comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Unde & ad iecit Noc ẽ. consiliũ qd̾ cogitaui suꝑ omnẽ t̾ram:
Et hec ẽ manꝰ extenta suꝑ om̃s gentes Itẽ post quã sub ꝑ¬
sona babilonie arguit uniuersũ mundũ: rursus adean¬
dẽ quasi degenere adspeciẽ reuertit᷑ dicens. que eidẽ
ciuitatispecialit̾ contiger̃. Ecce ego suscitabo suꝑ eos
medos Nã regnante baltasar. amedis obtenta ẽ babiloni¬
A. Sic & inonus egypti exꝑsona eiusdẽ. totũ uult intelli¬
gere mundũ dicendo Et concurrere faciã egyptios aduer¬
sus egyptios. regnũ ad u̾sus regnũ: cũ egyptus ñ multa reg¬
na. s unũ habuisse scribit᷑ regnũ Quita regula ẽ de tem¬
porib ꝑ quã ut pars maxima tẽporis ꝑpartẽ minorẽ in¬
ducit᷑ aut pars minima tẽporis ꝑ partẽ maioremintelligi¬
tur. sic̃ est de triduo dominice sepulture: dũ nec trib ple¬

Expanded text:
cogitavi super omnem terram, cogitavi super omnem terram, et haec manus extensa super omnes gentes . Item postquam sub persona Babyloniae arguit universum mundum, rursus ad eamdem quasi de genere ad speciem revertitur, dicens quae eidem civitati specialiter contigerunt. Ecce ego suscitabo super eos Medos . Nam regnante Balthassar, a Medis obtenta est Babylonia. Sic ex persona unius Aegypti totum vult intelligere mundum dicendo: Et concurrere faciam Aegyptios adversus Aegyptios, regnum adversus regnum . Cum Aegyptus non multa regna, sed unum habuisse describatur regnum. Quinta regula est de temporibus, per quam aut pars maxima temporis per partem minorem inducitur, aut pars minima temporis per partem majorem intelligitur. Sic est de triduo Dominicae sepulturae, dum nec tribus ple
Abbreviated transcription (Latin):
tant᷑ percata eoꝵ delent᷑ ꝑhanc enĩ regulã sic adom̃s lo¬
quit᷑ scriptura: ut & boni redarguantur cũ malis. & mal
rit discet᷑. Tercia regula ẽ. delittera & sp̃u. id .ẽ. de lege &
gr̃a. Lege. ꝑquã p̃cepta facienda ad moneni gra. ꝑquã ut
operemꝰ iubemur. Uel qd̾ lex ñtantũ historice: s etiã spi¬
ritalit sentienda sit. Nãq & historice oportet fidẽ teuere:
& sp̃alit᷑ legẽ intelligere Quarta regula ẽ. de specie &e ge¬
nere. ꝑ quã pars ꝑtoto & totũ ꝓparte accipit᷑: ueluti sium
popło uł ciuitati loquat᷑ dĩ: & tam̃ intelligat᷑ omnẽ contin
nus despecie: & conuertit contra totũ mundũ sermonem
Certe si ñdiceret. aduersus unuersũ orbẽ. ñ ad deret in¬
fra geueralit Et disꝑdã omnẽ terrã. & uisitabo suꝑ orb̃
mala & cetera que secunt᷑ ad int̾nttonẽ mundi ꝑtiuentia

Expanded text:
tantur, peccata eorum delentur. Per hanc enim regulam sic ad omnes lotantur, peccata eorum delentur. Per hanc enim regulam sic ad omnes loquitur Scriptura, ut et boni redarguantur cum malis, et malrit discet. Tertia regula est de littera et spiritu, id est de lege et gratia; lege per quam praecepta facienda admoventur; gratia per quam ut operemur adjuvamur. Vel quod lex non tantum historice, sed etiam spiritualiter sentienda sit. Namque et historice oportet fidem tenere, et spiritualiter legem intelligere. Quarta regula est de specie et genere, per quam pars pro toto, et totum pro parte accipitur, veluti si uni populo vel civitati loquatur Deus, et tamen intelligatur omnem contingnus de specie, et convertit contra totum mundum sermonem. Certe si non diceret adversus universum orbem, non adderet infra generaliter, ut disperdat omnem, terram et visitabo super orbis mala , et caetera quae sequuntur ad intentionem mu
Abbreviated transcription (Latin):
ma regula ẽ de dño & eiꝰ corpore. que de uno aut ad unũ
loqͥt᷑: atq inuna ꝑsona modo caput. modo corpꝰ ostendit.
sic̃ ysaias ait Induit me uestim̃to salutari: quasi sponsũ
decoratũ corona. & quasi sponsã ornatã monilib suis
Inuna enĩ ꝑsona duplici uocabulo nominata: & caput
id. ẽ sponsũ & eccłam. id ẽ sponsã manifestauit Pro inde no¬
tandũ inscripturis. quando specialit̃ caput scribit᷑ quã¬
do & caput & corpꝰ. aut quando exutroq transeat ad u¬
trũq a ut ab altero ad alterum: Sicq qͥd capiti. qͥd corpo¬
ri conueniat: prudens lector. intelligat. Secunda regu¬
la ẽ. de dñi corpore uͦ & ꝑmixto: Nã uident᷑ qu edã unius
conuenire ꝑsone. qd̾ tam̃ ñ ẽ uniꝰ : ut ẽ illud Puer m̃s estu
isrł. ecce deleuiut nubẽ inqͥtates tuas.& sic̃ nebulã peccata
tua: conuertere adme. & redimã te: Hoc ad unũ ñ congruit.
tera cui ddiẽ. conuertere ad me & redimã te Qa si conuer

Expanded text:
ma regula est de Domino et ejus corpore, quae de uno aut ad unum loquitur, atque in una persona, modo caput, modo corpus ostendit, sicut Isaias ait: Induit me vestimento salutari, quasi sponsum decoratum corona, et quasi sponsam ornatam monilibus suis. In una enim persona duplici vocabulo nominata caput, id est, sponsum, et Ecclesiam, id est, sponsam, manifestavit. 3. Proinde notandum in Scripturis quando specialiter caput describitur, quando et caput, et corpus; aut quando ex utroque transeat ad utrumque, aut ab altero ad alterum, sicque quid capiti, quid corpori conveniat, prudens lector intelligat. 4. Secunda regula est de Domini corpore vero et permisto. Nam videndum quaedam unius convenire personae, quae tamen non sunt unius, ut est illud: Puer meus es tu, Israel, ecce delevi, ut nubem, iniquitates tuas, et sicut nebulam peccata tua; convertere 168 ad me, et redimam te. Hoc ad unum non congruit.tera cui dixit: Convertere ad me, et redimam te. Qui si conver
Abbreviated transcription (Latin):
uutor scribe int̾roganti.ant. Qd p̃ceptũ c̃pͥmũ inlege du
ẽe nuie. Diliges ꝓximũ tuũ. sic̃ te ipsũ unuinaqroceptul
de pͥma tabula dixit. qd̾ ad dei ꝑtinet amorẽ. alterũ uero
de alia tabula. qd̾ ad hominis ꝑtinet dilectionem. N¬

