comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tem ignorant: ⁊ sunt qui se dicũt
doua accepisse ꝓ suis precedengib
meritis. non ꝓ gr̃a largientia. Itẽ
quidam sunt qui quod non habent.
habere ꝓtumore existimant᷑. Item
sint quidam qui cõtẽpnendo alios
se aliquid habere singulariter pu¬
tãt. Perniciosius eit aũt esse ela¬
ciosse. de singularitate iactancie
uenientẽ. Ułtimo supbia. trimo¬
dam habet differentiam. Primũ
nãq genus suꝑbie est: eoꝵ qui ꝑ
tuͣsgressionis culpam: cõtẽptu
habent diuina precepta. Scõm
gerus eoꝵ qui ex conseruatione
Nadatoꝵ: atcollunt᷑ elatione ⁊ur¬
p contumaciam mentis: subdi de¬
oignant᷑ senioꝵ imperus. Que
quadem uicia diuinitus admuate
gr̃a: tribus econtraris eruuntur
uirtutibus. Gule eñi concupiscẽ¬
tiam repͥnunt uigilie: ⁊ cõpũctio
cordis. Forncacionẽ extinguit
contricio cortis. ⁊ corpis afflictio.
⁊ oratisi assidua. uel lalboris ex̾ci¬
tium: metus qͦ gehemie. uel a¬

Expanded text:
tem ignorant. Et sunt qui se dicunt tem ignorant. Et sunt qui se dicunt dona accepisse pro suis praecedentibus meritis, non pro gratia largientis. Item quidam sunt qui quod non habent habere se per tumorem existimant. Item sunt quidam qui, contemnendo alios, se aliquid habere singulariter putant. Perniciosiorem autem esse elationem de singularitate iactantiae uenientem. Vltima superbia trimodam habet differentiam. Primum namque genus superbiae est eorum qui per transgressionem culpae contemptui habent diuina praecepta; secundum genus eorum qui ex conseruatione mandatorum adtolluntur elatione uirper contumaciam mentis subdi dedignantur seniorum imperiis. Quae quidem uitia, diuinitus adiuuante gratia his e contrario curantur uirtutibus. Gulae enim concupiscentiam reprimunt uigiliae et conpunctio cordis. Fornicationem extinguit contritio cordis et corporis afflictio et oratio assidua uel laboris exercitium, metus quoque gehennae uel a
Abbreviated transcription (Latin):
preuaricatio legis: ꝓpter illicitam
concupiscentiã. Porro auaricia ĩ
gemiuã distinguit᷑ penam: idest
inconcupiscentian rei augẽde.
⁊ in metum rei carende: sicut
etiam quidam ait. ⁊ Lon enn
ũquam expletur neq saciatur
cupiditatis sitis ueq solum ea
que habentur amore habendi
excruciatur: sed eciam amuten¬
di metu. Et ip̃a qͦ inusdia dupli¬
ci afficitur flama: id est dũ aut
meliori inuidet ir id quod ip̃e nõ
ẽ: aut dum quemlibet consinulẽ
esse uidet. sibi equalem dolet. Seqͥtur
tristricia: quuius tria sunt genera.
Quarũ prima ut ait cassianus: tẽ¬
perata. ⁊ racionabilis. de dslectorum
plenitudiue uenieus. Atera ꝑtur¬
bata ⁊ urationabilis: de aurietate
mentis. seu de desꝑacione pectatco
exoriens. Tertia de iracundia uel
de illaco xompno. ac desiderio per¬
dici ꝓcedens qͥ am uero uianis głia.
quadriꝑtitom habet iactanciam.
⁊Lai sunt qui hñt dona ⁊ donan¬

Expanded text:
praeuaricatio legis propter inlicitam praeuaricatio legis propter inlicitam concupiscentiam. Porro auaritia in geminam distinguitur poenam, id est in concupiscentiam rei augendae et in metu rei carendae. Sicut etiam quidam ait; "Non enim umquam expletur neque satiatur cupiditatis sitis". Neque solum ea quae habent amore augendi excruciantur, sed etiam amittendi metu. Ipsa quoque inuidia duplici adficitur flamma, id est dum aut meliori inuidet in id quod ipse non est, aut dum quemlibet consimilem esse uidet sibi aequalem dolet. Sequitur tristitia, cuius tria sunt genera, quarum prima, ut ait Cassianus, temperata et rationabilis, de delictorum penitudine ueniens; altera perturbata, inrationabilis, de anxietate mentis seu de desperatione peccatorum exoriens; tertia de iracundia, uel de inlato damno ac desiderio praepedito procedens. Iam uero inanis gloria quadripertitam habet iactantiam. Nam sunt qui habent dona et donan
Abbreviated transcription (Latin):
gustu melłis ieuiniũ soluit. Se¬
cuudo. si lauciores estas querat.
sicut ppłs heremi manira contẽp¬
to: carnes egyptias esuriunt. Ter¬
cio modo si diligentius quisq com¬
inunes cibos ꝓcuret: sicut filu he¬
li extra morem crudam ab offerẽ¬
tibus tollebant carnem: quã sibi
accuratius p̃pararent. Quarte
modo: si uiles escas uiuuũ qͥsq
sumat. Unde ⁊ ꝓpħa sodomam.
de pauis sacurita accusat. Qnto
modo si qͥuq ex desiderio quodo
suiat: sicut esau. ꝓ lenticule cou¬
cupiscentia ꝑdidit pͥmogenita.
Fornicatio quoq trimodo genere
disceruit᷑. Primo quippe dñ per
uoluntatis luxuriam: comixtio
carns expletur. Altero: durm
sola attrectacione luxus carme
ꝑ ĩmũdiciam ꝓuocatur. Tercio:
dũ intentione turpis cogitatiõis
nocturna quisq uisione pollut̃
Est ⁊ quartũ genus fornitatiꝯius
iuxta scripturã. oriũs scilicet in¬
tellecta corruptio mentis: sicut
ydolatria ⁊ auaricia: ex qͥbus fit

Expanded text:
gustu mellis ieiunium soluit. Segustu mellis ieiunium soluit. Secundo modo, si lautiores escas quaerat, sicut populus heremi manna contempto carnes Aegyptias esuriuit. Tertio modo, si diligentius quisque communes cibos procuret, sicut filii Heli extra morem crudam ab offerentibus tollebant carnem, quam sibi accuratius praepararent. Quarto modo, si uiles escas nimium quisque sumat. Vnde et propheta Sodomam de panis saturitate accusat. Quinto modo, si quisque ex desiderio quodcumque sumat, sicut Esau pro lenticulae concupiscentia perdidit primogenita. Fornicatio quoque trimodo genere discernitur. Primo quippe, dum per uoluptatis luxuriam commixtio carnis expletur; altero, dum sola adtrectatione luxus carnis per inmunditiam prouocatur; tertio, dum intentione turpis cogitationis nocturna quisque inlusione polluitur. Est et quartum genus fornicationis iuxta Scripturam omnis scilicet inlicita corruptio mentis, sicut idolatria et auaritia, ex quibus fit
Abbreviated transcription (Latin):
utuntur: uirtudes sunt. Sin uaiꝰ
ex uirtutibus inuicia transennt.¬
I ioc modo deiq dimi quisq me¬
tuit peccare: cupit beatificari. Do¬
let pro pectatis: gaudet inoꝑib.
re studioq bii ꝓcedunt: pro uir¬
nitibus accipiuntur. Et econtra
dũ quisq iuetu careridi quicquã
terreuũ exterretur: uel dolore a¬
misisse rei frangit᷑. dũq rerum
cupiditade temꝑaliũ infsãmatur
aut gaudio adepte rei extolłit̾: tc̃
non uirtutes sed recte uicia nũcu¬
pautur. Ex hus aũt duo scuit fu¬
turi temporis: ante quidem ueĩt
metus ⁊ cupiditas. Alia duo pre¬
terita cũ quid acciderit: gaudu
uiciorũ turba exoritur idẽ gule.
concupiscentia. foruicatio. auari¬
tia. inuidia. ira. tristicia. manis
glĩa: nouissuma dux ip̃a. ⁊ earũ
reguia. suꝑbia. Ex quibus õibus
duo sunt carnalia. fornicatio. ⁊
ingliuiues. reliqua spiritalia. Q
quidem inmembris siuis taliter di
cibos quis appetit: sicut ionathan

