comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
mꝰ. Quãobr̃e pͥmo uiden¬
dũ ẽ: utrũ sc̃a scriptura
libri huiꝰ ab ex ordio ꝑtrae¬
tata. hinc nos dubitare ꝑ¬
mittat. Iunc recte fortasse
reqͥremꝰ: aut quȩ nã senten¬
cia pocius eligenda sit.
aut in rei huiꝰ incerto quẽ
modũ tenere debeamꝰ. Cer¬
te enĩ sexto dle fecit deus
hominẽ ad imaginẽ suam:
ubi etiã dictũ ẽ. masculũ
& feminã fecit eos. Quoꝵ il¬
lud suꝑius ubi imago dei
cõmemorata ẽ scd̾m animã.
hoc aũ ubi sexus differen¬
cia ẽ. scđm carnẽ accipie¬
bamꝰ. Et qm̃ tot ac tanta
testimonia q̃ ibi c̃sidata
atq tractata st̃. nos ñ sine¬
bant eodẽ ipso sexto die
etiã formatũ de limo ho¬
minẽ mulierẽq de latere
eiꝰ acciꝑe. s hoc postea fac¬
tũ eẽ. post illa pͥmitꝰ o ꝑa
dei inqbꝰ creauit omĩa simul
q̃siuimꝰ qͥd de hominis ani¬
ma crederemꝰ: discussisq
om̃ibꝰ disceptacionis nr̃ȩ
partibꝰ illud credibilius
uel tolerabilius dici uisũ ẽ.

Expanded text:
. Quamobrem primum videndum est, utrum sancta Scriptura libri hujus, ab ejus exordio pertractata, hinc nos dubitare permittat: tunc recte fortasse requiremus, aut quaenam sententia potius eligenda sit, aut in rei hujus incerto quem modum tenere debeamus. Certe enim sexto die fecit Deus hominem ad imaginem suam; ubi etiam dictum est, Masculum et feminam fecit eos . Quorum illud superius, ubi imago Dei commemorata est, secundum animam; hoc autem, ubi sexus differentia, secundum carnem accipiebamus . Et quoniam tot ac tanta testimonia, quae ibi considerata atque tractata sunt, nos non sinebant eodem ipsetiam formatum de limo hominem mulieremque de latere eius accipere, sed hoc postea factum esse post illa primitus opera dei, in quibus creauit omnia simul, quaesiuimus. quid de hominis anima crederemus, discussisque omnibus disceptationis nostrae partibus illud credibilius uel tolerabilius dici uisum est.
Abbreviated transcription (Latin):
cat. ñ uana gła turpit̃
iactat: ñ aurũ siue ar-¬
millȩ. atq om̃s huiꝰ secłi
false diuiciȩ inflãmant.
ñ rabies insaniȩ furoris
eragitat.ñ ȩquoꝵ cras¬
situdo amorq inuitat:
ñ pulcherrima species
feminarũ auidũ reddit.
ñ histrionũ miserabiliũ
uerba inrisũ exeitant.
ñ c̃tenciones huiꝰ secłi
ꝑturbant: ñ audacia ex¬
tollit. ñ gaudia huiꝰ secłi
delectant᷑: ñ iracundũ a¬
nimositas. ñ suspiciosũ ꝑ¬
uersitas. ñ uerbosũ uani

Expanded text:
vana gloria turpiter jactat, non aurum sive armillae atque omnes hujus saeculi falsae divitiae inflammant, non rabies insani furoris exagitat, non equorum crassitudo amorque invitat, non pulcherrima species feminarum avidum reddit, non histrionum miserabilium verba in risum excitant, non contentiones hujus saeculi perturbant, non audacia extollit, non gaudia hujus saeculi delectant, non iracundum animositas, non suspiciosum perversitas, non verbosum vani
Abbreviated transcription (Latin):
credere.& uolunt eã stel¬
lã e̾e̾ frigidã. q̃ uixta sũmũ
celũ cireuit: ut ex hoc a¬
gat᷑ a quarũ naturã nͣ iã
illic uaporali tenuitate:
s glaciali soliditate pen
eas minime dubitemꝰ. Ma¬
ior est qͥppe huiꝰ scripture
auctoritas : qĩa omnis
humani ingenii capaci¬
ꝑtas
Sed animaduersũ ẽ a qͥbꝰ dã.
qͦd nec ego dissimulandũ

Expanded text:
eam stellam esse frigidam, quae iuxta summum caelum circuit, ut ex hoc cogantur aquarum naturam iam non illic uaporali tenuitate, sed glaciali soliditate pendeas minime dubitemus; maior est quippe scripturae huius auctoritas quam omnis humani ingenii capacitas. Sed animaduersum est a quibusdam, quod nec ego dissimulandu
Abbreviated transcription (Latin):
ciatur: si ut dicunt cęli
singulȩ c̃uersiones dies
singłos explicant. calorẽ
maiorẽ debuit cȩlo conci¬
taciore conciꝑe. Nimirũ gͦ
eã frigidã facit aquarum
suꝑ cȩlũ ẽstitutarũ illa
uicinitas: quã nolunt ere¬
dere qͥ hec q̃ breuit dixi
qe motu cȩli & sẏderũ dis¬
putant. Nis qͥdã nr̃i conec

Expanded text:
tiatur — sic, ut dicunt. caeli singulae conuersiones dies singulos explicant —, calorem maiorem debuit caelo concitatiore concipere. nimirum ergo eam frigidam facit aquarum super caelum constitutarum illa uicinitas, quam nolunt credere, qui haec, quae breuiter dixi, de motu caeli et siderum disputant. his quidam nostri coniec
Abbreviated transcription (Latin):
aũ etiã atq etiã conside¬
ranti dici ñ potest quantũ
placeat illa sentencia ñ
fuisse illã arborẽ cibo no¬
xiã. neq eniͣ qͥ fecerat om¬
nia bona ualde. in parady¬
so institueret aliqͥo mali:
s malũ fuisse homini
transgressionẽ precepti.
Oportebat aũ ut homo
sub dño deo positꝰ alicunde
ꝓhiberet᷑: ut ei ꝓmeren¬
di dñm suũ uirtus ẽe̾t ip¬
sa obȩdiencia: quã possũ
uerissime dicere solã esse
uirtutẽ om̃i creaturȩ ra¬
cionali agenti sub dei po¬
testate. pͥmũq ee̾ &. ma¬
ximũ uiciũ tumoris ad
ruinã. sua potestate uelle
minũ habere cogitaret atq
sentiret: nͥ ei aliqͥd iubere¬
t᷑. Arbor itaq illa nͣ erat
mala. s appellata ẽ scien¬
cie dinoscendi bonũ .& ma¬
lũ. qͥa si post ꝓhibicionẽ
ex illa homo ederet. in illa
erat futura pͣcepti trans¬
gressio: in qua homo ꝑex
ꝑimentũ pene disceret.
bonũ .ẜ. inobȩdienciȩ ma¬
lũ. Proinde q hoc ñ infigu

Expanded text:
t, etiam atque etiam consideranti dici non potest quantum placeat illa sententia, non fuisse illam arborem cibo noxiam. Neque enim qui fecerat omnia bona valde, in paradiso instituerat aliquid mali, sed malum fuisse homini transgressionem praecepti. Oportebat autem ut homo sub Domino Deo positus aliunde prohiberetur, ut ei promerendi Dominum suum virtus esset ipsa obedientia, quam possum verissime dicere solam esse virtutem omni creaturae rationabili agenti sub Dei potestate; primumque esse et maximum vitium tumoris ad ruinam, sua potestate velle minum habere cogitaret atque sentiret, nisi ei aliquid juberetur. Arbor itaque illa non erat mala, sed appellata est scientiae dinoscendi bonum et malum, quia si post prohibitionem ex illa homo ederet, in illa erat praecepti futura transgressio, in qua homo per experimentum poenae disceret bonum et inoboedientiae malum. pr
Abbreviated transcription (Latin):
qualis etiã in sermone al¬
legorieo ponit᷑ ᷑ Similia
qͥ ipe st̃ illa uisa talibꝰ
dictis: ac sic errant c̃stitu¬
entes in corde suo si mula¬
cra uanȩ opinionis. nec
in telligentes ita sc̃os de
suis uisis talibꝰ iudicasse.
qualit̃ iudicarent si talia
diuinitꝰ infiguris dicta
legerent uel audirent.
sic̃ sept̾e spice & septẽ bo¬
ues. septẽ anni st̾: sie̾ lin¬
teũ quatuor. lineis alliga¬
tũ. uelut discus plenꝰ ua¬
riis animalibꝰ. orbis t̃rarũ
ẽ cũ om̃ib gentibꝰ. sicut
omĩa cetera : & multo ma¬
gis q̃ de rebꝰ in corporeis.