Expanded text:
vator scribae interroganti quod praeceptum est primum in lege? vator scribae interroganti quod praeceptum est primum in lege? est huic: Diliges proximum tuum, sicut te ipsum. Unum namque praeceptum de prima tabula dixit, quod ad Dei pertinet amorem; alterum vero de alia tabula, quod ad hominis pertinet dilectionem. C
Abbreviated transcription (Latin):
initũ &ꝑfectio. sic̾ bonũ & melius Lex diuina: intrib dis¬
tiuguit᷑ partib Idẽ. inbistoria. in p̃ceptis. & inppłni: histo¬
ria ẽ in his que gesta ft̃ Precepta: inhis que iussa it̃. Pro¬
pbetia: in is quę futura ꝓnuntiata st̃. Lex diuina. txipdi¬
ci sentienda ẽ modo Primo ut historice. scđo ut tropolo¬
gice. tercio iet mistice intelligat᷑ Historice nãq iuxta lit¬
terã: Tropologice. iuxta moralẽ scieittiã. Alistice. iuxta
spalẽ intelligeidã. Ergo sic historice opportet sidẽ tenere.
ut eã & moralit̾ debeamꝰ interp̃tari. & spiritalit̃ intellige
reTria & septẽ. decc̃ p̃ceptast᷑ Sed tria ad amorẽ dĩ pti¬
nei : septẽ ad homines Illa tria que ad dm̃ ꝑtinent. in
una tabula scripta fuer̃ reliꝗua septẽ inseđa. Inprima
tabula triũ mandatoꝵ: hoc primũ ẽ Diliges. anm dm̃
tuũ. Inseda honora patrẽ tuũ & matrẽ. Hinc ẽ. qd & sai¬

Expanded text:
distinguitur partibus: In historia, 164 in praeceptis, et in prophetia. Historia est in his quae gesta sunt, praecepta in his quae jussa sunt, prophetia in his quae futura praenuntiata sunt. 12. Lex divina triplici sentienda est modo. Primo, ut historice: 165 secundo ut tropologice, tertio ut mystice intelligatur. Historice namque juxta litteram, tropologice juxta moralem scientiam, mystice juxta spiritalem intelligentiam. Ergo sic historice oportet fidem tenere, ut eam et moraliter debeamus interpretari et spiritaliter intelligere. 13. Tria et septem decem praecepta sunt; sed tria ad amorem Dei 166 pertinent, septem ad homines. Illa tria quae ad Deum pertinent in una tabula scripta fuerunt, reliqua septem in secunda. In prima tabula trium mandatorum hoc primum est: Diliges Dominum Deum tuum. In secunda: Honora patrem tuum et matrem. 14. Hinc est, quod Sal
Abbreviated transcription (Latin):
ri seculares elatione m̃tis tum̃tes: post modũ conuer¬
si ad dñi. religiosa secunt᷑ obedientia xp̃m e qui ante¬
ad celsitudinẽ mundialẽ tumebant: postea ipsã elati¬
onẽ instudio humilitatis cõmutant: Quidam st̃ qͥ iã
secretĩ cõuersift̃: quoꝵ c̃uersio. qͥa ñ ꝓcedit adpubli¬
cũ: apud existimationẽ humanã. quales fuer̃ tales
adhuc ẽẽ putant᷑. iã tam̃ indei ocłis surrexer̃:. Item
qͥdã adhuc humano iudicio stare cernunt᷑: iã tam̃ indei
occłis cecider̃. Multi apud homines reꝓbi ft̃: & apud dm̃
electi Atq itẽ multi apud homines electi putant᷑. & apd̃
dm̃ reꝑbi existunt: salomone dicente Uidi inqͥt impioᷤ
sepult᷑os: qͥ cũ ad uiuerent in loco sc̃o erant. & laudabant᷑
inciuitate. quasi iustoꝵ operũ: Nullus ergo se pitet uiii¬

Expanded text:
tis tumentes, postmodum conversi ad Deum, religiosa sequuntur obedientia Christum; et qui antea celsitudine mundiali tumebant, postea ipsam elationem in studio humilitatis commutant. 12. Quidam sunt qui jam secrete conversi sunt, quorum conversio, quia non procedit ad publicum, apud aestimationem humanam, quales fuerunt, tales adhuc esse putantur; jam tamen in Dei oculis surrexerunt. Item quidam adhuc humano judicio stare cernuntur; jam tamen in Dei oculis ceciderunt. 13. Multi apud homines reprobi sunt, et apud Deum electi; atque item multi apud homines electi putantur, et apud Deum reprobi existunt, Salomone dicente: Vidi, inquit, impios sepultos, qui cum adhuc viverent, in loco sancto erant, et laudabantur in ci
Abbreviated transcription (Latin):
nse tam̃ ꝑmanet unꝰ. Idõ inlibris sc̃is quedã obscura que¬
dã aꝑta repperiunt᷑: ut intellectꝰ lectoris. & studiũ augeat᷑
Nã si cuncta paterent: statĩ intellecta uilescerent: Hursus
sicuncta clausa existerent: c̃festim diffidentiã gignerent:
Ne gͥ dde obscuris desperatio fiat: ea.manifesta st satiant:
Et ne de intellectis fastidiũ exstat. ea que clausa s de side¬
riũ excitant. Nã pleraq ꝗuanto magis latent: tanto ma¬
gis exereiciũ p̃bent. Inscripturis sc̃is sepe ea que futura
st᷑ quasi facta narrant᷑: sic̃ ẽ illud Deder̃ inescã meã fel.
& insiti mea potauer̃ me aceto. Sedcur futura quasi p̃teri¬
ta scribunt᷑. nisi qͥa ea que ad huc faciendast̃ inoꝑe. uiãfacta
st̃ indiuina. p̃destinatione: Nob̾ gͥ tẽporalit̾ accedunt. que¬

Expanded text:
libris sanctis quaedam obscura, quaedam aperta reperiuntur, ut intellectus lectoris et studium augeatur. Nam si cuncta paterent, statim intellecta vilescerent. Rursus si cuncta clausa existerent, confestim diffidentiam gignerent. Ne ergo de obscuris desperatio fiat, ea quae manifesta sunt satiant; et ne de intellectis fastidium existat, ea quae clausa sunt desiderium excitant. Nam pleraque quanto magis latent, tanto magis exercitium praebent. 7. In Scripturis sanctis saepe ea quae futura sunt quasi facta narrantur, sicut est illud: Dederunt in escam meam fel, et in siti mea potaverunt me aceto. Sed cur futura quasi praeterita scribuntur, nisi quia ea, quae adhuc facienda sunt in opere jam facta sunt in divina praedestinatione? Nobis
Abbreviated transcription (Latin):
duoꝵ consustantialis poterit semel abeis ꝓcedere & simul
pit eccła. ut ꝑ eũ uno corpore unũ fierent credentes: ꝑquẽ
pat̃ & filiꝰ unũ essenti alit̾ sunt: ipso saluatore ad patrem
dicente. ut sint unũ. si ẽ & nos unũ sumꝰ Xp̃s ñtantũ apa¬
cedite ad me. & audite. Non aprincipio in abscondito locu¬
tus sũ ex tẽpore: antequã fieret. ibi erã Et nunc dñs. misit
Nãsatine paraclisis. c̃solacio dr̃. Et reuera dũ dona sacra¬
m̃toꝵ distribuit: consolationẽ anime prebet: Credo eqͥ¬
dem qd̾ magnã leticiã sentit. qͥ aliqͥd reuelante spu didicit:¬