Expanded text:
utantur, uirtutes sunt; sin minus, utantur, uirtutes sunt; sin minus, ex uirtutibus in uitia transeunt. Hoc modo denique, dum quisque metuit peccare, cupit beatificari, dolet pro peccatis, gaudet in operibre studioque boni procedunt, pro uirtutibus accipiuntur. At contra, dum quisque metu carendi quicquam terrenum exterritur, uel dolore amissae rei frangitur, dumque cupiditate rerum temporalium inflammatur aut gaudio adeptae rei extollitur, tunc non uirtutes sed uere uitia nuncupantur. Ex his autem duo sunt futuri temporis, ante quid eueniat, metus et cupiditas; alia duo praeteriti, cum quid acciderit, gaudium uitiorum turba exoritur, id est gulae concupiscentia, fornicatio, auaritia, inuidia, ira, tristitia, inanis gloria, nouissima dux ipsa et earum regina superbia. Ex quibus omnibus duo sunt carnalia, fornicatio et ingluuies; reliqua spiritalia. Quae quidem in membris suis taliter discibos quis appetat, sicut Ionathan
Abbreviated transcription (Latin):
tione appetitũ. iram cõprimut:
nec rependit contumeliam. S
ex hus prudentia agnicionem
ueri delectat: iusticia dilectionẽ
dei ⁊ proximi conseruat. Fortitu¬
do uim uirtutis habet: metũq
mortis contẽpuit. Temꝑancia
affectionẽ carnis temperat: et
restinguit appetitũ. Prima eñi
credit. ⁊ intessigit. Scd̃a diligit:
Tercia appetitũ cohibet. Quarta
modũ impouit. De distinctiõib
quatuor uiciorũ. Contra hec ta¬
men quatuor uirtutũ genera. to¬
tidem uicia philosophi aposita
dicunt: metum scilicet ⁊ gaudi¬
um. cupiditatẽ. siue dolorem.
Nos aũt hec ip̃a non ꝑfecta ui¬
cia. sed media nũcupamus eo qd
ꝓpter diuersitatem morum ad
utrumiq parata sunt: ⁊ modo
ad bonũ. modo ad malum pro
arbitrio uelundatis uertuntur.
ex seuicia gignunt: ueluti si ex
mansuetudine interdũ nascit᷑
stupor: et ex pietate dissolutio
discipline. ex iusticia crudelitas
uidicte. Ita quatuor ista si bene

Expanded text:
tione appetitum, iram conprimit tione appetitum, iram conprimit nec rependit contumeliam. Sed ex his prudentia agnitionem ueri delectat, iustitia dilectionem Dei et proximi seruat, fortitudo uim uirtutis habet metumque mortis contemnit, temperantia affectionem carnis moderat et restringit appetitum. Prima enim credit et intellegit, secunda diligit, tertia appetitum cohibet, quarta modum inponit. De distinctionibus quattuor uitiorum. Contra haec tamen quattuor uirtutum genera totidem uitia philosophi opposita dicunt: metum scilicet et gaudium et cupiditatem siue dolorem. Nos autem haec ipsa non perfecta uitia, sed media nuncupamus eo quod propter diuersitatem morum ad utrumque parata sunt et modo ad bonum, modo ad malum pro arbitrio uoluntatis uertuntur. ex se uitia gignunt ― ueluti si ex mansuetudine interdum nascatur torpor et ex pietate dissolutio disciplinae, ex iustitia crudelitatis uindicta ― ita quattuor ista, si bene
Abbreviated transcription (Latin):
liter accipitur. sicut de canticis
cancicorum. que si iuxta sonũ
uerborũ ł efficientiam operis
sentiatur: corporalis magis lu¬
xuria. quã mitus sacramentoꝵ
accipitur. Defunco prudentie
genere: nũc partes iusticie subi¬
damus. Cuius primũ ẽ deũ ti¬
uere: religionem uenerari. ho¬
uorem referre parentib: patri¬
am diligere. cunctis prodesse.
noce nulli. fraternitatis uncu¬
la amplecti. pericula aliena
suscipere. openi ferre miseris. bo¬
i accepti uicissitudinem repen¬
dere: equitatem indicus conserua¬
re. Fortitudo est animi magnitudo
aut resistit fortiter: uullis emol¬
litur illecebris aduersis non fran¬
gitur. non eleuat᷑ secundis. inui¬
la. animũ preparat. molestus
Temꝑantia est. modus uide inõi¬
bus uel in uerbo uel in opere. Hec
ueretundie comes est. humilita¬
tis regulam custodit: tranquilli¬
tatem anuui seruat: continen¬
tiam ⁊ castic acẽ amplectit᷑. fouet
decus ⁊ honc tatẽ. restinguit ra¬

Expanded text:
liter accipitur, sicut de Canticis liter accipitur, sicut de Canticis Canticorum. Quae si iuxta sonum uerborum uel efficientiam operis sentiantur, corporalis magis luxuria quam uirtus sacramentorum accipitur. Definito prudentiae genere, nunc partes iustitiae subiciamus. Cuius primum est Deum timere, religionem uenerari, honorem referre parentibus, patriam diligere, cunctis prodesse, nocere nulli, fraternae caritatis uincula amplectere, pericula aliena suscipere, opem ferre miserorum, boni accepti uicissitudinem rependere, aeqitatem in iudiciis conseruare. Fortitudo est animi magnitudo,aut resistit fortiter, nullis emollitur inlecebris, aduersis non frangitur, non eleuatur secundis, inuila animum praeparat, molestiis Temperantia est modus uitae in omni uerbo uel opere. Haec uerecundiae comes est, humilitatis regulam custodit, tranquillitatem animi seruat, continentiam et castitatem amplectitur, fouet decus et honestatem, restringit ra
Abbreviated transcription (Latin):
mentis acuens: ueraq a falsis di¬
stinguens. Hec ut quidam ait sic̃
ferrum ueneno: sic sentͣiam ar¬
mat eloquio. Rechorica ẽ racio
dicendi ⁊ uiris ꝑitorum scientia:
quam oratores sequũt᷑. Post logi¬
cam sequitur ethica que ad iusti¬
tutionem ꝑtinet morũ. Hec eñi
bene iuiuendi magistra est. Duu¬
ditur in quatuor pͥncipales iurtu¬
tes. prudentiam scilicet atq iusti¬
ciam: fortitudinẽ siue tẽꝑantiã
Prdentia est nere fidei ⁊ scientia
scripturaꝵ: ii quam iutroire opor¬
tet illud trimodum incelligentie
genus. quorũ primũ est per qd̃
quedam sic accipiut᷑ hystorra¬
liter sine ulla figura sp̃ualium.
ut sunt decem precepta. Dcd̃m.
per quod quedami inscripturis p¬
uurto uire accipiunt᷑. tam scd̃m
fidem gestorum. quam etiam iux¬
ta figurarũ indellectum: sicut
de sara ⁊ agar primũ quod uere
fuerunt: de bnc quod tropice du¬
Otestamenta figurauerunt. Ter¬
cium genusͤ. quod tantum spũa¬