Expanded text:
qualis etiam in sermone alqualis etiam in sermone allegorico ponitur. similia quippe sunt illa uisa talibus dictis. ac sic errant, constituentes in corde suo simulacra uanae opinionis nec intellegentes ita sanctos de suis uisis talibus iudicasse, qualiter iudicarent, si talia diuinitus in figuris dicta legerent uel audirent: sicut septem spicae et septem boues septem anni sunt, sicut linteum quattuor lineis alligatum uelut discus plenus uariis animalibus orbis terrarum est cum omnibus gentibus, sic omnia cetera et multo magis, quae
Abbreviated transcription (Latin):
si anima se ipsã uidet in
sompnis. cũ iacentibꝰ uno
loco mẽbris corꝑissur ip¬
sa ꝑ uarias imagines eua
in somnisaerii coloris
& lucidi: nͥ forte ut cȩtera
q̃ similit᷑ falso uidet.:
Na & hoc potest uidere.
s absit ut eã tale̾ eũ eui¬
gilauerit credat. Alioqͥn
quando se alit᷑ uiderit
qͦd magis crebrũ ẽ: aut mu¬
tata erit qnima eiꝰ aut
nec tẽ animȩ uidet᷑ sub¬
stanc ia: s imago corpo¬
ris in corporea. q̃ miro
mͦ siẽ in cogitacione for¬
mat᷑. Qͥs enĩ ethiops ñ
pene sẽꝑ nigrũ se uidit
in somnis: aut si in alio
colore se uidit. ñ magis
miratꝰ ẽ. si fuit cũ illo
memoria: Aerio tamen
colore ac lucido nescio u¬
trũ se umquã uidisset: si
nũꝙͣ. istũ legisset uel au¬
disset. Qͥd qͦd dicunt. ho¬
mines talib uisis. & de
scripturis nobis uolunt
prȩscribere tale aliqͥd ee̾
ñ animã s ipsũ d̾m qͣ¬
lis figuralit scõꝵ. sꝑiti¬
b demonstratus ẽst

Expanded text:
si anima seipsam si anima seipsam somnis, cum iacentibus utique uno loco membris corporis sui ipsa per uarias imagines euagdit aliquando in somnis aerii coloris et lucidi, nisi forte ut cetera, quae similiter falso uidet? nam et hoc potest uidere. sed absit, ut eam talem, cum euigilauerit, credat; alioquin quando se aliter uiderit, quod magis crebrum est, aut mutata erit anima eius, aut nec tunc animae uidetur substantia, sed imago corporis incorporea, quae miro modo sicut in cogitatione formatur. quis enim Aethiops non paene semper nigrum se uidit in somnis aut, si in alio colore se uidit, non magis miratus est, si fuit cum illo memoria? aerio tamen colore ac lucido nescio utrum se umquam uidisset, si numquam istum legisset uel audisset. Quid? quod ducuntur homines talibus uisis et de scripturis nobis uolunt praescribere tale aliquid esse non animam, sed ipsum deum, qualis figuraliter sanctorum spiritibus demonstratus est,
Abbreviated transcription (Latin):
uerius dicere potuit:
quã id qͦd ait qͦdã loco.
omne corporale passibi¬
le ẽ: Debuit gͦ mutare
sentenciã: qua paulo
suꝑius dixerat. etiã deũ
corpꝰ ẽẽ. Neq enĩ arbi¬
tror eũ ita desipuisse.
ut etiã dei naturã pas
incarne tantũ. neq in
carne & anima. s in ipso
uerbo ꝑ qͦd facta st̾ omĩa.
passibilis & cõmutabilis
ẽe credat᷑: qͦd absit a cor¬
de xꝑiano. Itẽ cũ animȩ
etiã colorẽ daret aeriũ
ac lucidũ: uentũ ẽ ad
sensus qͥbꝰ eã menbrati
quasi corpꝰ instruere
conatꝰ ẽ: & ait. Hic erit¬
homo interior. alius exte¬
rior. dupplicit᷑ unꝰ habens
.ẜ ille ocłos & aures suas
dere debuerat: habens&.
cȩteros artꝰ ꝑ qͦs & in cogi¬
tac ionibꝰ utit᷑ . & in somnis
ocłis debuit audire & ui¬
dere d̾m popłs: qͥbꝰ anima
in somnis fungitur: eũ
si ipsũ tͣtullianuͣ qͥsquã
uide ret in somnis. nũꝗͣ
se diceret ab eo uisũ & cũ
eo loquutũ. quẽ uicissim
ipse ñ uidisset. Postremo

Expanded text:
uerius dicere potuit quam id, quod ait quodam loco: omne corporale passibile est? debuit ergo mutare sententiam, qua paulo superius dixerat etiam deum corpus esse. neque enim arbitror eum ita desipuisse, ut etiam dei naturam passin carne tantum neque in carne et anima, sed in ipso uerbo, per quod facta sunt omnia, passibilis et commutabilis esse credatur: quod absit a corde christiano. item cum animae etiam colorem daret aerium ac lucidum, uentum est ad sensus, quibus eam membratim quasi corpus instruere conatus est homo interior, alius exterior, dupliciter unus, habens et ille oculos et aures suas, dere debuerat; habens et caeteros artus, per quos et in cogitationibus utitur, et in somnis oculis debuit audire et videre Deum populus, quibus anima in somnis fungitur: cum si ipsum Tertullianum quisquam videret in somnis, nunquam se diceret ab eo visum, et cum eo locutum, quem vicissim ipse non vidisset. Postremo,
Abbreviated transcription (Latin):
quã ñ fecisse intelligeret᷑.
Nisi aũ diceret᷑ reqͥeuisse a
factis. ñ eis egere q̃ fecit
minꝰ cõmendaret᷑. Quo itaq
die hoc cõmendari oportu¬
isse nͥ septimo intelligit. qͥs¬
qͥs senarii numeri ꝑfectio¬
nẽ de qua supra locut su¬
mꝰ ꝑfectioni creaturȩ con-¬
gruent̃ adhibitã recolit:
Si enĩ senario numero ꝑ¬
ficienda fuerat creatura
sicuti ꝑfecta ẽ. eaq reqͥes
dei nobis erat cõmendan¬
da. qua demonstraret᷑ nec
ꝑfectis beatificari creatu¬
ris: ꝓculdubio dieserat in
hac cõmendacione sc̃ĩficandꝰ
qͥ seqͥt᷑ sextũ. qͦ erigeremͣ
adhanc reqͥem concupiscendã¬
ut &. nos in illo reqͥescamꝰ. Neq

