comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sit aut pater aut filiꝰ. cũ sit in illa trini-¬
tate pat̾ filii soliꝰ. & filiꝰ patris solius.
sp̃c autẽ sc̃s. & patris & filii sit sp̃c. Sed
ꝓpt̾ unam eandẽq naturã atq insepara¬
bilem uitã. ipsa trinitas qntũ ab homine
potest fide p̃cedente intelligat᷑ unꝰ dñs

Expanded text:
sit aut pater aut filius, cum sit in illa trinitate pater filii solius et filius patris solius, spiritus autem sanctus et patris et filii sit spiritus, sed propter unam eandemque naturam atque inseparabilem uitam ipsa trinitas, quantum ab homine potest, fide praecedente intellegitur unus
Abbreviated transcription (Latin):
date & dabit᷑ uobis. Beati enĩ misericordes.
qm̃ ipsoꝵ miserebit᷑ ds. Et hoc utiq iustũ
est. ut dimittat᷑ eis quia dimisert̃. & det᷑
cis quia dederunt. In est qͥppe dõ & misciłia
iudicanti. & iudiciũ miserenti. Propt̾ qd̾
ei dicitur. miscdi̾am & iudiciũ cantabo tͥ
dñe. Nam qͥsqͥs uelut nimiũ iustus iudi-¬
ciũ sine miscđia qͣsi securus expectat. irã
iustissimã ꝓuocat. Quã timens ille dicit.
ne intres in iudiciũ cũ seruo tuo. Unde
dicit᷑ ppło contumaci. Qͥd uultis mecũ
iudicio contendere: Cum enĩ rex iust.
sederit unithrono: qͥs głabitur castũ st
habere cor. aut quis głabitur mundũ se
mitte nobis debita nr̃a sicut & nos dunt¬
timꝰ. & sine murmuratione. dando. hla¬
rem enum datorem diligit ds̃. Spñser¬

Expanded text:
aestiterunt. beati enim misericordes, quia ipsorum miserebitur deus. et hoc utique iustum est ut dimittatur eis, quia dimiserunt, et detur eis, quia dederunt. inest quippe deo et misericordia iudicanti et iudicium miseranti. propter quod ei dicitur: Misericordiam et iudicium cantabo tibi, domine: nam quisquis uelut nimium iustus iudicium sine misericordia quasi securus expectat, iram iustissimam prouocat, quam timens ille dicit: Ne intres in iudicium cum seruo tuo. unde dicitur populo contumaci: Quid uultis mecum iudicio contendere? cum enim rex iustus sederit in throno, quis gloriabitur castum se habere cor? aut quis gloriabitur mundum se mitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus, et sine murmuratione dando. Hilarem enim datorem diligit Deus. De
Abbreviated transcription (Latin):
restat ut ñ humano qd̾̃ isti extollunt tri¬
buamꝰ arbitrio. nec ullis p̃cedentibꝰ me¬
ritis. qm̃ inde incipiunt bona quȩcũq
merita. s gratuitũ dĩ bonũ eẽ fateamur.
si grãm uerã. id est sine meritis cogitamꝰ.
quia sicut ab apło dictũ legitur. unicuiq
partit᷑ m̃surã fidĩ. Oꝑa quippe bona st̃
ab homine. Eides autẽ fit in homine.

Expanded text:
em non humano, quod isti extollunt, tribuamus arbitrio, nec ullis praecedentibus meritis, quoniam inde incipiunt bona quaecumque sunt merita; sed gratuitum donum Dei esse fateamur, si gratiam veram, id est sine meritis, cogitamus: quia, sicut in eadem Epistola legitur, Deus unicuique partitur mensuram fidei . Opera quippe bona fiunt ab homine
Abbreviated transcription (Latin):
spũ scõ xp̃m nos diligere & eiꝰ man¬
ata seruare ñ posse.: & il nos posse atꝙ
ampliꝰ. Proinde ñ solũ ñ habenti. uerũ
etiã habenti ñ incassum ꝓmittit᷑. Non
habenti quidẽ ut habeatur. habenti au¬
tẽ ut ampliꝰ habeat᷑. Nam nisi ab alio
minꝰ ab illo ampliꝰ haberetur. sc̃s hely¬
seus scõ helye ñ diceret. Sp̃c qui est in te.¬
ad m̃surã. quia in illo habitat omis ple¬
nitudo diuinitatis corporalit̾. neq enĩ
sine gr̃a sp̃c scĩ est mediator dĩ & hominũ¬

Expanded text:
stat Christum nos diligere, et ejus mandata servare non posse: et id nos posse atque amplius. Ideoque non solum non habenti, verum etiam habenti non incassum promittitur; non habenti quidem ut habeatur; habenti autem ut amplius habeatur. Nam si ab alio minus, ab alio non plus haberetur, sanctus Eliseus sancto Eliae non diceret: Spad mensuram; quia in illo inhabitat omnis plenitudo divinitatis . Neque enim sine gra
Abbreviated transcription (Latin):
mensurã fidĩ sine qua impossibile est pla-¬
cere dõ. ex qua iustus uiuit quȩ ꝑ dilectio¬
nẽ oꝑatur. ante quã & sine qua omino
nulla cuiꝰ qͣm bona oꝑa existimanda surs̃
qm̃ om̃e qd̾ ñ est ex fide peccatũ est: dm di¬
at unicuiq partitũ. Ex libro de gr̃a &
uoluntate credentis suꝑiꝰ disputaui.
usq adeo eam demonstrans ad grãm ꝑti¬
nere. ut apłs ñ diceret miscdiam conse¬
cutus sũ quia fidelis eram. s diceret mi¬
sułiam conse cutus sũ ut fidelis essem.
Sunt & alia testi monia in quib est
qd̾ ait. sapite ad tẽpantiam. sic̃ unicuiq
ss partitus est m̃surã fidĩ. & qd̾ iam cõme¬
moraui grã salui facti estis ꝑ fidem. & hoc

Expanded text:
mensuram fidei, sine qua impossibile est deo placere, ex qua iustus uiuit, quae per dilectiouem operatur, ante quam et sine qua omnino nulla cuiusquam bona opera existimanda sunt, quoniam omne, quod non est ex fide, peccatum est, deum dicit unicuique partivoluntate credentis superius disputavi , usque adeo eam demonstrans ad gratiam pertinere, ut Apostolus non diceret, Misericordiam consecutus sum, quia fidelis eram; sed diceret, Misericordiam consecutus sum, ut fidelis essem . Sunt et alia testimonia, in quibus est quod ait, Sapite ad temperantiam, sicut unicuique Deus partitus est mensuram fidei . Et quod jam commemoravi: Gratia salvi facti est
Abbreviated transcription (Latin):
trib ȩt̾nitas. cadẽ incõmutabilitas. eadẽ
maiestas. eadẽ potestas. In patre unitas.
infilio equalitas. in spũ sc̃õ unitatis equa-¬
litatisq concordia. Et tria hȩc unũ omĩa
ito uocabulo nuncupat᷑. Ipsum enim
ubũ est in lege ubi scͥptũ est. dnm̃ dm̃ tuũ
adorabis & illi soli seruies. Quẽ si dñm pa-¬
trẽ tantũmͦ dixerimꝰ. respondebit᷑ nobis.
Ergo latria dño filio ñ debetur. qd nefas
quia unꝰ ds. cui soli ꝑ latriã seriuire uissi
sumꝰ. ita dicit᷑ ds solus. ut & pat̾ intelliga