Expanded text:
mentis acuens, ueraque a falsis dimentis acuens, ueraque a falsis distinguens. Haec, ut quidam ait, sicut ferrum ueneno sic sententiam armat eloquio. Rethorica est ratio dicendi, et iurisperitorum scientia, quam oratores secuntur. Post logicam sequitur ethica, quae ad institutionem pertinet morum. Haec enim bene uiuendi magistra est diuiditurque in quattuor principales uirtutes: prudentiam scilicet atque iustitiam, fortitudinem siue gnitio uerae fidei et scientia Scripturarum, in qua intueri oportet illud trímodιιm intellegentiae genus, quorum primum est per quod quaedam sic accipiuntur historialiter sine ulla figura spiritalium, ut sunt decem praecepta. Secundum per quod quaedam in Scripturis permixto iure accipiuntur, tam secundum fidem rerum gestarum quam etiam iuxta figurarum intellectum, sicut de Sarra et Agar, primum quod uere fuerunt, dehinc quod tropice duo Testamenta figurauerunt. Tertium genus est quod tantum spirita
Abbreviated transcription (Latin):
tincta uel formis. Dicta autem
geometricha ad dimensionem
terre: ꝑ quam unuiscuuisq t̾mi¬
ni declarari solent. cusica est¬
aro spectabslis: uocem uel gesta
habens uise numerosũ ac som
certam dimensionẽ. cũ scientia
ꝑfecte modulatioĩs. Hec cõstat
ex tribuo mͦdis: idest sono. u̾bis.
⁊ numeris. Astrononua est lex
astrorũ: astrologia ẽ ratio que
comu̾sionem celi. ⁊ signorũ defi¬
nit potestates: ortus quoq syderũ
uel occasus. hanc mathimatici
sequũtur. Mechanica est queda
pericia uel doccrina: ad qũã subci¬
liter fabricam rerũ õium con¬
currere ditunt. Medicina est sai¬
entia curatioius: ad tẽꝑamentũ
corps uel salucẽ unicuta. Qbus
quiem oĩbus quedam religioni
conueniunt. quedam uero medis
õĩbus aliena sunt. digestis ge¬
neribus siue differentus phisice
artio: nũc partes logicas exequa¬
mur. Constat autẽ ex dyaletica:
siue rethorica. Dyaletica ẽ ratio
siue regula disputandi: intellectũ

Expanded text:
tincta, uel formis. Dicta autem tincta, uel formis. Dicta autem Geometrica a dimensione terrae, per quam uniuscuiusque termini declarari solent. ars spectabilis uoce gestu habens in se numerorum ac soni certam dimensionem cum scientia perfectae modulationis. Haec constat ex tribus modis, id est sono, uerbis et numeris. Astronomia est lex astrorum. Astrologia est ratio quae conuersionem caeli et signorum definit, potestates ortus quoque siderum uel occasus. Hanc mathematici secuntur. Mechanica est quaedam peritia, uel doctrina, ad quam subtiliter fabricam rerum omnium concurrere dicunt. Medicina est scientia curationum, ad temperamentum corporis uel salutem inuenta. Ε quibus quidem omnibus quaedam religioni conueniunt, quaedam uero longe modis omnibus aliena sunt. Digestis generibus siue differentiis fisicae artis, nunc partes logicas exsequamur. Constat autem ex dialectica siue rethorica. Dialectica est ratio siue regula disputandi, intellectum
Abbreviated transcription (Latin):
test: eloquentia sine sapientia
ualere non potest. Melus ẽ eñi
in diserta prudentia: qũa stulta
loquacitas. Rerum eñi studia
ꝓsunt: non ornamenta uerbo¬
dixerunt idest phisicam. logicã.
ethicam. fisica naturalis est. echi¬
ca moralis est. logica rationalis.
Harũ pͥma nature ⁊ coutẽplati¬
oni deputat᷑: scd̃a in accione ⁊ cau¬
sa recte uiuendi uersat᷑: tertia.
indiscernendo uero a falsis oppo¬
uitur. Quadrimodũ pħslosophie
genus: uixta sapientes mũdi in
partibus sius ita distinguit᷑. Nd
phisicam ꝑtiuere aiuuit discipli¬
uas septem: quarũ prima est a¬
rismetita. scõa geometrica. tercia
musica. quarta astronomiia. qͥuta
astrologia. sexta mechanica. septĩa
mediciua. Ratio aũt earũdẽ discipli¬
narũ breuiter ista est. Arichine¬
tica uamq est diffinitio: ꝑ quam
minuerorum õium ratio uel ordo
consistit. Ge̾ometricha est disci¬
plina magnitudinis: ⁊ figurarũ
notis luua mentisq ꝓpris dis¬

Expanded text:
test. Eloquentia sine sapientia test. Eloquentia sine sapientia ualere non potest. "Melior est enim indiserta prudentia quam stulta loquacitas." Rerum enim studia prosunt, non ornamenta uerbodixerunt, id est fisicam, logicam, ethicam. Fisica, naturalis est; ethica, moralis; logica, rationalis. Harum prima naturae et contemplationi deputatur, secunda in actione et causa recte uiuendi uersatur, tertia in discernendo uerum a falsis opponitur. Quod trimodum philosophiae genus iuxta sapientes mundi in partibus suis ita distinguitur: ad fisicam pertinere aiunt disciplinas septem, quarum prima est arithmetica, secunda geometrica, tertia musica, quarta astronomia, quinta astrologia, sexta mechanica, septima medicina. Ratio autem earundem disciplinarum breuiter ista est. Arithmetica namque est definitio per quam numerorum omnium ratio uel ordo consistit. Geometrica est disciplina magnitudinis et figurarum notis liniamentisque propriis dis
Abbreviated transcription (Latin):
hoĩes ⁊ uos facite illis: ꝑtiuet ad
boni impensionẽ inproximura.
Item quod legit᷑ in ueteri testam̃¬
to: quod tͥ fieri non uis. alu ne
feceris: ꝑtinet ad cauendum ne
quis malũ iuferat ꝓximo. E lis
ergo duobus arriculis congrue di¬
sione fouet᷑: ⁊ nulla malicia ledi¬
tur. Iuter scientiam ⁊ sapientiã
hoc iter est: quod sciencia ad a¬
gnitionem ꝑtinet: ad concẽplati¬
onem sapientia. Scientia enira
temꝑalia bene utitur. atq meui¬
dandis malio. seu intelligendis
uel appetendis bonis uersat᷑: sapi¬
entia aũt tantũraͦ eterna cõtem¬
platur. Item ñnulli uiri uiter
sapientiam ⁊ scientiam in huma
io negotus ponerent. Perfecca
aũt est scientia: multa agere bona
⁊ de illis laudem non querere que
deus precepit facere: ⁊ seruum
nutilem sese ante dei oculos
existimarẽ Inter eloquentiam
quod eloquentia constat ex uerbis:
sapientia ex sententus. D sapi¬
entia sine eloquentia ꝓdesse pͥo¬

