comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uid autẽ iniquiꝰ quã uelle sibi ob¬
in tantũ ut etiã comã nutriant. unde
ille nec disputari omĩno uoluit dicens.
Si quis autẽ uult contentiosus eẽ: nos ta¬
lem consuetudinẽ ñ habemꝰ neq eccłia
di: hoc autẽ p̃cipio. ut scił ñ disseren¬
tis sollertia requiratur. s p̃cipientis
auctoritas attendatur. Nam & hoc quo
ꝑtinet queso. tam aꝑte contra apłĩ p̃
cepta conari: An ita uacandũ est ut
nec tonsores oꝑentur. an quia ȩtglicas
uolucres imitari se dicunt. qͣsi depila¬
ri timent ne uolare ñ possint Uere¬
or in hoc uitium plura dicere. ꝓpter
qͦsdam crinitos fr̃s. quoꝵ p̃ter hoc
multa & pene omĩa ueneram᷑. s quo
magis eos in xp̃o diligimꝰ. eo sollicitꝰ
ammonemꝰ. Neq enim metuimus
ne humilitas eoꝵ respuat ammonitio¬
nẽ nram. qndoquidem & nos a talib
ubi forte titubamus. aut aberramus
cupimꝰ ammoneri. Hoc gͦ ammone¬
mus tam scõs uiros. ne stultis uanoꝵ
argum̃tationib moueantur. & eos in

Expanded text:
uid autem iniquius quam uelle sibi obin tantum, ut etiam comam nutriant: unde ille nec disputari omnino uoluit dicens: si quis autem uult contentiosus esse, nos talem consuetudinem non habemus neque ecclesiae dei. hoc autem praecipio: ut scilicet non disserentis sollertia requiratur, sed praecipientis auctoritas attendatur. nam et hoc quo pertinet, quaeso, tam aperte contra apostoli praecepta comari? an ita uacandum est, ut nec tonsores operentur? an quia euangelicas uolucres imitari se dicunt, quasi depilari timent, ne uolare non possint? uereor in hoc uitium plura dicere propter quosdam crinitos fratres, quorum praeter hoc multa et paene omnia ueneramur. sed quo magis eos in Christo diligimus, eo sollicitius admonemus. neque enim metuimus, ne humilitas eorum respuat admonitionem nostram, quandoquidem et nos a talibus, ubi forte titubamus aut aberramus, cupimus admoneri. hoc ergo admonemus tam sanctos uiros, ne stultis uanorum argumentationibus moueantur et eos in
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃m accipidebeat. ut scilicet solꝰ ds̃ sa
re ꝑ uãm xp̃m fieri ut sit sapiens pater.
cum scđm substantiã suam ñ dubitandũ
sit eum ẽẽ sapientẽ. potiusq sit substan¬
tia filii ꝑ gignentem patrẽ. qmͣ substan¬
tia patris ꝑ genitũ filium: Restat gͦ ut
est clara cum laude noticia qua inno¬
quia ut alia taceam. ipse p̃cepit baptiza
ri om̃s gentes in nomine patris & filii.
indiuiduȩ gła trinitatis. Ds̃ itaq qd
est ipsa trinitas. ꝓptea solus sapiens recte
dicitur. quia solus scdm substantiam
suam sapiens est. ñ scd̾m accidentẽ scili¬
cet accedentẽ participationẽ sapientiȩ.
cuigła. cum sufficeret si dictũ esset ei
autẽ gła: inusitatam nr̃ȩ linguȩ indi¬
cat locutionẽ. ñ sensum quẽ requiramꝰ.
uł de quo ambigamꝰ insinuat. Quid
enim sensui deꝑit si dicatur ei glła. cui
tiam hoc inseruisti u̾bis tuis ut
diceres. s uere solus sapiens pater.
quasi apłs dixerit soli sapienti patri.

Expanded text:
m accipi debeat, ut scilicet solus Deus Pristum fieri, ut sit sapiens Deus Pater; cum secundum substantiam suam non dubitandum sit esse sapientem, potiusque sit substantia Filii per gignentem Patrem quam substantia Patris per genitum Filium? Restat ergo ut est clara cum laude notitia, qua innoquia ut alia taceam, ipse praecepit baptizari omnes gentes in nomine Patris et Filii individuae Trinitatis. Deus itaque quod est ipsa Trinitas, propterea solus sapiens recte dicitur, quia solus secundum substantiam suam sapiens est, non secundum accidentem vel accedentem participationem sapientiae, cui gloria; cum sufficeret si dictum esset, Ei autem gloria: inusitatam nostrae linguae indicat locutionem; non sensum quem requiramus, vel de quo ambigamus, insinuat. Quid enim sensui deperit, si dicatur, Ei gloria, cui tiam hoc inseruisti verbis tuis ut diceres, Sed vere solus sapiens Pater: quasi Apostolus dixerit, Soli sapienti Patri.
Abbreviated transcription (Latin):
qui crediderit in eũ ñ confundetur.
ui enim̃ crediderit in eum ñ habet
suam iusticiã quȩ ex lege est. qͣmuis
sit bona lex : s implebit ipsam legem
ñ sua iusticia. s data ex dõ. Ita enim ñ
confundetur. Caritas enĩ legis plenitu¬
runt gͦ illi in lapidem offensionis. & pe¬
tram scandali. & de illis ait. Lr̃s bona
uoluntas quidẽ cordis mei. & dep̃catio
ad dm̃ fit ꝓ illis in salutẽ. Dep̃catur
apłs ꝓ ñ credentib ut credant. ꝓ au̾sis
ut conu̾tantur. Uidetis. quia nec ipsa
conu̾sio sine dĩ adiutorio. Dep̃catio
inquit ad dm̃. ꝓillis in salutẽ. Ex ser¬
enĩ ꝑhibeo: quia ⁊elũ dĩ habent. Sic
habebat & ipse zelum dĩ. Habebat. s¬

Expanded text:
rit in eum, non confundetur . Qui enim crediderit in eum, non habebit suam justitiam, quae ex lege est, quamvis sit bona lex; sed implebit ipsam legem, non sua justitia, sed data ex Deo. Ita enim non confundetur. Charitas enim est legis pleniturunt ergo illi in lapidem offensionis, et petram scandali. Et ait de illis: Fratres, bona voluntas quidem cordis mei, et deprecatillis in salutem. Deprecatur Apostolus pro non credentibus, ut credant; pro aversis, ut convertantur. Videtis quia nec ipsa conversio sine Dei adjutorio. Deprecatio, inquit, ad Deum pro illis ad salutem. Terhibeo, quia zelum Dei habent. Sic habebat et ipse: zelum Dei habebat. S
Abbreviated transcription (Latin):
est homo reus. ut manere in ea recti¬
tũdine posset. ñ sine diuino adiutorio
& suo ficri ꝑu̾sus arbitrio. utrulibet hoꝵ
clegisset. di uoluntas fieret: aut etiã ab
illo. aut certe de illo. Proinde quia suã
maluit facere qm dĩ: de illo facta est uo¬
luntas dĩ. quia ex eadẽ massa ꝑditionis
quȩ de illiꝰ stirpe ꝓfluxit. facit aliud
uas in honorẽ. aliud in contumeliam
In honorẽ ꝑ miscłiam. in contumeliam
ꝑ uidicium. ut nemo głetur in homine.
essetis: mundꝰ qd̃ suũ erat diligeret.
Um̃use utiq hoc dicit eccłie. Quã plerũq
etiã ipsam mundi nomine appellat. sic̃
illud est. Ds̃ erat in xp̃o. mundũ recon¬
cilians sibi. Itemq illud. Non enĩ uenit
filiꝰ hominis ut iudicet mundũ: s ut
saluetur mundꝰ ꝑ ipsum. Et in epła sua
ioħes ait. Aduocatũ habemꝰ ad patrẽ¬

