comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
fabile gaudium infine uenturũ exprimit᷑. Tractus ali¬
quotiens tribulationẽ significat. ut de profundis: cõ¬
mouisti: aliquando leticiam. ut iubilate. laudate. Credo
in unum dm̃. centũ quinqͣginta patres in cõstantinopoli
Sc̃s. cantaretur: que trina repeticio. trinitatis est con¬
fessio. Secreta uocatur: quia secreto dicit᷑ ne uilescat.
Olim alta uoce dicebatur. S legitur quod pactores
dum illam usu cotidiano audiendi cognitã in agro de¬
cantarent: diuinitꝰ ꝑcussi sunt. Unde consuetudo mu¬
tata putatur. Pelagius papa docet ab uniuersi orbis
ꝯmunione separandos esse: qui qualibet dissensione
inter sacra missarũ sollẽpnia. apostolici pontificis me¬
moriam scd̾m consuetudinẽ non frequentãt. Ce ygit᷑
in primis hanc obsetrationẽ et consecrationẽ: sanctus
gelasius papa ex maiori parte ꝯposuit. Beatus gre¬
gorius addidit. diesq nr̃os in tua pace disponas: et

Expanded text:
fabile gaudium in fine venturum exprimitur; Tractus alifabile gaudium in fine venturum exprimitur; Tractus aliquoties tribulationem significat, ut De profundis, Commovisti. Aliquando laetitiam, ut Jubilate, Laudate. Credo in unum Deum, centum quinquaginta Patres in Constantinopolitsanctus, sanctus cantaretur, quae trina repetitio Trinitatis est confessio. Secreta vocatur quia secreto dicitur, ne vilescat. Olim alta voce dicebatur; sed legitur quod pastores dum illam usu quotidiano audiendi cognitam in agro decantarent, divinitus percussi sunt, unde et consuetudo mutata putatur. Papa Pelagius docet ab universi orbis communione separatos esse, qui qualibet dissensione inter sacra missarum mysteria apostolici pontificis memoriam secundum consuetudinem frequentant. Te igitur in primis, hanc obsecrationem et consecrationem sanctus Gelasius papa ex majori parte composuit. Beatus Gregorius addidit, diesque nostros in tua pace disponas, et
Abbreviated transcription (Latin):
psalmis dauid ante principiũ sacrificii antiphone cane¬
rentur: quod introitũ dicimus. Collectas diuersi ꝯposu¬
erunt: precipue gelasius et gregorius. Dñs uobiscum
ab antiquo usu assũptũ est. Boot messores suos salutãs:
hac salutacione usus est. Et propħa asa regem et qui
cum eo erant in paralipomenon salutat dicens: dñs
uobiscũ. Prunis temporib ab epistola missa incipiebat᷑:
post quam euuangłm sequebatur. sicut nunc. Himnꝰ
angelicus qui ad officiũ misse in sollẽpnib dieb recita¬
tur. ab angelis primũ decantatus legitur: eui ea que
adiecta sunt. abeato hilario pictauensi addita credun¬
tur: a quo est auctus sicut et nunc canitur consũma¬
tus. Simmaeus autem papa in ordine quinquagesimꝰ
tercius: instituit ut hic hunus diebus dñicis. et in na¬
talicus mr̃m. in ecclesia ad officiũ misse decantaretur.
Alleluia leticiã signat. Per iubilum in quo finitur: inef¬

Expanded text:
psalmis David ante sacrificium antiphonae canepsalmis David ante sacrificium antiphonae canerentur, quem introitum dicimus. Collectas diversi composuerunt, praecipue Gelasius et Gregorius. Dominus vobiscum , ab antiquo usu assumptum est; Booz messores suos salutans, hac salutatione usus est; et propheta in Paralipomenon Asa regem, et qui cum eo erant salutat, dicens: Dominus vobiscum . Primis temporibus ab epistola Pauli missa incipiebatur, post quam evangelium sequebatur, sicut nunc hymnus angelicus qui ad officium missae in solemnibus diebus recitatur, ab angelis primum decantatus legitur ; cui ea quae adjecta sunt, a beato Hilario Pictaviensi addita creduntur, a quo auctus est, et sicut nunc canitur consummatus. Symmachus autem papa in ordine quinquagesimus tertius, instituit, ut hic hymnus diebus Dominicis et in natalitiis martyrum in ecclesia ad officium missae decantetur. Alleluia, laetitiam signat. Per jubilum in quo finitur, inef
Abbreviated transcription (Latin):
breuitas ea non capit. Insufflacio in exorciratiõe. uirtutẽ
submersi sunt quasi plũbũ in aquis uehem̃tib. Signacłm
crucis: uirtutẽ passionis xp̃i ostendit. Hoc gͦ qñ fronti
imprimitur: xp̃ianus munit᷑. Quando contra ĩminens
piculum opponit᷑: aduersaria uirtus fugat᷑. Primũ ad
arma: scd̾m ad tela. Primũ ad defensionẽ: scd̾m ad ĩpug¬
nationem. Tunsio pectoris: cõpunctionẽ cordis designat.
fectus tunditur: ut cogitaciones uane et desideria praua de
corde pellantur. Inclinatio capitis. genuum incuruatio.
siue ꝓstratio: humilitatẽ et reuerentiã. siue etiam uenie
postulacionẽ significant. Etpansio manuum: caritatẽ
et affectus boni amplitudinem demonstrat:
De his saeramentis que in uerbii coustant . xiiii¬
lia item sunt sacram̃ta. in sola uerborũ prolac¬
one expresa: que et ipsa uariã significationẽ
ostendunt. Celestinus papa instituit. ut ex

Expanded text:
brevitas ea non capit. Insufflatio in exorcizatione, virtutem brevitas ea non capit. Insufflatio in exorcizatione, virtutem gnaculum crucis virtutem passionis Christi ostendit. Hoc ergo quando fronte imprimitur, Christianus munitur. Quando contra imminens periculum opponitur, adversaria virtus fugatur. Primum ad arma, secundum ad tela. Primum ad defensionem; secundum ad impugnationem. Tunsio pectoris compunctionem cordis designat. ectus tunditur, ut cogitationes vanae et desideria prava de corde pellantur. Inclinatio capitis, genuum curvatio, sive prostratio, humilitatem et reverentiam, sive etiam veniae postulationem significant. Expansio manuum charitatem et affectus boni amplitudinem demonstrat. CAP. IX. De his sacramentis quae verbis constant. Alia item sunt sacramenta in sola verborum prolatone expressa, quae et ipsa variam significationem ostendunt. Coelestinus papa instituit, ut ex
Abbreviated transcription (Latin):
positis. adhuc secreta celestia abscondunt᷑. Primũ uelamen
est qd̾ in morte xp̃i scissum legitur: scd̾m uelamen usq
ad tempus resurrectionis non auferet᷑. Propter hoc in tẽꝑe
quadragesime. que uitã p̃sentẽ significat. unũ tantum
uelam̃ inter nos et sancta scõrum pandit᷑. qd usq ad diem
resurrectionis ñ aufertur: qr nunc littera quidem reuelata
est: sed mortalitas nondũ ablata est. Que tam̃ in futuro
e medio om̃is tollenda erit: cũ mortale hoc ĩmortalitatẽ.
et corruptibile hoc incorruptionẽ induerit. Tunc quippe
reuelata facie ingrediem̃. uel potius egrediemͣ. ad głam
dñi contẽplandã: ut eum quẽ nunc ꝑ solam fidem agnos¬
cimus: facie ad faciem uidendo sicuti est agnoscamus:
ulta sunt alia ecclesie sacramenta. reb uel
factis et pressa: que otnĩa hic enumerari ñ pos¬
sunt. Multa enĩ sunt: et ideo p̾sentis sermonis