Expanded text:
tribus aeternitas, eadem incommutabilitas, eadem majestas, eadem potestas. In Patre unitas, in Filio aequalitas, in Spiritu sancto unitatis aequalitatisque concordia. Et tria haec, dicimus unGraeco uocabulo nuncupatur. ipsum enim uerbum est in lege, ubi scriptum est: Dominum deum tuum adorabis et illi soli seruies. quem si deum patrem tantum modo dixerimus, respondebitur nobis: \'Ergo latria deo filio non debetur\', quod nefas quia unus deus, cui soli per latrian seruire iussi sumus, ita dicitur deus solus, ut et pat
Abbreviated transcription (Latin):
nitens. thesaurrzas tͥ iram in die irȩ. &
reuelationis iusti udicii dĩ. qui reddet
unicuiq scdm oꝑa sua. Nec tam̃ cũ in
dõ sint umu̾sa quȩ condidit. inquinas
cũ qui peccant. de cuiꝰ sapientia dicitus.
Attingit autẽ omĩa. ꝓpt̾ suam mundiciam.
& nichil inquinatũ in ca incurrit. Opor¬
tet enĩ ut sicut dm̃ in corruptibilẽ & in¬
cõmutabilem: ita consequent̾ etiã in co¬
inquinabilẽ credamꝰ. Quia uͦ & mini¬
ma bona. hoc est t̾rena atq mortalia
ipse fecit. illo apłi loco sine dubitatione
intelligitur. ubi loquens de m̃bris caruis
pore. put uoluit. Et as tẽpauit corpꝰ
a ui deerat maiorẽ honorẽ dans. ut
q essent scissurȩ in corpore: s idem ip¬
sum ut ꝓ inuicẽ sollicita sint m̃bra.

Expanded text:
itens thesaurizas tibi iram in diem irae et reuelationis iusti iudicii dei, qui reddet unicuique secundum opera sua. Nec tamen, cum in deo sint uniuersa, quae condidit, inquinant eum, qui peccant, de cuius sapientia dicitur: adtingit autem omnia propter suam munditiam, et nihil inquinatum in eam incurrit. oportet enim, ut sicut deum incorruptibilem et incommutabilem, ita consequenter etiam incoinquinabilem credamus. Quia uero et minima bona, hoc est terrena atque mortalia ipse fecit, illo apostoli loco sine dubitatione intellegitur, ubi loquens de membris carnispore prout uoluit et: deus temperauit corpus ei, cui deerat, maiorem honorem dans, ut non essent scissurae in corpore, sed idem ipsum ut pro inuicem sollicita sint membra.
Abbreviated transcription (Latin):
bebat impenderat: ibi fimbriam uesti¬
m̃ti eius tetigit. sana facta est. Aliqͥd est
uenerat xp̃c. qͥ dixit. ñ sũ miss nͥ ad oues
quȩ pierunt domus isrł. Illa uͦ mulier
quȩ fluxũ sanguinis patiebatur eccłiam
ibat. illiꝰ salutem intendebat. Hec int̾¬
currit. tangit fimbriã quasi nescientis.
id est sanatur tanqͣm ab absente. Di-¬
cit ille quis me tetigit: qͣsi diceret.
Non noui hunc ppłm. Popłs quẽ ñ cog¬
noui. seruiuit michi. Tetigit me ali¬
quis. Ego enim sensi uirtutẽ de me ex¬
isse. id est eugłm missum totũ orbem
implesse. Tangitur autẽ fimbria. exi¬
gua pars uestim̃ti & extrema. Fac uestẽ
psurautt᷑ suꝑbum. erexit humilem.
Iam quȩ fuit ratio mutandi sibi nominis
xp̃i quasi apłos. Ibi fimbria pauluserat.
hoc est extremus & minimꝰ. Nam utrũq
de se dicit. Ego enĩ sum minimꝰ apłoꝵ.
Nam post om̃s uocatus est: post om̃s cre¬
didit: plus omĩb laborauit. Cum¬

Expanded text:
bebat impenderat. Ubi fimbriam vestibebat impenderat. Ubi fimbriam vestimenti ejus tetigit, sana facta est. Et venerat Christus, qui dixit, Non sum missus, nisi ad oves quae perierunt domus Israel. Illa vero mulier quae fluxum sanguinis patiebatur, Ecclesiam ibat, illius salutem intendebat: haec intercurrit, tangit fimbriam quasi nescientis, id est, sanatur tanquam ab absente. Dicit ille, Quis me tetigit? quasi diceret, Non novi hunc populum. Populus quem non cognovi, servivit mihi. Tetigit me aliquis. Ego enim sensi virtutem de me exisse, id est, Evangelium emissum totum orbem implesse. Tangitur autem fimbria exigua pars vestimenti et extrema. Fac vestem prostravit superbum, erexit humilem. Nam quae fuit ratio mutandi sibi noministi quasi Apostolos. Ibi fimbria Paulus erat: hoc est, extremus et minimus. Nam utrumque de se dixit: Ego sum minimus Apostolorum . Nam post omnes vocatus est, post omnes credidit, plus omnibus sanavit.
Abbreviated transcription (Latin):
lus apłs missus est. Minimꝰ ille factus¬
est magnus. ñ ꝑ se s ꝑ eum quẽ ꝑseque-¬
batur. Missus est ad gentes. ex latrone
pastor. ex lupo ouis. Missus est ad gentes
ille apłs minimꝰ. & multũ laborauit
in gentib. & ꝑ eum gentes crediderunt.
Testes sunt ciꝰ epłe. Habes hoc & in euglio
sacratissime figuratum. Filia archysy¬
nagogi quȩdam erat defuncta. pater ciꝰ
rogabat dnm ut iret ad eam. E gram
reliquerat. & in ꝑiculo constitutam.
Ibat dñs ad uisitandam & sanancdã egr̃ã.
Int̾ea mortua nuntiata est. & dictum est
patri. Puella mortua est: noli iam uexa¬
re magistrũ. Dñs autẽ qui sciebat se
posse mortuos suscitare. ñ abstulit spem
desꝑato. & ait patri. Noli timere. tantũ
crede. Pergebat ad puellam. atq in iti¬
nere inter turbas quomͦ potuit coarta¬
uit se quȩdã mulier quȩ fluxum san¬
guinis patiebatur. & diuturno illo lan¬
guore in medicos frustra omĩa quȩ ha¬

Expanded text:
lus apostolus missus est. Minimus ille factulus apostolus missus est. Minimus ille factus magnus, non per se, sed per eum quem persequebatur, missus est ad Gentes, ex latrone pastor, ex lupo ovis. Missus est ad Gentes ille apostolus minimus, et multum laboravit in Gentibus, et per eum Gentes crediderunt. Testes sunt ejus Epistolae. sacratissime figuratum. Filia Archisynagogi quaedam defuncta erat, pater ejus rogabat Dominum, ut iret ad eam: aegram reliquerat et in periculo constitutam. Ibat Dominus ad visitandam et sanandam aegram: interea mortua nuntiata est, et dictum est patri, Puella mortua est, noli jam vexare magistrum. Dominus autem qui sciebat se posse mortuos suscitare, non abstulit spem desperato, et ait patri: Noli timere, tantum crede. Pergebat ad puellam: atque in itinere inter turbas, quomodo potuit, coarctavit se quaedam mulier, quae fluxum sanguinis patiebatur, et diuturno illo languore in medicos frustra omnia quae ha
Abbreviated transcription (Latin):
aulus pͥmo saulus. hoc nea.¬
est pͥmo suꝑbꝰ. post humilis.
Nam qñdo saulus. a saule nom̃
deriuatum erat. Saul rex suꝑbus.
in regno autẽ dauid humilem ꝑ¬
sequebatur. Qnͣdo gͦ saulus qͥ postea
paulus. tunc utiq suꝑbꝰ. tunc ꝑse-¬
cutor innocentũ. tunc uastator ee¬
cliȩ. Accepat enim litt̾as ueluti ⁊ e¬
lo sẏnagoge ardens & insequens xp̃i¬
anũ nomen a sacerdotib. ut exhi¬
beret quoscũq inuenisset xp̃ianos
ad luenda supplicia. Cum ꝑgit.
cum anhelat cedes. cum sitit san¬
guinẽ: celesti xp̃i uoce. ꝓstratꝰ est
ꝑsecutor. erectus est p̃dicator.¬
Prostrauit gͦ xp̃c una uoce sau¬
lum. erexit paulum. hoc est
lum se dici uellet. nisi quia sauli in se
Nomen agnouit cũ ꝑsequeretur fuisse
paulus hoc cat minimꝰ uocaretur. Pau¬
lum enĩ. minimũ est. Paulũ nichil¬
est aliud qm paruũ. De quo nomine
iam głans. humilitatẽq cõmendans:
ego enĩ inquit minimꝰ apłoꝵ. Ille pau¬

