comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
manꝰ dĩ: aum tam̃ nec ea quȩ facit manibꝰ uerbo fa¬
cere negetur. nec ea quȩ fac̃ uerbo: mamibꝰ facere ñ pu¬
tet᷑. Nec ꝓpter manꝰ forma corꝑis: aut alia manꝰ sinst᷑.
alia dextera. Nec ꝓpt̃ uerbum sonusn oris aut motꝰ
atiumi transtt̾orius oꝑanti dõ inesse credat᷑: nec defue¬
r̃ qui duo ista uerba fecer̃ mne & fixer̃ me. sic distin¬
guerent ut aiimam dm̃ fecisse. corpꝰ aut̃ finxisse di¬
cerent: qͥa de anima dix̃ ds. omnẽ flatum ego feci:
quam fictã: qͥa ñ ẽ corpꝰ sed sp̃s. quasi ñ scriptũ sit. qui
finx̃ sp̃m hominis in ipso. Ueruntam̃ qͣndo utrũq
hoc uerbum de homine in loco uno ponit᷑. & utrũq
hominis. id÷ & anuna &e corpꝰ duunit conditũ ñ nega¬
tͣ. ñineligant̃ distribuunt᷑ singulis singula. ut a¬
nima facta. corpꝰ autem factum intelligat᷑. siue for¬
matũ siue plasiatũ. Nam quidã int̾pretes noluer̃t
latine dedinare ingreco quã dicere finxer. Qd̃ aliquãdo

Expanded text:
manus Dei: dum tamen nec ea quae facit manibus, Verbo facere negetur; nec ea quae facit Verbo, manibus facere non putetur; nec propter manus forma corporis, aut alia manus sinistra, alia dextra, nec propter Verbum sonus oris, vel motus animi transitorius operanti Deo inesse credatur. 2. Nec defuerunt qui duo ista verba, «fecerunt me, et finxerunt me,» sic distinguerent, ut animam Deum fecisse, corpus autem finxisse dicerent; quia de anima dixit Deus, «Omnem flatum ego feci» quam fictam, quia non est corpus, sed spiritus; quasi non scriptum sit, «Qui finxit spiritum hominis in ipso» . Verumtamen quando utrumque hoc verbum de homine in loco uno ponitur, et utrumque hominis, id est, et anima et corpus divinitus conditum non negatur; non ineleganter distribuuntur singulis singula, ut anima facta, corpus autem fictum intelligatur, sive formatum, sive plasmatum. Nam quidam interpretes nolueruntlatine declinare de graeco, quam dicere «finxerunt,» quod aliquando
Abbreviated transcription (Latin):
di: nͥ credidi qđ tu illa mandaueris. ñ aliqͥs homo:
Quãuis ꝑ homines homnbꝰ nunistrata fuit: qͥa
utiq credidi tua ẽẽ ẽẽ mandata: ipsa fides mea
qua id credidi impetret abste gr̾am qua faciã
qđ mandasti. di enim homo mͥ hec iuberet
formsecus: nunqͥd ut etiam facerẽ qͦd iubebat.
adiuuaret intrinsecus: Doce gͦ me suauitatẽ
inspuando caritatẽ: doce me disciplinam. do¬
cendo pacientiam: doce me scientiam. illumi¬
nando intelligentiam: qm mandatis titis cre¬
didi. Te inquam illa credidi mandasse qͥ dses:
et honuni donas unde facias eum fac̾e qͥd man
tuum. Uł sic̃ alii exp̃ssnis habent: ꝓpt̾ea eloqui¬
um tuũ custodiui: utiq ne rursũ humiliaret.

Expanded text:
di,» nisi, credidi quod tu illa mandaveris, non aliquis homo, di,» nisi, credidi quod tu illa mandaveris, non aliquis homo, quamvis per homines hominibus ministrata sint? Quia itaque credidi tua esse mandata, ipsa fides mea qua id credidi, impetret abs te gratiam qua faciam quod mandasti. Si enim homo mihi haec juberet forinsecus; numquid, ut etiam facerem quod jubebat, adjuvaret intrinsecus? Doce ergo me suavitatem inspirando charitatem, doce me disciplinam donando patientiam, doce me scientiam illuminando intelligentiam: «Quoniam mandatis tuis credidi.» Te illa credidi mandasse qui Deus es, et homini donas unde facias eum facere quod matuum,» vel, sicut alii expressius habent, «propterea eloquium tuum custodivi:» ut
Abbreviated transcription (Latin):
sint quȩ ideo discimꝰ. ut tantũmͦ sciamꝰ: alia uͦ ut e¬
tiam fatiamus. Quando ds̃ ea docet. sic docet ut¬
ea scienda sciamꝰ aperiendo ueritatẽ : sic docet ut
faciendo faciamꝰ inspirando suauitatẽ. Noq enĩ
frustra ei dr̃: doce me ut faciam uoluntatẽ. Sic
inqͥt doce ut faciam: ñ tantũmͦ ut sciam. Ipsa
qͥppe recte facta fructꝰ ẽ nr̃. quẽ reddimꝰ agrico¬
lȩ nr̃o. S scriptura dicit. Dñs dabit benignita¬
auteni ista t̾ra ẽ. nͥ de qua dr̃ eidem ipsi quidat su
cum dixisset suanitatem & disciplinam es scientiã
doce me: adiunxit atq ait. qm̃ mandatis tuis cre¬
didi. Non enum immnerito quęri pocest: cur nõ
dixerit obediui s cradidi. Alia enum s̃ mandata:
alia ꝓmissa. Mandata facienda suscipiamꝰ: ut ac¬
ciꝑe ꝓmissa mereamur. ꝓmuissis gͦ crelimꝰ: man¬
datis obtemperamꝰ. Quid ÷ gͦ mandatistuis credi¬

Expanded text:
sint quae ideo discimus ut tantummodo sciamus, alia vero ut esint quae ideo discimus ut tantummodo sciamus, alia vero ut etiam faciamus; quando Deus ea docet, sic docet ut scienda sciamus, aperiendo veritatem, sic docet ut facienda faciamus, inspirando suavitatem. Neque enim frustra ei dicitur, «Doce me ut faciam voluntatem tuam» . Sic, inquit, «doce ut faciam,» non tantummodo tu sciam. Ipsa quippe recte facta, fructus est noster quem reddimus agricolae nostro: sed Scriptura dicit, «Dominus dabit suavitaautem ista terra est, nisi de qua dicitur eidem ipsi qui dat su4. Quod vero cum dixisset, «suavitatem, et disciplinam, et scientiam doce me;» adjunxit atque ait, «Quoniam mandatis tuis credidi:» non immerito quaeri potest cur non dixerit, obedivi; sed, «credidi.» Alia sunt enim mandata, alia promissa. Mandata facienda suscipimus, ut accipere promissa mereamur. Promissis ergo credimus, mandatis obtemperamus. Quid est ergo, «mandatis tuis credi
Abbreviated transcription (Latin):
cum docui: s. ipse ũ didicit. Dicere aut̃ potest.
Ego ei dixi qͦd dicendum fuit: fed ille ñ didicit
qͥa ñ ꝑcepit: ñ comp̃hendit. ñ intellex̃. Lam ꝑfe¬
cto & ille didicisset: si iste docuisset. Et ideo ds q̃n
uult docere. pruis dat intellectum: sine qͦea quȩ
ad̃ diuinam doccrinã ꝑtinet. homo ñ potest disce¬
rẽ. Uude & iste paulopꝰ dic̃. Da mͥ uitellectum:
ut discan mandata tua. Potest itaq homo cũ
docere aliquẽ cupit. dicere illa quȩ dix̃ dñs di¬
scipłis suis. pꝰea quã surrex̃ a mortuis: s facere
qͦd ille fecit ñ potest. Ait enum euangłiũ. Tic
aperuit eis sensum ut intelligerent scripturas: & di¬
x̃ illis. Quid autem illis dicerit: ibi legit᷑. S: ideo cȩ¬
perant qͦd dixit: quia unde caperet᷑ aperuit. Docet
gͦ d̃s suauitatem inspirando delectationẽ: docet
discipluiam temꝑando tribulationẽ. Docet scien¬
tiam: insinuando cognitionem. Cum itaq alia