Expanded text:
quam non fecisse intellegeretur: quam non fecisse intellegeretur: nisi autem diceretur requieuisse a factis, non eis egere, quae fecit, minus commendaretur. Quo itaque die hoc commendari oportuisse nisi septimo? intellegit quisquis senarii numeri perfectionem, de qua supra locuti sumus. perfectioni creaturae congruenter adhibitam recolit. si enim senario numero perficienda fuerat creatura, sicuti perfecta est, eaque requies dei nobis erat commendanda, qua demonstraretur nec perfectis beatificari creaturis, procul dubio dies erat in hac commendatione sanctificandus, qui sequitur sextum, quo erigeremur ad hanc requiem concupiscendaut et no
Abbreviated transcription (Latin):
gͥ dei recte intelligentib
ea ẽ: qua nullius indiget
bono. Et ido & certa & no¬
bis q in illo ẽ. qͥa nos beati¬
ficam bono qͦd ipse ẽ.: ñ ip¬
se bono qͦd nos sumꝰ. Nam &
nos aliqͦd bonũ ab illo sumꝰ.
ꝯͥ feeit omnia bona ualde:
in qͥbꝰ fecit &. nos. Porro alla
res bona prȩtͣ ipsũ nulla ẽ.
quã ipse ñ fecit: ac ꝑ hoc
nullo prȩt̃ se alio bono e¬
get qͥ bono qͦd fecit ñ eget
tlec ẽ eiꝰ reqͥes: ab omnib
oꝑibꝰ suis q̃ fecit. Quibus
aũ bonis laudabilit᷑ ñ ege¬
ret: si nulla fecisset:Na et¬
ã sic diei posset. nullis e¬
gens bonis ñ a factis inse
ipso reqͥescendo: uerũ om¬
nino nulla faciendo. Sed
bona facere si ñ posset. nul¬
la ee̾t potencia: si aũ pos¬
set nec faceret. magna
esset inuidencia. Quia gͦ est
omp̃s & bonꝰ. omnia ualde
bona fecit: qͥa uͦ se ipso bono
eit in se ipso reqͥeuit: ea sci¬
licet reqͥe a qua nũꝗͣ. reces¬
sit. Sed si diceret᷑ reqͥeuisse
a faciendis: nichil aliud

Expanded text:
 dei recte intellegentibus ea est, qua nullius indiget bono; et ideo certa et nobis in illo est, quia et nos beatificamur bono, quod ipse est, non ipse bono, quod nos sumus. nam et nos aliquod bonum ab illo sumus, qui fecit omnia bona ualde, in quibus fecit et nos. porro alia res bona praeter ipsum nulla est, quam ipse non fecit; ac per hoc nullo praeter se alio bono indiget, qui bono, quod fecit, non eget. haec est eius requies ab omnibus operibus suis, quae fecit. quibus autem bonis laudabiliter non egeret, si nulla fecisset? nam etiam sic dici posset nullis egens bonis, non a factis in se ipso requiescendo, uerum omnino nulla faciendo. sed bona facere si non posset, nulla esset potentia; si autem posset nec faceret, magna esset inuidentia. quia ergo est omnipotens et bonus, omnia ualde bona fecit; quia uero se ipso bono fecit, in se ipso requieuit, ea scilicet requie, a qua numquam recessit. sed si diceretur requieuisse a faciendis. nihil aliud
Abbreviated transcription (Latin):
auͣ hoc latet: idcerte qͦd cir¬
cũstancia scripture ñ im¬
pedit. & cũ sana fide con¬
cordat. Si auͣ & scripturȩ
cireũstancia ꝑtractari ac
discuti ñ potest: saltẽ iã
solũ qͦd fides sana prescri.¬
bit. Aliud ẽ enĩ qͥd potis¬
simũ scriptorsenserit ñ
di noscere: aliud ãu regula

Expanded text:
 hoc latet, id certe, quod circumstantia scripturae non inpedit et cum sana fide concordat; si autem et scripturae circumstantia pertractari ac discuti non potest, saltem id solum, quod fides sana praescribit. aliud est enim, quid potissimum scriptor senserit, non dinoscere, aliud autem a
Abbreviated transcription (Latin):
amici nr̃i maneamꝰ ample¬
Xuis: qͥa paracior est nobis
reciꝑe quã ꝑdere. tantũ
si ñ tardamꝰ de die indiem
re uerti ad illũ. Nec enim
quo mala om̃ps ds odit
in om̃ibꝰ hominibꝰ id est
negligenciã reuertenqͥi.
&& desꝑacionẽ salutis. Ian¬
tũ hec absint a cognaci¬
animis ꝓpe erit nrͣis. sle
q̃so de trena felicitate
głantes c̃fidamꝰ s grãs¬

Expanded text:
aneamus amplexu, quia paratior est nos recipere quam perdere, tantum si non tardemus de die in diem reverti ad illum. Haec enim duo mala omnipotens Deus odit in omnibus hominibus, id est, negligentiam revertendi, et desperationem salutis. Tantum haec absint a cogitatianimis prope erit nostris. Ne, quaeso, de terrena felicitate gloriantes c
Abbreviated transcription (Latin):
iuuando nos in oportum¬
tatibꝰ intribulacione.
Protector ꝓtegendo nos.
ut intͣ inimicos nr̃os ma¬
neamꝰ in lesi. Susceptor.
suscipiendo nos in et̃na
tabernacła. Ido caritatẽ
& pͣcepta & amorẽ tanti
amici nr̃i totis uirsbꝰ ad¬
impleam᷑: & nobilitatẽ
maginis illius. in nob is
seruemꝰ. Rememoremus
sẽꝑ. quã inclitꝰ & ualde
głosus ẽ: imꝑator & ami¬
Cꝰ nr̃. Ille a nobis ñ aliud
qͣrit munꝰ. nͥ sꝑitale. Ca¬
ueamꝰ quantũ possumꝰ

Expanded text:
juvando nos in opportunjuvando nos in opportunitatibus, in tribulatione: Protector, protegendo nos, ut inter inimicos nostros maneamus illaesi: susceptor, suscipiendo nos in aeterna tabernacula. Ideo charitatem et praecepta et amorem tanti amici nostri totis viribus adimpleamus, et nobilitatem imaginis illius in nobis servemus. Rememoremus semper quam inclytus et valde gloriosus est imperator et amicus noster. Ille a nobis non aliud quaerit munus, nisi spiritale. Caveamus quantum possumus,
Abbreviated transcription (Latin):
aut diuersis honoribꝰ ẽ¬
stat. Saluatoris aũ ami¬
cicia: inse & ꝓrimos di¬
ligendo ẽsistit. Igitur
qͦcienscũq bonis actibꝰ
mandata xꝑi facimꝰ to¬
ciens xꝑi amici uocam᷑.
Ille nos semꝑ inuitat
ad amiciciã suã.&. diabo¬
lus inuidens. qͣrit nos
mergere ininfernũ.Sal¬
uator nos amat. & ꝓditor
nos odit. Id̾o ñ pret̾mit¬
tamꝰ redẽptorẽ: nec sequa¬
mur praedonẽ. Carior
nobis sit qͥ libertati res¬
htuit: quã qͥ nos capti¬
uauit. & seruituti subdi¬
dit. Sẽꝑ ante ocłos cordis
pone qͦd amicoꝵ tͥba. nec
familiȩ multitudo. ñ
auri argentiq c̃gestio.
ñ gẽmarũ lapida fulgen¬
cia. ñ uindemiarũ uber¬
tas. ñ densitas segetũ: ñ
ioc unditas extensa pra¬
toꝵ. possunt animȩ exeunti
de corpore ullũ ad ferre
prȩsidiũ. s plus lugent
qͥ ea diligunt. Iđo diligen¬
xꝑs : qͥ prȩsentẽ felicita¬
tẽ. & et̾nã nobis tribuet
beatitudinẽ. Nã redẽptor
peccatis nr̃is. Adiutor: ad¬

