comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ilecto in xp̃o et uere dili¬
gendo dño suo wederico
liciensis ecclesie uenerabili
abbati: nicholaus ecclesie
sc̃ẽ marie scĩq lamberti¬
que est in leodio. canonicorũ et diaconorũ
ultimus salutẽ. Sicut nichil est qđ amicis
et fr̃ib honesta petentib negare debeamus:
ita et eorũ est a nobis non exigere. qđ ni¬
mis arduum tarditate aut tenuitate inge¬
nii assequi non ualeamꝰ. Temerariũ enĩ ualde
est. qd̃ quidam p̃claras illustriũ uirorum
res et memoria dignas aggrediunt᷑ scribere:
quib nec ingenium natura. nec erudicionẽ
doctrina. nec orationis splendorẽ indulget
eloquentia. Sicq fit: ut cũ magnitudinẽ
rerũ quas exornare debuerant. uerbis ne-¬
queunt explicare: ariditatẽ ingenii sui
et impericiã cogantur manifestare. Gran-¬
des enim matherias ut ait ieronimꝰ ad heli¬
odorum ep̃m. ingenia parua ñ suffer̃t:
et in ipso suo conatu. ultra uires ausa suc¬
cumbunt. Qd̃ et michi euenisse fateri ñ

Expanded text:
ILECTO. IN CHRISTO ET VERE DILIGENDO DOMINO SUO WEDERICO LETIENSIS ECCLESIE VENERABILI ABBATI NICHOLAUS ECCLESIE SANCTE MARIE SANCTIQUE LAMBERTIQUE EST IN LEODIO, CANONICORUM ET DIACONORUM ULTIMOS SALUTEM. Sicut nichil est, quod amicis et fratribus honesta petentibus negare debeamus, ita et eorum est a nobis non exigere, quod nimis arduum tarditate aut tenuitate ingenii assequi non valeamus. Temerarium enim valde est, quod quidam preclaras illustrium virorum res et memoria dignas aggrediuntur scribere, quibus nec ingenium natura nec eruditionem doctrina nec orationis splendorem indulget eloquentia; sicque fit, ut cum magnitudinem rerum, quas exornare debuerant, verbis nequeunt explicare, ariditatem ingenii sui et imperitiam cogantur manifestare. Grandes enim materias, ut ait Ieronimus ad Heliodorum episcopum, ingenia parva non sufferunt et in ipso suo conatu, ultra vires ausa, succumbunt. Quod et michi evenisse fateri non
Abbreviated transcription (Latin):
per hunc inuasorem facta fuerit in tungren¬
si ecclesia. tocius diuini et humani iuris
confusio. bonorum omĩum desolatio: quã
oppressa equitas. quam dissoliita prauitas:
si uellemus scripto prosequi. non iam uide¬
remur inchoati operis historiam texere:
sed tragediam deplorando conscribere. Per
hunc tungrensis ecclesia. plus experiendo
Iquã legendo didicit: quia fur ñ uenit
nisi ut furetur. et mactet. et ꝑdat: uii.

Expanded text:
per hunc invasorem facta fuerit in Tungrenper hunc invasorem facta fuerit in Tungrensi ecclesia totius divini et humani iuris confusio, bonorum omnium desolatio, quam oppressa equitas, quam dissoluta pravitas, si vellemus scripto prosequi, non iam videremur inchoati operis hystoriam texere, sed traiediam deplorando conscribere. Per hunc Tungrensis ecclesia plus experiendo quam legendo didicit, quia: Fur non venit, nisi ut furetur et mactet et perdat. 9.
Abbreviated transcription (Latin):
dia colligens. theodericũ in regnum fran¬
corum reduxit: non quia eum diligebat
sed quia per eum se ulcisei desiderabat.
Totam deniq iniuriarũ suarũ ulcionem.
maxxime in eccłam dei retorsit: magnosq
ac sacerdotales uiros quorum ei scĩtas et li¬
bertas uocis suspecta erat. de medio aufe¬
rens: alios ex eis exilio proscriptione. alios
carcerum et torm̃torũ maceratione afflix̃:
de quorũ numero beatũ leodegariũ au¬
gustudunensẽ ep̃m. miris excruciatũ modis
xp̃o mnrẽm fecit. Et quia lambertus inti¬
ina et spuali familiaritate hildrico ꝯunc¬
tus fuerat. timens p̃dictus uir nequam.
ne eum qui scĩtate et auctoritate ceteros
p̃minebat. sue factionis haberet ꝯtrariũ.
et iusticie ac publice libertatis defensorẽ.
eum ab episcopatu tungrensi expulit:
et faramundũ quendam ut dicunt colo¬
miensem clericũ. calcata omni sacrorum
canonum reuerentia. illuc obtrudendo.
iuolenter intronizauit. Quanta autem

Expanded text:
dia colligens, Theodericum in regnum Frandia colligens, Theodericum in regnum Francorum reduxit, non quia eum diligebat, sed quia per eum se ulcisci desiderabat. Totam denique iniuriarum suarum ultionem maxime in ecclesiam Dei retorsit, magnosque ac sacerdotales viros, quorum ei sanctitas et libertas vocis suspecta erat, de medio auferens, alios ex eis exilii proscriptione, alios carcerum et tormentorum maceratione afflixit. De quorum numero beatum Leodegarium Augustudunensem episcopum, miris excruciatum modis, Christo martyrem fecit. Et quia Lambertus intima et spirituali familiaritate Hildrico coniunctus fuerat, timens predictus vir nequam, ne eum, qui sanctitate et auctoritate ceteros preminebat, sue factionis haberet contrarium et iusticie ac publice libertatis defensorem, eum ab episcopatu Tungrensi expulit et Faramundum quendam, ut dicunt, Coloniensem clericum, calcata omni sacrorum canonum reverentia, illuc obtrudendo violenter intronizavit. Quanta autem
Abbreviated transcription (Latin):
eiusq meritis ecclesia dei tranquillata est:
rexq hildricus aliquãdiu bonitate floruit
et prosperitate. Sed quia reges sicut nec ser¬
uire cuiquã uolunt. ita semꝑ maiorẽ dña¬
tionem desiderare non desinunt: hildricus
post posito uiri dei consilio. abiecto germa¬
nitatis affectu. animũ et manũ extendit
in regnum fr̃is sui theoderici qui regnabat
in neustria: eoq expulso fraterni regni.
non sine sanguine usurpauit principatum.
Sed non est diuturna: scelere quesita po¬
tencia. Nam paulopost hildritus ob inso¬
lentiam morũ suorũ. insidiis quorũdam
francorum in uenatione exceptus: graui¬
terq uulneratus interiit. At ebroinus uir
crudelis et maliciosus. qui sub theoderico
rege maior domus franciam sepius tur¬
bauerat: audita morte hildrici. sc̃e religio¬
nis habitum reiecit: nam timore hildrici
monachũ in luxouio ꝓfessus fuerat. Itaq
maximũ sue factionis exercitũ a burgun¬