Expanded text:
duorum consubstantialis poterit simul ab eis procedere, et simul duorum consubstantialis poterit simul ab eis procedere, et simul pit Ecclesia, ut per eum in uno corpore unum fierent credentes, per quem Pater et Filius unum essentialiter sunt, ipso Salvatore ad Patrem dicente: Ut sint unum, sicut et nos unum sumus. 3. Christus cedite ad me, et audite hoc: Non a principio in abscondito locutus sum: ex tempore, antequam fieret, ibi eram; et nunc Dominus misiNam latine paraclesis consolatio dicitur. Et re vera, dum dona sacramentorum distribuit, consolationem animae praebet. Credo equidem quod magnam laetitiam sentit, qui aliquid, revelante spirit
Abbreviated transcription (Latin):
uiã aperiret reuertendi ad celos: scđ̾m testuoniũ ysa¬
ie ꝓphete dicentis Posuiste ꝓfundũ maris uiã. ut transi¬
rẽnt lib̾ati Niã quippe xp̃s in ꝑfundũ maris posuit. quan¬
do ininferiiũ descendens. sc̃is iter ad celos reuertendi
monstrauit Scĩ ex tẽpore resurrechonis xp̃i statĩ ut decor¬
pore exeunt mox ad celestẽ habitationẽ ascendunt: qd̾ an¬
tiqͥs patrib ñdabatur: Nã ante aduentũ saluatoris quã¬
quã sine pena supplicii. tam̃ ñ incelo sedininferno sc̃oꝵ
anime tenebant᷑: ꝓquib ab soluendis dñs ininfernum
descendit: Xp̃s incelũ ascendens. disceisit quidẽ carne.¬
ñ ut dexterã corporeã habeat pat̾. ħ dextera patris beati
Sp̃s dñi fecit me. & spiraculũ onũpotentis inuifica¬
uit me. Sp̃s sc̃s patris & filii est: & inde unũ st̃ pat̾ & filius.¬
qͥa nichil hab& pat᷑. qd̾ ñ habeat filius Non enĩ resuna &

Expanded text:
viam aperiret revertendi ad coelos, secundum testimonium Isaviam aperiret revertendi ad coelos, secundum testimonium Isaiae dicentis: Posuisti profundum maris viam, ut transirent liberati. Viam quippe Christus in profundum maris posuit, quando, in infernum descendens, sanctis iter ad coelos revertendi monstravit. 16. Sancti ex tempore resurrectionis Christi, statim ut de corpore exeunt, mox ad coelestem habitationem ascendunt, quod antiquis Patribus non dabatur. Nam ante adventum Salvatoris, quanquam sine poena supplicii, tamen non in coelo, sed in inferno sanctorum animae tenebantur, pro quibus absolvendis Dominus in infernum descendit. m Patris, non ut dexteram corpoream habeat Pater; sed dextera Patris beatitSpiritus Domini fecit me, et spiraculum omnipotentis vivificavit me. quia nihil habet Pater quod non habeat Filius. Non enim res una et
Abbreviated transcription (Latin):
ñ admisit: ita penã peccati nr̃i suscepit. ut ꝑ uidebitã penaui
suã debitã abluere culpã nr̃am. ut ꝑhoc amntteret diabolus¬
quos reos tenebat: dũ unum int̃fecit. qͥ nichil peccati admise¬
rat Ideoq qͦs quasi iuste tenuit amisit: qͥa iniuste redẽp¬
torẽ nr̃m occidit Illusus ẽ diabolus morte dñi: quasi auĩ.
Nã ostensa xp̃s sue carnis mortalitate. quã interuñdã ille
appetebat. ãb scondit diuinitatẽ. ut laqueũ quo eũ uelut
auẽ in ꝓuidã prudenti mretiret decipula. Nã si inno¬
tatis appetiit que patebat: quasi hanio diuinitatis
eiꝰ captus. ẽ. qͥlatebat Est enĩ in xp̃o hamꝰ diuinitas. esca
aut̃ caro. linea genealogia. que ex euangłio recitatur
Et lucas lineã generationis xp̃i abimis ad sũma contexer
incoat a ioseph: & consũmat indm̃ dũ dicit. qͥ fuit heli. &
ꝑficiens lincã generis: dicit qͥfuit dei. Idcirco dñs in in¬
ferno descendit. ut his qui abeo ñpenalit᷑ detinebantur

Expanded text:
ta poenam peccati nostri suscepit, ut per indebitam poenam suam debitam aboleret culpam nostram, ut per hoc amitteret diabolusquos reos tenebat, dum unum interfecit, qui nihil peccati admiserat. Ideoque quos quasi juste tenuit amisit, quia injuste Redemptorem nostrum occidit. 13. Illusus est diabolus morte Domini, quasi avis. Nam ostensa Christus suae carnis mortalitate, quam interimendam ille appetebat, abscondit divinitatem, ut laqueum quo eum, velut avem improvidam, prudenti irretiret decipula. Nam si innotatis impetit, quae patebat, quasi homo divinitate ejus captus est, quae latebat. Est enim in Christo hamus divinitas, esca autem caro, linea genealogia, quae ex Evangelio recitatur. Et Lucas lineam generationis Christi ab imis ad summa contexens inchoat a Joseph, et consummat in Deum, dicens: Qui fuit Heli; et perficiens lineam generis, ait: Qui fuit Dei. 15. Idcirco Dominus in inferno descendit, ut his qui ab eo non poenaliter detinebantur
Abbreviated transcription (Latin):
unitatẽ eccłe ueniant decertant: De quib ꝑpropħã con¬
grue dr̃ Docuer̃ linguã suã loqͥ m̃datiũ: & ut iiq age¬
rent laborauer̃ Lum uicissim heretici mutuo se laee¬
rant: quando alterutrũ se se inꝓprias sectas inducunt.:
ritu decertent. Et qͥ inuicẽ st̃ diuisi: in aduersitate eccłe

Expanded text:
unitatem Ecclesiae veniant, decertant: de quibus per prophetam conunitatem Ecclesiae veniant, decertant: de quibus per prophetam congrue dicitur: Docuerunt linguam suam loqui mendacium, et ut inique agerent, laboraverurant quando alterutrum sese in proprias sectas inducunt. Sritu decertent, et qui invicem sunt divisi in adversitatem Ecclesiae,
Abbreviated transcription (Latin):
t᷑ ueritatis assertio. quando patuerit que lib& dissensio. Sc̃a ec¬
qͥt ago dõ ꝓomĩb: qͥa fides ur̃a adnuntiat᷑ inuniuerso mundo:
Hereses aut inaliquẽ angulũ mundi. aut inunã gentẽ inue¬
munt᷑ uersari Eccła uͦ catholica sic̃ ꝑtotũ mundũ extendit᷑.
ita & om̃iũ gentiũ societate construit᷑. Qͥ ft̃ hereses uł heretici¬
nisi qͥ relicta dĩ eccła priuatas eleger̃ societates : Deqͥb dñs¬
lent aquas. Causa heresis obquã rẽfit: id ẽ ad exercitacionẽ
fidei Uis uͦ ꝑquã fit: obscuritas ẽ. diuinarũ scripturarũ. inqͣ
caligantes heretici. aliud quã se res hab& intelligunt: Nec esse
posst̃. qͥa ipsũ qd̾ existunt hereses iã ñsunt Male enĩ sentiendo.
scientiã ñ ad quir̃: Ad nichilũ enĩ tendunt. Heretici ingenti
studio mendatia sua disciit.&̃ labore uehem̃ti ne ad

