comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quod cũ ceteris a postolis se hiero solimys
derreuisse meminerat: Si autem
hoc quod magis arbitror ante illud
hirrosolimitanũ conciliũ petrus fecit.
net sic mirũ est quod eũ uolebat paulꝰ
non timide obregere sed fidenter adse.¬
rere. quod rum pater fentire iam noue.¬
rat siue quod cum eo contuberat
euangelium. sure quod incorne lu
centurionis uocatione &iam diuini-¬
tus eum de hac re ammonitũ accrꝑat.
siue quod ante quam illi quos timue.
rat uenissent antiochiam cũ gentib
eum conuesci uiderat. Neque enĩ
negamirs in hac sententia fuisse iam
petrũ. in qua & paulus fuit. Non
itaq tc̃ eum quid inea re uerũ essor
docebat. sed eius fimulationẽ qua gen¬
tes iudazare cogebantur arguebat.
non ob aliud nisi quia sie illa omnia
si mulatoria gerebantur. tamꝗ uerum
essae quod dieebant illi qui sine circũ.¬
cisione prȩputii atq aliis obferuatio.¬
nib umbrę futuroꝵ putabant eredẽn.¬

Expanded text:
quod cum ceteris apostolis se Hierosolymis quod cum ceteris apostolis se Hierosolymis decreuisse meminerat ? Si autem hoc, quod magis arbitror, ante illud Hierosolymitanum concilium Petrus fecit, nec sic mirum est, quod eum uolebat Paulus non timide obtegere, sed fidenter adserere, quod eum pariter sentire iam nouerat, siue quod cum eo contulerat euangelium siue quod in Cornelii centurionis uocatione etiam diuinitus eum de hac re admonitum acceperat siue quod, antrat, uenissent Antiochiam, cum gentibus eum conuesci uiderat. neque enim negamus in hac sententia fuisse iam Petrum, in qua et Paulus fuit. non itaque tunc eum, quid in ea re uerum esset, docebat, sed eius simulationem, qua gentes iudaizare cogebantur, arguebat non ob aliud, nisi quia sic illa omnia simulatoria gerebantur, tamquam uerum esset, quod dicebant illi, qui sine circumcisione praeputii atque aliis obseruationibus umbrae futurorum putabant creden
Abbreviated transcription (Latin):
quã ut ea ipse cebebrarie quȩ dampnare
tãquã saerilega putabatur. atq ita
ita ostenderoe nec uidxos tẽ ab eis tãq
anefariis ꝓhibendos. nec gentibes ad ra
tamquã ad neeessaria conpellendos.
Nam si re uera sic ea reꝓbar& qur̃ad
modum de illo auditum erat. & idro
celebranda susceperat ut actione simu.¬
lata suam poss& occultare sententiam.
non ei diceroe ⁊acob & scrent omnes.
sed dicer&x & putabunt om̃s qm̃ quȩ
quia in ipsis hitro solimys apostoli iam
decreurrant. nequisquã gentes cogerte
iudaizare. Non autẽ deereuerant ne
quisquã tunc iudeos iudaizare prohi.¬
ber&e quamuis & um ipsos iam doc¬
trina xp̃iana non cogerte. Proinde
si post hoc apostoloꝵ deeretũ peirus ha¬
buit illam inantiochia simulationẽ
cogebatur. quã uis ꝓpter commendanda
eloquia dȩi quȩ iudȩis sunt credita
non ꝓhibebatur. Quid mirũ si con¬
stringebat eum paulus libere asferere

Expanded text:
quam ut ea ipse celebraret, quae damnare quam ut ea ipse celebraret, quae damnare tamquam sacrilega putabatur, atque ita ostenderet nec Iudaeos tunc ab eis tamquam a nefariis prohibendos nec gentiles ad ea tamquam ad necessaria conpellendos. Nam si re uera sic ea reprobaret, quem ad modum de illo auditum erat, et ideo celebranda susciperet, ut actione simulata suam posset occultare sententiam, non ei diceret Iacobus: et scient omnes, sed diceret: \'et putabunt omnes\', quoniquia in ipsis Hierosolymis apostoli iam decreuerant, ne quisquam gentes cogeret iudaizare, non autem decreuerant, ne quisquam tunc Iudaeos iudaizare prohiberet, quamuis etiam ipsos iam doctrina Christiana non cogeret. proinde, si post hoc apostolorum decretum Petrus habuit illam in Antiochia simulationem,cogebatur, quamuis propter commendanda eloquia dei, quae Iudaeis sunt credita, non prohibebatur, quid mirum, si constringebat eum Paulus libere adserere,
Abbreviated transcription (Latin):
patrib fuerant ministrata. Hoc enim
de paulo iactaurrunt non illi qui intelli¬
gebant quo animo auideis fidelib obser¬
uari tunc ista deberent. ꝑpter cõmen.¬
dandam scilicoe auctoritatẽ diuinam
sacramentoꝵ illoꝵ propheticã scĩtatẽ
non ꝑpter adipiscendam salutẽ quar
iam in xp̃o reuelabatur & ꝑbaptismi
sacramentũ ministrabatur. fed illi hoc
de paulo sparserant. qui sic ea uole.¬
bant obseruari. tamquã sine his in
euangelio salus credentib esse ñ poffet.
Ipsum eñi fenserant urhementissimũ
grãe p̾dicatorẽ. & intentioni eorum
maxime aduersum docentẽ non per
illa. homine̾ iustificari. sed ꝑ grãm¬
ihu xp̃i. cuius p̾nuntiandȩ causa
illȩ umbre inbege mandatȩ sunt. &¬
ideo illi inuidam & ꝑsecutionem
concitare moluentes. tamꝗ inimicũ
legis mandatoꝵq. diuinoꝵ crimina¬
bantur. cuus falsȩ criminationis inui.¬
diam congruentius deuitare ñ possoe.

Expanded text:
patribus fuerant ministrata. hoc enim patribus fuerant ministrata. hoc enim de Paulo iactauerant non illi, qui intellegebant, quo animo a Iudaeis fidelibus obseruari tunc ista deberent propter commendandam scilicet auctoritatem diuinam et sacramentorum illorum propheticam sanctitatem, non propter adipiscendam salutem. quae iam in Christo reuelabatur et per baptismi sacramentum ministrabatur, sed illi hoc de Paulo sparserant, qui sic ea uolebant obseruari, tamquam sine his in euangelio salus credentibus esse non posset. ipsum enim senserant uehementissimum gratiae praedicatorem et intentioni eorum maxime aduersum docentem non per illa hominem iustificari sed per graisti, cuius praenuntiandae causa illae umbrae in lege mandatae sunt. et ideo illi inuidiam et persecutionem concitare molientes tamquam inimicum legis mandatorumque diuinorum criminabantur, cuius falsae criminationis inuidiam congruentius deuitare non posset,
Abbreviated transcription (Latin):
qui credidert̃ in xp̃m̃. & hi om̃s emula¬
tores sunt legis: Audierunt autẽ
dete. quia discissionẽ doces a moyse.
eorum qui ꝑgentes sunt iudȩorum.
dicens non debere circumcidere ros¬
filios suos. neq scđm consurtudinem
ingredi. Quid ergo est : Qtiq oportor
conuenire multitudirrẽ. audient enĩ
suꝑurnisse te. hoc ergo fac qđ tibi dici¬
mus. Sunt nobis uiri quattuor uo¬
tum habentes suꝑ se : his assumptis
scĩfica tecũ ipsis. & inpende ineos ut
radant capita & scrent omĩa quia
que dere audrerunt falsa sunt. fed
sequeris & ipse custodiens legẽ. De
gentib autẽ qui crediderunt nos man.¬
ducauimꝰ iudicantes. nihil huius modi
seruare illos. nisi ut obseruent ab idolis
immolato. & a sanguine & afornicatione.
Non ut opinor obseurũ ẽ. & iacobum
hoc idõ monuisse ut scirent falsa esse
quȩ deillo audierant hi qui cũ xp̃m
erant legis. ne ꝑ doctrinã xp̃i urelut
sacribega nec dõ mandante conscripta
damnari putarentur. que per moysen