Expanded text:
aulus, primo Saulus? hoc est, primo superbus, post humilis. Nam quando Saulus, a Saüle nomen derivatum erat. Saül autem rex superbus: in regno autem David humilem persequebatur . Quando ergo Saulus, qui postea Paulus, tunc utique superbus, tunc persecutor innocentium, tunc vastator Ecclesiae. Acceperat enim litteras velut zelo Synagogae ardens, et insequens christianum nomen a sacerdotibus, ut exhiberet quoscumque invenisset christianos ad luenda supplicia. Cum pergit, cum anhelat caedes, cum sitit sanguinem, coelesti Christi voce prostratus est persecutor, erectus est praedicatorProstravit ergo Christus una voce Saulum, erexit Paulum: hoc est,lum dici vellet; nisi quia Sauli nomen in se agnovit, cum persequeretur, fuisse Paulus, hoc est minimus, vocaretur. Paulum enim, minimum est. Paulum nihil aliud est, quam parvum. De quo nomine jam glorians, humilitatemque commendans: Ego, inquit, sum minimus Apo
Abbreviated transcription (Latin):
lis castisq suspiriis ipsũ dilige ipsũ ama
illi flagra. illi inhia. quo iocundiꝰ nichu
inuenis. quo meliꝰ. quo letius. qͦ diutur¬
niꝰ. Qͥd enĩ tam diuturnũ. qmͣ id qd̾ est
sempit̾nũ: Non timeas. ne qnͣdo a te pe¬
reat. qui facii ne tu ꝑeas. Si gͦ tu inuocas
dm̃ tanqͣm dm̃. securus esto. ex audiris.
ꝑtines ad illũ u̾sum. & multũ misericors
om̃ib inuocantib te.E¬

Expanded text:
lis castisque suspiriis ipsum lis castisque suspiriis ipsum illi flagra, illi inhia quo jucundius nihil invenis, quo melius, quo laetius, quo diuturnius Quid enim tam diuturnum, quam id quod est sempiternum? Non times ne aliquando a te pereat, qui facit ne tu pereas. Si ergo tu invocas Deum tanquam Deum, securus esto, exaudiris; pertines ad istum versum, «Et multum misericors omnibus invocantibus te.
Abbreviated transcription (Latin):
It multũ misericors om̃ib inuocan
tib te. Et qͥd est qd̾ dicit multis lo¬
c̃is scͥptura. quia inuocabunt & ñ exau¬
diam eos. certe misericors om̃ib inuo¬
cantib te. nisi qͥa quidam inuocantes
ñ ipsum inuocant: De quib dicit᷑ dñm
inuocant. Inuocas quicqͥd amas. inuo¬
cas quicqͥd in te uocas. in uocas quicqͥd
uis ut ueniat ad te. Porro si dm ꝓpt̾ra
inuocas ut ueniat ad te pecunia. ut ue¬
niat ad te hereditas: ut ueniat ad te
scłaris dignitas. illa inuocas quȩ uisut
dñs: qd̾ te docuit cȩlestis magister. In¬
uoca dm tanqm̃ dm̃. ama dm tanqͣm
dm̃. Lilo meliꝰ nichil est. Ipsum desiccra
ipsũ concupisce. Uide inuocantẽ dmn
alio psalmo. Unam petii a dño hanc re¬
quirã. Quid est qd̾ petiit: Ut in habttẽ
in domo dm̃i pom̃s dies uite meȩ. Et ut
qͥd hoc: Ut contẽpler delectationẽ am̃
Si gͦ amator dĩ cẽ uis sincerissimis medul¬

Expanded text:
iitibus te.» Et quid est quod dicit multis locis Scriptura, quia «invocabunt, et non exaudiam eos» certe «misericors omnibus invocantibus te»; nisi quia quidam invocantes, non ipsum invocant? de quibus dicitur, «Deum Deum. Invocas quidquid amas; invocas quidquid in te vocas, invocas quidquid vis ut veniat ad te. Porro, si Deum propterea invocas, ut veniat ad te pecunia, ut veniat ad te haereditas, ut veniat ad te saecularis dignitas; illa invocas quae vis ut Dominus, quod te docuit coelestis magister. Invoca Deum tanquam Deum, ama Deum tanquam Deum: illo melius nihil est; ipsum desidera, ipsum concupisce. Vide invocantem Deum in alio psalmo: «Unam petii a Domino hanc requiram.» Quid est qin domo Domini per omnes dies vitae meae. Ut quid hoc? Ut contempler delectationem Domini. Si ergo amator es, sincerissimis medul
Abbreviated transcription (Latin):
non inuocauerunt. Nonne cotidie ta¬
les rogant dm: Non rogant d̃m. Atten¬
dite. si possumꝰ hoc dicere adiuuante.
ipso dõ. Ds̃ gratis se uult coli: gratis
se uult diligi. hoc est caste amari. ñ ꝓp¬
terea illũ amari quia dat aliqͥd p̃ter se:
s quia dat se. Qui gͦ inuocat dm ut di¬
ues fiat. dm̃ ñ inuocat: hoc inuocat qd̃¬
uult ad se uenire. Quid enĩ est inuoca¬
re. nisi uocare in se: In se uocare dicit᷑
inuocare. Nam cum dicis ds da mͥ diui¬
tias. ñ uis ut ipse ds̃ ad te ueniat. s uis
ut diuitie ueniant ad te. Qd̃ uis ut ad
te ueniat. hoc inuocas. Si autẽ dm̃ in¬
uocares. ipse ad te ueniret: ipse esset di¬
uitiȩ tuȩ. Nunc autẽ uis habere archã
plenã. & in anem conscientiã. Ds̃ non
implet domũ. s pectus. Quid tͥ ꝓsunt
exteriores diuitiȩ. si te inu̾ior p̃mit ege¬
stas: E rgo isti qui ꝓpt̾ scłaria cõmoda.
qui ꝓpt̾ t̾rena bona. qui ꝓpt̾ uitã p̃sen¬
tem & t̾renam felicitatem dm inuocari:

Expanded text:
non invocaverunt. Nonne quotidie tales rogant Deum? Non rogant Deum. Attendite, si possum hoc dicere adjuvante ipso Deo. Deus gratis se vult coli, gratis se vult diligi, hoc est caste amari; non propterea se amari, quia dat aliquid praeter se, sed quia dat se. Qui ergo invocat Deum ut dives fiat, Deum non invocat; hoc enim invocat quod ad se vult venire. Quid enim est invocare, nisi vocare in se? In se ergo vocare, hoc dicitur invocare. Nam cum dicis, Deus da mihi divitias; non vis ut ipse Deus ad te veniat, sed vis ut divitiae veniant ad te. Quod vis ut ad te veniat, hoc invocas. Si autem Deum invocares, ipse ad te veniret, ipse esset divitiae tuae. Nunc autem vis habere arcam plenam, et inanem conscientiam: Deus non implet arcam, sed pectus. Quid tibi prosunt exteriores divitiae si te interior premit egestas? Ergo isti qui propter saecularia commoda, qui propter terrena bona, qui propter vitam praesentem et terrenam felicitatem invocant Deum,
Abbreviated transcription (Latin):
occulto iudeus est: & circũcisione cor¬
dis ñ littera s spũ. Sunt gͦ uidei in cu¬
cũ cisione carnis. & sunt uidei in circũci¬
sione cordis. Patres nr̃i multi scĩ & circũ¬
cisionẽ carns habebant ꝓpter signaculũ
fidi. & circũcisionẽ cordis ꝓpter ipsam fi¬
dem. Abhis patrib degenerantes isti qͥ
mͦ in nomine głantur. & facta ꝑdiderui.
ab his gͦ patrib degenerantes. remanse¬
runt in carne iudei. in corde pagani. Ip¬
si enim uidei qui sunt ex abraham a quo
ysaac natus est. & ex illo iacob. & ex iacob