Expanded text:
tur veritatis assertio, quando patuerit quaelibet dissensio. Nolo tur veritatis assertio, quando patuerit quaelibet dissensio. Nolo  omnibus vobis, quia fides vestra annuntiatur in universo mundo. Haereses autem in aliquo angulo mundi, aut in una gente 157 inveniuntur versari. Ecclesia vero catholica, sicut per totum mundum extenditur, ita et omnium gentinisi qui, relicta Dei Ecclesia, privatas elegerunt societates. De qfit? Ad exercitationem fidei. Via vero per quam fit obscuritas est divinarum Scripturarum, in qua caligantes haeretici aliud quam se res habeat intelligunt; nec esse possunt, quia id ipsum quod existunt haereses, jam non sunt. 158 Male enim sentiendo scientiam non acquirunt, ad nihilum enim tendunt. 9. Haeretici ingenti studio mendacia sua discunt, et labore vehementi, ne ad
Abbreviated transcription (Latin):
Nalib lato bat espalib uͦ notũ erat Nondũ tam̃ maniseste
se ͥt raltera pauã illuc ex retribitone gloricabit . Ccelt¬
ppt̃ ap̃m gemine tribulationes eriitint: it ec suie quaẽ
apaganis ꝑtulit inmartirib. siue quas abhereticis ꝑfert
indiuersis cõcertationib: Utrosq aut̃ ꝑ gr̃am dei exsuperat:
partĩ ꝑferendo. partĩ resistendo Sc̃a eccła catholica. sic̃ male ui¬
uentes inse. patient̃ tolerat: ita male credentes ase repellit:
Sc̃a eccła ẽtra gentiliũ atq hereticoꝵ ꝑuicaciã. sũmopere sapi¬
entiã & pacieutiã studet. Sed exercet᷑ sapientia: cũ tẽptat᷑ uer¬
bis Exerret᷑ pacientia: cũ tẽptat᷑ gladiis Causa prauitatis he¬
retice. doctrina ẽ ꝓpagata eccłȩ Nã antea simpli tantũdẽ fide
uigebat: Hereticoꝵ gͥ occasione. ꝓpagatist̃ doctores infide: & acu¬
mine heresũi. eccłe magistri creuer̃. Nã tunc clarius manifesta

Expanded text:
atebat, spiritualibus vero notum erat, nondum tamen manifeste sequitur; altera, per quam illic ex retributione glorificabitur. tum geminae tribulationes existunt, id est sive quos paganis pertulit in martyribus, sive quos ab haereticis perfert in divisis concertationibus. Utrosque autem per gratiam Dei exsuperat partim ferendo partim resistendo. Sancta Ecclesia Catholica sicut male viventes in se tolerat patienter, ita male credentes a se repellit. Sancta Ecclesia contra gentilium atque haereticorum pervicaciam, summopere sapientiae et patientiae studet. Sed exercetur sapientia cum tentatur verbis; exercetur patientia cum tentatur gladiis. Causa pravitatis haereticae doctrinis propagata est Ecclesia. Nam antea simplici tantumdem uigebat. Hereticorum igitur occasione propagati sunt doctores in fide, et per acumen heresum hodie magistri creuerunt.
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ inculpa maior. ẽ: quã ille qui dm̃ nescit: Inuestiga¬
tonẽ ueri multoꝵ ẽ querere: s paucoꝵ ẽ inuenire E a
aut̃ que supra hominis intelligentiã ft̃. scrutanda ñ suns
Quic qͥd supra hominis intellectum ẽ: querendũ non est
Consilio aut̃ diuino seruandũ ẽ: ut hoc credat᷑ ẽẽ iusti¬
cia. qđ diuine placuerit uoluntati Non enĩ poterit esse
in iustũ. qd̾ iusto cõnplacet iudici Om̃is sapientia scientia
& opinatione consistit Melior ẽ aut̃ exscientia ueniens.
quã exopinatione sententia Nã illa uera est: ista dubia:
Ad maioris culpe cumulũ ꝑtinet. scire quẽquã qd̾ seqͥ debeat.¬

Expanded text:
culpa major est quam ille qui Deum nescit. 7. Investigationem veri multorum est quaerere, sed paucorum est invenire. Ea autem quae supra hominis intelligentiam sunt, scrutanda non sunt. Quidquid supra hominis intellectum est quaerendum non est. Consilio autem divino reservandum est, ut hoc credatur esse justitia, quod divinae placuerit voluntati. Non enim poterit esse injustum quod justo complacet judici. 8. Omnis sapientia ex scientia et opinatione consistit. Melior est autem ex scientia veniens quam ex opinatione sententia. Nam illa vera est, ista dubia. 9. Ad majoris culpae cumulum
Abbreviated transcription (Latin):
sic̃ & amici iob ñ ꝑse placare dm̃ sibi potuer̃. nisi ꝓeis
iob sacrificiũ obtulisiet Oꝑa bona que heretici faciunt.
tua ñ ꝑder̃ tibi Heretici quã uis legẽ & ꝓphetas ad imple¬
ant: ex eo tam̃ qd̾ catholici ñ sunt ñ ẽ. dĩ ineoꝵ conuentibus:
ipso dño testante: Sisteterit moyses & samuhel corãme. ñ
ẽ auima mea ad popłm istũ Fieci enĩ eos a facie mea ut egre¬
diant᷑ Permoysen quippe & samuel legẽ accipe & ꝓphetas
Quos quãuis heretici oꝑe implere c̃tendant: ꝓpt̾ erroris
tam̃ impietatẽ. auultu dei ꝓiciunt᷑. & aiustoꝵ cetib. sepa¬
rant᷑ paganꝰ & hereticus Ille qͥa nũquã fuit cũ dei popło.
iste qͥa recessĩt adei popło. uterq recedentes axp̃o addi¬
aboli ꝑtinent corpus: qui abidolatria ad iudaismum
uel heresem transeuit. & iuxta ꝓphetã de malo adiualũ¬
labunt᷑. Et dm̃ ñ cognouer̃. qͥa de infidelitatis errore uier

Expanded text:
 nisi pro eis Job sacrificium obtulisset . Opera bona, quae haeretici faciunt, tua non proderunt tibi . » Haeretici, quamvis legem aut prophetas adimpleant, ex eo tamen quod catholici non sunt, non est Deus in eorum conventibus, ipso Domino testante: « Si steterit Moyses et Samuel coram me, non est anima mea ad populum istum. Ejice eos a facie mea, et egrediantur . » Per Moysen quippe et Samuel legem accipe et prophetas. Quos quamvis haeretici opere implere contendant, propter erroris tamen impietatem a vultu Dei projiciuntur, et a justorum coetibus separantur paganus et haereticus. Ille quia nunquam fuit cum Dei populo; iste autem quia recessit a Dei populo. Uterque recedentes a Christo ad diaboli pertinent corpus, qui ab idololatria ad Judaismum vel haeresim transeunt, juxta prophetam: « De malo labuntur
Abbreviated transcription (Latin):
tutis que ꝓfectu ñ indiget. & absq inclinatione de fectus
inꝑfechone exutraq parte. & plena ẽ eplena& robusta
Quã uis nunc filioꝵ dei nomine homines fideles uocent᷑.
tam̃ exeo qd̾ hanc seruitutẽ corruptionis pacrunt᷑. adhuc
iligo seruitutis ad dicti sunt: Accepturi plena fidẽ filioꝵ

Expanded text:
tutis, quae profectu non indiget, et absque inclinatione defectus tutis, quae profectu non indiget, et absque inclinatione defectus in perfectione ex utraque parte et plena est, et robusta. 3. Quamvis nunc filiorum Dei nomine homines fideles vocentur , tamen ex eo quod hanc servitutem corruptionis patiuntur adhuc jugo servitutis
Abbreviated transcription (Latin):
sub anti xp̃i tẽporib contra eccłam de seuia& synagog aquã
inipso aduentu saluatoris xp̃ianos ẽ per secuta. Dum in ÷¬
martires diabolus iã exercuerit magnã erudelitatẽ oiã
liggatus. crudelior tam̃ erit subantixp̃ͥ temporib qua¬
do a iã erit soluendus Nam si tanta ligatus facere pi¬
tuit. quanta solutus faci&. Quanto propinqus finen
mundidiabolus und&. tanto crudeliꝰ rabiem ꝑsecutiqniss
exercet. ut qͥa se continuo dãpnandũ conspicit. socios sibĩ
multiplico cũ qͥb gehenne ignib addicatur Quantor.
to inmagna persecutionis ira mouet᷑. Diuina iustioia
permittente. ut głificent᷑ iusti. sordidentur iniqui et
ñ perfectio: E unc aut erit plenitudo pacis: Aũ addi
contẽplationẽ absorta carnis infirmitate conualueruit.
R esurrechio mortuoꝵ ut apłs ait. inuirũ ꝑfectũ inm̃ surã¬
etatis plenitudinis xp̃i futura ẽ inetate scilicet iuuen¬