Expanded text:
crediderunt in Christo, et hii omnes aemulatores sunt legi. Audierunt autem de te, quod dissensionem doceas a Moyse eorum qui per gentes sunt Iudeorum, dicens non debere eos circumcidere filios suos neque secundum consuetudinem ingredi. Quid ergo est? Utique oportet convenire multitudinem; audient enim te supervenisse. Hoc ergo fac, qmus: sunt nobis viri quatuor votum habentes super se: his assumptis, sanctifica te cum ipsis, et impende in eos, ut radant capita, et sciant omnes, quia quae de te audierunt, falsa sunt, sed sequeris et ipse custodiens legem. de gentibus autem, qui crediderunt, nos mandauimus iudicantes nihil eius modi seruare illos, nisi ut obseruent ab idolis immolato et a sanguine et a fornicati one. non, ut opinor, obscurum est et Iacobum hoc ideo monuisse, ut scirent falsa esse, quae de illo audierant hi, qui, cum in erant legis, ne per doctrinam Christi uelut sacrilega nec deo mandante conscripta damnari putarentur. quae per Moysen
Abbreviated transcription (Latin):
adillasq prudentẽ lectorẽ remitten.¬
dimi puto. Eit sime ut dicis in noui
testamenti emendatione suscipis expo.¬
nisq causam cur suscipias. quia plu.¬
rimi lingue grecȩ habentes screntiam
de meo possent opere uudicare. eandẽ
integritatẽ debueras & iam in ueteri
eredere testamento. quod non nr̃a
confinximus. sed ut apud hebreos in¬
uenimus diuina transtulim᷑. Sic¬
ubi dubitas. hebreos in terroga. Dices.
Quid si hebrei aut respondere nolur.¬
rint aut nentiri uolurrint: Tota
frequentia iudȩoꝵ in mea interpreta.¬
tione feacebit. nullus inueniri pote.¬
rit qui hebreȩ lingue habrat notitiam.
aut om̃s imitabuntur illos iudȩos
quos dicis inafrice reꝑtos oppidulo
innitam calũpniam conspirasse.
Huiuscemodi enĩ inxpła tua texis fa.¬

Expanded text:
ad illasque prudentem lectorem remittenad illasque prudentem lectorem remittendum puto. et si me, ut dicis, in noui testamenti emendatione suscipis exponisque causam, cur suscipias. quia plurimi linguae Graecae habentes scientiam de meo possent opere iudicare, eandem integritatem debueras etiam in ueteri credere testamento, quod non nostra confinximus. sed, ut apud Hebraeos inuenimus, diuina transtulimus. sicubi dubitas, Hebraeos interroga. Dices: Quid, si Hebraei aut respondere noluerint aut mentiri uoluerint? tota frequentia Iudaeorum in mea interpretatione reticebit, nullus si inueniri poterit, qui Hebraeae linguae habeat notitiam, aut omnes imitabuntur illos ludaeos. quos dicis in Africae repertos oppidulo in meam calumniam conspirasse? huiusce modi enim in epistula tua texis fa
Abbreviated transcription (Latin):
tuisse non creditur. Ac ꝑhoc utroq
modo suꝑfluerit in terp̾tatio tua. &
hac lege post priores nullus loqui aude.
licentiam non habebit. Quin potius
humanitatis tuꝑ ẽ. inueniam tibi tri¬
buis. indulgere & ceteris. Eigo enim
non tantũ uerera abolere conatus sum
quȩ lingirȩ meȩ hominib emendata
de greco inlatinũ transtuli. quam ra
testi monia quȩ aiudȩis p̾termissa st̃
uel corrupta ꝓferre in mediũ. ut sei.¬
rent nr̃i quid hebrea ueritas contine.¬
r&r. Si cui legere non placoe. nemo
cõpellit inuitium. Bibat uinũ uetus
cum suauitate & nr̃a musta cont̾ẽnat.
quȩ in explanatione prioꝵ addita sunt.
uit sic ubi illa non inrelleguntur. ex
nr̃is manifestiora fiant. Quod autẽ
genus interp̃tationis inscripturis scĩs
sequendũ sit. liber quẽ scripsi deopti.¬
mo. genere in terp̾tandi. & om̃s prefa.¬
cimcuile diuinoꝵ uoluminũ qua
ditioni nr̃ȩ p̃posuimus explicant.

Expanded text:
tuisse non creditur. ac per hoc utroque tuisse non creditur. ac per hoc utroque modo superflua erit interpretatio tua et hac lege post priores nullus loqui audebilicentiam non habebit. quin potius humanitatis tuae est, in quo ueniam tibi tribuis, indulgere et ceteris. ego enim non tantum uetera abolere conatus sum, quae linguae meae hominibus emendata de Graeco in Latinum transtuli, quam ea testimonia, quae a ludaeis praetermissa sunt uel corrupta. proferre in medium, ut scirent nostri, quid Hebraea ueritas contineret. si cui legere non placet, nemo compellit inuitum. bibat uinum uetus cum suauitate et nostra musta contemnat, quae in explanatione priorum edita sunt, ut, sicubi illa non intelleguntur, ex nostris manifestiora fiant. quod autem genus interpretationis in scripturis sanctis sequendum sit, liber, quem scripsi de optimo genere interpretandi, et omnes praefatiunculae diuinorum uoluminum, quas editioni nostrae praeposuimus, explicant
Abbreviated transcription (Latin):
sunt aut manifesta. Si obscura tu
quoniodo post ros ausus es differere
quod illi explanare non potiterunt :
Si manifesta. suꝑfluum ẽ. te uoluisse
disferere quod illos latere ñ potuit.
maxime in explanatione psalmorum.
quos apud grecos in terp̃tati sunt mul¬
tis uoluminib primꝰ origenis scđs
eufebius crsarrensis. ternus theodorus
rradeotes. quartus asterius scythopolita
quintus apollinaris laodicenus. sextus
didimus abexandrinus. Feruntur &
diuersoꝵ in paucos psalmos opuscula.
sed nc̃ de integro psalmoꝵ corpore dici.¬
mus. Apud lannos autẽ hilarius
pietauiensis & xusebius uercellensis
ep̃i origenẽ & eusebium transtulerunt.
quoꝵ priorẽ ꝙ ñr ambrosius inqͥb dã
secutus ẽ. Respondeat mͥ prudentia
tua. quare post tantos & tales in terpre.¬
tes. in explanatione psalmoꝵ diuersa
senseris. Sienĩ obscuri st̃ psalmi.
te quoq ineis falli potuisse credendũ
est. Si manifesti. illos ineis falli po.¬

