comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
luna perdiem terris fulgeat : Fecitque ds̃ duo magnaluminaria: Luminaria magna
possumus accipere : nontam aliorum conparatione quam suo munere. ut est caelum
magnum & mare magnum: Nam & magnus solqui compl& orbem terrarum suocalore
uelluna suo lumine. quae inquacum que parte fuerint caeli terram in luminent.
Omnia aeque expectantur acunctis exemplum magnitudinis eorum euidens. quod
omnibus hominibus orbis ipsorum idem uidetur: Nam silonge positis uidere tur
& propius constitutis maiorrefulger&. proder& exiguitatis indicium. Luminare
mauis ut prae ess& diei. & luminareminus ut prae ess& nocti. & stellas & posuit e as
infirmamento caeli : Lum in are mauis estsol. Non solum forma sui qualiscum que
est corporis: sed &iam magnitudine luminis qua & ipsum luminare minus & stellas
inlustrare creditur. Maiorest & uircute ardoris quamundum calefecit exortum :

Expanded text:
luna, per diem terris fulgeat. Fecit Deus duo magna luminaria. Luminaria magna luna, per diem terris fulgeat. Fecit Deus duo magna luminaria. Luminaria magna possumus accipere, non tam aliorum comparatione, quam suo munere, ut est coelum magnum, et mare magnum. Nam et magnus sol, qui complet orbem terrarum suo calore, vel luna suo lumine: quae in quacunque parte fuerint coeli, illuminant omnia, et aeque spectantur a cunctis. Exemplum magnitudinis eorum evidens, quod omnibus hominibus orbis ipsorum idem videtur. Nam si longe positis minor videretur, et propius constitutis major refulgeret, proderet exiguitatis indicium. Luminare majus ut praeesset diei, et luminare minus, ut praeesset nocti; et stellas, et posuit eas in firmamento coeli. Luminare majus est sol, non solum forma sui qualiscunque est, corporis, sed etiam magnitudine luminis, qua et ipsum luminare minus et stellas illustrare creditur. Major est et virtute ardoris, qua mundum calefecit exortus,
Abbreviated transcription (Latin):
insigna huius uitae usibus necessaria: quae uel nautae ingubernando ue inde sertis
a&hiopiȩ harenosis quique uiantes obseruant. Vbiquam leuissimo uenti inpulsucun¬
ta mox quae inuenta fuerint itinerantium uestigia conplanantur: Ideoque non mi¬
nus illis in regionibus euntes quam qui inmare nauigant. nocte dieque signis egent side¬
rum Sunt item signaquia nonnumquam aeris quoque qualitas quae sit uentura horum
contemplatione praeuidemus: Vt luceant infirmamento caeli & in luminent terram.
& factum e st̃ lta. Semperquidem luminaria infirmamento caelilucent ut diximus.¬
proxima ei loca claro lumine perfundunt sed temporibus oportunis inluminant terram:
Namque aliquoties nebulosus obsistit aer. neuellunȩ cum paruaest uel stellarum lu¬
men terris appareat: sed & ortussol. lunae stellisque maiore lumine neterram in l¬
minent impedit. Vnde & nomen latine accepit. quod solus obtunsis una stellis cum

Expanded text:
in signa hujus vitae usibus necessaria, quae vel nautae in gubernando, vel in desertis in signa hujus vitae usibus necessaria, quae vel nautae in gubernando, vel in desertis Aethiopiae arenosis quique viantes observant, ubi quam levissimo venti impulsu cuncta, mox quae inventa fuerint, itinerantium vestigia complanantur. Ideoque non minus illis in regionibus euntes, quam qui in mari navigant, nocte dieque signis egent siderum. Sunt item signa quibus nonnunquam aeris quoque qualitas quae sit ventura horum contemplatione praevidemus. Ut luceant in firmamento coeli, et illuminent terram; et factum est proxima eis loca claro lumine perfundunt, sed temporibus opportunis illuminant terram. Namque aliquoties nebulosus obsistit aer ne vel lunae, cum parva est, vel stellarum lumen terris appareat; sed et ortus sol lunam stellasque majore lumine ne terram illuminent impedit: unde et nomen Latine accepit, quod solus, obtusis stellis una cum
Abbreviated transcription (Latin):
medium caeli conscender& igneus orbem: Haec unde c&ere diei noctisque signaren¬
tur horae donec astra polum aequali interse sortedie noctuque diuiderent: Sunt
ergo luminaria insigna & tempora & dies &annos.: Non quod a conditione eorum
uel tempora inciperent quae constat coepisse a principio quo fecit ds̃ caelum & terram
ueldies & annos qui originem sumpsisse noscuntur. Ex quodixit ds̃. fiatlux &
facta est lux : Sed quia perortus eorum siue transitus temporum : ordo dierum anno¬
rumque signatur:. Nam totum illum triduum superius indiscro cursus sui proces¬
sũ transierat nullam penitus dimensionem habens horarum ut pote quia lumine pri¬
mario adhuc generaliter omnia replente nullum que caput habente quod nuncde
sole accepit nus quam radii ardentiores in luxerant nulla subcaute uel arbore qua si
remotior umbra frigebat sed & excepta ad notatione temporum sunt luminaria

Expanded text:
medium coeli conscenderet igneus orbem; non unde caeterae diei noctisque signarenmedium coeli conscenderet igneus orbem; non unde caeterae diei noctisque signarentur horae, donec astra polum aequali inter se sorte die noctuque dividerent. Sunt ergo luminaria in signa et tempora et dies et annos, non quod a conditione eorum vel tempora inciperent, quae constat coepisse a principio quo fecit Deus coelum et terram; vel dies et anni, qui originem sumpsisse noscuntur ex quo dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux; sed quia per ortus eorum sive transitus temporum ordo dierumque annorumque signatur. Nam totum illud triduum superius indiscreto cursus sui processu transierat, nullam penitus dimensionem habens horarum, ut pote quia lumine primario adhuc generaliter omnia replente, nullumque caput habente, quod nunc de sole accipit, nusquam radii ardentiores illuxerant, nulla sub caute vel arbore quasi remotior umbra frigebat. Sed et excepta adnotatione temporum sunt luminaria
Abbreviated transcription (Latin):
Hocenim factis si deribus ad augmentum primariȩ lucis accessit: ut &iam nox
luminosa proceder&: uellunȩ utique splendore uel stellarum uel utroq inradiat
quae eatenus nil praeter tenebras nouerat antiquas : Nam &si nobis saepissime nox
tenebrosa uidetur &ceca obscurato uidelic& nebulosis turbinibus aere qui terrae
proximus est: superiora tamen illa spatia quae aetheris nominecensentur & a
turbulento hocaere usque ad sidereum pertingunt caelum: semper obsiderum cir¬
cum euntium redduntur lucida fulgorem:Sed & hoc diuini muneris exorta sid¬
ra cum ad ditamento lucis mundo obtulerunt. ut distinctio quoque temporum
labentium perea poss& dinosci. Vnde sequitur: Et sint insigna & tempora & dies
&annos: Quia nimirum priusquam sidera fierent : Nonerat quibus ordo temporum
ad notaretur indiciis: Non erat unde meridiana hora dinosceretur: ante quamsol