Expanded text:
aut diversis honoribus constat: Salvatoris autem amicitia in se et proximos diligendo consistit. Igitur quotiescunque bonis actibus mandata Christi facimus, toties Christi amici vocamur. Ille nos semper invitat ad amicitiam suam et diabolus invidens quaerit nos mergere in infernum. Salvator nos amat, et proditor nos odit: ideo non praetermittamus Redemptorem, nec sequamur praedonem. Charior nobis sit qui libertati restituit, quam qui nos captivavit, et servituti subdidit. Semper ante oculos cordis pone, quod non amicorum turba, nec familiae multitudo, non auri argentique congestio, non gemmarum lapilli fulgentes, non vindemiarum ubertas, non densitas segetum, non jucunditas extensa pratorum possunt animae exeunti de corpore ullum afferre praesidium; sed plus lugent qui ea plus diligunt. Ideo diligens, qui praesentem felicitatem et aeternam nobis tribuet beatitudinem. Nam Redemptor peccatis nostris: Adjutor, ad
Abbreviated transcription (Latin):
tũ facit. Nunc uͦ qͥa nͣ tan¬
tũm mundi corpꝰ deo ee̾
sub ditũ dicimꝰ s illũ eeͣ
supra omnẽ creaturam
siue corporalẽ. siue sꝑita¬
lẽ: nec de se ipso. nec de

Expanded text:
tum facit. nunc uero quia non tantummodo mundi corpus deo esse subditum dicimus, sed illum esse supra omnem creaturam siue corporalem siue spiritalem, nec de se ipso nec de
Abbreviated transcription (Latin):
mes deũ. U bi qͥd aliud acci¬
pimꝰ: nͥ nc̃ feci ut cognosce¬
ret᷑:¶.x. His locucionũ
modis cũ ea q̃ ñ accidunt
deo. tãꝗͣ. illi accidant loqͥ¬
mur. eũ facere agnoscimꝰ
ut nobis accidant: ea dũ¬
taxat q̃ laudabilia st̃. &
hȩc quantũ scripturarũ
usus admittit. Neq enim
temere nos aliqͥd tale de
deo dicere debemꝰ: qͦd in
scriptura eiꝰ ñ legimus.
Ex hoc locucionis mͦ ar¬
bitror dictũ illud ab apło
Nolite ẽtristare sꝑm som̃¬
qͥcqͥd ipse ẽ substancia.
contristari potest. cũ ba¬
cõmutabilẽ beatitudi¬
nẽ. magisq sit ipsa ȩt̃na
& in cõmutabilis beatitudo:
sed qͥaita in scͣis habitat ut

Expanded text:
mes deum: ubi quid aliud accipimus, nisi: nunc feci, ut cognosceres? his locutionum modis. cum ea, quae non accidunt deo, tamquam illi accidant loquimur, eum facere agnoscimus, ut nobis accidant, ea dumtaxat, quae laudabilia sunt, et haec quantum scripturarum usus admittit. neque enim temere nos aliquid de deo tale dicere debemus, quod in scriptura eius non legimus. Ex hoc locutionis modo arbitror dictum illud ab apostolo: nolite contristare squidquid ipse est, substantia contristari potest, cum hacommutabilem beatitudinem, magisque sit ipsa aeterna et incommutabilis beatitudo; sed quia in sanctis habitat, ut
Abbreviated transcription (Latin):
fiunt. Ite in
figura pͥnci¬
pis tyri ꝑ ihe¬
zechielem ꝓ¬
pħam indiabo¬
lũ dicta intelligunt᷑. tusig¬
naculũ similitudinis & co¬
rona decoris. in deliciis pa¬
radysi dei fuisti: om̃i lapi¬
de p̃cioso ornatꝰ es .&. cet̾a.
q̃ ñ tã in ipsũ pͥncipẽ sꝑm
neqͥciȩ. quã in corpꝰ eiꝰ dlc

Expanded text:
fiunt. Item in figura principis Tyri per Ezechielem prophetam in diabolum dicta intelleguntur: tu es signaculum similitudinis et corona decoris; in deliciis paradisi dei fuisti. omni lapide pretioso ornatus es et cetera, quae non tam in ipsum principem spiritum nequitiae quam in corpus e
Abbreviated transcription (Latin):
illos aliqͣndo parit̃ beatꝰ cũ
suis angelis diabolꝰ uixit.
ñdũ habuert̃ etiã ipsi cer¬
tã prȩscienciã ꝑpetuȩ fe¬
licitatis suȩ. s eã post ca¬
sũ eiꝰ acceꝑint: aut qͥ meri¬
to ante suũ peccatũ diabo¬
lus cũ sociis suis a cȩteris
angelis discretꝰ fuerit. ut
ipse sui futuri casus esset
ignarꝰ illi aũ certi ꝑ mansiõis
suȩ: dũ tam̃ & peccatores an

Expanded text:
illos aliquando pariter beatus cum illos aliquando pariter beatus cum suis angelis diabolus vixit, nondum habuerint etiam ipsi certam praescientiam perpetuae felicitatis suae, sed eam post casum ejus acceperint; aut quo merito ante suum peccatum diabolus cum sociis suis a caeteris Angelis discretus fuerit, ut ipse sui casus futuri esset ignarus, illi autem certi permansionis suae: dum tamen et peccatores an
Abbreviated transcription (Latin):
cia: & posui te in monte
ẽ .&. exaudiuit me de monte
scõ suo. fuisti in medio lapi
diebꝰ tius ex qͦ die creatꝰ es
tu: donec inuenta st̃ delicta
tua inte. Possunt dilige nci¬
us ista tractari: ut fortassis
ostendat᷑ ñ solũ & hunc in¬
tellectũ ẽẽ in his uerbis pos¬
se: s om̃ino aliũ ee̾ ñ posse.
Uerũ qͥa longũ ẽ. & aliũ ser¬
monẽ exigit. eidẽ tantum
questiomi deputatũ:. nc̃ suffi¬
ciat ista cõplexio. aut ab inicio¬
c̃dicionis suȩ diabolũ a bea¬
titudine quã si uoluisset ꝑ¬
cepturꝰ fuerat impia suꝑ¬
bia cecidisse: aut alios esse
angelos inferioris ministe¬
rii in hoc mundo int̃ qͦs scđ̾m
eor quandã ñ prȩsciã bea¬
titudinẽ uixerat: & a quoꝵ
societate cũ sibi subditis an¬
gelis suis taꝗͣ archangelus
cecidit ꝑ suꝑbã impietatẽ.
si hoc ullomͦ asseri potest.
qͦd mirũ si potest: aut certe
racionẽ reqͥrendã quẽ ad¬
modũ om̃s scĩ angeli. si int̃

Expanded text:
tia, et posui te in monte tia, et posui te in monte est: Et exaudivit me de monte sancto suo; fuisti in medio lapiddiebus tuis ex quo die creatus est es tu, donec inventa stua in te. possunt diligentius ista tractari, ut fortassis ostendant non solum et hunc intellectum esse in his uerbis posse, sed omnino alium esse non posse. Uerum quia longum est et alium sermonem exigit eidem tantum quaestioni deputatum, nunc sufficiat ista coconditionis suae diabolum a beatitudine, quam si voluisset percepturus fuerat, impia superbia cecidisse, aut alios esse angelos inferioris ministerii in hoc mundo, inter quos secundum eorum quamdam non praesciam beatitudinem vixerat, et a quorum societate cum sibi subditis angelis suis tanquam archangelus cecidit per superbam impietatem; si hoc ullo modo asseri potest, quod mirum si potest: aut certe rationem requirendam, quemadmodum omnes sancti Angeli, si inter
Abbreviated transcription (Latin):
in canticis canticoꝵ. Hortꝰ
conclusus. fons signatꝰ: pu¬
teus aquȩ uiue: paradysus
cũ fructu pomoꝵ. Inde ce¬
cider̃t uel aꝑta & corpora¬
li separacione om̃s hereti¬
ci: uel occulta & sꝑitali
quãuis in ea corꝑalit̃ ẽẽ
uideant᷑. om̃s c̃uersi aduo¬
mitũ suũ. cũ post remissio
nẽ peccator. paululũ am¬
bulassent in uia iusticiȩ:
in qͥbꝰ facta st̃ posteriora
deteriora pͥoribꝰ. & qͥbꝰ ex¬
pediebat ñ cognoscere uiã
iusticiȩ. quã cognoscentibꝰ
retrorsũ reflecti. tradi¬
to sibi scõ mandato. Nlanc
pessimã generacione dns
describit: cũ dicit sꝑm neꝗꝙͣ.
exire ab homine. & cũ aliis
septẽ redire: & indomo qũã
mundata iã inuenerat in¬
habitare: ut sint nouissima
hominis illius peiora pͥoribꝰ
Tali enĩ generi hominũ qͦd
iã factũ ẽ corpꝰ diaboli: pos¬
sunt hec uerba congruere:
Adie qua creatꝰ es tu cũ che¬
rubidest cũ sede dei q̃ inter¬
prȩtat᷑ multiplicata scien¬