Expanded text:
one cordis, non littera, sed spiritu : sunt ergo Judaei in circumcisione carnis, et sunt Judaei in circumcisione cordis. Patres nostri multi sancti, et circumcisionem carnis habebant propter signaculum fidei, et circumcisionem cordis propter ipsam fidem. Ab his patribus degenerantes isti qui modo in nomine gloriantur et facta perdiderunt; ab his ergo patribus degenerantes, remanserunt in carne Judaei, in corde Pagani. Ipsi enim Judaei, qui sunt ex Abraham, a quo Isaac natus est, et ex illo Jacob, et ex Jacob
Abbreviated transcription (Latin):
iubebat ñ adiuuante spũ gr̃e. timore
penȩ faciebant. ñ amore iusticie. Ac
ꝑ hoc coram dõ ñ erat in uoluntate. qd̃
coram hominib apparebat in oꝑe. po¬
tiusq ex illo rei tenebantur. qd̾ eos noue¬
rat ds̃ malle si fieri possit impune cõ
mittere. Circumcisionẽ autẽ dicit cor¬
dis. purã scilicet ab om̃i illicita concu¬
piscentia uoluntatẽ. qd̃ ñ fit littera do¬
cente & minante. s spũ adiuuante. atq
sanante. ideo laus taliũ ñ ex hominib
s ex dõ est. qui ꝑ suam grãm p̾̃stat unde
laudentur: de quo dicitur. In dño lauda¬
bitur anima mea. Et cui dicit᷑: apud te
nam part̃i in sacram̃tis. partim uͦ¬
O
in morib accipiuntur. Ad sacram̃ta
prinet circũcisio carnis. sabbatũ tempo¬
ale. neomeniȩ. sacrificiũ. atq omnis
hui modi innumerabiles obseruationes
Aꝯ mores autẽ. ñ occides. ñ mechaberis. ñ¬

Expanded text:
iubebat non adiuuante spiritu gratiae, timore iubebat non adiuuante spiritu gratiae, timore poenae faciebant, non amore iustitiae. ac per hoc coram deo non erat in uoluntate, quod coram hominibus apparebat in opere, potiusque ex illo rei tenebantur, quod eos nouerat dmittere. Circumcisionem autem cordis dicit, puram scilicet ab omni illicita concupiscentia voluntatem: quod non fit littera docente et minante, sed spiritu adjuvante atque sanante. Ideo laus talium non ex hominibus, sed ex Deo est, qui per suam gratiam praestat unde laudentur, de quo dicitur, In Domino laudabitur anima mea ; et cui dicitur, Apud Nam partim in sacramentis, partim vero in moribus accipiuntur. Ad sacramenta pertinent, circumcisio carnis, sabbatum temporale, neomeniae, sacrificia, atque omnes hujusmodi innumerae observationes. Ad mores autem, Non occides, Non m
Abbreviated transcription (Latin):
dicit iudeum cognominari. & nequaqͣm
id qd̃. ꝓfitetur implere. Si autẽ tu inqͥt
iuideus cognominaris & requiescis in le¬
in manifesto iudeus est. neq quȩ in ma¬
nifesto in carne est circũcisio. s qui in
abscondito iudeus est. & circũcisione cor¬
dis. qui spũ ñ littera. cuiꝰ laus ñ ex ho¬
minib. s ex dõ. Hic manifestauit quẽ¬
admodũ dixit. głaris in dõ. Nam utiq
si talis iudeus głetur in dõ. eo modo quo
postulat gra. quȩ ñ oꝑum meritis s gra¬
tuita datur. ex do esset laus eiꝰ. ñ ex homi¬
nib. S ita głabantur in dõ. uelut qui so¬
li meruissent legem ciꝰ acciꝑe. scd̾m illam
uocem psalmi quo dictũ est. ñ fecit sic ul¬
ligenti. & iudicia sua ñ manifestauit
eis. Quã tam̃ dĩ legem sua iusticia se ar¬
bitrabantur implere. cũ magis eiꝰ p̃uari¬
catores essent. unde illis iram oꝑabatur
abundante peccato. qd̃ ab scientib ꝑpetra¬
batur: quia & quicũq faciebant qd̾ lex

Expanded text:
dicit Judaeum cognominari, et nequaquam id quod profitetur implere. Si autem tu, inquit, Judaeus cognominaris, et requiescis in lein manifesto, Iudaeus est neque quae in manifesto in carne, est circumcisio, sed qui in abscondito, Iudaeus est et circumcisione cordis, qui spiritu, non littera, cuius laus non ex hominibus, sed ex deo. hic manifestauit quemadmodum dixerit: gloriaris indeo. nant utique si uere talis Iudaeus gloriaretur in deo eo modo, quo postulat gratia, quae non operum meritis, sed gratuito datur, ex deo esset laus eius, non ex hominibus. sed ita gloriabantur in deo, uelut qui soli meruissent legem eius accipere, secundum illam uocem psalmi, qua dictum est: non fecit sic ulli genti et iudicia sua non manifestauit cis. quam tamen dei legem sua iustitia se arbitrabantur implere, cum magis eius praeuaricatores essent. unde illis iram operabatur abundante peccato, quod ab scientibus perpetrabatur, quia et quicumque faciebant quod lex
Abbreviated transcription (Latin):
Nistis enim erat ꝑtransgresad Galathas.¬
sionẽ legis confiingenda suꝑbia. qui glo¬
riantes de patres abraham. qͣsi naturalem
se iacłabant habere. iusticiã. & merita sua
incircũcisis cet̾is gentib. tanto ꝑnitiosius
qnͣto arrogantiꝰ p̃ferebant. Gentes autẽ
facillime: ctiã sine huiꝰ modi legis tͣnsgres¬
sione humiliarentur. Homines enĩ nul¬
dentes. simulachroꝵ etiã seruos inuenit
euglica gr̃ã. Non enĩ sicut istis dici pote¬
rat. ñ fuisse illam iusticiam parentũ eoꝵ
in colendis ydolis quã esse arbitrabantur.
ita etiã iuideis dici poterat falsam fuisse
iusticiã patris abiaham. Deniq illic in-¬
fideles de oliua sua fracti: hic autẽ fide¬
les de oltastro mosiua illoꝵ inserti esse
monstrantur. litoꝵ gͦ erat de legis trans¬
mus autẽ inquit qm̃ quȩcũq lex dicit. his
qui in lege sunt loquitur. ut om̃e os ob¬
struatur. & reus fiat om̃is mundꝰ dõ. iu¬
dei scilicet de transgressione legis. & gen¬

