comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dies facte erant. sed tantũ lux angłica. quiã indignũ erat do rem
informẽ laudare que ad huc formata ñ erat. sed rc̃ illã que formata
ce potest. Sicut gͦ essentialucis. ita essentia tenebrarũ. Et cur non
dicit scriptura. uidit ds tenebras qd̃ eent bone. sic̃ de lucc dic¬
tũ ẽ Deus bona et in cõmutabili uoluntate creauit om̃s angłos bo¬
nos. Sed quia ex his quosdã per superbiã p̃sciebat casuros. ꝑ incõ¬
mutabilitatt̃ p̃sciȩ suȩ diuisit inter bonos et malos. Malos gͥ appel¬
lans tenebras. bonos appellans lucc̃. In his dicens quia bonist̃. in illis
nullatenus dicens. ne peccata que erant tenebre adꝓbare ind̾ctur.
alibi. Duusit lucẽ a tenebris. Quid ẽ luc̃e a tendris diuibe: Idẽ dis
tĩctio rei formate ab informi. Appellauitꝙͥ lucẽdic̃. et tencbras noc¬
tẽ. Curappellauit luc̃ẽ dic̃. & tenebras noctẽ. queidhuc formata ñ

Expanded text:
dies factae erant, sed tantum lux angelica, quia indignum erat Deo rem dies factae erant, sed tantum lux angelica, quia indignum erat Deo rem informem laudare, quae adhuc formata non erat; sed rem illam quae formata esse potest. Sicut ergo est essentia lucis, ita essentia tenebrarum, et cur non dicit Scriptura, Vidit Deus tenebras quod essent bonae, sicut de luce dictum est? Deus bona et incommutabili voluntate creavit omnes angelos bonos, sed quia ex his quosdam per superbiam praesciebat casuros, per incommutabilitatem praescientiae suae divisit inter bonos et malos. Malos igitur appellans tenebras, bonos appellans lucem: in his dicens quia boni sunt, in illis nullatenus dicens, ne peccata quae erant tenebrae approbare videretur. Item Alibi. - Divisit lucem a tenebris. Quid est lucem a tenebris diviit lucem diem, et tenebras noctem . Cur appellavit lucem diem, et tenebras noctem, quae adhuc formata non
Abbreviated transcription (Latin):
eiꝰ lapsũ. ita confirmati st angłi qui perstiterunt. ut cad̾e om¬
mno ñ possint. Quod bene in ipso exordio geneseos p̃sentis libri
historica descriptione signatũ ẽ: qr creauit d̾s cęlũ. qd̃ post modi
uocauit firmam̃tũ. Cȩli gͦ fuerunt ut diximus. hi qui bene pͥus
caderent. uirtutẽ inconmutabilitatis acceperunt. Et uidit d̾s lu¬
nesciuit. et uisio ei contulit scientiã: Omne eni opus p̃cedit uo¬
luntas. Nã dũ cogitamꝰ quid opcrari debcamꝰ. neꝙͣ em̃i ignor ans
aliqͥd facit. dũ cogitat qualit̾ fiant. que facienda cogitando dis
quontomagis in dm̃ qui om̃ia. et̃no & stabili consilio suo. qͦmͦ uo¬
luit fecit: Nec alit̃ em̃ facta et aliter facienda iidit. et eo itaq
mͦ uidit facta. quo uiderat facienda. Et uidit d̃s lucẽ qd̾ eẽt bona.
Quare lucẽ tantũ laudauit et ñ noctẽ: Id ẽ quia nor adhuc nec

Expanded text:
ejus lapsum ita confirmati sunt angeli, qui perstiterunt, ut cadere omejus lapsum ita confirmati sunt angeli, qui perstiterunt, ut cadere omnino non possint. Quod bene in ipso exordio Geneseos praesentis libri historica descriptione signatum est: quia creavit Deus coelum, quod postmodum vocavit firmamentum. Coeli ergo fuerunt, ut diximus, hi qui prius caderent, uirtutem incommutabilitatis acceperunt. Cap. nescivit, et visio ei contulit scientiam? RESP. Omne opus praecedit voluntas nostra, dum cogitamus quid operari debeamus. Nemo enim ignorans aliquid facit, dum cogitat qualiter fiant quae facienda cogitando dispquanto magis in Deum, qui omnia aeterno et stabili suo consilio, quae voluit, fecit, nec alitemodo vidit facta quo viderat facienda. Et vidit Deus lucem quod esset bona. Quare lucem tantum laudavit, et non noctem? Id est, quia nox adhuc nec
Abbreviated transcription (Latin):
mento dicit. fiat firmam̃tũ. et iterũ. et fecit d̾s firmam̃tũ.
Necesse nãꝙ ñ erat ut dixisset. fecit d̾s lucẽ. quia intellectualis
creatura erat id est angłi. Quando autẽ dicit fiat firmam̃tũ.
conũsis. prius uoluit ostend̾e qͥd erat deincepꝰ facturꝰ. Quando
ad cognoscendũ creatorẽ suum. Eũ eñ et̃na illa id est in muta¬
bilis qͦue ñ ẽ facta ẜ. genita sapientia. inspiritalẽ atꝙ rationa¬
lt̃ creaturã se transfert. sic̃ in animas sc̃as ut illuminati luc̃c
possint fit in cis quedã luculenta rationis affectio. que pͥ
accipi factalux. cũ dixerat d̾s fiat lux. Iã eñi erat spiritalis
creatio que ecli nomine. significata ẽ cũ scriptũ sit inpͥncipio
inb̾atitudinis luce persiste̾rent. Si autẽ nollent᷑ etiã labi po¬
tuissent. In de et satan cũ sequacibꝰ fuis legionib. cecidit: s. post

Expanded text:
mento dicit: Fiat firmamentum, et iterum: Et fecit Deus firmamentum? mento dicit: Fiat firmamentum, et iterum: Et fecit Deus firmamentum? Necesse namque erat ut dixisset, Fecit Deus lucem: quia intellectualis creatura erat, id est, angelica. Quando autem dicit, Fiat firmamentum, conversis, prius voluit ostendere quid erat deinceps facturus. Quando ad cognoscendum creatorem suum. Cum enim aeterna illa et immutabilis, quae non est facta, sed genita, Sapientia in spiritalem atque rationalem creaturam se transfert sicut in animas sanctas, ut illuminati lucere possent, fit in eis quaedam luculenta rationis affectio, quae potest accipi facta lux, cum dixerit Deus Fiat lux. Jam enim erat spiritalis creatio, quae coeli nomine significata est, cum scripin beatitudinis luce persisterent; si autem nollent, etiam labi potuissent. Unde et Satan cum sequacibus legionibus cecidit, sed post
Abbreviated transcription (Latin):
tunc fecerat. cũ dictũ ẽ. inpͥncipio creauit d̾s cęlũ et cerrã. Sed ista
locutio ñ tam̃ sine aliquo sono. sed etiã sine ullo corporali motu
creature spiritalis ciꝰ mente atq r̾one quodãmͦ infixa per uerbũ patͥ
coet̃nũ. Sed multũ atꝙ̃ dificillimũ ẽ capere quomͦ dr do ñ tempora¬
lit̾ iubenti neq id tempor aliter audiente creatura que contempla¬
tione ueritatis omia excedit tempora. sed in tellectualiter sibimet
inp̾ssa cũ ƿatre coet̾na sapientia. tanquã intelligibilis locutionis
ad ea que infra st̃ transmittendis ut fieret temporalis motus mrc¬
bus temꝑ alib sine formandis siue ad ministrandis. Itc̃. facta ẽ
inquit lux. id est creatio angelica. quia tunc ceperunt angnos¬
cere uel intelligere creatorẽ suũ. Quare iterũ ñ repetit. et fccit
ds luc̃e. sicut ceteras creaturas. repetit quas creauit. ut infirma¬