Expanded text:
sunt aut manifesta. si obscura, sunt aut manifesta. si obscura, quo modo tu post eos ausus es disserere, quod illi explanare non potuerunt? si manifesta, superfluum est te uoluisse disserere, quod illos latere 11011 potuit maxime in explanatione psalmorum, quos apud Graecos interpretati sunt multis uoluminibus primus Origenes. secundus Eusebius Caesariensis, tertius Theodorus Heracleotes, quartus Asterius Scythopolita, quintus Apollinaris Laodicenus. sextus Didymus Alexandrinus. feruntur et diuersorum in paucos psalmos opuscula, sed nunc de integro psalmorum corpore dicimus. apud Latinos autem Hilarius Pictauensis et Eusebius Vercellensis episcopus Origenem et Eusebium transtulerunt, quorum priorem et noster Ambrosius in quibusdam secutus est. respondeat mihi prudentia tua, quare post tantos et tales interpretes in explanatione psalmorum diuersa senseris. si enim obscuri sunt psalmi, te quoque in eis falli potuisse credendum est, si manifesti, illos in eis falli po
Abbreviated transcription (Latin):
gi ne emendatos. siue corruptos per
obelos & astericos. & xp̃iani hominis
interp̃tatiunculã non sequaris. pre¬
ferum cũ ea quȩ addita sunt ex
hominis iudei atq blasphemi post
passionẽ xp̃i editione transtulerit.
Uis amator esse uerus septuaginta
in terpretũ : Non legas ea quȩ sub
asteriscis sunt immorade de uolumi.¬
nibus ut te ueterum fautorẽ ꝓbes.
Quid si fereris. om̃s arccłarũ biblio.¬
thecas condẽnare cogeris. Uix enim
imus aut alter inuenirtur liber. qui
ista non habrat. Porro quod dicis
non debuisse me interp̃tari post
urteres. & nouo uteris syllogismo. aut
obscura fuerint quȩ interpretati sunt
septuaginta aut manifesta. Si obscura
te quoq in eis falli potuisse eredendũ ẽ.
si manifesta illos inris falli non potuisse
ꝑspicuum ẽ. tuo tibi sermone respon¬
dro. Om̃s ueteres tractores qui nos
indũo p̾cessert̃ & qui scripturas scãs
in terp̃tati sunt. aut obscura in terp̃tati

Expanded text:
gene emendatos siue corruptos per gene emendatos siue corruptos per obelos et asteriscos et Christiani hominis interpretatiunculam non sequaris, praesertim cum ea, quae addita sunt, ex hominis Iudaei atque blasphemi post passionem Christi editione transtulerit. uis amator esse uerus septuaginta interpretum, non legas ea, quae sub asteriscis sunt, immo rade de uoluminibus, ut ueterum te fautorem probes. quod si feceris, omnes ecclesiarum bibliothecas condemnare cogeris. uix enim unus aut alter inuenietur liber, qui ista non habeat. Porro quod dicis non debuisse me interpretari post ueteres et nouo uteris syllogismo: Aut obscura fuerunt, quae interpretati sunt septuaginta, aut manifesta; si obscura, te quoque in eis falli potuisse credendum est, si manifesta, illos in eis falli non potuisse perspicuum est, tuo tibi sermone respondeo. omnes ueteres tractatores, qui nos in domino praecesserunt et qui scripturas sanctas interpretati sunt, aut obscura interpretati
Abbreviated transcription (Latin):
das. Adnos enim tanti maris ato
terrarum ate diuisos spatus uix uocis
tuȩ somis ꝑuenit. & si forsitan litte.¬
ras scripseris. ante eas italia ac roma
suscipiae. quam ad me cui mittende
epłis cur mea prior inlibris canonicis
interp̾tatio astericos habrat & uirgu¬
las p̾notatas & postea aliam translatio¬
nem absq his signis ediderim. paee
tua dixerim. uideris mihi non intelli.
quod quesisti. Illa rnim in terp̾tatio
septuaginta in terp̾tũ ẽ. & ubicumq
uirgulȩ idest obeli sunt significatur
quod septuaginta plus dixerint quã
habrtur in hebreo. Ubi autem asterici
id est stelbȩ p̃lucentes. extheodononis
editione ab origine additũ est. Eit
ibi greca transtulimus. hic de ipso
hebraico quod intellegebamur ex¬
pressimus. sensuũ potius urritatem
quã uerboꝵ interdum ordinẽ conser¬
uantes. Et miror quomodo sep¬
ruaginta in terp̃tũ libros begas non
pueros ut abris editi sunt sed abori¬

Expanded text:
das. ad nos enim tantis maris atque das. ad nos enim tantis maris atque terrarum a te diuisos spatiis uix uocis tuae sonus peruenit et, si forsitan litteras scripseris, ante eas Italia ac Roma suscipiet, quam ad me, cui mittendae s quaeris epistulis, cur mea prior in libris canonicis interpretatio asteriscos habeat et uirgulas praenotatas et postea aliam translationem absque his signis ediderim, pace tua dixerim, uideris mihi non intellegere, quod quaesisti. illa enim interpretatio septuaginta interpretum est et, ubicumque uirgulae, id est obeli sunt, significatur, quod septuaginta plus dixerint, quam habetur in Hebraeo, ubi autem asterisci, id est stellae praelucentes, ex Theodotionis editione ab Origene additum est; et ibi Graeca transtulimus, hic de ipso Hebraico, quod intellegebamus, expressimus sensuum potius ueritatem quam uerborum interdum ordinem conseruantes. et miror, quo modo septuaginta interpretum libros legas non puros, ut ab eis editi sunt, sed ab Ori
Abbreviated transcription (Latin):
Et sicut ñ fuit uere gentilis. sic nec
uere iudxus erat. In eo autẽ imita.¬
tor gentilium ẽ. quia p̃puuũ recȩ.¬
pit infide xp̃i. & indifferenter per.¬
mitat uesci cibis quos dãpnant udȩi.
non cultũ ut tu putas idoloꝵ. In xp̃o
enĩ ih̃u nec circũcisio ẽ. aliquid nec
p̃putium. sed obseruatio mandatoꝵ
dĩ. Queso iguur & te iterum atque
iterũ dep̃cor ut ignoscas disputatiu¬
cule nreȩ. & quod modum meum
egressus sum tibi imputes qui corgisti
ut rescriberem. & mihi cũ stesichoro
oculos abstulisti & ineo nre putes
magistrũ eẽ. mendatii. quo sequor
xpm̃ dicentẽ. ego fũ uia & uita &
ueritas. Nec potest freri ut ueritatis
cultor mendatio eolla submittam.
N equr mihi imperitoꝵ plebieulam
concites qui te uenerantur ut ep̃m.
honore suscipiunt. Me autẽ aetatis
ultimȩ & pene deerepitũ ac monasteris
& ruris secreta sectantẽ paruipendint.
& queras tibi quos docras siur reprehen.¬