Expanded text:
istis enim erat per transgressionem legis confringenda superbia, qui gloriantes de patre Abraham, quasi naturalem se jactabant habere justitiam, et merita sua in circumcisione caeteris gentibus tanto perniciosius, quanto arrogantius praeferebant. Gentes autem facillime etiam sine hujusmodi legis transgressione humiliarentur. Homines enim nuldentes, simulacrorum etiam servos invenit evangelica gratia. Non enim sicut istis dici poterat, non fuisse illam justitiam parentum eorum in colendis idolis, quam esse arbitrabantur: ita etiam Judaeis dici poterat, falsam fuisse justitiam patris Abraham. Itaqfideles de oliva sua fracti, hic autem fideles de oleastro in oliva illorum inserti esse monstrantur. Illorum ergo erat de legis transtis autem, inquit, quoniam quaecunque lex dicit, his qui in lege sunt, loquitur, ut omne os obstruatur, et reus fiat omnis mundus Deo . Judaei scilicet de transgressione legis, et gen
Abbreviated transcription (Latin):
piatur dñs xp̃c. sicut dicimꝰ iste ageri
usq ad mare est: ñ utiq simul cõputamꝰ
& mare. Et iste est melior intellectus. uł
nemo intelligatur fecisse bonitatẽ usq
ad xp̃m. qͥa ñ potest qͥsqͣm hominũ nisi
ipse monstrauerit facere bonitatẽ. & illud
uerũ est. quia usq quo qͥsq cognoscat u
num dm̃. ñ potest facere bonitatem.
Sepulchrũ patens est guttur eoꝵ. Fut
uoracitas significat᷑ in hiantis gulȩ. aut
in allegoria. quia occidunt. & quasi deuo¬
rant int̾fectos eos quib suoꝵ morũ ꝑu̾si¬
tatẽ ꝑsuadent. Gui simile. est e contrario
qd̾ petro dictũ est macta & manduca. ut
in suam fidem & bonos mores gentes con¬
uerteret. Linguis sis dolose agebant.
id est lingus malis. Nam hoc uidetur
significare. qd̃ ait suis. Mali enim ma¬
ias habent linguas. id est mali loquunt᷑¬

Expanded text:
ristus, sicut dicimus: iste ager usque ad mare est, non utique simul computamus et mare. Et iste est melior intellectus, ut nemo intelligatur fecisse bonitatem usque ad Christum, quia non potest quisque hominum, nisi ipse donaverit, facere bonitatem. Et illud unum est: quia usquequo quisque cognum Deum, non potest facere bonitatem. Sepulcrum patens est guttur eorum. Aut voracitas significatur inhiantis gulae, aut in allegoria quia occidunt, et quasi devorant interfectos eos, quibus suorum morum perversitatem persuadent: cui simile est econtrario, quod Petro dictum est, Macta et manduca , ut in suam fidem et bonos mores gentes convertunt. Linguis suis dolose agebant, id est linguis malis: nam hoc videtur significare, cum dicit suis, mali enim malas habent linguas; id est, mala loquunt
Abbreviated transcription (Latin):
aspidũ sub labiis eoꝵ. Uenenũ dolum
dicit. Aspidum autẽ. quia nolunt au¬
dire p̃cepta legis. sicut aspides nolunt.
audire u̾ba incantantis: qd̾ in alio psal¬
mo euidentiꝰ dicitur. Quoꝵ os male¬
dictione & amaritudine plenum est
Hoc est uenenũ aspidum. Ueloces pedes
coꝵ ad effundendũ sanguinẽ: consue¬
tudine male faciendi. Contritio & in¬
felitas in uiis eoꝵ. Om̃s enĩ maloꝵ ho¬
minũ uiȩ. plenȩ sunt laborib & mise-¬
ria. Ideo dñs damat. Uenite ad me om̃s
qui laboratis & onerati estis: & ego uos¬
reficiam. Tollite iugũ meum suꝑ uos. &

Expanded text:
aspidum sub labiis eorum: Venenum dolum dicit; aspidum autem, quia nolunt audire praecepta legis, sicut aspides nolunt audire verba incantantis , quod in alio psalmo evidentius dicitur. Quorum os maledictione et amaritudine plenum est: hoc est, venenum aspidum. Veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem: consuetudine malefaciendi. Contritio et infelicitas in viis eorum: omnes enim malorum hominum viae plenae sunt laboribus et miseria; ideo Dominus clamat: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos. Tollite jugum m
Abbreviated transcription (Latin):
q̃s de celo ꝓspexit suꝑ filios hominũ:
ut uideat si est intelligens aut re¬
q̃uirens dm̃. Suꝑ iudeos potest intelli¬
gi ut honoratiꝰ cos appellauerit filios ho¬
minũ ꝓpt̾ umiꝰ dĩ cultum. in cõparatione
gentiliũ. de quib arbitror suꝑiꝰ dictum.
dixit imprudens in corde suo ñ est ds̃. &
cęt̾a. Prospicit autẽ dñs ut uideat ꝑ ani¬
mas scãs suas: qd̾ significat id qd̃ didũ
est de cęlo. Nam ꝑseipsum nichil eũ latet.

Expanded text:
nus de coelo prospexit super filios hominum, ut videat si est intelligens aut requirens Deum. Super Judaeos potest intelligi, ut honoratius eos appellaverit filios hominum, propter unius Dei cultum, in comparatione Gentilium de quibus arbitror superius dictum: Dixit imprudens in corde suo, Non est Deus, et caetera. Prospicit autem Dominus, ut videat per animas sanctas suas: quod significat id quod dictum est, de coelo; nam per seipsum nihi
Abbreviated transcription (Latin):
tiapsia dauid. Gibi soli peccaui & maliĩ
coram te fiti: ut iustificeris in sermonib
tuis & uincas dũ iudicaris. Suꝑas enim
om̃s homines iudices. Et qui se putat
iustũ: corã te iniustus est. Tu solus miu
animã tuam̾: & potestatem habes iterum
sumendi eam. Uincis gͦ cum iudicaris.
Onis homines suꝑas. quia plus es qmͣ homi¬
nes. & ꝑte facti sunt homines. Et non¬

Expanded text:
a David: Tibi soli peccavi, et malignum coram te feci: ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris. Superas enim omnes homines, omnes judices, et qui se putat justum, coram te injustus est: tu solus justanimam tuam, et potestatem habes iterum sumendi eam . Vincis ergo cum judicaris. Omnes homines superas, quia plus es quam homines, et per te facti sunt homines.
Abbreviated transcription (Latin):
cut scͥptũ est. Ego autẽ dixi in extasi
mea: omĩs homo mendax. E x tracta¬
xit infirmitatẽ suam: & uidit ñ
de se sibi ẽẽ p̃sumendũ. Qnͣtũ enĩ ad
ipsum hominẽ ꝑtinet: mendax est.S
grã dĩ uerax effectus est. ne p̃ssuris ini¬
micoꝵ cedens. ñ loqueretur qd̾ crediderat
s negaret. sicut petro accidit. qm̃ de se
p̃sumpserat. & docendus erat de homine
quia homo est. Bene gͦ iste uidit in pa¬
uore suo omnẽ hominẽ esse mendacem.
quia & illi qui nullo pauore uanescunt.
ne ꝑsequentib cedendo mentiantur. mu¬
nerib dĩ tales sunt. ñ uirib suis. Prom¬
de uerissime dictum est omĩs homo men-¬
dax. s ds uerax. qui ait. Ego dixi dii¬
estis. & filii excelsi om̃s. Uos autẽ sicut
homines moriemini: & sicut unꝰ de prin-¬
cipib cadetis. Consolatur humiles &
implet eos ñ solũ fide credendȩ s etiam
fiducia p̃dicande ueritatis. si ꝑseueran¬
tes subdantur dõ. nec imitent᷑ ex pͥncipi¬