Expanded text:
Hoc enim factis sideribus ad augmentum primariae lucis accessit, ut etiam nox Hoc enim factis sideribus ad augmentum primariae lucis accessit, ut etiam nox luminosa procederet, vel lunae utique splendore, vel stellarum, vel utroque irradiata, quae eatenus ntenebrosa videtur, et caeca, obscurato videlicet nebulosis turbinibus aere qui terrae proximus est, superiora tamen illa spatia, quae aetheris nomine censentur, et a turbulento hoc aere usque ad sidereum pertingunt coelum, semper ob siderum circumeuntium reddunt lucida fulgorem. Sed et hoc divini muneris exorta sidera cum additamento lucis mundo obtulerunt, ut distinctio quoque temporum labentium per ea posset dignosci; unde sequitur. Et sint in signa et tempora, et dies et annos. Quia nimirum priusquam sidera fierent, non erat quibus ordo temporum adnotaretur indiciis; non erat unde meridiana hora dignosceretur, antequam sol
Abbreviated transcription (Latin):
est quiui uit in a&ernum creauit omniasimul: primo huius saeculidie lucem fecit
quac&eras creaturas speciei capaces redderet.: secundo firmamentum caeli supe¬
riorem uidelic& huiusmundi partem in aquarum medio solidarum: Tertio in in¬
ferioribus mare terrasque suis discreuit finibus a erem quesuis in lociscedente aquo
diffudit : Opor tuit ergo ut eodem quo creata sunt ordine profectum caperent
elementa amplioris ornatus id est quarto die caelum luminaribus insignire tur
Quinto aer &mare. sexto terra suis impleretur animantibus : Nam quo die
tertio herbis est arboribus que uestita : non ador natum eius sed adipsam ut itadixerim
figurae eius superficiem pertin&. Dixit ergo ds̃. fiant luminaria infirmamen¬
tocaeli ut diuidant diem ac noctem: Ea uidelic& diuisione quae insequentibus
explicatur apertius. Vt solquidem diem. luna uero & stellae noctem inlustrent

Expanded text:
est: Qui vivit in aeternum, creavit omnia simul ; primo hujus saeculi die lucem fecit, est: Qui vivit in aeternum, creavit omnia simul ; primo hujus saeculi die lucem fecit, quae caeteras creaturas specie capaces redderet. Secundo firmamentum coeli, superiorem videlicet hujus mundi partem, in aquarum medio solidavit. Tertio in inferioribus mare terrasque suis discrevit finibus, aeremque suis in locis, cedente aqua, diffudit. Oportuit ergo ut eodem quo creata sunt ordine profectum caperent elementa amplioris ornatus, id est, quarto die coelum luminaribus insigniretur. Quinto aer et mare, sexto terra suis impleretur animantibus. Nam quod die terra herbis est arboribusque vestita, non ad ornatum ejus, sed ad ipsam, ut ita dixerim, figurae ejus superficiem pertinet. Dixit ergo Deus: Fiant luminaria in firmamento coeli, ut dividant diem ac noctem. Ea videlicet divisione, quae in sequentibus explicatur apertius, ut sol quidem diem, luna vero et stellae noctem illustrent.
Abbreviated transcription (Latin):
mis onustari : Simulque notandum quod non prima herbarum arborum quegerm¬
na de semine : sed prodiere de terra : Nam adunam conditoris iussionem. terraquȩ ari¬
da parebat : repente herbis compta & nemoribus est uestiti florentibus. atque haec
continuo suiquaeque generis poma exsese. acsemina produxerunt : O portebat
enim ut forma quaeque rerum ad imperium dnĩ primo perfecta proceder&
quo modo & homo ipse propterquem omnia facta sunt interra. perfecte hoce st̃ iu¬
uenilis a&atis plas matus esse credendus est : Dixit autem ds̃. Fiant luminaria
infirmamento caeli. Decenti satis ordine mundus exmateria informi: congruã
procedit ad formam: postquam enim ante omnem huius saeculidiem caelum
& terram & aquamds̃ creauit. hocest̃ superiorem illum & spiritalem cum suis
in colis mundum & informem totius huius mundimateriam iuxta hoc quod scriptũ

Expanded text:
mis onustari; simulque notandum quod non prima herbarum arborumque germimis onustari; simulque notandum quod non prima herbarum arborumque germina de semine, sed prodiere de terra; nam ad unam Conditoris jussionem terra, quae arida parebat, repente herbis compta, et nemoribus est vestita florentibus, atque haec continuo sui quaeque generis poma ex sese ac semina produxerunt. Oportebat enim ut forma quaeque rerum ad imperium Domini primo perfecta procederet, quomodo et homo ipse, propter quem omnia facta sunt in terra, perfecte, hoc est, juvenilis aetatis plasmatus esse credendus est. Dixit autem Deus: Fiant luminaria in firmamento coeli. Decenti satis ordine mundus ex materia informi congruam procedit ad formam. Postquam enim ante omnem hujus saeculi diem coelum et terram et aquam Deus creavit, hoc est, superiorem illum et spiritalem cum suis incolis mundum, et informem totius hujus mundi materiam, juxta hoc quod scriptum
Abbreviated transcription (Latin):
ds̃ quod ess& bonum cedentibus aquis apparuisse aridam. qui auidelic& aestimatoruni¬
uersi tatis praeuidens quae futura sunt : quasi perfecta iam laudat quae adhuc in primi
operis exordio sunt : Nec mirum apud quem rerum perfectio non in consummatione
operis : sed in suae est praedestinatione uoluntatis : Etait. Germinet terra herbam ui¬
rentem & facientem semen & lignum pomiferum faciens fructum iuxtagenus suum.
Cuius semen insem& ipso sit superterram. Et factum estita. Et protulit terra herbã
uirentem et afferentem semen iuxta genussuum lignumque faciens fructum & habens
unum quod que semente perspeciem suam: Etudit ds̃ quod esi& bonum. factum que
est uespere & manedies tertius : Pat& exhis di uerbis quoduerno tempore mundi est
perfectus ornatus : In hoc enim solent herbae uirentes apparere interra. & lignapo¬