Expanded text:
eum docui, sed ipse non didicit: dicere autem potest, eum docui, sed ipse non didicit: dicere autem potest, Ego ei dixi quod dicendum fuit, sed ille non didicit; quia non percepit, non comprehendit, non intellexit. Nam profecto et ille didicisset, si iste docuisset. Et ideo Deus, quando vult docere, prius dat intellectum, sine quo ea quae ad divinam doctrinam pertinent, homo non potest discere: unde et iste paulo post dicit, «Da mihi intellectum, ut discam mandata tua.» Potest itaque homo, cum docere aliquem cupit, dicere illa quae dixit Dominus discipulis suis, posteaquam resurrexit a mortuis; sed facere quod ille fecit, non potest. Ait enim Evangelium: «Tunc aperuit eis sensum, ut intelligerent Scripturas, et dixit illis» . Quid autem illis dixerit, ibi legitur: sed ideo ceperunt quod dixit, quia unde caperetur aperuit. Docet ergo Deus suavitatem inspirando delectationem, docet disciplinam temperando tribulationem, docet scientiam insinuando cognitionem. Cum itaque alia
Abbreviated transcription (Latin):
scientia: qm̃ simagnitudine sua p̃cedit scientia.
gͦ tanta fuerit caritas inbonitate suaui ut tri¬
na: tunc erit utilis scientia. qua innotescit etiã
s homo quid ipse meruerit. & quȩ adõ donata
suit ei ꝑ quȩ posse se sciat. quȩ se posse nesciebat.
Quando quidem multi qd eos ñ delectat sciunt:
& quarum rerum habent cognitionẽ. ñ habent
suauitatẽ. Su auitas enu disci ñ potest: nͥ delectet.
Item disciplina quȩ significat enĩ datoriã tribula¬
tionẽ. accipiendo discit᷑. id ñ audiendo uł legen¬
do. uł cogitando. s experiendo. At uͦ scientiam qͣm
tercio posuit. ii his quȩ ait doce me. q̃ocendo da¬
tur. Nani qͥd ÷ aliud docere. quã scientiã dare : &e
hȩc duo ita s conexa s̃ : ut alterũ sine altero eẽ ñ
possit. Nemo enum docet᷑: nͥ discat. Et nemo di¬
scit: nͥ doceat᷑. Et ideo si discipłs capax ñ sit eoꝵ
quȩ adoctore dicunt᷑: ñ potest doccor dicere. ego

Expanded text:
scientia; qscientia; qergo tanta fuerit charitas in bonitate suavi, ut trina; tunc utilis erit scientia, qua innotescit etiam sibi homo quid ipse meruerit, et quae a Deo donata sint ei, per quae posse se sciat quae se posse nesciebat, Quandoquidem multi quod eos non delectat sciunt, et quarum rerum habent cognitionem, non habent suavitatem. Suavitas enim disci non potest, nisi delectet. Item disciplina, quae significat emendatoriam tribulationem, accipiendo discitur; id est, non audiendo vel legendo, vel cogitando, sed experiendo. At vero scientia, quam tertiam posuit in his quae ait, «Doce me,» docendo datur. Nam quid est aliud docere, quam scientiam dare? Et haec duo ita sibi connexa sunt, ut alterum sine altero esse non possit. Nemo enim docetur nisi discat, et nemo discit nisi doceatur. Et ideo si discipulus capax non sit eorum quae a doctore dicuntur, non potest doctor dicere, Ego
Abbreviated transcription (Latin):
pacificũ his qui ꝑ eam certar᷑ reddet iustitiȩ. Cũ qͦ
gͦ facit as̃ suauttatẽ. id÷ cui ꝓpiciꝰ inspirat boni de¬
lectationem. atq ut aꝑtius id explicem. cui dona¬
t᷑ a dõ caritas dĩ & ꝓpt̾ dm̃ caritas ꝑxiini: ꝓfecto
instant᷑ orare debet. qͦ tantum sibi augeat᷑ur hoc
donum. ut ñ solum ꝓ illo conteninat delectati¬
ones ꝯteras s etiam ꝓ ulo: qͥslibet ꝑfentt passiones
Ita suauitati salubret̃ addit᷑ disciplina. Non enim
quantulȩcũq suauitati. uł bonitati. hocẽ barita¬
ti sc̃ȩ poscenda ẽ & obtinenda. s tam magne sit
ut sub eiꝰ p̃ssura ñ possit extingui. d sic̃ ingens flã¬
ina sub impetu uenti quantomagis reprimit᷑: tan¬
to ardentiꝰ excitari. Ideo parum fuit dicere sua¬
uitatem feusti cum seruo tuo: nͥ rursus peteret.
ut eum doceat suauitatẽ. Tantũ utiq ut discipli¬
nam possit patientissime sustinere. Tertia ponit᷑

Expanded text:
pacificum his qui per eam certarunt, reddit justitiae» . Cum quo pacificum his qui per eam certarunt, reddit justitiae» . Cum quo ergo facit Deus suavitatem, id est, cui propitius inspirat boni delectationem; atque, ut apertius id explicem, cui donatur a Deo charitas Dei, et propter Deum charitas proximi: profecto instanter orare debet, quo tantum sibi augeatur hoc donum, ut non solum pro illo contemnat delectationes caeteras, sed etiam pro illo quaslibet perferat passiones. Ita suavitati salubriter additur disciplina. Non enim quantulaecumque suavitati vel bonitati, hoc est, charitati sanctae poscenda et optanda est; sed tam magnae, ut sub ejus pressura non possit exstingui, sed sicut ingens flamma sub impetu venti, quanto magis reprimitur, tanto ardentius excitari. Ideo parum fuit dicere, «Suavitatem fecisti cum servo tuo;» nisi rursus peteret ut eum doceat suavitatem, tantam utique ut disciplinam possit patientissime sustinere. Tertia ponitur
Abbreviated transcription (Latin):
didi. dugeri sibi ista poscit: ce ꝑfici. Nam utiq quia
iam dixerat suauitatem fecisti cura seruotuo: quo¬
i dicit suauitatem doce me. nͥ ut ei grã dĩ magis
magisq abunãec. uł innotescat ulcedinẽ boni¬
tatis: habebant eium fiãem qui dixer̃: Atĩe au¬
ge nob fidem. Et qͥndm inuit᷑ in hoc mundo. ꝓ¬
ficientium ẽ ista cantatio. Adaidit autẽ & eruddi¬
tionẽ: uł sic̃ plures codices habent disciplinam.
d disciplinami quam greci appellant. phediañ
uͥ scripture nĩe reponere consuer̃: l̃i intelligenda
ẽ ꝑmolestias eruditio: scãm illud. Quemi enim di¬
ligit añs corripit. flagellat autem ouinẽ filium
quem grecipit. Hec apud eccłiasticas litteras dici ad¬
solet disciplina int̃ptata de greco uͥ legit᷑. phedia.
hocenum uerbũ ingreco positũ ẽ in epła ad hebreos.
u̾latinꝰ interpres att. Onũs eium disciplina ad p̾sens
ñ gaudii uidet᷑ ẽẽ s tristitiȩ: postea autẽ fructum