Expanded text:
homines, et uos facite illis, pertinet ad homines, et uos facite illis, pertinet ad boni inpensionem in proximum. Item quod legitur in Veteri Testamento: Quod tibi fieri non uis, alteri ne feceris, pertinet ad cauendum ne quis malum inferat proximo. Ex his ergo duobus articulis congrue disione fouetur et nulla malitia laeditur. Inter scientiam et sapíentiαm hoc interest, quod scientia ad agnitionem pertinet, ad contemplationem sapientia. Scientia enim temporalia bene utitur, atque in euitandis malis, seu intellegendis uel adpetendis bonis uersatur: sapientia autem tantummodo aeterna contemplatur. Item nonnulli uiri inter sapientiam enis negotiis ponerent. Perfecta est autem scientia multa agere bona, et de illis laudem non quaerere quae Deus praecepit facere, et seruum inutilem se esse ante Dei oculos existimare. Inter sapientiam quod eloquentia constat ex uerbis, sapientia ex sententiis. Sed sapientia sine eloquentia prodesse po
Abbreviated transcription (Latin):
re seruilis est nõ libera: qr nõ con¬
stat ex amore dei sed:extimore
supplicu. Intribus rebus dilectio
deiꝰ exprimit᷑: ut nichil remaue¬
at in hoĩe quod non diuine di¬
lecrioni subdat᷑. ⁊ Tam dũ dicit᷑
dilige deũ ex doto corde tuo: om̃s
cogitationes referendas ad deuin
precepit: Dũ uero dicitur ex to¬
ta aĩa: om̃s affectiones aĩe ad
uero adietit ex tota mente: uidi¬
cat om̃inẽ rationẽ humanã qua
intelliginaus ⁊ disceruimus. in
rebus diuinis esse occupandam.
Item duo sunt erga prorimi di¬
leitionem seruanda: ut ⁊ ip̃e nõ¬
raferat prestet alui que sibi p̾sta¬
ri ab altero uult: ⁊ ipse nõ ufe¬
rat alteri que sibi a quoquã ꝑti¬
mescit inferri. Ex qua grmina
uirtute dilectionis inꝓximum.
om̃s oriunt᷑ uirtutes: quib aut
utiliter que sũt appetenda cupimꝰ.
aut que uitanda sunt utiliter p̾¬
cauemus. Quod eñi dñs dicit oĩa
quetũq uultis ut faciant uobis

Expanded text:
re seruilis est, non libera, quia non conre seruilis est, non libera, quia non constat ex amore Dei sed ex timore supplicii. In tribus autem rebus dilectio Dei exprimitur, ut nihil remaneat in homine quod non diuinae dilectioni subdatur. Nam dum dicitur Dilige Deum ex toto corde tuo, omnes cogitationes referendas ad Deum praecipit; dum uero dicitur ex tota anima, omnes affectiones animae ad uero adiecit ex tota mente, indicat omnem rationem humanam, qua intellegimus et discernimus, in rebus diuinis esse occupandam. Item duo sunt erga proximi dilectíonem seruanda; ut et ipse praestet alio quae sibi praestari ab altero uult, et ipse non inferat alteri quae sibi a quoquam pertimescit inferri. Ex qua gemina uirtute dilectionis in proximum omnes oriuntur uirtutes, quibus aut utiliter quae sunt adpetenda cupimus, aut quae uitanda sunt utiliter praecauemus. Quod enim Dominus dicit: Omnia quaecumque uultis ut faciant uobis
Abbreviated transcription (Latin):
futurei que credunt᷑ aduenenut.¬
⁊ spes finem habebit dum beati¬
tudinem quã quisq bonus p̾sto¬
latur acceperit sola caritas me
ternũ ꝑseuerabit. Ipla sola utr̃aq
ꝑducens ad xp̃m: ip̃a sola ꝑfru¬
ens gaudio sempiterno. Iucer
amorem. dilectionem. sitie cari¬
tutem hoc differt. quod amor ⁊
dilectio iuedia sunt. ⁊ adutrũq
caritas autẽ non nisi in bonum.
Cuius etiam nouiẽ quousq ex¬
tollitur: ut et ip̃e deus caritas ap¬
pellatur. Illa est aũt ꝑfecta cari¬
tas: que uimicos ⁊ pacienter susti¬
net: ⁊ lenigne refouet. Qui uero
ita non agit: longe a caritate disce¬
dit. Quatuor aũt sunt diligenda.
deus scilicet atq proximus: caro
nostra atq aĩa. Prior aũt ẽ amoꝵ
mi. Dilectio in deum. origo est
dilectiõĩs iu proximũ: ⁊ dilectio
in proximũ: coguitio ẽ dilectioĩs
in deum. Porro dilectio dei ati¬
more inichoat: s non sub timore
ꝑseuerat. ⁊ lam dilectio ex tuuo¬

Expanded text:
futura quae creduntur aduenerint; etfutura quae creduntur aduenerint; et spes finem habebit, dum beatitudinem quam quisque bonus praestolatur acceperit. Sola caritas in aeternum perseuerabit, ipsa sola utramque perducens ad Christum, ipsa sola perfruens gaudium sempiternum. Inter amorem, dilectionem siue caritatem hoc differt, quod amor et dilectio media sunt, et ad utrumque caritas autem non nisi in bonum. Cuius etiam nomen eo usque extollitur, ut et ipse Deus Caritas appelletur. Illa est autem perfecta caritas, quae inimicos et patienter sustinet et benigne refouet. Qui uero ita non agit, longe a caritate discedit. Quattuor autem sunt diligenda: Deus scilicet atque proxímus, caro nostra atque anima. Prior est autem amor ei. Dilectio in Deum origo est dilectionis in proximum, et dilectio in proximum cognitio est dilectionis in Deum. Porro dilectio Dei a timore inchoat, sed non sub timore perseuerat. Nam dilectio ex timo
Abbreviated transcription (Latin):
tatus ĩmolandum filiũ nõ recu¬
sabat. Iuter fidem. spem. ⁊ caritatẽ
hoc distat sides est diumitatis cõ¬
fessio ⁊ religionis solidum funda¬
meutu: spes est bonoꝵ expectatio
futuroꝵ: caritas ꝑfecta dilectio
uideũ ⁊ prorimũ. Harũ prima
crudelitatẽ fouet presende. secũda
ꝓnussum p̾stolatur futurũ: ter¬
cia amorem complectitur et̾nũ.
Que quidem cria nihunis uite tẽ¬
pore ita copulant᷑: ut altera sine
altera esse non possit. Deniq ue¬
raciter credere non possuntus. si¬
non ea que ꝓmissa sunt speremꝰ.
uec poterumus sustinere ꝓmis¬
sa: si desit fidei crudelitas firma.
Nonne caderet fructus spei uel
stabilitas fidei. nisi fuerit ꝑfc̃a
caritas xp̃i: que ⁊ fidem ut credat
adiuuet. ⁊ sp̃e. rexpectatione cor¬
roloret: cuius specialis scd̃m a¬
postolũ ĩt̾s has uirtutes tradit᷑
principatus. ⁊ cultus manet ĩet¬
numi ⁊. lam ⁊ fides cessabit. dũ