Expanded text:
Deus quod esset bonum, cedentibus aquis, apparuisse aridam, quia videlicet aquae creator atque aestimator uniDeus quod esset bonum, cedentibus aquis, apparuisse aridam, quia videlicet aquae creator atque aestimator universitatis praevidens quae futura sunt, quasi perfecta jam laudat, quae adhuc in primi operis exordio sunt, nec mirum apud quem rerum perfectio non in consummatione operis, sed in suae est praedestinatione voluntatis. Et ait: Germinet terra herbam virentem et facientem semen, et lignum pomiferum faciens fructum juxta genus suucujus semen in semetipso sit super terram. Et factum est ita. Et protulit terra herbam virentem et afferentem semen, juxta genus suum, lignumque faciens fructum, et habens unumquodque sementem secundum speciem suam. Et vidit Deus quod esset bonum, factumque est vespere et mane dies tertius. Patet ex his Dei verbis quod verno tempore mundi est perfectus ornatus. In hoc enim solent herbae virentes apparere in terra et ligna po
Abbreviated transcription (Latin):
unc postquam formari iammundus incipit & aquis suum in locum recedentibus terrae
facies appar&. ad distinctionem partis eius quae adhuc aquis praemebatur. c&era
ortio quia aridam esse licebat terrae nomen accepit. Indedictum latine quod animan¬
tium pedibus teratur:. Congregationes uero aquarum appellantur maria: uidelic&
proxima sui parte : Nam & apud hebreos cunctas aquarum congregationes siue salsae
ĩue dulces. appellari dicunt maria : Et apte qui prius propter continuationem omniũ
quae interrissunt aquarum In locum unum eas dixit congregatas. Nunc & earum
ongregationes aquarum pluraliter nominat. Et haec appellarimaria pluraliter
dixit: propter uidelic& multifidos earundem sinus quidiuersa proregionum uo¬
cabulis & ipsi nomina sortiuntur: Et uidit ds quodess& bonum: Necdum terragermi¬
nabat. necdum uel ipsi uel aquae animantia uiua produxerant : & tamenuidere dicitur

Expanded text:
nunc postquam formari jam mundus incipit, et aquis suum in locum recedentibus terrae nunc postquam formari jam mundus incipit, et aquis suum in locum recedentibus terrae facies appareret, ad distinctionem partis ejus quae adhuc aquis premebatur, caetera portio quam aridam esse licebat terrae nomen accepit; inde dicta Latine, quod animantium pedibus teratur. Congregationes vero aquarum appellantur maria, videlicet pro maxima sui parte. Nam et apud Hebraeos cunctas aquarum congregationes sive salsae, seu sint dulces, appellari dicunt maria. Et apte qui prius propter continuationem omnium quae in terris sunt aquarum in locum unum eas dixit congregatas, nunc et earum congregationes aquarum pluraliter nominat, et haec appellari maria pluraliter dicit, propter videlicet multifidos earumdem sinus, qui diversa pro regionum vocabulis et ipsi nomina sortiuntur. Et vidit Deus quod esset bonum. Necdum terra germinabat, necdum vel ipsa, vel aquae animantia viva produxerant, et tamen videre dicitur
Abbreviated transcription (Latin):
ras tegerent. Congregatione autem esse spissatas quaedatis sibi locis capipossent. app¬
rente arida in reliquis. Bene autem cum multa const& ess& maria. In locum tamen
unum congregatas dicit aquas. quia uidelic& cuncta haeciugi unda atque continua
ceano acmari iunguntur magno. sed & siquilacus insem& ipsos uidentur esse circũ¬
scripti & hosferunt occultis quibusdam meatibus perforatos cauernis inmare suos euolue¬
re meatus. Nam & fossores puteorum hoc probant. quia tellus omnis perinuis ibi les
uenas aquis est repl&a manantibus quae trahunt exmari principium: Etuo cauit
ds aridam terram congregationesque aquarum appellauit maria : Prius quidem
ad distinctionem aquarum̃ totam hanc solidiorem mundi partem appellauit terram
cum dicer&. in principio creauitds̃ caelum & terram terra autem erat in anis & uacua : At

Expanded text:
ras tegerent; congregatione autem esse spissatas, quae datis sibi locis capi possent, apparas tegerent; congregatione autem esse spissatas, quae datis sibi locis capi possent, apparente arida in reliquis. Bene autem cum multa constet esse maria, in locum tamen unum congregatas dicit aquas, quia videlicet cuncta haec jugi unda atque continua Oceano ac mari junguntur magno; sed etsi qui lacus in semetipsis videntur esse circumscripti, et hos ferunt occultis quibusdam perforatos cavernis, in mare suos evolvere meatus. Nam et fossores puteorum hoc probant, quia tellus omnis per invisibiles venas aquis est repleta manantibus, quae trahunt ex mari principium. Et vocavit Deus aridam terram, congregationesque aquarum appelavit maria. Prius quidem ad distinctionem aquarum totam hanc solidiorem mundi partem appellavit terram, cum diceret: In principio creavit Deus coelum et terram; terra autem erat inanis et vacua; at
Abbreviated transcription (Latin):
aquae quae sub caelo sunt in locum unum & appareat arida factum que estlta. Subducunt᷑
aquȩ quae intercaelum & terram uniuersa compleuerant. & unum congregantur
in locum : ut & lux quae praeterito biduo aquas clara lustrabat clarior puro inaere
iplendescer&. & terraquae latebat apparer& quaeq contecta aquis limosa manebat
& inualida harum abscessu redderetur arida & suspiciendis apta germinibus. Si qui
uero quaesierit ubi congregate sunt aquae qua e omnes terrae partes ad caelum usque
operuerant. sciat fieri potuisse ut terra ipsa longe lateq iussu creatoris subsidens
alias partes praeber& concauas quibus consluentes aquae reciperentur ut apparera¬
rida exhis partibus unde humor abscederet. potest &iam non absurde credirariores
sicut & supra comme morauimus primarias fuisse aquas. quaeuelut nebulae ter¬