Expanded text:
umitur. «Ego autem dixi in ecstasi mea, Omnis homo mendax.» Cit infirmitatem suam, et vidit non de se sibi esse praesumendum. Quantum enim ad ipsum hominem pertinet, mendax est: sed gratia Dei verax effectus est, ne pressuris inimicorum cedens non loqueretur quod crediderat, sed negaret; sicut Petro accidit, quoniam de se praesumpserat, et docendus erat de homine quia homo est. Bene ergo iste vidit in pavore suo omnem hominem esse mendacem; quia et illi qui nullo pavore vanescunt, ne persequentibus cedendo mentiantur, muneribus Dei tales sunt, non viribus suis. Proinde verissime dictum est, «Omnis homo mendax;» sed Deus veraxestis, et filii Altissimi omnes: vos autem sicut homines moriemini, et sicut unus ex principibus cadetis» . Consolatur humiles, et implet eos non solum fide credendae, sed etiam fiducia praedicandae veritatis, si perseveranter subdantur Deo, nec imitentur unum ex principi
Abbreviated transcription (Latin):
uideat si est intelligens & requirens d̾m.
Om̃s declinauerunt. simul inutiles facti
sunt: ñ est qui faciat bonũ. ñ est usq
ad unũ. Quare: Quia filii hominum
eẽ uoluerunt. Ut autẽ eos ab his iniqui¬
tatib tolleret. redimeret. curaret. sanaret
Accedit uobis grã dĩ: dedit uobis potesta¬
tem filios dĩ fieri. Audite uocẽ patris
altissimi: m̃daces. quia om̃is homo men¬
dax. Si filii dĩ. si gr̃a saluatoris redẽp¬
ti. si p̃cioso sanguine cõparati. si aqua
& spũ renati. si ad hereditatẽ cęloꝵ pre¬
destinati: utiq filii dĩ. Ergo iam dii.
ceris in sermonib tuis: & uincas cum
ui dicat. difficile est aduertere.
Deo utiq loquitur. Et manifestũ
cit: quia ds pater ñ est iudicatus. Quia
Et tͥ soli peccaui & malũ coram te feci
at iustificeris in sermonib tuis. & uincas

Expanded text:
Deum. Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt: non est qui faciat bonum, non est usque ad unum . Quare? Quia filii hominum esse voluerunt. Ut autem eos ab his iniquitatibus tolleret, redimeret, curaret, sanaret,Accedit vobis gratia Dei, dedit vobis potestatem filios Dei fieri. Audite vocem Patris Altissimi, mendaces; quia omnis homo mendax. Si filii Dei, si gratia Salvatoris redempti, si pretioso sanguine comparati, si aqua et Spiritu renati, si ad haereditatem coelorum praedestinati, utique filii Dei. Ergo jam dii. ceris in sermonibus tuis, et vincas cum ui dicat difficile est advertere. Deo utique loquitur, et manifestum est quomodo Deus Pater non est judicatus. Quid est, Tibi soli peccavi, et malignum coram te feci: ut just
Abbreviated transcription (Latin):
um ne dicas. & in lege scriptũ est. om̃is
homo m̃dax. Non m̃tior. qͥa scͥptũ est.¬
ꝑdes om̃s qui loquunt᷑ m̃daciũ: ñ men¬
tior quia scͥptũ est. falsũ testimoniũ ñ
dices. Urgeat licet p̾ssuris carnẽ meam
cui displiceo in ueritate. audio dñm meũ.
nolite timere eos qui corpus occidunt.

Expanded text:
um ne dicas : et in Lege scriptum est, Omnis um ne dicas : et in Lege scriptum est, Omnis homo mPerdes omnes qui loquuntur mendacium . Non mentior, quia scriptum est, Falsum testimonium non dices. Urgeat licet pressuris carnem meam cui displiceo in veritate: audio Dominum meum, Nolite timere eos qui corpus occidunt
Abbreviated transcription (Latin):
erbi gr̃a. potens aliquis querit ate
ꝓpter p̃dam suam. ꝓpt̾ rapinã suã.
ministeriũ falsi testimonii. Negas tu.
negas falsum. ne neges uerũ. Ne multis
ĩmorer. ille irascitur. potens est. premit.
Accedit amicus qui ñ uult te eẽ in p̃ssura.
ñ uult ẽẽ in malo. Rogo te fac. qd̾ tͥ di¬
citur. Quid magnũ est: Iam forte qͦmͦ
& sathanas dño. scͥptũ est de te. quia an¬
głis suis mandauit de te ne offendas
ad lapidem pedẽ tuũ: forte & iste ami¬
cus tuus quia uidet te xpĩanum. de le-
ge uult tͥ ꝑsuadere. qd̾ putat te debere
facere. Fac qd̃ dicit. Quid: Hoc quod
uult ille. S timendũ est: falsum est.
Non legisti omĩs homo m̃dax: Lam iste
scandalũ est. Amicus est. Qͥd facturus
es: Oculus est. manꝰ est. amputa & ꝓice
abste. Noli consentire. Responde illi.
& ad hoc ne uideatur sibi aliqͥd dixisse
ad suadendũ m̃daciũ. testimoniũ de lege
ꝓferens. & urgens te de lege contra legẽ.
in lege enĩ scriptũ est falsum testimomi¬

Expanded text:
erbi gratia, potens aliquis quaerit a te, propter praedam suam, propter rapinam suam, ministerium falsi testimonii. Negas tu: negas falsum, ne neges verum. Ne multis immorer, ille irascitur, potens est, premit. Accedit amicus, qui non vult te esse in pressura, non vult te esse in malo: Rogo te, fac quod tibi dicitur; quid magnum est? Jam forte quomodo et satanas Domino, Scriptum est de te, quia Angelis suis mandavit de te, ne offendas ad lapidem pedem tuum . Forte et iste amicus tuus, quia videt te christianum, de lege tibi vult persuadere, quod putat te debere facere. Fac quod dicit. Quid? Hoc quod vult ille. Sed mendacium est, falsum est. Non legisti, Omnis homo mendax ? Jam iste scandalum est. Amicus est, quid facturus es? Oculus est, manus est: Amputa, eax non solvisti. Responde illi et ad hoc, ne videatur sibi aliquid dixisse ad suadendum mendacium, testimonium de Lege proferens, urgens te de Lege contra Legem. In Lege enim scriptum est, Falsum Testimoni
Abbreviated transcription (Latin):
sine adiutorio legis. hoc est ñ adiutꝰ le¬
ge. qͣndo qͥdẽ ꝑ legẽ ostendit homini in¬
firmitatẽ suam. ut ad eiꝰ miscdiam ꝑfi
dem confugiens sanaret᷑. De sapientia
lingua portet. legẽ scilicet qua reos fa-¬
ciat suꝑbos. miscdi̾am uͦ qua iustificet
humiliatos. Iusticia gͦ dĩ ꝑ fidem rãu¬
xp̃i. in om̃s qui credunt. Non est enim
distinctio. Om̃s enĩ peccauerunt. & egeq
gła dĩ. Non gła sua. Quid enĩ habei
qd̃ ñ acceꝑunt: Si autẽ acceꝑunt. quid
głantur qͣsi ñ accepunt: Egent itaq
gła dĩ. & uidete qd̃ sequitur. Iustifica-¬
ti gratis ꝑ gram ipsiꝰ. Non itaq iusti-¬
ficati ꝑ legem. ñ iustificati ꝑ ꝓpͥam uo
ñ qd̃ sine uoluntate nr̃a fiat. S uolun-¬
tas nr̃a ostenditur infirma ꝑ legẽ. ut
sanet gr̃a uoluntatẽ. & sana uoluntas
impleat legẽ. ñ constituta sub lege. nec