Expanded text:
didi.» Augeri sibi ista poscit et perfici: nam utique qui jam dixerat, «Suavitatem fecisti cum servo tuo;» quomodo dicit, «Suavitatem doce me,» nisi ut ei gratia Dei magis magisque innotescat dulcedine bonitatis? Habebant enim fidem qui dixerunt: «Domine, auge nobis fidem» . Et quamdiu vivitur in hoc mundo, proficientium est ista cantatio. Addidit autem, «et eruditionem;» vel sicut plures codices habent, «disciplinam.» Sed «disciplinam,» quam Graeci appellant παιδείαν, ibi Scripturae nostrae ponere consueverunt, ibi intest per molestias eruditio, secundum illud: Quem enim diligit Dominus, corripit: flagellat autem omnem filium, quem recipit. Haec apud Ecclesiasticas litteras dici assolet disciplina, interpretata de Graeco, ubi legitur paedia. Hoc enim verbum in graeco positum est in Epistola ad Hebraeos, ubi latinus interpres ait: «Omnis disciplina ad praesens non gaudii videtur esse, sed tristitiae; postea autem fructum
Abbreviated transcription (Latin):
fuerit uerbo dñi fecisse oetera: hominẽ uͦ uelut ali¬
qͥ d p̃cipuum ficisse manibꝰ suis ñ uideo: nͥ forte
quia expuluere formatum legit᷑ hominis corpꝰ
ñ potuisse fieri. nͥ manib arbitrant᷑. Nec. attendunt
qđ in euangłio de uerbo dĩ scriptumest: om̃ia ꝑ ipsũ
facta sunt. Non posse constare siñ ꝑ uerbũ factum ẽ.
etiam corpꝰ hominum s adhibent testimoniũ de
hoc psalmo et diciit. Ecce ubi aꝑtissime clamat
aꝑte diccum sit. uidebo cȩlos oꝑa digitorum tuorũ

Expanded text:
fuerit verbo Deum fecisse caetera, hominem vero velut aliquid praecipuum fecisse manibus suis; non video, nisi forte quia ex pulvere formatum legitur hominis corpus, non potuisse fieri nisi manibus arbitrantur. Nec attendunt quod in Evangelio de Verbo Dei scriptum est, «Omnia per ipsum facta sunt» , non posse constare, si non per Verbum factum est etiam corpus humanum. Sed adhibent testimonium de hoc psalmo, et dicunt: Ecce ubi apertissime clamat etiam dictum sit, «Videbo coelos, opera digitorum
Abbreviated transcription (Latin):
abrahe. Paratus sum inqͥt & ñ sũ turbatꝰ: ut cu¬
stodiam mandata dua. Qd̃ aliqui int̃p̃tati st̃
ad custodiendum mandata tua. aliqui ut custo¬
direm. aliqui custodire. qđ grecꝰ posuit tupĩ¬
na mandata: subdidit dicens. Funes peratorũ
cireũplexi s̃ me: et legis tuȩ ñ sum oblitꝰ. fu¬
nes peccatorũ impedim̃ta st̃ inunicor. siue
spuitalium sic̃ diaboli et angłorũ eiꝰ. siue car¬
ualium in quibꝰ filiis infidelitatis diabolus
oꝑat᷑. Non enim ħ nom̃ qͦd dictũẽ peccatorum.
ab eo qđ s̃ peccata d̾ecluiatũ ẽ s abeo qđ st̃
peccatorsi. Qd ingreco eitident̃ apparet. Cum
itaq minant᷑ mala quibꝰ t̃reant iustos. ne ꝑ
uelut ualidas. & robustas restes suas. traht̃
erum peccata sic̃ restem longã. & huc scõs ĩ¬
plicare conant᷑. & aliquando pmiitunt᷑. Sed si
implicant corpꝰ ñ implicant animũ: uͥñẽ iste
tͥ: suꝑ uidicia iustitiȩ tuȩ. Quia et hocipsũ
qd funes peccatorum circumplectunt᷑. iustũ:

Expanded text:
Paratus sum,» inquit, «et non sum turbatus, ut custodiam mandata tua:» quod aliqui interpretati sunt, «ad custodiendum mandata tua;» aliqui, «ut custodirem;» aliqui, «custodire:» quod graecus posuitna mandata subdidit, dicens: «Funes peccatorum circumplexi sunt me, et legis tuae non sum oblitus. Funes peccatorum» impedimenta sunt inimicorum, sive spiritualium, sicut diaboli et angelorum ejus, sive carnalium, in quibus filiis infidelitatis diabolus operatur . Non enim hoc nomen quod dictum est «peccatorum,» ab eo quod sunt peccata declinatum est, sed ab eo quod sunt peccatores: quod in graeco evidenter apparet. Cum itaque minantur mala, quibus terreant justos, ne pro veluti valienim peccata sicut restem longam . Et hinc sanctos implicare conantur, et aliquando permittuntur. Sed si implicant corpus, non implicant animum, ubi non est tibi, super judicia justitiae tuae.» Quia et hoc ipsum quod funes peccatorum circumplectuntur justum,
Abbreviated transcription (Latin):
ñ credunt dñi euangłio: Et si iustꝰ quidem
uix saluus erit. peccator & impꝰ uͥ parebt̃⁊
Hoc enim qde ꝑsecutionis quas patiebatur
eccła: cum funes peccatorũ etteumplecterent᷑
eam. Pinde mediam nocc̃ẽ graiara tribula¬
tionis intelligenda existimo. in qua dixit
surgebam: qͥa ñ eũ sic affligebat ut deiceret.
s exercebat ut surgeret. id÷ ut ea ipsa tribu¬
latione ad fortuis confitendũ ꝑficeret. Iamu
adiungit ipse saluator. Ad ipsũ capud ꝓpriȩ

Expanded text:
io? Et si justus quidem vix salvus erit, peccator et impius ubi parebunt» ? Hoc enim ait de persecutionibus quas patiebatur Ecclesia, cum funes peccatorum circumplecterentur eam. Proinde mediam noctem graviora tribulationis intelligenda existimo. In qua dixit «Surgebam:» quia non eum sic affligebat, ut dejiceret; sed exercebat, ut surgeret, id est, ut ea ipsa tribulatione ad fortius confitendum proficeret. 6. adjungit ipse Salvator. Ad ipsum caput enim
Abbreviated transcription (Latin):
habent qͥa cogitaui sic̃ in quibꝰdam legit᷑ s tan¬
tũmͦ cogitaui. Qđ aut̃ hic positum ẽ. & auerti pe¬
des meos: ñ nulli habent qͥa cogitaui ce auertiti¬
sti pedes meos: ut hoc ilĩ potiꝰ gr̃ẽ tribuat᷑ scđ̃m u
lud qd̾ apłs ait. Ds̃ ẽ erum qui oꝑat᷑ inuob̾: cui eti¬
am dr̃. auerte oculos meos ne uideant uanitatẽ.
Si oculos neuideant uanitatẽ: cur ũ ce pedes ne
sectent᷑ errorem: ꝓpt̃ qͦd & illud scriptũ ẽ. Oculi mei

Expanded text:
gitavi,» sicut in quibusdam legitur; sed tantummodo, «Cogitavi.» Quod autem hic positum est, «Et averti pedes meos;» nonnulli habent, «Quia cogitavi, et avertisti pedes meos:» ut hoc Dei potius gratiae tribuatus ait, «Deus est enim qui operatur in vobis» : cui etiam dicitur, «Averte oculos meos, ne videant vanitatem.» Si oculos, ne videant vanitatem, cur non et pedes, ne sectentur errorem? Propter quod et illud scriptum est: «Oculi mei
Abbreviated transcription (Latin):
nẽ ꝯnob̾ gr̃a submnustrat᷑: ut caste tuneamꝰ
dm. & custodiamiꝰ maridataeiꝰ. ꝓ uide ipse iħc lo¬
quit᷑ in ista ꝓpħia: s quȩdam in m̃bris suis et
unitate corꝑis siri. tanqͣ in uno qͦdam homane
diffuso toto orbe t̾rarum. & succrescente ꝑ uo¬
lumina scłorura: quedã uͭ inseipso capite nr̃o.
Unde et ħẽ. qłait. particeps ego sũ om̃ium
timentiũ te.: aecustodientiũ mandata tua.
Eiqͥa ipt᷑ hoc qd̾ particeps faccꝰ ẽ fr̾m suorũ:
ac hominũ ĩmortalis morcalium. idõ granũ
cecidit int̾ta. ut mortificatũ multũ fructũ
facetet. Et de ipso fruccu: secutus adiunx̃. Mli¬
sedia tua dñe plena ẽ t̾ra. Et unde hoc. nͥcum
ustificat᷑ impius. in cuiꝰ gr̾ȩ scientia ut ꝓficia¬
t᷑ aduingit: et iustificationes tuas doce me.