Expanded text:
est rectus, ut manere in ea rectitudine posset non sine divino adjutorio, et suo fieri perversus arbitrio. Utrum libet horum elegisset, Dei voluntas fieret, aut etiam ab illo, aut certe de illo. Proinde quia suam maluit facere quam Dei, de illo facta est voluntas Dei, quia ex eadem massa perditionis, quae de illius stirpe profluxit, facit aliud vas in honorem, aliud in contumeliam: In honorem, per misericordiam, in contumeliam per judicium, ut nemo glorietur in homine, essetis, mundus quod suum erat diligeret . » Universae utique hoc dicit Ecclesiae, quam plerumque etiam ipsam mundi nomine appellat; sicut est illud: « Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi . » Itemque illud: « Non venit filius hominis ut judicet mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum . » Et in Epistola sua Joannes ait: « Advocatum habemus ad Patre
Abbreviated transcription (Latin):
eum qui iustificat impium. credere
in mediatorẽ sine quo nullꝰ reconcilia¬
tur dõ. credere in saluatorẽ qui uenit
quȩrere & saluare qd̃ ꝑierat. credere
in eum qui dixit. sine me nichil pote¬
stis facere. S hanc fidem ñ app̃hendit
qui ignorans di iusticiã qua iustificat᷑
impiꝰ. suã uult constituere qua conun¬
catur suꝑbꝰ. Talia enim sentientes sua
elatione obdurant᷑ & excecant᷑. qua ne-
iusticiam. id est qͣm ds̃ dat qui iustifi¬
cat impiũ. & suã uolentes constituere
tanqͣm suȩ uoluntatis uirib factam:
iusticiȩ di ñ sunt subiecti. Qd̃ omĩno

Expanded text:
eum qui justificat impium, credere in Mediatorem, sine quo nullus reconciliatur Deo; credere in Salvatorem, qui venit quaerere et salvare quod perierat; credere in eum qui dixit, Sine me nihil potestis facere . Sed hanc fidem non apprehendit, qui ignorans Dei justitiam, qua justificatur impius, suam vult constituere, qua convincatur superbus. Talia enim sentientes sua elatione obdurantur, et excaecantur: iustitiam, id est quam deus dat, qui iustificat impium, et suam uolentes constituere tamquam suae uoluntatis uiribus factam iustitiae dei non sunt subiecti. finis enim
Abbreviated transcription (Latin):
te a te: impedis te. Si tu te ȩdificas rui¬
nam edificas: nisi dñs edificauerit do¬
mũ. in uanũ laborauerunt qͥ edificant.
onis. cuiꝰ grãm denegas. in idipsũ offen-¬
dis. Minus est offendere in xp̃m penden
stis accipit᷑: ñ cum capillis nascit᷑. Hanc
ut impetres. plora ut impetres. crede ut
impetres. Qui inuocauerit nomen dñi

Expanded text:
te a te, impedis te: si tu te aedificas, ruinam aedificas. Nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laboraverunt qui aedificant onis. Cujus gratiae derogas, in ipsum offendis. Minus est offendere Christum in crustis accipitur, non cum capillis nascitur: pecout impetres, Plora ut impetres, crede ut impetres. Qui, inquit, invocaverit nomen Domini,
Abbreviated transcription (Latin):
humilis in t̾ra iacebat. in cęlis quidẽ &
ipse erat leuata illo carne sua a mortuis
ille iacebat: quia humilitatẽ p̃ferebat.
Ille offendebat: quia ñ uidebat. Et to¬
tum hoc ñ uidere. unde erat: De

Expanded text:
humilis in terra jacebat: in coelis quidem et ipse erat, levata illo carne sua a mortuis ille jacebat, quia humilitatem praeferebat: ille offendebat, quia non videbat. Et totum hoc non videre, unde erat? De
Abbreviated transcription (Latin):
ulam litterã ipsiꝰ legis qd̾ fieri ñ potest.
s ꝑ fidem concilians iustificatorem. ꝑue¬
niat & faciat & uiuat in ea. Opus enm
qd̾ qui fecerit uiuet in eo: ñ sit nͥ a iusti-¬
ficato. Iustificatio autẽ ex fide impetra¬
tur. de qua scͥptum est. Ne dixeris in cor¬
ae tuo quis ascendit in cęlũ: hoc est xp̃m
deducere. aut quis descendit in abyssũ:
hoc est xp̃m a mortuis reducere: S quid
dicit: Prope est u̾bũ in ore tuo. & in cor¬
de tuo. Hoc est inquit u̾bũ fidĩ qd̃
p̃dicamus: quia si confitearis in ore tuo
quia dñs est uĩc. & credideris in corde
tuo qͥa suscitauit illũ a mortuis: saluus
gis. In tantũ iustus: in qͣntũ saluis.
Per hanc enĩ fidem credimꝰ. qd̃ nos etiã ds
a mortius suscitet interim spũ. ut in no¬
uitate eius gr̃e temꝑanter & iuste & pie
uiuamꝰ in hoc scło. post etiã carne nr̃a
ad immortalitatẽ resurrectura. Conse

Expanded text:
per litteram ipsius legis, quod fieri non potest, per litteram ipsius legis, quod fieri non potest, sed per fidem concilians iustificatorem perueniat et faciat et uiuat in ea. opus enim, quod qui fecerit uiuet in eo, non fit nisi a iustificato. iustificatio autem ex fide inpetratur, de qua scriptum est: ne dixeris in corde tuo: quis ascendit i n caelum? hoc est Christum deducere, aut: quis descendit in abyssum ? hodicit? Prope te est verbum in ore tuo, et in corde tuo: hoc est, inquit, verbum fidei quod praedicamus: quia si confitearis in ore tuo quia Dominus est Jesus, et crediderisum suscitauit a mortuis, sauus eris. in tantum iustus, in quantum saluus. per hanc enim fidem credimus, quod etiam nos deus a mortuis excitet: interim spiritu, ut in nouitate eius gratiae temperanter et iuste et pie uiuamus in hoc saeculo, post etiam carne nostra a.l inmortalitatem resurrectur
Abbreviated transcription (Latin):
tur iusticiã. app̃henderunt iusticiã.
iusticiam autẽ quȩ ex fide est. impetran¬
do eam ex dõ. ñ ex semetipsis p̃sumendo.
Isrł uͦ ꝑsequens legem iusticiȩ. in legem
iusticiȩ ñ ꝑuenit. Quare: Quia ñ ex
semetipsos oꝑantes. ñ in se credentes oꝑa¬
ri dm̃. Ds̃ est enim qui oꝑatur in uobis
& uelle & oꝑari ꝓ bona uoluntate. Ac
ꝑ hoc. offenderunt in lapidem offensi¬
onis. Nam quid dixerit quia ñ ex fide
s tanqm̃ ex oꝑib. aꝑtissime exposuit
dicens. Ignorantes enim dĩ iusticiam. &
scã & bona sibi tribuebant. Quȩ ut ho
om̃i credenti. id est cui ꝑ spm incorpo ia¬
tus factusq m̃brũ cuis. potest quisq.isllo
increnntu unrtrinsetuis dante oꝑari iasti¬
ciam. de cuiꝰ oꝑib etiam ipse dixit. qͥa
sine me nichil potestis facere. Idõ qͥppe
ꝓponitur iusticia legis. qd̾ qui fecerit eam
nuet in illa. ut cũ quisq infirmitatem
suam cognouerit. ñ ꝑ suas uires neq ꝑ