Expanded text:
eiusque meritis ecclesia Dei tranquillata est eiusque meritis ecclesia Dei tranquillata est rexque Hildricus aliquandiu bonitate floruit et prosperitate. Sed quia reges, sicut nec servire cuiquam volunt, ita semper maiorem dominationem desiderare non desinunt, Hildricus, postposito viri Dei consilio, abiecto germanitatis affectu, animum et manum extendit in regnum fratris sui Theoderici, qui regnabat in Neustria; eoque expulso, fraterni regni non sine sanguine usurpavit principatum. Sed non est diuturna scelere quesita potentia, nam paulo post Hildricus ob insolentiam morum suorum insidiis quorundam Francorum in venatione exceptus graviterque vulneratus, interiit. At Ebroinus vir crudelis et maliciosus, qui sub Theoderico rege maior domus Franciam sepius turbaverat, audita morte Hildrici, sancte religionis habitum reiecit; nam timore Hildrici monachum in Luxovio professus fuerat. Itaque maximum sue factionis exercitum a Burgun
Abbreviated transcription (Latin):
non erat tanti uiri prudencia et auctori-¬
tate corroboratũ. Quante autẽ existima¬
tionis et auctoritatis beatus lambertus
apud regem fuerit manifeste patet: cum
eum idem pacificus rex. non solum ep̃m.
sed et patrem et apłicum uirũ appellet
in eo priuilegio quod ꝓmulgauit ipso
scõ presule petente. pro ĩmunitate et
possessionib ecclesie sc̃e marie ꝑpetue¬
uirginis: in euius nomine et honore eo tẽꝑe
traiecti uigebat post tungris quedam digni¬
tas pontificalis cathedre. Quod priuilegiũ
usq hodie apud nos seruare non dubium ẽ.
Similiter post obitum clodouei. sc̃m lamber¬
tum intima familiaritate uenerabat᷑ hildricus:
qui patri successerat in regno austrie. Siqͥdem
austria dicebatur ea pars regni francorũ.
que a burgundia usq in mare fresonum
extenditur: et hinc reno. illine silua carbo¬
naria. seu arrogantia concluditur. Hec tota
scĩ uiri expecebat auctoritatem et ꝯsilium:

Expanded text:
non erat tanti viri prudentia et auctorinon erat tanti viri prudentia et auctoritate corroboratum. Quante autem existimationis et auctoritatis beatus Lambertus apud regem fuerit, manifeste patet, cum eum idem pacificus rex non solum 'episcopum', sed et 'patrem' et 'apostolicum virum' appellet in eo privilegio, quod promulgavit, ipso sancto presule petente, pro immunitate et possessionibus ecclesie sancte Marie perpevirginis, in cuius nomine et honore eo tempore Traiecti vigebat post Tungris quedam dignitas pontificalis cathedre: quod privilegium usque hodie apud nos conservari non dubium est. Similiter post obitum Clodovei sanctum Lambertum intima familiaritate venerabatur Hildricus, qui patri successerat in regno Austrie. Siquidem Austria dicebatur ea pars regni Francorum, que a Burgundia usque in mare Fresonum extenditur et hinc Reno, illinc silva Carbonaria seu Argonaria concluditur. Hec tota sancti viri expetebat anctoritatem et consilium,
Abbreviated transcription (Latin):
ortitus itaq apicem dignitatis ec¬
clesiastice. studuit pietatis augere
opera : qui pontificali auctus erar
infula. Non ĩminuit in eo s multiplica¬
uit anterioris uite grãm collate potesta¬
tis excellencia: nec penitus locũ habuit
in eius animo pestis: que religiosarum
mentiũ statum sepius euertens. his qui
ceteris p̃sunt. nimis familiaris ẽ elatio.
Mactabat om̃i die holocaustum dño:
non ex pecore alieno. sed ex corpore ꝓprio.
Consiliũ et opus suum semꝑ ad deum
conuertebat: cor eius et pedes eius direc¬
ti erant ad euuangelixandã pacem. Iamq
per acceptã suꝑ habundanter sp̃ualium
donorũ grãm. opinio eius longe lateq
celebriter p̃dicabatur: non solum p̃roga¬
tiua meritorũ. sed et claritate miracłorũ.
Unde non ĩmerito familiariter eo uteba-¬
tur. eiusq se orationib cõmendauerat.
et consilio sub miserat clodoueus rex
francorũ: nec quicquã in dispositione
regni sui uidebatur ei satis ualidum. qd̃

Expanded text:
ortitus itaque apicem dignitatis ecclesiastice, studuit pietatis augere opera, qui pontificali auctus erat infula. Non inminuit in eo, sed multiplicavit anterioris vite gratiam collate potestatis excellentia, nec penitus locum habuit in eius animo pestis, que religiosarum mentium statum sepius evertens, his qui ceteris presunt nimis familiaris est: elatio. Mactabat omni die holocaustum Domino non ex pecore alieno, sed ex corpore proprio. Consilium et opns suum semper ad Deum convertebat; cor eius et pedes directi erant ad euvangelizandam pacem. Iamque per acceptam superhabundanter spiritualium donorum gratiam opinio eius longe lateque celebriter predicabatur non solum prerogativa meritorum, sed et claritate miraculorum . Unde non inmerito familiariter eo utebatur eiusque se orationibus commendaverat et consilio submiserat Clodoveus rex Francorum, nec quicquam in dispositione regni sui videbatur ei satis validum, quod
Abbreviated transcription (Latin):
episcopatus diceretur:u.
gitur quis tungrensi ecclesie substitueret᷑
ep̃c. multũ deliberabatur in ecclesia dei:
multũ suꝑ hoc tractabat᷑ in aula regiꝰ stancoꝵ
clodouei. eiusq filii hildrici: qui sub patre
regnabat in austria. Nam sigebertus clo-¬
douei fr̃: absq liberis iam obierat. Itaq¬

Expanded text:
episcopatus diceretur. episcopatus diceretur. Igitur quis Tungrensi ecclesie substitueretur episcopus, multum deliberabatur in ecclesia Dei, multum super hoc tractabatur in aula regis Francorum Clodovei eiusque filii Hildrici, qui sub patre regnabat in Austria; nam Sigebertus, Clodovei frater, absque liberis iam obierat.
Abbreviated transcription (Latin):
ritis. totius huius regionis caput et princi¬
patus domiciliũ. Eo siquidem tẽpore tun¬
grorum ciuitas a hunis iam pridem fundi¬
tus euersa. euolutis ab excidio suo plusꝗͣ
ducentis annis. uix a paucis inhabitabatur:
cunctaq sue antique nobilitatis et clarita¬
tis insignia. uastitatis et solitudiis ipsius
magnitudo oblitterauerat: solam uero
pontificalis cathedre dignitatẽ quã a beato
materno primo ipsius ciuitatis ep̃o acce¬
perat. adhuc in ecclesia sc̃e marie ꝑpetue
uirginis. inter ipsas murorũ suorũ ruinas
inconcusse retinebat. Et qm̃ traiectenses
qui erant ei uersus orientem satis finiti¬
mi rebus. multaq populi frequencia. tunc
in ea regione potenciores habebantur: eorũ
ordinatione et dispositione tungrensis sedes
tanquã decrepita et premortua mater. a ua¬
lidiore et prudentiore filia gubernabatur:
adeo ut usq ad sacerdotium beati hugberti
non minus traiectensis quam tungrensis

