sit alterius. Non enim sic dicis, Deus meus; quomodo, Equus meus. Equus enim tuus est, non equus alterius. Deus et tuus est, et ejus qui sic dixerit, Deus meus, quomodo tu dicis. Singuli dicunt, Deus meus, et, Deus meus: ille omnium est, communiter omnibus se ad fruendum praebens, in omnibus integer, in singulis integer. Non enim qui dicunt, Deus meus, singuli dividunt inter se. Si sermo iste quem jacto lingua, et sono constante litteris et syllabis, totus ad singulos pervenit, nec dividunt illum inter se qui audiunt; si sermo ad aures corporis corporaliter
Abbreviated transcription (Latin):
apłs. xꝑm dicit. Ac ꝑ hoc ꝑ hoc qui ẽ¬
surit hunc panem esuriat iusticia:
s iusticiam que de celo descendit: iu¬
sticiam quam dat d̃s: non quã sibi facit
homo. Si enim nullã sibi hõ faceret
iusticiam: ñ diceret idem apłs de iu¬
deis. Ignorantes di iusticiã. & suam
uolentes constituere: iusticie di ñ suit
subiecti. Inde erant isti. qͥ panẽ de cęlo
descendentẽ non intelligebant: quia
sua iusticia saturati. iusticiã dei non
esuriebant. Quid ẽ hoc iusticia dei &e
iusticia hominis: Iusticia di hic dr.
ñ qua iustus ẽ ds: s quã dat homini
ds̃. ut iustus sit homo ꝑdm̃. Que au
erat illoꝵ iusticia: Qua de suis uirib
p̃sumebant: & quasi impletores legiᷤᷤ
seipsos exsua uirtute dicebant. Ne¬
mo aũ implet legem. nͥ quẽ adiuuerit
gr̃a: id est panis qui de celo descendit.
Legis enim plenitudo: compendio ut
ait apłs caritas ẽ. Caritas: non nũmi
s dei. Caritas non terre ñ celi: s eiꝰ qui

Expanded text:
apostolus dicit . Ac per hoc qui esurit hunc panem, esuriat justitiam; sed justitiam quae de coelo descendit, justitiam quam dat Deus, non quam sibi facit homo. Si enim nullam sibi homo faceret justitiam, non diceret idem apostolus de Judaeis, Ignorantes enim Dei justitiam, et suam volentes constituere, justitiae Dei non sunt subjecti . Inde erant isti qui panem de coelo descendentem non intelligebant, quia sua justitia saturati, justitiam Dei non esuriebant. Quid est hoc, justitia Dei et justitia hominis? Justitia Dei hic dicitur, non qua justus est Deus, sed quam dat homini Deus, ut justus sit homo per Deum. Quae autem erat illorum justitia? Qua de suis viribus praesumebant, et quasi impletores Legis seipsos ex sua virtute dicebant. Nemo autem implet Legem, nisi quem adjuverit gratia, id est panis qui de coelo descendit. Legis enim plenitudo, compendio ut ait Apostolus, charitas est : charitas non nummi, sed Dei; charitas non terrae, non coeli, sed ejus qui