Expanded text:
et sicut non fuit uere gentilis, sic nec et sicut non fuit uere gentilis, sic nec uere Iudaeus erat. in eo autem imitator gentilium est. quia praeputium recipit in fide Christi et indifferenter permittit uesci cibis, quos damnant Iudaei. non cultu, ut tu putas, idolorum; in Christo enim Iesu nec circumcisio est aliquid nec praeputium sed obseruatio mandatorum dei.. Quaeso igitur et te iterum atque iterum deprecor, ut ignoscas disputatiunculae meae et, quod modum meum egressus sum, tibi inputes, qui coegisti, ut rescriberem, et mihi cum Stesichoro oculos abstulisti. nec me putes magistrum esse mendacii, qui sequor Christum dicentem: Ego sum uia et uita et ueritas, nec potest fieri, ut ueritatis cultor mendacio colla submittam, neque mihi inperitorum plebeculam concites, qui te uenerantur ut episcohonore suscipiunt, me autem aetatis ultimae et paene decrepitum ac monasterii et ruris secreta sectantem parui pendunt, et quaeras tibi, quos doceas siue reprehen
Abbreviated transcription (Latin):
tari uolurerit petrũ mentientẽ ut qđ
erat metu iudeoꝵ dissimularte. sed
tota libertate iudeum esse dicerix.
N oua clementia apłi. dũ iudeos xp̃ia.¬
nos uult facere. ipse iudeus factus ẽ.
Non enĩ poterat luxuriosos ad fragili.¬
tatẽ redueere. nisi se luxuriosũ ꝓbass&.
&e misericorditer ut ipse dicis subire.
enim miselli & mifericorditer deplo.¬
randi. qui contentione sua & amore
Neo multũ inter est inter mẽa ce tuã
sententiam. quia ego dico & petrum
& paulum ti more fidelium iudeoꝵ
leiis exercuisse. immo simulasse
mandata. tu autẽ asseris hoc eos fecis.¬
se ebementer. ñ mentrentis astu. sed
cõpatrentes affectu. dum modo illud
constoe uel nretu uel miscđłia ros
simulasse eẽ. quod ñ erant. Illud
autt̃ argumentũ quo aduersum nos
uteris. quod & gentib debuerit genti¬
lis freri si iudeis uideus factus est.
magis ꝓ nobis facit. Sicut mĩ ñ fuit
uere iudeis. fic nec uere gentilis erat.

Expanded text:
tari uoluerit Petrum mentientem, ut, quod tari uoluerit Petrum mentientem, ut, quod erat, metu Iudaeorum dissimularet, sed tota libertate Iudaeum esse se diceret. nouam clementiam apostoli! dum Iudaeos Christianos uult facere, ipse Iudaeus factus est. non enim poterat luxuriosos ad frugalitatem reducere, nisi se luxuriosum probasset, et misericorditer, ut ipse dicis, subuenienim miselli et misericorditer deplorandi, qui contentione sua et amore nec multum interest inter meam et tuam sententiam, quia ego dico et Petrum et Paulum timore fidelium Iudaeorum legis exercuisse, immo simulasse mandata, tu autem adseris hoc eos fecisse clementer \'non mentientis astu sed compatientis affectu\', dum modo illud constet uel metu uel misericordia eos simulasse se esse, quod non erant. illud autem argumentum, quo aduersum nos uteris, quod et gentilibus debuerit gentilis fieri, si ludaeis Iudaeus factus est, magis pro nobis facit. sicut enim non fuit uere Iudaeus. sic nec uere gentilis erat,
Abbreviated transcription (Latin):
intelligis esse quod dicis. rur sum illud
suꝑfluis uerbis temperare conaris.¬
sine ulla salutis necessitate sicut iudȩi
celebrandas putabant. aut fallaci simu.¬
latione quod inpetro rep̾henderat.
Petrus ignur simulauit legis custodiã
iste autẽ rep̾hensor petri audaciter
obseruauit legitima. Sequinir enĩ
inxpła tua. Nam si ꝑpterea illa saera.¬
menta cebebrauit quia simulauit se
iudȩũ ut illos lucrifacar&e. cur ñ & iam
sacrificauit cum gentib. quia &e his
qui sine bege erant tamquam sine
lege factus ẽ. ut eos quoq lucrifacer&.
nisi quia & illud fecit innatura iudȩ¬
us : Et hoc totũ dixit ñ ut paulus
se finger& esse quod non erat. sed ut
misericorditer ita subueniendũ esse
fentiro. ac si ipse ureo errore laborar&e.
non scilicoe nrentientis astu. sed cõpati.¬
entis affectu. Bene defendis paulum.¬
Non quod simulauerit errorẽ iudeoꝵ.
sed uere firerit inerrore. Neqre imi.¬

Expanded text:
intellegis esse, quod dicis, rursum illud intellegis esse, quod dicis, rursum illud susine ulla salutis necessitate, sicut Iudaei celebrandas putabant, aut fallaci simulatione, quod in Petro reprehenderat. Petrus igitur simulauit legis custodiam, iste autem reprehensor Petri audacter obseruauit legitima. sequitur enim in epistula tua: nam si propterea illa sacramenta celebrauit, qu\'ia simulauit se Iudaeum, ut illos lucrifaceret, cur non etiam sacrificauit cum gentibus, quia et his, qui sine lege erant, tamquam sine lege factus est, ut eos quoque lucrifaceret, nisi quia et illud fecit ut natura Iudaeus et hoc totum dixit, non ut fallaciter se fingeret esse; quod non erat, sed ut misericorditer ita subueniendum esse sentiret, ac si ipse in eo errore laboraret, non scilicet mentientis astu sed conpatientis affectu? bene defendis Paulum,quod non simulauerit errorem Iudaeorum, sed uere fuerit in errore neque imi
Abbreviated transcription (Latin):
obseruanda sunt. utique salutẽ affert̃.
Maxime. quȩ seruata martyres faci.¬
unt. Non enĩ obseruarentur. nisi
afferent salutẽ. Neq eñi indifferen¬
tia sunt inter bonũ & malũ. sicut
phylosophy disputant. Bonum est
continentia. malũ luxuria. Inter
utrumq in differens. anbulare. dige¬
rere aluei stercora. capitis naribus pur.¬
gamenta ꝓieere. sputa reumatis iace.¬
re. hoc nec bonũ iec malũ ẽ. sie enim
feceris siue ñ feceris. nee iustitiam
habebis. nec iniustitiam. Obseruare
autẽ legis certaminas. ñ potest esse
indifferens. sed aut malum ẽ. aut bo.¬
nũ ẽ. Tu dicis bonũ. ego assere malum.
Et malum non solũ his qui exgentib
sed & his qui exiudaico populo credide.¬
runt. In hoc nisi fallor loco dum aliud
uitas in aliud deuolueris. Dum enĩ
nretuis porphyriũ blasphemantẽ. in he¬
bionis incurris laqueos. his qui ere.¬
dunt ex iudȩis obseruandam legem
esse deceriens. Et quia periculosũ