Expanded text:
ritis totius huius regionis caput et princiritis totius huius regionis caput et principatus domicilium. Eo siquidem tempore Tungrorum civitas, a Hunis iam pridem funditus eversa, evolutis ab excidio suo plus quam ducentis annis, vix a paucis inhabitabatur, cunctaque sue antique nobilitatis et claritatis insignia vastitatis et solitudinis ipsius magnitudo oblitteraverat, solam vero pontificalis cathedre dignitatem, quam a beato Materno primo ipsius civitatis episcopo acceperat, adhuc in ecclesia sancte Marie perpetue virginis inter ipsas murorum suorum ruinas inconcusse retinebat. Et quoniam Traiectenses, qui erant ei versus orientem satis finitimi, rebus multaque populi frequentia tunc in ea regione potentiores habebantur, eorum ordinatione et dispositione Tungrensis sedes, tanquam decrepita et premortua mater a validiore et prudentiore filia, gubernabatur, adeo ut usque ad sacerdotium beati Hugberti non minus Traiectensis quam Tungrensis
Abbreviated transcription (Latin):
ontigit int̾ea beatũ presulem
theodardum ꝑ innocencie uiã:
in territorio spirensiũ ad marti¬
rii coronã ꝑuenire. Cuius rei acerbitate.
et tam lugubri lambertꝰ consternatus
est nuncio. Quãuis enĩ eum scõrũ mr̃m
gloria sublimatũ non dubitaret: tamen
non tẽperauit a lacrimis. quas eliciebat
non ineredulitatis diffidencia: sed deside¬
rio caritatis. angebatur maxime: quod
dulcisimi patris saltem supremo non
interfuisset funeri. Ut ergo eum quem dile¬
xerat uiuum honoraret. mortuũ: ad solaciũ
ĩmensi doloris sui accinxit se constanter.
ad repetendũ corpus exanime sacerdotis
et martiris. Et licet id frustra iam primo
tẽptauerit: scd̾a tandem ꝓfectione quod
desiderabat optinuit. Relatum itaq tam
sacratissimũ pignus. non sine magna exequi¬
arum pompa sepeliuit: eiusq tumulo ho¬
norauit uillam legiam. tunc ignobilem qͥ¬
dem uicum: nunc uero ordinatione diuina
et ipsius beati lamberti patrocinantib me¬

Expanded text:
ontigit interea, beatum presulem Theodardum per innocentie viam in territorio Spirensium ad martyrii coronam pervenire. Cuius rei acerbitate et tam lugubri Lambertus consternatus est nuntio. Quamvis enim eum sanctorum martyrum gloria sublimatum non dubitaret, tamen non temperavit a lacrimis, quas eliciebat non incredulitatis diffidentia, sed desiderium caritatis. Angebatur maxime, quod dulcissimi patris saltem supremo non interfuisset funeri. Ut ergo eum quem dilexerat vivum honoraret mortuum, ad solatium universi doloris sui accinxit se constanter ad repetendum corpus exanime sacerdotis et martyris. Et licet id frustra iam primo temptaverit, secunda tandem profectione quod desiderabat obtinuit. Relatum itaque tam sacratissimum pignus non sine magna exequiarum pompa sepelivit eiusque tumulo honoravit villam Legiam, tunc quidem ignobilem vicum, nunc vero ordinatione divina et ipsius beati Lamberti patrocinantibus me
Abbreviated transcription (Latin):
Ecce possessio grandis: et locupletacio in¬
finita. Ecce auri pondus ĩmensum: et
argenti ministeriũ copiosum. Familie in¬
finitus est numerus: et dignitas generosi¬
tatis michi est.Hoc anno absq filiis uidu¬
ata sum: succede pro eisdem in facultati¬
bus meis: et non solum rerũ mearum.
sed etiam meus esto iam dñs. Non puto¬

Expanded text:
ecce | possessio grandis . locoplitatio infinita. Ecce auri pondus | inmensum . et argenti ministerium cupiosum familia infini| tus est numerus. Dignitas generositatis mihi inest | Hoc anno absque filiis uiduata sum succide pro eosdem | in facultatibus meis . et non solum rerum mearum . sed | etiam meus esto iam dominu
Abbreviated transcription (Latin):
nam quam tẽptauerat hostis inferre: non
singulos milites. sed tota simul castra ꝓ¬
diisse: Om̃s enim constat uenturos fuisse
si audire potuissent: quando accurrerit
properanter et uenerit. qͥsqͥs audiuit.
adhuc frater Rm̃e: utrumne iam depo¬
nit errorem: An uero qd̃ dementiũ mos
est. ipsis bonis et ꝓsperis nr̃is plus ad¬
auctus ad furorem: et quod maius est¬
magis ac magis dilectionis ac fidei cres¬
cit hic gloria. illic dissensionis et zeli
recrudescit insania: nec uulnus suum
miser curat. sed adhuc grauiter et se et
suos uulnerat: in perniciem fr̃m lingua
sua ꝑstrepens. et facundie uenenate ia¬
cula contorquens: magis durus secularis
pacificus: desertor ecclesie. miscdie hostis.
interfector penitencie. doctor suꝑbie: ueri¬
tatis corruptor. perditor caritatis: agnos¬
cit ne iam quid sit sacerdos dei. que sit ec¬
clesia et domus xp̃i: qui sint dei serui. qͦs
diabolus infestet. qui sint xp̃iani. quos anti¬

Expanded text:
nam quam temptauerat hostis inferre non nam quam temptauerat hostis inferre non singulos milites sed tota simul castra prodisse. omnes enim constat uenturos fuisse, si audire potuissent, quando adcucurrerit properanter et uenerit quisquis audiuit., frater carissime? utrumne iam deponit errorem? an uero, qui dementium mos est, ipsis bonis et prosperis nostris plus adactus est ad furorem et quo magis ac magis dilectionis ac fidei crescit hic gloria, illic dissensionis et zeli recrudescit insania: nec uulnus suum miser curat, sed adhuc grauius et se et suos uulnerat, in perniciem fratrum lingua sua perstrepens et facundiae uenenatae iacula contorquens, magis durus saecularis ae lenitate pacificus, desertor ecclesiae, misericordiae hostis, interfector paenitentiae, doctor superbiae, ueritatis corruptor, perditor caritatis ? adgnoscitne iam qui sit sacerdos Dei, quae sit ecclosia et domus Christi, qui sint Dei serui quos diabolus infestet, qui sint christiani quos anti
Abbreviated transcription (Latin):
apud nos unus animus et uox una est:
ecclesia omnis romana confessa est. Cla¬
ruit frater carissime fides: quã de uo¬
bis beatus apłs p̃dicauit. Hanc laudem
uirtutis et roboris firmitatẽ. iam tunc
in sp̃u preuidebat: et p̃conio futurorũ
merita ur̃a contestans. dum parentes lau¬
daret. filios ꝓuocabat: dum sic unanimes
dum fortes estis. magna et ceteris fr̃ibus
unanimitatis et fortitudinis erẽplafecistꝰ.¬
terrore uiolento xp̃i castra turbare:
unum primo aggressus. ut lupus ouem
secernere a grege. uel accipiter colũbam
ab agmine uolantiũ separare tẽptaue¬
rat. Nam cui non est aduersus om̃s satis
uirium circũuenire. querit solitudinem
singulorũ: sed retrusus adunati exer¬
citus fide pariter et uigore: intellexit
milites xp̃i uigilare iam sobrios. et ar¬
matos ad p̃lium stare. uinci ñ posse.
mori posse: et hoc ipsoinuictos esse. qr
mori non timent. Quale istud fuit sub¬
oculis dei spectaculũ głosum. quale

