comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
endis ia nͥ ⁊ uideoꝵ ⁊ gentiuor. S ne diceret᷑.¬
nuarii. quare suꝑimpietatẽ gentiuor ñq̃o
enim gentes legem acceꝑunt.⁊ p̃uaricato¬
res facti sunt. recte reuelatur ira di suꝑ
iudeos quib data ẽ ler: ⁊ eam obseruare
noluerunt: gentib aũ non ẽ data. Intu¬
emini fr̃s. ⁊ intelligite quomͦ om̃s reos
ostendit: ⁊ om̃s salutis indigẽ. ac miscd̾ie
dei. Reuelatur enim inquit ira d̾ de cȩ¬
Ilo suꝑ omnẽ impietatem.⁊ inuisticiam
Ihominũ. eoꝵ qui uitatem in iniquitate
detinent. Tidete quẽadmodũ ñ dixit
ñ habent uĩtatem. s u̾itatem inquit in
iniquitate detinent. Et quasi quereres
dicens. quomͦ possunt habere iũtatem
potuit manifestum ẽẽ in illis. qd̃ notum
ẽ di: qui legem ñ acceꝑuntꝰ Sequitur ⁊
dicit. Inuisibilia enim eius a c̃atura
Imunch ꝑea q̃ facta sunt intellecta con¬
Ispiciunt᷑. sempit̾na quoq uircuᷤ eiuᷤ ⁊
Idiumitas utiq subaudimꝰ intellecta

Expanded text:
nisi et Judaeorum et Gentium? Sed ne diceretur, Quare super impietatem Gentium? Nunquam enim Gentes Legem acceperunt et praevaricatores facti sunt? Recte revelatur ira Dei super Judaeos, quibus data est Lex, et eam observare noluerunt: Gentibus autem non est data. Intuemini, fratres, et intelligite quomodo omnes reos ostendit, et omnes salutis indigere ac misericordiae Dei. Revelatur enim ira Dei de coelo super omnem impietatem et injustitiam hodetinent. Videte quemadmodum non dixerit, Non habent veritatem: sed, Veritatem, inquit, in iniquitate detinent. Et quasi quaereres dicens, Quomodo possunt habere veritatem,potuit manifestum esse in illis quod notum est Dei, qui Legem non acceperunt? Sequitur, et dicit: Invisibilia enim ejus, a creatura mundi, per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur; sempiterna quoque ejus virtus et divinitas. Utique subaudimus, intellecta
Abbreviated transcription (Latin):
si excusare uideantur. ñ admittit
banc excusationem qui scit se fecis¬
se hominem rectum. eiq obediencie
dedisse p̃ceptum: nec nͥ eius qͦ male
usus ẽ libero uoluntatis arbitrio
etiam qd̃ tͣnsiret in posteros manas¬
se peccatum. Neq enim dampnan¬
tur qui ñ peccauerunt. qͣndoquidẽ
illud ex uno in om̃s ꝑtͣnsiit: in qͦ
añ ꝓpria in singulis quibq pecca¬
ta om̃s cõmunit̾ peccauert᷑. Ac per
hoc mnercusabilis ẽ omnis peccator.
uł reatu originis. uł additamento
etiam ꝓprie uoluntatis. Siue qui
nouit. siue qui ignorat. siue qͥ iudi¬
cat: siuie qui ñ iudicat. Quia ⁊ ip¬
sa ignorancia in eis qui intelligẽ
noluert̃. sine dubitatione peccatũ ẽ.
In eis autem qui non potuerunt: pe¬
na peccati. Ergo in utͥsq ñ ẽ iusta

Expanded text:
si excusare uideantur. non admittit si excusare uideantur. non admittit hanc excusationem, qui scit se fecisse hominem rectum eique oboedientiae dedisse praeceptum nec nisi eius, quo male usus est. libero uoluntatis arbitrio, etiam quod transiret in posteros. manasse peccatum. neque enim damnantur, qui non peccauerunt, quando quidem illud ex uno in omnes pertransiit, in quo ante propria in singulis quibusque peccata omnes communiter peccauerunt. ac per hoc inexcusabilis est omnis peccator uel reatu originis uel additamento etiam propriae uoluntatis. siue qui nouit siue qui ignorat siue qui iudicat sine qui non iudicat, quia et ipsa ignorantia in eis. qui intellegere noluerunt. sine dubitatione peccatum est, in eis autem, qui non potuerunt, pna peccati. ergo in utrisque non est iusta
Abbreviated transcription (Latin):
inexcusabiles dicit qui inuisibilia
illius ꝑ ea q̃ facta sunt intellecta
conspicere potuerunt. nec obedi¬
ert̃ tam̃ uĩtati. s iniqui ⁊ impii
ꝑmanserunt: qͣntomagiᷤᷤ inexcu¬
sabiles sunt qui ex lege euis in¬
structi. confidunt se ipsos duces
esse cecoꝵ. ⁊ alios docentes. se ipso ᷤᷤ
ñ docent: qui p̃dicantes ñ furandũ
furantur. ⁊ cetera que de ipsis apłs
loquiturꝰ Eis quippe dicit. ꝓpt̃ẽa
inexcusabilis es õ homo. om̃is qui
iudicas. In quo enim alium iudi
cas: te ipsum condempnas. Eadem
enim agis q̃ iudicas. humana qͥppe
suꝑbia tanqͣm p̃sumens de uirib
lib̾i arbitrii ercusatam se putat:
qͣndo ignorancie ñ uoluntatis uide¬
tur ẽẽ qd̃ peccat. Sodm hanc excusa¬
tionem inexcusabiles dicit scͥptura
diuina: quoscumq scientes peccare
conuincit. Dĩ tam̃ iustum iudici¬
um nec illis parcit qui ñ audierunt.
Quicumq enĩ sine lege peccauert̃. si¬
ne lege ꝑibunt. Et quamuis se ip¬

Expanded text:
inexcusabiles dicit, qui invisibilia ejus per ea quae facta sunt intellecta conspicere potuerunt, nec obedierunt tamen veritati, sed iniqui et impii permanserunt, quanto magis inexcusabiles sunt, qui ex lege ejus instructi, confidunt seipsos duces esse caecorum, et alios docentes seipsn docent, qui praedicant non furandum et furantur et cetera. quae de ipsis apostolus loquitur! eis quippe dicit: Propterea inexcusabilis es o homo omnis, qui iudicas; in qcas, teipsum condemnas, eadem enim agis quae judicas. Humana quippe superbia tanquam praesumens de viribus liberi arbitrii excusatam se putat, quando ignorantiae, non voluntatis, videtur quod peccat. Secundum hanc excusationem inexcusabdiuina. quoscumque scientes peccare conuincit. dei tamen iustum iudicium nec illis parcit. qui non audierunt; quicumque enim sine lege peccauerunt, sine lege peribunt. et quamuis se ip
Abbreviated transcription (Latin):
Icꝰtus in scła am̃. ꝓpter hoc inqͥt tra¬
didit illos deus in passiones igno¬
Imie. Eor quotiens uindicat d̾s. ⁊ ex
eadem iuindicta plura ⁊ grauiora pec¬
cata consurgunt. Nam femine eoꝵ
Imut auert̃ naturalem usum. in eum
Iusũ qui ẽ contͣ naturam. Similiter
Iaũ i masculi relicto natural usu
femine exarserunt in appetitum suuo
Iin inuicem masculi in masculo s turpi¬
I tudinem oꝑantes. Atq ut ostenderet
sic esse ista peccata. ut eciam pene sint
peccatoꝵ : et iam his adiunxit. Et mer¬
cedem mutuam quã oportuit erroris
sui in semet ipsis recipientes. Q̃ idete
quotiens uindicet: eadem̃q uindic̾ta
que pariat pulluletq peccata. A d¬
huc atcendite. Et sicut ñ ꝓbauerunt
inquit dm̃ hab̃e in noticiam: tͣdidit
illos d̾s in repbam m̃tem ut faciant
que ñ conueniunt: repletos om̃i ini