Expanded text:
obseruanda sunt, utique salutem adferunt, obseruanda sunt, utique salutem adferunt, maxime quae seruata martyres faciunt. non enim obseruarentur, nisi adferrent salutem. neque enim indifferentia sunt inter bonum et malum, sicut philosophi disputant: bonum est continentia, malum luxuria, inter utrumque indifferens ambulare, digerere alui stercora, capitis naribus purgamenta proicere, sputa rheumatis iacere; hoc nec bonum nec malum est; siue enim feceris siue non feceris, nec iustitiam habebis nec iniustitiam. obseruare autem legis caeremonias non potest esse indifferens, sed aut malum est aut bonum est. tu dicis bonum, ego adsero malum et malum non solum his, qui ex gentibus, sed et his, qui ex Iudaico populo crediderunt. in hoc, nisi fallor, loco dum aliud uitas, ad aliud deuolueris. dum enim metuis Porphyrium blasphemantem, in Hebionis incurris laqueos his, qui credunt ex Iudaeis, obseruandam legem esse decernens. et quia periculosum
Abbreviated transcription (Latin):
stituere. iustitiꝵ dĩ non subieeti. De mn¬
de quod post passionẽ & resurrectionẽ
xp̃i dato ac manifesto sacraniento
grãe. scđm ordinẽ melchisedech.
Adhuc putabant urtera sacramenta
ñ ex consurtudine sollempnitatis. sed
ex necessitate salutis esse celebranda.
quȩ tamen si numꝗ fuissent necessa.¬
ria. in fructuosȩ atq in aniter pro eis
machabei martyres frerent. Postremo
illud quod p̾dicatores grãe xp̃ianos.
iudei tamquã hostes legis ꝑsequerent᷑.
hos atq eiꝰ modi errores & uitia dicit
se damnare. & stercora arbitratur ut
xp̃m lucrificara. Didicimus per te
qux apłs paulus mala reliquerit iudeoꝵ.
rursum te docente discamus quȩ bona
roꝵ tenuerit. obseruationes inquit
legis quas more patrio celebrabant
sicut ab ipso paulo celebratȩ sunt. sine
ulla salutis necessitate. Quid uelis
dicere sine ulla salutis necessitate.
Non satis intelligo. Sienĩ salutem ñ
afferunt cur obseruantur: Si autem

Expanded text:
stituere iustitiae dei non suntstituere iustitiae dei non suntpassionem et resurrectionem Christi dato ac manifestato sacramento gratiae secundum ordinem Melchisedech adhuc putabant uetera sacramenta non ex consuetudine sollemnitatis, sed ex necessitate salutis esse celebranda, quae tamen si numquam fuissent necessaria, infructuose atque inaniter pro eis Machabaei martyres fierent; postremo illud, quod praedicatores gratiae Christianos Iudaei tamquam hostes legis persequerentur. hos atque huius modi errores et uitia dicit se damna et stercora arbitratum, ut Christum lucrifaceret. Didicimus per te, quae apostolus Paulus mala reliquerit Iudaeorum; rursum te docente discamus, quae bona eorum tenuerit. obseruationes, inquies, legis, quas more patrio celebrabant, sicut ab ipso Paulo celebratae sunt sine ulla salutis necessitate. quid uelis dicere \'sine ulla salutis necessitate\', non satis intellego. si enim salutem non adferunt, cur obseruantur ? si autem
Abbreviated transcription (Latin):
urrũ ex̃. quod asferis. suscipe aliquẽ
iudeoꝵ qui factus xp̃ianus natũ sibi
filium circu̾eidat. qui obferuoe sabbata
qui abstineat se acibis quos ds̃ creauit
ad utendũ cũ gr̃arum actione. qui
quartadecima dre mensis primi agnũ
mactox aduesꝑam. Et cum hoc fe.¬
ceris immo non feceris. scio enĩ te
xp̃ianũ ce rem sacribegã ñ eẽ. facturũ.
uelis nolis tuam sententiam reꝓbabis.
& tc̃ disees opere difficilius esfe confir.¬
mare sua quã altena rephendere. Ac
ne forsitan tibi ñ erederemus immo non
intellegeremus quid diceres. frequenter
enim in longum fermo ꝓtractus caroe
intellegentia. & dum non fentitur ab
imperitis. munus reprehenditur:
Inculcas &e replicas. hoc ergo iudeoꝵ
paulus dimiferat quod malũ habebant.
Quod est malũ iudeoꝵ quod paulus
dimiserat: Otique illud quod sequi¬
tur. quod ignorantes inquit dĩ iusti¬
tiam & suam iustitiam uolentes con¬

Expanded text:
uerum esse, quod adseris, suscipe aliquem uerum esse, quod adseris, suscipe aliquem Iudaeorum, qui factus Christianus natum sibi filium circumcidat, qui obseruet sabbata, qui abstineat a cibis, quos deus creauit ad utendum cum gratiarum actione, qui quarta decima die mensis primi agnum mactet ad uesperam, et, cum hoc feceris, immo non feceris — scio enim te Christianum et rem sacrilegam non esse facturum -, uelis nolis tuam sententiam reprobabis et tunc disces opere difficilius esse confirmare sua quam aliena reprehendere. ac ne forsitan tibi non crederemus, immo non intellegeremus, quid diceres — frequenter enim in longum sermo protractus caret intellegentia et, dum non sentitur, ab inperitis minus reprehenditur —, inculcas et replicas: hoc ergo Iudaeorum Paulus dimiserat, quod malum habebant. quod est malum Iudaeorum, quod Paulus dimiserat ? utique illud, quod sequitur: quod \'ignorantes dei iustitiam et suam iustitiam uolentes con
Abbreviated transcription (Latin):
camini agrã excidistis. Et infra. Si
sp̃ũ ducimini. iam ñ estis sub bege.
Ex quo apparte qui sub lege est non
dispensatiue ut nr̃i uoluere maiores.
non habere. Qualia sint autẽ p̃cepta
legalia. dõ docente discamus. Ego in.¬
quit dedi eis p̾cepta non bona. &
iustificationes in quib ñ uiuant in eis.
Harc dicimꝰ ñ quo legẽ iuxta manicheũ
& martionẽ destruamus. quã &e scãm
& spiritabem iuxta apłm nouimus.
sed quo postquã fides uenit & tẽpoꝵ
plenitudo. misit ds̃ filium suũ factum
ex mulrere factũ sub bege. ut eos qui
sub lege erant redimeroe. ut adoptio.
nr̃ filioꝵ reciperemus. & nequaquã
sub pedagogo sed subadulto & dño &
herede uiuamus. Sequitur in epła
tua. Non ideo petrũ emendauit qđ
paternas traditiones obseruarte. quod
si facere irello irec mrendaciter nec
in congrur facer&. Iterum dico. Ep̃s
es aecclesiarũ xp̃i magister. ut probes