Expanded text:
tatus immolandum filium non recutatus immolandum filium non recusauit. Inter fidem et spem et caritatem hoc distat: fides est diuinitatis confessio et religionis solidum fundamentum, spes est bonorum expectatío futurorum, caritas est perfecta dilectio in Deum et proximum. Harum prima credulitatem fouet praesentem, secunda promissum praestolatur futurum, tertia amorem conplectit aeternum. Quae quidem tria in huius uitae tempore ita copulantur, ut altera sine altera esse non possit. Denique ueraciter credere non possumus, nisi ea quae promissa sunt speremus; nec poterimus sustinere promissa, si desit fidei credulitas firma; nec aderit fructus spei uel stabilitas fidei, nisi fuerit perfecta caritas Christi, quae et fidem ut credat adiuuet et spem expectatione corroboret. Cuius speciale secundum Apostolum inter has uirtutes traditur principatus, et cultum manet aeternum. Nam et fides cessabit, dum
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃a fides ꝑficitur. Opus eñi fide
preuenitur: fides operibus cõsũ¬
matur. Opera aũt aute fidem
neqͣqua prodesse: quia nichil ualet
a malo declinare ⁊ agere quod ꝑ¬
tiueat ad salutem: qui ip̃m sa¬
lutis uel nescit uel negat aucto¬
rem. Item fides sine oꝑib ueqͣ¬
quam prodest: quia non potest
ꝑ fidem deo placere. qui deum cõ¬
tempuit in opere. Ob hoc ⁊ fi¬
des sue oꝑibus mortua ẽ. iuxta
iacobum: ⁊ opus extra fidem ua¬
cuum est iuxta paulum. Pau
modo esse opus bonũ iacobus
narrat nichil ualere sine opere
bono. Ac ꝑ hoc iuxta pͥmũ oꝑa
fidem precedentia nichil ꝓsunt.
pater noster: ex oꝑibus iustifi¬
catus est. Paulus dicit. Credidit
abraham deo: ⁊ reputatum ẽ ei
ad iusticiam. Quid ergo: Utriq
se destruunt: Absit. S utriq nos
instruunt. ⁊ Lam scc̃m paulum
abraham ex fide iustificari meru¬
it quando deo credidit: scdm iaco¬
bum ex oꝑibus placuit quãdo tẽp¬

Expanded text:
ipsa fides perficitur. Opus enim fide ipsa fides perficitur. Opus enim fide praeuenitur, fides operibus consummatur. Opera autem ante fidem nequaquam prodesse, quia nihil ualet a malo declinare et agere quod pertinet ad salutem qui ipsum salutis uel nescit uel negat auctorem. Item fides sine operibus nequaquam prodest, quia non potest per fidem Deo placere qui Deum contemnit in opere. Ob hoc et fides sine operibus mortua est, iuxta Iacobum; et opus extra fidem uacuum est, iuxta Paulum. Horumodo esse opus bonum, Iacobus narrat fidem nihil ualere sine opere bono. Ac per hoc, iuxta primum, opera fidem praecedentia nihil prosunt;pater noster ex operibus iustificatus est. Paulus dicit: Credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad iustitiam. Quid ergo? Vtrique se destruunt? Absit. Sed utrique nos instruunt. Nam secundum Paulum, Abraham ex fide iustificari meruit, quando Deo credidit; secundum Iacobum, ex operibus placuit, quando temp
Abbreviated transcription (Latin):
ferentia aĩoꝵ est. ⁊ Lã qͥbuscã
sela contẽplatio ꝓficit: qͥbustã
uero acciua sola est cõsolatio
Hus aũt media ⁊ exutrisq com¬
posita utilior est magis quam¬
ad refouendas mẽtis angustiaᷤ.
que solent ꝑ unius intentione
nutrtri: ut de utrisq partib
melius tempet᷑. Nam ⁊ quod
ꝑ diem saluator signis ⁊ mira¬
culis iu urbibus coruscabat: acti¬
nam nobis cõmẽdabat uitam.
Quod uero in moute orationis
studio ꝑ notabat: iitar cõtem¬
plationis significabat. Idcirco dei
ferius iuxta unitationem xp̃i nͤ
accualem uitam amittit: ⁊ cõtẽ¬
placiuã uitam agit. Alit̾ enim
incedeus offendit. Sicut enĩ per
contemplationẽ amandus ẽ deus:
ita ꝑ accualem uitam diligendus
est proximus. Ac per hoc sic nõ
possumus sine utraq esse uita:
sicut utraq dilectione esse nequa¬
quã possumus Inder fidem ⁊ opꝰ
hoc distat. qd ex fide possibilitas
nobis operis inchoatur: ex opere

Expanded text:
ferentia animorum est. Nam quibusdam ferentia animorum est. Nam quibusdam sola contemplatio proficit, quibusdam uero actiua sola est consolatio. His media et de utrisque conposita utilior est magis ad refouendas mentis angustias, quae solent per unius intentionem nutriri, ut de utriusque partibus melius temperentur. Nam et quod per diem Saluator signis et miraculis in urbibus coruscabat, actiuam nobis commendabat uitam. Quod uero in monte orationis studio pernoctabat, uitam contemplationis significabat. Idcirco Dei seruus iuxta imitationem Christi, nec actualem uitam amittit, et contemplatiuam agit. Aliter enim incedens offendit. Sicut enim per contemplationem amandus est Deus, ita per actualem uitam diligendus est proximus. Ac per hoc sic non possumus sine utraque esse uita, sicut et sine utraque dilectione esse nequaquam possumus. Inter fidem et opus hoc distat, quod ex fide possibilitas boni operis inchoatur, ex opere
Abbreviated transcription (Latin):
est minusq alta considerans.
sed in eo quod se erga ꝓximi
utilitatem plus exhibet fecim¬
dior inoꝑib. quasi in filus cͤ¬
scit. Dic ⁊ martha ⁊ maria. qͣr
una uirtutibus mentẽ ererce¬
bat in opere: altera reqͥescebat
defixa intõtẽplatione  In aũt
qͥ ad contemplatiõis ocium ue¬
nire contendunt: prius se ĩstu¬
dio acciue uite exertere debent.
ut cũ oꝑe iusticie feces pcc̃orũ
exhauriũt: cor mũdũ exhibe¬
ant ad uidendũ deũ. ¶Lã mẽs
que aut tp̃ralem ad huc grãm
querit: aut carnalis concupiscẽ¬
tie tẽptionibus cedit: a complatio¬
ue proculdubio ꝓhibetur. Onde
⁊ populus dũ legeni accipet a
moude. idestꝰ sublimi cõtempla¬
tione quasi carnaliũ curiositas
remouet᷑. ⁊ in eugłio curatus a
legione uult deũ ꝑ cõtẽplationẽ
sequi: s iubetur dõmũ reuerti.
F actiue uite oꝑatione uersari.
In ip̃o aũt cõtemplatiõis uel acti¬
onis usu interdum magna dif¬

Expanded text:
est minusque alta considerans. est minusque alta considerans. Sed in eo quod se erga proximi utilitatem plus exhibet, fecundior in operibus quasi in filiis crescit. Sic et Μartha et Maria, quarum una uirtutibus mentem exercebat in opere, altera requiescebat defixa in contemplatione. Hii autem qui ad contemplationis otium uenire contendunt, prius se in studio actiuae uitae exercere debent, ut dum opera iustitiae faeces peccatorurn exauriunt, cor mundum exhibeant ad uidendum Deum. Nam mens quae aut temporalem adhuc gloriam quaerit, aut carnalis concupiscentiae temptationibus cedit, a contemplatione proculdubio prohibetur. Vnde et populus dum legem acciperet a monte, id est a sublimi contemplatione, quasi carnalium curiositas remouetur. Et in Euangelio curatus a legione uult Dominum per contemplationem sequi, sed iubetur domum reuerti et in actiuae uitae operatione uersari. In ipso autem contemplationis uel actionis usu interdum magna dif
Abbreviated transcription (Latin):
bus iusticie ⁊ proximi utilitate
uersatur. Contemplatura autẽ
que uataus ab omni negotio: ni
sola dei cotemplatione defigitur.
Harũ una inopere bone conuer¬
sationis: altera incõrẽplatione
ĩmuttabilis ueritatis est. Dna
que ex fide in hac ꝑegrinatiõe ui¬
uit: altera que bene uiuentes
usq ad regnũ ꝑducit. Actiue eñi
uide iuagna sunt p̾mia: s cõtem¬
platiue pociora. Actuia uita ex bo¬
nis oꝑibus incipit: cõcẽplariua
ꝑueult ad quod tendit. Aitiue
uite opera cũ corpore finũt: contẽ¬
plarie aũt gaudia infine plus
trescinit. Illa eñi quãuis utilis ⁊
bona. tamẽ cum requies ueuerit
transitura: ista uero boui opis
transituri. mertes est ⁊ requiẽs
niasura. Contẽplatiua uita per
rachel ostenditur que erat pus¬
chra sed sterilis: qr ꝑ cõteplatio¬
nis ocium minus õperũ filu
generantur. Actuĩa aũt uitam
uionstrabat lia sine otulis sed
fetũda: qr actio laboriosa quidem