Expanded text:
aquae quae sub coelo sunt in locum unum, et appareat arida; factumque est ita. Subducuntur aquae quae sub coelo sunt in locum unum, et appareat arida; factumque est ita. Subducuntur aquae quae inter coelum et terram universa compleverant, et unum congregantur in locum, ut et lux quae praeterito biduo aquas clara lustrabat, clarior puro in aere splendesceret; et terra quae latebat appareret, quaeque contecta aquis limosa manebat et invalida, harum abscessu, redderetur arida, et suscipiendis apta germinibus. Si quis vero quaesierit ubi congregatae sint aquae quae omnes terrae partes ad coelum usque cooperuerant, sciat fieri potuisse ut terra ipsa longe lateque jussu Creatoris subsidens alias partes praeberet concavas, quibus confluentes aquae reciperentur, ut appareret arida ex his partibus, unde humor abscesserat. Potest etiam non absurde credi rariores, sicut et supra commemoravimus, primarias fuisse aquas, quae velut nebulae ter
Abbreviated transcription (Latin):
his quae intrinsecus clausa erant tenebras ex sededit. Sed cum uoluntasdĩ introduxis s& lu¬
cem tenebrae illae quae exumbra corporum factae fuerant. continuo deuoratȩ sunt.
Tum de inde lux indiem tenebrae deputantur in noctem. lam uero aqua quae erat intra
mundum in medio primi illius caeli terrȩq spatio. qua sigelu concreta & christallo solida¬
ta distenditur. & huius modi firmamento uelut intercluduntur media caeli acter¬
respatia. Id que firma mentum. caelum conditor appellauit antiquioris illius
uocabulo nuncupatum. Et lta totius mundi machinam cum unadomus ess& in
duas diuisit regiones. Diuisionis autem haec fuit causa. ut supernaregio angelis ha¬
bitaculum. inferioruero praeber& hominibus. haec nostro operipaucis inserere libi
ut quantum hoc patrum sensui concord&s. lector agnoscat: Dixit uero ds̃. Congregentur

Expanded text:
his quae intrinsecus clausa erant, tenebras ex se dedit. Sed cum voluntas Dei introduxisset luhis quae intrinsecus clausa erant, tenebras ex se dedit. Sed cum voluntas Dei introduxisset lucem, tenebrae illae quae ex umbra corporum factae fuerant continuo devoratae sunt; tum deinde lux in diem, tenebrae deputantur in noctem. Jam vero aqua quae erat intra mundum in medio primi illius coeli terraeque spatio, quasi gelu concreta, et cristallo solidata, distenditur, et hujusmodi firmamento velut intercluduntur media coeli ac terrae spatia, idque firmamentum coelum conditor appellavit, antiquioris illius vocabulo nuncupatum, et ita totius mundi machinam, cum una domus esset, in duas divisit regiones. Divisionis autem haec fuit causa, ut superna regio angelis habitaculum; inferior vero praeberet hominibus . » Haec nostro operi paucis inserere libuit, ut quantum hoc Patrum sensui concordet, lector agnoscat. Dixit vero Deus: Congregentur
Abbreviated transcription (Latin):
hoc in loco inebraica ueritate non habetur. Et mirum quare interomnia quae creasse
ds legitur. hic solum modo id est insecundidiei operibus probatio diuine uisionis minim
addatur. quaeta menipsa cum c&eris quae fecitdõbona esse ui sademonstrantur. Cum
insequentibus dicitur uidit ds̃cunctaquae fecit & erant ualdebona. nisi forte sicut quid ã
patrum exponunt intellegerenos in hoc scriptura uoluit non esse bonum duplicem numerũ
quabunitate diuidat & praefigur& soedera nuptiarum: Vnde & arta noe omnia anima
lia quaecumq bina ingrediuntur inmunda sunt & in parnumerus essemundus osten¬
ditur. Dehissane quae actenus exposita sunt id est decreatione diei primi & secundi. In
historia scĩ clementis ltarefertur dixisse a postolum petrum in principio cum feciss & dscae¬
lum & terram tam quam domum unam ipsa quae ex corporibus mundi redditae st umbra

Expanded text:
hoc in loco in Hebraica veritate non habetur. Et mirum quare inter omnia quae creasse hoc in loco in Hebraica veritate non habetur. Et mirum quare inter omnia quae creasse Deus legitur hic solummodo, id est, in secundi diei operibus, probatio divinae visionis minime addatur, quae tamen ipsa cum caeteris quae fecit Deo bona visa esse demonstrantur, cum in sequentibus dicitur: Viditque Deus cuncta quae fecit, et erant valde bona, nisi forte, sicut quidam Patrum exponunt, intelligere nos in hoc Scriptura voluit, non qui ab unione dividat, et praefiguret foedera nuptiarum. Unde et in arca Noe omnia anilia quaecunque bina ingrediuntur, immunda sunt, et impar numerus esse mundus ostenditur. De his sane quae hactenus exposita sunt, id est de creatione diei primi et secundi, in historia sancti Clementis ita refertur dixisse apostolum Petrum: « In principio cum fecisset Deus coelum et terram, tanquam domum unam, ipsaque ex corporibus mundi reddita est umbra
Abbreviated transcription (Latin):
inmedio aquarum & diuidat aquas ab aquis. intellegamus quod in uerbo dĩ eratut fier&
nquo faciendum intus ante omne tempus prȩuidit quicquid foras extempore dĩ fecit:
Cumuero audimus & fecit ds̃ firmamentum diuisitq aquas quae erant subfirma men¬
o abhis quae erant suꝑfirmamentũ: & factum est lta. Intellegamus factam caeli
aquarumq creationem adispositionem nonexcessissẽ praescriptossibi inuerbo dĩ
terminos. iuxta illud psalmistae praeceptum posuit & non preteribit. quod aeque
decreaturis sequentibus quatcuor diebus factȩ referuntur intellegendum est. Vbi
uero adiunctum audimus & uiditds̃ quod ess& bonum. Intellegamus in benignitate
ps̃ eius. non quasi cognitum postea quia factumest. placuisse. sed potius in ea bonitate
placuisse ut maner& ubi placabat ut fier&. Notandum enim quod huius uerbi abiectio

Expanded text:
in medio aquarum, et dividat aquas ab aquis, intelligamus quod in Verbo Dei erat ut fieret, in medio aquarum, et dividat aquas ab aquis, intelligamus quod in Verbo Dei erat ut fieret, in quo faciendum intus, ante omne tempus, praevidit quidquid foras Deus ex tempore fecit. Cum vero audivimus: Et fecit Deus firmamentum, et divisit aquas quae erant sub firmamento ab his quae erant super firmamentum, et factum est ita, intelligamus factam coeli aquarumque creationem, ac dispositionem non excessisse praescriptos sibi in verbo Dei terminos, juxta illud Psalmistae: Praeceptum posuit, et non praeteribit . Quod aeque de creaturis quae sequentibus quatuor diebus factae referuntur intelligendum est. Ubi vero adjunctum audimus: Et vidit Deus quod esset bonum, intelligamus in benignitate spiritus ejus, non quasi cognitum postea quia factum est, placuisse, sed potius in ea bonitate placuisse, ut maneret, ubi placebat ut fieret. Notandum enim quod hujus verbi adjectio
Abbreviated transcription (Latin):
ipse &iam potuit aquas iuperro tundam caeli speram neumquam delabantur. Nonuapo¬
ali tenuitate sed soliditate suspendere glaciali. sed & liquentes ibi aquas sistere uoluit:
Num quid maioris hoc miraculie st quam quod ipsam terrȩ molem ut scriptura dicit appendit
nnihilo: Nam &unde siue rubrimaris seu fluuii iordanis cum ad transitum is raheliticae
plebis in altum erectȩ murorum instar figuntur : Nonne euidensdant indicium quod
am supra rotunditatem caeliuo lubilem fixa possint statione manere. Sane quales
ibi aquae sint quosue adusus reseruatȩ : conditor ipsenouerit esse tantum ea sibi quiscriptu¬
ra scã dixit. Nulli dubi tandum reliquit. quid sit autem dicere dĩ. fiat haec uel illa crea¬
cura iam supradictum est. Dixitenim ut fieroi cum in co a&nosibi uerbo unigeni to
uidelic& filio cuncti creando disposuit. Cum ergo audimus dixitdi fut firmamentum