Expanded text:
tunc fecerat cum dictum est: In principio creavit Deus coelum et terram. Sed ista tunc fecerat cum dictum est: In principio creavit Deus coelum et terram. Sed ista locutio non tantum sine aliquo sono, sed etiam sine ullo corporali motu creaturae spiritalis, ejus mente atque ratione quodam modo infixa, per Verbum Patris coaeternum. Sed multum atque difficillimum est capere, quomodo dicitur Deo non temporaliter jubenti, neque id temporaliter audiente creatura, qui contemplatione veritatis omnia excedit tempora: sed intellectualiter sibimet impressas cum Patri coaeterna substantia, tanquam intelligibilis locutionis, ad ea quae infra sunt transmittentis, ut fieret temporalis motus in rebus temporalibus, sive formandis, sive administrandis. Item: Facta est, inquit, lux: id est, creatio angelica, quia tunc coeperunt agnoscere vel intelligere creatorem suum. Quare iterum non repetit. Et fecit Deus lucem, sicut creaturas caeteras repetit quas creavit, ut in firma
Abbreviated transcription (Latin):
qd̃ nos qui per xp̃m renati sumus. ipsã inmortalitẽ ñ accepimus.
quã adã habuit ante peccatum. N on eñi hoc accepinus qõ in adã
perdidimus. io est corpus animale. sed tanto melius accepimus qua¬
to spiritalis corporali preponitur. Ilude ait apłs. Seminatur
corpus animale. surget corpus spiritale. Non eni recepimus in¬
mortalitatẽ corporis spiritalis. sed recepinius iusticiã de qua per
tis ur̃e et cetera. Renouabini gͥ a uetustate peccati. nou in p̃sti¬
nũ corpus animale. in quo fuit adã. seo inmlius idest in corpus
spiritale. cũ efficiemur equales angłis d̃i in cęlesti habitatione.
U iditq d̃s cuncta que fecit. et erant ualde bona. Cũ d̃s oĩa
bona creauerit. nichilq sit quod ñ ab illo sit conditũ. unde
Deniꝙ bonũ potest ẽe sine malo. malũ ñ p ẽẽ sine bono. Nec ꝑͥ
esse sine malo. uͥ ñ fuerit bonũ. Ac per hoc dicimus et angłm

Expanded text:
go est quod nos, qui per Christum renati sumus, ipsam immortalitatem non accepimus, go est quod nos, qui per Christum renati sumus, ipsam immortalitatem non accepimus, quam Adam habuit ante peccatum? M. Non enim hoc accepimus quod in Adam perdidimus, id est corpus animale; sed tanto melius accepimus, quanto spiritalis corporali praeponitur. Unde ait Apostolus: Seminatur corpus animale, surgit corpus spiritale . Non enim recepimus immortalitatem corporis spiritalis, sed recepimus justitiam, de qua per i? Id est, renovabimur igitur a vetustate peccati, non in pristinum corpus animale, in quo fuit Adam, sed in melius, id est, in corpus spiritale, cum efficimur aequales angelis Dei coelesti habitatione.iditque Deus cuncta quae fecit, et erant valde bona . Cum Deus omnia bona creaverit, nihilque sit quod non ab illo sit conditum, unde denique bonum potest esse sine malo, malum non potest esse sine bono, nec potest esse sine malo ubi non fuerit bonum, ac per hoc dicimus et angelum
Abbreviated transcription (Latin):
le sc̃is in resurrectione ꝓmittitur. post modũ conmutandũ. Ac per
hoc poterat ñ mori. si di piȩ obedicntiȩ cohesisset. Non enĩ factus
fuerat. ut non possit mori. sic̃ et cetere nature. que omnino mori ñ
possunt. seo ita ut obedientia inmortalẽ. in obedientia mortalem face¬
ret. Ite. Si adã inmortalis. aut mortalis fuit. et si mortalis. quom
inmortalis : Et si animal. quomͦ spiritalis: Aut quare cũ ceteris
animalibꝰ in cõmune cibũ sumpsit. Mortalis erat et inmortalis.
Mortalis erat. quia potuit mori: inmortalis qr ñ potuit mori.
Quia si ñ peccasset: mori ñ potuisset. Post quã autẽ peccauit: mor.¬
talis factus ẽ. lterũ. Mortalis erat et inmortalis. Mlortalis sua con¬
ditione. inmortalis d̃i beneficio. qb ei p̃stabatur a ligno uitȩ.
a quo ligno cũ peccasset. proiectꝰ t̃. ut potuisset mori. uro gͦ e

Expanded text:
ale sanctis in resurrectione promittitur, postmodum commutandum. Ac per ale sanctis in resurrectione promittitur, postmodum commutandum. Ac per hoc poterat non mori, si Dei piae obedientiae cohaesisset. Non enim factus fuerat, ut non possit mori, sicut et caeterae naturae, quae omnino mori non possunt, sed ita ut obedientia immortalem, inobedientia mortalem faceret. Item. D. Si Adam immortalis aut mortalis fuit; et si mortalis quomodo immortalis? et si animalis quomodo spiritalis? aut quare cum caeteris animalibus in commune cibum sumpsit? M. Mortalis erat et immortalis. Mortalis erat quia potuit mori; immortalis quia potuit non mori: quia si non peccasset, mori omnino non potuisset, postquam autem peccavit, mortalis factus est. Iterum. Mortalis erat et immortalis. Mortalis erat sua conditione, immortalis Dei beneficio quod ei praestabatur a ligno vitae, a quo ligno cum peccasset, projectus est ut potuisset mori D. Quid er
Abbreviated transcription (Latin):
quã ꝓiecti fuissent. ñ coierunt simul ut filios ꝓcreassent: Qiua
mor creata mulier trausgressa c̃ et de alta iminortalitate in ima
profundi ꝓiecta ẽ. Quomͦ gͥ corpora illor. mutari debuerunt.
si illi inmortales ꝑ manerent: Intelligendũ. quia si ñ peccassent.
mori omniuo ñ posscut. Sed corpora illoꝵ sinc mortalitate. postquã
numerus ille impletus fuisset. uxta numerũ angłoꝵ inmelius
talis: Nortalis scđm alia. et inmortalis scdm alia. Eale corpus¬
g habebat primus honio. quale et nos. seo sine peccato. Non enĩ
habebat legẽ in menbris suis. repugnantẽ legi mentis suȩ. qd̾ utiꝙ
meruit post p̃uaricationẽ. Igͥ animale corpus babuit adã. seo ut
non senesceret. nec deficeret. per illuis ligni uirtutẽ quo susten¬
tabatur. qd̃ in paradiso uite nom̃ acceperat᷑. Quia ꝓpter si d̾i pre¬
ceptũ seruasset: obedientiȩ merito in illud corpus spiritale. qͣ¬