Expanded text:
positis adhuc secreta coelestia absconduntur. Primum velamen positis adhuc secreta coelestia absconduntur. Primum velamen est quod in morte Christi scissum legitur . Secundum velamen usque ad tempus resurrectionis non auferetur. Propter hoc in tempore Quadragesimae quae vitam praesentem significat, unum tantum velamen inter nos et Sancta sanctorum oppanditur, quod usque ad diem resurrectionis non auferetur; quia nunc littera quidem revelata est, sed mortalitas nondum ablata, quae tamen omnis in futuro e medio tollenda erit, cum mortale hoc immortalitatem et corruptibile incorruptionem induerit. Tunc quippe revelata facie ingrediemur vel potius egrediemur ad gloriam Domini contemplandam, ut cum quem nunc per solam fidem agnoscimus, facie ad faciem videndo sicuti est agnoscamus. onstant. Multa sunt alia Ecclesiae sacramenta rebus vel factis expressa, quae omnia hic enumerari non possunt; multa enim sunt, et ideo praesentis sermonis
Abbreviated transcription (Latin):
tenetur: quando scriptura opere adimpletur. funẽ sursũ
sequitur : qui ductu scripture sacre ad bona eleuat᷑. funẽ
deorsum trahit : qui eadem docente quantũ in malis p̃ssus
iaceat agnoscit. Iste aptus est popłi dei in unũ conuocare:
qui et eleuatus opere. exempla bonitatis ostendit: et in¬
clinatus humilitate. infirmitatẽ suã ueraciter agnoscit.
Signa ergo euuangelica durabiliora sunt. et longius
audiuntur quam tube legis: quia uox ueteris testam̃ti
ad tempus iudeis tantũ insonuit : sonus autẽ euuangłice
p̃dicationis in om̃s gentes ad fines orbis terrarũ exiuit:
et usq infinem seculi non cessabit: De cortini. uii
pendet. uelamen littere significat: per qd̾ his
qui sub lege erant ueritas euuangelii adhuc¬
tegebatur. Cortina illa que inter sancta et sancta scõrum.
hoc est inter clerum et sc̃uariũ suipensa est. significat ue¬
lamen mortalis nature: per quod a nobis etiam sub gr̃a

Expanded text:
tenetur, quando Scriptura opere adimpletur. Funem sursum tenetur, quando Scriptura opere adimpletur. Funem sursum sequitur, qui ductu Scripturae sacrae ad bona elevatur. Funem deorsum trahit qui eadem docente quantum in malis pressus jaceat agnoscit. Iste aptus est populum Dei in unum convocare, qui et elevatus opere exempla bonitatis ostendit, et inclinatus humilitate infirmitatem suam veraciter agnoscit. Signa ergo evangelica durabiliora sunt, et longius audiuntur quam tubae legis, quia vox Veteris Testamenti ad tempus Judaeis tantum insonuit. Sonus autem evangelicae praedicationis in omnes gentes ad fines orbis terrarum exivit et usque in finem saeculi non cessabit. CAP. VII. De corpendet velamen litterae significat, per quod iis qui sub lege erant veritas adhuc Evangelii tegebatur. Cortina illa quae inter sancta et Sancta sanctorum, hoc est inter clerum et sanctuarium suspensa est, significat velamen mortalis naturae; per quod a nobis etiam sub gratia
Abbreviated transcription (Latin):
bato sc̃o pasche benedici: quem diaconus ac¬
cepta benedictione a sacerdote benedicit. Hic
cereus xp̃m significat: in rem humanitatẽ: in igne diui¬
nitatem. Qui cathecuminos ad baptismũ p̾cedit illumi¬
nans: sicut olim colũpna ignis filios isrł mare rubrũ
transeuntes p̾cessit: per ignem illuminans. et obumbiãs
per nubem. Sub eadem figura iurta consuetudinẽ antiꝗͣ
distribuuntur:¬
ignorũ usus a ueteri testam̃to onuocaut.u
assũptus est: ubi tube argentee a dño fieri
ductiles p̃cipiunt᷑: quib multitudo populi
conuocari debuisset. Ad similtudinẽ harum tubarũ. signa
ex inetallo eris in ecclesia facta sunt ad corda fideliũ excitan¬
da: et ut per ea signum detur quando debeant in unum
conuenirẽ. Uasa ista metallina : ora significant p̃dicantium.
Plectia ferrea quib interius tunduntur ut sonũ emittant:.
lingue sunt eorũdem. funis autẽ mensura uite est. et conuer¬
sationis modus: qui in scriptura proponitur. Funis manu

Expanded text:
bato sancto paschae benedici, quem diaconus accepta benedictione a sacerdote benedicit. Hic cereus Christum designat. In cera humanitatem, in igne divinitatem. Qui catechumenos ad baptismum praecedit illuminans, sicut olim columna ignis filios Israel mare Rubrum transeuntes praecessit, per ignem illuminans, et obumbrans per nubem . Sub eadem figura juxta consuetudinem antiquadistribuunturSignorum usus a Veteri Testamento assumptus est, ubi tubae argenteae a Domino ductiles fieri praecipiuntur quibus multitudo populi convocari debuisset. Ad similitudinem harum tubarum signa ex metallo aeris in Ecclesia facta sunt ad corda fidelium excitanda, ut per ea signum detur quando debeant in unum convenire . Vasa ista metallina ora praedicantium significant. Plectra ferrea quo interius tunduntur, ut sonum emittant, linguae sunt eorumdem. Funis autem mensura vitae est, et conversationis modus qui in Scriptura proponitur. Funis manu
Abbreviated transcription (Latin):
mittitur. indulgentie magis est et cõpassionis: ne uitiũ
concupiscencie quod in humana carne post peccatũ radi¬
cauit. turpius in oinẽ excessum proflueret: si nusquã
licite excipi potuisset: Quid sit conugium. iui