Expanded text:
ipse etiam potuit aquas super rotundam coeli sphaeram, ne unquam delabantur, non vapoipse etiam potuit aquas super rotundam coeli sphaeram, ne unquam delabantur, non vaporali tenuitate, sed soliditate suspendere glaciali. Sed etsi liquentes ibi aquas sistere voluit, nunquid majoris hoc miraculi est, quam quod ipsam terrae molem, ut Scriptura dicit, appendit in nihilo? Nam et undae sive Rubri maris, seu fluvii Jordanis, cum ad transitum Israeliticae plebis in altum erectae murorum instar figuntur, nonne evidens dant indicium quod etiam supra rotunditatem coeli volubilem, fixa possint statione manere? Sane quales ibi aquae sint, quosve ad usus reservatae, Conditor ipse noverit; esse tantum eas ibi, quia Scriptura sancta dixit, nulli dubitandum reliquit. Quid sit autem dicere Dei fiat haec vel illa creatura, jam supra dictum est. Dixit enim ut fieret, cum in coaeterno sibi Verbo, unigenito videlicet Filio, cuncta creando disposuit. Cum ergo audimus: Dixit Deus: Fiat firmamentum
Abbreviated transcription (Latin):
quiait extendenscaelum sicut pellem quitegis in aquis superiora eius : In medio ergo aquarũ
rmnacum esse constat sidereũ caelum. Neque aliquid prohib& ut &iam deaquis factum es e
credatur : Quienim crestallini lapidis quanta firmitas quae sit perspicuitas acpuritas noui¬
ius quemde aquarum concretione certum est esse procreatum: quid obstatcredi quod
idem dispositor naturarum infirmamentum caeli substantiam solidar& aquarum:
Siquem uero mouet quomodo aquae quarum naturae est̃ fluitare semper atq adima dela
supercaelum consistere possint cuius rotunda uidetur esse figura: Meminerit scriptu¬
rȩ dicentis dedõ: Quiligat aquas innubibus suis ut non erum pant pariterdeorsum. &
ntellegat quia qui infracaelum ligataquas ad tempus cumuult ut non pariter decidant.
nullo firmioris subscantiȩ crepidine sustentatas. sed uaporum solum nubium retentas :

Expanded text:
qui ait: Extendens coelum sicut pellem, qui tegis in aquis superiora ejus . In medio ergo aquarum qui ait: Extendens coelum sicut pellem, qui tegis in aquis superiora ejus . In medio ergo aquarum firmatum esse constat sidereum coelum, neque aliquid prohibet ut etiam de aquis factum esse credatur; qui enim cristallini lapidis quanta firmitas, quae sit perspicuitas ac puritas novimus, quem de aquarum concretione certum est esse procreatum, quid obstat credi quod idem dispositor naturarum in firmamento coeli substantiam solidarit aquarum? Si quem vero movet quomodo aquae, quarum natura est fluitare semper atque ad ima delabi, super coelum consistere possint, cujus rotunda videtur esse figura, meminerit Scripturae dicentis de Deo: Qui ligat aquas in nubibus suis, ut non erumpant pariter deorsum ; et intelligat quia qui infra coelum ligat aquas ad tempus cum vult, ut non pariter decidant, nulla firmioris substantiae crepidine sustentatas, sed vaporibus solum nubium retentas,
Abbreviated transcription (Latin):
tumesse circuitu quo d nunc circuitu solis die noctuque gericonstat. Propterhoc solummodo
quod post creata sidera nox quoque tamsua & siminora qui adies luce perfunditur: Triduo aũt
loprimo tenebrosa prorsus & obscura manebat: Decebatnamq omnimodis ut dies aluce¬
incipiens : in manediei sequentis essa prote latus. quatenus intimaretur opera eius quie fclux
ueri & in quotenebrae non sunt ullae aluce inchoare & inlucem cuncta esse completa:
Dixit quoq ds fiat firmamentum inmedio aquarum & diuidat aquas ab aquis: & secitdĩf
tum & factum eftlta. Vlocauitq ds̃ firmamentum caelum. & factum est uespere & mane
dies secundus : hic nostricaeli in quosunt fixasidera creatio describitur quod in medio cons¬
tat firmatũ esse aquarum. Nam subpositas ei essẽ aquas & ipsi inaere terrisque uidemus:
iper positas autem nonsolum huius scripturȩ auccoritate : sed & proph&e uerbis edocemur

Expanded text:
tum esse circuitu, quod nunc circuitu solis die noctuque geri constat; praeter hoc solummodo, tum esse circuitu, quod nunc circuitu solis die noctuque geri constat; praeter hoc solummodo, quod post creata sidera nox quoque tam sua, etsi minori quam dies, luce perfunditur. Triduo autem illo primo tenebrosa prorsus et obscura manebat, decebat namque omnimodis ut dies incipiens a luce in mane diei sequentis esset protelatus, quatenus intimaretur opera ejus qui est lux vera, et in quo tenebrae non sunt ullae, a luce inchoari, et in lucem cuncta esse completa. Dixit quoque Deus: Fiat firmamentum in medio aquarum, et dividat aqutum. Et factum est ita. Vocavitque Deus firmamentum coelum, et factum est vespere et mane dies secundus. Hic nostri coeli, in quo fixa sunt sidera, creatio describitur; quod in medio constat firmatum esse aquarum. Nam suppositas ei esse aquas, et ipsi aere terrisque videmus; superpositas autem non solum hujus Scripturae auctoritate, sed prophetae verbis edocemur,
Abbreviated transcription (Latin):
appellarifecit. quia sic distinxit omnia &ordinauit : ut & discernipossent & noma accipe¬
re : Sicenim dicimus illepater familias aedificauit istam domum: idest aedificari fecit
multatalia peromnes libros diuinarum scripturarum inueniuntur: Factumque est
uespere & manediesunus. factume st uespere occidente paulatim luce post expletum spa¬
um diurnȩ longitudinis atque inferiores mundi partes subeunte. quod nuncusitato solis
cirtuitu noctibus agi sol&: factume st & mane redeunte eadem paulatim superterras
ora orbis occasusuo lustrasse discamus : Namsi non hoc facer& sed magis facto uespere pau¬
atim tota perir&. acrursum mane paulatim recreata resurger&. Nonum in manedie
sequentis. sed potius inuespera primi unum dicer& essediem perfectum. Vnde &iam uespe¬
am & manequia noctem & diem factam dicere maluit : ut in sinuar& tunc primariȩ lucis