Expanded text:
ictus in saecula amen. propter hoc, inquit, tradidit illos deus in passiones ignominiae. ecce quotiens uindicat deus et ex eadem uindicta plura et grauiora peccata consurgunt: nam feminae eorum mutauerunt naturalem usum in eum usum qui est contra naturam. similiter autem et masculi relicto naturali usu feminae exarserunt in appetitum suum i n . inuicem, masculi in masculos deformitatem operantes. atque ut ostenderet sic esse ista peccata, ut etiam poenae sint peccatorum, etiam his adiunxit: et mercedem mutuam, quam oportuit, erroris i s sui in semet ipsis recipientes. uide quotiens uindicet eademque uindicta quae pariat pulluletque peccata. adhuc adtendite: et sicut non probauerunt, inquit, deum habere in notitiam, tradidit illos deus in reprobam mentem, ut faciant quac non co
Abbreviated transcription (Latin):
egerunt: s euanuerunt in cogita¬
tionib suis. ⁊ obscuratum ẽ insipi¬
ens cor eoꝵ Qtiq ista obscuratio
uindicta ⁊ pena iam fuit: ⁊ tam̃
ꝑhanc penam id ẽ ꝑ cordis cecitatem
que fit deserente luce sapiencie in
ti facti sunt. Grauis ħ pena ẽ. si
quis intelligat. Ex hac pena uide
quo ierunt. Et ĩmutauert̃ inqͥt glo¬
riam incorruptibilis di. in similitu¬
dinẽ imaginis corruptibili ᷤᷤ hominiᷤ.¬
⁊ uolucrũ. ⁊ quadrupedũ. ⁊ serpentiũ.
Ista fecerunt ex peccati pena. qͣ obscu
cata sunt: adiungit. ⁊ dicit. ꝓpterea
tradidit illos ds in desideria cordis
illoꝵ in ĩmundiciam. Eoce quemad¬
modum ds grauius condempnauit
illos tͣdens in desideria cordis illoꝵ
in ĩmundiciam. ẽidede etiam ex
hac pena q̃ faciant. Ut contumeliis
inquit afficiant corpora sua in semet

Expanded text:
egerunt, sed euanuerunt in cogitationibus suis et obscuratum est insi sius cor corum? utique ista obscuratio uindicta et poena iam fuit; et tamen per hanc poenam, id est per cordis caecitatem, quae fit deserente luce sapientiae, ilti facti sunt. grauis haec poena est, si quis intellegat, et ex hac poena uide quo ierunt: et inmutauerunt, inquit, gloria incorruptibilis dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominiset uolucrum et quadrupedum et serpentium. ista fecerunt ex peccati poena, qua obsccata sunt, adiungit et dicit: propterea tradidit illos deus i n desideria cordis illorum, in inmunditiam. ecce quemadmodum deus grauius condemnauit tradens illos in desideria cordis illorum, in inmunditiam. uidete etiam ex hac poena quae faciant: ut contueliis, inquit, afficiant corpora sua in semet
Abbreviated transcription (Latin):
maris at̾go feriantur. neptun statu¬
am quam ꝓ ipso mari colunt. quass
sentientem gemitib ferͥunt. Hoc enĩ
facit ⁊ quodam mͦ extorquet illa figã
menbroꝵ: ut animus uiuens in sensi¬
b corporis magis arbitretur sentire
corpus qͦd suo corpori simillimũ uidet
qͣm rotundum solem undasq diffusaᷤ.
⁊ quioquid ñ eisdem liniam̃tis forma¬
tum conspicit. quib illa formata st̃.
que uiuencia uidere consueuit.

Expanded text:
maris a tergo feriantur, Neptuni statumaris a tergo feriantur, Neptuni statuam quam pro ipso mari colunt, quasi sentientem gemitibus feriunt. Hoc enim facit et quodammodo extorquet illa figura membrorum, ut animus vivens in sensibus corporis, magis arbitretur sentire corpus quod suo corpori simillimum videt, quam rotundum solem undasque diffusas, et quidquid non eisdem lineamentis formatum conspicit, quibus illa formata sunt quae viventia videre consuevit.
Abbreviated transcription (Latin):
in ꝓmptu ẽ: nam de celestib quia nr̃o
ea corpore contrectare ac contingere nͥ
oculoꝵ radiis ñ ualemꝰ. ñ ita erubescunt:
audent respondere non se ipsa corpo¬
ra colere. s que illis regendis p̃sident
numina. Itaq apłs una sentencia pe¬
nam istoꝵ. dampnationemq testat᷑.
Qui tͣnsmutauerunt inquit u̾itatem
huius sentencie simulacͣ dampnauit:
posteriore aũ int̾pretationem simula¬
croꝵ. Effigies enim a fabro factaᷤᷤ ap¬
pellando nominib eaꝵ reruo qͣs fabͥ¬
cauit d̾s: tͤnsmutant uĩtatem d in
mendacium. Res aũ ipsas ꝓdiis haben¬
do ⁊ uen̾ando. seruiunt c̃ature potuis¬
Quis aũ adorat aut orat intuens simu
lacrum: qui ñ sic afficiat᷑. ut ab eo se
eraudiri putet. ab eo sͥ p̃stari qd̾̃ deside¬
rat speret.. Itaq homines talib suꝑ¬
stitionib obligati. plerumq ad ipsuo
solem dorsum ponentes. p̃ces fundunt
statue quam solem uocant: ⁊ cũ sonitu

Expanded text:
in promptu est nam de coelestibus quoniam nostro in promptu est nam de coelestibus quoniam nostro ea corpore contrectare atque contingere, nisi oculorum radiis non valemus, non ita erubescunt; respondere audent non se ipsa corpora colere, sed quae illis regendis praesident numina. Itaque Apostoli una sententia poenam istorum damnationemque testatur: «Qui transmutaverunt,» inquit, «veritatem hujus sententiae simulacra damnavit; posteriore autem interpretationes simulacrorum. Effigies enim a fabro factas appellando nominibus earum rerum, quas fabricavit Deus, transmutant veritatem Dei in mendacium; res autem ipsas pro diis habendo et venerando serviunt creatuutem adorat aut lacrum, qui non sic afficitur, ut ab eo se exaudiri putet, ab eo sibi praestari quod desiderat speret? Itaque homines talibus superstitionibus obligati, plerumque ad ipsum solem dorsum ponunt, preces fundunt statuae quam solem vocant; et cum sonitu
Abbreviated transcription (Latin):
quisquã dicat cum irrisa fuerint
simulac᷑. ñ hoc uisibile colo. s numen
numina in alio psalmo eadẽ scͥpt᷑a
sic dampnat: qm̃ inquit om̃s dii
aliquid: s qd̾ ĩmolant gentes. demo¬
niis imolant. ⁊ ñ deo: nolo uos socios
fieri demonioꝵ. Uidentur aũ sibi
purgacioris esse religionis. qͥ dicunt.
nec simulacrum. nec demoniũ colo.
s ꝑ effigiem corporalem eius rei sig¬
num intucor quã colere debeo. Itaq
sig̃rant simulacra. ut alio loco dicant
sig̃cari t̾ram. ũn demplum solent ap¬
pellare celluris: alio mare. sicut nep¬
tuni simulacro: alio aerem. sic̃ iunoniᷤᷤ:
alio ignem. sicut uulcans alio lucife¬
rũ. sic̃ ueneris. alio solem. alio lunam:
quoꝵ simulacͥs ẽadem nomina. sic̃ cellu¬
ris imponunt: alio illud. alio illud si¬
dus. uł illam. aut illam c̃aturã. Neq
enim cuncta enuierare sufficimus.
De quib rursum cum exagitari ceꝑint.
qd̾ corpora colunt. maximeq t̾ram.