Expanded text:
mittitur, indulgentiae magis est et compassionis, ne vitium mittitur, indulgentiae magis est et compassionis, ne vitium concupiscentiae quod in humana carne post peccatum radicavit, turpius in omnem excessum proflueret, si nusquam licite excipi potuisset. DOMINICA VI
Abbreviated transcription (Latin):
ut expressius dicatur. ipsa societas que exterius in coniu¬
gio pacto federis seruatur. sacram̃tũ est: et ipsius sacram̃ti
res est dilectio mutua aminorũ: que adinucẽ in societa¬
tis et federis coniugalis uinculo custoditur. Et hec ipsa
rursus dilectio qua masculus et femina in societate coniu¬
gii animis uiuuntur: sacram̃tũ est. et signũ illius dilecti¬
onis. qua deus racionali aniine intus per infusionẽ gracie
sue et sp̃c sui participationẽ coniungitur. Copula igitur
carnis. que ante peccatũ in coniugio officiũ fuit. et post
peccatum in eodem pro remedio concessa est: sic utrobiq
coniugio adiungitur. ut cũ coniugio ipsa sit: non coniu¬
gium ex ipsa. Nam et ante ipsam coniugiũ uerum est. et
sine ipsa scm esse potest: tunc quidem si illa non adesset.
infructuosius: nunc autẽ si illa non affuerit sincerius.
Quod enim post peccatũ copula carnis in coniugio ad¬

Expanded text:
ut expressius dicatur, ipsa societas, quae exterius in conjuut expressius dicatur, ipsa societas, quae exterius in conjugio pacto foederis servatur. Sacramentum et ipsius sacramenti res est dilectio mutua animorum, quae ad invicem societatis et foederis conjugalis vinculo custoditur. Et haec ipsa rursus dilectio, qua masculus et femina in sanctitate conjugii animis uniuntur, sacramentum est et signum illius dilectionis qua Deus rationali animae intus per infusionem gratiae suae et spiritus sui participatione conjungitur. Copula igitur carnis quae ante peccatum in conjugio officium fuit, et post peccatum in eodem pro remedio concessa est, sic utrobique conjugio adjungitur, ut cum conjugio ipsa sit, non conjugium ex ipsa. Nam et ante ipsam conjugium verum est, et sine ipsa sanctum esse potest: tunc quidem si illa non adesset infructuosius, nunc autem si illa non affuerit sincerius. Quod enim post peccatum copula carnis in conjugio ad
Abbreviated transcription (Latin):
est inter dm̃ et animam: officium uero coniugii. sacram̃¬
tum est illius societatis que in carne est. inter xp̃m et
eccłam. Scriptum est inquit: erunt duo in carne una.
Et si duo in carne una: iam non duo. sed una caro. Hoc
ad quod sacram̃tũ ꝑtinere non potest mulier. cum qua
noscitur non fuisse ũꝗͣ carnale ꝯmertiũ. Potest tam̃ ꝑti¬
nere ad aliud sacram̃tũ non magnũ. in xp̃o et ecclesia :
sed maius in deo et anima. Quid enim: Si magnũ ẽ
quod in carne est magnũ non est: ĩmo maius multũ¬
quod in spu est. Caro inquit nichil prodest: sp̃c est qui uiui¬
ficat. Si ergo magnum est quod in carne est: maius utiq est
quod in sp̃u est. Si ergo recte per scripturã scãm deus sponsus
dicitur. atq anima racionalis sponsa uocatur. aliquid ꝓfecto
inter dm̃ et animã est: cuius quod in coniugio inter mascu¬
lum et feminã constat. sacramentũ et imago est. Et forte

Expanded text:
est inter Deum et animam. Officium vero conjugii sacrameest inter Deum et animam. Officium vero conjugii sacramentum est illius societatis quae in carne est inter Christum et Ecclesiam. Scriptum est, inquit: « Erunt duo in carne una . » Et si duo in carne una, jam non duo, sed una caro. Hoc ad quod sacramentum pertinere non potest mulier, cum qua noscitur non fuisse carnale commercium: potest tamen pertinere ad aliud sacramentum, non magnum in Christo et Ecclesia, sed majus in Deo et anima. Quid enim? Si magnum est quod in carne est, magnum non est in uno multo majuquod in spiritu est. « Caro, inquit, nihil prodest, spiritus est qui vivificat . » Si ergo magnum est quod in carne est, majus utique est quod in spiritu est, si recte per Scripturam sanctam Deus sponsus dicitur, et anima rationalis sponsa vocatur. Aliquid profecto inter Deum et animam ejus, cujus id quod in conjugio inter masculum et feminam constat, sacramentum et imago est: et forte,
Abbreviated transcription (Latin):
non genuissent: in quib et si emarcuerit ardor carnis:
uiget tam̃ ordo caritatis. Item. In nuptuis plus ualet scĩtas
sacramenti: quã fecunditas uentris. Unde quidam non intel¬
ligentes hoc qd̾ dictum est. illa mulier non potest ꝑtinere
ad xp̃i et ecclesie sacram̃tũ. cum qua noscitur non fuisse
carnale ꝯmertiũ: estimãt sacramentũ coniugii esse ñ posse.
ubi ꝯmixtio carnalis non fuerit. Nesciunt eium q officiũ
coniugii in carnis ꝯmixtione. illam que inter xp̃m ⁊ eccle¬
mentum esĩe. etiam si carnale ꝯmertiũ non fuerit subse¬
cutum: ĩmo potius tanto uerius et sanctius esse. quanto
nichil habet in se unde castitas erubescat: s unde caritas
glorietur. Nam et ipsum conuigiũ sacramentũ est: sicut
et ipsum officiũ coniugii sacram̃tũ esse cognoscit᷑. S con¬
iugium ut dictũ est. sacram̃tũ illius est societatis. que ĩ sp̃u

Expanded text:
non genuissent; in quibus, etsi emarcuerit ardor carnis, non genuissent; in quibus, etsi emarcuerit ardor carnis, viget tamen ordo charitatis. Item: In nuptiis plus valet sanctitas sacramenti, quam fecunditas ventris. Unde quidam non intelligentes hoc quod dictum est: illa mulier non potest pertinere ad Christi et Ecclesiae sacramentum cum qua noscitur non fuisse carnale commercium, aestimant enim sacramentum conjugii esse non posse, ubi commistio carnalis non fuerit. Nesciunt enim quia officium conjugii, in carnis commistione, illam quae inter Christum et Eccleacramentum esse, etiam si carnale commercium non fuerit subsecutum. Imo potius tanto verius et sanctius esse, quanto nihil in se habet unde castitas erubescat, sed unde castitas glorietur. Nam et ipsum conjugium sacramentum est, sicut et ipsum officium conjugii sacramentum esse cognoscitur. Sed conjugium, ut dictum est, sacramentum et illius societatis quae in spiritu
Abbreviated transcription (Latin):
et multiplicamini: et replete terram. Officiũ autẽ ꝯiugii
hoc est carins ꝯmixtionẽ. ante peccatũ non ad reinediũ infir¬
mitatis sed ad multiplicationẽ prolis institutũ esse: post
peccatũ autem idem ipsũ ad remediũ infirmitatis concessũ.
beatus augustinus testat᷑ his uerbis dicens. Utriusq sexus
infirmitas ꝓpendens in ruinã turpitudinis. recte honestate
nuptiatũ excipitur: ut quod sanis esset officiũ. sit infirmis
remediũ. Item in coniugio aliud esse. et alterius rei sacram̃¬
tum esse ipsum coniugiũ: et aliud esse et alterius rei sacra¬
mentũ esse ipsũ coniugii officiũ: idem ipse in libro de bo
no coniugali testatur dicens. In comugio aliquid boni esse
uidetur: non solum ꝑpter propagationẽ filiorũ: sed etiam
propter naturalẽ in diuerso sexu societatẽ. Alioquin iam
non diceretur consiliũ in senib. si uel amisissent filios uel