Expanded text:
quam projecti fuissent non coierunt simul ut filios procreassent? M. Quia quam projecti fuissent non coierunt simul ut filios procreassent? M. Quia mox creata mulier trangressa est, et de alta immortalitate in ima profundi projecta est. D. Quomodo ergo corpora illorum mutari debuerunt, si illi immortales permanerent? M. Id intelligendum, quia si non peccassent, mori omnino non possent, sed corpora illorum sine mortalitate, postquam numerus ille impletus fuisset, juxta numerum angelorum in melius talis? Mortalis secundum alia, et immortalis secundum alia. Tale ergo corpus habebat primus homo, quale et nos, sed sine peccato. Non enim habebat legem in membris suis repugnantem legi mentis suae , quod utique meruit post praevaricationnon senesceret nec deficeret per illius ligni virtutem quo sustentabatur, quod in paradiso vitae nomen acceperat; quapropter si Dei praeceptum servasset, obedientiae merito in illud corpus spiritale, qu
Abbreviated transcription (Latin):
s flãmeũ gladiũ: qͥa qͥcũq ad paradysũ redire cupiunt.
inutile ẽspexerĩt. Alia tͣnslacio ht̃ contra paradysũ.: qm̃
uehemens ẽtrarietas ade ẽtigit. Ñ enĩ paruo ẽtraria
st̃: beatitudo & miseria. Siqͥdẽ qͥ prius erat beatꝰ. factꝰ ẽ
miser: & qͥ antea inmortalis ẽditꝰ. mortalis effectꝰ ẽ. Che¬
rubin plenitudo scienciȩ int̃pretat᷑. Cherubmi gͦ & flã

Expanded text:
sed flammeum gladium: quia quicunque ad paradisum redire cupiunt, inutile conspexerint. Alia translatio habet: contra paradisum, quoniam vehemens contrarietas Adae contigit. Non enim parvo contraria sunt beatitudo et miseria. Siquidem qui prius beatus, factus est miser, et qui antea immortalis conditus, mortalis effectus est. Cher
Abbreviated transcription (Latin):
adã ꝑuenire ad to qõ appeciit. uroelicet ut similis d̾o fie¬
ret sed etiã ro qd̾ erat amisit. appeciit enĩ similis ee̾ d̾o.
nͥ humiliter imitando dm̃. sed superbienoo et ciꝰ donuni¬
uĩ respuendo. Quod autẽ subsequitur quasi unꝰ ex nobis.
sc̃e trmitatis mentio in culcatur. Nunc gͥ ne forte mit¬
oeniꝙ seqͥtur. eiecit eũ de paradiso. act̾us ipse ẽ. Et ẽ defectuia
locutio. irato uel turbato conueniens. Non qõ in dm̃i ullus
ire uel ꝑturbationis motus cadat: qui ẽ sũme trauqͥllus: seo
more sc̃ȩ scripturȩ hoc dictũ ẽ. que de d̾õ loquens. que ft̃ ho¬
minũ ip̃si d̾o adtribuit. Eisumat de ligno uite. Sient iã¬
diximꝰ impleto numero electoꝵ. gustaturi erant om̃s de lig¬
no uitȩ et sic ad illum beatũ stat᷑ũ migraturi. Et quia iͤ
dignũ se fecerat illo statu. recte custoosa ei adhibita est.

Expanded text:
Adam pervenire ad id quod petiit, scilicet ut similis Deo fieAdam pervenire ad id quod petiit, scilicet ut similis Deo fieret, sed etiam id quod erat amisit. Appetiit similis esse Deo, non humiliter imitando Deum, sed superbiendo et ejus dominium respuendo. Quod autem sequitur, quasi unus ex nobis, sanctae Trinitatis mentio inculcatur. Nunc ergo ne forte miters. 23. Ejecit eum de paradiso. Actus ipse est, et est defectiva locutio irato vel perturbato conveniens, non quod in Deum ullus irae vel perturbationis motus cadat qui est summae tranquillitatis, sed more sacrae Scripturae hoc dictum est, quae de Deo loquens quae sunt hominudiximus, impleto numero electorum gustaturi erant omnes de ligno vitae, et ad illum statum beatum migraturi. Et, quia se indignum fecerat illo statu, recte custodia ei adhibita est,
Abbreviated transcription (Latin):
amiserunt. beatũ statũ in quẽ mutari poterant. si ñ peccassent
uerũ etiã ipsã felice̾ ntã qua in paradiso beate inuere poterant
ꝑotoermt. Ipsi quidẽ fecerunt̾ sibi peritomata. ut peccatũ
sim̃ d̾o absconderent. Dens uͦ fecit eis tumcas pelliceas: qͥb
totũ corpus eoꝵ. monit. qr et incorpore et mamina eos ins¬
to uroicio dãpnauit. In amima qͥoẽ ꝓpter peccatũ p̃uarica¬
tionis. incorpore uero ꝓpt̾ penã peceaͣti. Stulta uͦ questior
siquis uelit requirerẽ qualit̾ uel quo oꝑante pelles ab ani¬
malib sumpte sunt. qui em̃ de inebilo conoroit om̃ia d̃s.
hoc qͦ qͦmͦ uel qualit̃ uoluit fecit. Ecce adã facto ẽ quasi¬
unus er nobis. lrridendo eoꝵ superbiã. replicat u̾s uer¬
ba que suasor dixerat. in caput dãpnationis eoꝵ dicens.
stiens bonũ et malũ. quasi diceret. Non solu̾ nͥ potunit

Expanded text:
amiserunt beatum statum in quem mutari poterant, si non peccassent, amiserunt beatum statum in quem mutari poterant, si non peccassent, verum etiam ipsam felicem vitam, qua in paradiso beate vivere poterant, perdiderunt. Ipsi quidem fecerunt sibi perizomata, ut peccatum suum Deo absconderent. Deus vero fecit illis tunicas pelliceas quibus totum corpus eorum induit, quia in corpore et in anima justo judicio damnavit. In anima qtionis, in corpore vero propter poenam peccati. Stulta vero quaestio est, si quis velit requirere qualiter vel quo operante pelles ab animalibus subductae sint. Qui enim de nihilo condidit omnia Deus, hoc quoque quomodo vel qualiter voluit fecit. us est! Irridendo eorum superbiam replicat Deus verba quae suasor dixerat in caput damnationis eorum, dicens: sciens bonum et malum. Quasi diceret: non solum non potuit
Abbreviated transcription (Latin):
terrerentur ne similia facerent. et simili pena plecterẽt᷑.
maledicitur. curoictũ ẽ. Maledictus eris suꝑ terrã. Terra
tua spmas et tribulos germinabit. Spinẽ quioẽ antea
erant. quia inter reliquas arbores et uirgulta spinas d̃s creauit.
sed ñ ad hoc ut homin laborẽ. inferrent: que. pꝰ pecc̃m ad laborẽ
afflictionẽ. humano generi date sunt. Sicut etiã serpentes
et noxia queꝙ̃ ante peccatũ erant innoxia. Qystice sꝑinas
et tribulos germinat. quia caro nr̃a punctiones et aculeos
uicioꝵ gignere nͥ desistit. Et hoc adtendendũ. qd̾ade extrm¬
secus pe̾naꝰ imponitur cũ dr̃. Maledicta terra in opere tuo
Mulieri uͦ intrinsecus cũ dr. Multiplicabo erĩmas tuas. et cetͥ.
quia mulier seducta decepit uirũ. tõo grauior. ei pena iroga
mortuis ammalib detrahuntur. ꝑ tinncas gͦ pelliceas. osten¬
debatur quia mortales facti erant. ex unnortalib Et ñ solũ