Expanded text:
sub Antichristi temporibus contra Ecclesiam desaeviet Synagoga, quam sub Antichristi temporibus contra Ecclesiam desaeviet Synagoga, quam in ipso adventu Salvatoris Christianos emartyres diabolus jam exercuerit magnam crudelitatem etiam ligatus , crudelior tamen erit sub Antichristi temporibus, quando etiam erit solvendus . Nam si tanta ligatus facere potuit, quanta solutus faciet? Quanto propinquius finem mundi diabolus videt, tanto crudelius persecutiones exercet, ut quia se continuo damnandum conspicit, socios sibi multiplicet cum quibus gehennae ignibus addicatur. Quanto brto in magna persecutionis ira movetur, divina justitia permittente, ut glorificentur electi, sordidentur iniqui, et  perfectio. Tunc autem erit plenitudo pacis, dum ad Dei contemplationem absorpta carnis infirmitate convaluerint. 2. Resurrectio mortuorum, ut Aposfutura est ; in aetate scilicet juven
Abbreviated transcription (Latin):
puã reuelet᷑ Mlagnitudo signoꝵ faciendae sub anti¬
ppou o nelett si sieri potest ierrortẽ nttant: Sed nelee¬
t quomodo ft̃ iuerrorẽ mittendi : Ergo ibt i nerł ort
deuleons ad modicũ ꝓmultitudine ꝓdigioꝵ et tamen
dencienq̃i sunt abst abilitate sua. terror iupulsu att sg¬
noꝵ. Unas & ideo ponit᷑ si fieri potest: quia clecti ꝑire
ñ possunt. Scito resipiscentes cordis errorẽ religione coher
uersarii. ñ conturbent᷑ sci Iammira facturus ẽ ꝓdigia
&e signa dũ uenerit antixp̃s: ut etiã electis qd̾dã eor dis
gignat᷑ scrupulũ: Qd̾ tam̃ cito exuꝑet in illis racio: ꝑqnã
fieri signa In quo tẽpore ꝑpacientiã głosi erunt sc̃i ñ
ꝑmiracula sic̃ martires fuer̾ priores Iili enĩ e ꝑsecuto¬
res sustinebunt. & facientes ꝓargia Ero inde &durius
bellũ sustinebunt. quia ñsolũ contra ꝑsequentes. sedetã
contra miraculis coruscantes dimicaturi sunt. Si rauius

Expanded text:
ciet sub Antichristo, ut electi, si fieri potest, in errorem mittantur. Sed si electi, quomodo sunt in errorem mittendi? Ergo ibunt in errorem titubationis ad modicum pro multitudine prodigiorum: non tamen dejiciendi sunt ab stabilitate sua, terrorum impulsu, atque signorum. Unde et ideo ponitur si fieri potest, quia electi perire non possunt, sed cito resipiscentes cordis errorem religione coerceversarii, non conturbentur sancti. 5. Tam mira facturus est prodigia et signa, dum venerit Antichristus, ut etiam electis quidam cordis gignatur scrupulus, quod tamen cito exsuperet in illis ratio, per quam fieri signa. In quo tempore per patientiam gloriosi erunt sancti, non per miracula, sicut martyres fuerunt priores. Illi enim et persecutores sustinebunt, et facientes prodigia. Proinde et durius bellum sustinebunt, quia non solum contra persequentes, sed etiam contra miraculis coruscantes dimicaturi sunt. 6. Gravius
Abbreviated transcription (Latin):
tus inlactis sucũ uertat᷑: ut qđ incibo ñpotuit uti. sugen¬
do. potetur ilacte ꝑcarnẽ: ita & nos dũ essemꝰ infirmi ad
conspiciendã uerbi eternitatẽ. factũ est ipsũ uerbũ caro.
ut enutriti ꝑcarnẽ fortioresq effecti: cibũ solidũ.id.ẽ. ue¬
rũ dm̃ cũpatre sempit̾nũ contẽplando ut angłi saciemur:
Pruma dei dona eẽ. ꝑque nos nob̾ reos ẽe̾ ostendit: Qͥ dũ iace¬
remꝰ sub reatu culpe. iustos nos essȩ credebamꝰ Uenit pate

Expanded text:
tus, in lactis succum vertatur, ut quod in cibo non potuit uti, sugendo potetur in lacte per carnem; ita et nos, dum essemus infirmi ad conspiciendam Verbi aeternitalem, factum est ipsum Verbum caro, ut enutriti per carnem, fortioresque effecti, cibum solidum, id est, verbum Domini cum Patre sempiternum contemplando, ut angeli satiemur. 8. Prima Dei dona esse, quibus nos nobis reos esse ostendit. Qui dum jaceremus sub reatu culpae, justos nos esse credebamus. Venit me
Abbreviated transcription (Latin):
Quid enĩ ꝓdest siqͥs famis tẽpore ubertatis regionẽ uideat.
& uiã ꝑquã ad illã ꝑgat ignoret Ecce patriã quisq que
plus ãbulat: tanto magis abeo qd̾ querit elongat Q uian
qanis ꝑuiã ñẽ quomodo ad ȩã ꝓpinquet. Qd̾ si gradiens ⁊
ꝑdesertũ leonẽ incurrerit: sem&e ipsũ redarguat. dũ u
montes pascue st̃: ad quos dũ quisq iustoꝵ conscendit. pas¬
eue indeficientis refectionẽ inuenisse congaudet Inscrip¬
turis sc̃is. quasi in montib excelsis & uiri ꝑfecti habent
sublimia intelligentie. in qͥb gressus contẽplationis quasi
cerui erigunt: & simplices quasi parua animalia inuenius
modicos intellectꝰ ad quos humiles ipsi refugiant: Scriptura
saera infirmis & sensu paruulis. scđ̾m historiã humilis uidet
inuerbis. cũ excellentiorib aut̃ uiris altus incedit. dũ eis su