Expanded text:
apud vos unus animus et una vox est, apud vos unus animus et una vox est, Ecclesia omnis Romana confessa est. II. Claruit, frater charissime, fides quam de vobis beatus Apostolus praedicavit. Hanc laudem virtutis et roboris firmitatem jam tunc in spiritu praevidebat, et praeconio futurorum merita vestra contestans, dum parentes laudat, filios provocabat. Dum sic unanimes, dum sic fortes estis, magna et caeteris fratribus unanimitatis et fortitudinis exempla tterrore uiolento Christi castra turbaunum primo adgressus ut lupus ouem secernere a grege, ut acceptor columbam ab agmine uolantium separare temptauerat nam cui non est aduersus omnes satis uirium, circumuenire quaerit solitudinem singulorum. sed retusus adunati exercitus fide pariter et uigore intellexit milites Christi uigilare iam sobrios et armatos ad proelium stare, uinci non posse, mori posse et hoc ipso inuictos esse quia mori non timent, neoculis Dei spectaculum gloriosum, quale
Abbreviated transcription (Latin):
conscripte. Cognouimus frater carissime
fidei ac uirtutis ur̃e testimonia gloriosa:
et confessionis ur̃e honorem sic exultant̃
accepimus. ut in meritis ac laudib urĩs.
nos quoq participes et socios ꝯputemus.
Ham cum nobis et ecclesia una sit. et menᷤ
iuncta et indiuidua concordia: quis non
sacerdos in consacerdotis sui laudib. tanꝗͣ
in suis propriis gratuletur : aut que fra¬
ternitas. non in fratrũ gaudio ubiq lete¬
de uobis ꝓspera et forcia cõperissemus.
ducem te illic confessionis fratrib extitis
se. et confessionẽ ducis de fratrũ consensi¬
one creuisse: ut dum p̾cedis ad głam.
feceris multos glorie comites. et confessi¬
onem populi suaseris fieri. dum primus
paratus es pro omnib confiteri: ut non
inueniamus quid prius predicare in uo¬
bis debeamus. utrũne tuam promptam¬
et stabilem fidem: an inseparabilem fra¬
trum caritatem: Uirtus illic ep̃i p̃ce¬
dentis publice comꝓbata est: adunatio
sequentis fraternitatis ostensa est. dum

Expanded text:
RI S. Cognouimus, frater carissime, fidei ac uirtutis uestrae testimonia gloriosa et confessionis uestrae honorem sic exultanter accepimus ut in meritis ac laudibus uestris nos quoque participes et socios conputemus. nam cum nobis et ecclesia una sit et mens iuncta et indiuidua concordia, quis non sacerdos in consacerdotis sui laudibus tamquam in suis propriis gratuletur aut quae fraternitas non in fratrum gaudio ubique laetede, uobis prospera et fortia conperissemus ducem te illic confessionis fratribus extitisse, sed et confessionem ducis de fratrum consensione creuisse, ut dum praecedis ad gloriam feceris multos gloriae comites et confessorem populum suaseris fieri, dam primus paratus, es pro omnibus confiteri: ut non inueniamus quid prius praedicare in uobis debeamus, utruet stabilem fidem, an inseparabilem fratrum charitatem. Virtus illic episcopi praecedentis publice comprobata est, adunatio sequentis fraternitatis ostensa est. Dum
Abbreviated transcription (Latin):
epła sic loquitur. Quod uero ad nouaciam
ꝑsonam ꝑtinet frater carissime. de quo desi¬
nec curiosos esse debere quid ille doceat:
cũ foris doceat. Quisquis ille est. et qualis¬
cumq est. xp̃ianus non est: quia in xep̃i e¬
clesia non est. Iactet se licet. et philosophiã
uel eloquenciã suam suꝑbis uocib p̃dicet:
qui nec fraternã caritatẽ. nec ecclesiasticam
unitatẽ tenuit. etiam qd̾ prius. fuerat ami¬
sit: nisi si ep̃c tibi uidetur. qui ep̃o in eccła
a sedecim coepiscopis facto. adulter atꝙ
extraneus ep̃c fieri disertorib ꝑ ambitũ
nititur: et cum sit a xp̃o una eccła in toto
mundo in multa m̃bra diuisa. item ep̃e¬
factus unus. ep̃orum multorũ concordi
numerositate diffusus: ille post dei tradi¬
cionem. post conexxam et ubiq ꝯiunctã
catholice ecclesie unitatẽ. humanã conetur

Expanded text:
esse moriturum. Qvoa nero ad Nouatiani persanam pertinet, frater carissime, de quo desinec curiosos esse debere quid ille doceat, cum foris doceat. quisque ille est et qualiscumque est, christianus non est qui in Christi ecclesia non est. iactet se licet et philosophiam uel eloquentiam suam superbis uocibus praedicet, qui nec fraternam caritatem nec ecclesiasticam unitatem tenuit etiam quod prius fuerat amisit nisi si episcopus tibi uidetur qui episcopo in ecclesia a sedecim coepiscopis facto adulter adque extraneus episcopus fieri a desertoribus per ambitum nititur, et cum sit a Christo una ecclesia per totum mundum in multa membra diuisa, item episcopatus unus episcoporum multorum concordi numerositate diffusus, ille post Dei traditionem, post conexam et ubique coniunctam catholicae ecclesiae unitatem humanam conetur
Abbreviated transcription (Latin):
in fine epłe: Hortamur plane quantũ pos¬
sumus frater Rmñe. pro caritate mutua
qua nobis inuicem coheremus: ut qm̃
prouidencia dñi monentis instruimur.
et diuine miscðie consiliis salutarib am¬
monemur. appropinquare iam certaminis
et agonis nr̃i diem. ieiuniis. uigiliis. ora
tionib assiduis. cum om̃i plebe ñ desina¬
mus: incũbamus gemitib assiduis. et
dep̃cationib crebris. Hec sunt enĩ nobis
arma celestia. que stare et ꝑseuerare forti¬
ter faciunt: hec sunt munim̃ta sp̃ualia.
et tela diuina que protegunt. Memores
nr̃i inuicem simus. concordes atq unanimes.
otrobiq pro nobis semꝑ oremus: p̃ssuras
et angustias mutua caritate releuemus:
et si quis hinc nr̃m prior diuine digna¬
tionis celeritate p̃cesserit. ꝑseueret apud
deum nr̃a dilectio: pro fratrib ac sorori¬
bus nrĩs apud miscdiam patris ñ cesset

