comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uiderit iulierẽ ad concupiscendũ eam. iam mechatus
est eam in corde suo: omnẽ illicitã concupiscenciã tã
corporis quam anime contradicens Quartum
uartum preceptũ eit: non furtũ facies. Furtum
accipitur in hoc loco pro qualibet illicita usurpa¬
tione rei aliene: siue occulta. siue manifesta. Qi
enim furtũ prohibuit rapinã non concessit: cum sit ma¬
ius peccatũ ut testantur sancti aꝑte et uiolenter rapere
quã occulte subtrahere: quia maius odium et iram exci¬
tat. Sub furto etiã ꝯprehendit᷑ uiura Quintum¬
uintũ preceptũ secunde tabule est: non falsum
testimoniũ dicẽs. Ut ergo melius liqueat qͥd sit
falsum testimoniũ. altius incipiendũ est: idest
amendacio. Aliud est enim simplex mendaciũ in falso
testimonio. aliud in periurio. aliud in uoto: dũ aliqͥs
uouet quod non soluit. De quib om̃ib dicendum est.
srimũ autem de simplici mendacio. Quaꝑpt̾ punenda
est descriptio mendacii. Quidã mendaciũ sic diffimen¬

Expanded text:
jam moechatus est eam in corde suo ; omnem illicitam concupiscentiam tam animae quam corporis contradicens. Quartum praeceptum est: Non furtum facies . Furtum accipitur in hoc loco pro qualibet illicita usurpatione rei alienae, sive occulta sive manifesta. Qui enim furtum prohibuit, rapinam non concessit, cum sit majus peccatum ut testantur sancti aperte et violenter rapere: quam occulte subtrahere, quia majus odium et iram excitat. Sub furto etiam comprehenditur usura. Quintum praeceptum secundae tabulae. Non falsum testimonium dices . Ut ergo melius liqueat, quid sit falsum testimonium, altius incipiendum est, id est a mendacio. Aliud enim est simplex mendacium in falso testimonio, aliud in perjurio, aliud in voto, dum aliquis vovet quod non solvit. De quibus omnibus dicendum est. Primum autem de simplici mendacio, qua propter ponenda est descriptio mendacii, quidam mendacium sic diffinien
Abbreviated transcription (French):
uarta de indumentis sacris.
Quinta de dedicatione ecclesie.
Sexta de baptismo.
Septima de confirmatione.
Undecima de coniugio.
Quodecima de uotis.an
Tercia decima de uicuis et uirtutibus.
Quartax. de ꝯfessiõe ⁊ penitẽtia ⁊ remissiõe peccõrũ.
uintadecima de unctione infirmorũ.

Expanded text:
Quarta de indumentis sacris. Quinta de dedicatione Ecclesiae. Sexta de baptismo. Septima de confirmatione. Undecima de conjugio. Duodecima de votis. Tertia decima de vitiis et virtutibus. Quarta decima de confessione et poenitentia et remissione peccatorum. Quinta decima de unctione infirmorum.
Abbreviated transcription (Latin):
piscas rem ꝓoximitii. Prima enim ꝑfectio per bonã oꝑationẽ
hominẽ in semet ipso dirigit: sed̾a per caritatem ꝓximi in
latum expandit: terciaper caritatẽ dei in altũ extollit.
Ita et denarius prime ꝑfectionis lineam porrigit: centena¬
rius scd̾e expandit latitudinẽ: millenarius in altũ sũmã
tollit ꝑfectionẽ. Hec autem in p̃senti de expositione decẽ
preceptorũ legis dicta sufficiant: De mobulib et suꝑ¬
additis preumm cep̃tis. uiiii

Expanded text:
irectionis. Prima enim perfectio per bonam operationem hominem in seipso dirigit. Secunda per charitatem proximi in latum expandit. Tertia per charitatem Dei in altum extollit, quia denarius primae perfectionis lineam porrigit. Centenarius secundae expandit latitudinem. Millenarius in altum summam tollit perfectionem. Haec autem in praesenti, de expositione decem praeceptorum legis dicta sufficiant. CAP. IX. De mobilibus et superadditis praeceptis. Sequi
Abbreviated transcription (Latin):
est om̃is illicitus concubitus. idest dupplex
fornicatio auime: unde piopħa. ꝑdidisti om̃s qui for¬
nicantur abite. e corporis. de qua hic agitur. Hoc ñ
p̃ceptun et quedam alia sub ueteri lege tantũ incho¬
ata sunt: idest nonpene ied ex parte dita ꝓpt̃
intirmnitatẽ audito rui: que postea adueniente gr̃a
ionsũmata sũt. Lex enim dicit non mechaberis. corpo

Expanded text:
concubitus; et est duplex fornicatio. Animae, unde Propheta: Perdidisti omnes qui fornicantur abs te . Corporis, de qua hic agitur. Hoc enim praeceptum et quaedam alia, sub veteri lege tantum inchoata sunt, id est non plene, sed ex parte data, propter infirmitatem auditorum, quae postea, adveniente gratia, consumma
Abbreviated transcription (Latin):
culta profectum capit in melius: primũ hominem
non ad laborem sed ad delectacionẽ exercendum:
ut opus esset ad delectationẽ. et exemplum ad eru¬
dicionem. Sic namq exterior homo exercendus erat.
faceret. agnosceret quid sibi intus faciendum es¬
set. Nam et intus similiter quedam terra erat.
que bona quidem creata erat: et tamen si bene
excoleretur. adhuc melior esse poterat: que cul¬
ta fructus bonos daret: neglecta uero. mala
et naria germina omnino proferret:¬
Si non peccasset homo: quales filios genuisset .x.xi¬
ost ista que iam dicta sunt. etiam illud que¬
rendum uidetur. qualiter homo filios pro¬
creare potuisset si non peccasset: qualesq fu¬
turi essent. qui ex eo nascituri essent. In eiusmodi au¬
tem sicut iam sepe diximus. diligenter considerare
oportet: ut ab his que dubia sunt. ea que proba¬
biliter tantũ dicuntur discernamus. Que enim aue
toritas probat. nec racio arguit manifesta. inter