Expanded text:
quisquam quisquam simulacra, non hoc visibile colo, sed numenpsa numina in alio psalmo eadem Scriptura sic damnat: Quoniam dii molant Gentes, daemoniis immolant, et non Deo. Nolo vos socios fieri daemoniorum» . 4. Videntur autem sibi purgatioris esse religionis, qui dicunt: Nec simulacrum, nec daemonium colo; sed effigiem corporalem ejus rei signum intueor, quam colere debeo. Itaque interpretantur simulacra, ut alio dicant significari terram, unde templum solent appellare Telluris; alio mare, sicut Neptuni simulacro; alio acrem, sicut Junonis, alio ignem, sicut Vulcani; alio luciferum, sicut Veneris; alio solem, alio lunam, quorum simulacris eadem nomina sicut Telluris imponunt; alio illud, alio illud sidus, vel illam vel illam creaturam: neque enim cuncta enumerare sufficimus. De quibus rursus cum exagitari coeperint, quod corpora colant, maximeque terram,
Abbreviated transcription (Latin):
mones possunt: uł quas bnficia
p̃stando magis nocentes. qr magiᷤ
decipientes. uł aꝑte malefaciendo:
nec tam̃ qͦdlibet hoꝵ. nͥ qͣndo ꝑmit
Species menbroꝵ quã naturalit̃
in animantib uiuentẽ uide. atq
in nobismet ipsis sentire consueui¬
mus. qͣiquã ut illi assert̃ in signo
aliquo fabrefacto atq eminenti cos¬
locata suggestu. cum ad orari. atq
honorari a multitudine ceꝑit. parit
in unoquoq solidissimũ erroris af¬
fectum: ut qm̃ in illo figm̃to ñ inue¬
nit uitalem motũ. c̃dat num̃ occul¬
tum: effigiem tam̃ uiuenti corpori
similem. seductus forma. ⁊ cõmotus
auc̃toritate quasi sapientiũ institu¬
toꝵ. obsequent iuoss turbaꝵ: sine uiuo
aliquo habitatore esse non putat. Hinc
⁊ mala demonia ad possidenda genti¬
um simulac᷑. talis hominũ affectus
inuitat. Quoꝵ p̾sidentiũ uaria fal¬
lacia. mortiferi seminant᷑. ⁊ multipli¬
cantur errores. Aliis itaq locis con¬
tra ista diuine scͥpture uigilant. ne

Expanded text:
mones possint, vel quasi beneficia praestando magis nocentes, quia magis decipientes; vel aperte malefaciendo. Nec tamen quodlibet horum, nisi quando etspecies membrorum, quam naturaliter in animantibus viventem videre, atque in nobismetipsis sentire consuevimus, quanquam, ut illi asserunt, in signum aliquod fabrefacta atque eminenti collocata suggestu, cum adorari atque honorari a multitudine coeperit, parit in unoquoque sordidissimum erroris affectum, ut quoniam in illo figmento non invenit vitalem motum, credat numen occultum; effigiem tamen viventi corpori similem, seductus forma et commotus auctoritate quasi sapientium institutorum obsequentiumque turbarum, sine vivo aliquo habitatore esse non putat? Hinc et mala daemonia ad possidenda Gentium simulacra talis hominum affectus invitat, quorum praesidentium varia fallacia mortiferi seminantur et multiplicantur errores. Aliis itaque locis et contra ista divinae Litterae vigilant, ne
Abbreviated transcription (Latin):
ciuitate dĩ iuoresq romani. s contͣ consuetudi¬
secut Ido nem ciuitatis q̃ demonicis ritib
fuerat obligata parum ualebant:
qr ⁊ ipsi etiam si uana illa ẽẽ sen¬
tiebant. nature tam̃ rerũ sub uniꝰ
ueri di regimine atq imperio con¬
stitute. religiosum cultum qui do
debet᷑ exhibendũ putabant: serui¬
entes ut ait apłs c̃ature potus quã
c̃atori. qui ẽ b̃ndict᷑us in scła. Huiꝰ
dei ueri erat auxilium necessariũ:
a qͦ mitterent᷑ sc̃ uiri ⁊ ueracit pii:
qui ꝓ uera religione morerent᷑. ut
false a uiuentib tolłentur. Agamꝰ¬

Expanded text:
uioresque Romani; sed contra consuetudinem ciuitatis, quae daemonicis ritibus fuerat obligata, parum ualebant, quia et ipsi, etiamsi illa uana esse sentiebant, naturae tamen rerum sub unius ueri Dei regimine adque imperio constitutae religiosum cultum, qui Deo debetur, exhibendum putabant, seruientes, ut ait apostolus, creaturae potius quam creatori, qui est benedictus in saecula. Huius Dei ueri erat auxilium necessarium, a quo mitterentur sancti uiri et ueraciter pii, qui pro uera religione morerentur, ut falsae a uiuentibus tollerentur. CA
Abbreviated transcription (Latin):
dõs homo faciebat. ido ñ ab eis ipse¬
possidebat᷑ qui fecerat: qͣndo in eoꝵ
societatem colendo tͣnducebat᷑. So¬
cietatem dico ñ idoloꝵ stolidoruoꝵ:
s ũsutoꝵ demonior. Nam quid
sunt idola. nͥ qd̾ eadem scͥptura dicit.
oculos habent. ⁊ ñ uidebunt: ⁊ quicqͥd
tale de materiis licet a fabro effigia¬
tis. cam̃ uita sensuq carentib dicen¬
dum fuit⁊ S ĩmundi sp̃s eudem si¬
mulacͥs arte illa nefaria colligati.
culdoꝵ suoꝵ animas in suam societa¬
tem redigendo. miserabilit captiuaue¬

Expanded text:
os homo faciebat, ideo non ab eis os homo faciebat, ideo non ab eis possidebatur ipse qui fecerat, quando in eorum societatem colendo traducebatur; societatem dico, non idolorum stolidorum, sed uersutorum daemoniorum. Nam quid sunt idola, nisi quod eadem scriptura dicit: Oculos habent, et non uidebunt, et quidquid tale de materiis licet adfabre effigiatis, tamen uita sensuque carentibus dicendum fuit. Sed inmundi spiritus eisdem simulcultorum suorum animas in suam societatem redigendo miserabiliter captivave
Abbreviated transcription (Latin):
q diuinam: inuener̃t artem qua
efficerent dõs: cui inuente adiun¬
xerunt uirtutem de mundi nat᷑a
conuenientem: eamq miscentes
qͣm animas facere ñ poterant: e¬
uocantes animas demonũ uel
angłoꝵ eas indiderunt imaginib
scĩs. diuinisq misteriis. per qua ᷤ
idola ⁊ bnfaciendi ⁊ male uires
habere potuissent. Confitet᷑. atq¬
expͥmit causas. quare ad ista per¬
uentum sit: dicens ꝓauos suos
muldo errore. ⁊ inc̃dulitate. ⁊ ani¬
mum ñ adu̾tendo ad cultũ religi¬
onẽq diuinã. inuenisse hanc ar¬
tem qua fecerunt dos. Nos quid
oportet dicere. uł potiꝰ quid agẽ:
nͥ qͣntas possumꝰ gr̃as dõ nr̃o dño. ¶ex tra
qui ħ contrariis causis qͣm insti ctatu p̃s¬
tuta sunt abstulitꝰ Nam quod c uIII.¬
instituit multitudo erroris: ab¬
stulit uia u̾itatis. Qd̃ instituit
inc̃dulitas: abstulit fides. Qd̾ in¬
stituit a cultu diuine religionis
aũsio: abstulit ad unum uerum