Expanded text:
terrerentur ne similia facerent et simili poena plecterentur.terrerentur ne similia facerent et simili poena plecterentur.maledicetur, cui dictum est: Maledictus eris super terram . Terra tua spinas et tribulos germinabit. Spinae vero antea erant, quia inter reliquas arbores et virgulta spinas Deus creavit, sed non ad hoc ut homini laborem inferrent, quae post peccatum ad laborem et afflictionem humano generi datae sunt: sicut etiam serpentes et noxia quaeque ante peccatum erant innoxia. Mystice spinas et tribulos terra germinat: quia caro nostra punctiones et aculeos vitiorum gignere non desistit. Et hoc attendendum quod Adae extrinsecus poena imponitur, cum dicitur: Maledicta terra in opere tuo; mulieri intrinsecus, cum dicitur: Multiplicabo aerumnas tuas, etc., quia mulier seducta decepit virum, ideo gravior ei poena irrogamortuis animalibus detrahuntur. Per tunicas ergo pelliceas ostendebatur quia mortales jam facti erant ex immortalibus, et non solum
Abbreviated transcription (Latin):
mitiũ malȩ uoluntatis. antequã ad opus ꝓrũpat. Nñ et in ysalmo
beatus dr̃. qui paruulos babilonis tenuerit. et ad petrã alli¬
serit: Paruuli babilonis ẽ mitiũ peccati. et origo male uolunta¬
tis. Ui funt paruuli confusionis. qui antequã ꝓͦficiant alliden¬
maxime in fine uult deciꝑe homines. Mulieri quoq dixit.
Multiplicabo erũnas tuas. In dolore paries filios. Qina illa siñ pec¬
casset: sine dolore paritura erat. Iocirco post peccatũ hec ei pe¬
na mnrogatur. ut in dolore iam pariat filios. Et sub uiri potes¬
tate eriͦs. et ipse dñabitur. tui. Etiã siñ peccasset sub uiri po¬
testate futura erat. seo illa subiectio minꝰ penalis e̾ẽt. qr ex
dilectione ꝓcederet. qr nunc ei ꝓ pena inponitur. ut etiam
nolens uiro subdatur. Moraliter sub uri potestate mulier
constituitur. quia caro spũi subdenda ẽ ne repugnet. seo
ipse adã. ut ceteri n̾̃toelicet ꝓpter quos ista scribenda erant

Expanded text:
initium malae voluntatis, antequam ad opus prorumpat. Unde et in psalmo beatus dicitur qui parvulos Babylonis tenuerit, et ad petram alliserit . Parvuli Babylonis est initium peccati et origo malae voluntatis. Hi sunt parvuli confusionis qui, antequam proficiant, allidenmaxime in fine vult homines decipere. Mulieri quoque dixit: Multiplicabo aerumnas tuas, in dolore paries filios. Quia illa, si non peccasset, sine dolore paritura erat: idcirco post peccatum ei haec poena irrogatur, ut in dolore pariat jam filios. Et sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui. Etiamsi non peccasset, sub potestate viri futura erat. Sed illa subjectio minus poenalis esset, quia ex dilectione procederet quae nunc ei pro poena imponitur ut etiam nolens viro subdatur. Moraliter sub potestate viri mulier constituitur: quia spiritui caro subdenda est, ne repugnet, sed ipse Adam, ut videlicet caeteri, propter quos ista scribenda erant,
Abbreviated transcription (Latin):
erẽ sic̃ econtra peccatũ ꝑ serpentẽ uant ad mulerem. et
ꝑ mulierẽ ad urũ. Et ait dñs ad serpertẽ. Quia fecisti
hocł maledictus es urter omia animantia. Quod serpẽ
tror̃. ad diabolũ ẽ referendũ. Supra pectus tuũ gradie¬
ris. Diabolus suꝑͣ pectus graitur. quia dolos .i. insidi
as in pectore gestans. homines decipere conatur. llñ et
merito serpens uocatur. quia occulte serpit. Terrã comedit.
quia terrenis oꝑibꝰ pascitur et delectatur. Inmicicias po¬

Expanded text:
erem ad virum. Vers. 14. Et ait Dominus ad serpentem: Quia fecisti hoc, maledictus eris inter omnia animantia. Quod serpenti dicitur ad diabolum est referendum. Supra pectus tuum gradieris. Diabolus supra pectus graditur, quia dolos et insidias portans in pectore homines decipere conatur. Unde et merito serpens vocatur, quia occulte serpit. Terram comedit, quia terrenis operibus pascitur et delectatur. Vers. 15. I
Abbreviated transcription (Latin):
dit intelligitur: quia suasit ad comedeiroũ. quãquã ñ ẽẽt
opus ut suaderet. Quia cũ uidit eam comedisse & mini¬
li eorum. Quare dictũ ẽ aperti sunt ocłi : Num qd uã d̾s
cos in paradisũ ñ uidentes constituerat: Nũ utiꝙͣ. sed aperti

Expanded text:
dit, intelligitur quia suasit ad comedendum, quanquam non esset dit, intelligitur quia suasit ad comedendum, quanquam non esset opus ut suaderet, quia, cum vidit eam comedisse et minili eorum. Quare dictum est, aperti sunt oculi? Nunquidnam Deus eos in paradisum non videntes constituerat? Non utique. Sed
Abbreviated transcription (Latin):
si bene inparadiso iuueret. nullo malũ suadente. Et eni apłs
dicit. ñ coronabitur nisi qͥ legitime certauerit. Et certe liberũhabebat
arbitriũ ut si uoluisset resisteret temptatori. Quod si fe¬
cisset. digne utiq renuneraret. Artificali quidem et
arguta mͦachinatione diabolus suȩ ꝑsuasionis dolos cõ¬
posuit dicens. Eritis sicut dii. Ut si per mobedientiȩ c̾o¬
temptũ homnie̾ subuertere neqͥret. saltẽ in hoc qd̃ fioe̾
in eõ corrũperet. et eũ ad idolatriã suaderet. uictore se
gloriaret. Si aut̾ẽ ad inobedientiã et contemptũ d̃i illũ
Seduxisset. in utroq uictor existeret. Uroit gͥ mulier¬
qõ bonũ e̾ẽt lignũ aouescendũ. hic aperte ostenoitur:
mulier męxcus abilis eẽ. licuit cñi ei sub tali deliberatio¬
ne dolos aduertere nmici. Consideranit em̃ pulcritudi¬
ne ligni. et qd̾ suauis eẽt admanducandũ. dedit uiro suo.