Expanded text:
ur justitiam, apprehenderunt justitiam, justitiam autem quae ex fide est: impetrando eam ex Deo, non ex semetipsis praesumendo. Israel vero persequens legem justitiae, in legem justitiae non pervenit. Quare? Quia non ex in se credentes operari Deum. Deus est enim qui operatur in nobis et velle et operari, pro bona voluntate . Ac per hoc offenderunt in lapidem offensionis . Nam quid dixerit, quia non ex fide, sed tanquam ex operibus; apertissime exposuit, dicens, Ignorantes enim Dei justitiam, sancta et bona sibi tribuebant: quae ut posomni credenti; id est, cui per spiritum incorporatus factusque membrum ejus, potest quisque illo incrementum intrinsecus dante, operari justitiam: de cujus operibus etsine me nihil potestis facere. Ideo quippe proponitur iustitia legis, quod qui fecerit eam, uiuet in illa, ut cum quisque infirmitatem suam cognouerit, non per suas uires neque
Abbreviated transcription (Latin):
salutẽ. & qnͣtũ nobis inchoatur in re: atq
qͥntũ ꝑficienda expectatur in spe. Om̃is
enĩ quicũq inuocauerit nom̃ dñi: sal
entes quȩ ñ sectabantur iusticiam:
app̃henderunt iusticiã. S quam:
isticiã autẽ quȩ ex fide est. Gentes autẽ
que ñ sectabant᷑ iusticiam quȩ in lege est.
quasi ꝓpͥam suã quȩ fit de timore pene.
nde amore iusticiȩ. quia ñ sectabantur
nsticiam app̃hendert̃ iusticiã. iusticiã

Expanded text:
salutem et quantulum nobis inchoatur in re et quantum perficienda expectatur in spe. omnis enim qui inuocauerit nomen domini. sa 1 entes quae non sectabantur justitiam, apprehenderunt justitiam. Sed quam? Justitiam autem quae ex fide est. Gentes autem quae non sectabantur justitiam, quae ex lege est, quasi propriam suam, quae fit de timore poenae, non de amore justitiae; quia non sectabantur justitiam, apprehender
Abbreviated transcription (Latin):
tellexerunt. & quia ipse qͦq ppłs gentiũ
spiritalit̾ est in filiis abrahe. ac ꝑ hoc re
congregabunt᷑ filii uidȩ & filii isrł in
idipsum. & ponent sibi pͥncipatũ unũ.
& ascendant a t̾ra. Hoc si adhuc uelimꝰ
exponere. eloquii ꝓphetici obtundetur
sapor. Recolatur tam̃ lapis ille angu-¬
laris. & duo parietes. unus ex iudeis. alt
ex gentib. ille nomine filioꝵ uida. iste
nomine filioꝵ isrł: eidẽ uni pͥncipatui
suo in idipsum innitentes & ascendentes
agnoscantur a terra. Usaias autẽ cla-¬

Expanded text:
tellexerunt. Et quia ipse quoque populus gentium spiritaliter est in filiis Abrahae ac per hoc rcongregabuntur filii Iuda et filii Israel in id ipsum, et ponent sibi principatum unum et adscenlodent a terra. Hoc si adhuc uelimus exponere, eloquii prophetici obtundetur sapor. Recolatur tamen lapis ille angularis et duo parietes, unus ex Iudaeis, alter ex gentibus; ille nomine filiorum Iuda, iste nomine filiorum Israel, eidem uni principatui suo in id ipsum innitentes et adscendentes agnoscantur i5 a terra. Istos autem ca
Abbreviated transcription (Latin):
p̃ter uitiũ. qd̾ eidẽ inflixit suꝑbientis¬
uoluntatis audacia. ꝓpter hoc a dõ pre¬
sciente creati sunt. ut in his ostenderet
liberũ desertoris arbitriũ. sine sua gr̃a
qͥd ualeret. & in eoꝵ iustis & debitis penis
uasa miscdie quȩ ñ suoꝵ opum meritis.
s gratuita dĩ grã sunt ab illa concretio¬
ne discreta. quid sibi collatũ esset ad dis¬
cerent. ut om̃e os obstruatur. & qui gła¬
tur in dño głetur. Quos & uocauit ñ¬

Expanded text:
praeter vitium, quod eidem inflixit supraeter vitium, quod eidem inflixit suuoluntatis audacia, propter hoc a deo praesciente creati sunt, ut in his ostenderet, liberum desertoris arbitrium sine sua gratia quid ualeret, et in eorum iustis et debitis poenis uasa misericordiae, quae non suorum operum meritis sed gratuita dei gratia sunt ab illa concretione discreta, quid sibi conlatum esset, addiscerent, ut omne os obstruatur et, qui gloriatur, in domino glorietur. Quisquis
Abbreviated transcription (Latin):
ste euã ratio reddita est homini qͣnta de¬
buit homini. si tam̃ uł ista capte. qui ꝓ
sui arbitrii libertate in tante infirmi¬
ans seruitute contendit. Sece dicte st̃
sauis. Tugͦ quis es qui respondeas dđo
uolens ds ostendere iram & demonstra
potentiã suam. qd̾ & malis bene uti
umꝰ possit. malis dũtaxat ñ conddi¬
one diuina. s uitiata uoluntatis mi¬
quitate natura. quȩ a dõ conditore con¬
necessaria siue anglica siue humana pec¬
cata. cui nec iusticia creature cuiꝰ qm est
necessaria. s ut notas faceret diuitias głȩ
suȩ in uasa miscdiȩ : ne se in bonis oꝑib¬
tanqͣm de ꝓpriis extollerent uirib. s hu-¬
militer intelligerent nisi illis ds̃ gr̃ã ñ
debita s gratuita subueniret. id fuisse.
reddendũ merits suis. qd̾ aliis in eadẽ
massa redditũ cernerent. Cet̾i autẽ ho¬
mines ad istam societatẽ ñ ꝑtinentes.
quoꝵ tam̃ & animã & corpꝰ dĩ bonitas
oꝑata est. & quicqͥd habet ipsa natura

Expanded text:
e etiam ratio reddita est homini, quanta debuit homini — si tamen uel istam capit, qui pro sui arbitrii libertate in tantae infirmitatis seruitute contendit —, ecce dictae sunt causae. tu ergo quis es, qui respondeas deo, si uolens deus ostendere iram et demonstrare potentiam suam, quod et malis bene uti optimus possit, malis dum taxat non condicione diuina sed uitiata uoluntatis iniquitate natura, quae a deo conditore connecessaria siue angelica siue humana peccata, cui nec iustitia creaturae cuiusquam est necessaria, sed ut notas faceret diuitias gloriae suae inuasa mistanquam de propriis extollerent viribus, sed humiliter intelligerent, nisi illis Dei gratia non debita, sed gratuita subveniret, id fuisse reddendum meritis suis quod aliis in eadem massa redditum cernerent: caeteri autem homines ad istam societatem non pertinentes, quorum tamen et animam et corpus Dei bonitas operata est, et quidquid habet ipsa natura
Abbreviated transcription (Latin):
ginẽ t̾reni. portemꝰ & imaginẽ celestis
exuentes nos ueterẽ hominẽ & induen¬
tes nouũ. ut ñ dicatur nobis quasi lutto
figm̃to. nunqͥd dicit figm̃tũ ei qui se fm¬
xit. quare me sic fecisti. Nam & ut ma¬
nifestũ sit ñ scĩficato spũi s carnali lito