Expanded text:
bus iustitiae et proximi utilitate bus iustitiae et proximi utilitate uersatur; contemplatiua autem quae uacans ab omni negotio, in sola Dei dilectione defigitur. Harum una in opere bonae conuersationis, altera in contemplatione inmutabilis ueritatis est. Vna, quae ex fide in hac peregrinatione uiuit, altera quae bene uiuentes usque ad regnum perducit. Actiuae enim uitae magna sunt praemia, sed contemplatiuae potiora. Actiua uita ex bonis operibus incipit, contemplatiua peruenit ad quod intendit. Actiuae uitae opera cum corpore finiuntur, contemplatiuae autem gaudia in fine amplius crescunt. Illa enim, quamuis utilis et bona, tamen cum requies uenerit, transitura. Ista uero boni operis transituri merces est et requies permansura. Contemplatiua uita per Rachel ostenditur, quae erat pulchra sed sterilis, quia per contemplationis otium minus operum filii generantur. Actiuam autem uitam monstrabat Lia sine oculis, sed fecunda, quia actio laboriosa quidem
Abbreviated transcription (Latin):
meliorũ ⁊̃ non bona dĩcintur:
qr que precipiunt uõ ꝑficiunt.
Gratia uero eugłii quod ext̾ius
imperat: interius ut ꝑficiatur
unlat. Ezechielis eñi testimonio
dicitur. Dedi eis p̾cepta non bo¬
na: utiq qr ii eis qudam iuuti¬
lia infirmieribus sensibus agẽ¬
da pimissa sunt: ficut illud ubi
deus istahelitarũ cupiditatem
spolus egiptior saciari ꝑinisit
Na ⁊ pro co quod carualis ppło
modũ egrederetur unidute. lex
pmittut᷑ carualib uicẽ ꝑpend̾e
precepta inferiora noscunt᷑. Ante
aduentum eñi redemptoris nostri
gentilis populus. ideo non obceni¬
perauit legi: qr nũdum intellige¬
batur sensu spiritali. lex enim
grania atq dura scõmi intterã
iuibebat. Ideo cõcempnebat᷑. Deĩt
eñi grat᷑ia eugłu temꝑauit legis
austeridatẽ: applicautq sibi po¬
pulum gentilem: Iuter acuuiam
⁊ cõdemplatiuã iutbm hec distã¬
tia est. Actiua uita est: que ĩ oꝑi¬

Expanded text:
meliorum, etiam non bona dicuntur, meliorum, etiam non bona dicuntur, quia quae praecipiunt non perficiunt; gratia uero euangelii quod exterius imperat, interius ut perficiatur iuuat. Ezechielis enim testimonio dicitur: Dedi eis praecepta non bona. Vtique quia in eis quadam inutilia infirmioribus sensibus agenda permissa sunt, sicut illud, ubi Deus Israhelitarum cupiditatem spoliis Aegyptiorum satiari permisit. Nam et pro eo quod carnalis populus modum egrederetur uindictae, lex permittit praecepta inferiora noscuntur. Ante aduentum enim Redemptoris nostri, gentilis populus ideo non obtemperauit legi, quia nondum intellegebatur sensu spiritali. Lex enim grauia atque dura secundum litteram iubebat, ideo contemnebatur. Venit enim gratia euangelii, temperauit legis austeritatem, adplicauitque populum sibi gentilem. Inter actiuam et contemplatiuam uitam haec distinctio est: actiua uita est quae in operi
Abbreviated transcription (Latin):
ce ueritatis que illic enũciatã
fuerant explent᷑ Item in lege
aute scripta suitꝰ ⁊ proraissa: s
mandata legis implere uel con¬
seruare iubebant. Promissa uͦ
figuris obtecta: sacramentoꝵ
figurã ewanglicã grãm predi¬
cabant . In lege eñĩ mandata tenẽ¬
tur: ꝓmissa uero inewangłu ple¬
rutudine consũmaut᷑. Legem em̃
ewangłia complent: ⁊ siguificati¬
onem plenitudo capit testamẽto¬
rumi. Item nichil amplius lex pre¬
stitit: uisi quod solum pectatum
monstrauit nou abstulit ⁊ sub
suo terrore redactos hoĩes seruos
effecit. ⁊ iude spm̃ seruitutis ha¬
buisse priorẽ populũ apłs docuit:
eugłium uero ueniens crudelita¬
tem legis amouit. pcc̃a que lex
plende legis oĩbus cũ donauit.
Et si deuiceps puuienda cõnu¬
serit: ꝑ eũdem adoptionis spũs
iudulget Formam bene agendi
prebuit: ⁊ ut possint agi que do¬
cuit. aduitorem spm̃ infudit.¬
i lam precepta legalia que illi
populo data sunt: compatione

Expanded text:
e illic enuntiata fuerunt, explentur. Item in lege mandata scripta sunt et promissa, sed mandata legem implere uel conseruare iubebant, promissa uero, figuris obtecta sacramentorum, futuram euangelicam gratiam praedicabant. Ιn lege enim mandata tenentur, promissa uero in euangelii plenitudine consummantur. Legem enim euangelia conplent, et significationem coepti plenitudo Testamentorum. Item nihil amplius lex praestitit, nisi quod solum peccatum monstrauit, non abstulit, et sub suo terrore redactos homines seruos effecit, et inde spiritum seruitutis habuisse príorem populum Apostolus docuit. Euangelium uero ueniens crudelitatem legis amouit; peccata, quae lex plendae legis omnibus condonauit, et si deinceps punienda commíserit, per eundem adoptionis spiritum indulgit; formam bene agendi praebuit, et ut possint agi quae docuít adiutorem Spiritum infudit. Nam praecepta legalia quae illi populo data sunt, conparatione
Abbreviated transcription (Latin):
luntas qua intellecta consenti¬
untur: sicut memoria qua medi¬
tata rememorant᷑. Et hes qͥdem
dũ multiplici constent appella¬
tione. non̾ tamen ita diuidũ¬
tur insubstancia sicut ĩ nõie:
quia eadem oĩa una est anima
Que dum contemplatur sp̃c
est: dum sencit sen̾sus ẽ: dñ
sapit animꝰ est: dum intelligit
mens est: dum disceruit racio
est: dum consentit uoluutas ẽ.
dum recordatur memorra ẽ: dũ
mẽbra uegetat aĩa est: ⁊ modo
rapit. mͦ detrahit. mͦ remotis
paulisper curis corporis opere
deliuita quiescit ÷ rursũq cõmo¬
ta ad contemplandas rerũ uma
runt: quod aĩa ip̃a uita est hõis.
prestans sensum motumq cor¬
pori: spũs aũt ip̃ius aĩe. est q̃¬
dam potentia ratianabilis: per
quã lege nature p̾stare uidet᷑