Expanded text:
si bene in paradiso viveret nullo persuadente. Ut enim Apostolus si bene in paradiso viveret nullo persuadente. Ut enim Apostolus dicit, non coronabitur, nisi qui legitime certaverit . Et certe liberum habebat arbitrium, ut, si voluisset, resisteret tentatori. Quod si fecisset, digne utique remuneraretur. Artificiali et arguta quidem machinatione diabolus suae persuasionis dolos composuit dicens: Eritis sicut dii, ut, si per inobedientiae contemptum hominem subvertere nequiret, saltem in hoc quod fidem in eo corrumperet et cum ad idololatriam suaderet, victorem se gloriaretur. Si autem ad inobedientiam et contemptum Dei illum seduxisset, in utroque victor existeret. Vers. 6. Viquod bonum esset lignum ad vescendum. Hic aperte ostenditur mulier inexcusabilis esse. Licuit enim ei sub tali deliberatione dolos advertere inimici. Consideravit enim pulchritudinem ligni et quia suave esset ad manducandum. Dedit viro suo.
Abbreviated transcription (Latin):
qͣͥs loquebat᷑. sic̃ energumini ca qͥ per illos malignus sp̃s
inuaserit. ita eũ ponoere sue mstationis depͥmat. ut om̃ẽ in¬
tellectũ et rationẽ ab eo auferat. et eoꝵ que loquitur penit̾
expertem reddat. E contra sỹs sc̃s quoscumꝙ sua digna¬
tione rooneos fecerit. et sui gr̃a repleuerit. indentes. hoc
ẽ intelligentes. faciat. ut ñ mͦ presentia. ueru̾ etiã futura ꝑ
tus ẽ. Cur p̃cepit uobis d̾s et reliqua. Eallidiis hostis ad
ħ nulierẽ interrogat ne post p̃uaricationẽ aliquã sui re
atus excusationẽ habere posset fortafsis eñ dicere pos¬
set. Oblita erã mandatoꝵ di. Et rõo deliqui. Quã om̃imo¬
dis excusationẽ amouens maudata di repetendo in culcat.
et admemoriã reducit. Nequaquã moriemim. Solose
hortatur diabolus hominẽ ad contemptũ ũi p̃cepti. ut uol¬
multi si d̃s p̾uidebat homin̾e posse decipi. cur eũ permisit ter
tari: Sed ut beatus augustinꝰ dicit. non magne laudis eẽt.

Expanded text:
bat, sicut energumeni ea quae per illos malignus spiriinvaserit, ita eum pondere suae infestationis deprimat, ut intellectum omnem et rationem ab eo auferat, et horum quae loquitur penitus expertem reddat. E contra Spiritus sanctus quoscunque sua dignatione idoneos fecerit et sui gratia repleverit, videntes, hoc est intelligentes faciat, ut non modo praesentia, verum etiam futura per tus est .-- Cur praecepit vobis Deus? et reliqua. Callidus hostis ob hoc mulierem interrogat, ne post praevaricationem aliquam reatus sui excusationem habere posset. Fortassis enim dicere posset: Oblita enim mandatorum Dei, et ideo deliqui. Quam omnimodis excusationem amovens mandata Dei repetendo inculcat et ad memoriam reducit. Vers. 4. Nequaquam moriemini. Dolose hortatur diabolus hominem ad contemptum praecepti Dei, ut nolmulti: Si Deus praevidebat hominem posse decipi, cur permisit eum tentari? Sed, ut beatus Augustinus dicit, non magnae laudis esset,
Abbreviated transcription (Latin):
quã deceptus fuerat. Similit̾ et mulier interrogata. inser¬
pentẽ reflexit culpã dicens. Serpens decepit me. Quo
morbo laborat hõdieq humauũ genus. Semiq serpens
ñ interrogatur. qͥa diabolus qͥ ꝑ serpentẽ locutus fuerat

Expanded text:
quam deceptus fuerat. Similiter et mulier interrogata in serquam deceptus fuerat. Similiter et mulier interrogata in serpentem reflexit culpam, dicens: Serpens decepit me. Quo morbo laborat usque hodie humanum genus. Denique serpens non interrogatur, quia diabolus, qui per serpentem locut
Abbreviated transcription (Latin):
ut qua hora.. homo a paradiso ciectus ẽ. eadẽ illuc restitu
mo timore perterritus. Abscondit. aut̾e se. ñ ut eiꝰ scelera
dñs ñ underet. sed ut se indignũ factũ eiꝰ aspectui ostende¬
ret. Duplici aũ uerecũdia artabantur. Ut quia illũ obce¬
nũ mot᷑u in menbris suis sentiebant. quẽ antea ñquã ex¬
perti fuerant. uel quia intelligebant ob transgressioue̾
p̃cepti dĩ hoc sibi contigisse. Adã ubi es:. Nonquasi nes¬
cius interrogauit. quẽ nichil latere potest. sed miseriã
p̃naricationis illis expͥmit cũ dicit. Adã ubi es. toẽ quãmi¬
ser effectus es : Qui in mortalis conoitus fueras: mortis
dãpno teneris. et innocentie beatitioine pͥuaris. llel fic̾
beatus gregorius dicit. interrogatur a dño ñ ut d̃s dis¬
ceret qͦd ig̾norabat. s ad humilitatẽ confessionis illũ pro¬
nocaret. ut qõ p̃uaricando deliquerat. confitendo deleret.

Expanded text:
ut qua hora homo de paradiso ejectus est eadem illuc restitueut qua hora homo de paradiso ejectus est eadem illuc restituemio timore perterritus. Abscondit autem se, non ut ejus scelera Dominus non videret, sed ut se indignum factum ejus aspectui ostenderet. Duplici autem verecundia arctabantur: vel quia illum obscenum motum in membris suis sentiebant quem antea nunquam experti fuerant, vel quia intelligebant ob transgressionem Dei praecepti hoc sibi contigisse. Adam, ubi es? Non quasi nescius interrogavit quem nihil latere potest, sed miseriam praevaricationis illi exprimit, cum dicit: Adam, ubi es? Id est, quam miser effectus es! Qui immortalis conditus fueras, mortis damno teneris, et innocentiae beatitudine privaris. Vel, sicut B. Gregorius dicit, interrogatur a Domino, non ut Deus disceret quod ignorabat, sed ut ad humilitatem confessionis illum provocaret ut quod praevaricando deliquerat confitendo deleret.
Abbreviated transcription (Latin):
quẽ antea ñ senserant. Uñ et adficũ confugerunt. quia
fortassis ut ait beatus augustinꝰ. hanc arbore̾ pͥmã post
p̃uaricationẽ reppererunt᷑. Et ex foliis eiꝰ fecerunt sͥ
pe ritomata .i. sũccinctoria siue bracas. et apposuerunt
sibi in menbris genitalib circa lũbos. idelicet in qͥbꝰ se¬
mentiua iux eẽ dignoscitur. Congrue aut̾e ex foliis ficus
fecisse sibi pernon̾iata dicunt᷑. que ꝓruritũ quendã in
se habert noscuntur. Significant aut̾e pruritũ carnis et
incentiue libroinis ardorẽ: De qua ambrosius dicit. bea¬
ti qͥ ligant equos suos ad uitẽ et oluiã. ad arbores leticie
et pacis. ñ adficũ que ẽ humilis ad altituoinie̾ mollis ad la¬
mana specie apparentẽ loquebatur. Nñ et uocͥe᷑ dñi audis
do iã dies a calore suo refrigescit. Quia ia in eo feruor cari¬
tatis et lux ueritatis defccerat. Rñ nona hora spm emifit.
qui sexta bora fuerat crucifixus. Et recto oroine hoc actũ ẽ.