Expanded text:
n Cantico canticorum: hortus conclusus, fons signatus, puteus aquae uiuae, paradisus cum fructu pomorum. inde ceciderunt uel aperta et corporali separatione omnes haeretici uel occulta et spiritali, quamuis in ea corporaliter esse uideantur, omnes conuersi ad uomitum suum cum post remissionem omnium peccatorum paululum ambulassent in uia iustitiae, in quibus facta sunt posteriora deteriora prioribus et quibus expediebat non cognoscere uiam iustitiae quam cognoscentibus retrorsum reflecti a tradito sibi sancto mandato. hanc pessimam generationem dominus describit, cum dicit spiritum nequam exire ab homine et cum aliis septem redire et in domo, quam mundatam iam inuenerat intrare, ut sint nouissima hominis illius peiora prioribus. tali enim generi hominum, quod iam factum est corpus diaboli, possunt haec uerA die qua creatus est es tu cum Cherub, id est cum sede Dei, quae interpretatur multiplicata scien
Abbreviated transcription (Latin):
ex pͥmunt᷑. Itaq magis ioseph
ꝓpħa qͥ intellexͣ qͥd significa¬
rent septȩne spicȩ .&. septe¬
nȩ boues: quã pharao qͥ eas
uidit in somnis. Illius enim
sꝑs informatꝰ ẽ ut uideret:
huiꝰ mens illuminata ut in¬
telligeret. Ac ꝑ hoc in illo
erat lingua. in isto ꝓpheci¬
a: qͥa in illo rerũ imagina¬
cio: in isto imaginacionũ
int̃prȩtacio. Minꝰ gͦ pro¬
pheta qͥrerũ ꝗ̃ significan¬
tur sola ipsa signa in sꝑu

Expanded text:
exprimuntur. itaque magis Ioseph propheta, qui intellexit, quid significarent septenae spicae et septenae boues, quam Pharao, qui eas uidit in somnis; illius enim spiritus informatus est, ut uideret, huius mens inluminata, ut intellegeret. ac per hoc in illo erat lingua, in isto prophetia, quia in illo rerum imaginatio, in isto imaginationum interpretatio. minus ergo propheta, qui rerum, quae significantur, sola ipsa signa in s
Abbreviated transcription (Latin):
corporeis elem̃tis cre¬
dendũ ẽ anima fecisse
sufflando..u. Itrũ auͣ
ex eo qͦd omnino nͣ erat
idest ex nichilo. an ex aliqͣ

Expanded text:
corporeis elementis credendus est animam fecisse sufflando. Utrum autem ex eo, quod omnino non erat, id est ex nihilo, an ex aliq
Abbreviated transcription (Latin):
uere atq re. ac simplicit᷑
unũ sit. Duor aũ pars unũ
ẽ .&. ea dimidia: nec ulla
altera. Ternarius uͦ duas
habet: unã ꝗͣ dici possit
qͦta sit. qͦd ẽ unũ. nã tͣcia
eiꝰ ẽ .&. aliã maiorẽ quȩ ñ
possit dici qͦta sit idest
quat̃ narius duas habet
tales: nã unũ quarta eiꝰ
ẽ duo dimidia: s ambe
in sumã ducte. id est unũ
a. duo simul t̃nariũ faci¬
unt: ñ quat᷑nariũ. Nongꝰ
eũ cõplent partes suȩ¬
qͥa &. insũma minore consis¬
tunt. Quinarius ñ habet ta

Expanded text:
vere ac pure et simpliciter vere ac pure et simpliciter unum sit. Duorum autem pars unum est, et ea dimidia, nec ulla altera. Ternarius vero duas habet, unam quae dici possit quota sit — quod est unum; nam tertia eius est - et aliam maiorem, quae non possit dici quota sit, id est quaternarius duas habet tales: nam unum quarta eius est, duo dimidia; sed ambae in summam ductae, id est unum et duo simul, ternarium faciunt. non quaternarium. non ergo eum coquia in summa minore consistunt. Quinarius non habet ta
Abbreviated transcription (Latin):
quatuor & octonarius
intria &. qͥnq & nouena¬
rius intria & sex: s nulli¬
us hor dici potest t̃nari¬
us qͦta sit pars. nͥ tantum
nouenarii: cuiꝰ pars t̃cia
ẽ. sic̃ senarii dimidia. Itaq
hoꝵ omniũ qͦs cõme mora¬
ui: nullus ẽsũmat᷑ exali¬
qͦt t̃nariis. nͥ senarius qno¬
uenarius. Nã ille constat
ex duobꝰ t̃nariis: iste aũ
ex tribꝰ. ii. Senarius gͦ
numerꝰ ut dicere ceꝑ am
partibꝰ suis connumera¬
tis . & insũmã ductis: ip¬
se cõplet᷑. Alii nãq st̃ nu¬
meri quoꝵ partes simul
ductȩ minorẽ sũmã fa-¬
cuint: alii uͦ ampliorẽ.
Certis aũ intͣuallor raci¬
onibꝰ. paueioresinueni
untur. qͥ suis partibꝰ cõ¬
pleant᷑: quarũ summa¬
nec citra insstat. nec ultra
excrescat s ad tantũ occur¬
rat quantꝰ ẽ ipse numerꝰ
narius ẽ. Nã unius. in nu¬
meris mille partes st̃. Sic
enĩ dr unũ innumeris qͥbꝰ
numeramꝰ. ut nͣ habeat di¬
midiã uel aliꝗͦ. partẽ. seo

Expanded text:
quattuor et octonarius in tria et quinque et nouenarius in tria et sex; sed nullius horum potest dici ternarius quota sit pars nisi tantum nouenarii, cuius pars tertia est sicut senarii dimidia. itaque horum omnium, quos commemoraui, nullus consummatur ex aliquot ternariis nisi senarius et nouenarius. nam ille constat ex duobus ternariis, iste autem ex tribus. Senarius ergo numerus, ut dicere coeperam, partibus suis connumeratis et in summam ductis ipse conpletur. alii namque sunt numeri, quorum partes simul ductae minorem summam faciunt, alii uero ampliorem; certis autem interuallorum rationuntur, qui suis partibus compleantur, quarum summanec citra insistat, nec ultra excrescat, sed ad tantum occurrat, quantus est ipse numerus narius est. Nam unius in numeris nullae partes sunt. Sic enim dicitur unum in numeris quibus numeramus, ut non habeat dimidium vel aliquam partem, sed
Abbreviated transcription (Latin):
dũ ipsa patit᷑ gehennã. nec
sine te poterit iudicari m
diem udicii. Quare ñ con
cens. esto c̃senciens aduer¬
sario tuo dũ es cũ ipso in
te tradat te ministris. hoc
ẽ angelis malis: & minis¬
tri mittant te incarce¬
rẽ. hoc ẽ gehennã. Non
exies inde.donec reddas
nouissimũ quadrantẽ.
idest minimũ peccatũ.
me nre. Q te nutrit. ad
malũ faciendũ te nutrit.
qͥa ñ peccat anima nͥ ꝑ carñe
siẽ scriptũ ẽ. Anima q̃ pecca¬
uerit: ipsa moriet᷑. Yerbi