Expanded text:
ste timeamus Deum, et custodiamus mandata ejus. Proinde ipse Jesus loquitur in ista prophetia: sed quaedam in membris suis et unitate corporis sui, tanquam in uno quodam homine diffuso toto orbe terrarum, et succrescente per volumina saeculorum; quaedam vero in seipso capite nostro. Unde et hoc est quod ait, «Particeps ego sum omnium timentium te, et custodientium mandata tua.» Et quia propter hoc quod particeps lactus e hominum, immortalis mortalium, ideo granum cecidit in terram, ut mortificatum multum fructum faceret; de ipso fructu seculus adjunxit, «Misericordia tua, Domine, plena est terra.» Et unde hoc, nisi cum justificatur impius? In cujus gratiae scientia ut proficiatur, adjungit, «Et justificationes tuas doce me.
Abbreviated transcription (Latin):
nis sp̃ttalibꝰ deputetur. ꝓpt̾ hoc eim ce bonitatẽ nr̃i
appellare uoluer̃. Nichil hic gͦ. aliuã diccum existimo.
suauitatem fecisti cum seruo tuo: nͥ fecisti ut me de¬
lectaret᷑ et horium. Quando eium delectat bonum
mnagnum ẽ dĩ donum: quando aut̃ bonũ opꝰ quod
lex imperat sit timore penȩ. ñ amore iustitiȩ cũ d̃s

Expanded text:
tualibus deputetur: propter hoc enim eam et «bonitatem» nostri appellare voluerunt. Nihil hic ergo aliud dictum existimo, «Suavitatem fecisti cum servo tuo,» nisi, fecisti ut me delectaret bonum. Quando enim delectat bonum, magnum est Dei donum. Quando autem bonum opus quod lex imperat, fit timore poenae, non delectatione jus
Abbreviated transcription (Latin):
occidat. & peccatum occasione accepta ꝑ mandatũ
operet᷑ in homine omnẽ concupiscentiam: Inuocan¬
dꝰ ẽ gͥ. Dic eium abeo fides impetrat qͦd lex imꝑat:
qm qui uiuocauerit nom̃ dñi saluus erit. Et ideo
uide qͥd adiungat. Precatꝰ sum faciẽ tuam in toto
corde meo. Et dicens qͦmͦ sit p̃catus. Miserere inqͥt
mei scqͣm eloquium tuũ. Et tanq̃ exauditꝰ atq ad¬
uitꝰ abeo quẽ p̃catus ẽ: Cogitaui inqͥt uias meas. &

Expanded text:
atum occasione accepta per mandatum operetur in homine omnem concupiscentiam . Invocandus est igitur: sic enim ab eo fides impetrat quod lex imperat; quoniam qui invocaverit nomen Domini, salvus erit . Et ideo vide quid subjungat: «Precatus sum faciem tuam in toto corde meo.» Et dicens quomodo sit precatus: «Miserere,» inquit, «mei secundum eloquium tuum.» Et tanquam exauditus atque adjutus ab eo quem precatus est: «Cogitavi,» in
Abbreviated transcription (Latin):
tractandos. Pars mea dñs. qͦd habent quidam pars
quisqͥs ei adheret sic̃ scriptum ẽ: mͥ aut̃ adherere
dõ bonum ẽ. Non enim existendo s̃ honunes dii: s
fuint participando illiꝰ unius. qui uerꝰ ẽ ds̃. Ai quia
partes sͥ eligunt homines in ħ mundo siue sorti¬
unt᷑ alius ħ. alius illud unde quisq uiuat: Quo¬
cdammͦ portio piorum ds̃ ẽ: unde semꝑ uiuant. Ut̃q
ñ ẽ sensus absurdus: s qđ sequit᷑ hic. audiamus.
Dixi custodire legem tuam. Quid ÷ portio mea dne
aixi custodire legem tuã. nͥ qͥa ita pͣortio cuiꝰq dñs.

Expanded text:
tractandos, «Pars mea Dominus;» quod habent quidam, «Porquisquis ei adhaeret, sicut scriptum est, «Mihi autem adhaerere Deo bonum est» ; non enim existendo sunt homines dii, sed fiunt participando illius unius qui verus est Deus: an quia partes sibi eligunt homines in hoc mundo, sive sortiuntur, alius hoc, alius illud, unde quisque vivat; quodammodo portio piorum Deus est unde semper vivant: uterque non est sensus absurdus. Sed quod sequitur audiamus: «Dixi, custodire legem tuam.» Quid est, «Portio mea, Domine, dixi, custodire legem tuam;» nisi quia ita erit portio cujus
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. Quia hoc & apłs ait̃. comparantes semetipsos
sibumet ipsis: non intelligunt. Hoc enim pliuus
homo suspicatur in alio: qdđ seutit inseipso. Hoc ita
ꝙ obꝓbrium suum pecebat auferri: qđ in se sen¬
serat. & in aliis fuerat suspicatꝰ. ut ñ eẽt diabolo
similis. qui de occultis sc̃i iob suspicatꝰ ẽ. qd ñ gra¬
tis dm̃ coleret quem poscit temptandũ. ut ctim̃

Expanded text:
 quod Apostolus ait, «Comparantes semetipsos sibimetipsis» , non intelligunt: hoc enim proclivius homo suspicatur in alio, quod sentit in seipso. Hoc itaque opprobrium suum petebat auferri, quod in se senserat, et in aliis fuerat suspicatus; ut non esset diabolo similis, qui de occultis sancti Job suspicatus est quod non gratis Deum col
Abbreviated transcription (Latin):
tͥ. qͦd gretus dixisset sanare te. Non entim curũ¬
loqueret᷑ latinus int̾pres dicendo intellectũ dare tͥ:
si quẽadmodum dici potest. a sanitate sanare te:
ita dici possit ab intellectu. intelleccuare te s si
potest hoc. & angłs faceret. Quid ẽ. qđ iste hoca dõ
sibi poscit ut ueniat: Anquia ds angło uisserat ut
faceret.Ita uͦ. nam xp̃c intelligitur ħ uississe
angłm ut faceret: eoloco uͥ ait ꝓpħa. Et factum ẽ
cum uiderem ego danihel uisum. & querebam
intellectum: & ecce sterit in conspectu ieo ut ui¬
sus uiri. Et audiui uoc̃ẽ uiri int̾ ubal:. & uo¬
cauit & dix̃. Ulai: fac intellig̾e illũ uisionẽ. Et

Expanded text:
tibi, quod graecus dixisset, sanare te. Non enim circumtibi, quod graecus dixisset, sanare te. Non enim circumloqueretur latinus interpres dicendo, intellectum dare tibi: si quemadmodum dici potest a sanitate, sanare te; ita dici posset ab intellectu, intellectuare te. Sed si potest hoc et angelus facere, quid est quod iste hoc a Deo sibi poscit ut fiat? An quia Deus angelo jusserat ut faceret? Ita vero: nam Christus intelligitur hoc jussisse angelo ut faceret, eo loco ubi ait Propheta, «Et factum est, cum viderem ego Daniel visum, et quaerebam intellectum, et ecce stetit in conspectu meo ut visus viri, et audivi vocem viri inter Ubal, et vocavi
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. uelut pecus. Nec ita quamuis hõ ut in eorũ
numem deputandꝰ sit. qui ambulant in ua¬
nitate m̃tis sue. obscurati intelligentia. ali¬
enati a uita dĩ. Nam sitalis eẽt: nec hoc diceret.
Non aut̃ parui ẽ. intellectꝰ nosse: aqͦ poscendꝰ
ẽ intellectꝰ Et cogitandum ẽ. quanto fint altꝰ
intelligenda diuina mandata. qͣndo adea di¬
scenda ibi adhuc dari intellectum petit. qui iã
sic intelligit: Et qͥ eloquia dĩ se custodisse an
qͥa uno uerbo complexus ẽ. da mͥ intellectũ.
qd ẽ sine tĩsoñ. qđ latino uno uerbo dici ñ potest.
tanquã siñposset latine dĩci. sana me. & diceret᷑
da mͥ sanitatẽ sic̃ hic dictum ẽ. damͥ intellectum.
aut sanum me fac. Sic̃ enun hic dici potest in¬
telligentem me fac: qͦd quidem potuit & angłs
facere. Nam dix̃ danheli: ueni. intellectũ daretͥ.
Et hoc uerbum ẽ ingreco. qđ etiam hic ẽ sineti