Expanded text:
et multiplicamini, et replete terram . » Officium conjugii, et multiplicamini, et replete terram . » Officium conjugii, hoc est carnis commistionem, ante peccatum non ad remedium infirmitatis, sed ad multiplicationem prolis institutum esse; post peccatum autem idem ipsum ad remedium infirmitatis concessum, beatus Augustinus testatur his verbis dicens: « Utriusque sexus infirmitas propendens in ruinam turpitudinis, recta honestate nuptiarum excipitur, ut quod sanis esset officium sit aegrotis remedium. » Item in conjugio aliud esse et alterius rei sacramentum esse ipsum conjugium, et aliud esse et alterius rei sacramentum esno conjugali testatur, dicens: In conjugio aliquid boni esse videtur; non solum propter propagationem filiorum, sed etiam propter naturalem in diverso sexu societatem. Alioquin jam non diceretur conjugium in senibus, si vel amisissent filios vel
Abbreviated transcription (Latin):
secunda ut natura exciperetur. et uitiũ cohiberetur.
Prima institucio coniugiũ ꝓposuit infedere dilectionis:
ut in eo sacram̃tũ esset societatis. que in sp̃u constat int̾
deum atq animã: officium autem coniugii in ꝯmistiõe
carnis proposuit: ut in eo sacram̃tũ esset societatis que
in carne futura erat. inter xp̃m et eccłam. Sed̾a institu¬
cio coniugiũ in federe dilectionis sanciuit: ut ꝑ eiꝰ bona
id quod in carius ꝯmirtione infirmitatis erat et delicti excusa¬
retur: officiũ autem coniugii in cõmixtione carnis concessit:
ut in eo preter generis multiplicationẽ. generantiũ infir¬
mitas exciperetur. Quare autem institutũ sit comugii sa¬
cramentũ. apłs innuit: ubi uirum imaginem dei esse. ae per
hoc quodãmodo mulierem anime racionalis tipũ portare
ostendit. Quare iterũ primo institutũ sit comugi officiũ:
ipse deus institutor et ordinator ostendit dicens. Crescite

Expanded text:
secunda ut natura exciperetur, et vitium cohiberetur. secunda ut natura exciperetur, et vitium cohiberetur. Prima institutio conjugium proposuit in foedere dilectionis, ut in eo sacramentum esset societatis, quae in spiritu constat inter Deum et animam. Officium autem conjugii in commistione carnis proposuit, ut in eo sacramentum esset societatis quod in carne futura erat inter Christum et Ecclesiam. Secunda institutio conjugium in foedere dilectionis sancivit, ut per ejus bona id quod in carnis commistione infirmitatis erat et delicti excusaretur; officium autem conjugii in commistionem carnis concessit, ut in eo praeter generis multiplicationem generantium infirmitas exciperetur . Quare autem institutum sit conjugii sacramentum apostolis innuit, ubi virum imaginem Dei esse, ac per hoc quodammodo mulierem animae rationalis typum portare ostendit. Quare iterum institutum sit primo conjugii officium, ipse Deus institutor et ordinator ostendit, dicens: « Crescite
Abbreviated transcription (Latin):
post peccatũ et ꝓpter pec¬
catum sũpserint exordiũ:
solum comugii sacram̃tũ
etiam ante peccatum le¬
gitur institutũ: ñ tamen
ad remediũ. sed ad officiũ.
In coniugio autem hee
primũ consideranda sũt:
uel discernenda. Origo
et institucio cum modo et causis suis: et eius scd̾m tẽpus
et locum et ritus uariatio Le origine
esie decreuit: quando mulierẽ ad ꝓpagationẽ
generis humani. homini in adiutoriũ fecit.
Adam quoq in sp̃u cognoscens ad quem usum mulier fac¬
ta esset: cum adducta fuisset ad eum dixit. Hoc nunc os
ex ossib meis: et caro de carne mea. Propter hoc relinquet
homo patrẽ suum et matrẽ suam. et adherebit uxori sue:
et erunt duo in carne una. Ap̾c etiam in chana galilee
non solum prescutia corporali: sed exhibitione quoq mi¬
raculi nuptias conseerauit. In quib om̃ib ostenditur con¬
Uoniugii institucio duplex est: una ante pec¬
catum ad officium : alia post peccatũ ad re¬
medium. Prima ut natura mulaplicaretur:

Expanded text:
post peccatum et propter peccatum sumpserint exordium, solum conjugii sacramentum etiam ante peccatum legitur institutum; non tamen ad remedium sed ad officium. In conjugio autem haec primum consideranda sunt et discernenda, origo et institutio, cum modo et causis suis, et ejus secundum tempus et locum et ritus variatio. CAP. II. Deesse decrevit, quando mulierem ad propagationem generis humani homini in adjutorium fecit. Adam quoque in spiritum cognoscens ad quem usum mulier facta esset, cum adducta fuisset ad eum dixit: Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea. Propter hoc relinquet homo patrem suum et matrem suam et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una . » Christus etiam in Cana Galilaeae non solum praesentia corporali, sed exhibitione quoque miraculi nuptias consecravit . In quibus omnibus ostenditur cononjugii duplex est. Una ante peccatum ad officium, alia post peccatum ad remedium. Prima, ut natura multipli
Abbreviated transcription (Latin):
Quanta enim iniquitas sit manifestũ ẽ eos qui ad edifican¬
das et custodiendas ecclesias positi sunt. destructioni illarũ
et eorum que ad illas ꝑtinent dissipationi operam dare:
maxime si ea que abalienantur talia sunt que ad usus ali¬
enorum nũquã licite transire possunt: sicut sũt decime
que ab initio institute sunt. ad eorum tantũ sustentacionẽ
qui tabernaculo deseruiunt. Hec igitur ad laicos tͣnfter¬
re: quid aliud est quam de sacro sacrũ auferre: Sie gͦ
si unicuiq peccato nomen culpe conueniens datũ fuerit:
nichil malisit in iudicio equitatis: Ex plicit dunua¬