Expanded text:
luntas, qua intellecta consentiluntas, qua intellecta consentiuntur; sicut memoria, qua meditata rememorantur. Et haec quidem dum multiplici constent appellatione, non tamen ita diuiduntur in substantia sicut in nomine, quia eadem omnia una est anima. Quae dum contemplatur, spiritus est; dum sentit, sensus est; dum sapit, animus est; dum intellegit, mens est; dum discernit, ratio est; dum consentit, uoluntas est; dum recordatur, memoria est; dum membra uegetat, anima est, et modo sapit, modo desipit, modo remotis paulisper curis corporis sopore delinita quiescit, rursusque commota ad contemplandas rerum imagrunt, quod anima ipsa uita est hominis, praestans sensum motumque corporis; spiritus autem ipsius animae est quaedam potentia rationalis, pro quo lege naturae praestare
Abbreviated transcription (Latin):
distinguere philosophus quosdam
ita estimat. Quidam inquit auĩt.
aliud esse aiam qua uuimꝰ: aliud
anumũ quo sentimus. ⁊ sapinius.
animus perit: sicioc accidere cle¬
mentibus solet. Addunt qͦ ayãm
iuorte suꝑari : animũ sũmo: ob
hoc inde pͥutant esse diuersum
pro eo quod accionis officio sepa¬
rant᷑. Qui uero utrũq indiffe̾n¬
ter accipnnt: ueracus sit argu¬
mentantur: quod neq uiuere
si ne sensu possumus. nec sentire
sine uita. Idcirco nequaquã posse
dicunt esse diuersum quod a se
urimie seꝑantur: sed idem uũ
⁊ iuendi habere nigorẽ: ⁊ senti¬
endi ꝑfrui ratione. Et dum sit
utrũq unũ: uaria sũpserunt¬
uocabula. ꝓ diu̾sitate affectionũ.
Sicut eñi spũs pars aĩe est pro¬
eo quod ei imagines corꝑalulm
rerum imprimũt᷑: sic auinus
pars eiusdem aĩe est: quo sentit᷑¬
⁊ sapitur sicut ⁊ mens emsdem
portio est: ꝑ quã om̃is ratio in¬
telligentiaq percipit᷑. sicut uo¬

Expanded text:
distinguere philosophos quosdam distinguere philosophos quosdam ita existimat: "Quidam, inquit, aiunt aliud esse animam qua uiuimus, aliud animum quo sentimus et sapimus". animus perit, sicut accidere dementibus solet. Addunt quoque animam morte soporari, animum somno. Ob hoc inde putant esse diuersum pro eo quod actionis officio separantur. Qui uero utrumque indifferenter accipiunt ueracius sic argumentantur: quod neque uiuere sine sensu possumus nec sentire sine uita. Idcirco nequaquam posse dicunt esse diuersum quod a se minime separatur, sed idem unum et uiuendi habere uigorem et sentiendi perfrui rationem; et dum sint utrumque unum, uaria sumpserctionum. Sicut enim spiritus pars animae est, pro quo imagines rerum corporalium inprimuntur, sic animus pars eiusdem animae est, quo sentitur et sapitur; sicut et mens eiusdem portio est, per quam omnis ratio intellegentiaque percipitur; sicut uo
Abbreviated transcription (Latin):
angeli: ita ⁊ aĩe. Habent eñi miciũ
finẽ nullum. Corpus aũt ex quatu¬
or elementis constat: igne aere. aqͣ
⁊ derra. Du fuerit excedente amma
resolutum: redit rursus unde fuat
ortum. Inde ⁊ partun mortales su
Aĩe eñi naturam habemiꝰ cõmiẽ
cũ angelis: carnem cũ pecoribus:
Inter caruem ⁊ corpus caute qͥt̃a
doctorũ distinxit dicens. Oui nis
taro ⁊ corpus: non omne corpꝰ et
caro ẽ. Caro est que ꝓprie sangñe
uerus. ossibusq distinguit᷑: corpꝰ
uero quãquã ⁊ caro dicatur: inter¬
duui tamen ⁊ aerumi noiat᷑. quod
tactua uisuiq non subiacet. Pleꝵq
uisibile est atq tangibile. Paries
corpus est. sed nõ caro. lapis corpus
dacit᷑: sed nou caro. Sic ⁊ paulus a¬
postolus corpora celestia appellat: ⁊
corpora terrestria. Celeste corpus: solis
ac luue. ⁊ stellarum. Terrestre. igniᷤ¬
iguis. aeris. aque. ⁊ terre. Liqͦrum
que absq aĩa hus censent̾ elem̃tis:¬

Expanded text:
angeli, ita et animae sunt. Habent enim initium, angeli, ita et animae sunt. Habent enim initium, finem nullum. Corpus autem, quia ex quattuor elementis constat, igne, aere, aqua, et terra, dum fuerit excedente anima resolutum, redit rursus unde fuerat ortum. Inde et partim mortales, Animae enim naturam habemus communem cum angelis, carnem cum pecoribus. Inter carnem et corpus taliter quidam doctorum distinxit dicens: "Omnis caro et corpus, non omne corpus et caro est. Caro est quae proprie sanguine, neruis, ossibusque distinguitur; corpus uero, quamquam et caro dicatur, interdum tamen et aereum nominatur, quod tactui uisuique non subiacet, et plerumque uisibile est atque tangibile. Paries corpus est, sed non caro; lapis corpus dicitur, sed non caro. Sic et Apostolus corpora caelestia appellat et corpora terrestria. Caeleste corpus solis ac lunae et stellarum, terrestre ignis, aeris, aquae et terrae et reliquorum quae absque anima his censentur elementis
Abbreviated transcription (Latin):
stus. odoratus. ⁊ tactus. Disui sub¬
iacet ambitus. color. sen maguitu¬
do mansure. Atuditui. noces. ⁊ somi.
Odoratui nidoꝵ flagrantia: ue que
aliter se hũt. Gustui sapor amarꝰ
seu dulcis. Tactui: calida uel fri¬
gida. dura uel mollia. asꝑa siue
lenia. Hu aũt qͥnq sensus ex par¬
tilius elementorum sunt: sed non
ex om̃ibus elementis quatuor: s er
aere terraq gignũtur. Ex aere qdẽ
uisus. odoratus. auditus. ⁊ terra taccꝰ
saporq nascitur. Inter aiãm ⁊ corpꝰ
ita secernitur. Anma est substancia
incorporea. intellectualis. rationalis
inuisibitis. atq mobilis. habens i¬
gnotam originem: nichil tamen
ni natura sua mirtũ concretumq
terrenũ. nichil humidũ. flabileqͥ
uel igneum. At contra corpus est
substancia uisibilis. adq mobilis:
habens semen ex uicio. ⁊ ex terrena
fauce materiam. S aĩa qr spirita¬
lis creatura est: mnitium nouit: Ei¬
nem habere non nouit. Sicut eñ