Expanded text:
ginem terreni, portemus et imaginem coelestis ginem terreni, portemus et imaginem coelestis , exuentes nos veterem hominem et induentes novum , ut non dicatur nobis quasi luteo figmento: Numquid dicit figmentum ei qui se finxit, Quare me sic fecisti? 3. Et ut manifestum sit
Abbreviated transcription (Latin):
Et illud p̃cipue. Nos autẽ ñ spm huius
mundi accepimꝰ s spm̃ qui ex dõ est. ut
sciamꝰ quȩ a dõ donata sunt nobis. Qͦ¬
autẽ. phibuit: nisi luteos atq terrenos:
Qui ñdũ intrinsecus regenerati atq nu¬
triti. imaginẽ illiꝰ hominis portant. qͥ
pͥmꝰ factus est de t̾ra t̾renus. Et quia ci
a quo factus est noluit obtẽꝑare. in id
lapsus est unde factus: meruitq post
peccatũ audire. Gerra es. & in t̾ram ibis.
Talib gͦ hominib dicit apłs. O homo
tu quis es qui respondeas dõ: Nunquid
dicit figm̃tũ ei qui se fucit. qͣre sic me
fecisti: Qm̃diu gͦ figm̃tũ es. ñdum ꝑ¬
fectus filiꝰ. quia ñdum hausisti plenis¬
simã grãm qua nobis data est potestas
filios dĩ fieri. quo possis audire. iam ñ
dicam uos seruos s amicos. tu quis es qͥ
respondeas dõ. & uelis dĩ nosse consiliũ:
Qui si hominis tͥ equalis nosse uoluisset
impudenter faceres. nisi pͥus in amici¬
tiam reciꝑeris. Sicut gͦ portauimꝰ una¬

Expanded text:
m hujus mundi accepimus, sed spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis . Quos ergo prohibuit, nisi luteos atque terrenos, qui nondum intrinsecus regenerati atque nutriti, imaginem illius hominis portant, qui primus factus est de terra terrenus ? Et quia ei a quo factus est, noluit obtemperare, in id lapsus est unde factus est, meruitque post peccatum audire, Terra es, et in terram ibis . Talibus igitur hominibus dicit Apostolus: O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? Numquid dicit figmentum ei qui se finxit, Quare sic me fecisti? Quamdiu ergo figmentum es, nondum perfectus filius, quia nondum hausisti plenissimam gratiam qua nobis data est potestas filios Dei fieri , quo possis audire, Jam non dicam vos servos, sed amicos ; tu quis es, qui respondeas Deo, et velis Dei nosse consilium? qui si hominis tibi aequalis nosse voluisses, impudenter faceres, nisi prius in amicitiam recipereris. Sicut ergo portavimus ima
Abbreviated transcription (Latin):
ebita readdit᷑ pena damna tum ep̃m¬
to. indebita gr̃a liberato: ut nec ue
se indignũ queratur. nec dignũ se iste
nis & offensionis inuoluit. ut liberatus
de ñ liberato discat. qd̃ etiã sibi suppliciũ
conueniret. nisi gra subueniret. Si autẽ
gr̃a. utiq nullis meritis reddita. s gratui¬
ta bonitate donata. S iniustũ est inqui¬
unt. in una eadẽq mala causa. hunc libe¬
rari. illũ puniri. Nempe gͦ iustũ est utrũꝙ
puniri. Quis hoc negauerit: Agamꝰ gͦ
mꝰ. qd̾ in damnatione similiũ etiã nobis
debitũ fuisse cognoscimꝰ. Si enim utriq
liberarentur. lateret quid peccato ꝑ iusti¬
ciam deberet᷑: si nemo. qͥd grã largiretur.
Ut gͦ in hac difficillima questione u̾bis po¬
tius utam᷑ apłi. uolens ds̃ ostendere iram
& demonstrare potentiã suam. attulit in
multa patientia uasa irȩ quȩ ꝑfecta sunt

Expanded text:
ebita reddatur poena damnato, indebita gratia liberato; ut nec ille se indignum queratur, nec dignum se iste nis et potius offensionis involvit, ut liberatus de non liberato discat, quod etiam sibi supplicium conveniret, nisi gratia subveniret. Si autem gratia, utique nullis meritis reddita, sed gratuita bonitate donata. Sed injutum est, inquiunt, in una eademque mala causa, hunc liberari, illum puniri. Nempe ergo justum est utrumque puniri. Quis hoc negaverit? Agamus er cernimus, quod in damnatione similium etiam nobis debitum fuisse cognoscimus. Si enim omnis homo liberaretur, utique lateret quid peccato per justitiam debeatur; si nemo, quid gratia largiretur? Ut ergo in hac difficillima quaestione verbis potius utamur Apostoli: Volens Deus ostendere iram, et demonstrare potentiam suam, attulit in multa patientia vasa ir
Abbreviated transcription (Latin):
einde ostendit gentes ex fide appre¬
hendisse iusticiã: isrł autẽ ideo ñ
ãpp̃hendisse. quia ñ ex fide s tanqͣm
ex oꝑib. Fides enim habet qd̃ aliqnͣto
post dicit. qm̃ om̃is qui inuocauerit no¬
men dñi saluus erit. Ad qm̃ salutem
bis ex dõ sit. ñ ex nobis. Propt̾ qd̃ de
illis qui ñ ex fide s tanqͣm ex oꝑib offen¬
derunt in lapidẽ offensionis. sequit᷑ &
dis mei. & dep̾catio ad d̾m fit ꝓ illis in
salutẽ. Testimoniũ enim illis phibeo qͥ

Expanded text:
einde ostendit Gentes ex fide apprehendisse justitiam: Israel autem ideo non apprehendisse, quia non ex fide, sed tanquam ex operibus. Fides enim habet, quod aliquando post dicit: Quonium omnis qui invocaverit nomen Domini, salvus erit. Ad quam salutem bis ex Deo sint, non ex nobis. Propter quod, de illis qui non ex fide, sed tanquam ex operibus offenderunt in lapidem offensionis, sequitur, et dis mei, et deprecatio ad Deum pro illis in salutem: te
Abbreviated transcription (Latin):
eq enĩ quia facti sunt infideles & su¬
ꝑbi. ac ꝑ hoc infructuosi rami. ut
insereretur oleaster gentiũ. ideo perire
potuit radix patriarcharũ & ꝓphetarũ.
quia & si fuerit inqͥt ysaias numerꝰ fi¬
lioꝵ isrł sicut harena maris. reliquie

Expanded text:
eque quia fracti sunt infideles et superbi, ac per hoc infructuosi rami, ut insereretur oleaster Gentium, ideo perire potuit radix Patriarcharum et Prophetarum. Quia etsi fuerit, inquit Isaias, numerus filiorum Israel sicut arena maris, reliquiae
Abbreviated transcription (Latin):
ter intus auditur & docet ut ueniat᷑
ad filiũ. aufert cor lapideum & dat cor
carneũ. sicut ꝓpħa p̃dicante p̃misit. Sic
qͥipe facit filios ꝓmissionis & uasa miscđiȩ.¬
cet ut ueniant ad xp̃m. nisi qͥa om̃s quos
docet. miscdia docet: quos autẽ ñ docet
iudicio ñ docet: Qm̃ cuiꝰ uult miscret᷑:
& quẽ uult obdurat. S miseretur bona
tribuens: obdurat digna tribuens.