Expanded text:
Quanta enim iniquitas sit, manifestum est eos qui ad aedificanQuanta enim iniquitas sit, manifestum est eos qui ad aedificandas et custodiendas ecclesias positi sunt, destructioni illarum et eorum quae ad illas pertinent dissipationi operam dare, maxime si ea quae abalienantur talia sunt, quae ad usus alienorum nunquam licite transire possunt, sicut sunt decimae quae ab initio institutae sunt ad eorum tantum sustentationem qui tabernaculo deserviunt. Haec igitur ad laicos transferre quid aliud est, quam de sacro sacrum auferre? Sic ergo si unicuique peccato nomen culpae conveniens datum fuerit, nihil mali fit in judicio aequitatis. PARS UN
Abbreviated transcription (Latin):
titulo ecclesie conscripti sunt. Prebendam peto ad cotidi¬
ani uictus usum: sicut habet aliquis qui in ecclesia est.
qui de ecclesia uiuit. et ecclesie deseruit. Dat michi eccła
et concedit illud. mea accipiens et sua reddens: ĩmo mea
non sua mͥ dispensans. Quid igitur inde iudicandũ sentiã:
inquiris. Ego tibi breuiter respondeo. qr si eccłam in uita
tua dispensatricẽ facis. aut post mortem heredem relin¬
quis. ego prohibere nec uolo nec possum: et si de tuo te
pascit. aut pro tuo. prouidentia est. non culpa. necessitaᷤ.
non iniquitas: sic tamen ut aliud interim non requiras
nec accipias. Corporalis tibi necessitudo conceditur: com¬
mertiũ iniqͥtatis negatur. De eo quod sola¬
aliquando. ut posessiones ecłe. uel alia
quelibet ecclesiastica bona corporalia. per malos prelatos
data uendita: ab usu ecclesie alienent᷑. In quo genere crim̃
simonie esse non uidetur: quãuis culpa grauis non desit.

Expanded text:
titulo Ecclesiae conscripti sunt. Praebendam peto ad quotidititulo Ecclesiae conscripti sunt. Praebendam peto ad quotidiani victus usum, sicut habet alius qui in ecclesia est, qui de ecclesia vivit, et ecclesiae servit. Dat mihi ecclesia et concedit illud, mea accipiens et sua reddens, imo mea non sua mihi dispensans. Quid igitur inde judicandum sentiam inquiris. Ego tibi breviter respondeo: quod si Ecclesiam in vita tua dispensatricem facis aut post mortem haeredem relinquis, ego prohibere nec volo, nec possum. Et si de tuo te pascit aut pro tuo, providentia est non culpa; necessitas non iniquitas. Sic interim ut aliud non requiras nec accipias, corporalis tibi necessitudo conceditur, commercium iniquitatis negatur. CAP. V. De eo quod siquando ut possessiones Ecclesiae vel quaelibet alia ecclesiastica bona corporalia per malos praelatos data vel vendita ab usu Ecclesiae alienantur. In quo genere crimen simoniae esse non videtur, quamvis culpa gravis non desit.
Abbreviated transcription (Latin):
non emeris: quod non habuisses si precium non dedisses.
Aut te hoc pariter emisse confitere: aut si non emisti.
noli tollere qd̾ tuum non ẽ. S dicis mͥ iterũ. Qd ergo:
Non poũum ab ecclesia stipem emere: et corporalis sus¬
tentacionis impensã precio sine simonie culpa ꝯparare:
Ecce habeo predia mea aut pecuniã meam: qua susten¬
tari possem et uiuere. S forte tueo uiolentiã princi¬
pum. aut fraudem familiarium: siue aliud quod cumq
Forte etiam defectũ etatis: aut imbecillitatẽ uiriũ mea¬
rum considero. Uideo quia ñ possũ ipse sicut expedit res
meas disponere: et propriis utilitatib deseruire. Uenio
ad eccłam ꝯmendo ei res meas. et uite mee ꝓuidentiam
ꝯmitto. ut alat ie et sustentet. et de meo mͥ subsidiũ
ministret: et ne forte frauder in aliquo. expeto certã mͥ
et determinatã impensã constitui: quantũ scilicet acci¬
pit unus aliquis eorum qui eoclesie deseruiunt: qui in

Expanded text:
non emeris quod non habuisses, si pretium non dedisses. non emeris quod non habuisses, si pretium non dedisses. Aut te hoc pariter emisse confitere, aut si non emisti, noli tollere quod tuum non est. Sed dicis mihi iterum: Quid ergo? Non possum ab Ecclesia stipem emere, et corporalis sustentationis impensam pretio sine simoniae culpa comparare? Ecce habeo praedia mea aut pecuniam meam, qua sustentari possem, et vivere; sed forte timeo violentiam principum, aut fraudem familiarium sive aliud quodcunque. Forte etiam defectum aetatis aut imbecillitatem virium mearum considero. Video quia non possum ipse sicut expedit res meas disponere, et propriis utilitatibus deservire. Venio ad ecclesiam, commendo ei res meas, et vitae meae providentiam committo, et ut alat me, et sustentet, et de meo mihi subsidium ministret, et ne forte frauder in aliquo, expeto certam mihi et determinatam pensam constitui, quantum scilicet accipit unus aliquis eorum qui ecclesiae deserviunt, qui in
Abbreviated transcription (Latin):
eis et in eis spunualia emunt. iii¬
unt autem quedam in ecclesia. que dum precio cõ¬
parantur cum ꝑceptione corporalis beneficii:
participatio autem sp̃ualis dignitatis accipitur.
Ubi profecto quisquis alterum uendere aut einere cog¬
noscitur: neutrum inuenditũ aut inẽptum reliquisse
comꝓbatur. Sed dicis michi. Quomodo hoc esse potest:
Ego in ecclesia uictum et uestitum emi: eccłam non eini.
Stipẽ emi. prebendam emi: corporalia tantum eini:
sp̃uale aut nichil emi. aut emere nolui. Dic ergo michi.
Quis nomen tuum inter nomina fr̃m scripsit: Quis tͥ
in choro. in capitulo. locum assignauit: Si hec ñ emisti:
unde hec habes: Quis tibi hec dedit: S hec inqͥs gratis
accepi. Cetera enim emi: hec gratis data sunt. Bene diciᷤ.
Ouem einisti. et lanã non emisti: sed gratis accepisti. Ta¬
men si ouem non emisses: lanã non habuisses. Pro arbore
p̃cium dedisti: ut fructũ eius gratis manducares. Satis
astute ingredi existiinasti: ꝯmento ridiculo. uide gͦ qͦmͦ