Expanded text:
camini; a gratia excidistis, et infra: Si camini; a gratia excidistis, et infra: Si spiritu ducimini, iam non estis sub lege. ex quo apparet, qui sub lege est non dispensatiue, ut nostri uoluere maiores, spiritum non habere. qualia sint autem praecepta legalia, deo docente discamus: Ego, inquit, dedi eis praecepta non bona et iustificationes, in quibus 11 non uiuant in eis. haec dicimus, non quo legem iujta Manichaeum et Marcionem destruamus, quam et sanctam et spiritalem iuxta apostolum nouimus, sed quod, postquam fides uenit et temporum plenitudo, misit deus filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos, qui sub lege erant, redimeret, ut adoptionem filiorum reciperemus et nequaquam sub paedagogo, sed sub adulto et domino et herede uiuamus. Sequitur in epistula tua: non ideo Petrum emendauit, quod paternas traditiones obseruaret, quod si facere uellet, nec mendaciter nec incongrue faceret. iterum dico: episcopus es, ecclesiarum Christi magister; ut probes
Abbreviated transcription (Latin):
Pro legis gr̃ã quȩ p̾teriit. gram̃ euan¬
gelii accepimus ꝑmanentẽ. & pro
umbris & imaginib ueteris instrut¬
menti. ueritas per iħm xp̃m facta ẽ.
hieremias quoq ex ꝑsona dĩ uatici¬
natur. E ece dies uentunt dicit dñs.
& consũmabo domui isrł & domui
ruda testamentũ nouũ. nͦ scđm
testamentũ quod disposui patrib
eoꝵ in dir qua app̃hendi manũ roꝵ
ut eduerrẽ eos det̾ra rgypti. O bser.¬
ua quid dicat. quod ñ populo genti.
lium qui ante ñ recrperat testam̃tũ.
sed populo iudȩoꝵ eui legẽ dederat
ꝑ moysen testam̃tũ nouũ euangelu
reꝓmittat. ut nequaquã uiuant
in uetustate litterȩ. sed innouitate sp̃s.
Paulus autẽ suꝑ cuius nomine nunc
questio uentilatur erebras huiꝰcemodi
ponit fententias. equib breuitatis
studio pauea subnectam. Ecce ego
paulus dico uobis. qm̃ si circũcidami¬
ni xp̃s uobis nihil ꝓdest. Et iterũ.
Euacuati estis axp̃o. qui in lege iustifi¬

Expanded text:
pro legis gratia. quae praeteriit, gratiam euangelii accepimus permanentem et pro umbris et imaginibus ueteris instrumenti ueritas per Iesum Christum facta est. Hieremias quoque ei persona dei uaticinatur: Ecce dies ueniunt, dicit dominus, et consummabo domui Israhel et domui Iuda testamentum nouum non secundum testamentum. quod disposui patribus eorum in die. quando adprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti. obserua, quid dicat, quod non populo gentilium. cum quo ante non fecerat testamentum, sed populo Iudaeorum, cui legem dederat per Moysen, testamentum nouum euangelii repromittat, ut nequaquam uiuant in uetustate litterae sed in nouitate spiritus. Paulus autem, super cuius nomine nunc quaestio uentilatur, crebras huiusce modi ponit sententias, e quibus breuitatis studio pauca subnectam: Ecce ego Paulus dico uobis, quoniam, si circumcidamini, Christus uobis nihil prodest, et iterum: Euacuati estis a Christo, qui in lege iustifi
Abbreviated transcription (Latin):
uctitat uel quod aquib dam forsitan
creditur in sinistris armis dẽputes. quib
non minus quã dextris contra diabolũ
dimicatur : Uerũ tamen illum malue¬
rim aliquomodo mitiorẽ: quã te isto
modo armatiorẽ. hoc magnũ & triste
miraculũ ẽ. ex amicituis talib adhas
inimicitias ꝑuenisse. Tetũ erit &
multo mauis ex inimicitus talibus ad
pristinam concordiam reuertisse.

Expanded text:
iactitat uel quod a quibusdam forsitan iactitat uel quod a quibusdam forsitan creditur, in sinistris armis deputes, quibus non minus quam dextris contra diabolum dimicatur? uerum tamen illum maluerim aliquo modo mitiorem quam te isto modo armatiorem. hoc magnum et triste miraculum est ex amicitiis talibus ad has inimicitias peruenisse. laetum erit et multo maius ei inimicitiis talibus ad pristinam concordiam reuertisse.
Abbreviated transcription (Latin):
faciat necesse ẽ. dolorẽ. quantũ manens
feeerat gaudium. Cerũtamen ex ami.¬
co in timo factus inimicus. quaerat
sibi potius quod fingat astutus. non
inueniat quod ꝓdat iratus. Hoc autem
unusquisq facibe assequitur. non occul.¬
tando quod fecerit. fed non faciendo qđ
occultari uelit. Quod miscłia dĩ bonis
pusq concedit. ut inter inimicos quos¬
lib&e futuros liberi securiq uersentur.
alrena peccata sibi cõmissa non ꝓdant.
quȩ proditi meant ipsi nulla cõmittant.
Qum enĩ falsũ quiddam mabedico
fingitur aut omnino ñ creditur. aut
certe integra salute sola fama uexatur.
Quod autẽ malũ perpetratur. hostis ẽ.
inimus & iã si nullius intimi loquatitate
aut lite uulgenir. Qua ꝑpt̾ quis pruden¬
tium non uideat &ĩa tu quã tolberabilit̃
feras amicissimi quondã & familiaris.¬
simi. in credibiles nunc inimicitias conso.¬
lante conscientia & qur̃admodũ uel qđ

Expanded text:
faciat necesse est dolorem, quantum manens faciat necesse est dolorem, quantum manens fecerat gaudium. uerum tamen ex amico intimo factus inimicus quaerat sibi potius, quod fingat astutus, non M inueniat, quod prodat iratus. hoc autem unusquisque facile adsequitur non occultando, quod fecerit, sed non faciendo, quod occultari uelit. quod misericordia dei bonis piisque concedit, ut inter inimicos quoslibet futuros liberi securique uersentur, aliena peccata sibi commissa non prodant, quae prodi timeant, ipsi nulla committant. cum enim falsum quid a maledico fingitur, aut omnino non creditur aut certe integra salute sola fama uexatur. quod autem malum perpetratur, hostis est intimus, etiam si nullius intimi loquacitate aut lite uulgetur. quapropter quis prudentium non uideat, etiam tu quam tolerabiliter feras amicissimi quondam et familiarissimi incredibiles nunc inimicitias consolante conscientia et quem ad modum, uel quod
Abbreviated transcription (Latin):
tũ sensero. nihil aliud quã ueniam de¬
precabor. Nec omnino arbitror te sue.¬
eensere potuisse. nisi aut hoc dicerẽ qđ
non debui aut non sic dicerẽ ut debui:
quia nec miror minus nos seire inuicẽ.
quam scimur a coniunctissimis & fami.¬
liarissimis nr̃is. inquoꝵ ego caritatem
fateor facile me totũ ꝓicio presertim
fatigatũ scandalis scłi. & inta sine ulla
sollicitudine requieseo. Deum quippe
illic eẽ sentio. inque̾ me securus ꝓicio.
& in quo fecurus requresco: irec in hac
mea securitate erastinũ illud humanȩ
fragilitatis incertũ de quo superius ge-¬
mui omnino formido. Ctum eium
hominẽ xp̃iana caritate flagrantem
ea quȩ mihi fidelẽ amicũ factum esse
sentio quicquid ei consilioꝵ meorum
cogitationũq cõmitro. non homini
cõmitto. sed illi in quo man&e ut talissit.
Ds̃ enĩ caritas ẽ. & qui manoe in carita.¬
te. indõ man&. quẽ si deseruerit. tantũ