Expanded text:
ter intus auditur et docet, ut veniatur ad Filium, aufert cor lapideum, et dat cor carneum, sicut propheta praedicante promisit . Sic quippe facit filios promissionis, et vasa misecet, ut veniant ad Christum; nisi quia omnes quos docet, misericordia docet; quos autem non docet, judicio non docet? Quoniam cujus vult miseretur, et quem vult obdurat: sed miseretur, bona tribuens; obdurat, digna retribuens.
Abbreviated transcription (Latin):
ut notas faceret inquit diuitias suas in
uasa miscdĩe. Pertinet g̃ ad eiꝰ potesta¬
tẽ damnare iniquos. Et quis illi dictt
quid fecisti: Guenĩ homo. quis es quire¬
spondeas dõ Bime gͥ & treme er porea¬

Expanded text:
Ut notas, inquit, faceret divitias suas in vasa misericordiae. Pertinet ergo ad ejus potestatem damnare iniquos. Et quis illi dicat: Quid fecisti? Tu enim, o homo, quis es, qui respondeas Deo ? Time ergo et treme ejus pote
Abbreviated transcription (Latin):
uantũ ad iusticiã specdat & grãm:
potest & de reo qui liberatur recte
dici. & de reo qui damnat᷑. tolle qd̾ tuum
est & uade. huic autẽ uolo qd̾ ñ debetur
donare. An ñ licet mͥ facere quod uolo:
An oculus tuus neqͣm est. quia ego bonus
sum: Hic ille si dicat. cur ñ & mͥ: merito
audiet. O homo tu quis es qui responde.¬
as ło: Quẽ certe in uno ur̃m benignis¬
simũ largitorẽ. in te uͦ exadorẽ iustissi¬
mũ. in nullo tam̃ cernis iniustũ. Cum
enĩ iustus esset etiã si utrumq puniret.
tis ñ om̃ib qͥd om̃ib deberetur ostende¬
ret. atq ita gratiꝰ suam grãm uasis mi¬
sediȩ cõmendaret. cur in eadẽ causa me
qm ulũ potiꝰ puniret. aut illũ qͣm me
potiꝰ liberabit: Hoc ñ dico si queris qͣre.
quia fateor me ñ inuenire qͥd dicam.
Si & hoc queris qͣre. quia in hac re sicut
iusta est ira eiꝰ. sicut magna est misciłia
eius. ita inscrutabilia iudicia ciꝰ. Ex li

Expanded text:
uantum ad justitiam spectat et gratiam, potest et de reo qui liberatur, recte dici reo qui damnatur, Tolle quod tuum est, et vade; huic autem volo quod non debetur donare. An non licet milii facere quod volo? An oculus tuus nequam est, quia ego bonus sum ? Hic ille si dicat, Cur non et mihi? merito audiet, O homo, tu quis es, qui respondeas Deo ? Quem certe in uno vestrum benignissimum largitorem, in te vero exactorem justissimum, in nullo tamen cernis injustum. Cum enim justus esset, etiamsi utrumque puniret: tis non omnibus, quid omnibus deberetur ostenderet, atque ita gratius suam gratiam vasis misericordiae commendaret; cur in eadem causa me quam illum potius puniet, aut illum quam me potius liberabit? » Hoc non dico: si quaeris quare; quia fateor me non invenire quid dicam. Si et hoc quaeris quare; quia in hac re sicut justa est ira ejus, sicut magna est misericordia ejus, ita inscrutabilia judicia ejus. 19.
Abbreviated transcription (Latin):
ille ipse ibi sensus est. qd̾ aut ipsiꝰ miscdĩȩ
suȩ firmitatẽ ds̃ ista repetitione monstra¬
uit. sicut am̃ am̃. sicut fiat fiat. sicut
repetitio somnii pharaonis. pluraq si¬
milia: aut in utrisq ppłis. id est gentib
& hebreis. hoc modo d̾s p̃nuntiauit.
miscdiam se esse facturũ. qd̾ apłs ita di¬
cit. Sicut enim uos aliqnͣdo ñ credidi¬
stis do: nunc autẽ miscłiam consecuti
estis illoꝵ incredulitate: sicut & isti nunc

Expanded text:
ille ipse ibi sensus est, quod aut ipsius misericordiae suae firmitatem deus ista repetitione monstrauit — sicut: "amen, amen", sicut: "fiat, fiat", sicut repetitio somnii Pharaonis pluraque similia — aut in utrisque populis, id est gentibus et Hebraeis, hoc modo deus praenuntiauit misericordiam se esse facturum. quod apostolus ita dicit: sicut enim uos aliquando non credidistis deo, nunc autem misericordiam consecuti estis illorum incredulitate, sic et ipsi
Abbreviated transcription (Latin):
aliquos creator uoluit ad damnatio¬
nem ñ ad grãm ꝑtinere. beatus apls tanto
succinctiore breuitate qnͣto maiore aucto¬
ritate cõmemorat. Dm̃ enĩ dicit uolentẽ
ostendere iram & demonstrare potentiã

Expanded text:
illi, quos creator nouit ad damnationem non ad gratiam pertinere, beatus apostolus tanto succinctiore breuitate quanto maiore auctoritate commemorat. deum enim dicit uolentem ostendere iram et demonstrare poten
Abbreviated transcription (Latin):
facta est noua. Una est massa ꝑditionis
ex adam: cui nisi suppliciũ debebat᷑. Facta
quȩ massa certe iam ꝑierat. Certe ĩa illi
massȩ iusta damnatio debebatur. Gratu¬
lare quia euasisti. Mortẽ quippe debitã
euasisti: & uitã ñ debitam reppisti. Habet
potestatẽ figulus luti ex eadem massa fa¬
cere aliud quidẽ uas in honorẽ. aliud in
contumeliã. S dicis. Me quare fecit in
honorẽ. & aliũ in contumeliam: Quid
responsurꝰ sum: Auditurꝰ es augustinũ
qui ñ audisti apłm dicentẽ. o homo quil
es qui respondeas dõ: Duo paruuli nati
sunt. Si debitũ queras: ambos tenet
massa ꝑditionis. S cur aliũ mater por¬
tat ad grãm. aliũ mater dormiens suffo¬
cat: Dicturꝰ es mͥ. Qͥd ille meruit: qui
portatur ad grãm: Qd ille meruit. quẽ
mater dormiendo suffocat: Ambo ni¬
chil mali meruert̃. S habet figulus lu¬
ti potestatẽ ex eadẽ massa facere aliud ual
in honorẽ. aluid in contumeliã. S mo

Expanded text:
abilis. Una erat massa perditionis ex Adam, cui nonnisi supplicium debebatur: facta Qua massa? Certe jam perierat, certe jam illi massae justa damnatio debebatur. Gratulare, quia tu evasisti: mortem quippe debitam evasisti, et vitam non debitam reperisti. Habet potestatem figulus luti, ex eadem massa facere aliud quidem vas in honorem, aliud in contumeliam. Sed dicis, Me quare fecit in honorem, et alium in contumeliam? Quid responsurus sum? Auditurus es Augustinum, qui non audisti Apostolum dicentem, O homo, tu quis es qui respondeas Deo ? Duo parvuli nati sunt: si debitum quaeras, ambo tenent massam perditionis. Sed cur mater alium portat ad gratiam, alium mater dormiens suffocat? Dicturus es mihi quid ille meruit qui portatur ad gratiam, quid ille meruit quem mater dormiendo suffocat? Ambo nihil boni meruerunt: sed habet figulus luti potestatem, ex eadem massa facere aliud vas i
Abbreviated transcription (Latin):
mo sum. S si & tu homo. & ego homo
ambo audiamꝰ dicentẽ o homo. Utꝙll
do mouem᷑ quia homines sumꝰ ipsam
asuiã humanã infirmã ac debilem
as qui respondeas dõ: Nunqͥd dicit fig¬
mentũ ei qui se finxit. cur me sic fecisti:
Si posset loqui pecus & diceret dõ. quare.
istũ hominẽ fecisti & me pecudem. ñ iuste
succenseres diceręsq o petus tu quis es qui
sespondeas dõ: Et tu homo es: s ad dm̃
paus es. Et utinã sis pecus eius. & ouis pas¬
cue eiꝰ. Agnosce beneficia pastoris. & ñ
scqueris lupos crroris. Lupi eramꝰ Eui¬
mus & nos natura filii irȩ: sicut & cet̾i:
S mortua est ouis: & fecit nos oues. Ecce
agnꝰ dĩ. qui tollit peccatũ. ñ huiꝰ aut¬