Expanded text:
est, velut pecus; nec ita, quamvis homo, ut in eorum est, velut pecus; nec ita, quamvis homo, ut in eorum numero deputandus sit, qui «ambulant in vanitate mentis suae, obscurati intelligentia, alienati a via Dei.» Nam si talis esset, nec hoc diceret. Non autem parvi est intellectus, nosse a quo poscendus sit intellectus. Et cogitandum est quanto sint altius intelligenda divina mandata; quando ad ea discenda sibi adhuc dari intellectum petit, qui jam sic intelligit, et qui eloquia Dei se custodisse antquia uno verbo complexus est, «Da mihi intellectum,» quod est συνέτισον, quod latine uno verbo dici non potest: tanquam si non posset latine dici, sana me; et diceretur, da mihi sanitatem, sicut hic dictum est, «Da mihi intellectum;» aut, sanum me fac, sicut etiam hic dici potest, intelligentem me fac. Quod quidem potuit et angelus facere; nam dixit Danieli, «Veni intellectum dare tibi» : et hoc verbum est in graeco, quod etiam hic est, συνετ
Abbreviated transcription (Latin):
dent᷑ cord̾a. Quamuis enuim nͥ aliqͥd intelligant.
nemo possit credere in dm̃:. tam̃ ipsa fide qͣ
credit sanat᷑. ut intelligat ampliora. Alia s̃
enim quȩ nͥ intelligant᷑ ñ credimꝰ: & alia s̃
quȩ nͥ credamiꝰ ñ intelligimꝰ. Nam cũ fides sit
dit p̃dicanti fidem: qui ut alia taceã: linguã
ipsam quam loquit᷑ ñ intelligit. S nͥ essent.
rursus aliqua quȩ intelligere ñ possumꝰ
nͥ ante credamꝰ: ppħa ñdiceret. nͥ credid̃itis
ñ intelligetis. Pficit gͦ ñr intellectꝰ ad intel¬
ligenda quȩ credat: & fides ꝓficit ad̃ cred̃en¬
da quȩ intelligat. Et eadem ipsa ut magis
magisq intelligant᷑: in ipso intellectu ꝓfiõ
mens. S hoc nͣfit ꝓpriis tanquã naturalib
uirib: s dõ adiuuante atq donante. sic̃ me¬
dicina fit ñ uatura: ut uitiatꝰ oculus uinucer¬
nendi recipiat. Quigͦ dic̃ dõ. damͥ intellectum
ut discam mandata tua: ñ om̃i mͦ expers eiꝰ

Expanded text:
mundantur . Quamvis enim, nisi aliquid intelligat, nemo possit credere in Deum; tamen ipsa fide qua credit, sanatur, ut intelligat ampliora. Alia sunt enim quae nisi intelligamus, non credimus; et alia sunt quae nisi credamus, non intelligimus. Nam cum fidesdit praedicanti fidem, qui, ut alia taceam, linguam ipsam quam loquitur non intelligit? Sed nisi essent rursus aliqua quae intelligere non possumus, nisi ante credamus, propheta non diceret, «Nisi credideritis, non intelligetis» . Proficit ergo noster intellectus ad intelligenda quae credat, et fides proficit ad credenda quae intelligat; et eadem ipsa ut magis magisque intelligantur, in ipso intellectu proficit mens. Sed hoc non fit propriis tanquam naturalibus viribus, sed Deo adjuvante atque donante; sicut medicina fit, non natura, ut vitiatus oculus vim cernendi recipiat. Qui ergo dicit Deo, «Da mihi intellectum, ut discam mandata tua,» non omnimodo expers ejus
Abbreviated transcription (Latin):
ẽꝑme: id ÷ factum ẽ ut ꝓdesset mͥ. dierĩ
himulitaf illa mortalitatis ñ ab surde intel¬
ligit᷑ nox. uͥ inuicem latent anda mortaliũ
ut de talibꝰ tenebris in numerabiles & graues
tẽptationes oriant᷑ : iti ut in fadem nocte ꝑ¬
transeant eciam bestiȩ filuȩ. catuli leonis ru¬
gientes. quȩrentes a dõ escam sͥ. Unde etiam
de illo leone rugiente & querente quẽ deuora¬
ret. diis ait. qđ iam supra cõmemoraur: hac
nocte postulauit satanas uexare uos sicut
triticum: hac nocte in qua ꝑtranseunt
bestie siluȩ uos leo ille magnꝰ quȩsiuit
ado escam s̵. ꝓfecco hec ipsa humilitas
in loco ꝑeregrinationis huiꝰ quȩ nox recte
intelligit᷑ ꝑdest eis qui salubrit̃ exercent᷑
i ea ut discant ñ suꝑbire. ꝓpt̾ qđ malũ in
ista nocte pulsus ẽ homo. Inttiũ enĩ suꝑbie
homiuis apostare a dõ: s gratis uistificitꝰ
atq ut uusta huimlitate ꝓfitiat uarũs tempta¬
tionibꝰ huiꝰ noctis oppositus. iam intelligens dicat

Expanded text:
 factum est ut prodesset mihi. Si enim humilitas illa mortalitatis non absurde intelligitur nox, ubi invicem latent corda mortalium, ut de talibus tenebris innumerabiles et graves tentationes oriantur, ita ut in eadem nocte pertranseant etiam bestiae silvae, catuli leonum rugientes, quaerentes a Deo escam sibi ; unde etiam de illo leone rugiente et quaerente quem devoret , Dominus ait quod jam supra commemoravi, «Hac nocte postulavit satanas vexare vos sicut triticum;» id est, hac nocte in qua pertranseunt bestiae silvae, vos leo ille magnus quaesivit a Deo escam sibi: profecto haec ipsa humilitas in loco peregrinationis hujus, quae nox recte intelligitur, prodest eis qui salubriter exercentur in ea, ut discant non superbire; propter quod malum in istam noctem pulsus est homo. Initium enim superbiae hominis apostatare a Deo . Sed gratis justificatus, atque ut in ista humilitate proficiat variis tentationibus hujus noctis oppositus, jam intelligens dicat,
Abbreviated transcription (Latin):
di c̃stitutionem. in qͦ mediatore & antiqͥ iusti
spem habebant. qͣndo eum in carne uenturũ
bat. de illo etiam ħ bene hic intelligit᷑ uerbũ.
si & ipsorum accepimꝰ istã uocẽ de qͦ uerbo dictũ
ẽ. mem̃to uerbitui seruo tuo in qͦ mͥ spem dedi
sti. Hȩc ine cousolata ẽ in humilitate mea: hoc ẽ
in ista mortalitate mea. qͥa eloquium tuũ utui¬
ficauit me: ut spem uite haberem piectꝰ ĩ mor¬
tẽ:Suꝑbi iniq agebant usq ualde. qͥndoqͥdẽ
corum suꝑbiam. nec humilitas mortalitatis edo¬
muit. Alege autem tua ñ declinaui: qͦ me fac̾e
& consolatus sum. Uł sic alii codices habent: et
exhortatus sum: id÷ exhortationem accepi. Li¬
trumq enim potuit int̃pͣtari de uerbo greco.¬