Expanded text:
n eis spiritualia emunt. Sunt autem quaedam in Ecclesia quae dum pretio comparantur, cum perceptione corporalis beneficii, participatio etiam spiritualis dignitatis accipitur. Ubi profecto quisquis alterum vendere aut emere cognoscitur, neutrum invenditum aut inemptum reliquisse comprobatur. Sed dicis mihi: Quomodo hoc esse potest? Ego in Ecclesia victum et vestitum emi, Ecclesiam non emi. Stipem emi, praebendam emi, corporalia tantum emi, spiritualia nihil emi, aut emere volui. Dic ergo mihi: Quis nomen tuum inter nomina fratrum ascripsit? Quis tibi in choro, in capitulo locum assignavit? Si haec non emisti inde haec habes? Quis tibi haec dedit? Sed haec, inquis, gratis accepi, caetera emi. Haec gratis data sunt. Bene dicis. Ovem emisti, et lanam non emisti, sed gratis accepisti. Tamen si ovem non emisses, lanam non habuisses. Pro arbore pretium dedisti, ut ejus fructum gratis manducares. Satis astute ingredi existimasti commento ridiculo. Vide ergo quomodo
Abbreviated transcription (Latin):
non est. Prima autẽ institucio duas tantũ ꝑsonas. idest pa¬
trem et matrẽ a contractu matrimonii excepit: ubi ho¬
minem ut adherere possit uxori sue. patrẽ et matrẽ
relicturũ asseruit dicens. Propter hoc relinquet homo
patrem suũ ⁊ matrẽ suam. et adherebit uxori sue: et

Expanded text:
non est. Prima autem institutio, duas tantum personas, id est panon est. Prima autem institutio, duas tantum personas, id est patrem et matrem a contractu matrimonii excepit, ubi hominem ut adhaerere possit uxori suae patrem et matrem relicturum esse asseruit, dicens: Propter hoc relinquet homo patrem suum et mat
Abbreviated transcription (Latin):
runt : ut dicerent coniugiũ esse consensũ mas¬
culi et femine: indiuidualem uite consuetudi¬
nem retinentẽ. Cui diffinitioni legitmũ adiungi oportet:
quia si consensus masculi et femine legitmꝰ. hoc est legi¬
time. et inter ꝑsonas legitimas factus non fuerit: con¬
iugium in eo consecrari non potest. Legitimas autẽ illas
ꝑsonas dicimus. in quibus aliqua racionabilis causa demõs¬
trari non potest: quare coniugii pactum firmate mutuo¬
non possit. Ideo autem dico in quib racionabilis causa
demnonstrari non potest: quia et si forte est. sed occulta
et latens. et nondũ iudicio ecclesie cõprobata. quantum
ad iudicium ecclesie spectat: pactum coniugale neq ꝓ¬
hiberi potest ut nonfiat: neq cum factũ fuerit. infir¬
mari potest ut non consistat. Qd̃ enĩ omĩno occultũ ẽ.
quantũ ad iudicium ecclesie nonesse dicendũ est: qr ad
efficiendũ aliquid uel impedimentũ non differt ab eo qd̃

Expanded text:
dicerent « conjugium esse consensum masculi et feminae individualem vitae consuetudinem retinentem. » Cui diffinitioni « legitimum » adjungere oportet; quia si consensus masculi et feminae legitimus, hoc est legitime et inter personas legitimas factus, non fuerit, conjugium in eo consecrari non potest. Legitimas autem illas personas dicimus in quibus illa rationabilis causa demonstrari non potest, quare conjugii pactum mutuo firmare non possint. Ideo autem dico in quibus rationabilis causa demonstrari non potest, quia etsi forte est, sed occulta et latens et nondum judicio Ecclesiae comprobata, quantum ad judicium Ecclesiae spectat pactum conjugale neque prohiberi potest ut non fiat, neque cum factum fuerit infirmari potest, ut non consistat. Quod enim omnino occultum est, quantum ad judicium Ecclesiae, non esse dicendum est, quia ad efficiendum aliquid vel impediendum non differt ab eo quod
Abbreviated transcription (Latin):
facit fides recta. et oꝑacio bona. Primũ preceptũ prime
tabule ad deum patrẽ ꝑtinet. sicut preceptũ primũ
secunde tabule ad hominẽ patrem: ut utrimq pater¬
nitas principii auctoritate honoretur. In prima tabu¬
la est preceptio et ꝓhibitio. similiter et in sed̾a: ut stu¬
deas utrimiq et facere que debes. et cauere que non
debes. In altero nãq si offendis delictũm ẽ : in altero
uero si offendis. delictum. Facere non facienda. pecca¬
tum est: facienda autem non facere. delictũ: De trib
adorabis: ipsi soli seruies. Non hoc totũ de
precepto est qd̾ dicit᷑: qr ante p̃ceptum per
amonitionẽ ad obedientiã auditoris animꝰ preparat᷑.
Audi isrł. Hic nota obedienciã. Deus tuus. Hic nota
grãm. Deus unus est. Hic nota doctrinã. Quasi diceret᷑.
Obedientiã echibe. grãm intellige: ueritatẽ agnosce. Qd̃
audis. hoc est obediencia. quam exigeris: qd deus tius

Expanded text:
facit fides recta, et operatio bona. Primum praeceptum primae facit fides recta, et operatio bona. Primum praeceptum primae tabulae ad Deum Patrem pertinet, sicut praeceptum primum secundae tabulae ad hominem patrem, ut utrinque paternitas principii auctoritate honoretur. In prima tabula praeceptio est et prohibitio, similiter in secunda, ut utrumque studeas et facere quod debes, et cavere quod non debes. In altero namque si offendis, delictum est. In altero vero si offendis, peccatum est. Facere enim non facienda peccatum est, facienda autem non facere, delictum. CAP. VI. adorabis, et illi soli servies . Non hoc totum de praecepto est quod dicitur, quia ante praeceptum per admonitionem ad obedientiam auditoris animus praeparatur. Audi, Israel, hic nota obedientiam; Deus tuus, hic nota gratiam; Deus unus est, hic nota doctrinam, quasi diceretur: obedientiam exhibe, gratiam intellige, veritatem agnosce. Quod audis, hoc est obedientia quam exigeris; quod Deus tuus,
Abbreviated transcription (Latin):
latius explicita sunt et distincta per septem illa p̃cepta
que secunda tabula continebat: in quibus ostenditur
qualem se exhibere debeat homo erga ꝓximũ: quead¬
modum ⁊ in trib p̾cedentib demõstratur qualem se de
beat homo exhibere erga dm̃. Unde et prima tabula
dicta est. quia excellentiora continet mandata. que ꝑti¬
nent ad dilectionẽ dei: sed̾a autem quia inferiora et
proxima post hec precepta continet: que ꝑtinent ad
dilectionẽ ꝓocimi. Uel prima tabula dicitur. quia in ea
continentur p̃cepta que insinuant fidem: scd̃a autem
quia in ea continent̾ p̃cepta que instruũt ad bonam
oꝑationẽ. In prima tabula tria sunt precepta: quia in
fide creditur. trinitas est deus. In scd̾a tabula septẽ sũt
precepta: quia in presenti uita tantum que septe dierũ
circulo uoluitur. officia humanitatis ꝑocimo exhiben¬
tur. Tria uero ⁊ septẽ denariũ ꝯplent: quia ꝑfectum