Expanded text:
homo; ambo audiamus dicentem, O homo! Utique si ideo movemur, quia homines sumus, ipsam naturam humanam infirmam ac debilem es qui respondeas Deo? Numquid dicit figmentum ei qui se finxit, Cur me sic fecisti ? Si posset loqui pecus, et dicere Deo, Quare istum hominem fecisti, et me pecudem? nonne juste succenseres et diceres, O pecus, tu quis es qui respondeas Deo? Et tu homo es, sed ad Deum pecus es: et utinam sis pecus ejus et ovis pascuae ejus! Agnosce beneficia pastoris, et non sequeris lupos erroris. Lupi eramus: Fuimus et nos natura filii irae, sicut et caeteri : sed mortua est ovis, et fecit nos oves. Ecce Agn
Abbreviated transcription (Latin):
hoc au̾tuntur. cor mundũ faciant ubi
uideri ds̃ possit. Beati enĩ mundo corde:
tur. in simplicitate cordis querite illum.
Quappt̾ recte dicitur hominib in uetusta-¬
te uite manentib. & ꝓpt̾ea tenebrosum
oculũ animi gerentib. o homo tu quises.
qui respondeas dõ: Nunqͥd dicit figm̃¬
tũ ei qui se finxit. qͣre me sic fecisti: An
ñ habet potestatẽ figulus luti ex eadẽ con-¬
sꝑsione facere aliud quidẽ uas in hono¬
rem. aliud in contumeliam: Expurgate
uetus ferm̃tũ: ut sitis noua consꝑsio.
Et in ea ipsa ñ adhuc paruulus in xp̃o ut
aste potandꝰ sis: s ꝑueni ad uirũ ꝑfectũ
it sis inter illos de quib dicitur. sapien-¬
lam loquim᷑ inter ꝑfectos. Tunc demũ
necde & ñ p̃postere audies. si qua sunt de
ammarũ occultissimis meritis. & de gr̃a
uił iusticia secreta om̃ipotentis di. ¶ Nam
dt pharaone facile respondetur pͥorib
iniritis quib afflixit in regnosuo pere-¬

Expanded text:
hoc avertuntur, cor mundum faciant, ubi hoc avertuntur, cor mundum faciant, ubi videri Deus possit. Beati enim mundo corde, tur, In simplicitate cordis quaerite illum . Quapropter recte dicitur hominibus in vetustate vitae manentibus, et propterea tenebrosum oculum animae gerentibus: O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? Numquid dicit figmentum ei qui se finxit, Qbet potestatem figulus luti ex eadem conspersione facere aliud quidem vas in honorem, aliud in contumeliam? Expurga vetus fermentum, ut sis nova conspersio , et in ea ipsa non adhuc parvulus in Christo ut lacte potandus sis ; sed perveni ad virum perfectum, ut sis inter illos de quibus dicitur, Sapientiam loquimur inter perfectos . Tum demum recte et non praepostere audies, si qua sunt de animarum occultissimis meritis, et de gratia vel justitia, secreta omnipotentis Dei. 4. Nam de Pharaone facile respondetur, prioribus meritis quibus afflixit in regno suo pere
Abbreviated transcription (Latin):
mortali gencratione formam̃. & onĩsana
uisit homo de. hac massa. ut ao itepioi¬
acat a. anat q̃ seꝰ me sic fecisti. s. is
ata cog nosce iꝰ. noli ese tutum s. efis¬
e filius dĩ. ꝑ illiꝰ miscdĩam qui dedit
potestatẽ filios di fieri credentib in no¬
mine ciꝰ: ñ autẽ qd̾ tu cupis. anteqͣm qe¬
aant diuina nosse cupientib. Merces enĩ
cogitationis meritis redditur. credendo
autẽ meritũ comparatur. Ipsa autẽ gr̃ã
ꝑcedentib data est. Qd̃ est enĩ meritum
peciatoris & impii: A p̃c autẽ ꝓ impiis &¬
pecatorib mortuus est: ut ad credendũ
ñ merito s gr̃a uocaremͣ. credendo autem
enã meritũ collocaremꝰ. Peccatores autẽ
credere iubentur. ut a peccatis credendo
purgent᷑. Nesciunt enĩ. qd̃ recte uiuendo
uisuri sunt. Quappt̾ cũ uidere ñ possug
nisi recte uiuant. nec recte uiuere. ualears
nisi credant. manifestũ est a fide incipi¬
endũ: ut p̃cepta quib credentes a scło

Expanded text:
mortali generatione formamur, et omnes una vult homo de hac massa, ut Deo respondeat et dicat, Quare me sic fecisti? Si vis ista cognoscere, noli esse lutum, sed efficere filius Dei per illius misericordiam, qui dedit potestatem filios Dei fieri credentibus in nomine ejus; non autem, quod tu cupis, antequam credant, divina nosse cupientibus. Merces enim cognitionis meritis redditur; credendo autem meritum comparatur. Ipsa autem gratiapraecedentibus data est. Quod est enim meritum peccatoris et impii? Christus autem pro impiis ndum non merito, sed gratia vocaremur, credendo autem etiam meritum collocaremus. Peccatores igitur credere jubentur, ut a peccatis credendo purgentur. Nesciunt enim quid recte vivendo visuri sint. Quapropter cum videre non possint, nisi recte vivant, nec recte vivere valeant, nisi credant; manifestum est a fide incipiendum, ut praecepta quibus credentes a saeculo
Abbreviated transcription (Latin):
infirmos & t̾renos facit. Audi apłm di¬
centẽ. Habemꝰ thesaurũ istũ in uasis
fictilib. S forte alius nos fecit. aliꝰ hec
uasa. Ipsum audi dicentẽ. O homo tu qͥs
es qui respondeas dõ: Nunquid dictt

Expanded text:
infirmos, et terrenos facit? Audi Apostolum dicentem: «Habemus thesaurum istum in vasis fictilibus» . Sed forte alius nobis fecit haec vasa? Ipsum audi dicentem: «O homo, tu quis es qui respondeas Deo? Numquid dicit
Abbreviated transcription (Latin):
serunt enĩ etiam de lapidib suscitati filu
abraham. Accesserunt oues quȩ ñ erare
de hoc ouili: ut fieret unꝰ grex & unus
pastor. Accessit fides omĩum gentium.
& creuit numerꝰ ñ solum sapientiũ an¬
tistitum. s etiã obedientium ppłoꝵ.¬

Expanded text:
serunt enim etiam de lapidibus suscitati filii Abraham : accesserunt oves quae non erant de hoc ovili, ut fieret unus grex et unus pastor : accessit fides omnium gentium, et crevit numerus non solum sapientium antistitum, sed etiam obedientium po
Abbreviated transcription (Latin):
tam̃ ipsas quȩ ꝑ scipsas sine dubio bonȩ
sunt. quib tam̃ ex arbitrio uoluntatis
futura essent uicia peccatoꝵ: & in multisꝰ
talia quib esset et̾na pena reddenda. qͥs
nisi ds creauit: Quare. nisi qͥa uoluit:
Quare autẽ uoluerit. o homo tu quis esqui
respondeas dõ: Quare dicit figm̃tũ ei
qui se finxit. qre me sic fecisti: An non
habet potestatẽ figulus luti ex eadẽ con