Expanded text:
Appellari fecit, quia sic distinxit omnia et ordinavit, ut et dies cerni possent, et nomina accipeAppellari fecit, quia sic distinxit omnia et ordinavit, ut et dies cerni possent, et nomina accipere. Sic enim dicimus: Ille paterfamilias aedificavit istam domum, id est aedificari fecit, et multa talia per omnes libros divinarum Scripturarum inveniuntur. Factumque est vespere et mane dies unus. Factumque est vespere occidente paulatim luce post expletum spatium diurnae longitudinis, atque inferiores mundi partes subeunte, quod nunc usitato solis circuitu noctibus agi solet; factum et mane redeunte eadem paulatim super terras, ora orbis occasu suo lustrasse discamus. Nam si non hoc faceret, sed magis facto vespere paulatim tota periret, ac rursum paulatim mane recreata resurgeret, non jam in mane diei sequentis, sed potius in vespera primi unum diceret esse diem perfectum, unde etiam vesperam et mane, quam noctem et diem factam dicere maluit, ut insinuaret tunc primariae lucis
Abbreviated transcription (Latin):
sefacturum nouerat. iam factam hominibus laude dignam acmirandamessedeclarauit:
Verum quia non totas mundi tenebras luce infusa dispulit. Hocenim superniest saeculifixa
c perp&ua luce perfrui : sed ab una illum parte in lustrans alia reliquit obscurum. Rece
subditur : & diuisit lucem actenebras: Diuisit namque eas non solum qualitatis. sed & loco¬
umdistantia : Lucem uidelicet insuperiore orbis parte diffundendo inqua humana erat
conuersatio futura: Inferiora uero eius priscis intenebris remanere sinendo. Appellauit¬
que lucem diem &tenebras noctem: hoc ad intellectum nostrum dictum est: Quaenim
ngua appellauitds lucem diem & tenebras noctem. utrum hȩbrea angreca anlatina ana¬
aliqua: & sicomnia quae uocauit. quaeri potest qualinguauocauerit: sed apud dm̃
urus intellectus est si nestrepitu & diuersitate linguarũ. Appellauit autem dictũ est

Expanded text:
se facturum noverat, jam factam hominibus laude dignam ac mirandam esse declaravit. se facturum noverat, jam factam hominibus laude dignam ac mirandam esse declaravit. Verum quia non totas mundi tenebras luce infusa dispulit hoc enim superni est saeculi fixa ac perpetua luce perfrui, sed ab una illum parte illustrans, aliam reliquit obscuram, recte subditur: Et divisit lucem ac teneoras. Divisit namque eas non solum qualitatis, sed et locorum distantia, lucem videlicet in superiore orbis parte diffundendo, in qua humana erat conversatio futura, inferiora vero ejus priscis in tenebris remanere sinendo. Appellavitque lucem diem et tenebras noctem. Hoc ad intellectum nostrum dictum est; qua enim lingua appellavit Deus lucem diem ac tenebras noctem; utrum Hebraea, an Graeca, an alia aliqua! Et sic omnia quae vocavit quaeri potest qua lingua vocaverit; sed apud Deum purus intellectus est sine strepitu et diversitate linguarum. Appellavit autem dictum est:
Abbreviated transcription (Latin):
mentum dixit fiat c&era creatura. hoc quod psalmus adiuncta sp̃sscĩpersona dicit.
Verbo dñicaeli firmatisunt & spũoris eius omnis uirtus eorum : Si autem quȩritur quibi
in locis iubentedõ factasit lux cum adhuc abrssus omnem terrae amplitudinem contege¬
ret : patet profecto quia in superioribus eiusdem terrae partibus quas & nunc diumasolis
lustrari nautarum uidelic& qui in profundo maris demersi emissõ exore oleo perspicu¬
um sibi hoc aclucidum reddunt. Homo talia peroleum siuoris potest quantads̃persp̃m
orissui creareposse credendus est. prae sertim cum multo rariores quam modo interris ui¬
dere solemus aquae in principio fusse factȩ credende sint priusquam in locum essent
unum ut apparer& arida congregare: Etuiditdslucem quod essetbona : Nonuelut inco¬
nitam antea repente lucem uidens laudauit quiabonam didicit: sedeam quam laudabilen

Expanded text:
mentum; dixit, Fiat caetera creatura. Hoc quod psalmus adjuncta et Spiritus sancti persona dicit: mentum; dixit, Fiat caetera creatura. Hoc quod psalmus adjuncta et Spiritus sancti persona dicit: Verbo Domini coeli firmati sunt, et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum . Si autem quaeritur quibus in locis jubente Deo facta sit lux, cum adhuc abyssus omnem terrae amplitudinem contegeret, patet profecto quia in superioribus ejusillustrari, nautarum videlicet, qui in profundo maris demersi, emisso ex ore oleo, perspicuum sibi hoc ac lucidum reddunt. Si enim homo talia per oleum sui oris potest, quantum Deus per Spiritum oris sui creare posse credendus est, praesertim cum multo rariores quam modo in terris videre solemus, aquae in principio fuisse factae credendae sint, priusquam in locum essent unum, ut appareret arida, congregatae. Et vidit Deus lucem quod esset bona. Non velut incognitam antea repente lucem videns laudavit, quia bonam dicit; sed eam quam laudabilem
Abbreviated transcription (Latin):
intulitmentionem addendo & spsdĩ ferebatur superaquas. Vt ui delic& totius si mul
trinitatis in creationemundi uirtutem cooperatam esse signar&. Et dixit ds̃ fiat lux
luxueri lucemq habito in accesiibilem cuius beatissima uisione mox creati incae lis
ddelorum angeli iamperfrui coeperant: apte huic quoques aeculo ornando primam ma¬
terialis gratiam lucis donauit utess& unde c&era quaecrear& apparerent: Quod au
dixis sedi siue ut lux fier& siue ut alia quaeq perhibetur. Non nostromore personum
uocis corporeum credendus est : sed altius intellegendum dixissedm ut fie r& creatura
quia peruerbum suum omnia id est ꝑunigenitum filium fecit. De quomanifestius euan¬
gelista iohannes In principio inquit erat uerbum & uerbum erat apuddm̃ & ds̃erat uerbu
hocerat in principio apud dm omniaperipsum facta sunt: Quod ergo ait iohanne som