Expanded text:
dum ipsa patitur gehennam: nec enim dum ipsa patitur gehennam: nec enim sine te poterit judicari in die judicii. Quare non concens, Esto consentiens adversario tuo dum es cum ipso in  tradat te ministris, hoc est, angelis malis; et ministri mittant te in carcerem, hoc est, in gehennam: non exies inde, donec reddas novissimum quadrantem , id est, minimum peccatum. mae nostrae? Qui te nutrit, ad malum faciendum te nutrit: uia non peccat anima, nisi per carnem, sicut scriptum est: Anima quae peccaverit, ipsa morietur . Verbi
Abbreviated transcription (Latin):
aũ sꝑu facta carnis morti¬
ficqueritis. uiuetis. Omnẽ
suggestionẽ malã: caro con¬
cupiscit & demonstrat. Ca¬
ro ꝯcupiscit omne malũ
caro hortat᷑ maleficia: ca¬
ro ꝓuocat ir̃a. Caro ꝓuo¬
cat homicidiũ: caro ꝓuo¬
cat adulternũ & rixã: caro
inserit ebrietatẽ. caro por
ro desid̾at. O caro bestia
crudelis. qͥd habes. qͥd gra¬
uas animã: q̃ nichil de side¬
tasset nͥ deo seruire. si tibi
inimicã ñ se iuncxisset:
Iuaũ caro misera. ñ solũ
te ipsã occidis. s & animã
occidis. N sufficit tͥ ꝑ di¬
cio tua. s adhuc anim̃a
uis in infernũ dimergi.
Cȩ t̾ anima q̃ carnẽ ac¬
cepisti ẽtrariã: quȩ nec
ipsa intrat. nec te ꝑmittit
introire in regnũ dei O ca¬
ro mala qͥd q̃ris. Qd deside¬
ras: Non uis laborẽ sustine¬
re.ñ uis inqͥeta c̃qͥe scere
suffocarłuis aniiã: ut uer¬
sa uice tu sis dña . &. illa an¬
cilla. Rogo. quare grauas
anim̃a. Que molesta ñ ẽ
tͥ. Hec tu effugies pęna

Expanded text:
tu facta carnis mortificaveritis, vivetis . Omnem suggestionem malam caro concupiscit et demonstrat, caro concupiscit omne malum, caro hortatur maleficia, caro provocat iram, caro provocat homicidium, caro provocat adulterium et rixam, caro inserit ebrietatem, caro portro desiderat. O caro bestia crudelis, quid habes, quid gravas animam, quae nihil desiderasset nisi Deo servire, si tibi inimicae non se junxisset? Tu autem, caro misera, non solum te ipsam occidis, sed et animam occidis. Non sufficit tibi perditio tua, sed adhuc animam vis in infernum demergi. Vae tibi, anima, quae carnem accepisti contrariam, quae nec ipsa intrat, nec te permittit introire in regnum coelorum. O caro mala, quid quaeris, quid desideras? Non vis laborem sustinere, non vis inquieta conquiescere? Suffocas animam, ut versa vice tu sis domina, et illa ancilla. Rogo quare gravas animam, quae molesta non est tibi? Nec tu effugies poenam,
Abbreviated transcription (Latin):
odecim scripsi ab ex¬
or dio donec de para-¬
diso dimissus ẽ adam:
&. flaminea rũphea po¬
fita ẽ custodire uiam
ligni uitȩ. Cũ autẽ ad
hoc usq undecĩ libri
ꝑacti essent. duo deci¬
mũ addidi: in qͦ diligen¬
ens de paradyso dispu¬
tatũ ef Titulus hor li¬
broꝵ. in scribit᷑ dege¬
nesi ad litterã: id est ñ
scđ̾m allegoricas significa¬
ciones: sed scđm rerũ gesta¬
rũ. ꝓprietatẽ. In qͦ oꝑe plu¬
ra quęsita quã inuenta st̃
&. eoꝵ. quȩ inuenta st̃ pau¬
ciora firmata: cȩtera uerd
ita posita. uelut adhuc reqͥ¬
renda sint. Nos sane libros
posterius cepi. sed prius ter¬
minaui quã de trinitate.
ideo eos minc ordine qͦͥ cȩpi

Expanded text:
odecim scripsi ab exordio, donec de paradiso dimissus est Adam et flammea rumphea posita est custodire uiam ligni uitae. cum autem ad hoc usque undecim libri peracti essent, duodecimum addidi, in quo diligentius de paradiso disputatum est. titulus horum librorum inscribitur: de Genesi ad litteram, id est non secundum allegoricas significationes, sed srum proprietatem. in quo opere multa quaesita quam inuenta sunt et eorum, quae inuenta sunt, pauciora firmata, cetera uero ita posita, uelut adhuc requirenda sint. hos sane libros posterius coepi, sed prius terminaui quam de trinitate; ideo eos nunc ordine, quo coepi
Abbreviated transcription (Latin):
adiutꝰ q̃ uel quanta sint
inqbꝰ etiã aliud putare
qua eͣ. ñ sit animȩ ꝑni¬
ciosũ: neq enĩ putanciũ
ꝑieulo . &. ñ pocius exicio
suo qͥsq a bonis putatur
bonꝰ etiã si occultꝰ sit ma¬
lus. si in reb ipsis. idest in
ipso bono qͦ fit qͥsq bonꝰ
ñ erret᷑: aut aliqͥd obest
om̃ibꝰ hominibꝰ. qͦd eũ dor¬
miunt uera corꝑa ẽe̾ ar¬
bitrant᷑ quoꝵ si militu¬
dines in sonis uident.
qͦd solutꝰ a uincłis seq an¬
gelo deducente. factũ ẽ
repentino miraculo. ut
putaret se uisũ uiaere.
uel cũ in illa extasi respon¬
manducaui omne cõmune

Expanded text:
adiutus, quae uel quanta sint, adiutus, quae uel quanta sint, in quibus etiam aliud putare quam est non sit animae perniciosum. neque enim putantium periculo et non potius exitio suo quisque a bonis putatur bonus, etiamsi occultus sit malus, si in rebus ipsis, id est in ipso bono, quo fit quisque bonus, non erretur, aut aliquid obest omnibus hominibus, quod, cum dormiunt, uera corpora esse arbitrantur, quorum similitudines in somnis uident; d solutus a uinculis seque angelo deducente factum est repentino miraculo, ut putaret se uisum uidere. uel cum in illa extasi responmanducaui omne commune
Abbreviated transcription (Latin):
magnũ ẽ tunc eũ dinos¬
cere. cũ ad aliqͦ ꝑuene¬
rit uel ꝑduxerit quȩ st̃
ẽtra bonos mores. uel re¬
gulã fidi t̃c enĩ a multis
discernit᷑. Illo auͣ dono
in ipso pͥmordio qͦ multis
adhuc bonꝰ apparet: ẽtinu¬
o diiudicat᷑ an malus sit.
& ꝑ imagines corꝑalium
bomi instruunt. & mali fal¬
lunt. Intellectualis autẽ
uisio: ñ fallit᷑. Aut enĩ ñ
intelligit qͥ aliud opinat᷑
quã ẽ. aut si intelligit.
c̃tinuo uerũ eͣ. Qͥd enim
faciant ocłi ñ habent
cũ simile corpꝰ uiderin
qͦd ab alio discernere ñ
possint: aut qͥd faciat an¬
mi intencio. eũ inspu
facta fuerit corꝑis simi¬
litudo. quã ñ ualeat
distinguere a corꝑe. sed
adhibet᷑ intellectꝰ q̃rens
qͥd illa significent. uel uti¬
le doceant: & aut inue¬
niens ad fructũ suũ ꝑue¬
nit: aut ñ inueniens &
disceptacione se tenet.
ne aliqͦ ꝑnieiosa temeri¬
tate ꝓlabat᷑ in exiciabi¬
lẽ errorẽ. Iudicat aũ so¬
brius intellectꝰ quunitꝰ