Expanded text:
tamen ipsas. quae per se ipsae sine dubio bonae tamen ipsas. quae per se ipsae sine dubio bonae sunt, in quibus tamen ex arbitrio uoluntatis futura essent uitia peccatorum et in multis talia, quibus esset aeterna poena reddenda, quis nisi deus creauit? quare. nisi quia uoluit? quare autem uoluerit, o homo. tu quis es, qui respondeas deo? numquid dicit figmentum ei. qui se finxit: Quare sic me fecisti?\' annon ha
Abbreviated transcription (Latin):
ea patient᷑ ds̃ sustinet ut ordinate disꝑ¬
dat. utaturq ulis ad instrum̃tũ salots
con quoꝵ miseretur. S illis utaꝙ ꝓ des
ad quoꝵ salutẽ sic illis utitur. sicut scrip¬
qũ est. Iustus manꝰ suas lauet in sangui¬
ne peccatoris. id est mundet᷑ ab oꝑib ma¬
lis ꝑ timorẽ dĩ. cum uidet supplicia pecca¬
at quib uult qm̃ misericors est: qd̃
& si ñ det iustus est. Et ñ dat quib
ñ uult: ut notas faciat diuitias głȩ suȩ
in uasa miscdiȩ. Dando enĩ quib dã qd̃
ñ merentur. ꝓfecto gratuitã & ꝑ hoc uerã
suam grãm esse uoluit. Non om̃ĩb dan¬
ao: quid om̃s mererent᷑ ostendit. Bonꝰ
in beneficio certoꝵ. iustus in supplicio cer-¬
toꝵ. Et bonus in om̃ib. qm̃ bonũ est cũ
debitũ redditur. & iustus in om̃ib. qm̃ u
tisunt. qͦs ds ita peccaturos ut ȩt̾no esscn
igne damnandi sine dubitatione p̃sci-¬
uit: Qmuis enĩ peccata ñ fecerit. naturas

Expanded text:
ea patienter Deus sustinet, ut ordinate disperdat, utaturque eis ad instrumentum salutis eorum quorum miseretur? Sed illis utique prodest ad quorum salutem istis sic utitur; ut sicut scriptum est, justus manus lavet in sanguine peccatoris , id est, mundetur ab operibus malis per timorem Dei, cum videt supplicia peccaat quibus vult quoniam misericors est; quod et si non det, justus est: et non dat quibus non vult, ut notas faciat divitias gloriae suae in vasa misericordiae. Dando enim quibusdam quod non merentur, profecto gratuitam, et per hoc veram, suam gratiam esse voluit. Non omnibus dando, quid omnes merentur ostendit, bonus in beneficio certorum, justus in supplicio certorum; et bonus in omnibus, quoniam bonum est cum debitum redditur: et justus in omnibus, quoniam ti sunt, quod deus ita peccaturos, ut aeterno essent igne damnandi, sine dubitatione praesciuit? quamuis enim peccata non fecerit, naturas
Abbreviated transcription (Latin):
nuntiet᷑ nom̃ meũ in uniu̾sa t̾ra. Hec scͥp¬
turȩ u̾ba & apłs posuit. cũ in eodẽ loco
ꝑdifficili u̾saretur. Ibi autẽ & hoc ait.
Si autẽ ds̃ uolens ostendere iram & demon¬
strare potentiã suam aitulit in multa pa¬
tientia uasa ire. parcendo utiq his quos
malos futuros ẽẽ p̃scierat. quȩ uasa dicit
ꝑfecta in ꝑditionẽ. ut notas inqͥt faceret
diuitias głȩ suc in uasa miscdia. Unde
uasoꝵ mistdie uox est in psalmis. Ds̃
m̃s miscdia eiꝰ p̃ueniet me. Ds̃ m̃s de¬
monstrauit mͥ in inimicis meis. Nouit
gͦ ds̃ bene uti malis. in quib tam̃ huma¬
nã naturam ñ ad maliciam creat. s ꝑfert
eos patienter quo usq scit oportere non
inaniter. s utens eis ad ammonitionẽ uł
exercitationẽ bonoꝵ. Ecce enĩ ut annun¬
tiaret᷑ nom̃ dĩ in uniu̾sa t̾ra: uasis miscdĩȩ
utiq ꝓdest. Ad eoꝵ utiq utilitatẽ pha¬
rao seruatus est: sicut & scͥptura testatur.
ret quẽ malũ futurũ esse p̃scisset.

Expanded text:
ntietur nomen meum in uniuersa terra. haec scripturae uerba et apostolus posuit, cum in eodem loco perdifficili uersaretur. ibi autem et hoc ait: si autem uolens deus ostendere iram et demonstrare potentiam suam adtulit in multa patientia uasa irae — parcendo utique his quos malos futuros esse praescierat: quae uasa dicit perfecta in perditionem — et ut notas. inquit, faceret diuitias gloriae suae in uasa misericordiae. unde uasorum misericordiae uox est in Psalmis: deus meus, misericordia eius praeueniet me; deus meus demonstrabit mihi <in> inimicis meis. nouit ergo deus bene uti malis, in quibus tamen humanam naturam non ad malitiam creat, sed perfert eos patienter, quonsque scit oportere: non inaniter, sed utens eis ad admonitionem uel exercitationem bonorum. ecce enim, ut adnuntiaretur nomen dei in uniuersa terra, uasis misericordiae utique prodeest. ad eorum itaque utilitatem Pharao seruatus est, sicut et scriptura testatur ret, quem malum futurum esse praescisset,
Abbreviated transcription (Latin):
abes aꝑte scripturã dicen ioh̾em.xiͦ.
tem dĩ uoce. iacob dilexi. esau autẽ
odio habui. Istos duos genuit rebecta:
iacob & esau. Unus inde eligitur. alius
impbatur. Unus succedit in hereditatẽ.
alter ex heredatur. Non facit ppłm ds de
qui concepti sunt. Uterus unus. diu̾si
qui nati sunt. Nunqͥd ñ libera peꝑit ia¬
cob. quȩ libera peꝑit esau: Luctabant᷑
in uentre matris suȩ. & dictũ est rebecce
cum ibi luctarentur. Duo ppli̾ sunt in
mero tuo. Duo homines. duo populi
Bonus ppłs. malus ppłs. s tam̃ in uno uen¬
tre ludantur. Qnͣti mali sunt in ȩcclia.
Et unꝰ uterus portat. donec in fine discer¬
nantur. Et boni adũsus malos clamani.
& mali adu̾sus bonos reclamant. & in
unis uiscerib utriq luctantur. Nunqͥd
semꝑ simul erunt: In finẽ exitur ad lu¬
uem. Declarat᷑ natiuitas. quȩ hic in sa-¬
cram̃to figurabatur. Et tunc apparebit.
iacob dilexi. esau autẽ odio habui Qd¬

Expanded text:
abes aperte Scripturam dicentem Dei voce, Jacob dilexi. Esau autem odio habui Istos duos genuit Rebecca, Jacob et Esau: unus inde eligitur, alius reprobatur; unus succedit in haereditatem, alter exhaeredatur. Non facit populum suuqui concepti sunt: uterus unus, diversi qui nati sunt. Numquid non libera peperit Jacob, quae libera peperit Esau? Luctabantur in ventre matris suae, et dictum est Rebeccae, cum ibi luctarentur, Duo populi sunt in utero tuo . Duo homines, duo populi; bonus populus, malus populus: sed tamen in uno ventre luctantur. Quanti mali sunt in Ecclesia, et unus uterus portat, donec in fine discernantur: et boni adversus malos clamant, et mali adversus bonos reclamant, et in unius visceribus utrique luctantur. Numquid semper simul erunt? In fine exitur ad lucem, declaratur nativitas quae hic in sacramento figuratur: et tunc apparebit, Jacob dilexi, Esau autem odio habui
Abbreviated transcription (Latin):
tota anima & ex tota m̃te sua. & diliguis¬
ꝓximos anqͣm scipsos. Tanta enĩ cari¬
tate funlati. possunt iam fortasse cum
scĩs comp̃yendere. longitudinẽ. latitu¬
constantissina fide retinendũ. neq qͥc¬
qͣm dm̃ inuste facere. neq ullam esse
naturã. quȩ ĩ deo debeat id qd̃ est.