Expanded text:
latius explicata sunt et distincta, per septem illa praecepta latius explicata sunt et distincta, per septem illa praecepta quae secunda tabula continebat. In quibus ostenditur qualem se exhibere debeat homo erga proximum, quemadmodum in tribus praecedentibus demonstratur, qualem se exhibere debeat homo erga Deum. Unde et prima tabula dicta est, quia excellentiora continet mandata, quae pertinent ad dilectionem Dei. Secunda autem quia inferiora et proxima post haec praecepta continet quae pertinent ad dilectionem proximi. Vel prima tabula dicitur, quia in ea continentur praecepta quae insinuant fidem; secunda quia in ea continentur praecepta quae instruunt ad bonam operationem. In prima tabula tria sunt praecepta, quia quae fide creditur Trinitas, est Deus. In secunda tabula septem sunt praecepta; quia in praesenti vita tantum quae septem dierum circulo volvitur officia humanitatis tur. Tria vero et septem denarium complent; quia perfectum
Abbreviated transcription (Latin):
paucis: ut paulatĩ morb deficeret. et salus cresceret.
Postea sub lege scripta remedia plura contulit: et plu
et tria sacram̃ta. Duo precepta. quod tibi non uis fic¬
ri alii ne feceris: et quecũq uultis ut faciant uobis
homines. et uos facite illis. Tria sacram̃ta: decime.
oblaciones. et sacrificia. Decime in portionib. oblaci¬
ones in rebus: sacrificia in animalib. Sub lege scripta
multa fuerunt precepta: et multa sacram̃ta. Precepta enĩ¬
legis scripte alia fuerunt inobilia: alia ĩmobilia. Mobi¬
lia sunt: que ex dispensatione ad tempus sunt ordinata.
Immobilia sunt que a natura ueniunt: et uel ita mala
sunt ut uullo tempore sine culpa possint fieri: uel
ita bona. ut nullo tempore possint sine culpa dimitti:
obiis preceptis comp̃hensa. In uno bona pre¬
cipiendo: in altero mala prohibendo. Hec
uero duo precepta naturalis legis. per legem scriptã

Expanded text:
personis, ut paulatim morbus deficeret et salus cresceret. personis, ut paulatim morbus deficeret et salus cresceret. Postea sub lege scripta, remedia plura contulit, et plurt, tria sacramenta. Duo praecepta: Quod tibi non vis, alii ne feceris; et: Quaecunque vultis ut faciant vobis homines, eadem et vos facite illis. Tria sacramenta, sunt decimae, oblationes, sacrificia. Decimae, in portionibus; oblationes, in rebus; sacrificia, in animalibus. Sub lege scripta fuerunt multa praecepta, et multa sacramenta. Praecepta legis scriptae, alia fuerunt mobilia, alia ilia sunt quae ex dispensatione ad tempus sunt ordinata. Immobilia sunt quae a natura veniunt, et vel ita mala sunt, ut nullo tempore sine culpa fieri possint, vel ita bona, ut nullo tempore possint sine culpa dimitti. obus praeceptis comprehensa. In uno bona praecipiendo, in altero mala prohibendo. Haec vero duo praecepta naturalis legis per legem scriptam
Abbreviated transcription (Latin):
nis sue accipit. ac deinde numero fideliũ associatus.
et p̃ceptis diuinis instruetus. ad complendã ꝓfessioneu
suam aecedit: sic antiquus ille populus primũ quidem
per circũcisionẽ signatus est. postea per legem
promissa. In preceptis est meritum: in ꝓmis¬
sis est premiũ. in sacram̃tis est adiutorium.
fer precepta: eundũ fuerat ad ꝓmissa. S qr homo ꝑ
se infirmus erat. uenerũt sacram̃ta media int̾ p̃cepta
et ꝓmissa. que illum adiuuarent: et precepta ꝑficien¬
da. et ad ꝓmissa optinenda. Sub lege naturali pauea sa¬
cram̃ta erant: sub lege aute scripta utraq multiplica¬
ta sunt : et precepta scilicet et sacram̃ta. Nam cũ pri¬
mum medicus deus ad hominẽ egrotũ curandũ acces¬
sisset: totũ occupauerat morb quod totũ reliq̃rat
salus. Et apposuit in corpore. generis humani in pri¬
mis pauca antidota: et paucis mbris. hoc est ꝑsonis

Expanded text:
nis suae accipit, ac deinde numero fidelium associatus, nis suae accipit, ac deinde numero fidelium associatus, et praeceptis divinis instructus ad complendam professionem suam accedit; sic antiquus ille populus primum quidem per circumcisionem signatus est, postea per legem enta, promissa. In praeceptis est meritum, in promissis est praemium, in sacramentis est adjutorium. Per praecepta eundum fuerat ad promissa. Sed quia homo per se infirmus erat, venerunt sacramenta media, inter praecepta et promissa quae illum adjuvarent, et ad praecepta perficienda, et ad promissa obtinenda. Sub lege naturali pauca erant sacramenta, sub lege scripta utraque multiplicata sunt, et praecepta scilicet et sacramenta. Nam cum primum medicus Deus ad hominem aegrotum curandum accessisset, totum occupaverat morbus, quem totum reliquerat salus. Et apposuit in corpore generis humani in primis pauca antidota, et paucis membris, id est paucis
Abbreviated transcription (Latin):
suscipiendo priorẽ negligentiã correxerũt. Sic igit̃ cir¬
cumcisionis sacram̃tũ. semini abrahe scificando ⁊ signan¬
do pariter datũ est. Sc̃ificando ut iustificaret᷑. signan¬
do ut a ceteris gentib discerneretur: quatinus singularis
maneret ⁊ discreta generacio de qua xp̃c nasceret᷑. Qlnde
consequent colligitur probabile esse illi tantũ semini
abrabe qrcũcisionẽ ex precepto indictã de quo xp̃e nas¬
citurus erat. uidelicet post abraham yͥsaac. post ysaac
iacob: ac deinde duodecim tribub que de ipso iacob or¬
te sunt. Nam et iob scd̃m quosdam de esau stirpe fuis¬
se creditur: qui tamen circũcisus fuisse non legitur:
acram̃tũ autem circu̾cisionis. ante de legis. iii¬
legis lationẽ datum est: et per ipsum q̃dam
preparacio ad suscipiendã legem facta est.
Quemadmodũ enim nunc in nouo testam̃to primũ
homo unda baptisii ablutus. signũ ⁊ nomen ꝓfessio¬