Expanded text:
culta profectum capit in melius, primum homines culta profectum capit in melius, primum homines non ad laborem, sed ad delectationem exercendum, ut et opus esset ad delectationem, et exemplum ad eruditionem. Sic namque exterior homo exercendus erat afaceret, agnosceret quid sibi intus faciendum esset. Nam et intus similiter quaedam terra erat quae bona quidem creata erat, et tamen si bene excoleretur adhuc melior esse poterat; quae culta fructus bonos daret, neglecta vero mala et noxia germina proferretomo quales filios genuisset. Post ista quae jam dicta sunt etiam illud quaerendum videtur, qualiter homo filios procreare potuisset si non peccasset, qualesque futuri essent qui ex eo nascituri essent. In hujusmodi ergo, sicut jam saepe diximus, diligenter considerare oportet, ut ab iis quae dubia non sunt, ea quae probabiliter tantum dicuntur discernamus. Quae enim nec auctoritas probat, nec ratio arguit manifesta, inter
Abbreviated transcription (Latin):
prorsus alimentis indigeret: sicut scriptũ ẽ. Factus
est homo primus in animã uiuentẽ: secundus in sp̃m
uiuificantẽ. Quia eium quod uuit uitã habet. quod
autem uiuificat uitam dat: plus est omĩno uiuifica¬
re quam uuere. Propter qd̾ quia uita prima per se
stare non potuit. uita autẽ nouissima aliunde susten¬
tare opus non habebit: primus homo in anuinã ui¬
uentem factus dicitur. que uitam quidem in se habu¬
it. sed corpori per se solam uitã dare non potuit:
secundus autem in sp̃m uuificantẽ: qui et uitam
habebit in se: et corpori dabit per se: Quali
i autem queritur quo studio uita humana
si homo non peccasset.colenda et erercen¬
da fuisset: non inconuementer dicitur.
preter interna et sp̃ualia studia sapientie. ⁊ diuine
contẽplacionis. foris etiam in terre cultura siue in
arando. siue in seminando. siue in plantando. et
xeteris eiusmodi operibus: quibus natura bona ex¬

Expanded text:
prorsus alimentis indigeret. Sicut scriptum est: Factus prorsus alimentis indigeret. Sicut scriptum est: Factus est primus homo in animam viventem; secundus in spiritum vivificantem . Quia enim quod vivit vitam habet, quam autem vivificat vitam dat; plus est omnino vivificare quam vivere. Propter quod quia vita prima per se stare non potuit, vita autem novissima aliunde sustentari opus non habebit primus homo in animam viventem factus dicitur, quae vitam quidem in se habuit, sed corpori per se solam, vitam dare non potuit; secundus autem in spiritum vivificantem, qui et vitam habebit in se, et corpori dabit per se. CAP. i autem quaeritur quo studio vita humana si homo non peccasset colenda et exercenda fuisset; non inconvenienter dicitur praeter interna et spiritualia studia sapientiae et divinae contemplationis, foris etiam in terra culturas sive in arando, sive in seminando, sive in plantando, et caeteris ejusmodi operibus quibus natura bona ex
Abbreviated transcription (Latin):
tamen ex beneficio creatoris precedentt. ⁊ ꝓprio
studio subiequente facere potuisset: ut uec moreretur.
nec in uita corruptionẽ pateretur. Quia ergo naturam¬
homo passibilem habuit. contra passionẽ custodia ei ne¬
cessaria fuit: ut uidelicet per racionẽ propriam contra
negligentiã cauendam exeitaretur: et per ꝓuidentiam
diuinã. contra uolentiã omnẽ illesus seruaretur: et
sic utrinq munitus. nec moreretur. nec pateretur.
terrena. homo manere debuisset. argum̃tũ
liud haberi non potest: nisi quia ꝓbabile
omnino est. quod postꝑactam obedientiã: si in ipsa obe¬
dientia ꝑstitisset. statim ad premiũ ipsius obedientie
tranfferri debuisset : quatinus sine mortis interpositi¬
one. de primo statu ubi habuit posse non mori: ad
alium statũ transiret. ubi amplius mori iã omino ñ
uterim uero uitam terrenã fructib terrenis nutri¬
ret: donec ad illam uitam tranfferret᷑. ubi nullis

Expanded text:
tamen ex beneficio Creatoris praecedente, et proprio tamen ex beneficio Creatoris praecedente, et proprio studio subsequente facere potuisset ut nec moreretur, nec in vita corruptionem pateretur. Quia ergo homo naturam passibilem habuit contra passionem custodia ei necessaria fuit, ut videlicet per rationem propriam contra negligentiam cavendam excitaretur, et per providentiam divinam contra violentiam omnem illaesus conservaretur, et sic utrinque munitus, nec moreretur nec pateretur. terrena homo manere debuisset, argumentum aliud haberi non potest, nisi quia probabile omnino est quod post peractam obedientiam si in ipsa obedientia perstitisset, statim ad praemium ipsius obedientiae transferri debuisset, quatenus sine mortis interpositione de primo statu ubi habuit posse non mori, ad alium statum transiret ubi amplius mori omnino non nterim vero vitam terrenam fructibus terrenis nutriret, donec ad illam vitam transferretur ubi nullis
Abbreviated transcription (Latin):
nino pati potuisset. quia naturã inse passibilem ha¬
buit: sed tamen si non peccasset. sicut non mortuus.
ita etiam siue ad molestiã uoluntatis in mente. siue
ad corruptionẽ integritatis in corpore. passus omiu¬
no aliquid non fuisset. Nam quod ille primꝰ homo
non scd̾m qualitatẽ corporis terreni. sed ex beneficio
uitalis edulii non mori potuit. manifeste scriptura
ostendit: ubi eum ab eodem ligno eiectum. ne uitã
ipsam perpetuã conseruare posset testatur dicens.
Ecce adam quasi unus ex nobis factus est: sciens bo¬
num ⁊ malũ. Nunc ergo ne forte mittat manũ suã.
et sumat etiam de ligno uite. et uiuat in eterm̃:
eiecit dñs deus adam de loco uoluptatis. Qui ergo
de ligno uite eiectus dicitur ne semꝑ uiueret: mani¬
feste ostenditur ex ipsius ligni beneficio. hoc habi¬
turus si semꝑ uiueret. Sic itaq primus homo an¬
te peccatũ natura mortalis et passibilis fuit: qui