Expanded text:
Quid enim prodest si quis famis tempore ubertatis regionem videat, Quid enim prodest si quis famis tempore ubertatis regionem videat, et viam per quam ad illam pergat ignorat? Ecce patriam quisque quaplus ambulat, tanto magis ab eo quod quaerit elongatur. 6. Qui viam am non est quomodo ad eam 161 appropinquet. Quod si gradiens per desertum leonem incurrerit, semetipsum redarguat, dum inmontes pascuae sunt , ad quos dum quisque justorum conscendit, pascuae indeficientis refectionem invenisse se congaudet. 3. In scripturis sanctis, quasi in montibus excelsis, et viri perfecti habent sublimia intelligentiae, quibus gressus contemplationis quasi cervi erigant, et simplices quasi parva animalia inveniunt modicos intellectus, ad quos humiles ipsi refugiant. 4. Scriptura sacra infirmis et sensu parvulis, secundum historiam humilis videtur in verbis, cum exc
Abbreviated transcription (Latin):
ilo sophi gentium. ñsic̃ opportet dm̃ querentes. inan¬
gelos incider̃ pͥuaricatores: factusq ẽ illis mediator¬
diãbolꝰ ad mortẽ. sic̃ nob̾ xp̃s ad uitã M ultũ mundi fi¬
losophi p̃dicant. in dim̃sione tẽpoꝵ. cursuq siderũ ac
diseussione elem̃entoꝵ: & tam̃ hoc ñ nisi adeo habuerunt
Uolando enĩ suꝑbe ut aues aerem. & emergentes in pro¬
fundũ ut pisces mare. & utipecora gradientes. t̾rã ee¬
scripser̃. uerũtam̃ tota m̃ite auctorẽ eoꝵ intelligere no¬
luer̃. Quare ñ possunt animalia bruta int̾rogare: quia
nesciunt raciocinare: Idõ ñ dissimiles gentiles homines
utiq dm̃ cognouer̃: Sed qͥa displicuit illis humilitas xp̃i
minuio transier̃ & ñ inuia Ideoq euanescentes. głam dei
inm̃datio mutauer̾. & rectitudinẽ uie relinquentes. in an¬
scdm uero ẽ ut id qđ appetit app̃hendat In ꝑfecta quippe
sapientia ẽ. q̃ uo tendas scire. & nescire it̃ ꝑ qd̾ expediat ire:

Expanded text:
ilosophi gentium non, sicut oportet, Deum quaerentes, in angelos inciderunt praevaricatores; factusque diabolus ad mortem, sicut nobis Christus ad vitam. Multa mundi philosophi praedicant in dimensione temporum, cursuque siderum, ac discursione elementorum; et tamen hoc nonnisi a Deo habuerunt. Volando enim superbe, ut aves aerem, et demergentes in profundum, ut pisces mare, et ut pecora gradientes terram descripserunt, verumtamen tota mente Auctorem eorum intelligere nount. 3. Quare non possunt animalia bruta interrogare? Quia nesciunt ratiocinari. Ideo non dissimiles gentiles homines utique deum cognoverunt, sed quia displicuit illis humilitas Christi in invio transierunt non in via. Ideoque evanescentes gloriam dei in mendacium mutaverunt et rectitudinem vie relinquentes in ansecundum vero est ut id quod appetit apprehendat. Imperfecta quippe sapientia est, quo tendas scire, et nescire iter per quod expediat ire.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑfecto: utriq tam̃ ꝓtẽp̃ore sua quaq ẽuenientia com¬
modans. Et tam̃ ꝓuta mutatione. ñ ẽ credendus as̃ mu¬
tabilis.s potius inde ad mirabilis p̃dicandus ẽ. qͥa ma¬
nens incõmutabilis. qͥd cuiq ut diximꝰ tẽpori cõmodũ
fuit: magna cũ distributione concessit: Sub ueteri
testam̃to muinoris culpe erant peccata:. qͥa ineo ñ ipsa
ueritas. s umbra ueritatis ad erat Nã in testañto no¬
uo p̃ceptis altiorib. manifesta facta quedã que ina
lo popło umbre ueritatis de seruierant: de seranda
nob̾ p̃cipiunt᷑. Illuc enĩ fornicatio & retributio inui¬
rie cõ missast̃ nec nocebant: in testam̾ento aut̃ nouo
graui anĩ ad uersione. dãpnant᷑ si ad mittantur:
regna sufficit capescenda. Om̃is enĩ latitudo scriptura¬
rũ ineadẽ oratione dominica & simboli breuitate c̃elu¬

Expanded text:
perfecto, utrique tamen pro tempore sua quaeque convenientia comperfecto, utrique tamen pro tempore sua quaeque convenientia commodans. Et tamen pro ista mutatione non est credendus Deus mutabilis, sed potius inde admirabilis praedicandus est, quia manens incommutabilis, quid cuique ut diximus tempori commodum fuit, magna cum distributione concessit. 3. Sub Veteri Testamento minoris culpae erant peccata, quia in eo non ipsa veritas, sed umbra veritatis aderat. Nam in Testamento Novo praeceptis altioribus manifesta facta quaedam, quae in illo populo umbrae veritatis deservierant, deserenda nobis praecipiuntur. Illic enim fornicatio et retributio injuriae permissa sunt, nec nocebant; in Testamento autem Novo gravi animadversione damnantur, si admittantur. Cregna sufficit capessenda. Omnis enim latitudo 174 Scripturarum in eadem oratione dominica et symboli brevitate c
Abbreviated transcription (Latin):
mine corporis caput designans: Itẽ ex nomine capitis ud¬
nificat᷑ corpus: sic̃ in euangłio ar. Duodecĩ uoselegi. hun
exuob diabolus est. iudãutaq indicans. qͥa diaboli corpus
suit: apostata qͥppe angłs omĩũ caput ẽ iniquoꝵ: & huius
capitis corpꝰ sunt omnes iniqui: sicq cũ menbris suis uni¬
tus ẽ: ut sepe quod corpori eiꝰ dr̃. ad eum potus referatur.
Rursũ qd̾ illi ad m̃bra iterũ ipsius diriuent᷑. sic̃ iny saia
ubi dũ ẽtra bubiloniã. hoc ẽ contra diaboli corpus multa
dixiss& sermo ꝓpheticus: rursus ad caput. id ẽ. ad iabolũ
oraculi sententiã diriuat dicens Quomodo cecidisti de
celo lucifer. quimane oriebaris: & cetera .xxi. de diffe
agat᷑ innouo. ñ intelligentes qd̾ dĩ qͥd cuiq congruerit
tempori. magna quadã distributione concesserit. sic̃
cienti maxillã: sed illa ꝓtẽpore fragili popło. ista uero

Expanded text:
mine corporis caput designans; item ex nomine capitis simine corporis caput designans; item ex nomine capitis significatur corpus sicut in Evangelio dicitur: Duodecim vos elegi, et unus ex vobis diabolus est . Judam utiqfuit. Apostata quippe angelus omnium caput est iniquorum, et hujus capitis corpus sunt omnes iniqui; sicque cum membris suis unus est, ut saepe quod corpori ejus dicitur, ad eum potius referatur. Rursum quod illi ad membra ipsius iterum deriventur, sicut in Isaia, ubi dum contra Babyloniam, hoc est, contra diaboli corpus multa dixisset sermo propheticus, rursus ad caput, id est, ad diabolum, oraculi sententiam derivat, dicens: Quomodo cecidisti de coelo, Lucifer, qui mane oriebaris Isai, XIV, agatur in novo. Non intelligentes quod Deus quid cuique congruerit tempori magna quadam distributione concesserit: sicut ienti maxillam . 2. Sed illa pro tempore fragili populo, ista vero
Abbreviated transcription (Latin):
ad huc fitura st̃: apud dĩ eternitatẽ iã factast̃. Qua ꝓpt̾ quan¬
do aliqͥd faciendũ eẽ ꝓnuntiat᷑. scđd̾m nos dicit᷑. Q uando uͦ que
futura st̃ iamfacta dicunt᷑. scđ̾m dĩ et̾nitatẽ accipienda sunt.
apud quẽ iam omĩa factast̃ que futura st̃: Sexta regula est.
de recapitulatione Recapitulatio enĩ est: dũscriptura redit
ad illud. cuiꝰ narratio iã transierat: sic̃ cũ filios filioꝵ noe
scriptura cõmemorasset. dix̃ illos funse in linguis & gertib
suis. & tam̃ postea quasi hoc etã inhoc ordine tẽporũ reqͥre¬
b. nisi qͥa ad illud qd̾ iã transierat. recapitulando ẽ. reuersa
narratio: Septima regula ẽ. de diabolo & eiꝰ corpore:.quose¬
pe dicunt᷑ ipsius capitiquȩ suo magis conueniunt corpori¬
E nomine quippe corporis intelligit᷑. caput: ut ẽ alliad in
euangelio. de ritania & tritico admixtis dicente dño. exi¬
enirus homo hoc fecit. hominẽ ipsũ diabolũ uocaus. d ex no¬