Expanded text:
di constitutionem : in quo Mediatore et antiqui justi di constitutionem : in quo Mediatore et antiqui justi spem habebant, quando eum in carne venturum bat de illo, etiam hoc bene hic intelligitur verbum, si et ipsorum accipimus istam vocem; de quo verbo dictum est, «Memento verbi tui servo tuo, in quo spem dedisti mihi. Haec me consolata est in humilitate mea;» hoc est, in ista mortalitate mea: «quia eloquium tuum vivificavit me;» ut spem vitae haberem projectus in mortem. «Superbi inique agebant usque valde:» quando quidem eorum superbiam nec humilitas mortalitatis edomuit. «A lege autem tua non declinavi:» quod me facere  consolatus sum:» vel, sicut alii codices habent, «et exhortatus sum;» id est, exhortationem accepi. Utrumque enim potuit interpretari de verbo graeco
Abbreviated transcription (Latin):
quit᷑ autem. Duꝑbi iniq agebant usq ualde: a le
tua ñ declinani: qͥa hoc eum facere illorum ꝑsecu¬
tio compellebat. Quos usq ualde iniq dicit ȩgisse.
qͥa ñ solum erant impii: uerũ etiam pios. impios
c̃ẽ cogebant. In hac humilitate ħ ẽ uihac tribula¬
tione spes consolata ẽ. quȩ data ẽ. in uerbo dĩ pol¬
licentis aduitoriũ. ne de fitiat fides martirum &
p̃sentia sp̃s sui uires imꝑtientis laborantibꝰ ut e¬
uadentes de muscipula uenantium dicerent.
Nisi qͥa dñs erat. in nob: fortasse uiuos obsorbuis¬
sent nos. An forte qđ ait. hec me consolata ẽ in
hunulitace mea: illam dic̃ humilitatẽ qͥ homo
⁊ deiectus. & ꝑ iectus in inort̾ẽ. ex peccato quod
ualde infelicit᷑ in paradysi felicitate cõmissũ ẽ:
Inhac quippe humilitate inqͣ homo uanitati si¬
nilis faccus ẽ. & dies eiꝰ uelut umbra p̃tereunt.
oñs filii ire sunt: nͥ ꝑ mediatorẽ reconciliantur
dõ qui p̃destinati s̃ in et̾nam salucẽ ante mun¬

Expanded text:
 Superbi inique agebant usque valde; a legtua non declinavi, quia hoc eum facere pertio compellebat. Quos «usque valde» inique dicit egisse, quia non solum erant impii, verum etiam pios impios esse cogebant. In hac humilitate, hoc est, in hac tribulatione spes consolata est, quae data est in verbo Dei pollicentis adjutorium, ne deficiat fides martyrum; et praesentia Spiritus sui vires impertientis laborantibus, ut evadentes de muscipula venantium dicerent: «Nisi quia Dominus erat in nobis, fortasse vivos absorbuissent nos» . 4. An forte quod ait, «Haec me consolata est in humilitate mea,» illam dicit humilitatem qua homo est dejectus et projectus in mortem, ex peccato illo quod valde infeliciter in paradisi felicitate commissum est? In hac quippe humilitate, in qua homo vanitati similis factus est et dies ejus sicut umbra praetereunt , omnes filii irae suDeo, qui praedestinati sunt in aeternam salutem ante mun
Abbreviated transcription (Latin):
as qui ñ ꝑmitat uos temptari supra id qͦd potestis:
s fatiat cum temptatione etiã extaum. ut possitis su¬
stinere. Hanc spem. dedit etiam saluator ore suo: qͣn¬
do ait. hac nocte postulauit satanas uexare uos sic̃
triticum: & ego rogaui ꝓte petre ne defitiat fides
tua. hauc spem dedit &e in oratione quam docuit:
uͥ monuit ut dicamꝰ: ne nos inferas in temptati¬
onem. Quodãmͦ enim ꝓmisit se daturũ suis ꝑicli¬
tantibꝰ: qͦd dici uoluit ab orantibꝰ. Et ninurũ de bac
spe magis iste ꝑsalmus intelligendus ẽ dicere: hȩc
ine consolata ÷ inhumilitate mea: qmͣ uerbum
tuum uiuificauit᷑ ͤ Qa expressius int̾̃pretati s̃: qui ñ

Expanded text:
mittet vos tentari super id quod potestis; sed faciet cum tentatione etiam exilum, ut possitis sustinere» . Hanc spem dedit etiam Salvator ore suo, quando ait: «Hac nocte postulavit satanas vexare vos sicut triticum; et ego rogavi pro te, Petre, ne deficiat fides tua» . Hanc spem dedit et in oratione quam docuit, ubi monuit ut dicamus, «Ne nos inferas in tentationem» : quodammodo enim promisit se daturum suis periclitantibus, quod dici voluit ab orantibus. Et nimirum de hac spe magis iste psalmus intelligendus est dicere, «Haec me consolata est» «in humilitate mea, quoniam verbum tuum vivificavit me.» Quod express
Abbreviated transcription (Latin):
tota atq integra continet᷑: dilectione cscilicet dei
&e dilectione ꝓximi: in quibꝰ tota lex pendet & ꝓpħe.
Uinde ce hic cum dixisset. ambulabam in latitudi¬
ne: causã subiũx̃ atq ait. qͥa mandata tua exqͥsi¬
ui. Non nuilli aut̃ codices ñ habent mandata: sed
testimonia.d mandata in pluribꝰ inuienimꝰ: ĩna¬
xime grecis. Cui linguȩ tanquã in p̃cedenti. unde
aa nos ista translata s̃. magis credendũ ẽẽ qͥs ambi¬
gat: Sigͦ scire uolumiꝰ qͦmͦ hec mandata quesierit.
uł quȩxenda sint: illud intueam᷑ qđ dic̃ inagist᷑
bonꝰ. &e doctor & dator. Petite & accipietis: quȩrice
& inuenietis pulsate &e aꝑiet᷑ uob̃. Et paulopꝰ. Si¬

Expanded text:
tota atque integra continetur, dilectione scilicet Dei, tota atque integra continetur, dilectione scilicet Dei, et dilectione proximi, in quibus tota Lex pendet et Prophetae . Unde et hic cum dixisset, «Et ambulabam in latitudine;» causam subjunxit atque ait, «Quia mandata tua exquisivi.» Nonnulli autem codices non habent «mandata,» sed «testimonia;» sed «mandata» in pluribus invenimus, et maxime graecis: cui linguae tanquam praecedenti, unde ad nos ista translata sunt, magis credendum esse quis ambigat? Si ergo scire volumus quomodo haec mandata quaesierit, vel quaerenda sint, illud intueamur quod dicit magister bonus, et doctor, et dator: «Petite, et accipietis; quaerite, et invenietis; pulsate, et aperietur vobis.» Et paulo
Abbreviated transcription (Latin):
isto mͦ. dic enim uidet᷑ sequentia p̃cedentibꝰ debu¬
isse conectere: s ait. et ambulabã in laaitudme.
Libi copulatiua conunctio. ia ÷ ce uelut inconse¬
&e custodiam legem tuam semꝑ. Aut certe si opta
tiuo dictum ẽ. custodiam legẽ tuã. ñait. & ambu¬
lem in latitudine quasi utrũꝙ optauerit ⁊ po¬
poscerit: s ait. & ambulabam inlattuame. u bi
si conuinctio ista ñ ẽẽt. s a suꝑiorum conexione
libera inferret᷑. & soluta sententia ambulabam
in latitudine: nichil deinusitato loquendi mͦ
hic deb̾et mouere lectorem. ut occultꝰ sensus que¬
rendus hic aliqͥs putaret᷑. slmirũ gͦ q̃d ñ dixit
intelligi uoluit: id ÷ exauditum se fuisse. Acdeinde
subiunxit qualis factꝰ fuerit: tanꝗͣ diceret. & cũ
orarem exaudisti me. Et ambulabam in latitudi¬
uem: & cetera quȩ isto mͦ dicta contexuit. Quid ÷ gͥ
dicebat: Os nr̾m patet ad uos o chorichii. cornr̃m
dilatatũ ẽ. Hȩc aut̃ caritas. duobꝰ illis mandatis