Expanded text:
nino pati potuisset quia naturam in se passibilem hanino pati potuisset quia naturam in se passibilem habuit. Sed tamen si non peccasset sicut non mortuus, ita etiam sive ad molestiam voluntatis in mente, sive ad corruptionem integritatis in corpore passus omnino aliquid non fuisset. Nam quod primus ille homo non secundum qualitatem corporis terreni, sed ex beneficio vitalis edulii non mori potuit, manifeste Scriptura ostendit, ubi eum ab eodem ligno ejectum ne vitam ipsam perpetuam conservare posset, testatur dicens: Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est, sciens bonum et malum. Nunc ergo ne forte mittat manum suam et sumat etiam de ligno vitae et vivat in aeternum: ejecit Dominus Deus Adam de loco voluptatis . Qui ergo de ligno vitae ejectus dicitur ne semper viveret, manifeste ostenditur ex ipsius ligni beneficio hoc habiturus, si semper viveret. Sic itaque primus homo ante peccatum natura mortalis et passibilis fuit, qui
Abbreviated transcription (Latin):
tura: quia si gracia non adesset. in altero moriendi
in altero peccandi nature possibilitas non deesset. Si
ergo ultima ĩmortalitas ex gracia erit. ubi moriendi
possibilitas non erit: quantomagis prima ĩmortali¬
tas ex natura non fuit: ubi moriendi possibilitas
fuit: Ergo primus homo ante peccatũ ĩ mortalis
fuit: qm̃ in corpore eius corruptio et infirmitas
nulla fuit: et extrinsecus preter cetera ciborum
fomenta. quibus corporalem uitã nutrire et suften¬
tare debuit. specialem in ligno uite medicinã acce¬
perat: qua eandem uitã contra mortis defectũ. sanã
et incorruptã potuit conseruare: donec ad uerã im¬
mortalitatẽ ubi iam nori non posset tranfferretur:
et translatus confirmaretur. Sicut ergo ĩmortalẽ
non dicuus primũ hominẽ fuisse ante peccatũ.
ut mori omĩno non posset: sic etiam nequa quam
impassibilẽ fuisse credere debemus: quasi nichil om¬

Expanded text:
tura; quia si gratia non adesset, in altero moriendi, tura; quia si gratia non adesset, in altero moriendi, in altero peccandi naturae possibilitas non deesset. Si ergo ultima immortalitas ex gratia erit, ubi moriendi possibilitas non erit; quanto magis prima immortalitas ex natura non fuit ubi moriendi possibilitas fuit? Ergo primus homo ante peccatum immortalis fuit; quoniam in corpore ejus corruptio et infirmitas nulla fuit, et extrinsecus praeter caetera fomenta ciborum quibus corporalem vitam nutrire et sustentare debuit specialem in ligno vitae medicinam acceperat, qua eamdem vitam contra mortis defectum sanam atque incorruptam potuit conservare, donec ad veram immortalitatem ubi jam mori non posset, transferretur, et translatus confirmaretur. Sicut ergo immortalem non dicimus primum hominem fuisse ante peccatum ut mori omnino non posset; sic etiam nequaquam impassibilem fuisse credere debemus, quasi nihil om
Abbreviated transcription (Latin):
humani querenda uidentur. Primus igitur homo
quantum ad naturã corporis terrem. et ĩmortalis
factus est scd̾m aliquid quia potuit non mori.
et scd̾m aliquid mortalis quia poruit mori. Sicut enĩ
in illo primo statu habuit ipse posse peccare. et posse
non peccare. qm̃ hec fuit prima arbitri libertas:
ita etiam in eodem statu habuit posse mori et posse
non mori: qũ ista fuit prima corporis humani im¬
mortalitas. In secundo statu habet posse mori ⁊ non
posse non mori: sicut etiam posse peccare. et ñ posse
non peccare habet: qm̃ in hoc statu est et moriendi
et peccandi necessitas. Moriendi necessitas ẽ quãdiu
adest uita: peccandi necessitas est. quamdiu ab ist gr̃a.
In tercio statu habebit posse non mori. et non posse
mori. sicut eciam posse non peccare. et non posse pec¬
care: qm̃ ad hunc statũ ꝑtinet et moriendi et peccan¬
di impossibilitas. Utraq tamen ex gracia non ex na¬

Expanded text:
humani quaerenda videntur. Primus igitur homo humani quaerenda videntur. Primus igitur homo quantum ad naturam corporis terreni, et immortalis factus est secundum aliquid, quia potuit non mori; et secundum aliquid mortalis, quia potuit mori. Sicut enim in illo primo statu habuit posse peccare et posse non peccare, quia haec fuit prima arbitrii libertas, ita etiam in eodem statu habuit posse non mori, et etiam posse mori, quia ista fuit prima corporis humani immortalitas. In secundo statu habet posse mori et non posse non mori, sicut etiam posse peccare et non posse non peccare habet; quoniam in hoc statu est et moriendi et peccandi necessitas. Moriendi necessitas quandiu adest vita; peccandi necessitas quandiu abest gratia. In tertio statu habebit posse non mori et non posse mori, sicut etiam posse non peccare et non posse peccare; quoniam ad hunc statum pertinet et moriendi et peccandi impossibilitas. Utraque tamen ex gratia non ex na
Abbreviated transcription (Latin):
affectus bonos et scd̾m iusticiam ordinatos nature
illius a prima sua origine insertos. per quos ad
bonitatem et iusticiam exequendam naturali
appetitu trahebatur. Et in his quidem affectibus
bonis naturales uirtutes constitiũe: quibus a prin¬
cipio natura hominis formata est et instructa.
De illis autem uirtutib que uoluntate bona
ex amore diuino mota ꝑficiuntur: nichil deme¬
re cirea ipsum quantum ad primũ illum statum
pertinet definire uolumus: precipue cum de oꝑe
caritatis illius. nullum siue ex auctoritate siue
ex racione argumentũ certum habeamꝰ. Et si qͥ¬
dem amare creatorẽ suum cepit. hoc tam̃ oĩno
laudabile non fuit: quia non perseuerauit: quia
motus incipientis uirtutis extinctus est: et ab o¬
unc super est ut consideremꝰ etiam quali
primus homo scd̾m corpus factus sit. hoc
est mortalis. an ĩmortalis. passibilis.
an impassibilis: et cetera que de statu corporis

Expanded text:
affectus bonos et secundum justitiam ordinatos naturae affectus bonos et secundum justitiam ordinatos naturae illius a prima sua origine insertos per quos ad bonitatem et justitiam exsequendam naturali appetitu trahebatur. Et in his quidem affectibus bonis naturales virtutes constitisse quibus a principio natura hominis formata est et instructa. De illis autem virtutibus quae voluntate bona ex amore divino mota perficiuntur, nihil temere circa ipsum quantum ad primum illum statum pertinet definire volumus, praecipue cum de opere charitatis illius nullum sive ex auctoritate sive ex ratione argumentum certum habeamus. Etsi quidem amare creatorem suum coepit, hoc tamen omnino laudabile non fuit, quia non perseveravit; quia motus incipientis virtutis exstinctus est et abom corpus. Nunc superest ut consideremus etiam qualis primus homo secundum corpus factus sit; hoc est, an mortalis, an immortalis, passibilis an impassibilis, et caetera quae de statu corporis
Abbreviated transcription (Latin):
operatur: et quod instrum̃tũ operatur. primũ solus
ipse operatur: quod uero postea per instrumentum
operatur. non solus ipse operatur. sed instrum̃tum
etiam ipsum per quod ipie operatur: sic sp̃c sanctus
quod primum bonam uoluntatẽ in homine oꝑat᷑
solusipse operatur: quod uero postea per bonam uo¬
luntatem operatur. non solus ipse operatur. sed
uoluntas etiam per quam operatur. Tam̃ opus
bonum ex spiritu est qui operatur: non ex uolun¬
tate hominis per quam operatur. In ipsa quidem
est bonum: sed ex ipsa non est. Ex ipsa non est.
quoinam aliunde accepit: in ipsa tamen est. qm̃
habet quod accepit. Et idem ipsum et suum est
iII quantum habet: et non suum in quantum a
semet ipsa non habet. Tali igitur distinctione fae¬
ta. quia scilicet quedam uirtutes ex sola natura
sunt. quedam ex gracia: si queritur utrũ primus
homo in illo primo sue condicionis statu uirtutes
aliquas habuerit: nullatenus ambigendũ putamꝰ