Expanded text:
intulit mentionem, addendo: Et spiritus Dei ferebatur super aquas, ut videlicet totius simul intulit mentionem, addendo: Et spiritus Dei ferebatur super aquas, ut videlicet totius simul Trinitatis in creatione mundi virtutem cooperatam esse signaret. CAPUT II. Ubi lux prilux vera, lucemque habitet inaccessibilem ; cujus beatissima visione mox creati in coelis coelorum angeli jam perfrui coeperant. Apte huic quoque saeculo ornando primam materialis gratiam lucis donavit, ut esset unde caetera quae crearet apparerent. Quod autem dixisse Deus, sive ut lux fieret, sive alia quaeque perhibetur, non nostro more per sonum vocis corporeum fecisse credendus est, sed altius intelligendum dixisse Deum ut fieret creatura, quia per Verbum suum omnia, id est, per unigenitum Filium fecit. De quo manifestius evangelista Joannes: In principio, inquit, erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio apud Deum; omnia per ipsum facta sunt . Quod ergo ait, omnia fact
Abbreviated transcription (Latin):
hominum illa potius quaeesent adõ praecepta si ue promissa hominibus cogitanda propo¬
ner& Vnde &iam consulte decasũ prȩuaricatoris angeli & sociorum eius penitus tacuit. quia
hocnimirum ad iatum inuisibilis illius acspritilis creaturȩ pertinelut. Cuius superioris & ini¬
sbilis creaturae. scsbasilius in libro ex ameron sc̃cundo lta meminit. Arbi tramur enim
quiasi fuit quippiam ante insticutionem sensibilis huius & corruptibilis mundi profecto
inluce fuit  Nequeenim dignitas angelorũ nec omnium caelestium militiȩ uelsi quid
est nominatum aut in conpellabile aut aliqua rationabilis uirtus uel minis trator sp̃s dege¬
reposs& in tenebris sed inluce & laetitia decentem sibi habitum possidebat. Benea
cum in principiods id est infilio patrem fecissecaelum & terram praedicer& &iam sc̃ĩ sp̃s

Expanded text:
homines, illa potius quae essent a Deo praecepta sive promissa hominibus cogitanta propohomines, illa potius quae essent a Deo praecepta sive promissa hominibus cogitanta proponeret. Unde etiam consulte de casu praevaricatoris angeli et sociorum ejus penitus reticuit, quia hoc nimirum ad statum invisibilis illius ac spiritualis creaturae pertinebat, cujus superioris et invisibilis creaturae sanctus Basilius in libro Hexameron secundo ita meminit: « Arbitquia si fuit quidpiam ante institutionem sensibilis hujus et corruptibilis mundi, profecto in luce fuit. Neque enim dignitas angelorum, nec omnium coelestium militiae, vel si quid est nominatum, aut incompellabile, aut aliqua rationabilis virtus, vel ministrator spiritus, degere posset in tenebris, sed in luce et laetitia decentem sibi habitum possidebat. Bene autem cum in principio Deum, id est, in Filio Patrem fecisse coelum et terram praediceret, etiam sancti Spiritus
Abbreviated transcription (Latin):
sed intellegendum potius quia diuina uirtute prȩcellebat creaturis habens in propria potes¬
tatequando aquarum inlustrar& abyssum quando in locum easse cerner& unum. ut app¬
rer& arida quando & quomodo creaturas c&eras prosuonutu disponer& . in similitudinem ui¬
delic& fabricuius uoluntas hisquae fabricandȩ sunt sol& rebus superferri: Quod ipsum quo¬
que ad distinctionem superioris caeli pertin&. in quomox perfecte omnia disposita sp̃sscĩ
primordiȩ conditionis extempore ad perfectum deducere intendebat. Nam & ideo
morses tam breuter superioris mundi fecit mentionem quia demando hoc in quo homo
factusest ad instructionem generis humani sermonem facere instituerat. sufficere cre
principio factum dixit conprȩhender&: corporalem uero uisibilem & corruptibilem creatu
lens nomnem creaturȩ spiritalis & in uisibilis statum atque ornatum unocaeli nomine quod in

Expanded text:
Sed intelligendum potius quia virtute divina praecellebat creaturis, habens in propria potesSed intelligendum potius quia virtute divina praecellebat creaturis, habens in propria potestate quando aquarum illustraret abyssum, quando in locum eas secerneret unum, ut appareret arida, quando et quomodo creaturas caeteras pro suo nutu disponeret, in similitudinem videlicet fabri, cujus voluntas his quae fabricandae sunt rebus solet superferri. Quod ad ipsam quoque distinctionem superioris coeli pertinet, in quo mox perfecte omnia disposita Spiritus primordia conditionis ex tempore ad perfectum deducere intendebat. Nam et ideo Moyses tam breviter superioris mundi fecit mentionem, quia de mundo hoc, in quo homo factus est, ad instructionem generis humani sermonem facere instituerat: sufficere creprincipio factum dixit, comprehenderet: corporalem vero visibilem atque corruptibilem creatusi omnem creaturae spiritalis et invisibilis statum atque ornatum, uno coeli nomine, quod in
Abbreviated transcription (Latin):
autem terra & ipsȩ aquȩ proptere a nomen sortitȩ sunt materie in formis quia prius quam in lucẽ
uenirent unde formositatem haberent non erat: Quid autẽ in conueniens simundanemateriȩ
fuerant tenebrosa primordia. ut accedente luce melius quod factum e st̃ redder&ur. & tam¬
uam proficientis hominis quod postea futurum erat hocmundo significaretur affectio:
exponente a postolo acdicente qm̃ ds̃ quidixit de tenebris lumen splendescere qui in luxit in
cordibus nr̃is. Vnde alibi dicit. Aliquando fuistis tenebrae. Nuncautem lux in dño. Illo
uidelico qui cum tenebrȩ essent super faciem abrssi. Dixit fiatlux & factaestlux : Et sp̃s
dĩferebatur superaquas : Non est opinandum pueriliter quod sp̃s creator dequo scriptũ est
quia sps̃dñi repleuit orbem terrarum positioni locihis quaeerant creanda super ferre tur.