Expanded text:
entibus debuisse connectere: sed ait, «Et ambulabam in latitudine.» Ubi copulativa conjunctio, id est, «Et,» velut inconse«Et custodiam legem tuam semper.» Aut certe si optativo modo dictum est, «Custodiam legem tuam;» non ait, Et ambulem in latitudine, quasi utrumque optaverit, et poposcerit: sed ait, «Et ambulabam in latitudine.» Ubi si conjunctio ista non esset, sed a superiorum connexione libera inferretur et soluta sententia, «Ambulabam in latitudine;» nihil de inusitato loquendi modo hic deberet movere lectorem, ut occultus sensus quaerendus hic aliquis putaretur. Nimirum ergo quod non dixit intelligi voluit, id est, exauditum se fuisse; ac deinde subjunxit qualis factus fuerit: tanquam diceret, Haec cum orarem, exaudisti me, «Et ambulabam in latitudine;» et caetera quae isto modo dicta contexuit. 2. Quid esdicebat, «Os nostrum patet ad vos, o Corinthii; cor nostrum dilatatum est» . Haec autem charitas duobus illis mandatis
Abbreviated transcription (Latin):
ctationem. ꝓpt̃ qđͣ dictum ẽ. in tua suauitate do¬
ce me. iustificationes tuas: sequens uersus oftenait
uͥait. Bona mͥlex oristui: suꝑ milia auri & argenti.
Ut amphꝰ diligat caritas legẽ dĩ. quam diligit cu¬
piditas nuilia auri & argenti.

Expanded text:
ctationem, propter quod dictum est, «In tua suavitate doctationem, propter quod dictum est, «In tua suavitate doce me justificationes tuas;» sequens versus ostendit, ubi ait, «Bona mihi lex oris tui, super millia auri et argenti:» ut amplius diligat charitas legem Dei, quam diligit cupiditas millia auri et argenti.
Abbreviated transcription (Latin):
discam iustificationes tuas. Uicinualiqͥd &
suꝑiꝰ iam dixerat. priꝰquã humiliarer ego
deliqui. ꝓpt̾ea eloquium tuũ custoduu. Ipso
quipe fructu ostenait. qđ bonũ illi fuerit
humihari & illie dix̾ ce causã qͦs himalitatẽ
peualem delinquendo p̃cesserit. Qđ uͦ ibi ait.
ꝓpterea elo quiũ tuum custodii hic aut̃
ut discam iustificationes tuas. satis significasse mͥui
detur. hoc ẽẽ ista nosse qđ custodire: hoc custodire qđ nosse.
Neq enum xp̃c ñ nouerat qđ arguebat: &e tam̾ aiguebat
peccatum: cum dictum de illo sit. qđ ñ nouerat pecra¬
tum. Nouerat gͦ quadã notitia: & rursus qͣdñ igno¬
rantia ñ nouerat. Sic & iustificationes d̃: multi
discunt. & ñ discunt. Nouerant enim eas qͥdã noti¬
tia. &e rursus qͥdam ignorantia. qm̃ qͥ ñ fatiunt ñ
nouer̃. Comͦ hic tͦ intelligendꝰ ẽ qͥixisse. ut discami
iustificationes tuas. ea notitia qua fiunt: hanc aut̃

Expanded text:
discam justificationes tuas.» Vicinum aliquid et discam justificationes tuas.» Vicinum aliquid et superius jam dixerat, «Priusquam humiliarer, ego deliqui; propterea eloquium tuum custodivi.» Ipso quippe fructu ostendit quod bonum illi fuerit humiliari; sed illic dixit et causam, quod humilitatem poenalem delinquendo praecesserit. Quod vero ibi ait, «Propterea eloquium tuum custodivi;» hic autem, «Ut discam justificationes tuas:» satis significasse mihi videtur hoc esse ista nosse quod custodire, hoc custodire quod nosse. Neque enim Christus non noverat quod arguebat; et tamen arguebat peccatum, cum dictum de illo sit quod «non noverat peccatum» . Noverat ergo quadam notitia, et rursus quadam ignorantia non noverat. Sic am notitia; et rursus quadam ignorantia, quoniam non faciunt, non noverunt. Eo modo hic ergo intelligendus est dixisse, «Ut discam justificationes tuas;» ea notitia qua fiunt. 10. «vers
Abbreviated transcription (Latin):
scrutabor mandata tua. Lanquam ille hoc discit.
qui tn eiꝰ suauitate iustificationes dũ discit. Quan¬
tomagis enim suauia s̃ q̃ iubet qui iuuat: tanto
magis ea scrutat᷑ amans. ut cognita faciat: &
faciendo cognoscat: quia ꝑfectius cognoscunt᷑¬
cum fuint. Coagulatum ẽ ut lac cor eorũ. Quoꝵ
nͥ suꝑborum. quorum suꝑ se multiplicatam
dix̃ iniquitatẽ: Ob duruisise aut̃ cor eoeumi
uult intelligi. hoc uerbo & hoc loco. Nam drͣ
& iubono fic̃ inpsalmo sexagesimo septimo
dr̃: mons incaseatꝰ. mons uber & intelligitur
gra plenꝰ. Nam ae illic qͥdã: coagulatꝰ int̾pre¬
tatis. S uide quid̃ a se opponat duritiȩ cor¬
ais illorum. Ego uͦ inqͥt legem tuã medita¬
tꝰ sum. Qua lege : utiq ustissua & miscđis¬
sima. unde alłbi dr̃: & lege tua miserere mei.
Duꝑbis refistit ut obaurent᷑: humilibꝰ aut̃
dat gr̾am. ut diligant obedientiã:÷ & ne ex¬
cipiant excellentiam. Meditationẽ quippe
legis huiꝰ: uoluntaria seruat᷑. mͥ: humili¬

Expanded text:
scet charitas . Tanquam ille hoc dicit, qui in ejus suavitate justificationes Dei discit. Quanto magis enim suavia sunt quae jubet qui juvat, tanto magis ea scrutatur amans, ut cognita faciat et faciendo cognoscat; quia perfectius cognoscunt «Coagalatum est ut lac cor eorum.» Quorum, nisi superborum quorum super se multiplicatam dixit iniquitatem? Obduruisse autem cor eorum vult intelligi hoc verbo et hoc loco. Nam dicitur et in bono, sicut in psalmo sexagesimo septimo dicitur, «Mons incaseatus, mons uber» ; et intelligitur gratia plenus: nam et illud quidam, «coagulatus,» interpretati sunt. Sed vide quid a se opponat duritiae cordis illorum: «Ego vero,» inquit, «legem tuam meditatus sum.» Quam legem? Utique justissimam et misericordissimam: unde illi dicitur. «Et lege tua miserere mei.» Superbis resistit, ut obdurentur; humilibus autem dat gratiam , ut diligant obedientiam, et recipiant excellentiam. Meditatione quippe legis hujus, voluntaria servatur humili
Abbreviated transcription (Latin):
itaq agit acceptus. ut largus accipiendꝰ peten.¬
do. querendo. pulsando. poscatur. diue enun
ut uita bona petatur. siue ut bene uiuat᷑: qͥͦt¬
qͦt spũ dĩagunt᷑: hii filii dĩ sunt. Ergo ambu¬
labam inqͥt in latitudine: qmͣ mandata tua
exquisuu. Exqͥsierat &e inuenerat. qͣm petierat