Expanded text:
cum confugerunt, quia fortassis, ut beatus Augustinus dicit, hanc arborem primam post praevaricationem repererunt, et ex foliis ejus fecerunt sibi perizomata, id est succinctoria sive bracas; et apposuerunt sibi in membris genitalibus, circa lumbos videlicet in quibus sementiva vis esse dignoscitur. Congrue autem ex foliis fici fecisse sibi perizomata dicuntur, quae pruritum quemdam in se habere noscuntur. Significat autem pruritum carnis et incentivae libidinis ardorem, de qua beatus Ambrosius dicit: « Beati, qui ligant equos suos ad vitem olivae, ad arbores laetitiae et pacis, non ad ficum, quae est humilis ad altitudinem, mollis ad lamana specie apparentem loquebatur: unde et vocem Domini audissee dicitur, quando jam dies a calore suo frigescit: quia jam in eo fervor charitatis et lux veritatis defecerat. Unde nona hora spiritum emisit, qui sexta hora fuerat crucifixus. Et recte hoc ordine actum est,
Abbreviated transcription (Latin):
gogam. de qua et carnẽ sũpsit. Adhesit uxori suȩ i. comunxit
sibi eccłiam. ñ habentẽ maculã aut rugam. Et facti sunt duo
ñ erubescebant. Que causa erubescentiȩ ẽe̾t. millis. qͦs nullꝰ
motus in honestus. nulla carnis titillatio agitabatur. Nisi em̃
homo peccasset. nũquã uoluptatis ardore iustigaretur. S
sic̃ nos ocłm hac illac sine lesione aliqua. uel petulantia uolu¬
mꝰ. uel sicut digitũ ꝓtendimꝰ. ita menbris genitalib ñ ad de¬
lectationẽ seo ad gignendã ꝓlem uteretur. Bñ gͦ dr̃. ñ erubes¬

Expanded text:
gogam, de qua et carnem assumpsit. Adhaesit uxori suae, id est, conjunxit gogam, de qua et carnem assumpsit. Adhaesit uxori suae, id est, conjunxit sibi Ecclesiam non habentem maculam aut rugam. Et factae sunt duo non erubescebant. Quae causa erubescentiae esset in illis quos nullus motus inhonestus, nulla carnis titillatio agebat? Nisi enim homo peccasset, nunquam voluptatis ardore instigaretur. Sed sicut nos oculum hac illae sine laesione aliqua vel petulantia volvimus, vel sicut digitum protendimus, ita membris genitalibus non ad delectationem, sed ad gignendam prolem uteremur. Bene ergo dicitu
Abbreviated transcription (Latin):
stat et roboratur eccłia. Uñ et bene non dicit formauit costam.
sed edificait quasi domũ eccłiamp̾signans. que ex uius et
electis laproib edificatur. Et qõ superus dixit breniter mas¬
cłm et feminã creauit eos. nunc apertus exponit: quomͦ ip
carnis substantia. formatã nel etiã ut beatus augustinꝰ
dicit. factus adã mextasi mentis et ꝓpħie spũ afflatus :¬
scunt costã sibi subductã. et in mulierẽ formatã. Uocabitur
irago. Hirago. a uiro ͤ dicta. sic̃ et in hebreo is uir dr. et iñ issa¬
obrem relinquet homo patrẽ et matre. hunc locũ exponens a¬
łpss dicit. Sacram̃tũ hoc magnũ ẽ. Ego antẽ dico in.xp̃o et ie
ccłia. Homo. xp̃c intelligitur propter assũptã humanitatẽ. Qi
dereliquit patrẽ. quando de sinu yaterno descendens. nouus ħ̾o
mundo insibilis apparuit. ñ deserendo patr̾e. cũ qͦ semper in
diuinitate inseparabiliter mansit. Pereliqͥd et matrem. toẽ smna¬

Expanded text:
e roboratur. Unde et bene dicit: non formavit costam, sed aedificavit, quasi domum Ecclesiae praesignans quae ex vivis et electis lapidibus aedificatur. Et quod superius dixit breviter: Masculum et feminam creavit eos, nunc apertius exponit quomodo icarnis substantia formatam, vel etiam, ut B. Augustinus dicit, factus Adam in exstasi mentis et prophetiae spiritu afflatus scivit costam sibi subductam et mulierem formatam. Vocabitur virago.--Virago a viro est dicta, sicut et in Hebraeis is, vir dobrem relinquet homo patrem et matrem. Hunc locum exponens Apostolus dicit: Sacramentum hoc magnum est: ego autem dico in Christo et in Ecclesia . Homo Christus intelligitur propter assumptam humanitatem. Qui dereliquit Patrem, quando de sinu paterno descendens novus homo mundo visibilis apparuit, non deserendo Patrem, cum quo semper in divinitate inseparabiliter mansit. Dereliquit matrem, id est, Syna
Abbreviated transcription (Latin):
potuit. quã eodẽ dormiente abstulisse dr: Potint utiꝙ̃: seo
hoc in mysterio potius fuisse credentũ ẽ. ut in pͥncipio mun¬
di p̃figuraretur. sacram̃tũ dominice passionis qd suo tempore
toẽ innouissima scłi etate futurũ erat. Nam dormitio ade.

Expanded text:
potuit quam eo dormiente abstulisse dicitur? Potuit utique. Sed potuit quam eo dormiente abstulisse dicitur? Potuit utique. Sed hoc in mysterio potius fuisse credendum est, ut in principio mundi praefiguraretur sacramentum Dominicae passionis quod suo tempore, id est, in novissima saeculi aetate futurum erat. Nam dormitio Adae
Abbreviated transcription (Latin):
qo̾ uocauit adã. ipsũ ẽ nom̃. bebraice adã. reb̾ om̃ib nomina
imposuit. Sed facta diuisione lingnarũ. singule gentes scđm
ꝓprietatem. et placitũ suũ unisersa uocitauerunt. Id̾o autẽ
dñs cuncta animantia uenire ad adã fecit. ut ex suo arbrtrio
eis nomina imponeret. ut per hoc cognosceret. qr carior et
dignior haberetur. aliis reb. cui talis potestas a dño concede¬
batur. Mystice autẽ adã. xp̃m significat. qͥ sinu paternȩ ma¬
iestatis descendens hominibꝰ iusendus apparuit. qͥ uniuerse
creaturȩ. toẽ hominib quos regenerando in nouã transtulu
creaturã nom̃ imposuit. qr ex Suo nomine eos cristianos uo¬
cari uoluit. sic̃ per ꝓpħam scriptũ ẽ seruos suos uocabit no
mine alio. Immisit dñs soporẽ in adã. et tulit unã de costis
eiꝰ. Nñqͥo iugilante adã. fine dolore dñs costã eiꝰ auferre ñ

Expanded text:
quod vocavit Adam, ipsum est nomen ejus. Hebraice Adam rebus omnibus nomina quod vocavit Adam, ipsum est nomen ejus. Hebraice Adam rebus omnibus nomina imposuit. Sed facta divisione linguarum, singulae gentes secundum proprietatem et placitum suum universa vocitaverunt. Ideo autem Dominus cuncta animantia venire fecit ad Adam, ut ex suo arbitrio eis nomina imponeret, ut per hoc cognosceret quia charior et dignior aliis rebus haberetur cui talis potestas a Domino concedebatur. Mystice Adam Christum significat, qui de sinu paternae majestatis descendens hominibus visendus apparuit. Qui universae creaturae, id est hominibus, quos regenerando in novam transtulit creaturam, nomen imposuit, quia eos ex suo nomine Christianos vocari voluit, sicut per p 21. Immisit Dominus soporem in Adam, et tulit unam de costis ejus. Nunquid vigilante Adam sine dolore Dominus costam ejus auferre non
Abbreviated transcription (Latin):
Noñ aut̾e ut illa filioꝵ ꝓcreatio talis ee̾t. qualis nunc est.
scilicet ut ibi mortuis parentib. filii succederent. seo poti¬
us ut parentes utoentes filios. et senatos letarentur. et cũ
illis diu feliciter utoendo expectarent illũ beatũ statũ et nit̾a
angłicã. ad quã trafferendi erãt finito scło. ñ per mort̾e seo
per quandã diuine uirtutis iinutationẽ. Impleto n̾ãꝙ̃ om¬
ntũ electoꝵ. numero ubi nullus reprob nasceretur. gustarent
om̃s de ligno uite. et sic ab isto medio statu tranfferrentur.
relinquatur cũ dicit formatis de humo animantib terres
uolatilib cęli. subaudiatur de aqua formatis. uel umiũsaliter
terre nomine cõp̾hendantur. et aque que in terra sunt. Sic̃
et in psalmo ꝓpħa. simul cũ terra cõp̃hendit etiam ea que in
i. nitu sue uoluntatis et dispositionis uenire fecit. sic̃ et indi¬
luuio ex innuersis ammantibꝰ in arcã congregari fecit. Om̃e