Expanded text:
isse. V. Hortamur plane, quantum possumus, frater charissime, pro charitate mutua qua nobis invicem cohaeremus, ut quoniam providentia Domini monentis instruimur, et divinae misericordiae consiliis salubribus admonemur appropinquare jam certaminis et agonis ntionibus insistere cum omni plebe non desinamus. incumbamus gemitibus adsiduis et deprecationibus crebris. haec sunt enim nobis arma caelestia quae stare et perseuerare fortiter faciunt. haec sunt munimenta spiritalia et tela diuina quae protegunt. memores nostri inuicem simus, concordes adque unanimes, utrubique pro nobis semper oremus, pressuras et angustias mutua caritate releuemus, et si \\ quia istinc nostrum prior diuinae dignationis celeritate praecesserit, perseueret apud Dominum nostra dilectio, pro fratribus et sororibus nostris apud misericordiam patris non cesset
Abbreviated transcription (Latin):
nisi ꝑsecutio ante uenisset: quã iste uoto
quodam euadende et lucrande dãpnationis
excipiens. hec omĩa ꝯmisit et miscuit:
ut qui de ecclesia eici et excludi habebat.
iudiciũ sacerdotũ uoluntaria discessione
p̃cederet: quasi euasisse sit penã. p̃uenisse

Expanded text:
nisi persecutio ante venisset. Quam iste voto nisi persecutio ante venisset. Quam iste voto quodam evadendae et lucrandae damnationis excipiens, haec omnia commisit et miscuit: ut qui ejici de Ecclesia, et excludi habebat, judicium sacerdotum voluntaria discessione praecederet; quasi evasisse sit poenam, praevenisse
Abbreviated transcription (Latin):
clesiam nauigans. similia illic et paria mo¬
litus est: a clero portionem plebis auellens:
fraternitatis bene sibi coherentis et se inuicẽ
diligentis concordiã scindens. Plane qm̃ pro
magnitudine sua debebat cartaginẽ roma
precedere. illic maiora et grauiora ꝯmisit:
qui hic aduersus eccłam diaconũ fecerat.
nie quoq ecclesie denegate: has de illo exi¬
gunt penas. quas metus furore conspicimꝰ.
Pater etiam eius in uico fame mortuus. et
ab eo in morte postmodũ nec sepultus: ute¬
rus uxoris calce ꝑcussus: et abortione pro¬
perante in parricidiũ partus expressus:¬
et dampnare nunc audet sacrificantium
manus: cum uu sit ipse nocencior pedibua:
quibus filius qui nascebatur occisus est: hanc
scienciam criminũ iam pridem timebat: ꝓpter
hoc se non de presbiterio exturbari tantũ.
sed et cõmunione prohiberi procerto time¬
bat: et urgentib fribus ĩminebat cognici¬
onis dies. quo apud nos causa eius ageret᷑

Expanded text:
clesiam navigans, similia illic et paria moclesiam navigans, similia illic et paria molitus est, a clero portionem plebis avellens, fraternitatis bene sibi cohaerentis et se invicem diligentis concordiam scindens. Plane quoniam pro magnitudine sua debeat Carthaginem Roma praecedere, illic majora et graviora commisit. Qui istic adversus Ecclesiam diaconum fecerat, niae quoque ecclesiae denegatae, has de illo exigunt poenas, quas in ejus furore conspicimus. Pater etiam ejus in vico fame mortuus, et ab eo in morte postmodum nec sepultus. Uterus uxoris calce percussus, et abortione properante in parricidium partus expressusEt damnare nunc audet d sacrificantium manus, cum sit ipse nocentior pedibus, quibus filius, qui nascebatur, occisus est? III. Hanc conscientiam criminum jam pridem timebat: propter hoc se non de presbyterio excitari tantum, sed et communicatione prohiberi pro certo tenebat: et urgentibus fratribus imminebat cognitionis dies, quo apud nos causa ejus ageretur,
Abbreviated transcription (Latin):
de nouato nichil inde ad nos fuerat nunci¬
andum. cum magis a nobis debeat nouatus¬
uobis ostendi. rerum nouarũ semꝑ cupidus.
auaricie in explebilis: capacitate furibun¬
dus: arrogancia et stupore suꝑbieq tumo¬
re inflatus. semꝑ istinc episcopis male cog¬
nitus: quasi hereticus semꝑ et perfidus om̃i¬
um sacerdotũ uoce dãpnatus: curiosus seꝑ
ut perdat. ad hoc adulatur ut fallat: fal
lax. et ignis ad conflanda sedicionis incen¬
dia: turbo et tempestas ad fidei facienda
naufragia: hostis quietis. tranquillitatis
aduersarius. pacis inimicus. Idem est noua¬
tus qui apud nos primũ discordie et scisma¬
tis incendium seminauit: qui quosdam
istinc ex fr̃ibus ab ep̃o segregauit: qui
in ipsa ꝑsecutione ad euertendas fr̃m m̃tes
alia quedam ꝑsecutio nr̃is fuit. Ipse est
qui felicissimum satellitẽ suum diaconũ.
nec ꝑmittente me ac nesciente. sua factio¬
ne et ambitione constituit: et cum sua
tempestate romam quoq ad euertendam ec¬

Expanded text:
de Novato nihil inde ad nos fuerat nuntiandum, cum magis per nos vobis debeat Novatus ostendi; rerum novarum semper cupidus, avaritiae inexplebili rapacitate furibundus, arrogantia et stupore superbi tumoris inflatus, semper istic episcopis male cognitus, quasi haereticus semper et perfidus omnium sacerdotum voce damnatus; curiosus semper ut prodat, ad hoc adulatur ut fallat, numquam fidelis ut diligat, fax et ignis ad conflanda seditionis incendia, turbo et tempestas ad fidei facienda naufragia, hostis quietis, tranquillitatis adversarius, pacis inimicus. Denique, Notus, qui apud nos primum discordiae et schismatis incendium seminavit, qui quosdam istic ex fratribus ab episcopo segregavit, qui in ipsa persecutione ad evertendas fratrum mentes alia quaedam persecutio nostris fuit. Ipse est, qui Felicissimum satellitem suum diaconum, nec permittente me, nec sciente, sua factione et ambitione constituit; et cum sua tempestate Romam quoque ad evertendam Ec
Abbreviated transcription (Latin):
simiarum more que cumnt. homines non
sint humana imitantur: uult ecclesie ca¬
tholice auctoritatẽ sibi et ueritatẽ uendica¬
re. quando ipse in ecclesia non sit: immo
adhuc insuper contra eccłam rebellis et

Expanded text:
simiarum more, quae cum homines non sint, humana tamen imitantur, vult Ecclesiae catholicae auctoritatem sibi et veritatem vindicare, quando ipse in Ecclesia non sit, immo adhuc insuper contra Ecclesiam rebellis et
Abbreviated transcription (Latin):
primus inquit felicitatis gradus est. non
delinquere: secłs delicta cognoscere. Illic
currit innocencia integra et illibata que
seruet: hic succedit medela que sanet: qd̃
utrũq isti offenso deo ꝑdiderunt: ut et
amissa sit gratia que baptismi scĩficatione
ꝑcipitur: et non subsit penitencia ꝑ quã