Expanded text:
tum sensero, nihil aliud quam ueniam detum sensero, nihil aliud quam ueniam deprecabor. Nec omnino arbitror te suscensere potuisse, nisi aut hoc dicerem, quod non debui, aut non sic dicerem, ut debui, quia nec miror minus nos scire inuicem, quam scimur a coniunctissimis et familiarissimis nostris. in quorum ego caritatem, fateor, facile me totum proicio praesertim fatigatum scandalis saeculi et in ea.sine ulla sollicitudine requiesco. deum quippe illic esse sentio, in quem me securus proicio et in quo securus requiesco. nec in hac mea securitate crastinum illud humanae fragilitatis incertum, de quo superius gemui, omnino formido. cum enim hominem Christiana caritate flagrantem eaque mihi fidelem amicum factum esse sentio, quicquid ei consiliorum meorum cogitationumque committo, non homini committo sed illi, in quo manet, ut talis sit; deus enim caritas est et, qui manet in caritate, in deo manet. quem si deseruerit, tantum
Abbreviated transcription (Latin):
autem non possum dicere quid michi
emendandũ uideatur inscriptis tuis nec
tu in meis nisi eũ suspitione inuidrȩ
ant lȩsione amicitiȩ. qurescamus abhis.
& nr̃ȩ tritȩ salutiq parcamus. Minus
certe ad sequatur illa quȩ inflat. dũ non
offendatur illa quȩ aedificat. Eigo me
longe ẽẽ. fentio ab illa ꝑfectione de qua
seripiũ ẽ. Siquis in uerbo non offeudit
hic ꝑfectꝰ ẽ. uir: sed plane indei miscdĩa
puto me posse facibe abste petere ueniam
siquid offendi quod mihi aperire debes.
ut cum te audiero lucreris fratrẽ tuiũ.
Neque enĩ quia hoc ꝑpt̾ longinquita.¬
tem terrarum ñ potes facere inter me
& te. ꝑpterea debes sinere errare nie.
prorsus quod ad ipsas res quas nosse
uolumus atun&. Et siquid ueri me
tenere uel scio urel credo urel puto in quo
tu aliter fentis. quantũ dat dñs. sine tua
iniuria conabor asferere. Quod auten
ꝑtinoe adoffensionẽ tuam cũ te indigna.¬

Expanded text:
autem non possum dicere, quid mihi autem non possum dicere, quid mihi emendandum uideatur in scriptis tuis nec tu in meis nisi cum suspicione inuidiae aut laesione amicitiae, quiescamus ab his et nostrae uitae salutique parcamus. minus certe adsequatur illa, quae inflat, dum non offendatur illa, quae aedificat. ego me longe esse sentio ab illa perfectione, de qua scriptum est: Si quis in uerbo non offendit, hic perfectus est uir. sed plane in dei misericordia puto me posse facile abs te petere ueniam, si quid offendi. quod mihi aperire debes, ut, cum te audiero, lucreris fratrem tuum. neque enim, quia hoc propter longinquitatem terrarum non potes facere inter me et te, propterea debes sinere errare me. prorsus quod ad ipsas res, quas nosse uolumus, adtinet, si quid ueri me tenere uel scio uel credo uel puto, in quo tu aliter sentis, quantum dat dominus, sine tua iniuria conabor adserere. quod autem pertinet ad offensionem tuam, cum te indigna
Abbreviated transcription (Latin):
quaniũ ualerẽ. rogarẽ quantũ amarem.
pro alterutro & ꝓaliis. ac maxinte infir.¬
mis pro quib xp̃s mortuus ẽ. qui uos tãꝗ
intheatro uitȩ huius cum magno sui
periculo spectant. ne de uobis ea conseriben.¬
do spargatis. quȩ qm̃ concordantes delere
non poteritis concordare nolitis. aut quȩ
concordes legere timeatis. ne iterũ liti¬
getis. Uerũ dico caritati tirȩ. nihil nre
magis quã hoc exemplũ tremuisse. cũ
quedam ad me in epistola tua legerem
tuȩ indignationis inditia. non tam illa
de entello & debour lasso ubi mihi hilarit᷑
iocari quã iracundȩ in mari uisus es. quã
illud quod feriote scripsisse satis apparoe.
unde supra locutus sũ plus fortasse qua
chebui. sed ñ plus quã timui. ubi agis te
ne forte bȩsus iuste expostulares. Rogo te
si fieri potest. ut inter nos queramus & dis.¬
seramus aliquid quo sure a maritudiire
discordiȩ corda nr̃a pascaniur. Fiat. Si

Expanded text:
quantum ualerem, rogarem, quantum amarem, quantum ualerem, rogarem, quantum amarem,  utrumque pro alterutro et pro aliis ac maxime infirmis, pro quibus Christus mortuus est, qui uos tamquam in theatro uitae huius cum magno sui periculo spectant, ne de uobis ea conscribendo spargatis, quae quoniam concordantes delere non poteritis, concordare nolitis aut quae concordes legere timeatis, ne iterum litigetis. Verum dico caritati tuae nihil me magis quam hoc exemplum tremuisse, cum quaedam ad me in epistula tua legerem tuae indignationis indicia, non tam illa de Entello et de boue lasso, ubi mihi hilariter iocari quam iracunde minari uisus es. quam illud, quod serio te scripsisse satis apparet, unde supra locutus sum plus fortasse, quam debui, sed non plus, quam timui, ubi aisti: Ne forte laesus iuste expostulares. rogo te, si fieri potest, ut inter nos quaeramus et disseramus aliquid, quo sine amaritudine discordiae corda nostra pascantur fiat. si
Abbreviated transcription (Latin):
ullomodo poss& quod ego docerem.
In his autẽ uerbis non iam tuis tantum
sed &iam meis. ubi. delector & reficior
& ipso quamuis prndente & ñ attingen.¬
te utriusq nr̃m desiderio non parua
exparte consolor. ubi rursus acerrimis
doloꝵ stimulis fodior. dum cogito inter
uos quib ds̃ hoc ipsũ quod uterque
nrm oprauit largum ꝓlixũq conces.¬
serat. ut coniunctissimi mella scritura.¬
rum scãrũ pariter laberetis tantȩ ama¬
ritudinis in repsisse pernitem. quando
non ubi non cui non homini formidan.¬
dam. cum eo tẽpore quo abiectis iam rx
uinebans simul inqua dñs humanis
pedib ambulans. pace mram inquit
do uobis. pacẽ neã relinquo uobis. uiris
artate maturis. & ineloquio dñi habitan.¬
tib uobis accedere potuit. Uere tẽp.¬
tano ẽ. uita humana super terram.
Heu mihi qui uos alicubi simul inuenire
non possum. forte ut mouror ut doleo.
ut timeo. prociderẽ ad pedes ur̃os flerem