Expanded text:
magnum est tunc eum dinoscere, cum ad aliqua peruenerit uel perduxerit, quae sunt contra bonos mores uel regulam fidei; tunc enim a multis discernitur. illo autem dono in ipso primordio, quo multis adhuc bonus adparet, continuo diiudicatur an malus sit. per imagines corporalium, boni instruunt et mali fallunt. intellectualis autem uisio non fallitur; aut enim non intellegit, qui aliud opinatur quam est, aut, si intellegit, continuo uerum est. quid enim faciant oculi non habent, cum simile corpus uiderint, quod ab alio discernere non possint, aut quid faciat animi intentio, cum in spiritu facta fuerit corporis similitudo, quam non ualeat distinguere a corpore. sed adhibetur intellectus quaerens, quid illa significent uel utile doceant, et aut inueniens ad fructum suum peruenit aut non inueniens in disceptatione se tenet, ne aliqua perniciosa temeritate prolabatur in exitiabilem errorem. Iudicat autem sobrius intellectus diuinitus
Abbreviated transcription (Latin):
sint: qͦ ipsos qͦq angelos
creauit. Opus itaq agri¬
cole ẽ. ut aquã ducat cũ
ꝑ decliuia ꝓlabat᷑. s illius
qͥ om̃ia in mensura & nu¬
mero & pondere dispo¬
suit. Itẽ opꝰ agricolȩ ẽ. ut
surculus auellat᷑ ex arbo¬
re: t̾req mandet᷑. At ñeiꝰ
opꝰ ẽ. ut sucũ inbibat. ut
germen emitat: ut ali¬
ud eiꝰ solo figat. qͦ radi¬
cẽ stabiliat. aliud in auras
ꝓmoueat. qͦ robur nutri¬
at. ramosq diffundat:
s illius qͥ dat inerem̃tũ.
Medicꝰ etiã egro corpori
alim̃tũ adhibet. uulne¬
rato medicam̃tũ: primũ
ñ de rebꝰ quas creauit. s quas
creatas oꝑe creatoris inue¬
nit. Deinde cibũ uel potũ

Expanded text:
sint, quo ipsos quoque Angelos sint, quo ipsos quoque Angelos creavit. 27. Opus itaque agricolae est ut aquam ducat cum liuia prolabatur, sed illius, qui omnia in mensura et numero et pondere disposuit. item opus agricolae est, ut surculus auellatur ex arbore terraeque mandetur; at non eius opus est, ut sucum inbibat et germen emittat, ut aliud eius solo figat, quo radicem stabiliat, aliud in auras promoueat, quo robur nutriat ramosque diffundat, sed illius, qui dat incrementum. medicus etiam aegro corpori alimentum adhibet et uulnerato medicamentum: primum non de rebus, quas creauit, sed quas creatas opere creatoris inuenit; deinde cibum uel potu
Abbreviated transcription (Latin):
aũ. nullã omĩno possunt
creare naturã. Solus em̃ u¬
nꝰ cuiꝰ libet naturȩ seu mag¬
ne seu minimȩ creator est
deus: id est ipsa trinitas. pa
doloris sensu. a corꝑis cõ¬
page detracta sit.hec enĩ
fortasse dicant᷑ potuisse
ꝑangelos fieri: formare
aũ uel edificare costã ut
mulier e̾e̾t. usq ad eo ñ
potuit nͥ ds a qͦ uniuersa
natura subsistit. ut ne il¬
lud qͥdẽ carnis supplem̃tũ
in corpore uiri. qͦd in illius
coste successit locũ. ab an¬
gelis factũ eẽ crediderĩ.
sic̃ nec ipsũ hominẽ de ter¬
re puluere: ñ qͦ nulla sit
angelor oꝑa ut aliqͥd ere¬
et᷑: s ñ ido creatores suns.
qͥa nec agricolas creatores
segetũ atq arboꝵ dicimꝰ.¬
Ixxiii. Non emi qͥ plantat est
aliqͥd. neq qͥ rigat: s qͥ in¬
crem̃tũ dat ds. Ad hoc in
cremͣ̃tũ ꝑtinet etiã incor¬
pore humano. qͦd osse
dempto. locꝰ carne supple¬
tꝰ ẽ. illo scilicet oꝑe dei
qͦ naturas substituit ut

Expanded text:
autem nullam omnino possunt creare naturam; solus enim unus cuiuslibet naturae, seu magnae seu minimae, creator est deus, id est ipsa trinitas, patdoloris sensu a corporis conpage detracta sit.haec enim fortasse dicantur potuisse per angelos fieri; formare autem uel aedificare costam, ut mulier esset, usque adeo non potuit nisi deus, a quo uniuersa natura subsistit, ut ne illud quidem carnis subplementum in corpore uiri, quod in illius costae successit locum, ab angelis factum esse crediderim sicut nec ipsum hominem de terrae puluere: non quo nulla sit angelorum opera, ut aliquid creetur, sed non ideo creatores sunt. quia nec agricolas creatores segetum atque arborum dicimus. non enim qui plantat, est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, dcrementum pertinet etiam in corpore humano, quod osse dempto, locus carne suppletus est, illo scilicet opere Dei, quo naturas substituit ut
Abbreviated transcription (Latin):
poris tangimꝰ & c̃tinuo for¬
mat᷑ eiꝰ similitudo in sꝑu
memoriaq rec̃dit᷑. siue cũ
absencia corꝑa iã nota co¬
gitamꝰ ut ex eis formet᷑ qͥdã
sꝑitalis aspectꝰ q̃ iã erant
insꝑu&. anteꝗͣ. ea cogitaremꝰ
siue cũ eoꝵ corpoꝵ q̃ nͣ no¬
similitudines ñ ita ut sunt
illa. s ut occurrit intuem᷑.
siue cũ aliasue uel ñ st̾ uel
ee̾ nesciunt᷑: ꝓ arbitrio uel
opinacione cogitamꝰ siue
undecũq neq id agentibꝰ.
neq uolentibꝰ nobis. uariȩ
formȩ corꝑaliũ similitudi

Expanded text:
poris tangimus, et continuo forporis tangimus, et continuo formatur eius similitudo in spiritu memoriaque reconditur; siue cum absentia corpora iam nota cogitamus, ut ex eis formetur quidam spiritalis aspectus, quae iam erant antequam ea cogitaremus; sive cum eorum corporum quae non nosimilitudines, non ita ut sunt illa, sed ut occurrit, intuemur; sive cum alia, quae vel non sunt, vel esse nesciuntur, pro arbitrio vel opinatione cogitamus; sive unde unde, neque id agentibus, neque volentibus nobis variae formae corporalium similitudi
Abbreviated transcription (Latin):
ones ñ utiq ocłis. qͥa ñ cor¬
pore s sꝑu uident. uerũ
hoc int̃sit qͦd illi nr̃as etiã
si nolumꝰ nouert. nos autẽ
ipsoꝵ nͥ ostendant᷑ nosse ñ
possumꝰ qͥa sic eas ut opinor
habent inpote state occul¬
tare sꝑitalibꝰ modis. quẽad¬
modũ nos qͥbꝰdã int̾iectis ob¬
stacłis nr̃a corꝑa. ne alioꝵ o
cłis uideant᷑ abscondimꝰ. &.
qͥd fiat insꝑu nr̃o ut aliqͣn¬
do cernantur tantũmͦ sig¬
nificantes imagines .& utrũ
aliqͥd significent ignore tͥ
aliqͣndo qũ aliqͥd significare
seneiant᷑. s qͥd significent nes¬
ciat᷑ aliqͣndo uͦ tãꝗͣ pleniore
demonstracione anima hu¬
mana & sꝑu ipsas &mente
qͥd significent uideat: & sci¬
re difficillimũ ẽ. & si iã scia¬
mꝰ. disserere atq explicare
oꝑosissimũ. Quod aũ nunc
insinuare satis arbitror. cer
rã in nobis ubi corꝑaliũ re¬
rũ formant᷑ similitudines
siue cũ aliqͦq corpꝰ sensu cor¬