Expanded text:
autem terra et ipsae aquae propterea nomen sortitae sunt materiae informis, quia priusquam in lucem autem terra et ipsae aquae propterea nomen sortitae sunt materiae informis, quia priusquam in lucem venirent, unde formositatem haberent non erat. Quid autem inconveniens si mundanae materiae fuerant tenebrosa primordia, ut accedente luce melius quod factum est redderetur, et tanquam proficientis hominis, quod postea futurum erat, hoc modo significaretur affectio, exponente Apostolo ac dicente: Quoniam Deus qui dixit de tenebris lumen splendescere, qui illuxit in cordibus nostris ? Unde alibi dicit: Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domividelicet qui, cum tenebrae essent super faciem abyssi, dicit: Fiat lux, et facta est lux. Et Spiritus Dei ferebatur super aquas. Non est opinandum pueriliter quod Spiritus creator, de quo scriptum est: Quia Spiritus Domini replevit orbem terrarum , positione loci his quae erant creanda superferretur.
Abbreviated transcription (Latin):
iunt quae cum percepta quaedam metalla in profundo aquarum transcurrunt. nonsoli
calide sed & feruentes in superficiem terrȩ emanant. Non enim hȩc ut quidam disputant
nfirmiter inuicem mixta. sed terra ipsis quibus & nunc est finibus undiq uersum circũ scrip¬
ta talis tuncerat tota. qualis adhuc subimomaris profundo exparte reman&. Aquȩ autem uni¬
uersam eius suꝑficiem in tantam tegebant altitudinem. ut ad illos usque locos pertingerent. Vbi
uncusq suꝑ firmamentum caeli exparte residentes nomendi creatoriscumcaelis caelorũ lauda¬
renondesinunt. Ad haec tantum est informis illamateries dequa mundũ esse factum testatur
criptura quae in di laudibus dicit qui fecistimundum demateria in formi. Nam cuncta quaecũ
aquis & terra uidere solemus inmundo uł de ipsis exordium naturȩ uel sumpsere deni hilo. Ipsa

Expanded text:
dunt, quae cum percepta quaedam metalla in profundo aquarum transcurrunt, non solum dunt, quae cum percepta quaedam metalla in profundo aquarum transcurrunt, non solum calidae, sed et ferventes insuper faciem telluris emanant. Non enim haec, ut quidem disputant, informiter invicem mista, sed terra ipsis quibus et nunc est finibus undique versum circumscripta talis tunc erat tota, qualis adhuc sub imo maris profundo ex parte remanet. Aquae autem universam ejus superficiem in tantam tegebant altitudinem, ut ad illa usque loca pertingerent, ubi nunc usque super firmamentum coeli ex parte residentes, nomen Dei creatoris, cum coelis coelorum laudare non desinunt. Ad haec tantum informis est illa materies, de qua mundum esse factum testatur Scriptura, quae in Dei laudibus dicit: Qui fecisti mundum de materia informi. Nam cuncta quae cum aquis et terra videre solemus in mundo, vel de ipsis exordium naturae, vel sumpsere de nihilo; ipsa
Abbreviated transcription (Latin):
percotidianum solis accessum acdiscesium facera uidemus. Neque enim aquas nisi a dõ factis
credere fasest quod & si hic scriptura palam nondicit palam tamen significit cumhas adõ
inlustratas atque ad iussium eius ordinatas insinuat. Sed & psalmus dicit aperta. & aquae
quae supercaelo sunt laudent nomen dñiquia ipsedixit &sfictisunt. Vbi no tandum quad eũ
caelo in principio duo mundi huius elementa aqua uidelic& & terra nominatim facta me¬
morantur : quibus tamenduo reliqua fuis se constat indita. Ignem uidelic& inferro & lapidi¬
us quae terrȩ uiscere iam tunc condita latebant. Aerem uero in ipsã terra cuiessẽ permixtu
exeo cognoscitur quod cum fuerit umectata & temperiem solis acceperit. mox uapores exa¬
lat largissimos Ignem quoq ardentem terrȩ interioribus insitum calidi aquarũ fontes pro¬

Expanded text:
per quotidianum solis accessum ac discessum facere videmus. Neque enim aquas nisi a Deo factas per quotidianum solis accessum ac discessum facere videmus. Neque enim aquas nisi a Deo factas credere fas est, quod etsi hic Scriptura palam non dicit, palam tamen significat, cum has a Deo illustratas atque ad jussum ejus ordinatas insinuat, sed et psalmus dicit aperte: Et aquae quae super coelos sunt, laudent nomen Domini, quia ipse dixit, et facta sunt . Ubi notandum quod cum coelo in principio duo mundi hujus elementa, aqua videlicet et terra, nominatim facta memorantur, quibus tamen duo reliqua fuisse constat indita, ignem videlicet in ferro et lapidibus, quae terrae viscere jam tunc condita latebant, aerem vero in ipsa terra, cui esse permistus ex eo cognoscitur, quod cum fuerit humectata, et temperiem solis acceperit, mox vapores exhalat largissimos. Ignem quoque ardentem terrae interioribus insitum calidi aquarum fontes pro
Abbreviated transcription (Latin):
lebemus intellegere . quinec prȩcipitatus quiescat sed adhuc sibi grandia repromittat: Non
ut interastra. sed inter astradisit. Meri coltaq cielum caeli non in ane ueluacuum esse factũ
nemoratur sed nec tenebris in eo uel abissolocusremanere ullus perhibetur quod dñsdi in lu¬
minat & cuuis lucernaest agnus. Et merito in aniserat acuacua terra. cum adhuc cota abrsso
id est in mensa profundicat tegebatur aquarum. Merito tenebrȩ superfaciem erant abrssi.
cumnecdum lux quae hasfugar& creataest. Non autem audiendi sunt quireprehendentes
dm̃dicunt tenebras eum ante aquam lucem creasse . quia non dĩ tenebras in aqua uel aerefecit
ulas. sed ordine distincto prouidentiȩ suȩ priusa quascum caelo creauit acterra & haspost̃mo¬
dum cumuoluit ipse lucis gratia uenustauit quod eum usque modo & in aqua ipsa & inaere

Expanded text:
debemus intelligere, qui nec praecipitatus quiescat, sed adhuc sibi grandia repromittat, non debemus intelligere, qui nec praecipitatus quiescat, sed adhuc sibi grandia repromittat, non ut inter astra, sed super astra Dei sit . » Merito itaque coelum coeli non inane vel vacuum esse factum memoratur, sed nec tenebris in eo vel abysso locus remanere ullus perhibetur, quod Dominus Deus illuminat, et cujus lucerna est Agnus. Et merito inanis erat ac vacua terra, cum adhuc tota abysso, id est, immensa profunditate tegebatur aquarum. Merito tenebrae super faciem erant abyssi, cum necdum lux, quae has fugaret creata est. Non autem audiendi sunt qui, reprehendentes Deum, dicunt tenebras eum antequam lucem creasse, quia non Deus tenebras in aqua vel aere fecit ullas, sed ordine distincto providentiae suae, prius aquas cum coelo creavit ac terra, et has postmodum cum voluit ipse, lucis gratia venustavit, quod eum usque modo et in aqua ipsa et in aere