Expanded text:
que diuinam, inuenerunt artem qua que diuinam, inuenerunt artem qua efficerent deos. Cui inuentae adiunxerunt uirtutem de mundi natura conuenientem eamque miscentes, quoniam animas facere non poterant, euocantes animas daemonum uel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis diuinisque mysteriis, per quas idola et bene faciendi et male uires habere potuissent. Auus enim texprimit causas, quare ad ista perventum sit, dicens proavos suos multo errore et incredulitate, et animum non advertendo ad cultum religionemque divinam invenisse hanc artem qua facerent deos: nos quid oportet dicere vel potius quid agere, nisi quantas possumus gratias Domino Deo nostro, qui haec contrariis causis, quam instituta sunt, abstulit? Nam quod instituit multitudo erroris, abstulit via veritatis; quod instituit incredulitas, abstulit fides; quod instituit a cultu divinae religionis aversio, abstulit ad unum verum
Abbreviated transcription (Latin):
runt głam incorruptibili ᷤ d̃ in simili¬
tudinẽ imaginis corruptibilis homi¬
nis.⁊ cetera q̃ cõmemorare longum ẽ.
Multa quippe talia dicit de uno uero do
sabͥcatore mundi qualia ũitas habet:
⁊ nescio quomͦ illa obscuratione cordis
ad ista delabitur. ut diis qͦs confitetur
ab hominib fieri. semꝑ uelit homines
subhi. Non enim hec ei reuelauerat
faciet homo dõs. ⁊ ecce ipsi ñ sunt dii.
Et alio loco. Erit in illo  dicit dñs ert̃¬
minabo nomina simulacroꝵ a terra:
⁊illi erant. qui uenturum quem scie¬
bant uenisse gaudebant. Qualiᷤ sy¬
meon. qualis amna᷑ qui mornatũ
ib̃m. quał elisabeth. q̃ etiam concep¬
tum in sp̃u agnouit: qualis petrus
reuelante patre dicens. tu es xp̃c fi¬
lius di iiiiii. Post multa enim ad hoc¬
ipsum redit. ut iterum dicat de diis
qͦs homines fecerunt: ita loquens. Qm¬
gͦ. ꝓaui nr̃i multum errabant cir-¬
ca d̾oꝵ rationem inc̃duli. ⁊ ñ ani-¬
madũtentes ad cultum religionẽ¬

Expanded text:
pti Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis : et caetera, quae commemorare longum est. Multa quippe talia dicit de uno vero Deo fabricatore mundi, qualia veritas habet: et nescio quomodo illa obscuratione cordis ad ista delabitur, ut diis quos confitetur ab hominibus fieri, semper velit homines bat. Non enim haec ei reuelauerat faciet homo deos, et ecce ipsi non sunt di; et alio loco: Erit in illo die, dicit Dominus, exterminabo nomina simulacrorum a terra, et illi erant, qui uenturum quod sciebant uenisse gaudebant; qualis Symeon, qualis Anna, qui mox natum Iesum, qualis Elisabeth, quae etiam conceptum in Spiritu agnouit; qualis Petrus reuelante Patre dicens: Tu es Christus, filius Dei uiui. ipsum redit, ut iterum dicat de diis quos homines fecerunt, ita loquens: aui nostri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animaduertentes ad cultum religionem
Abbreviated transcription (Latin):
penã suꝑbiam: ĩmo ñ penam. s
pͥmum peccatum suꝑbiã. Pmũ
peccatũ. suꝑbia ẽ. Ultima pena
ẽ ignis et̃nus. aut igni ᷤ infernuᷤ.
Iam enĩ dampnatoꝵ int̾ illud pri¬
mũ peccatum. ⁊ hanc ultimam pe¬
nã. media q̃ sunt: ⁊ peocata st̃. ⁊
pene. Iam multa enĩ dixit apłs
fieri ab eis q̃ peccata sunt detesta¬
bilia: ⁊ tam̃ penas ea ᷤ diͤͨit. ꝓpt̃
hoc inquit d̾s tͣdidit eos in concu¬
piscencias cordis eoꝵ. in ĩmundici¬
am: ut faciant q̃ ñ conueniunt. Et
ne putaret qͥsqͣm ipsis penis tantũ
se affligi. quib mͦ delectat᷑. ⁊ ñ time

Expanded text:
biam: imo non poenam, sed primum peccatum superbiam. Primum peccatum superbia est: ultima poena est ignis aeternus, aut ignis infernus; jam enim damnatorum. Inter illud primum peccatum et hanc ultimam poenam, media quae sunt, et peccata sunt et poenae. Tam multa enim dicit Apostolus fieri ab eis, quae peccata sunt detestabilia; et tamen poenas eas dicit. Propter hoc, inquit, Deus tradidit eos in concupiscentias cordis eorum, in immunditiam, ut faciant quae non conveniunt. Et ne putaret quisquam ipsis poenis tantum se affligi quibus modo delectatur, et non time
Abbreviated transcription (Latin):
um peccati hominis. apostatare a
dco. Et inicium omnis peccati suꝑ-¬
bia. ꝓpterea ipsum peccatum pͥus
dixit. Qͥ cũ cognouissent dm̃. ñ ut
din gli̾ficauert̃. aut gr̃as eger̃t:
s euanuert̃ in cogitationib sui ᷤ. ⁊¬

Expanded text:
um peccati hominis apostatare a Deo; et initium omnis peccati superbia . Propterea ipsum peccatum prius dixit: Qui cum cognovissent Deum, non ut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt; sed evanuer
Abbreviated transcription (Latin):
s euuã tauit. qr reuelatum ẽ pariuilis: debemꝰ
ẽẽ paruuli. Nam si uoluerimus esse
magni quasi sapientes ⁊ prudentes: ñ
nobis illud reuelatur. Qui st̃ magni
Habes remedium a contrario. Si dicendo
de esse sapientem stultus factus es: dic
te stultum. ⁊ sapiens eris. S dio dic. ⁊
intus dic: quia sic ẽ ut dicis. Si dicis:
noli coram hominib dicere ⁊ coram do
non dicere. Prsus qd̾ ad te ipsum
ꝑtinet. qͦd ad tua: denebrosus es. Qͥd
est enim aliud ẽẽ stultum: nͥesse
tenebrosum in cordeꝰ Deniq de
illis sic ait. Dicentes se esse sapi¬
entes. stulti fac̾ti sunt. Anteqͣm
hoc diceret: quid sursum: Et obs¬
curatum ẽ insipiens cor eoꝵ Dic
qr tu tͥ lumen ñ es. T̃it multum
oculus es: lumen ñ es. Quid pro¬
dest patens ⁊ sanus oculuᷤ: si lum̃
desitꝰ Ergo dic ade tͥ lum̃ ñ esser
⁊ clama qd̾ scͥptum ẽ. Tu illumi¬
nabis lucernam meam dñe. Lumi¬
ne tuo dñe illuminabis denebͣs
meas. Meum enim nichil. niss

Expanded text:
s exsultavit? Quia revelatum est parvulis. Debemus esse parvuli; nam si voluerimus esse magni, quasi sapientes et prudentes, non nobis illud revelatur. Qui sunt magni?Habes remedium a contrario. Si dicendo te esse sapientem stultus factus es; dic te stultum, et sapiens eris. Sed dic: dic, et intus dic; quia sic est ut dicis. Si dicis, noli coram hominibus dicere, et coram Deo non dicere. Prorsus quod ad te ipsum pertinet, quod ad tua, tenebrosus es. Quid est enim aliud esse stultum, nisi esse tenebrosum in corde? Denique de illis sic ait, Dicentes se esse sapientes, stulti facti sunt. Antequam hoc dicerent, quid rursum? Et obscuratum est insipiens cor eorum . Dic quia tu tibi lumen non es. Ut multum, oculus es; lumen non es. Quid prodest patens et sanus oculus, si lumen desit? Ergo dic, a te tibi lumen non esse; et clama quod scriptum est, Tu illuminabis lucernam meam, Domine: lumine tuo, Domine, illuminabis tenebras meas . Meae enim nihil nisi
Abbreviated transcription (Latin):
tabile ẽ. Tinde ingeniosi ⁊ docti. ⁊¬
⁊ animus mauis minusq speciosa essent:
si aũ omni specie carere possent omnino
nulla essent: uiderunt esse aliquid ubi
pͥma esset ⁊ incõmutabilis. ⁊ id̾o nec cõ¬
parabilis: atq ibi esse rerum pͥncipiũ
rectissime c̃diderunt. qͦd fac̾tum ñ esset.¬
⁊ ex quo fact᷑a cunct̾a essent. Ita qͦd no¬
tum ẽ d̃ manifestauit eis ipse: cum ab
eis inuisibilia eius ꝑea que fac̾ta sunt
intellecta conspecta sunt: sempiterna
quoq uirtus eius ⁊ diuinitas. a qͦ etiam
uisibilia ⁊ temporalia cunct᷑a c̃ata sc̃.¬