Expanded text:
entum. Et quod instrumentum operatur primum solus entum. Et quod instrumentum operatur primum solus ipse operatur; quod vero postmodum per instrumentum operatur non solum ipse operatur, sed instrumentum etiam ipsum per quod ipse operatur. Sicut Spiritus sanctus quod primum bonam voluntatem operatur in homine solus ipse operatur, quod vero postea per bonam voluntatem operatur, etiam non solus ipse operatur, sed et voluntas per quam operatur. Tamen opus bonum ex spiritu est qui operatur, non ex voluntate hominis per quam operatur. In ipsa quidem est bonum, sed ex ipsa non est. Ex ipsa non est quoniam aliunde accepit. In ipsa tamen est quoniam habet quod accepit. Et idem ipsum et suum est, in quantum habet; et non suum, in quantum a semetipso non habet. Tali igitur distinctione facta quod quaedam virtutes ex sola natura sunt, quaedam ex gratia si quaeritur utrum primus homo in illo primo suae conditionis statu virtutes aliquas habuerit, nullatenus ambigendo putamus
Abbreviated transcription (Latin):
preter naturam. Nichil tamen mereri etiã huius¬
modi uirtutes. non michi conuenienter dici posse
uidetur: quamuis extra bona hec que ꝓpt̾ naturã
condita sunt. nichil mereantur que ex sola sunt na¬
tura. Uirtutes autem quas gracia reparatrix natu¬
re suꝑaddita format. quia ĩmerito aliquid supra
naturam accipiunt. in premio etiam supra naturã
remui erari digne sunt: ut quib amor dei causa est
in opere. presentia dei premiũ sit in retributione.
S in his uirtutibus que per grãm reparatricem
sunt. primũ sp̃e sanctus bonam uoluntatẽ oꝑat̾:
deinde bone uoluntati mouentise et oꝑanti coope¬
ratur. Prunũ bonam uoluntatẽ aspirat ut sit: deinde
bone uoluntati inspirat ut moueatur et operetur.
ut uacua non sit. Primum operatur eam: deinde ope¬
ratur per eam. Bona uoluntas enim instrum̃tum est:
sp̃c sanctus artifex. Quẽadinodũ autem artifex pri¬
mum instrumentũ operatur. deide ꝑ instrum̃tum¬

Expanded text:
praeter naturam. Nihil tamen mereri etiam hujuspraeter naturam. Nihil tamen mereri etiam hujusmodi virtutes non mihi convenienter dici posse videtur, quamvis extra bona haec quae propter naturam condita sunt nihil mereantur, quae ex sola sunt natura. Virtutes autem quas gratia reparatrix naturae superaddita format quia in merito aliquid supra naturam accipiunt, in praemio et supra naturam remunerari dignae sunt, ut quibus amor Dei causa est in opere, praesentia Dei praemium sit in retributione. Sed in his virtutibus quae per gratiam reparatricem sunt primum Spiritus sanctus bonam voluntatem operatur; deinde bonae voluntati moventi se et operanti cooperatur. Primum bonam voluntatem aspirat ut sit, deinde bonae voluntati inspirat ut moveatur, et operetur ut vacua non sit. Primum operatur eam, deinde operatur per eam. Bona enim voluntas instrumentum est, Spiritus sanctus est artifex. Quemadmodum autem artifex primum instrumentum operatur, deinde per instrum
Abbreviated transcription (Latin):
hominis scd̾m naturam solam mouetur: extra na¬
turam non meretur. Quando uero scdm d̾m moue¬
tur. supra naturam meretur : qm̃ illum meretur ꝑ
quem et ꝑꝑter quem mouetur. Omnis enim qui
uult aliquid uult: et ꝓpter aliquid uult qd uult.
Quicumq ergo uult aliquid et ꝓpterta solummͦ
uult quod uult quia natura hoc uult: uelle habet
ex natura. Qui autem aliquid uult et ꝓpt̃ea uult
uod uult quia deus hoc uult: uelle hobet ex gr̃a.
Et in hoc meritum hominis est. quod ꝓpter din
uult quod uult: et propter deum facit quoo facit.
Hoc naniq deus reddere habet quod propt̃ ipsũ
fit: siue uoluntate sola in uolendo: siue et uolun¬
tate et opere in faciendo. Bona igitur nature et
effectus ordinati scd̾m naturam. uirtutes sunt natu¬
rales: que et si laudabiles sunt. quia bone sunt et
a natura sunt: non sunt tamen digne merito illo
quod est supra naturam: quia nichil in se habent

Expanded text:
hominis secundum naturam solum movetur, extra nahominis secundum naturam solum movetur, extra naturam non meretur; quando vero secundum Deum movetur, supra naturam meretur: quoniam illum meretur per quem et propter quem movetur. Omnis enim qui vult, aliquid vult; et propter aliquid vult quod vult. Quicunque ergo vult aliquid et propter ea solummodo vult quod vult quia natura hoc vult, velle habet ex natura; qui autem aliquid vult, et propterea vult quod vult, quia Deus hoc vult, id velle habet ex gratia, et hoc meritum hominis est quod propter Deum vult quod vult, et propter Deum facit quod facit. Hoc namque Deus reddere habet quod propter ipsum fit, sive voluntate sola in volendo, sive voluntate et opere in faciendo. Bona igitur naturae et affectus ordinati secundum naturam virtutes sunt naturales, quae et si laudabiles sunt quia bonae sunt et a natura sunt, non sunt tamen dignae merito illo quod est supra naturam, quia nihil in se habent
Abbreviated transcription (Latin):
et diuersa secundum eosdem affectus nomina sorti¬
tur: cum tamen omnino hec in una sint uolunta¬
te. et una uoluntas. Uoluntas autem aliquando ꝑ
naturam surgit: aliquando excitatur per graciam.
Et est quidem ipsa natura per grãm: sed alia est
gracia creatrix. alia saluatrix. ser grãm creatricem
facta sunt que non erant: per grãm saluatricem
reparantur que perierant. Gracia ereatrix primũ
nature condite quedam inseruit bona: gracia sal¬
uatrix et bona que natura primũ corrupta perdi¬
dit restaurat: et que imꝑfecta nondum accepit as¬
pirat. Per prima bona liberum arbitriũ reparatur:
per secunda bona liberum arbitriũ oꝑatur. In pͥmis
bonis deus in homine operatur: in secundis bonis d̾s
homini cooperatur. Prima bona donum dei sunt ñ
meritũ hominis: scða bona et dei sunt per donum.
et hominis per meritũ. Prima bona giacia sunt:
secunda bona. gr̃a pro gr̃a. Quando ergo uolũtas