Expanded text:
t. Quapropter quando aliquid faciendum esse pronuntiatur, secundum nos dicitur; quando vero quae futura sunt, jam facta dicuntur, secundum Dei aeternitatem accipienda sunt, apud quem jam omnia facta sunt, quae futura sunt. Sexta regula est de recapitulad illud cujus narratio jam transierat, sicut cum filios filiorum Noe Scriptura commemorasset, dixit illos fuisse in linguis et gentibus suis, et tamen postea, quasi hoc etiam in ordine temporum sequeretubus, nisi quia ad illud quod jam transierat recapitulando est reversa narratio? pe dicuntur ipsius capitis, quae suo magis conEx nomine quippe corporis intelligitur caput, ut est in Evangelio de zizaniis tritico admistis, dicente Domino: Inimicus homo hoc fecit ; hominem ipsum diabolum vocans, et ex no
Abbreviated transcription (Latin):
ricationis illi accesserit. iã tam̃ naturalis factaẽ. qͥa originaliter
apͥmo homine sic̃ & mors ioñs homines transiit: xII. deanuma
Et sieut corpꝰ mortuũ ẽ sine anima: ita anima mortua ẽ sine
ded Anima hominis ñ ẽ homo: s corpꝰ qd̾ exhumo factũ ẽ. id tan¬
tũ homo ẽ Inhabitando aut̃ incorpore anima: exipsa participa¬
tone carnis. hominis nom̃ accepit. sic̃ & apłs interiorẽ honunem
dicit: animã ñ carnẽ conditã ẽẽ ad dĩ imaginẽ Male gͦ a quib dã
credit᷑ anima hominis ẽt corporea. que ꝑid ad dĩ imaginẽ factaẽ

Expanded text:
ricationis illi accesserit, jam tamen naturalis facta est, quia originaliter, ricationis illi accesserit, jam tamen naturalis facta est, quia originaliter, a primo homine, sicut et mors, in omnes homines transit. 144 CAPUT t corpus mortuum est sine anima, ita anima mortua est sine Deo. 2. Anima hominis non est homo, sed corpus, quod ex humo factum est, id tantum homo est. Inhabitando autem in corpore anima, ex ipso participio carnis hominis nomen accepit, sicut Apostolus interiorem hominem dicit animam, non carnem, conditam esse ad Dei imaginem. Male ergo a quibusdam creditur animam hominis esse corpor
Abbreviated transcription (Latin):
diuisio & pugna ut sit hominis animo: pena peccati ẽ. ex pͥmo
homine inom̃s eiꝰ filios ꝓpagata. ut qͥ noluit cũ deo e̾e unitus.
eẽt insem& ipso diuisus Et qͥ imperantẽ dño noluit ẽẽ sub¬
iectꝰ: fier& sibimet ipsi rebellis atq ẽotrarius Unde nec
sibi poterit subiugari. sipriꝰ dõ ñfuerit subiugatus: sibiq
serui& nolens: qͥdõ noluit uolens Quã uarie.
ꝑdiuersa humanũ de flutxit genꝰ: dũ se ab una
stabili
semꝑq manente chuinitatis soliditate subtraxit. Nã dũ opꝰ
qd̃ libens appetit. quasi ut ibi iãrequiẽ m̃tis infĩgat: dũ ei ñ
sufficit. mutata intentione ad alias atq alias actiones transit
Dũq ꝑdiu̾sa reqͥem solidã querit nec inuenit. in labore mi¬
ser & uarietate uiuit. & uacuus arequie man&: Quam uis
eadem mutabilitas ñsit homini concreata. s ꝓmerito prime p̃ua¬

Expanded text:
Divisio et pugna, ut sit in hominis animo, poena peccati est, ex primo Divisio et pugna, ut sit in hominis animo, poena peccati est, ex primo homine in omnes ejus filios propagata, ut qui noluit cum Deo esse unitus, esset in semetipso divisus, et qui imperanti Domino noluit esse subjectus, fieret sibimetipsi rebellis atque contrarius. Unde nec sibi poterit subjugari, si prius Deo non fuerit subjugatus, sibique serviet nolens, qui Deo noluit volens. 10. Quam varie per diversa humanum defluxit genus, dum se ab una stabili semperque manente divinitatis soliditate subtraxit! Nam dum opus quodlibet appetit, quasi ibi jam requiem mentis infigit. Sed dum ei non sufficit, mutata intentione, ad alias atque alias actiones transit; dumque per diversa requiem solidam quaerit, nec invenit, in labore miser et varietate vivit, et vacuus a requie manet. Quamvis eadem mutabilitas non sit homini concreata, sed pro merito primae praeva
Abbreviated transcription (Latin):
uiri formata ẽ Parit̃ gͦ conditst̃. utriq rationis ordine: ñ pari¬
ter tẽporis unitate Hir adinaginẽ dei factꝰ ẽ: mulier aduna¬
ginẽ uiri formata est Unde& illi lege. nature subiecta est
Itẽ uir ꝓpt̾ semꝙ ipsũ factꝰ ẽ mulier ob adiutoriũ uiri crea¬
ta ẽ. Homo ꝓpt̾ peccatũ tuuc traditꝰ ẽ diabolo. quando audi¬
uit. t̾ra es & interrã ibis Tũnc enũdictũ ẽ & diabolo. t̃ram
manducabis. Unde & ꝓpħa ait̾ de serpente Pultus. panis
eiꝰ. Serpens enĩ diabolus. puluis impii. & ipsi st̃tib diaboli:
Na praua uoluntate ad im̃a cõnlabim᷑: recte adbene agen¬
dũ cũ labore consurginus Qd̾ sũtã eẽt: sidelectatio flagici¬
ũ primoꝵ hominũ ũꝑsuasisset. qͥb adbene uiuendũ tantũ
uelle sufficer&: & sine difficultate statĩ acto obtẽperaret.

Expanded text:
viri formata est. Pariter ergo conditi sunt uterque, rationis ordine, non pariviri formata est. Pariter ergo conditi sunt uterque, rationis ordine, non pariter temporis unitate. 5. Vir ad imaginem Dei factus est, mulier ad imaginem viri formata est; unde et illi lege naturae subjecta est. 6. Item vir propter semetipsum factus est, mulier ob adjutorium viri creata est. 7. Homo propter peccatum tunc traditus est diabolo, quando 143 audivit: Terra es, et in terram ibis. Tunc enim dictum est et diabolo: Terram manducabis. Unde et propheta ait: Serpenti pulvis panis ejus. Serpens enim diabolus est; pulvis, impii; et ipsi sunt cibus diaboli. 8. Quia prava voluntate ad ima collabimur, recte ad bene agendum cum labore consurgimus: quod non ita esset, si delectatio flagitium primorum hominum non persuasisset quibus ad bene vivendum tantum velle sufficeret, et sine difficultate statim actio obtemperaret. 9.
Abbreviated transcription (Latin):
facta st̃: homo aut̃ ꝓpt̾ se ipsũ. Inde & omĩa ꝑfiguram:
ad eiꝰ similitudinẽ referunt᷑ Communia homini. omĩa natu¬
ralia eẽ cũ ominib reb que constant: & in homine omĩa con¬
tineri: atꝙ ineo omĩum rerũ naturã cõsistere. Uniuersitati
creature: homo quedã magna portio ẽ Tantoq graduẽ cete
ris ex cellenior: quanto unagini diuine uicmior. Quantũ
eoteris creaturis p̃stet homo d̃ignitate uirtutis.
ex ipsa
reuerentia discit᷑ epeationis: dũ omĩa doxas̃
ne uoluerit dicens faciamꝰ hominẽ adimaginẽ: & similitudi¬
nẽ nr̃am Quia enĩ honi sumꝰ naturalit̾ conditi: culpe quo¬
Aã modo merito c̃tra naturã sumꝰ effecti Si c̃ p̃sciut as ho¬
minẽ peccaturũ: ita & p̃seiuit qualit̃ illũ ꝑsuã gr̃am repa¬
rar&. qͥ suo arbitrio deperire potuisset. Originalit̾ aut̃ ad am
& eua creatisunt : simul spȩcialit̾ uͦ postea mulier delatere