Expanded text:
oratus, gustus et tactus. Visui suboratus, gustus et tactus. Visui subiacet habitus et color, seu magnitudo mensurae. Auditui uoces et sonus. Odoratui nidorum flagrantia, uel quae aliter se habent. Gustui sapor amarus seu dulcis. Tactui calida uel frigida, dura uel mollia, aspera siue lenia. Hii autem quinque sensus ex partibus elementorum sunt, sed non ex omnibus elementis quattuor, sed ex aere terraque gignuntur. Ex aere quidem uisus, odoratus, auditus; ex terra tactus saporque nascitur. Inter animam et corpus ita secernitur: anima est substantia incorporea, intellectualis, rationalis, inuisibilis atque inmobilis, habens ignotam originem, nihil tamen in natura sua mixtum concretumque terrenum, nihil humidum, flabileque uel igneum; at contra corpus est substantia uisibilis atque mobilis, habens semen ex uitio, et ex terrena faece materiam. Sed anima, quia spiritalis creatura est, initium nouit, finem habere non nouit. Sicut enim
Abbreviated transcription (Latin):
pueris crescit sensus: in iuenib
inget: in seuibus miuitur. Anus
audem ex multis amus dicta: qͣsi
annosa. Int̾ racionale ⁊ r̃onabile
Rationale est. quod rationis utit᷑
intellectu. ut est homo. Rationabi¬
le uero: quod ratione dcm̃ est uel¬
est factum. Inter ment̾e ⁊ rationẽ
hoc differt. Mens est pars amini
prestantior: a qua procedit intelli¬
gentia. Racio uero est mocus qͥtã
est. rei cuiusq adinuentio. Memo¬
ria: rei inuente recordatio. Ille ex¬
gitata repperit: hec reꝑta custodit.
Inter memoriam. ⁊ mente. ⁊ cogita¬
tionem. talis distinitio est: qd̃ me¬
moria preterita retinet: meus fu¬
tura preuidet cogitatio presentia
conͣplectitur. Inter intelligibilia
⁊ sensibilia taliter ueteres descrip¬
serunt. Incelligibilia esse. que ui
mente aiuimoq ꝑcipiunt᷑. Sensibi¬
lia autem. que uisu tactuq corpo¬
reo sentunit᷑. Sunt aũt sensus
corporei quinq: uisus. auditus. gu¬

Expanded text:
pueris crescit sensus, in iuuenibus pueris crescit sensus, in iuuenibus uiget, in senibus minuitur". Anus autem ex multis annis dicta, quasi annosa. Inter rationale et rationabile Rationale est quod rationis utitur intellectu, ut est homo; rationabile uero quod ratione dictum uel factum est. Inter mentem et rationem hoc differt: mens est pars animae praestantior, a qua procedit intellegentia. Ratio uero est motus quidamest rei cuiusque adinuentio; memoria, rei inuentae recordatio. Ille excogitata repperit, haec reperta custodit. Inter memoriam et mentem et cogitationem talis distinctio est, quod memoria praeterita retinet, mens futura praeuidet, cogitatio praesentia conplectit. Inter intellegibilia et sensibilia taliter ueteres discreuerunt: intellegibilia esse quae in mente animoque percipiuntur; sensibilia autem, quae uisu tactuque corporeo sentiuntur. Sunt autem sensus corporei quinque: uisus, auditus, od
Abbreviated transcription (Latin):
tura loquens: mnaturiscentẽ fructũ.
adolescentem uocauit. Post ado¬
lescentiam quoq iuuenes funt
Iluenes aũt dicti quod unuare pos¬
se incipiunt: ut in bobus uiuenci.
qd̾ a uitulis discesserint. Iam uem
medie ecatis ꝓprie dicutur. nir ⁊
mulier. Uir aũt nũcupadur: ut ait
lactantius. qm̃ maior in eo uis ẽ
quam infeminis. Et hinc uutꝰ
noren accipit. Item mulier a
mollicie dicta: ⁊ ĩmutata uel de¬
tracta lutera: ueluti mulier. Sed
ideo uiris plus roboris datũ est: qͦ
facilius plus ad pacientiam conui¬
galem fenune cogerent. Mulier
aũt non pro corruptela integrita¬
tis. sed pro sola maturitare etans
mulier rrõiatur: sicut ⁊ uir ꝓ sola
uirslitate: etiam si ab oꝑe feraince
ãnuxtionis habeatur ĩmins. Et¬
treme iam etatis: senes ⁊ auus
uocantur. Senes aũt ida quidã
dictos putant eo qued ẽẽ se nesiũt.
⁊ per umiam etatem delirant atq
decipiuntur. Unde ⁊ plato ait. In

Expanded text:
tura loquens, maturescentem fructum tura loquens, maturescentem fructum adulescentem uocauit. Post adulescentiam quoque iuuenes fiunt. Iuuenes autem dicti, quod iuuare posse incipiunt, ut in bubus iuuenci cum a uitulis discesserint. Iam uero mediae aetatis proprie dicuntur uir et mulier. Vir autem nuncupatur, ut ait Lactantius, quod maior in eo uis est quam in feminis, et hinc uirtus nomen accepit. Item mulier a mollitie dicta, inmutata et detracta littera, ueluti mollier. Sed ideo uiris plus roboris datum est, quo facilius ad patientiam coniugalem feminae cogerentur. Mulier autem non pro corruptela integritatis, sed pro sola maturitate aetatis mulier nominatur; sicut et uir pro sola uirilitate, etiamsi ab opere feminae admixtionis habeatur inmunis. Extremae iam aetatis senes et anus uocantur. Senes autem ita quidam dictos putant, eo quod se nesciunt et per nimiam aetatem delirant atque desipiunt. Vnde et Plato ait; "In
Abbreviated transcription (Latin):
uero est. fessa atq extrema ctas: et
uitam ultimam alienans Inter in¬
fantem ⁊ puerum. Infans dicitur:¬
qui nũdum fari potest. Pueri uero
a pueritate uocati sunt: quasi puri
siue qr nũdum lamginem florẽq
genarũ indinut. Puella aũt a par¬
uitate uocate. quasi pulla. Inde pu
pillos ⁊ pupillas: non pro conditi¬
one. sed pro etate puerili uocamꝰ.
Puer olum. ⁊ masculus ⁊ femina
appellabatur: sicut nifaus. Hec consu¬
ctudo cõmunas puerpeiam uocat. ꝓpͥ
aũt puerpas dici que pͥmũ enixe st̃.¬
⁊ quod puerilie .i. puelle ad modũ
pariant. Egressi puericiam mascu¬
li pubereᷤ nũcupant᷑: qui iã gigñe¬
di possibilitatem sumũt. femune
uero uirgines uel uiragines dicũt᷑.
Dicta aũt uirago uel quod a uiro
sũpta est: uel quod sit masculm
iugoris simils. Pubertadem egͣssi.
mox adolestentes appellantur. A¬
ĩdlescens aũt dictus: ab adolendo at
crescendo. Unde ⁊ quidam de agͥcul¬

Expanded text:
uero est fessa atque extrema aetas et uero est fessa atque extrema aetas et uitam ultimam anelans. Inter infantem et puerum. Infans qui nondum fari potest. Pueri uero a puritate uocati sunt quasi puros, siue quia nondum lanuginem floremque genarum inducunt. Puella autem a paruitate uocata, quasi pulla. Vnde et pupillos et pupillas non pro conditione, sed pro aetate puerili uocamus. Puer olim et masculus et femina appellabantur, sicut infans. Haec consuetudo communis puerperam uocat. Proprie autem puerperas dici quae primum enixae sunt et quod pueri id est puellae, admodum pariant. Egressi pueritiam masculi puberes nuncupantur, qui iam gignendi possibilitatem sumunt; feminae uero uirgines uel uiragines dicuntur. Dicta autem uirago uel quod a uiro sumpta sit uel quod sit masculini uigoris similis. Pubertatem egressi mox adulescentes appellantur. Adulescens autem dictus ab adolendo atque crescendo. Vnde et quidam, de agricul