Expanded text:
suscipiendo priorem negligentiam correxerunt. Sic igitur cirsuscipiendo priorem negligentiam correxerunt. Sic igitur circumcisionis sacramentum semini Abrahae sanctificando et signando pariter datum est; sanctificando, ut justificaretur; signando, ut a caeteris gentibus discerneretur, quatenus singularis maneret, et discreta generatio de qua Christus nasceretur. Unde consequenter colligitur probabile esse illi semini Abrahae circumcisionem ex praecepto indictam, de qua Christus nasciturus erat, ut videlicet post Abraham Isaac, post Isaac Jacob, ac deinde duodecim tribus quae de ipso Jacob exortae sunt. Nam et Job secundum quosdam de Esau stirpe fuisse creditur, qui tamen circumcisus fuisse non legitur. Sacramentum circumcisionis ante legislationem datum est: et per ipsum quaedam praeparatio ad suscipiendam legem facta est. Quemadmodum enim nunc in Novo Testamento, primum homo unda baptismatis ablutus, signum et nomen professio
Abbreviated transcription (Latin):
pro io qͥd p̃ceptũ circũcisionis not nsi masculis ad octa¬
uum diem uenientib indictũ esse uidetur: ac per hoc
fuerant: quod datũ non fuerat nisi ꝑuenientib ad oeta
et ei eniam p̃iudicetur in illo. a quo alter sexũ absolu¬
tus omino fuisse cõꝓbatur. S merito queritur. si hi
qui dio octauim negligentia siue contẽoti parentũ
sine sacram̃to circu̾cisionis transierunt. post modũ eodem
sacramento transacto atq percepto. salutis effectũ ꝯsecuti
sint: cum p̃ceptũ diuinum hoc sacram̃tũ non nisi die
octauo celebrandũ indixerit. Et potest fortasse non irra¬
cionabiliter credi. quod sicut de gentib ad ritum legis
uenientes. hoc sacram̃tũ qualibet etate ad salutẽ ꝑceꝑũt
ita etiam si qui sub lege tẽpore suo hoc ñ ꝑcepissent. ad
silutẽ tamen ⁊ ad remediũ eis oꝑatũ sit: si illud pꝰmodũ

Expanded text:
pro eo quod praeceptum circumcisionis non nisi masculis ad octapro eo quod praeceptum circumcisionis non nisi masculis ad octavum diem venientibus indictum esse videtur, ac per hoc fuerant, quod datum non fuerat nisi pervenientibus ad diem et ei etiam praejudicetur in illo a quo alter sexus absolutus omnino fuisse comprobatur. Sed merito quaeritur, an ii qui diem octavum negligentia sive contemptu parentum, sine sacramento circumcisionis transierunt; postmodum eodem sacramento percepto salutis effectum consecuti sunt, cum praeceptum divinum hoc sacramentum non nisi die octavo celebrandum indixerit. Et potest fortassis non irrationabiliter credi, quod sicut de gentibus ad ritum legis venientes, hoc sacramentum qualibet aetate ad salutem perceperunt, ita etiam si qui sub lege tempore suo hoc non percepissent, ad salutem tamen et remedium eis operatum sit, si illud postmodum
Abbreviated transcription (Latin):
quod illa exterior circũcisio. onimab scificationẽ con¬
tulit: sed carni non abstulit corruptionẽ. Cutellus de
petra factus. xp̃m significat: de quo dicit apłs.
setia autẽ erat xp̃e. De quo scriptũ est. Eoce ãgnꝰ dei:¬
ecce qui tollit pectata mundi. In carne preputii iussa ẽ
sieri. quia ad remediũ data est contra originale p̾eecatũ:
quod a parentib: contrahimꝰ per illud inbrũ propagati.
Porro femine in populo circũtisionis iola fide soluaban¬
tur. sacrificuis et oblacionib aliisq legis cerimoniis pu¬
rifieate: ppsam quoq circũcisionẽ tĩde suscipientes.⁊ in
eis qui orne illam susceꝑunt. uenerando participantes.
Masculi qui morte p̃uenti ad octauu diem ꝑuenire non
potuerut. et ob hoc sine circũcisionis facram̃to ab hac ui¬
ta recesserũt. sola fide parentũ cum oblacionib et sacri¬
ficus int̾uenuintib non ̃pbabiliter saluati existimantur:

Expanded text:
quod illa exterior circumcisio animabus sanctificationem conquod illa exterior circumcisio animabus sanctificationem contulit, sed carni non abstulit corruptionem. Cultellus de petra factus, Christum significat. De quo dicit Apostolus: Petra autem erat Christus , de uno scriptum est: Ecce agnus Dei, qui tollit peccata mundi . In carne praeputii jussa est fieri, quia ad remedium data est contra originale peccatum; quod a parentibus contraximus, per illud membrum propagati. Porro feminae in populo circumcisionis sola fide salvabantur, sacrificiis et oblationibus, aliisque legis caeremoniis purificatae; ipsam quoque circumcisionem fide suscipientes, et in eis qui carnem illam susceperunt, venerando participantes. Masculi qui morte praeventi ad octavam diem pervenire non potuerunt, et ob hoc sine circumcisionis sacramento ab hac vita recesserunt, sola fide parentum cum oblationibus et sacrificiis intervenientibus non improbabiliter salvati existimantur,
Abbreviated transcription (Latin):
nem iniquitatis circũciditur: altera que in furto fiet.
quando per depositionẽ corruptionis corpꝰ circũcidet᷑.
Prima igitur est in carne. scd̾a in m̃te: tercia in corꝑe.
Oetonarius uero in sacra scriptura aliqñ tẽpus resur¬
rectionis significat. qd post presentẽ que septẽ diebus
currit uitã sequitur: aliquando tẽpus gracie: in quo
quasi post sabbatũ legis eterna bona seruientib deo ꝓ¬
mictunt᷑. Merito igitur prima illa circũcisio que sa¬
cram̃tũ erat illarũ duarum. iussa est fieri octauo die:
ut ostenderet᷑ quodin tẽpore gracie corda cireũ ciden¬
Ad erant.per emundacionẽ iniquitatis: ⁊ in tẽpore re¬
surrõnis corpora per depositionẽ corruptionis. Ppt̾ea
qutem solis masculis data est circũcisio carnis. q saera
scriptura per masculinũ sexũ animã. per muliebrem
uero carnẽ significare solet: ut uidelicet ostenderetur

Expanded text:
nem iniquitatis circumciditur; altera quae in futuro fiet, nem iniquitatis circumciditur; altera quae in futuro fiet, quando per depositionem corruptionis corpus circumcidetur. Prima igitur est in carne, secunda in mente, tertia in corpore. Octonarius vero in sacra Scriptura aliquando tempus resurrectionis significat quod post praesentem quae septem diebus currit vitam sequitur, aliquando tempus gratiae, in quo quasi post Sabbatum legis, aeterna bona servientibus Deo promittuntur. Merito igitur prima illa circumcisio quae sacramentum erat illarum duarum; jussa est fieri octavo die ut ostenderetur quod in tempore gratiae corda circumcidenda erant, per emundationem iniquitatis, et in tempore resurrectionis corpora, per depositionem corruptionis. Propterea autem solis masculis data est circumcisio carnis; quia sacra Scriptura per masculinum sexum animam, per muliebrem vero carnem significare solet, ut videlicet ostenderetur,