Expanded text:
primus felicitatis gradus est non delinquere, secundus delicta cognoscere. illic currit innocentia integra et inlibata quae seruet, hic succedit medella quae sanet. quod utrumque isti offenso Deo perdiderunt, ut et amissa sit gratia quae de baptismi sanctificatione percipitur et non subsit paenitentia per quam
Abbreviated transcription (Latin):
collegas nr̃os calidonium et fortunatum:
ut non tantũ ꝑsuasione litterarũ nr̃arum.
sed p̃sencia sua. et consilio omĩum uestrum
eniterent᷑ quantũ possent. et elaborarent
ut ad catholice ecclesie unitatẽ. sc̃issimi cor¬
poris m̃bra cõponerent. et rep̃iane caritatis
uinculum copularent: sed prodolor diuer¬
se partis obstinata et inflecibilis ꝑtinatia.
non tantũ radicis et matris sinum atq cõ¬
plexum recusauit: sed etiã crescente et
in peius recrudescente discordia. ep̃m sibi
constituit: et contra sacram̃tũ semel tra-¬
ditum diuine dispositionis et catholice
unitatis. adulterũ et contrariũ caput extͣ
mittantur. ne uulnera lacrimis abluant᷑:
pax uera. false pacis mendacio tollitur:
salutaris sinus matris. nouerca int̾cedente
clauditur: ne de pectore atq ore lapso¬
rum fletus et gemitus audiatur. Et post¬

Expanded text:
collegas nostros Caldonium et Fortunatum, ut non tantum persuasione litterarum nostrarum, sed praesentia sua et consilio omnium uestrum eniterentur quantum possent et elaborarent, ut ad catholicae ecclesiae unitatem scissi corporis membra conponerent et Christianae caritatis uinculum copularent. sed quoniam diuersae partis obstinata et inflexibilis pertinacia non tantum radicis et matris sinum adque conplexum recusauit, sed etiam gliscente et in peius recrudescente discordia episcopum sibi constituit et contra sacramentum semel traditum diuinae dispositionis et catholicae unitatis adulterum et contrarium caput extra dimantur, ne uulnera lacrimis abluantur. pax uera falsae pacis mendacio tollitur, salutaris sinus matris nouerca intercedente cluditur, ne de pectore adque ore lapsorum fletus et gemitus audiatur. co
Abbreviated transcription (Latin):
salutis penitus ademerat. etiam si digne pe¬
nituissent. ex quo princeps hereseos extitit
tiouatianorũ : qui ab ecclesia separati. suꝑ¬
bo nomine semet ipsos catharos id est̃ mun¬
dos appellarunt: ob quam rem concilium
est. ep̃orum quidem sexaginta numero:
p̃s biterorum quoq totidem. cũ diaconib
plurimis. Preterea etiã per singulas quasc
nificatur quid facto opus esset. Statinit ergo
nouatianũ cum his qui eum m̃tis elatione
tumidũ sequerentur. quiq ad in humanam
istam et nichil fraterne caritatis seruantẽ
sentenciã declinarent. alienũ esse ab ecclesia:
eos uero qui lapsi in certamine fuerant.
fraterna miseratione curandos: et fom̃tis
penitencie medicandos. Ciprianus uͦ de his¬

Expanded text:
salutis adimebat, etiam si digne poenituissent. Ex quo et princeps haereseos exstitit Novatianorum, qui ab Ecclesia separati superbo nomine semetipsos catharos, id est mundos appellarunt. Ob quam rem concilium est, episcoporum quidem sexaginta numero, presbyterorum quoque totidem, cum diaconibus plurimis. Praeterea etiam per singulas quasque , decretis significatur quid facto opus esset. Statuitur ergo Novatum quidem, cum his qui eum mentis elatione tumidum sequerentur, quique ad inhumanam istam, et nihil fraternae charitatis servantem sententiam declinaverunt, alienum esse ab Ecclesia; eos vero qui lapsi in certamine fuerant, fraterna miseratione curandos, et fomentis poenitentiae medicandos. Dionysius mi
Abbreviated transcription (Latin):
sedisse intrepidum rome in sacerdotali
cathedra. eo tẽpore cũ tirannus infestus¬
sacerdotib dei. fanda atq infanda minaret᷑:
cum multo patientius et tolerabilius audi¬
ret: leuari aduersus se emulum principem
quem. constitui rome dei sacerdotẽ. Nonne
expectans corporis sui carnifices. et tiranni
ferocis ultores: qui corneliũ aduersus edic¬
ta feralia resistentem. et minas. et cruciatꝰ
et torm̃ta fidei uigore calcantẽ. uel gladio
inuaderent uel crucifigerent. uel igne tor¬
rerent. uel quolibet inaudito genere pena-¬
rum uiscera eius et m̃bra laniarent: etiã¬
si maiestas dñi protegentis et bonitas.
sacerdotẽ quem fieri uoluit. factũ quoq¬
non ꝑtexisset. Tamen cornelius quantum
ad eius deuotionẽ ꝑtinet et timorem. pas¬
sus est quicquid pati potuit: et tirannũ
armis et bello post modũ uictum. prior sa¬

Expanded text:
sedisse intrepidum Romae in sacerdotali sedisse intrepidum Romae in sacerdotali cathedra eo tempore cum tyrannus infestussacerdotibus Dei fanda adque infanda comminaretur, cum multo patientius et tolerabilius audiret leuari aduersus se aemulum principem quam constitui Romae Dei sacerdotem. nonne expectans corporis sui carnifices et tyranni ferocientis ultores, qui Cornelium aduersus edicta feralia resistentem et minas et cruciatus et tormenta fidei uigore calcantem uel gladio inuaderent uel crucifigerent uel igne torrerent uel quolibet inaudito genere poenarum uiscera eius et membra laniarent? etiamsi maiestas Domini protegentis et bonitas sacerdotem quem fieri uoluit factum quoque protexit, tamen Cornelius, quantum ad eius deuotionem pertinet et timorem, passus est quidquid pati potuit et tyrannum armis et bello postmodum uictum prior sa
Abbreviated transcription (Latin):
nio sue p̃dicationis illustres. de eius ordi¬
natione miserunt. Factus est autẽ corne
rum pene omĩum testimonio. ac plebis
que tunc affuit suffragio: sacerdotum
antiquorũ et bonorũ uirorũ consensu.
cum nemo ante se factus esset: cum fabi¬
ani locus. id est cum locus petri. et gradus
cathedre sacerdotalis uacaret. Quo occu¬
pato et dei uoluntate. atq omĩum nr̃m
consensione firmato. quisq iam ep̃c fieri
uolucrit. foris fiat necesse est: nec habeat
cet iactans. et sibi plurimũ uendicans.
profanus et alienus est. foris est: et cum
post primũ scd̾s esse non possit. quisq
post unũ qui solus esse debeat factus est.
iam non scłs ille. sed nullus: Tunc deinde¬
post episcopatũ non ex ambitu nec ex sor¬
te. sed dei qui sacerdotes facit uoluntate
susceptũ. quanta in ipso episcopatu suo
uirtus. quantũ robur animi. qualis fir¬
mitas fidei. quod nos simplici corde. et
ꝑspicere penitus et laudare debemus:

Expanded text:
nio suae praedicationis inlustres de eius ordinio suae praedicationis inlustres de eius ordinationrum pene omnium testimonio, de plebis quae tunc adfuit suffragio, et de sacerdotum antiquorum et bonorum virorum collegio: cum nemo ante se factus esset, cum Fabiani locus, id est cum locus Petri et gradus cathedrae sacerdotalis vacaret. Quo occupato de Dei voluntate, atque omnium nostrum consensione firmato, quisquis jam episcopus fieri voluerit, foris fiat neceltum iactans et sibi plurimum vendicans, profanus est, alienus est, foris est, et cum post primum secundus esse non possit, quisquis post unum qui solus esse debet factus est, iam non spost episcopatum non exambitum nec extortum, sed de Dei qui sacerdotes facit uoluntate susceptum, quanta in ipso suscepto episcopatu suo uirtus, quantum robur animi, qualis firmitas fidei, quod nos simplici corde et perspicere penitus et laudare debemus,
Abbreviated transcription (Latin):
uniuersus per totũ mundũ concordi una-¬
nimitate consensit. Nam qd̃ cornelium
item consacerdotib cunctis. laudabili p̃¬
dicatione cõmendat : non iste ad episcopa¬
tum subito ꝑuenit. sed per omĩa ecclesias¬
tica officia ꝓmotus. et in diuinis ammi¬
nistrationib deum sepe ꝓmeritus. ad sa-¬
cerdocii sublime fastigium cunctis rebi¬
gionis gradib ascendit: tunc deinde
episcopatũ ipsum nec postulauit nec uo¬
luit. nec ut ceteri quos arrogancie et suꝑ¬
bie sue tumor inflat inuasit: s quietꝰ
alias et modestus. et quales esse consuerunt
qui ad hunc locum diuinitus eliguntur.
pro pudore uirginalis continencie sue.
et pro humilitate ingenite sibi et custo¬
dite uerecundie. non ut quidam uim fe¬
cit ut ep̃c fieret. sed ipse uim passus est.
ut episcopatũ coactus exxciperet: et factꝰ
est ep̃c a plurimis collegis nr̃is. qui tunc
in urbe roma aderant: qui ad nos litte¬
ras honorificas et laudabiles. et testimo¬

Expanded text:
uniuersus per totum mundum concordi unanimitate consensit. nam quod Cornelium item consacerdotibus cunctis laudabili praedicatione commendat, non iste ad episcopatum subito peruenit, sed per omnia ecclesiastica officia promotus et in diuinis administrationibus Dominum saepe promeritus ad sacerdotii sublime fastigium cunctis religionis gradibus ascendit. tunc deinde episcopatum ipsum nec postulauit nec uoluit, nec ut ceteri quos adrogantiae et superbiae suae tumor inflat inuasit, sed quietus alias et modestus et quales esse consuerunt qui ad hunc locum diuinitus eliguntur, pro pudore uirginalis continentiae suae et pro humilitate ingenitae sibi et custoditae uerecundiae non ut quidam uim fecit ut episcopus fieret, sed ipse uim passus est ut episcopatum coactus exciperet. et factus est episcopus a plurimis collegis nostris qui tunc in urbe Roma aderant, qui ad nos litteras honorificas et laudabiles et testimo
Abbreviated transcription (Latin):
cum ad eus sepulcrũ fleret: apparuit ei
uigilanti in medio noctis silentio. auro
texta ciclade induta. cũ multo uirginũ
populo: et dixit ei. Gaude et lãtare ma
ter claudia: quia et me introduxit xep̃e
in exultacione scõrum: et patrẽ meum
in patriarcharũ numero collocauit. Ecce
die dñico ueniente: et te suscipiet in gau¬
dium sempitnũ. Cõmenda filuis tuis fratri¬
bus meis custodire signaculum crucis: ut
efficiantur nr̃i participes. Et ecce loquen
te ea facta est claritas ĩmensa. quã oculi
fufferre non poterant: et angeli transe¬
untes. himnũ dicebant deo in enarrabili¬
in ipsis laudibus resonabat. Factũ est¬

Expanded text:
. cum | Ad eius sepulchrum fleret Apparuit ei . cum | Ad eius sepulchrum fleret Apparuit ei uigelanti in | medio noctis silentio auro textum cyclade induta | Cum multo uirginum populo . et dixit ei Gaude et lae| tare quia et me introduxit christus in exultatione sanctorum . | Et patrem meum in patriarcharum numerum ecce die | dominica ueniet . et te suscipiet in gaudio sempiterno Com| menda filiis tuis fratribus meis custodire signaculum | crucis . ut efficiantur nostri participes Et ecce loquen| ti ei facta est claritas inmensa . quam oculis sufferre| non poterant . et angeli transeuntes hymnum dicebant deo| inenarrabiliin ipsis laudibus resonabat Cu
Abbreviated transcription (Latin):
deuenirent. Sic deniq chaos fecerunt:
ut ulterius exhiberi non possint. Mitti¬
tur post hec in custodia tenebrarum:
et per decem dies iubetur nullũ cibum
accipere: et lumen penitus non uidere.
Ibi autem tantus cotidie apparebat splen¬
dor: ut dũ ederet beata eugenia. quasi
lumen aliqd̃ radiaret. Apparuit autẽ illi
saluator. de cuius manu accepit panem
niuei candoris: et ĩmense suauitatis et
gracie. Dixitq ei. Eugenia: accipe cibũ
de manu mea. Ego sum saluator tuus:
quẽ tota m̃tis intentione dilexisti. et di¬
ligis. Eodem te die in celis recipiam:
quo ego descendi ad terras. Et hec dicens
abscessit. Ipso autem die natalis missus
est gladiator: qui eam in custodia posi¬
tam ꝑcuteret. Et sublatũ est corpus ab
affinbus eius xp̃ianis : et positum est
non longe ab urbe uia latina. in p̾̃dio
eius proprio. ubi multorũ scõrũ ipsa
sepelierat m̃bra. Claudia autẽ mat̃ eins