Expanded text:
tabile est. Unde ingeniosi et docti tabile est. Unde ingeniosi et docti  animus magis minusque speciosa essent, si autem omni specie carere possent, omnino nulla essent: uiderunt esse aliquid ubi prima esset incommutabilis et ideo nec conparabilis; adque ibi esse rerum principium rectissime crediderunt, quod factum non esset et ex quo facta cuncta essent. Ita quod notum est Dei, manifestauit eis ipse, cum ab eis inuisibilia eius per ea, quae facta sunt, intellecta conspecta sunt: sempiterna quoque uirtus eius et diuinitas; a quo etiam uisibilia et temporalia cuncta creata s
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ qͣm corpus: speciemq corpouis esse
sensibilem. intelligibilem uitã. Piñ
indelligibilem speciem sensibili pre¬
tulerunt. Sensibilia dicimꝰ que usu
tactuq corporis sentiri queunt: intel ¶Ex li¬
ligibilia q̃ conspectu menti ᷤᷤ intelligi. bro de¬
Nulla ẽ enim pulcͥtudo corporals. siue nitate. iuͦ¬
in statu corporis sicut ẽ figura. siue
in motu. sicut ẽ cantilena. de qͣ animꝰ¬
ñ iudicet. qd̾ ꝓfecto non posset. nisi
melior illo esset. Hec species sine tu¬
more molis. sine strepitu uocis. sine
spacio uł loci. uł temporis ẽ. S ibi
quoq nͥ mutabilis esset: nõ alius
alio melius de specie sensibili iudicaret:
melius ingeniosior qͣm tardior: meliꝰ
ꝑitior qͣm imꝑitior: melius exercita¬
cior quã minꝰ exercitatꝰ: ⁊idem ipse
unus cum ꝓfecerit: melius utiq
postea qͣm prius. ¶d̃ aũ recipit ma¬
uis ⁊ minus: sine dubitatione mu¬

Expanded text:
vitam, quam corpus speciemque corporis esse vitam, quam corpus speciemque corporis esse sensibilem, intelligibilem vite; proinde intelligibilem speciem sensibili pretulerunt. Sensibilia dicimus, que usu tactuque corporis sentiri queunt. Intelligibilia, que conspectu mentis intelligi. Nulla est enim pulchritudo corporalis siue in statu corporis, sicut est figura, siue in motu, sicut est cantilena, de qua non animus iudicet. Quod profecto non posset, nisi melior in illo esset haec species, sine tumore molis, sine strepitu uocis, sine spatio uel loci uel temporis. Sed ibi quoque nisi mutabilis esset, non alius alio melius de specie sensibili iudicaret; melius ingeniosior quam tardior, melius peritior quam inperitior, melius exercitatior quam minus exercitatus, et idem ipse unus, cum proficit, melius utique postea quam prius. Quod autem recipit magis et minus, sine dubitatione mu
Abbreviated transcription (Latin):
Et ideo animam omnem. mut abiles¬
q omnes sp̃s tͣnscenderunt. queren¬
tes summũ d̃m. Dem̃ uidert̃ omnẽ
speciem in re quacumq mutabil
qua ẽ quicqͥd illud ẽ. quoquo mo¬
do ⁊ qualiscumq natura ẽ: ñ esse
posse nisi ab illo qui uere ẽ. qr incõ¬
mutabiliter ẽ. Ac ꝑ hoc siue uniũs
omnẽ uitam: nͥ ab illo esse non posse
qui simplicit̃ ẽ: qr ñ aliud illi ẽ esse.
aliud uiuere. quasi possit eẽ nõ ui¬
uens: nec aliud illi ẽ uiuere. aliud
intelligere. quas possit uiuere non
incelligens: nec aliud ill ẽ intellig̃o
aliud beatum esse. quasi posset intel¬
ligere ñ beatus: s qd̾ ẽ illi uiuere. intel¬
ligere. beatum eẽ. hoc ẽ illi esse. ꝓpt
hanc incõmutabilitatem ⁊ simplici¬
tatem intellexerunt cum ⁊ om̃ia ista
fecisse: ⁊ ipsum a nullo fieri potuisse:
Considerauert̃ enim quicqͥd ẽ uł corpꝰ
esse uł uitam: meliusq aliquid uitã

Expanded text:
et ideo animam omnem mutabileset ideo animam omnem mutabilesque omnes spiritus transcenderunt quaerentes summum Deum. Deinde uiderunt omnem speciem in re quacumque mutabili, qua est, quidquid illud est, quoquo modo et qualiscumque natura est, non esse posse nisi ab illo, qui uere est, quia incommutabiliter est. Ac per hoc siue uniuersi angelis, nisi ab illo esse non posse, qui simpliciter est; quia non aliud illi est esse, aliud uiuere, quasi possit esse non uiuens; nec aliud illi est uiuere, aliud intellegere, quasi possit uiuere non intellegens; nec aliud illi est intellegere, aliud beatum esse, quasi possit intellegere non beatus; sed quod illi est uiuere, intellegere, beatum esse, hoc est illi esshanc incommutabilitatem et simplicitatem, intellexerunt eum et omnia illa fecisse et ipsum a nullo fieri potuisse. Consideraverunt enim quicquid est, vel corpus esse, vel vitam, meliusque aliquid esse
Abbreviated transcription (Latin):
ces inquit agnouerunt artificeor
saut ignem. aut sp̃m. aut citatũ
aerco. aut girum stellaꝵ. aut uio¬
lentam aquã. aut luminaria celi
rectores orbis t̾rarum d̾os putaue¬
runt. Quoꝵ quidem si specie dele¬
ct᷑ati hec d̾os putauerunt: sciant
qͣnto dñator eoꝵ melior ẽ. Species
enum gñator c̃auit ea. Aut si
uirtuteo ⁊ oꝑationem eoꝵ mirati st̃:
intelligant ab his qͣnto qui hec con¬
sticuit forcior ẽ. A magnitudine
enim speciei ⁊ c̾ature. cognoscibili¬
ter poterit hoꝵ c̃ator uideri. Hec
de libro sapiencie ꝓpterea posui: ne me
fidelium quispiam frustͣ⁊ in anit̃
eristimet in c̾atura pͥus ꝑ quasdã
sui gñis tͥnitates quodam mͦ gͣda¬
tim donec adm̃tem hominiꝰ ꝑueni¬
rem quesisse indicia summe illiuᷤ
tͥnitatis quam q̃rimuᷤ qui in deum
de ciuitlosophi. quos ceteris ñ ĩmerito fama
esse dm̃. ⁊ ideo cunct̾a corpora tͣnscen¬
derunt querentes dm̃. T sidert̃ qͥcqͥd
mutabile ẽ. ñ esse summum deum.