Expanded text:
tota anima, et ex tota mente sua, et proximum tanquam semetipsos. Tanta enim charitate fundati, possunt jam, si fortasse cum sanctis, comprehendere longitudinem, latituconstantissima fide retinendum, neque quidquam Deum injuste facere, neque ullam esse naturam, quae non Deo debeat id quod est.
Abbreviated transcription (Latin):
catores. & ꝓpt̾ra ad unã massam ꝑtinc¬
rent. alit̾ tam̃ tractandi erant qui uni dõ
ingemuerant ut eis subueniret. & aliter
illi quoꝵ iniustis onerib ingemuerant.
Pertulit gͦ in multa patientia uasa ire.
quȩ ꝑfecta sunt in ꝑditionem. Et eo ip¬
so quo ait in multa patientia. satis sig
nificauit pͥora eoꝵ peccata in quib eos
ꝑtulit. & oportune tunc undicabit.
qͣndo de illoꝵ uindicta subueniendum
erat his qui liberabantur. Et ut notas
faceret diuitias glẽ suȩ in uasa miscdiȩ¬

Expanded text:
catores, et propterea ad unam massam pertinerent; aliter tamen tractandi erant, qui uni Deo ingemuerant, ut eis subveniret: aliter illi, sub quorum injustis oneribus gemuerant. Pertulit ergo in multa patientia vasa irae, quae perfecta sunt in perditionem. Et eo ipso, quo ait: In multa panificavit priora eorum peccata, in quibus eos pertulit; ut opportune tunc vindicaret, quando de illorum vindicta subveniendum erat his qui liberabantur. Et ut notas faceret divitias gloriae suae in vasa mise
Abbreviated transcription (Latin):
es qui respondeas dõ: ut recurrente sen¬
tentia ad u̾ba suꝑiora. iste sit sensus. Si
uolens ds̃ ostendere iram. attulit uasa ire.
tuquis es qui respondeas dõ: Non solum¬
autẽ uolens ostendere potentiam. s etã

Expanded text:
es, qui respondeas Deo, » ut recurrente sententia ad verba superiora iste sit sensus: Si volens Deus ostendere iram, sustinuit vasa irae, tu quis es, qui respondeas Deo? Non au
Abbreviated transcription (Latin):
monstrauit. circa quos ñ habuit: nisi
enĩ debitor suspendat᷑. minꝰagit grãs
cui debitum relaxatur. Ex tract̾ psal¬
pud illũ potestas. apud mi.Lxi.¬
illũ miscłia. Hunc humiliat: &
hunc exaltat. Hunc humiliat potesta¬

Expanded text:
monstravit circa quos non habuit. Nisi monstravit circa quos non habuit. Nisi enim debitor suspendatur, minus agit gratias cui debitum relaxatur. Deuspud illum potestas, apud illum misericordia: hunc humiliat, et hunc exaltat : hunc humiliat potesta
Abbreviated transcription (Latin):
uulis subuenit. quoꝵ nulla merita dici
possunt. & maiores p̃uenit ut habere
aliqua merita possint. Ex tract̾ ps̃i. luiii.¬
s̃ m̃s demonstrauit mͥ in inimicis
meis. Quid ait: Qnͣtã circa me ex¬
hibuerit miscdiam: in inimicis meis mͥ
demonstrauit. Relictis cõparet se colle¬
ctus: & repulsis clectus. Comparet se
uasis irȩ uas miscdie: & uideat quia ex
una massa fecit ds aliud uas in honorẽ.
aluid in contumeliam. Qͥd est gͦ demon¬
strauit mͥ in inimicis meis: Si enĩ uoleis
d̃s̃ ostendere irã & demonstrare potentiã
suam: attulit in multa patientia uasa
irȩ quȩ ꝑfecta sunt in ꝑditionẽ. Et ꝓpt̾
qͥd hec. Ut notas faceret diuitias suas
in uasa miscdĩȩ. Si gͦ uasa ire attulit
in quib notas faceret diuitias suas in
uasa miscdie : rectissime dictũ est. mi¬
scdĩa eius p̃ueniet me. Ds̃ m̃s demon¬
strauit mͥ in immicis meis : id est qnͣtam
circa me habuit miscdiam in illis mͥ de¬

Expanded text:
uulis subuenit. quorum nulla merita dici uulis subuenit. quorum nulla merita dici possunt, et maiores praeuenit. ut habere aliqua merita possint. ! Quae cum is meus demonstravit mihi in inimicis meis. Quid ait? Quantam circa me exhibuerit misericordiam, in inimicis meis mihi demonstravit. Relictis comparet se collectus, et repulsis electus: comparet se vasis irae vas misericordiae; et videat quia ex una massa fecit Deus aliud vas in honorem, aliud in contumeliam. Quid est, demonstravit mihi in inimicis meis? Si enim Deus volens ostendere iram, et demonstrare potentiam suam, attulit in multa patientia vasa irae, quae perfecta sunt in perditionem, et propter quid hoc? Ut notas faceret divitias suas in vasa misericordiae : si ergo vasa irae attulit, in quibus notas faceret divitias suas in vasa misericordiae, rectissime dictum est, Misericordia ejus praeveniet me. Deus meus demonstravit mihi in inimicis meis: id est, quantam circa me habuit misericordiam, in illis mihi de
Abbreviated transcription (Latin):
Tam multos autẽ creando nasci uoluit.
quos ad suam grãm ñ ꝑtinere p̃sciuit:
ut multitudine incõparabili plures sint.
qmͣ quos in sui regni głam filios ꝓmissi¬
onis p̃destinare dignatus est. ut etiam
ipsa reiectoꝵ multitudine ostenderetur.
qm nulliꝰ mom̃ti sit apud d̾m iustum.
qͣntalibet numerositas iustissime dam¬
natoꝵ: atq ut hinc qͦq intelligant qui
ex ipsã damnatione redimunt᷑. hoc fu
isse debitũ masse illi uniu̾sȩ. qd̾ tã mag¬
nȩ parti eius redditũ cernerent. ñ solũ
in eis qui originali peccato multa adduꝗ.
malȩ uoluntatis arbitrio: uerũ etiã in
tam multis paruulis qui tantũmͦ uincu¬
lo peccati originalis obstricti. sine grã
mediatons ex hac luce rapiuntur. Tota
quippe ista massa iustȩ damnationis reci-¬
ꝑet debitũ. nisi ex ea faceret ñ solũ iustꝰ
s etiã misericors figulꝰ alia uasa in honorẽ
scdm grãm ñ scdm̃ debitũ. dum & par¬

Expanded text:
Tam multos autem creandos nasci voluit Tam multos autem creandos nasci voluit quos ad suam gratiam non pertinere praescivit, ut multitudine incomparabili plures sint, quam quos in sui regni gloriam filios promissionis praedestinare dignatus est: ut etiam ipsa rejectorum multitudine ostenderetur, quam nullius momenti sit apud Deum justum quantalibet numerositas justissime damnatorum. Atque ut hinc quoque intelligant, qui ex ipsa damnatisse debitum massae illi uniuersae, quod tam magnae parti eius redditum cernerent non solum in eis. qui originali peccato multa addunt malae uoluntatis arbitrio. uerum etiam in tam multis paruulis, qui tantum modo uinculo peccati originalis obstricti sine gratia mediatoris ex hac luce rapiuntur. tota quippe ista massa lustae damnationis reciperet debitum. nisi ei ea faceret non solum iustus sed etiam misericors figulus alia uasa in honorem secundum gratiam non secundum debitum, dum et par