Expanded text:
et diversa secundum eosdem affectus nomina sortiet diversa secundum eosdem affectus nomina sortitur, cum tamen omnia haec in una sint voluntate, et una voluntas. Voluntas autem aliquando per naturam fugit, aliquando excitatur per gratiam, et est ipsa quidem natura per gratiam, sed alia est gratia creatrix, alia salvatrix. Per creatricem gratiam facta sunt quae non erant, per gratiam salvatricem reparantur quae perierant. Gratia creatrix primum naturae conditae quaedam bona inseruit, gratia salvatrix et bona quae natura primum corrupta perdidit restaurat, et quae imperfecta nondum accepit aspirat. Per prima bona liberum arbitrium reparatur, per secunda bona liberum arbitrium operatur. In primis bonis, Deus in homine operatur; in secundis bonis, Deus homini cooperatur. Prima bona donum Dei sunt non meritum hominis; secunda bona et Dei sunt per donum, et hominis per meritum. Prima dona gratia sunt; secunda dona gratia pro gratia. Quando ergo voluntas
Abbreviated transcription (Latin):
autem infirmitas tota e medio sublata fuerit. et
gracia confirmans fuerit consũmata. erit ñ posse
peccare: non quia uel tunc aut arbitrui libertas.
aut nature habilitas destruatur: sed quod gracia
confirmans qua presente peccatum nequaquã in eẽ
potest amplius non auferatur: Utrun
i autem queritur an uirtutes alique in ip¬
so primo homine ante peccatũ fuerint. ⁊
si in ipso uirtutes fuerunt. utrum in eis
aliquid meruerit: cum certe uideantur uirtutes
sine merito esse non posse: nos quidem uirtutes dup¬
pliciter haberi respondemus: scd̾m naturã scilicet¬
et grãm. Uirtus namq nichil aliud est quã affectꝰ
mentis. scd̾m tacionem ordinatus : qui scd̃m uarias
eiusdem mentis applicationes plurimi esse dicuntur:
unam tamen radicem et originem habentes uoluntatẽ.
una enim uoluntas sed̃m qͥuod se ad uaria uel appe¬
tendo uel fugiendo inclinat uarios format affectꝰ:

Expanded text:
autem infirmitas tota e medio sublata fuerit, et autem infirmitas tota e medio sublata fuerit, et gratia confirmans fuerit consummata, erit non posse peccare. Non quia vel tunc aut arbitrii libertas aut naturae humilitas destruatur, sed quod gratia confirmans qua praesente peccatum nequaquam inesse potest amplius non auferatur. CAP. XVII. i autem quaeritur an virtutes aliquae in ipso primo homine ante peccatum fuerint, et si in ipso virtutes fuerint. Utrum in eis aliquid meruerit, cum certe videantur virtutes sine merito esse non posse. Nos quidem virtutes dupliciter haberi respondemus, secundum naturam et secundum gratiam. Virtus namque nihil aliud est quam affectus mentis secundum rationem ordinatus, qui secundum varias ejusdem mentis applicationes plurimi esse dicuntur, unam tamen radicem et originem habentes, voluntatem. Una enim voluntas secundum quod se ad varia vel appetendo vel fugiendo inclinat varios format affectus,
Abbreviated transcription (Latin):
grãm in bono adiuuantẽ : sed etiam contra malum
confirmantẽ. Adiuuantẽ ut sit posse non peccare:
confirmantẽ. ut sit non posse peccare. Media libertas
post peccatum quidem ante reparationẽ grãm non
habet in bono. sed infirmitatem in malo: et idcirco
in ea est posse peccare: et est in ea non posseͭ peccare.
Posse peccare. quia libertatem habet sine gracia con¬
firmante: non posse non peccare. quia infirmitatẽ
habet sinc gracia adiuuante. Media libertas post
reparacionem ante confirmationẽ habet grãm in
bono: infirmitatẽ in malo. Grãm in bono adiu¬
uantem ꝓpter libertatem: grãm contra malum
adiuuantẽ ꝓpter infirmitatem: ut sit in ea posse
peccare ꝓpter libertatẽ et infirmitatẽ. et posse ñ
peccare propter libertatem et grãm adiuuantem:
nondum tamen non posse peccare ꝑpter infirmita¬
tem adhuc perfecte non ablatam: et propt̾ gram
confirmantẽ adhuc ꝑfecte non consũtatã. Cum

Expanded text:
gratiam in bono adjuvantem, sed etiam contra malum gratiam in bono adjuvantem, sed etiam contra malum confirmantem; adjuvantem, ut sit posse non peccare: confirmantem, ut sit non posse peccare. Media libertas post peccatum quidem ante reparationem gratiam non habet in bono, sed infirmitatem in malo, et idcirco in ea est posse peccare, non posse non peccare. Posse peccare, quia libertatem habet sine gratia confirmante; non posse non peccare, quia infirmitatem habet sine gratia adjuvante. Media libertas post reparationem, ante confirmationem habet gratiam in bono, infirmitatem in malo: gratiam in bono adjuvantem propter libertatem; et gratiam contra malum adjuvantem propter infirmitatem, ut sit in ea posse peccare propter libertatem et infirmitatem, et posse non peccare propter libertatem et gratiam adjuvantem, nondum tamen non posse peccare propter infirmitatem adhuc perfecte non ablatam; et propter gratiam confirmantem adhuc perfecte non consummatam. Cum
Abbreviated transcription (Latin):
da fuerant scienciam et preceptum accepisse : s eor̃
que futura erant prescientiam non habuisse: ut
liberum ad utramq partem arbitrium staret. &
hec quidem de sciencia hominis. quantũ ad pͥmũ
statum ꝑtinet: dixisse sufficiat: De qualitate
eundem statum spectat. in presenti adicimus. Liberũ
arbitrium hominem ante peccatum habuisse nulla¬
tenus ambigendum est: ea sane libertate qua potuit
siue ad bonum siue ad malum uoluntatis iue appetitꝰ
melinare. Ad bonum quidem gracia adiuuante : ad
malum uero solum ꝑmittente non cogente. Prima gͦ
libertas arbitrii fuit posse peccare. et posse non pec¬
care : sicut ultuna erat libertas posse non peccare.⁊
non posse peccare. Prima libertas ad bonum quidem
adutorium habuit. sed ad malum infirmitatẽ non¬
habuit: sic tamen ut nec bonum cogeretur. nec contͣ
malum teneretur. Ultima libertas in bono graciam
habebit. in malo infirmitatẽ non habebit: nec solum