Expanded text:
erunt artificem; sed aut ignem, aut spiritum, aut citatum aerem, aut gyrum stellarum, aut violentiam aquarum, aut luminaria coeli, rectores orbis terrarum deos putaverunt: quorum quidem si specie delectati haec deos putaverunt, sciant quanto Dominator eorum melior est. Speciei enim generator ea creavit. Aut si virtutem et operationem eorum mirati sunt, intelligant ab his quanto qui haec constituit fortior est. A magnitudine enim speciei et creaturae cognoscibiliter poterat horum Creator videri . Haec de libro Sapientiae propterea posui, ne me fidelium quispiam frustra et inaniter existimet in creatura prius per quasdam sui generis trinitates quodam modo gradatim, donec ad mentem hominis pervenirem, quaesisse indicia summae illius Trinitatis, quam quaerimus cum Deum hilosophi, quos ceteris non inmerito fama esse Deum, et ideo cuncta corpora transcenderunt quaerentes Deum. Viderunt, quidquid mutabile eat. non esse summum Deum,
Abbreviated transcription (Latin):
sitate distantib. nichil aliud nob̾
demonstrat apłs. nͥ ut in ipsis qͦq
ita quicqͥd prauum ẽ corrigamus.
ut qd̃ forte rectum ẽ approbemuᷤ. Nã
utiq idolatras. ⁊ qd̾ ẽ grauius ñ tan
mulacroꝵ redarguebat: ubi ait. Qui
cognoscentes dm̃. ñ sicut dm glifica¬
uerunt aut gr̃as egerunt: s euanu¬
erunt incogitationib siuis. ⁊ obscu¬

Expanded text:
sitate distantibus nihil aliud nobis demonstrat apostolus, nisi ut in ipsis quoque ita quidquid prauum est corrigamus, ut quod forte rectum est approbemus. nam utique idolatras et quod est grauius non tantumulacrorum redarguebat ubi ait: qui cognoscentes deum non sicut deum glorificauerunt aut gratias egerunt, sed euan uerunt in cogitationibus suis
Abbreviated transcription (Latin):
recipiat in nouissimo. Potestas qͥppe
bumane ire cũ corpus occiderit: am¬
plius ñ habet quid faciat. Ds̃ uͦ ha¬
bet potestatem ⁊ hic punire:⁊ post
corporis mortem mitcere in gehemnã.
Et a paucis eruditis maior esꝰ ira intel¬
ligitur. uana ⁊ seductoria felicitas

Expanded text:
recipiat in novissimo? Potestas quippe recipiat in novissimo? Potestas quippe humanae irae cum corpus occiderit, amplius non habet quid faciat; Deus vero habet potestatem et hic punire, et post corporis mortem mittere in gehennam . Et a paucis eruditis major ejus ira intelligitur vana et seductoria felicitas
Abbreviated transcription (Latin):
ad illam uͦ tam magnam. ⁊ ineffabi¬
lẽ beatificam possessionẽ. qua uia
ueniretur ñ inuenert̃. Nam quia
uiderunt etiam ipsi qͣntum uide¬
ri ab homine potest c̃atorem ꝑ c̃a-¬
turam. factorem ꝑfac̾ta. fab̾catorẽ
mundi ꝑmundũ. paulus apłs
testis ẽ: cui utiq debent c̃dere xp̃ia¬
ni. Ait enim cum detalib loquere
tuo iram tuam dinumerares Ual¬
de paucoꝵ hominũ ẽ inquit nosse
ire tue potestatem. qua plerisq ita
magis cum parcis irasceris: ut nõ
ad iram. s potiuᷤ ad mansuetudi¬
nem tuã ꝑtinere intelligat᷑ labor
⁊ dolor: quo corripis erudisq qͦs dili¬
gis: ne penis excrucientur ẽt̃ ni.
Sicut enim legit᷑ in alio psalmo. ir¬
ritauit dñm peccator: ꝓmagnitu¬
dine ire sue ñ exquiret. Quis gͦ
nouit. id ẽ quotusquisq repperit᷑ qui
nouĩt potestatem ire tue᷑ ⁊ p̃timo¬
re cuo iram tuã dinumerares Quã
difficile inuenitur qui noũit ita
etiam hoc addat. ⁊ adeam intelli¬

Expanded text:
ad eam tam magnam et ineffabilem et beatificam possessionem, qua via perveniretur, non invenerunt. Nam quia viderunt etiam ipsi quantum videri ab homine potest creatorem per creaturam, factorem per facturam, fabricatorem mundi per mundum, Paulus apostolus testis est, cui utique debent credere Christiani. Ait tuo iram tuam dinumerare?» Valde paucorum hominum est, inquit, nosse irae tuae potestatem; quia plerisque ita magis, cum parcis, irasceris, ut non ad iram, sed potius ad mansuetudinem tuam pertinere intelligatur labor et dolor, quo corripis erudisque quos diligis, ne poenis excrucientur aeternis: sicut enim legitur in alio psalmo, «Irritavit Dominum peccator; pro magnitudine irae suae non exquiret» . «Quis» ergo «novit,» id est, quotusquisque reperitur qui noverit «potestatem irae tuae, et prae timore tuo iram tuam ddifficile invenitur qui noverit ita etiam hoc addat, et ad eam intelli
Abbreviated transcription (Latin):
na quoq uirtus eui ᷤᷤ ⁊ dinitaᷤ. Et uͥ
atheniensib loquens. cũ rem magnã
de do̾ dixisset. ⁊ que a paucis possit in¬
telligi. qd̾ in illo uiuimus. mouemur.
⁊ sumꝰ: adiecit. ⁊ ait. Sicut ⁊ ur̃i qui¬
dam dixert̃. Pouit sane ipsos in qͥb etiao
errant cauere. Tibi enim dictum est
qd̃ ꝑea que facta sunt d̾s illis mani¬
festauit intellectu conspicienda inui¬
sibilia sua ibi etiam dict̾um ẽ ñ illo ᷤ
ipsum dm recte coluisse: qr ⁊ aliis re¬
b quib ñ oportebat diuino ᷤ honores
illi uni tantum debitos detulert̃:
q̃m cognoscentes dm. ñ sicut dm̃ glo¬
rificauerunt. aut gr̃as egerunt. sed
euanuerunt in cogitationib suis. et

Expanded text:
na quoque uirtus eius et diuinitas, et ubi Atheniensibus loquens, cum rem magnam de Deo dixisset et quae a paucis possit intellegi, quod in illo u i u i m u s et mouemur et sumus, adiecit et ait: Sicut et uestri quidam dixerunt. Nouit sane etiam ipsos, in quibus errant, cauere; ubi enim dictum est, quod per ea, quae facta sunt, Deus illis manifestauit intellectu conspicienda inuisibilia sua: ibi etiam dictum est non illos ipsum Deum recte coluisse, quia et aliis rebus, quibus non oportebat, diuinos honores illi uni tantum debitos detulerunt: Quoniam cognoscentes Deum non sicut Deum glorificauerunt aut gratias egerunt, sed euanuerunt in cogita
Abbreviated transcription (Latin):
do intelligitur. Int̾roga mundum.
Oornatum celi. fulgorem. dispositionẽ q
siderum: solem dies efficientem: lunã
noctis solacium. Int̾roga t̾ram fruc¬
tificantem herbis ⁊ lignis: animalib
plenã: hominib exornatam. Int̾roga
mare. qntis natatilib plenum ẽ. In
terroga aerem: qͣntis uolatilib ui¬
get. Int̾roga omnia. ⁊ uide si ñ specie
sua tanquam uoce respondent: d̾s
nos fecit. Hec philosophi nobiles qͣsi¬
erunt:⁊ex arde artificem cognouert᷑.¬