Expanded text:
ullo modo posset, quod ego te docerem ! ullo modo posset, quod ego te docerem ! In his autem uerbis non iam tuis tantum, sed etiam meis ubi delector et reficior et ipso quamuis pendente et non adtingente utriusque nostrum desiderio non parua ex parte consolor, ibi rursus acerrimis doloris stimulis fodior, dum cogito inter uos, quibus deus hoc ipsum, quod uterque nostrum optauit, largum prolixumque concesserat, ut coniunctissimi et familiarissimi mella scripturarum sanctarum pariter lamberetis, tantae amaritudinis inrepsisse perniciem quando non, ubi non, cui non homini formidandam, cum eo tempore, quo abiectis iam saruiuebatis simul, in qua dominus humanis pedibus ambulans: pacem meam, inquit, d o uobis, pacem meam relinquo uobis, uiris aetate maturis et in eloquio domini habitantibus uobis accidere potuit. uere temptatio est uita humana super terram. ei mihi, qui uos alicubi simul inuenire non possum! forte, ut moueor. ut doleo, ut timeo, prociderem ad pedes uestros, flerem.
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ nonuis inposterũ: Nouit enĩ ut cũq
uix forte nc̃ qualis sit. qualis autem
postea futurus sit ignorat. hȩc porro
non tantũ screntia qualis quisq scit. uerũ
oꝵ iam p̃stnta qualis fupurus sit si est
in sc̃ĩs & bratis angelis. quomodo fuerit
diabolus bratus aliquando cum adhue
angeluis bonus ess&. & sciens futuram
iniquitatẽ suam & fempiternũ suppliciũ.
omnino non uideo. De quare si tamen
eam nosse opus ẽ. uellẽ audire quid sen¬
tias. Gide quid faciant terrȩ ac maria.
quȩ nos corporaliter diriniunt. sed hare
epistola mea quã legis ego effem. iam mͥ
diceres quod quȩfiui. Nunc uero quando
rescribis. quando mitus quando ꝑuenit
quando accipiam: Et tam̃ utinam
quandoq fiat quod tã cito fieri ñ posse
quã uolumus quanta possumus tollerantia
sustinemus. Vnde recurro ad illa uerba
epistolȩ tue dulcissima scĩq desiderii plenis.¬
sima. & ea facio uicissim mea. utinãm

Expanded text:
est notus in posterum? nouit enim utcumque est notus in posterum? nouit enim utcumque — uix forte —, nunc qualis sit; qualis autem postea sit futurus, ignorat. Haec porro non tantum scientia, qualis quisque sit, uerum etiam praescientia, qualis futurus sit, si est in sanctis et beatis angelis, quomodo fuerit diabolus beatus aliquando, cum adhuc angelus bonus esset, sciens futuram iniquitatem suam et sempiternum supplicium, omnino non uideo. ae qua re, si tamen eam nosse opus est, uellem audire, quid sentias. uide, quid faciant terrae ac maria, quae nos corporaliter dirimunt. si haec epistula mea, quam legis, ego essem, iam mihi diceres, quod quaesiui; nunc uero quando rescribes ? quando mittes ? quando perueniet ? quando accipiam ? et tamen utinam quandoque fiat, quod tam cito fieri non posse, quam uolumus, quanta possumus, tolerantia sustinemus! unde recurro ad illa uerba epistulae tuae dulcissima sanctique desiderii plenissima et ea facio uicissim mea: utinam m
Abbreviated transcription (Latin):
uinculo copulatas tantũ malum
exstrcisse discordiȩ. Et nu quidem
quantũ tibi modereris quantũq teneas
aculeos indignationis tue. ne reddas
maledictũ ꝓ mabedicto satis intuis lit¬
teris emin&e. Gerũtanen si eas ipsas
cũ begissem contabui dolore & obri¬
gui timore. quid deme illa facerte
quȩ inte seripsit si inmanus mras
forte uenissent: Oe mundo abscanda.¬
lis. Ecee fit ecce lepsus impletur
quod ueritas ait. qm̃ habundabit ini¬
quitas. refrigescoe caritas multorum.
Que sibi enĩ iam fila pectora tuto¬
ore fundantur. in cuius fensus tota se
proiciat secura dilectio: Quis deniq
amicus ñ formidetur quasi futurus
inmicus si potuit inter hieroni mũ
& rufinũ. hoc quod plangimus exoriri:
Omisera & miseranda conditio. õ infi¬
da inuoluntatib amicoꝵ screntia pre.¬
sentium. ubi nulla ẽ. p̃sentia futuroꝵ.
Sed qͥd hoc alteri de altero gerendũ
putẽ. quando ne ipse quidẽ sibi homo

Expanded text:
uinculo copulatas tantum malum uinculo copulatas tantum malum extitisse discordiae. et tu quidem quantum tibi modereris quantumque teneas aculeos indignationis tuae, ne reddas maledictum pro maledicto, satis in tuis litteris eminet. uerum tamen, si, eas ipsas cum legissem, contabui dolore et obrigui timore, quid de me illa facerent, quae in te scripsit, si in manus meas forte uenissent? uae mundo ab scandalis! ecce fit, ecce prorsus inpletur, quod ueritas ait: quoniam abundabit iniquitas, refrigescet caritas multorum. quae sibi enim iam fida pectora tuto refundantur? in cuius sensus tota se proiciat secura dilectio? quis denique amicus non formidetur quasi futurus inimicus, si potuit inter Hieronymum et Rufinum V hoc, quod plangimus, exoriri? o misera et miseranda condicio, 1 o infida in uoluntatibus amicorum scientia praesentium, ubi nulla I est praescientia futurorum! sed quid hoc alteri de altero gemendum W putem, quando ne ipse quidem sibi homo
Abbreviated transcription (Latin):
acceperat. nec ad te ꝑtulerit nec ad me
retulerit. Tante mͥ autẽ in litteris tuis
quȩ in manus nras irenire poturrunt
apparent litterȩ. ut nihil studioꝵ meoꝵ
mallem si possem. qua inherere lateri
tuo. Quod ego quia ñ sũ. aligur̾ nr̃oꝵ
in dño filioꝵ erudrendũ nobis ad te mit.¬
tere cogito. si & iã de hac re tua scripta
meruero Nam neq innre tantum
serentiȩ scripturarũ diuinarũ ẽ. aut
eẽ. iam poterit. quantũ in essoe ibi uideo.
Et siquid in hac re habro facultatis.
rit cñq impendo populo dĩ. uacare aut̃
studiosis diligentius quã populi audi¬
unt instruendis. ꝑpt̾ aeccbesiasticas
occupationes omnino non possum.
Nescio qua scripta mabedica suꝑ tuo
nomine ad africam ꝑuenisse nescimꝰ.
Accepimus tamen quod dignatus es
mittere. illis respondens maledictis.
quo ꝑlecto fateor multũ dolui. inter
tam caras familiaresq ꝑsonas cunctis
pene arcclesus notissimo amicitiae

Expanded text:
acceperat, nec ad te pertulit nec ad me acceperat, nec ad te pertulit nec ad me retulit. tantae mihi autem in litteris tuis, quae in manus nostras uenire potuerunt, apparent litterae, ut nihil studiorum meorum mallem, si possem, quam inhaerere lateri tuo. quod ego quia non possum, aliquem nostrorum in domino filiorum erudiendum nobis ad te mittere cogito; si etiam de hac re tua rescripta meruero. nam neque in me tantum scientiae scripturarum diuinarum est aut esse iam poterit, quantum inesse tibi uideo, et, si quid in hac re habeo facultatis, utcumque inpendo populo dei. uacare autem studiosis diligentius, quam populi audiunt, instruendis propter ecclesiasticas occupationes omnino non possum. Nescio qua scripta maledica super tuo nomine ad Africam peruenisse nescimus. accepimus tamen, quod dignatus es mittere illis respondens maledictis. quo perlecto, fateor, multum dolui inter tam caras familiaresque personas cunctis paene ecclesiis notissimo amicitiae