Expanded text:
non autem ut illa filiorum procreatio talis esset qualis nunc est, scilicet ut ibi filii mortuis parentibus succederent, sed potius ut parentes videntes filios ex se natos laetarentur, et cum illis diu feliciter vivendo exspectarent illum beatum statum et vitam angelicam, ad quam transferendi erant finito saeculo non per mortem, sed per quamdam divinae imitationem virtutis. Impleto namque omnium electorum numero, ubi nullus reprobus nasceretur, gustarent omnes de ligno vitae, et sic ab isto medio statu transferrentur irelinquatur, cum dicit: formatis de humo animantibus terrae et volatilibus coeli, subaudis, de aqua formatis: vel universaliter terrae nomine comprehendantur et aquae quae in terra sunt, sicut et in psalmo Propheta simul cum terra comprehendit etiam quae in id est nutu suae dispositionis venire fecit, sicut et in diluvio ex universis animantibus in arcam congregari fecit. Omne
Abbreviated transcription (Latin):
ammã. que malũ qd̃ cogitat nequaquã effectu explet. llñ ñ ex¬
trinserus quasi aliena c̾arne deturpatur. seo nitrinsecus ueluo
ꝓpria carne suis cogitationib inquinatur. A quo uno et sin¬
gulari fonte. quatuor. flumina emerguntur. toe ꝓcedit
sed potius ad delectationẽ. sicut utoemꝰ plerũꝙ hic homines
qͥb dã operib delectari. a quib si interdicantur ñ modice
contristantur. Et eustodiret illũ. Non a furib qui tunc
temporis nulli erant. sed sibi ipsi custodiret. ut in eo delecta
retur. M orte morieris. Non de morte corporis dicit: seode
morte amĩme Non eñi statim. ut comedit mortuus ẽ corpore.
sed in anima per peccatũ. sed ꝓpter mortẽ anme toẽ peccatũ
fubsecuta ẽ post ea suo tempore mors corporis toẽ pena pecaa

Expanded text:
animam quae malum quod cogitat nequaquam effectu explet. Unde non exanimam quae malum quod cogitat nequaquam effectu explet. Unde non extrinsecus quasi aliena carne foedatur, sed intrinsecus velut propria carne suis cogitationibus inquinatur. A quo uno et singulari fonte quatuor flumina emergunt, id est, ab ipsed potius ad delectationem: sicut videmus plerumque homines quibusdam operibus delectari, a quibus si interdicantur non modice contristantur. Et custodiret illum. Non a furibus, quia tunc temporis nulli erant, sed sibi custodiret ut in eo delectatetur. Vers. 17. Morte morieris. Non de morte corporis dicit, sed de morte animae. Non enim statim ut comedit mortuus est corpore, sed in anima per peccatum. Sed propter mortem animae, id est peccatum, subsecuta est postea suo tempore mors corporis, id est poena pecca
Abbreviated transcription (Latin):
Et lapis omchinꝰ. Oniches grece unguis. Anic onichinꝰ lapis
albis maculis iutertinctus ao similitiroinẽ huniam unguis. Gi¬
on ipse ẽ nilus. qui per mauritaniã currit. Interp̾tatur autem
p̃ruptꝰ uel preruptio qͥ ex altissimis rupibus p̃cipitatus: ad eo
ualrdũ sonũ reddit. ut incolas suos surditate dampnet. Locus
autẽ ex quo p̃labitur cataclupa uocatur. Tygris per armeni¬
ã currit. et dr̃ tygris abestia uelocissima quam unitatur in uo¬
locitate sua. E ufrates interp̃tatur frugifer. eoqd̃ terram quã
preterlabitur frugiferã reodit. Allegorice autẽ paradisus
p̃sentem figͥificat eccłiã. que recte horͥtus deliciarũ dr̃. dũ no¬
bis in ea spiritales delicie administrantur. Lignũ uite in medio pa
malũ q̃o mente cogitat. oꝑib exquirit. Menstruata ẽ que ali¬
enã carnẽ ñ tangit. seo propria fedatur. significat peccatric̃e

Expanded text:
Et lapis onychinus. Onyches Graece unguis. Hinc Onychius lapis Et lapis onychinus. Onyches Graece unguis. Hinc Onychius lapis albis maculis intertinctus ad similitudinem humani unguis Geon ipse est Nilus qui per Mauritaniam currit. Interpretatur autem praeruptus vel praeruptio, qui ex altissimis rupibus praecipitatus adeo validum sonum reddit ut incolas suos surditate damnet. Locus autem a quo elabitur, Cataduppa vocatur. Tygris per Armeniam currit. Et dicitur Tygris a bestia velocissima quam imitatur velocitate sua. Euphrates interpretatur frugifer, eo quod terram quam praeterlabitur frugiferam reddat. Allegorice autem paradisus praesentem significat Ecclesiam, quae recte hortus deliciarum dicitur, dum nobis in ea spiritales deliciae administrantur. Lignum vitae in medio pamalum quod mente cogitat operibus exsequitur. Menstruata est quae alienam carnem non tangit, sed propria foedatur. Significat peccatricem
Abbreviated transcription (Latin):
sed inposterũ uentura. nom̃ ei inditũ fuit. Ex qualitate scilicet
obedientiȩ uel mobedientie. que obedienti scientia boni exis¬
teret. mobedienti uͦ mali. Ac per ħ peccati ne uũ incurrenti
scientia mali fieret. Obedientia autẽ sola uirtus ẽ. que homi¬
nẽ d̾o conciliat. sic̃ econtra tumor. toẽ mobedientia longe a
d̾o separat. Quid em̃ aliud ẽ mobedientia quã nolle subdi do.s
qd̃ interp̃tatur oris mutatio. Qui exicus de paradiso. et in
nostrũ orbẽ discurrens. pulcritudinẽ et ancnitatẽ mutat
trahens aureas arenas. Fiulath pars ẽ nroiȩ. dicta ab eiulath
filio iectan filu heber. a quo hebrei dicti ft̃. habent aut̾e hec
flumina certos hortus. phison eĩ in caucaso monte oritur.
Gion iuxta athlantẽ moutẽ mauritanie. Tigris et eufrates
matica. magnitudine oliue folio roboris. odore cuprifici. Cinꝰ
lacrima. uel gũimi ẽ luctoa. et sub alba ueluti man. Uñ erodo dr̃