Expanded text:
conspiciuntur. Interroga mundum, ornatum coeli, fulgorem dispositionemque siderum, solem diei sufficientem, lunam noctis solatium: interroga terram fructificantem herbis et lignis, animalibus plenam, hominibus exornatam: interroga mare, qt, aerem quantis uolatilibus. Interroga omnia et uide si non specie sua tamquam uoce tibi respondeant: deus nos fecit. Haec philosophi nobiles quaesierunt et ex arte artificem cognouer
Abbreviated transcription (Latin):
uadis: ad ipsum uadis. Noli querere
qua ad illum uenias p̃ter ipsum. Si uia
uia: qua uenias. Non tͥ dico quere ui¬
am. ipsa uia uenit adce: surge ⁊ ãbula.
Ambula morib. ñ pedib. Alulti enĩ b̃n
ambulant pedib:⁊ male ambulant
morib. Sed aliquando ipsi b̃n ambu¬
currunt: s in uia ñ currt̃. Quanto
plus currunt. plꝰ errant: qr auia rece¬
dunt. Si aũ tales homines ꝑueniant
ad uiam.⁊ teneant uiam : qͣnta securi¬

Expanded text:
adis, ad ipsum vadis. Noli quaerere qua ad illum venias, praeter ipsum. Si enimvia est qua venias. Non tibi dico, quaere viam. Ipsa via ad te venit: surge et ambula. Ambula moribus, non pedibus. Multi enim bene ambulant pedibus, et male ambulant moribus. Aliquando enim ipsi bene ambucurrunt: sed in via non currunt. Quanto plus currunt, plus errant; quia a via recedunt. Si autem tales homines perveniant ad viam, et teneant viam, o quanta securi
Abbreviated transcription (Latin):
uñ illi ea pietate qua soluᷤ colen¬
dus ẽ gr̃as agimus. Nec ĩmerito
apłs ex hoc articulo conũtit᷑ ad eos
cum detestatione cõmemorandoᷤ. qui
uicio illo qd̾ suꝑius memoraui le¬
ues ⁊ inflati. ac ꝑse ipsos uelud ꝑ
inane sublati. ubi ñ requiescerent.
sed frac̾ti dissilirent: in figmenta
idoloꝵ tanq̃m in lapides decidert̃.
Quia enim comm̃dauerat pietatem
fidei qua d̾o iustificati gͣti esse debe¬
mus. uelud contrarium qd̃ detesta¬
remur subinferens: reuelatur enĩ
inquit ira dĩ de cȩlo suꝑ omnẽ in¬
pietatem ⁊ iniusticiam hominum.
eoꝵ qui uitatem in iniusticia deti

Expanded text:
unde illi ea pietate, qua solus colenunde illi ea pietate, qua solus colendus est, gratias agimus. Xec inmerito se apostolus ex hoc articulo conuertit ad eos cum detestatione commemorandos, qui uitio illo, quod superius memoraui, leues et inflati ac per se ipsos uelut per inane sublati, ubi non requiescerent, sed fracti dissilirent, in figmenta idolorum tamquam in lapides deciderunt. quia enim commendauerat pietatem fidei, qua deo iustificati grati esse dcbemus, uelut contrarium quod detestaremur subinferens: reuelatur enim, inquit, ira dei de caelo super omnem impietatem et iniustitiam hominum eorum qui ueritatem in i
Abbreviated transcription (Latin):
ex fide in qua ministratur deo.
in illa fide ubi fruatur. d̾o. Sic̃
q̃m neq bonum nr̃m iã uidemꝰ.
uñ oportet ut c̃dendo querans ñeq
ipsum recte uiuere nobis ex nobiᷤ ẽ.
nͥ c̃cdentes adiuuet ⁊ orantes: qui ⁊
ipsam fidem dedit. qua nos ab illo
aduuandos esse c̃damus. Idẽ apłs¬
barbaris sapientib ⁊ insipientib
debitorem: ⁊ ido qd̾ ad ipsum ꝑtine¬
ret ꝓmptum esse. ⁊ his qui rome
essent euuglizare: non enĩ confun¬
dor inquit de euugłio. Uirtus enĩ
d̾i ẽ in salutem om̃i c̃cdenti: iudeo
primũ ⁊ g̃do. Iusticia enim d in eo
reuelat᷑ ex fide in fidem: sic̃ scͥptuo
ẽ. Iustus aũ ex fide uiuit. Hec est
usticia d̾ que in testam̃do uederi
uelata: in nouo reuelat᷑. Que id̾o
iusticia dĩ dicitur. qͦd imꝑtiendo
eam uistos facit: sicut dñi ẽ salꝰ
qua saluos facit. Et hec ẽ fides ex
qua ⁊ in quã reuelatui ex fide sci¬
licet amnũciantiũ. in fidem obedien
q futurũ esse qͦd uste uiuimus:

Expanded text:
ex fide in qua ministratur Deo, in illam ubi fruatur Deo, quae quoniam neque bonum nostrum iam uidemus, unde oportet ut credendo quaeramus, neque ipsum recte uiuere nobis ex nobis est, nisi credentes adiuuet et orantes qui et ipsam fidem dedit. qua nos ab illo adiuuandos esse credamus. Illntibus et insipientibus debitorem et ideo quod ad ipsum pertineret, promptum esse et his qui Romae essent euangelizare: non enim confundor, inquit, de euangelio; uirtus enim dei est in salutem omni credenti, Iudaeo primum et Graeco. iustitia enim dei in eo reuelatur ex fide in fidem, sicut scriptum est: iustus autem ex fide uiuit. haec est iustitia dei, quae in testamento uetere uelata in nouo reuelatur; quae ideo iustitia dei dicitur, quod inpertiendo eam iustos facit, sicut domini est salus, qua saluos facit. et haec est fides, ex qua et in quam reuelatur, ex fide scilicet annuntiantium sque futurum esse quod juste vivimus;
Abbreviated transcription (Latin):
s uiam ñ omnis homo inuenit. Dm̃
esse qͣndam uitam et̾nam . ĩmutabilem.
indelligibilem. intelligentẽ. sapientem.
fixã. stantem. indeclinabilem. ubi sunt
om̃s rationes rerum. omniũ c̃aturaꝵ¬

Expanded text:
n omnis homo invenit. Deum esse quamdam vitam aeternam, immutabilem, intelligibilem, intelligentem, sapientem, fixam, stabilem, indeclinabilem, ubi sunt omnes rationes rerum omnium crea
Abbreviated transcription (Latin):
mine incõmutabilis u̾itatis aũsi st̃:
⁊ obscuratum ẽ insipiens coreoꝵ. Nõ
enĩ sapiens cor qmius cognouissent
dm̃. sed insipiens potius: qr non sicut
dm̃ glificauerunt. aut gr̃as egerunt.
Dixit enim homini. Ecce pietas ẽ sapi¬
encia. Ac ꝑ hoc dicentes se esse sapien¬
tes. qd̾ ñ alit̃ intelligendum ẽ. nisi hoc

Expanded text:
mine incommutabilis ueritatis auersi sunt mine incommutabilis ueritatis auersi sunt et obscuratum est insipiens cor eorum. non enimsapiens cor, quamuis cognouissent deum, sed insipiens potius, quia non sicut deum glorificauerunt aut gratias egerunt. dixit enim homini: ecce pietas est sapientia. ac per hoc dicentes se esse sapientes, quod non aliter intellegendum est nisi
Abbreviated transcription (Latin):
imaginis corruptibilis hominis. ⁊
uolucrum. ⁊ quadrupedũ.⁊ serpen¬
tium. ĩ iide quẽ ad modũ ñ eos dix̃it
ueritatis ignaros: s qͦd iũtatem in
iniquitate detinuerunt. Et quia oc¶ Ea se¬
currebat animo. ut quereret᷑ unde mon¬
illis esse potuerit cognitio uĩtatis
quib d̾s legem ñ dederat: neq hoc
tacuit uñ habere potuerint. ꝑ uisi¬
bilia namq c̃ature ꝑuenisse eoᷤ dix̃
ad intelligenciam inuisibiliũ c̃atoriᷤ.
qm re uera sic̃ magna ingenia que¬
rere ꝑstiterunt. sic inuenire potuert᷑.
Ubi gͦ impietasꝰ quia uidelicet cuo
cognouissent dm̃. ñ sicut dm głificaue¬
runt. aut gr̃as egerunt: s euanuerunt
in cogitationib suis. Eoꝵ ꝓprie uani¬
tas morbus ẽ. qui se ipsos seducunt. dũ
uidentur sͥ aliquid eum nichil sint. esse.¬
Deniq hoc tumore suꝑbie sese obumbͣn¬
tes cuius pedem suꝑbie sibi ñ uenire
dep̃catur sc̃s ille cantator qui dixit. in
lumine tuo uidebimꝰ lum̃: ab ipso lu¬