Expanded text:
deueni| rent Sic denique chaos fecerunt deueni| rent Sic denique chaos fecerunt ut ulterius exhibere | non possint Mittitur post haec in custodiam tenepa| brarum et per decem dies iubetur nullum cibum accipere | et lumen paenitus non uidere Ibi autem tantus cotidie | abundabat splendor Vt dum egrederetur beata eugenia | quasi lumen aliquod radiaret Apparuit autem illi salua| tur cuius manu accipiens panem neuei candores et inmensae | suauitatis et gratiae dixit ei Eugenia accipe cibum | de manu mea ego sum saluator tuus quem tota mentis in| tentione delixisti et diligis . eodem die te in caelis recipiam | quo eogo discendi ad terras Et haec dicens . abscesset Ipsa | autem die natalis domini missus est gladiator qui eam in | custodia positam percuteret et sublatum est corpus ab ad| finibus eius christianis . et positum est non longe ab urbe uia | latina in praedio eius proprio ubi multorum sanctorum ipsa | sepelierat membra Claudia autem mater eius
Abbreviated transcription (Latin):
lacris suis. Et hec dum oraret. fit terre
motus in eodem loco: et ita templi ip¬
sius fundamenta merserunt cũ idolo.
ut nichil aliud remansisset. nisi sola
ara que erat ante ianuam templi: ad
quam stabat scã eugenia. Hec in insula
lycaonia gesta sunt: coram omtibus
qui sequebantur agonem eugenie.Eit ꝯcur¬
sus populi romani: et uaria acclamacio.
Alii dicunt innocentẽ: alii magam. Nunci¬
antur ista p̾fecto. prefectus imperatori: im¬
perator iubit eam ligatã saxo p̃cipitari
in tiberim: et statim ligam̃tum saxi dis¬
ruptũ est. Heata uero eugenia ita super¬
sedens fluuiali aqua ferebatur: ut om̃ib
credentib xp̃o appareret illũ fuisse cum
eugenia in flumine ne absorberetur. qui
fuerat cũ petro ĩ marine mergeret᷑. Item
unde sublata. in termarũ seuerianarum
fornacib mittitur: que sic statim extinc¬
te sunt. ut termarũ calor refrigesceret.
et omĩa incendia lignorũ ad nichilum

Expanded text:
lacris suis Et haec dum oraret | fit terre lacris suis Et haec dum oraret | fit terre motus in eodem loco . Et ita templi ipsius funda| menta merserunt cum idolo . ut nihil aliut remansissit | nisi sola ara quae erat ante ianuam templi Ad | quam stabat sancta eugenia haec in insula licaonia | gesta sunt . coram omnibus qui sequebantur agonem | eugeniae fit concursus populi romani . et uaria adclama| tio Alii dicunt innocentem Alii magam Nunciantur | ista praefecto Praefectus imperatori Imperatur | iubit eam legato saxo praecipetari in tyberim Sta| tim legamentum saxi disruptum est beata uero | eugenia ita supersedens fluuiali aqua ferebatur Vt | omnibus credentibus christo appareret illum fuisse cum | eugenia in flumine ne absorberetur Qui fuerat cum | petro in mari ne mergeretur Item inde sublata in ter| marum seuerianarum fornacibus mittitur quae sic | statim extinctae sunt ut termarum calor refrigis| ceret Et omnia incendia lignorum ad nihilum
Abbreviated transcription (Latin):
genuit pater. ut omĩno feminã nesciret:¬
et sic eum genuit mater. ut masculum
omĩno non nosset. Hic ipse habet uxorẽ
uirginem que illi cotidie filios creat: et iã
innumerabiles ei filios peperit. Cotidie car
nem suam eius carnib coniungit: oscula
eius circa eam sine intermissione sociant᷑.
In amore suo inuicem omĩno ꝑdurant:
et tanta integritate subsistunt. ut omĩs
uirginitas. et omĩs castitas. et om̃is integri¬
i ne ad imꝑatorẽ ꝑtingeret qͦd eã libent̃ audiret.
uissit eã diici ad tẽplũ diane. Et stans spicłator:
ĩminẽs dix̃ ei. Redime uitã tuã. ⁊ patͥmoniũ tuũ
eugenia: sacrificans dee diane. Tc̃ beata eugenia
expandẽs manꝰ suascep̃ orare & dic̾e. Ds̃ qͥ cordis
mei archana cognoscis. qui uirginitatẽ
meã sincerã in tuo amore seruasti. qͥ me
adesto michi nunc in confessione nominis
tui: ut confundantur om̃s qui adorant
hoc idolum: et qui gloriantur in simu¬

Expanded text:
genuit Pater, ut omnino feminam nunquam scirgenuit Pater, ut omnino feminam nunquam sciret; sic eum genuit mater, ut masculum omnino non nosset: hic ipse habet uxorem virginem, quae illi quotidie filios creat, etiam innumerabiles ei filios parit, quotidie suam carnem ejus carnibus conjungit. Oscula ejus circa eam sine intermissione sociantur, in amore suo invicem omnino perdurant, et tanta integritate subsistunt, ut omnis virginitas, et omnis charitas, et omnis integrigeret quod eam libenter audiret Iussit eam | duci ad templum dianae . et ita speculator inminens dixit | ei Redime uitam tuam et patrimonium tuum eugenia | sacrifica deae dianae . Tunc beata eugenia expandens . | manus suas coepit orare ac dicire Deus qui cordis mei .| arcana cognuscis qui uirginitatem meam sinceram | in tuo amore seruasti Qui me Adesto mihi nunc in confessione nominis tui ut | confundantur omnes qui adorant hoc idollum et qui | gloriantur in simu
Abbreviated transcription (Latin):
peius. et omĩs senatus eadem flebili que¬
rela depromeret: decreuit galienus au¬
gustus. ut aut sponsũ suum basilla re¬
ciperet. aut gladio interiret. Eugeniã
uero iusserunt aut sacrificare diuinis
numinibus : aut crudeliter interire. Et
dedit licentiã: ut quicũq xp̃ianũ penes
se absconderet puniret᷑. Conuenitur ba¬
silla ut sponsum recipiat: que dicit se
transuerberata est. Tenti statim ꝓtus et
iacinctus: trahuntur ad tẽplum. Sed ora¬
tionem illis facientib. simulacrũ iouis
ad quod ducebant᷑ sacrificare. cecidit ad
pedes eorum: et ita ꝯminutũ est. ut ubi
fuerit non appareret. Et non uirtuti
diuine sed magice arti hoc imputans:
iubet eos decollari nicecius urbis p̃fectus.
gicis artib ab ea flagitare sermonẽ. At
illa constanter os suum aperiens: dix̃. Polli¬
ceor tibi: quod ars nr̃a uehem̃tior magica
est. Nam magister nr̃ habet patrẽ sine
matre: et matrẽ absq patre. Deniq sic eũ

Expanded text:
. et omnes senatus eadam flebili quae. et omnes senatus eadam flebili quaerela | deponeret Decreuit gallienus augustus ut aut | sponsum basilla reciperet aut gladio interiret Eugenia | uero aut sacrificaret diuinis ominibus aut crudelidedit licentiam ut quicunque Christianum penes se absconderet puniretur. Convenitur Basilla, ut sponsum recipiat. Dicit se illatransfossa est. Tenti statim Protus et Hyacinthus, trahuntur ad templum; sed orationem illis facientibus, simulacrum Jovis ad quod ducebantur sacrificare, cecidit ad pedes eorum; et ita comminutum est, ut ubi fuerit, non pareret. Non virtuti divinae, sed magicae arti hoc imputans, ubet eos decollari Nicetius urbis praefectusgicis artibus ab ea flagitare sermonem. At illa constanter os suum aperiens, dixit: Polliceor tibi quod ars nostra vehementior magis est; nam magister noster habet Patrem sine ulla matre, et matrem absque patre. Denique sic eum