Expanded text:
sed in posterum ventura nomen ejus inditum fuit ex qualitate scilicet sed in posterum ventura nomen ejus inditum fuit ex qualitate scilicet obedientiae vel inobedientiae, quae obedienti scientia boni existeret: inobedientia vero, mali ac per hoc peccati nervum incurrenti scientia mali fieret. Obedientia autem sola virtus est quae hominem Deo conciliat, sicut e contra tumor, id est inobedientia, longe a Deo separat. Quid enim aliud est inobedientia quam nolle subdi Deo, sterpretatur oris mutatio, qui exiens de paradiso et in nostrum orbem discurrens pulchritudinem et amoenitatem suae trahens aureas arenas. Evilath pars est Indiae, dicta ab Evilah filio Jectan filii Heber, a quo Hebraei dicti sunt. Habent autem haec flumina certos ortus. Phison autem in Caucaso monte oritur: Geon juxta Atlantem Mauritaniae: Tygris et Ephrates matica magnitudine olivae, folio roboris, odore caprifici, cujus lacryma vel gummi est lucida et subalba veluti man. Unde in Exodo
Abbreviated transcription (Latin):
longe remotissimũ. Est eñ in altissimo loco situs. ꝑtingens usq
ad lunarẽ circulũ. Uñ et illuc aque diliniii minime ꝑuenisse
dicunt᷑ In qͦ posuit homin̾e̾. Ex hoc qd̾ positꝰ in paradisũ ho¬
m̃o dr. datur intelligi ñ ibi fuisse conditũ. seo in hac nr̃a morta¬
li terra. qr diuina p̾rescientia p̾utoebat eũ peccaturũ et ob
hoc ab illa scã terra in hanc uallẽ miseriȩ ꝓpellendũ. P ro¬
duxitip de humo. scilicet ꝑ adisi lignũ uite. et reliqua. Lignũ
uite species arboris fuit. ita uocata qo naturaliter hancꝰ uir¬
tutẽ sortita erat. ut siquis ex eo fructu comederet perpe¬
tua soliditate firmaretur. et beata inmortalitate uestiretur.
nullis dempceps infirmitatibꝰ uel anxietatib depͥmendꝰ. nulla
senii lassitiroine nel inbecillitate deterendus. Iignũ aut̾e
scientiȩ bom et mali. Nullius arboris certa species credenda ẽ

Expanded text:
longe remotissimum. Est enim in altissimo loco situs pertingens usque longe remotissimum. Est enim in altissimo loco situs pertingens usque ad lunarem circulum. Unde et illuc aquae diluvii minime pervenisse dicuntur. In quo posuit hominem. Ex quo, quod positus in paradisum homo dicitur, datur intelligi non ibi fuisse conditum, sed in hac nostra mortali terra, quia, divina praescientia, illum peccaturum et ob hoc ab illa sancta terra in hanc convallem miseriae propellendum. Verduxitque de humo. Subauditur paradisi. Lignum vitae et reliqua. Lignum vitae species arboris fuit ita vocata, quod naturaliter hanc virtutem sortitum est, ut si quis ex eo fructum comederet perpetua soliditate firmaretur et beata immortalitate vestiretur, nullis deinceps infirmitatibus vel anxietatibus deprimendus, nulla senii lassitudine vel imbecillitate deterendus. Lignum autem scientiae boni et mali nullius arboris certa species credenda est,
Abbreviated transcription (Latin):
unt᷑. homo rationale̾ animã sortitus c̃ llñ et greci differentiã¬
facientes animaliũ. que tam̃ sine ratione niuunt. Toa uocant
qi doe uita dicitur. Que uͦ rationi participant. riria dicunt. qr
ꝓsiche anima. In faciẽ autẽ hominis spirasse dicitur. qr in capi¬
to maxiine om̃s sensus uigñt. hor uno. idẽ tactu ꝑ om̃e corpus
diffuso. Plantauerat autẽ paradisũ uoluptatis a pͥncipio.
idc̃ hortũ deliciarũ. Grece enĩ paraoisus. latine uortꝰ. hebraice
eden uocatur. A principio ioẽ mitio remotis aquis a superficiȩ
terrȩ et munũ collectis. Ubi aũ nos exibemꝰ paradisũ a pͥncipio
quidã codices habent eden ad hortũ. Ex qͦ possumꝰ conic̾c. para¬
disũ in oriente sitũ. In quacũꝙͣ autẽ orbis parte sit. scimꝰ eũ ter¬
renũ ẽẽ. et interiecto occeano. et morib obpositis a nr̃o orbe

Expanded text:
untur, homo rationalem animam sortitus est. Unde et Gruntur, homo rationalem animam sortitus est. Unde et Grine ratione vivunt zoa vocant, quia zoe vita dicitur: quae vero rationis participantur psychica, quia psyche anima. In faciem autem hominis spirasse dicitur, quia in capite maxime omnes sensus vigent, horum uno, id est tactu, per omne corpus diffuso. Vers. 8. Plantaverat paradisum voluptatis a principio. Id est hortum voluptatis. Graece enim paradisus hortus, Hebraice Eden vocatur. A principio, id est in initio, remotis aquis a superficie terrae et in unum collectis. Ubi autem nos habemus: Paradisum a principio, quidam codices habent: Eden ad ortum, ex quo possumus conjicere paradisum in Oriente situm. In quacunque autem orbis parte sit, scimus eum terrenum esse, et interjecto Oceano et montibus oppositis a nostro orbe
Abbreviated transcription (Latin):
Sam superficiẽ terrȩ. Non qͦ omne̾ terrȩ suꝑficiẽ oꝑiret.
seo rmatĩ more fluminũ ꝑ diuersa loca diriuaretur. l
qd̃ melius placet more sc̃e scripturȩ singulare̾ posuit.
pro plurali. toẽ fontẽ ꝓ fontib sic̃ muscã ꝓͦ muscis. et ranã
ꝓ ranis. Aut etiã fontẽ ꝓpͥter unu̾sitate̾ ominũ aquarũ. que
simul ft̃. et quasi iuiꝰ fons in matrice abisso. Formauit d̃s ho¬
mine. Cauenda ẽ hic paupertas humani intellectus. ut co¬
gitemꝰ dm̃ manib oꝑ atũ fuisse hom̃iẽ. et labiis carneis
locutũ. aut tale aliquid qo̾ nefas ẽ de d̾o cogitare. Ps enĩ
sp̃s ẽ. et id̃o ñ distinguit᷑ membris. nec grau̾atur more
uit hominẽ ex limo. toẽ uibendoͦ et uolendo ex terra ꝓ¬
uit eñ uita rationabili. qd̃ in sequentib spiracłm uite appella¬
uit Ad comparationẽ em̃ cetoroꝵ anmaliũ. quoꝵ anime mori¬

Expanded text:
rsam superficiem terrae, non quo omnem terrae superficiem operiret, rsam superficiem terrae, non quo omnem terrae superficiem operiret, sed rivatim more fluminum per diversa loca dirivaretur. Vel, quod melius placet more sacrae Scripturae, singularem posuit pro plurali, vel fontem pro fontibus, sicut muscam pro muscis, ranam pro ranis. Aut etiam fontem propter universitatem omnium aquarum quae simul sunt et quasi unus fons in matrice abysso. Vers. 7. Formavit Deus hominem. Cavenda est hic paupertas intellectus humani ut cogitemus Deum manibus operatum fuisse hominem et labiis carneis locutum, aut tale aliquid, quod nefas est de Deo cogitari. Deus enim spiritus est, et ideo non distinguitur membris nec gravatur mole vit hominem ex limo, id est volendo et jubendo extra provit eum vita rationali, quod in sequentibus spiraculum vitae appellavit. Ad comparationem enim caeterorum animalium quorum animae mori