Expanded text:
sine adiutorio legis, hoc est non adiutus a lesine adiutorio legis, hoc est non adiutus a lege, quando quidem per legem ostendit homini infirmitatem suam, ut ad eius misericordiam per fidem confugiens sanaretur. de sapientia lingua portet, legem scilicet, qua reos faciat superbos, misericordiam uero, qua iustificet humilatos. iustitia ergo dei per fidem IesuChristi in omnes qui credunt; non enim est distinctio. omnes enigloria Dei, non gloria sua. Quid enim habent, quod non acceperunt? Si autem acceperunt, quid gloriantur, quasi non acceperint ? Egent itaque gloria Dei, et vide quid sequatur: Justificati gratis per gratiam ipsius . Non itaque justificati pequod sine voluntate nostra fiat, sed voluntas nostra ostenditur infirma per legem, ut sanet gratia voluntatem, et sana voluntas impleat legem, non constituta sub lege, nec
Abbreviated transcription (Latin):
Hanc ignorant qui suã uolunt constitue.¬
re. huic nolunt ẽẽ subiecti. Iusticia dei
manifestata est. Non dixit iusticia homi¬
nis. uł iusticia ꝓpͥȩ uoluntatis. Iusticia
dĩ ñ qua iustus est ds̃: s qua induit ho¬
minẽ cũ iustificat impiũ. Hȩc testificat᷑¬
ꝑ legem & ꝓpħas. Huic qͥppe testimoniũ
ꝑhibent lex & ꝓph̃e. Lex quidẽ hoc ipso
qd̃ iubendo & minando. & neminẽ iusti¬
ficando. satis indicat dono dĩ iustificari
Nam hinc sequit᷑. & adiungit dicens. Iusti¬
cia autẽ dĩ. ꝑ fidem rñu xp̃i. Hoc est
ꝑ fidem qua credit᷑ in xp̃m. Sicut autem
ista fides xp̃i dicta est. ñ qua credit xp̃c:
sic illa iusticia dĩ. ñ qua ustus est ds.
Utrũq enim nr̃m est. S ideo dĩ & xp̃i dici¬
tur. qd̃ eiꝰ nobis largitate donat᷑. Iusti¬
cia gͦ sine lege: ñ sine lege manifestata.
Quomodo enĩ ꝑ legem testificata: si sine
lege manifestata: S iusticia dĩ sine le

Expanded text:
hanc ignorant qui suam uolunt constituehanc ignorant qui suam uolunt constituere, huic nolunt esse subiecti. iustitia, inquit, dei manifestata est —non dixit: \'iustitia hominis ucl iustitia propriae uoluntatis\' — iustitia dei, non qua deus iustus est, sed qua induit hominem, cum iustificat impium. haec testificatc quippe testimonium perhibent lex et prophetae: lex quidem hoc ipso, quod iubendo et minando et neminem iustificando satis indicat dono dei iustificari nam hinc sequitur et adiungit dicens: iustitia autem dei per fidem Iesu Christi, hoc est per fidem, qua creditur in Christum. sicut autem ista fides Christi dicta est non qua credit Christus, sic illa iustitia dei non qua iustus est deus. utrumque enim nostrum est; sed ideo dei et Christi dicitur, quod eius nobis largitate donatur. iustitia ergo dei sine lege non sine lege manifestata. quomodo enim per legem testificata, si sine lege manifestata? sed iustitia dei sine leg
Abbreviated transcription (Latin):
aliud faciat qui legẽ timet. qm tam̃ mal¬
let facere si liceret. Ac ne qͥsqm̃ putaret
hic apłm ea lege dixisse neminẽ iustifica¬
ri. quȩ in sacram̃tis uet̾ib multa conti¬
net figurata p̃cepta. unde etiã ipsa est
cirtũcisio carnis quã die octaua accipe
paruuli iussi sunt: continuo subiunxit
quã legẽ dixerit & ait. Eer legẽ enĩ cogni¬
tio peccati. Illa gͥ lex est: de qua postea di¬
cit. Peccatũ ñ cognoui. nͥ ꝑ legem. Nam
concupiscentiã nesciebam. nͥ lex diceret
ñ concupisces. Nam quid est aliud ꝑ le¬
gem enĩ cognitio peccati: Hic forte di¬
cat humana illa p̾sumptio ignorans dĩ
iusticiam & suam uolens constituere. me¬
rito dixisse apłm. quia ex lege nemo iu¬
stificabitur. Ostendit enim tantũ mͦ lex
quid faciendum qͥd ue cauendum sit:
ut qd̾ illa ostenderit uoluntas impleat.
tende qd̃ sequit᷑. Nunc autẽ inqͥt sine
dis: Iusticia inquit dĩ manifestata est.

Expanded text:
aliud faciat qui legem timet, quid tamen malaliud faciat qui legem timet, quid tamen mallet facere, si liceret. ac ne quisquam putaret hic apostolum ea lege dixisse neminem iustificari, quae in sacramentis ueteribus multa continet figurata praecepta, unde etiam ipsa est circumcisio carnis, quam die octauo accipere paruuli iussi sunt, continuo subiunxit quam legem dixerit et ait: per legem enim cognitio peccati. illa igitur lex est, de qua postea dicit: peccatum non cognoui nisi per legem. nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: non concupisces. nam quid est aliud per legem enim cognitio peccati? Hic forte dicat humana illa praesumptio ignorans dei iustitiam et suam uolens constituere merito dixisse apostolum: quia ex lege nemo iustificabitur; ostendit enim tantummodo lex quid faciendum quidue cauendum sit, ut quod illa ostenderit uolunttende quod sequitur: Nunc autem, inquit, sine dis? iustitia, inquit, dei manifestata est.
Abbreviated transcription (Latin):
centiȩ uincente delectatione iusticiȩ
Hec sunt tercia bonȩ spei hominis. in qͥb
si pia ꝑseuerantia quisq ꝓficiat. postre¬
ma pax restat quȩ post hanc uitam in re¬
quie sp̃c deinde in resurrectione. etiã car¬
nis implebitur. Harũ quatuor differen¬
tiarũ prima est ante legem. scdã sub lege
tercia subgr̃a. quarta in pace plena. atꝙ
mensura. numero & pondere. cuncta dis¬
ponit. Nam fuit pͥmitus ante legem.
scdo sub lege quȩ data est ꝑ moysen: de¬
inde sub gra quȩ reuelata est ꝑ pͥmũ me¬
diatoris aduentũ. Quȩ quidem gr̃a nec an-¬
tea defuit quib eam oportuit imꝑtiri.
qͣmuis ꝓ temporis dispositione uelata &
nire: aut uͦ nisi & illis cognitus fuisset.
potuisset nobis ꝑ eoꝵ ministeriũ alias
iustificabitur ex lege omĩs caro corã deo.¬
enĩ fieri coram hominib. ñ autem
toram illo qui cordis ipsiꝰ & intimȩ. uo¬
luntatis inspector est: ubi uidet etiã si

Expanded text:
centiae, vincente delectatione justitiae. centiae, vincente delectatione justitiae. Haec sunt tertia bonae spei hominis; in quibus si pia perseverantia quisque proficiat, postrema pax restat, quae post hanc vitam in requie spiritus, deinde in resurrectione etiam carnis implebitur. Harum quatuor differentiarum prima est ante Legem, secunda sub Lege, tertia sub gratia, quarta in pace plena atque mensura et numero et pondere cuncta disponit . Nam fuit primitus ante Legem; secundo sub Lege, quae data est per Moysen; deinde sub gratia, quae revelata est per primum Mediatoris adventum . Quae quidem gratia nec antea defuit, quibus eam oportuit impertiri, quamvis pro temporis dispensatione velata et nire, aut vero nisi et illis cognitus fuisset, potuisset nobis per eorum ministerium alias iustificabitur ex lege omnis caro coram deo.enim fieri coram hominibus, non autem coram illo qui cordis ipsius et intimae uoluntatis inspector est, ubi uidet, etiamsi
Abbreviated transcription (Latin):
ides namq impetrat. qd̾ lex dion¬
imꝑat. Nam sine dono dĩ. id est sine
& p̃uaricatorẽ insuꝑ facere. qui de igno¬
rantia se excusare ñ possit. Regnat enim
carnalis cupiditas. ubi ñ est dei caritas.
s cum in altissimis ignorantiȩ tenebris
nulla resistente ratione scdm carnẽ uiui¬
tur. Hȩc sunt pͥma hominis. Deinde
cum ꝑ legem cognitio fuerit facta pecia
catorq subditus seruit. Aquo enĩ quis
deuictus est. huic & seruus addictus est.
id agente scientia mandati ut peccatũ
operetur in homine omnẽ concupiscen¬
tiam cumulo p̃uaricationis adiecto. atq
ita qd̃ scriptũ est impleat᷑. lex subintra¬
uit ut abundaret delictum. Hec sunt
scda hominis. Si autẽ respexerit ds̃. ut
ad implenda que mandat ipse adiuuare
caritatis. ut qmuis adhuc sit qd̾ homini
repugnet ex homine. ñdũ tota infirmitate sa¬
nata: ex fide tam̃ iustus uiuat. iusteq
luuat. in qͣntũ ñ cedit malȩ concupis¬