Expanded text:
facta sunt, homo autem propter se ipsum; inde et omnia per figuram ad ejus similitudinem referuntur. Communia homini omnia naturalia esse cum omnibus quae constant, et in homine omnia contineri, atque in eo omnium rerum naturam consistere patet. Universitatis creaturae homo magna quaedam portio est; tantoris excellentior, quanto imagini divinae vicinior. Quantum caeteris creaturis praeest homo dignitate virtutis, ex ipsa reverentia discitur creationis, dum omnia, dixit ne voluerit esse, dicens: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Quia enim boni sumus naturaliter conditi, culpae quodammodo merito contra naturam mali sumus effecti. Sicut praescivit Deus hominem peccaturum, ita et praescivit 142 qualiter illum per suam gratiam repararet, qui suo arbitrio deperire potuisset. 4. Originaliter Adam et Eva simul creati sunt, specialiter vero postea mulier de latere
Abbreviated transcription (Latin):
Nex adeo oꝑe nocerẽ posst̃. sic̃ cogitatione mouent᷑: Ex causa
uocahulũ sortita ẽ xogiatio Cogendo enĩ auimũ reminisci.
qd̾ mẽmorie. cõmendatũ ẽi dr̃ cogitatio: Rerũ omniũ thesau¬
nuis. memoria ẽ. Iesa ẽ enĩ eustos reb inuentis: ipsa cogitatis:
De qua ad liqͥdũ. dificile ẽ. aliquẽ disputare. qͥa grandis eiꝰ
ꝑplexitas ẽ & animꝰ apsacit Imago sensib corporis remota:¬

Expanded text:
nec adeo opere nocere possunt, sicut cogitatione moventur. 7. Ex causa nec adeo opere nocere possunt, sicut cogitatione moventur. 7. Ex causa vocabulum sortita est cogitatio. Cogendo enim animum reminisci quod memoriae commendatum est, dicitur cogitatio. Rerum omnium thesaurus memoria est. Ipsa est enim custos rebus inventis, ipsa cogitatis; de qua ad liquidum difficile est aliquem disputare, quia grandis ejus perplexitas est, et animus ipsa est. 8. Imago a sensib
Abbreviated transcription (Latin):
sus ceteris sensib. quando quidẽ que ad alios ꝑtinent sensus.
uide dicimꝰ. ueluti cũ dicimꝰ uide quomodo sonat. uide qͦmͦ
det se se ñ intuet Aliarũ enĩ rerũ o̾rigines species& mag¬
nitudines respicit. deseaut̾ tanta ueri ignorautia inficitur:
ut ithis omĩb nichil cercius cõtẽplet᷑ Homo. qͥd nuraris side¬
rũ altitudinẽ. & maris ꝓfunditatẽ : Animi tui abysiũ intra.
& mirare si potes Multa cogitantes sine sensu carnus & si ne
imaginib uiuis. animo tantũ cernentes intuemiur. Memo¬
riaq m̃te sibi eas fingente tenemus. Multa quoq intelligimꝰ
sensu: que lingua explere ñ possumus In noxios ẽẽ infantes
oꝑe. ñ ẽt̾. innoxios cogitatione: qͥa motũ quẽ ger̃ m̃te. ñ dũ pos¬
st̃ explere moꝑe Ac ꝑhoc. inillis etas ẽ. inbecillis ñ animus¬
Adnutũ enĩ uoluntatis. ñdũ obtemꝑat illis fragilitas corporis:

Expanded text:
sus caeteris sensibus, quandoquidem quae ad alios pertinent sensus sus caeteris sensibus, quandoquidem quae ad alios pertinent sensus inde dicamus, veluti cum diidet, sese non intuetur. Aliarum enim rerum origines, species, et magnitudines perspicit; de se autem tanta veri ignorantia inficitur, ut in his omnibus nihil incertius contempletur. 5. Homo, qui miraris siderum altitudinem, et maris profunditatem, animi tui abyssum intra, et mirare, si potes. Multa cogitantes 147 sine sensu carnis, et sine imaginibus vivis, animo tantum cernentes intuemur, memoriaque mente sibi eas figente, tenemus. Multa quoque intelligimus sensu quae lingua explere non possumus. 6. Innoxios esse infantes opere, non esse innoxios cogitatione, quia motum quem gerunt mente nondum possunt explere opere, ac per hoc in illis aetas est imbecillisad nutum enim voluntatis non obtemperat illis fragilitas corporis,
Abbreviated transcription (Latin):
xit: Multũ ex sua natura splendorẽ possidet anina: sed fus¬
cat᷑ cõmixtione carnis qua retinet᷑ inelusa Exenĩ eiꝰ parte
uertit᷑ ad peccandi infirmitatẽ: salomone dicente. Corpus
animalib ceteris Pro reb corporeis utendis sufficit
sensus carnis. ñ ꝓspiritalib capiendis. Illiciti aut̃ homines
usu corporearũ rerũ. nichil putant lit̾ esse. nisi p̃ter quod
carnis sensu concipiunt: Sicut p̃cellunt sibi corporei senso
diuersitate locoꝵ: ita sibim&. ⁊ uirtute senciendi p̃cellunt
longinqͥtate: Sic auris odoratui Dongius enĩ audimꝰ quã
odoranius. Sic ocłi: aurib Longius enim uidemꝰ: quã audi
iꝰ Animꝰ aut̃: & loco & merito his uniuersis senũb suꝑfer¬
tur. In arce enĩ capitis constiactꝰ. qd̃ illi corporalit̃. ñ ad tiua¬
gunt. iste intellectualit̃ contuet᷑ Ampliꝰ excellit ocufoꝵe sen¬

Expanded text:
xit. 7. Multum ex sua natura splendorem possidet anima, sed fusxit. 7. Multum ex sua natura splendorem possidet anima, sed fuscatur commistione carnis, qua retinetur inclusa. Ex ejus enim 146 parte vertitur ad peccandi infirmitatem, Salomone docente: Corpus animalibus caeteris. 2. Pro rebus corporeis utendis sufficit sensus carnis, non pro spiritualibus capiendis. Illecti autem homines usu corporearum rerum nihil putant aliter esse praeterquam quod carnis sensu concipiunt. Sicut praecellunt sibi corporei sensus diversitate locorum, ita sibimet virtute sentiendi praecellunt;  audimus quam odoramus; et sic oculi auribus: longius enim videmus quam audimus. 3. Animus autem et loco, et merito his universis sensibus superfertur. In arce enim capitis constitutus, quod illi corporaliter non attingunt, iste intellectualiter contuetur. Amplius excellit oculorum sen