Expanded text:
da fuerant, scientiam et praeceptum accepisse; sed eorum da fuerant, scientiam et praeceptum accepisse; sed eorum quae futura erant praescientiam non habuisse, ut liberum ad utramque partem arbitrium staret. Et haec quidem de scientia hominis quantum ad primum statum pertinet, dixisse sufficiat. CAP. XVI. De eumdem statum spectat, in praesenti adjicimus. Liberum arbitrium hominem habuisse ante peccatum nullatenus ambigendum est, ea sane libertate qua potuit sive ad bonum sive ad malum voluntatis suae appetitum inclinare. Ad bonum quidem adjuvante gratia; ad malum vero solum Deo permittente non cogente. Prima ergo libertas arbitrii fuit posse peccare et posse non peccare, sicut ultima erit libertas posse non peccare et non posse peccare. Prima libertas ad bonum quidem adjutorium habuit, sed ad malum infirmitatem habuit; sic tamen ut nec ad bonum cogeretur, nec contra malum teneretur. Ultima libertas in bono gratiam habebit, in malo infirmitatem non habebit, nec solum
Abbreviated transcription (Latin):
non fuisset illuminatus. Si autem queritur utrũ
homo iam tunc a principio cognieionẽ eorum
que circa ipsum uenturi fuerunt habuerit. idest¬
si lapsum suum et ruinam presciuerit. et cetera
mala mnia. que primum in ipsum. postea per
ipsum in ui mei qui fuerunt ex ipso transierunt:
et similiter si presciuerit bona que habiturus
fuisset. si in obediencia ꝑstitisset: illud omnino
probabile et consequens esse uidetur. quod ad
institucionẽ et formam recte uiuendi magis¬
spectabat: ut ei facienda indicerentur. potius quã
ut futura predicerentur. Illud namq et arbitru
libertatem. et obediencie puritatem. ininuere
omnino uideretur. si ipse homo ante meritum
futurorum prescius dieeretur: quia nec bona spe¬
rare cum presciencia malorum potuisset: neq
cum presciencia bonorum mala uentura timu¬
isset. Propter hoc igitur magis conueniens iudi¬
catur. primũ hominẽ eorum quidem que facien¬

Expanded text:
non fuisset illuminatus. Si autem quaeritur utrum non fuisset illuminatus. Si autem quaeritur utrum homo tunc a principio cognitionem eorum quae circa ipsum ventura fuerunt habuerit, id est lapsum et ruinam suam praescierit, et caetera omnia mala quae primum in ipsum; postea per ipsum in omnes qui fuerunt ex ipso transierunt, et similiter utrum praescierit bona quae habiturus fuisset si in obedientia perstitisset. Illud omnino probabile, et consequens esse videtur, quod ad institutionem et formam recte vivendi spectabat magis ut ei facienda indicerentur potius quam ut futura praedicerentur. Illud namque et arbitrii libertatem et obedientiae puritatem minuere omnino videretur, si ipse homo ante meritum futurorum praescius diceretur; quia nec bona sperare cum praescientia malorum potuisset, neque cum praescientia bonorum mala ventura timuisset. Propter hoc igitur magis conveniens judicatur primum hominem eorum quidem quae facien
Abbreviated transcription (Latin):
quentem reuelationem plurimũ addendum fuit.
ille homo habuisse creditur. explicare difficile est:
excepto eo quod diximus. quia per interuã aspira¬
tionem inuisibiliter edoctus: nullatenus de ipso
creatore suo dubitare potuit: Quomodo cogni¬
orro cognicionem sui. eundem hominem
a prima coguicione sua talem accepisse
credimus: ut et debitum obediencie sue
erga superiorem agnosceret: et debitũ ꝓuidencie
sue erga in feriorem non ignoraret. Hoc si quidem
erat semet ipsum agnoscere : condicionem et ordi¬
nem et debitũ suum siue supra se siue in se siue
sub se non ignorare: intelligere qualis factus
esset. et qualiter incedere deberet: quid agere.
quid cauere similiter. Hoc totum erat semet ip¬
sum agnoscere.Si horum cognicionẽ et discretio¬
nem homo non habuisset. semet ipsum non cogno¬
uisset: neq preuaricationis horum post modum
extitisset reus: si prius ad eorum cognicionem

Expanded text:
quentem revelationem plurimum addendum fuit. quentem revelationem plurimum addendum fuit. rimus homo, habuisse creditur explicare difficile est, excepto eo quod diximus quod per internam inspirationem visibiliter edoctus, nullatenus de ipso creatore suo dubitare potuit. CAP. XV. De cogniorro cognitionem sui eumdem hominem a prima cognitione sua talem accepisse credimus, ut et debitum obedientiae suae erga superiorem agnosceret, et debitum providentiae suae erga inferiorem non ignoraret. Hoc siquidem erat semetipsum agnoscere, conditionem et ordinem et debitum suum sive supra se, sive in se, sive sub se non ignorare; intelligere qualis factus esset et qualiter incedere deberet, quid agere, quid cavere similiter. Hoc totum erat semetipsum agnoscere. Si horum cognitionem et discretionem homo non habuisset semetipsum non cognovisset: neque praevaricationis horum postmodum exstitisset reus, si prius ad eorum cognitionem
Abbreviated transcription (Latin):
et abundantiorem in celestibus cognitionẽ habere
debuit. Cognouit ergo homo creatorem suum. non
ea cognitione que foris ex auditu solo ꝑcipitur: sed
ea potius que intus per aspirationẽ ministratur.
Non ea qua deus modo a credentib absens fide que¬
ritur: sed ea que tune per presentiã contẽplacionis
scienti manifestus cernebatur. Sciendum tamen est
quod illam primã cognicionẽ hominis. quam de
creatore suo habuit. sicut maiorem et cerciorẽ illa
cognicione que nunc in sola fide constat ueraciter
dicimus: ita etiam illam que post modum in excel¬
lentia contemplacionis diuine manifeste reuelabit
minorem necesse est confiteam̃. Cognouit ergo cre¬
atorem suum homo: non tamen ita excellenter. siẽ
postea agnoscere debuisset. si ꝑstitisset. Sicut enu
inobedientia hominis ꝑ subsequentẽ ignorantiam.
prime cognicioni multum abstulit: sie eidem cog¬
nitioni si in obedientia homo ꝑstitisset. per subse¬