Expanded text:
ides namque impetrat quod lex impides namque impetrat quod lex imperat. Nam sine Dei dono, id est, sineet praevaricatorem insuper facere, qui de ignorantia se excusare non possit. Regnat enim carnalis cupiditas, ubi non est Dei charitas.Sed cum in altissimis ignorantiae tenebris nulla resistente ratione secundum carnem vivitur, haec sunt prima hominis. Deinde cum per legem cognitio fuerit facta peccatcatoque subditus servit: A quo enim quis devictus est, huic et servus addictus est ; id agente scientia mandati, ut peccatum operetur in homine omnem concupiscentiam, cumulo praevaricationis adjecto, atque ita quod scriptum est impleatur, Lex subintravit, ut abundaret delictum . Haec sunt secunda hominis. Si autem respexerit Deus, ut ad implenda quae mandat ipse adjuvare charitatis ; ut quamvis adhuc sit quod homini repugnet ex homine, nondum tota infirmitate sanata, ex fide tamen justus vivat , justeque vivat, in quantum non cedit malae concupis
Abbreviated transcription (Latin):
de uiuit. Non iustificabitur ex lege om̃is
caro coram illo. Per legẽ enĩ cognitio
ognitio dixit. ñ consũptio. Qnͣdo
ergo cognoscit homo peccatũ. si ñ
adiuuet gr̃a ut cognitũ caueatur. sine
dubio lex iram oꝑatur. Qd̾ alio loco ip¬
sc apls dicit. Ipsiꝰ enim u̾ba sunt. Lee
uam oꝑatur. Hoc autẽ dixit. quia ira
Q maior est in p̃uaricatore. qui ꝑ legẽ
cõgnoscit peccatũ. & tam̃ facit. Lalis
qpe homo p̃uaricator est legis. sicut &
malio loco dicit. Ubi enim lex ñ est. nec
puaricatio est. Propt̾ qd̃ & alibi ait.
Up seruiamus in nouitate sp̃c & ñ in ue¬
tustate litt̾e. legẽ uolens intelligi littere
Et ne putaretur accusasse legem uł repre¬
hendisse: continuo sibi opposuit questio¬
nem & ait. Qͥdͥ gͦ dicemꝰ: Lex peccatum
est. Absit. Deniq subiunxit. S pecca¬
tum ñ cognoui. nͥ ꝑ legem. Hoc est quod
dixerat. ꝑ legem cognitio peccati. Nam
concupiscentiã in qͥt nesciebam. nisi lex
dicerit ñ concupisces. Ex libro enchyri

Expanded text:
ex lege omnis caro coram illo, per legem enim cognitio ognitio dixit; non, Consumptio. Quando autem cognoscit homo peccatum, si non adjuvat gratia ut cognitum caveatur, sine dubio lex iram operatur. Quod alio loco ipse Apostolus dicit, ipsius enim verba sunt: Lex iram operatur. Hoc autem dixit, quia ira Dei major est in praevaricatore, qui per legem cognoscit peccatum, et tamen facit: talis quippe homo praevaricator est legis, sicut et in alio loco dicit, Ubi enim lex non est, nec praevaricatio est . Propter hoc et alibi ait, Ut serviamus in novitate spiritus, et non in vetustate litterae: legem volens intelligi litteraeEt ne putaretur accusasse legem vel reprehendisse; continuo sibi opposuit quaestionem, et ait, Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? Absit. Deinde subjunxit, Sed peccatum non cognovi, nisi per legem: hoc est quod dixerat, Per legem cognitio peccati. Nam concupiscentiam, inquit, nesciebam, nisi lex diceret, Non concupisces. Occasi
Abbreviated transcription (Latin):
rant᷑ pͥora tempora. & inuenitur quia iu¬
dei de tribu iuida semꝑ reges habuerunt.
unde iuidei dicti sunt. Et ñ habuerunt
regẽ pͥus alienigenã: nisi herodem illum
qui fuit qnͣdo dñs natus est. Inde ceꝑunt
reges alienigenȩ ab herode. Ante hero¬
dem om̃s de tribu iuida. s donec ueniret
cui reꝓmissum est. Itaq ipso iam uenien¬
te dño. euersũ est regnum iudeoꝵ. & sub
quia noluerunt cognoscere uerũ regem.
Lam uidete. si uidei sunt appellandi. Ipsi
uoce sua abdicauerunt se ab isto nomine
ut uidei ñ sint digni appellari: nͥ tantũ
carne. Ubi gͦ se separauerunt ab isto no
latus. Regem urm crucifigam: Et illi.
Non habemꝰ regẽ nisi cesarem. Ouidei qͥ
uocamini & ñ estis. si ñ habetis regem
nisi cesarẽ: defecit iam pͥnceps ex iuda
Uenit gͦ cui reꝓmissum est. Illi uͦ uerus
iudei. qui xp̃iani facti sunt ex iudeis.
Cet̾i iudei qui in xp̃m ñ crediderunt. etiã
ipsum nom̃ ꝑdere digni fuerunt. Iudea

Expanded text:
mpora, et invenitur quia Judaei de tribu Juda semper reges habuerunt, unde dicti sunt Judaei; et non habuerunt regem prius alienigenam, nisi Herodem illum qui fuit quando Dominus natus est . Inde coeperunt reges alienigenae, ab Herode. Ante Herodem omnes de tribu Juda, sed donec veniret cui repromissum est. Itaque ipso jam veniente Domino, eversum esquia noluerunt cognoscere uerum regem. Iam uidete si Iudaei sint apvoce sua abdicaverunt se ab isto nomine, ut Judaei non sint digni appellari, nisi tantum carne. Ubi ergo se separaverunt ab isto nomlatus: Regem vestrum crucifigam? Et illi: Nos non habemus regem, nisi Caesarem . O Judaei qui vocamini, et non estis; si nisi Caesarem, defecit iam princeps ex Iuda, uenit cui repromissum est. Illi ergo uerius Iudaei, qui Christiani facti sunt ex Iudaeis.ero Judaei, qui in Christum non crediderunt, etiam nomen ipsum perdere digni fuerunt. Judaea
Abbreviated transcription (Latin):
ita fac miscricors dñe. Imꝑa qd̃ ñ pos¬
sit impleri: ĩmo imꝑa qd̾ ñ nisi ꝑ tuã
grãm possit impleri. ut cũ homines ꝑ
suas uires adimplere. nequiueruit. om̃e
os obstruatur. & nemo sibi magnus uide¬
atur. Sint om̃s paruuli: & reus fiat om¬
nis mundus tibi. qͥa ñ iustificabitur ex
lege omis caro coram te. Ut omne os¬

Expanded text:
ita fac, misericors Domine, impera quod non possit impleri; imo impera, quod non nisi per tuam gratiam possit impleri: ut cum homines per suas vires adimplere nequiverunt, omne os obstruatur, et nemo sibi magnus videatur, sint omnes parvuli, et reus fiat omnis mundus tibi, quia non justificabitur ex lege omnis caro coram te. Quon