Expanded text:
ptibilis hominis et uolucrum et quadrupedum et serpentium. uide quemadmodum non eos dixerit ueritatis ignaros, sed quod ueritatem in iniquitate detinuerint. et quia occurrebat animo, ut quaereretur, unde illis esse potuerit cognitio ueritatis, quibus deus legem non dederat, neque hoc tacuit unde habere potuerint; per uisibilia namque creaturae peruenisse eos dixit ad intellegentiam inuisibilium creatoris, quoniam reuera sic magna ingenia quaerere perstiterunt, sic inuenire potuerunt. ubi ergo impietas? quia uidelicet cum cognouissent deum, non sicut deum glorifieauerunt aut gratias egerunt, sed euanuerunt in cogitationibus suis. eorum proprie uanitas morbus est, qui se ipsos seducunt, dum uidcntur sibi aliquid esse, cum nihil sint. denique hoc tumore superbiae sese obumbrantes, cuius pedem sibi non uenire deprecatur sanctus ille cantator qui dixit: in lumine tuo uidebimus lumen, ab ipso lu
Abbreviated transcription (Latin):
uia: ⁊ qua tͣnseatiu ad patͥam ñ ẽ.
nisi ligno porteris. Ingratẽ. irrides
eum qui adte uenit ut redeas⁊ Ipse
factus ẽ uia. ⁊ hoc ꝑ mare: inde in ma
re in mare ñ potes: naui portare.
ligno portare. Crede in crucifirum.¬
de tͥnita tium philosophi qui inuisibilia dĩ
ꝑ ea q̃ facta sunt intellecta conspiõe
potuerunt: tam̃ qr sine mediatore.
idẽ sine homine ⁊p̃o philosophati st̃.
quem nec uenturum ꝓpħis. nec ue¬
nisse apłis c̃diderunt: ueritatẽ deti¬
nuerunt sicut de illis dictum ẽ in
iniquitate. Non potuerunt enim
in bis reb infimis constituti. nisi
querere aliqua media. ꝑ q̃ ad illa q̃
intellexerunt sublimia ꝑuenirent:
atq ita in deceptores demones inci-¬
derunt. P quos fact̾um ẽ: ut mu¬
tarent głam incorruptilis d in si¬
militudinem imaginis corruptibił
hominis. ⁊ uolucrumi. ⁊ quadrupeduor¬

Expanded text:
via, et qua transeatur ad patriam non est, via, et qua transeatur ad patriam non est, nisi ligno porteris. Ingrate, irrides eum qui ad te venit ut redeas! Ipse factus est via, et hoc per mare: inde in marre in mari non potes, navi portare, ligno portare: crede in crucifixum,entium philosophi, qui invisibilia Dei, per ea quae facta sunt, intellecta conspicere potuerunt, tamen quia sine Mediatore, id est, sine homine Christo philosophati sunt, quem nec venturum Prophetis, nec venisse Apostolis crediderunt, veritatem detinuerunt, sicut de illis dictum est, in iniquitate. Non potuerunt enim in his rerum infimis constituti, nisi quaerere aliqua media per quae ad illa quae intellexerant sublimia pervenirent: atque ita in deceptores daemones inciderunt, per quos factum est ut immutarent gloriam incorruptibilis Dei, in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et volucrum
Abbreviated transcription (Latin):
facti suꝑbi amisert̃ ⁊ qd̾ uidebant
Et conũsi sunt iñ ad idola ⁊ simula d¬
cra. ⁊ adculturas demonioꝵ: adora te.a¬
re c̃aturam. ⁊ contempnere c̃atorẽ.
S iam isti elis ista fecerunt. Ut
aũ eliderent᷑. suꝑbiert̃. Cum aũ
suꝑbirent: sapientes se eẽ dixert.
Hii gͦ de quib dix̃. qui cum cogno¬
sunt om̃ia: nam inueniuntur ista¬
⁊ in lib̾s philosophoꝵ: ⁊ qr unige¬
nitum filium habet d̾s ꝑ quẽ sunt
omnia. Illud potuerunt uidere
qͦd ẽ: s uiderunt delonge. Nolue¬
runt tenere humilitatem ap̃i in
qua naui securi ꝑuenirent ad id qd̃
longe uidere potuerunt: ⁊ sorduit eiᷤ
crux xp̃i. Mare tͣnseundum ẽ. ⁊ lig¬
num contempnis: Dsapiencia suꝑ¬
ba: irrides crucifirum xp̃mꝰ Ipse ẽ
quẽ longe iudisti. S quare crucifixꝰ
ẽ Quia lignum tͥ humilitatis eius
necessarium erat. Suꝑbia enĩ tumu¬
eras.⁊ longe ab illa patria ꝓiectꝰ eras:
⁊ fluctib huius seculi int̾rupta est

Expanded text:
facti superbi amiserunt quod videbant, et conversi sunt inde ad idola et simulacra et ad culturas daemoniorum, adorare creaturam, et contemnere Creatorem. Sed jam isti elisi ista fecerunt: ut autem eliderentur, superbierunt; cum autem superbirent, sapientes se esse dixerunt. Hi ergo de quibus dixit, Qui cum cognosunt omnia. Nam inveniuntur et ista in libris philosophorum: et quia unigenitum Filium habet Deus, per quem sunt omnia. Illud potuerunt videre quod est, sed viderunt de longe: noluerunt tenere humilitatem Christi, in qua navi securi pervenirent ad id quod longe videre potuerunt; et sorduit eis crux Christi. Mare transeundum est, et lignum contemnis? O sapientia superba! irrides crucifixum Christum; ipse est quem longe vidisti: In est? Quia lignum tibi humilitatis ejus necessarium erat. Superbia enim tumueras, et longe ab illa patria projectus eras; et fluctibus hujus saeculi interrupta est
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ qͦd uiratur. ut ñ uirauerit. quia ñ
dixit ꝑ dm̃. s dixit. destis mͥ ẽ d̾s. Ridi¬
culum ẽ hoc putare. Tamen ꝓpter
contenciosos aut multuo tardi not
ne aliquid interesse quis putet. sciat
se qͣntum potest. ut ñ ea utatur nis lxx.iii
necessicate:cum uidet pigros esse ho¬
mines ad c̃dendum qͦd utile est eis
credere. nͥ uiratione firmet᷑. Ad hoc
itaq ꝑtinet qd̾ hic dicitur: sit aut̃
sermo ur̃. est est. non. non. Hoc bonũ
cessitate uenire infirmitatis eorum
quib aliquid suades: q̃ infirmitas
utiq malum ẽ. Tnde nos cotidie
liberari dep̃camur: cum dicimꝰ lib̾a
nos a malo. Itaq ñ dixit qd̾ ampliꝰ¬

Expanded text:
 quod juratur, ut non juraverit, quia non dixit per Deum, sed dixit, Testis est Deus. Ridiculum est hoc putare; tamen propter contentiosos aut multum tardiores, ne aliquid interesse quis putet, sciat se quantum potest, ut non ea utatur, nisi necessitate, cum mines ad credendum quod utile est eis credere, nisi juratione firmetur. Hocitaque pertinet quod sic dicitur, Sit autem sermo vester, Est, est; Non, non: hoc bonum cessitate venire infirmitatis eorum quibus aliquid suades: quae infirmitas utique malum est, unde nos quotidie liberari deprecamur, cum dicimus, Libera nos a malo . Itaque non dixit, Quod a