Expanded text:
et abundantiorem in coelestibus cognitionem habere et abundantiorem in coelestibus cognitionem habere debuit. Cognovit ergo homo creatorem suum, non ea cognitione quae foris ex auditu solo percipitur, sed ea quae potius intus per inspirationem ministratur. Non ea quidem qua Deus modo a credentibus absens fide quaeritur; sed ea qua tunc per praesentiam contemplationis scienti manifestius cernebatur. Sciendum tamen est quod illam primam cognitionem hominis quam de creatore suo habuit, sicut majorem et certiorem illa cognitione quae nunc in sola fide constat, veraciter dicimus: ita etiam illa quae postmodum in excellentia contemplationis divinae manifeste revelabitur, minorem necesse est confiteamur. Cognovit ergo creatorem suum homo, non tamen ita excellenter sicut postea cognoscere debuisset si perstitisset. Sicut enim inobedientia hominis per subsequentem ignorantiam primae cognitioni multum abstulit, sic eidem cognitioni si inobedentia homo perstitisset per subse
Abbreviated transcription (Latin):
cohorum omium deus illi et scientiam tribunt.
et ꝓuidentiam reliquit. Ait namq apłs. Nũ quid
cura est deo de bobus: Curam et enim boum et
prouidentiã ceterorum animalium deus homini
reliquit. ut dñationi illius subicerentur. ⁊ racione
illius regerentur: ut a quibus debebat obsequium
accipere sciret etiam illis necessaria ꝓuidere. Hanc
autem scienciã quemadinodũ et illam qua carnis
sue cõmoda et necessaria ꝓuidere debuerat: quia
homo peccando non perdidit: idcirco deus post¬
modum illum per scripturas suas de eiusmodi eru¬
dire non curauit. De sciencia uero anime sola. idcir¬
co homo cum reparabatur erudiendus fuit: qm̃
solam illam prius peccando amisit: Quomodo
ognitionem uero creatoris sui primum
hominẽ habuisse dubium non est ⁊ qm̃
si pro uita corporali conseruanda. in re¬
bus transitoriis tam magnam scienciã accepit: mul¬
tomagis pro uita eterna adipiscenda. excellentiorẽ

Expanded text:
co horum omnium Deus illi et scientiam tribuit co horum omnium Deus illi et scientiam tribuit et providentiam reliquit. Ait namque Apostolus: Nunquid cura est Deo de bobus? Curam etenim bonum et providentiam caeterorum animalium Deus homini reliquit, ut dominationi illius subjicerentur, et ratione illius regerentur, ut a quibus debuerat obsequium accipere, sciret etiam illis necessaria providere. Hanc autem scientiam quemadmodum et illam qua carnis suae commoda et necessaria providere debuerat quia homo peccando non perdidit; idcirco Deus postmodum illum per scripturas suas de ejusmodi erudire non curavit. De scientia vero animae sola idcirco homo cum reparabatur erudiendus fuit, quoniam solam illam prius peccando amisit. CAP. XIV. De ognitionem vero creatoris sui primum hominem habuisse dubium non est. Quoniam si pro vita temporali conservanda in rebus transitoriis tam magnam scientia accepit, multo magis pro vita aeterna adipiscenda excellentiorem
Abbreviated transcription (Latin):
tem condicione primũ hominem eruditũ conftat:
cognicione scilicet creatoris sui. ut agnosceret a qͦ
factus erat: et cognicione sui. ut agnosceret quod
factus erat. et quid sibi faciendum erat: deinde
cognieione quoq illius qd secũ factũ erat. et quid
sibi de illo et in illo faciendum erat: Quomodo
cognitionem rerum uisibiliũ habuerit. xii¬
Terum omĩum uisibilium. que cum homine
et ꝑpter hominem facte erant. perfectã cogni¬
tiõnem eum accepisse nulli dubium esse debet:
quantum uidelicet siue ad anime eruditionem. siue
ad corporalis usus necessitudinẽ ꝑtinere uidebatur.
Nam et idcirco ipse creator non ase aut ab angelo
aliquo. singulis quibusq animalibus. sed ab homine
nomina formari uoluit: ut ine ifeste ostenderet qd̵
singulorum naturam et usum et officia. ex insita sͥ¬
Iino racione agnouit. Que enim ꝓpter illũ creata
erant. ab illo regenda et disponenda erant: ⁊ idcir¬

Expanded text:
tem cognitione primum hominem eruditum constat, tem cognitione primum hominem eruditum constat, cognitione scilicet creatoris sui ut cognosceret a quo factus erat, et cognitione sui ut cognosceret quid factus erat, et quid sibi faciendum erat. Deinde cognitione quoque illius quod secum factum erat, et quid sibi de illo et in illo faciendum erat. CAP. XIII. De cognitione rerum visibilium. Rerum enim omnium visibilium quae cum homine et propter hominem factae erant, perfectam cognitionem hominem accepisse nulli dubium esse debet, quantum videlicet sive ad animae eruditionem, sive ad corporalis usus necessitudinem pertinere videbatur. Nam idcirco ipse creator non a se aut ab angelo aliquo singulis quibusque animalibus, sed ab homine nomina formari voluit, ut manifeste ostenderet quod singulorum naturam et usum et officia ex insita sibi ratione homo agnovit. Quae enim propter illum creata erant, ab illo regenda et disponenda erant, et idcir
Abbreviated transcription (Latin):
ta sunt: responsionẽ nostrã moderari oportet: et
ab his que dubia sunt. ea que probabiliter dicuntur
tantum distinguere. Ita periculũ diligenti inquisi¬
tione nullum erit: si presũptio temerarie assercio
qualis ante peccatũ fuerit. scdm animã quidem ra¬
cionalis fuit. habens discretionem boni et mali: scien¬
ciam quoq rerum. quantũ ad principiũ condicionis
pertinuit. ꝑfectam. Nam sicut quantũ pertinet ad
ꝑfectionem stature et etatis humani corporis. pri¬
num hominẽ ꝑfectum factum credimus: ita quoq
quantũ ad animã. cognitionem ueritatis et scienciã
eam diuntaxat. que prime ꝑfectioni congrua fuit.
ꝑfectam mox conditum accepisse putamus: et ad
illam non studio aut disciplina aliqua ꝑ int̃ualla
temporis ꝓfecisie: sed simul et semel ab ipso sue
condicionis exordio. una ac simplici diuine aspi¬
racionis illuminatione illam ꝑcepisse. Triplici au¬