Expanded text:
ones non utique oculis, quia non corones non utique oculis, quia non corpore, sed spiritu uident, uerum hoc intersit, quod illi nostras, etiam si nolimus, nouerunt, nos autem ipsorum, nisi ostendantur, nosse non possumhabent in potestate occultare spiritualibus modis, quemadmodum nos quibusdam interjectis obstaculis, nostra corpora ne aliorum oculis uideantur, abscondimus — et quid fiat in spiritu nostro, ut aliquando cernantur tantummodo significantes imagines sed, utrum aliquid significent, ignoretur, aliquando autem aliquid significare sentiantur, sed quid significent nesciatur, aliquando uero tamquam pleniore demonstratione anima humana et spiritu ipsas et mente quid significent uideat: et scire difficillimum est et, si iam sciamus, disserere atque explicare operosissimum. Quod autem nunc insinuare satis arbitror, certuram in nobis, ubi corporalium rerum formantur similitudines, siue cum aliquod corpus sensu cor
Abbreviated transcription (Latin):
cis. si qͥ adolescentes post
prandiũ uellent eo more
ludere. nullus ꝓhibe ret᷑.
ille gͦ int̃ saltandũ facto
sibi silencio iocabundꝰ &.r
silua q̃ iuxta erat. hominẽ
a lȩone interemptũ irr ad
cuiꝰ cadauer spectandũ il¬
lucescente die ẽfluxuram
tͣbã .&. illius sollẽpnitatis
locũ deserturã predixit .&
factũ ẽ. cũ satis cimetis qͥ
aderant in om̃ibꝰ eiꝰ motibꝰ
claruisset hoc eũ ludendo
.& iocando. nusqͣ. ꝑtͣbata uel
alienata m̃te dixisse: ipso
etiã tanto amplius miran¬
te qͦd accidit. quanto magis
nosset qͦ id animo atq o¬
re ꝓtulerit. Quo nã modo
hec̾ uisa in sꝑm hominis ue¬
niant. utrũ ibi pͥmitꝰ form̃¬
t᷑ anformata ingerant᷑. &
quad̃a c̃iunctione cernant᷑
ut sic hominibꝰ angeli osten¬
dant cogitaciones suas. &
corꝑaliũ rerũ similitudi¬
nes quas in suo sꝑu futuroꝵ
cognicione prȩformant. quẽ¬
admodũ & ip̃si nr̃as cogitaci¬

Expanded text:
cis, si qui adulescentes post cis, si qui adulescentes post prandium uellent eo more ludere, nullus prohiberetur. ille ergo inter saltandum facto sibi silentio iocabundus et silua, quae iuxta erat, hominem a leone interemtum iri, ad cuius cadauer spectandum inlucescente die confluxuram turbam et illius sollemnitatis locum deserturam praedixit. et factum est, cum satis cunctis, qui aderant, in omnibus eius motibus claruisset hoc eum ludendo et iocando nusquam perturbata uel alienata mente dixisse ipso etiam tanto amplius mirante, quod accidit, quanto magis nosset, quo id animo atque ore protulerit. Quonam modo haec uisa in spiritum hominis ueniant, utrum ibi primitus formentur an formata ingerantur et quadam coniunctione cernantur, ut sic hominibus angeli ostendant cogitationes suas et corporalium rerum similitudines, quas in suo spiritu futurorum cognitione praeformant, quemadmodum et ipsi nostras cogitati
Abbreviated transcription (Latin):
no utrũ duodecĩ signa di¬
cerent᷑. Qui cũ hospitẽ su¬
ũ mirari cernerent quȩ di¬
cebant .& aitestari ẽẽ ueris¬
sima: audacius inplura ꝓ¬
gressi st̃. At ille attestans ad
om̃ia: mirabat᷑. Postremo
ab eis de filii salute q̃siuit.
quẽ diu absentẽ desidabat.
.&. qͦd in opinate tardaret.
ne qͥd ei accidisset sollicit᷑
erat. At illi ñ curantes qͥd
post eor abscessũ ueri cog¬
nosceret᷑. dũ tam̃ inprę¬
sencia letũ hominẽ red¬
dererit. mox ꝓfecturi. res¬
pondert̃ saliũ ac ꝓpinqͣn¬
tẽ .&. eo ipso die qͦ hec loque¬
bant᷑ ẽẽ̾ uenturũ: neq e¬
ni metuebant ne cũ totꝰ
guendos post tridie seq̃re¬
t᷑. Qd multa : Dũ iã abire
disponerent: ecce subito
adhuc eis illic positis uenit
Itẽ alius ante sy mphonia¬
cũ saltabat. ubi erant mul
dicra arrepticios emulatꝰ
scientibꝰ cireũstantibꝰ & spec¬
tantibꝰ. moris enĩ erat ut
ante prandiũ ꝑ actis sacri¬
fic iis. agitatisq phanati¬

Expanded text:
no utrum duodecim signa dicerentur. Qui cum hospitem suum mirari cernerent quae dicebant, et attestari esse verissima, audacius in plura progressi sunt. At ille attestans ad omnia mirabatur. Postremo ab eis de filii salute quaesivit, quem diu absentem desiderabat et, quod inopinate tardaret, ne quid ei accidisset, sollicitus erat. at illi non curantes, quid post eorum abscessum ueri cognosceretur, dum tamen in praesentia laetum hominem redderent, mox profecturi responderunt saluum ac propinquantem et eo ipso die, quo haec loquebantur, esse uenturum; neque enim metuebant, ne cum totus guendos postera die sequeretur. quid multa? dum iam abire disponerent, ecce, subito adhuc eis illic positis uenit. Item alius ante symphoniacum saltabat, ubi erant multdicra adrepticios aemulatus scientibus circumstantibus et spectantibus. moris enim erat, ut ante prandium peractis sacrificiis agitatisque fanati
Abbreviated transcription (Latin):
erit qͦo ꝑ serpentẽ dictũ
ẽ id̾o dm ꝓhibuisse ne fruc¬
tuligni illius uescerent᷑.
qͥa sc iebat eos si fecissent
futuros ut deos ꝓpt̃ dinos¬
cenciã boni & mali: tanꝗͣ.
hoc tantũ bonũ creaturȩ
suȩ. creator in uiderit Noc
mirũ: si homo sꝑitali men¬
te preditꝰ. credere potuis¬
set. An qͥa hoc credere ipse
ñ posset: ꝓpt̾ea mulier adi¬
ta ẽ q̃ parui intellectꝰ ẽẽt
mentis uiueret: W hoc est
qͦd ei apłs: ñ tribuit imagi¬
nẽ dei. Sic enĩ ait. Uir qͥde
nͣ debet uelare caput. cũ
sit imago & gła dei: muli¬
et auͣ gła uiri ẽ. ñ qͦ mens
femine eandẽ imaginẽ
caꝑe ñ possit. cũ in illa gr̃a
nos dicat nec masculũ ẽẽ
agnicione dei: & uiro regen¬
te ac dispensante paulatͣz
fuerat ꝓceptura. Neq e¬
mͣ frustra & illud apłs ait.¬

Expanded text:
erit, quod per serpentem dictum erit, quod per serpentem dictum est, ideo deum prohibuisse, ne fructu ligni illius uescerentur, quia sciebat eos, si fecissent, futuros ut deos propter dinoscentiam boni et mali, tamquam hoc tantum bonum creaturae suae creator inuiderit . hoc mirum si homo spiritali mente praeditus credere potuisset. an quia hoc credere ipse non posset, propterea mulier addita est, quae parui intellectus essetmentis uiueret, et hoc est, quod ei apostolus non tribuit imaginem dei? sic enim ait: uir quidem non debet uelare caput, cua dei; mulier autem gloria uiri est, non quo mens feminae eandem imaginem capere non possit, cum in illa gratia nos dicat nec masculum esse agnitione dei et uiro regente ac dispensante paulatim fuerat perceptura neque enim frustra et illud, quod a