Expanded text:
itaque agit acceptus, ut largius accipiendus petenitaque agit acceptus, ut largius accipiendus petendo, quaerendo, pulsando, poscatur. Sive enim ut vita bona petatur, sive ut bene vivatur; quotquot Spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei . Ergo, «Ambulabam,» inquit, «in latitudine, quoniam mandata tua exquisivi.» Exquisierat et invenerat, quoniam petierat
Abbreviated transcription (Latin):
filus ur̃is: qͣntomagis pat̾ ur̃ qui in celis ẽ. dabit
dona petentibꝰ se: Ubi euident᷑ ostendit qđ dexe¬
rat. pecite. quęrite. pulsate. ñ nͥad poscendi. ħ ẽ
orandi instantiam ꝑtinere. Aliꝰ porro euangłista
ñ ait. dabit bona petentibꝰ se. quȩ multipliciter
posst̃ intelligi. uł corꝑalia uł sp̃italia: s circũcidit
inde alia satisq diligent̃ exp̃ssit. quid nos uehe¬
m̃t̃ atꝙ instant̃ uoluerit poscere dñs: & ait. Quan¬
to magis pat̾ ur de cęlo dabit sp̃m bonũ petenti¬
bꝰ se. hic ẽ ille sp̃s ꝑ quem diffundit᷑ caritas in cor¬
dibꝰ nr̃is. ut dm̃ ꝑrimũq diligendo. qiuinamã¬
data faciamꝰ. hic ẽ ille sp̃s: in qͦ clamamꝰ abba pa-¬
t̃. Acꝑ hoc ipse nos face̾te petere quẽ desidamꝰ
acciꝑe: ipse nos facit quexere. quẽ cupimꝰ inueni¬
re. Ipse nos facit pulsare: ad quẽ nituͣ ꝑuenire.
mat̃. si ipse clamat in nob̾. nͥ quia clamare nos
fecit dum habitare cepit in nob̃: Etiam hoc

Expanded text:
gis Pater vester qui in coelis est, dabit bona petentibus se» ? Ubi evidenter ostendit quod dixerat, «Petite, quaerite, pulsate,» nonnisi ad poscendi, hoc est, orandi instantiam pertinere. Alius porro evangelista non ait, «Dabit bona petentibus se,» quae multipliciter possunt intelligi, vel corporalia, vel spiritualia; sed circumcidit inde alia, satisque diligenter expressit quid nos vehementer atque instanter voluerit poscere Dominus, et ait: «Quanto magis Pater vester de coelo dabit Spiritum bonum petentibus se» ? Hic est ille Spiritus per quem diffunditur charitas in cordibus nostris, ut Deum proximumque diligendo divina mandata faciamus. Hic est ille Spiritus in quo clamamus, «Abba, Pater» . Ac per hoc ipse nos facit petere, quem desideramus accipere; ipse nos facit quaerere, quem cupimus invenire; ipse nos facit pulsare, ad quem nitimur pervenire. uomodo nos clamamus, si ipse clamat in nobis, nisi quia clamare nos fecit, dum habitare coepit in nobis? Etiam hoc
Abbreviated transcription (Latin):
cata. nec sͥ arrogando iustitiã: s qua quisq humiliat᷑
aliqua tribulatione. uel deiectione qua meruit eius
suꝑbia. aut exercet᷑ ꝓbaturq pacientia. Unde paulo
pꝰ dicit hic psalmꝰ: priusꝗͣ humiliarer ego deliqui. Et
illud in libro sapientiȩ. In dolore sustine. & in humi¬
litate tua pacientiam habe: qm̃ in igne ꝓbat᷑ aurũ
&e argentum: homines uͦ acceptabiles in camuno hu¬
miliationis. Qd ait acceptabiles: ibi spem dedit quȩ
consolaret᷑ in humilitate. Et dñs iħc hanc humilita¬
tem cum discipłis p̃dicaret a ꝑsecutoribꝰ eẽ uenturũ:
ñ cos sine spe reliqͥt. s hanc etiam qua consolarent᷑.
dedit dicens. In ur̃a patientia: possidebitis animasura.
De ipso quoq corpore qd ab ininicis posset occidi
ret᷑ inhumilitate sua. Ppter quam spem: dic̃ &e apłs
paulus.Si aut̃ qd ñ uidemꝰ speramꝰ: ꝑ patientiam
expectamꝰ. S ȩcnorum ẽ: spes ista p̃miorũ. Est & alia
spes quȩ in humilitate tͥbulationis plurimũ conso

Expanded text:
arrogando justitiam; sed qua quisque humiliatur aliqua tribulatione vel dejectione, quam meruit ejus superbia, aut exercetur probaturque patientia: unde paulo post dicit hic psalmus, «Priusquam humiliarer, ego deliqui.» Et illud in libro Sapientiae: «In dolore sustine, et in humilitate tua patientiam habe; quoniam in igne probatur aurum et argentum, homines vero acceptabiles in camino humiliationis» . Quod ait «acceptabiles,» ibi spem dedit quae consolaretur in humilitate. Et Dominus Jesus hanc humilitatem cum discipulis praediceret a persecutoribus esse venturam, non eos sine spe reliquit; sed hanc etiam, qua consolarentur, dedit dicens, «In vestra patientia possidebitis animas vestras:» de ipso quoque corpore quod ab inimicis posset occidi, retur in humilitate sua. Propter quam spem dicit et apostolus Paulus: «Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus» . Sed aeternorum est spes ista praemiorum: est et alia spe
Abbreviated transcription (Latin):
inutroq uersu: dilexi ualde aut nimis. aut
uehemt᷑: sic int̾p̃tari placuit qđ grece dr̃¬
corda fidelium. Dilexit aut̃: & cogitand̃o & ope¬
rando. Nam qͦd ad cogitationem ꝑtinet: ait. Et
meditabar in mandatis tuis. Qđ aut̃ ad oꝑati¬
onem: & leuaui manꝰ meas ad mandata tua
Utriq aut̃ sententiȩ addidit: quȩ dilexi. finis
enim p̃cepti: ẽ caritas de corde puto. Quando isto
fine id÷ huiꝰ rei contẽplatione fit mandatum
dĩ: tunc fit uere opus bonum. Et tunc leuan¬
tur manꝰ. qͥa suꝑnũ ẽ qd leuantur. Pptẽa de

Expanded text:
erat et acceperat, ut responderet exprobrantibus sibi «vehementer,» sicut interpretari placuit quod graece dcorda fidelium. Dilexit autem, et cogitando et operando. Nam quod ad cogitationem pertinet, ait, «Et meditabar in mandatis tuis:» quod autem ad operationem, «Et levavi manus meas ad mandata tua.» Utrique autem sententiae addidit, «quae dilexi:» finis enim praecepti est charitas de corde puro . Quando isto fine, id est, hujus rei contemplatione fit mandatum Dei, tunc fit vere opus bonum; et tunc levantur manus, quia supernum est quo levantur. Propterea de
Abbreviated transcription (Latin):
peccatoribꝰ derelinquentibꝰ legem tuam. Can¬
tabiles mͥ erant iustificationes tuȩ: in loco in¬
colatus mẽi. Uł sic̃ alii codices habent: in loco
peregtinationis me. Ipsa ẽ humilitas. in loco mor¬
talitatis & peregrinationis hominis de para¬
dyso & de illa suꝑna ierłm. Unde quidam de
facta ẽ. cantabiles illi erant iustificationes
dĩ. in loco ꝑegrinationis suȩ: quãuis eum te¬
dium teneret a peccatoribꝰ relinquentibꝰ legẽ
dĩ. qͥa cumeis conu̾sari in hac uita uł ad tempꝰ
cogit᷑ donec area uentilet᷑. Possunt aut̃ isti duo
uetfus ad fingulas partes unius suꝑioris apta

Expanded text:
peccatoribus  derelinquentibus legem tuam. Cantabiles erant mihi iustificationes tuae  in loco incolatus mei:» vel, sicut alii codices habent, «in loco peregrinationis meae.» Ipsa est illa humilitas in loco mortalitatis peregrinantis hominis de paradiso et de illa superna Jerusalem, unde quidam desfacta est , cantabiles illi erant justificationes Dei in loco peregrinationis suae; quamvis eum taedium teneret a peccatoribus relinquentibus legem Dei, quia cum eis conversari in hac vita vel ad tempus cogitur, donec area ventiletur. Possunt autem isti duo versus ad singul