Expanded text:
ta sunt, responsionem nostram moderari oportet, et ta sunt, responsionem nostram moderari oportet, et ab iis quae dubia non sunt, ea quae probabiliter dicuntur tantum distinguere. Ita periculum diligentis inquisitionis nullum erit, si praesumptio temerariae assertionqualis ante peccatum fuerit, secundum animam quidem rationalis fuit, habens discretionem boni et mali; scientiam quoque rerum, quantum ad principium conditionis pertinuit perfectam. Nam sicut quantum pertinet ad perfectionem staturae et aetatis humani corporis primum hominem perfectum credimus factum, ita quoque quantum ad animam cognitionem veritatis et scientiam eam duntaxat quae primae perfectioni congrua fuit perfectam mox conditum accepisse putamus, et ad illam non studio aut disciplina aliqua per intervalla temporis profecisse; sed simul et semel ab ipso sui conditionis exordio una ac simplici divinae aspirationis illuminatione illam percepisse. Triplici au
Abbreviated transcription (Latin):
laudem dei. In tercio statu totum ad laudem. nichil p̃¬
ter laudem: nec contra laudem dei. Ad laudem dei ca¬
ritas. preter laudem necessitas: cntra laudem iniqui¬
tas. In primo statu caritas. et necessitas: in seðo statu
necessitas et iniquitas: in tercio sola caritas: Qualis
ueruntur autem plurima de primo statu
hominis ante peccatũ. qualis finit homo.
priusquã peccaret. et qualis futurꝰ foret
si non peccasset: et in corpore et in amina mortalis
an ĩmortalis. passibilis an impassibilis: de termino
inferioris uite. et de transitu ad superiorem: de qua¬
litate et modo uiuendi. de propagatione filiorum.
de uita et meritis nascentium ab ipso. et sequentiũ
post ipsum: et multa alia que licet aliquando curi¬
ositate querantur. utiliter tamen scruntur: si cũ dis¬
cretione discutiantur. Nos uero intam multis p̾ci¬
pue que a nostra intelligentia et capacitate remo¬

Expanded text:
laudem Dei; in tertio statu totum ad laudem: nihil prlaudem Dei; in tertio statu totum ad laudem: nihil praeter laudem, nec contra laudem Dei. Ad laudem Dei charitas, praeter laudem Dei necessitas, contra laudem Dei iniquitas. In primo statu charitas et necessitas; in secundo statu necessitas et iniquitas; in tertio sola charitas. CAP. Xtum. Quaeruntur autem plurima de primo statu hominis ante peccatum, qualis fuit homo priusquam peccaret, et qualis futurus fuisset si non peccasset et in corpore et in anima, mortalis an immortalis; passibilis an impassibilis. De termino inferioris vitae, et de transitu ad superiorem; de qualitate et modo vivendi, et de propagatione filiorum, de vita et de meritis nascentium ab ipso, et sequentium post ipsum, et multa alia quae, licet aliquando cum curiositate quaeruntur, utiliter tamen sciuntur, si cum discretione discutiantur. Nos vero in tam multis praecipue quae a nostra intelligentia et capacitate remo
Abbreviated transcription (Latin):
corpore. siue in anima. quantũcũq ab eo qđ primũ
factus est mutatus sit. aut in quo idem ꝑstiterit.
necessario determinandũ putamꝰ. Primus status ho¬
minis fuit ante peccatum: in eo quod fuit conditus.
Secundus status est post peccatum. si tamen status
dicendus est. et non potius ruina: in quẽ ꝑ peccatũ
et per penã peccati. post peccatũ sequentem est lapsꝰ.
Tercius status erit hominis post resurrõnẽ a mortuis.
quando plene et perfecte. tam a peccato quã a pena
peceati liberabitur: et non solum inid in quo fuit con¬
ditus. sed supra id etiam usq ad illud ad quod conditꝰ
fuit restituetur. In primo statu diuisit deus ⁊ homo.
in secundo statu diuisit diabolus et homo: in tercio
statu. totum deuis accipiet. In primo statu laus di erat.
et aliquid preter laudem: nichil tamen contͣ lauder
dei. In secundo statu nichil ad laudem: sed totũ contͣ

Expanded text:
corpore sive in anima quantumque ab eo quod primum corpore sive in anima quantumque ab eo quod primum factus est mutatus sit, aut in quo idem perstiterit necessario determinandum putamus. Primus status hominis fuit ante peccatum in eo in quo fuit conditus. Secundus status est post peccatum si tamen status dicendus est, et non potius ruina in quem per peccatum et poenam peccati post peccatum sequentem, est lapsus. Tertius status erit hominis post resurrectionem a mortuis, quando plene et perfecte tam a peccato quam a poena peccati liberabitur; et non solum in id in quo fuit conditus, sed supra id etiam usque ad illud ad quod conditus fuit restituetur. In primo statu divisit Deus et homo; in secundo statu divisit diabolus et homo; in tertio statu, Deus totum accipit. In primo statu, laus Dei erat, et aliquid praeter laudem, nihil tamen contra laudem Dei; in secundo statu nihil ad laudem, sed totum contra
Abbreviated transcription (Latin):
puisset aduersus negligentiã. ꝓuidentia diuina nũ¬
quam in homine uiolentie locum dedisset. Quia
uero racio primũ per negligentiã suum locum
deseruit. diuina postinodum ꝓuidentia iuste se a
custodia eius subtraxit: ut iam in uita hominis
nũquã uiolentia preualeat: et racio ipsa iam nũc
etiam inuita cogatur sustinere. quod prius sponte
qualiter homo ante peccatũ uiolentiam
aliquam pati potuisset: qui si non peccas¬
set. sicut uidetur pati omĩno non potuisset. Si ergo
dia. ne uiolentiam pateretur: qui quodcũq illi
illatum fuisset. nichil omnno pateretur. Nam si ui¬
olentiam pati potuit: quomodo etiam mori non po¬
tuit : Si autem mori potuit: quomodo ĩmortalis
fuit: Propter huiusmodi raciones soluendas. que
ab his qui diligentius secreta serutari solent obiciun¬
tur. tres status uite humane prima consideratione
distinguimus: et in his qualis homo fuerit. siue in

Expanded text:
puisset adversus negligentiam, providentia divina nunpuisset adversus negligentiam, providentia divina nunquam in homine violentiae locum dedisset. Quia vero ratio primum per negligentiam locum suum deseruit, divina postmodum providentia juste se a custodia subtraxit, ut jam in vita hominis nonnunquam violentia praevaleat, et ratio ipsa jam nunc etiam invita cogatur sustinere, quod prius sponte qualiter homo ante peccatum violentiam aliquam pati potuisset, qui si non pecasset sicut videtur omnino pati non potuisset? Si ergo dia ne violentiam pateretur qui quodcunque illatum sibi fuisset nihil omnino pateretur. Nam si violentiam pati potuit, quomodo etiam mori non potuit? Si autem mori potuit, quomodo immortalis fuit? Propter hujusmodi rationes solvendas quae ab iis qui diligentius secreta scrutari solent objiciuntur tres status vitae humanae prima consideratione distinguimus, et in his qualis homo fuerit sive in