comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
te animaduerti facillime possunt. Reddere bo¬
na pro malis. non reddere mala pro bonis. Reddere
bona probonis. reddere mala pro malis. Non red¬
dere bona pro bonis. sed reddere mala pro bonis
Ftorũ duo prima bonorũ sunt. & eorũ duorũ pri¬
us melius. Postrema duo malorũ. & eorũ posterius
de terius: Duo media quodam modo mediorũ. sed eo¬
rũ prius propinquũ bonis. posterius propinquum
malis. Haec in scripturis sc̃is oport& ad tendere.
Reddit bona pro malis. ipse dñs qui iustificat im¬
pium. & pendens in cruce dixit. Piter ignosce illis
quia nesciunt quid faciunt. Cuius uestigia secut᷑
sosstephanus. fixo genu orauit pro lapidantibus
dicens Dñe ne statuas illis hoc delictũ. Ad quam
iciñ preceptũ ꝑtin&. diligite inimicos uros. bene¬
facite cis qui oderunt uos. & orate pro eis qui uos
ꝑse quuntꝰ Mala pro malis non. ẽẽ. reddenda. pax¬
lus apostolus dicit. Nulli reddentes malũ ꝓ malo.¬

Expanded text:
tae animadverti facillime possunt: reddere botae animadverti facillime possunt: reddere bona pro malis, non reddere mala pro malis; reddere bona pro bonis, reddere mala pro malis; non reddere bona pro bonis, reddere mala pro bonis. Horum duo prima, bonorum sunt, et eorum duorum prius melius; postrema duo malorum, et eorum posterius deterius; duo media quodammodo mediorum, sed eorum prius propinquum bonis, posterius propinquum malis. Haec in Scripturis sanctis oportet attendere. Reddit bona pro malis ipse Dominus, «qui justificat impium» , et pendens in cruce dixit: «Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt» . Cujus vestigia secutus sanctus Stephanus, fixo genu oravit pro lapidantibus, dicens: «Domine, ne statuas illis hoc delictum» . Ad quam rem praeceptum pertinet, «Diligite inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos, et orate pro eis qui vos persequuntur» . Mala pro malis non esse reddenda Paulus apostolus dicit, «Nulli malum pro malo
Abbreviated transcription (Latin):
tibus uersibus planius dicitur. Locoti SoNT aO
eum tãquã magistrũ bonũ copiosa adulatione lau¬
dabant Unde alibi clicit᷑. & qui laudabant me
aduersus me iurabant. Deinde quia eruperunt
lamantes cruafige crucifige. secutus adiunait.
Iili qui lingui dolosa quasi non odii sed dilectionis
uerba locuti sunt. Ideo aduersus me. quia boc mn¬
sidiando faciebant. Postea sermonibus non falsae
& dolose dilectionis. sed aꝑti odii circũdeder̃ me:
EtΕΑΡΟΟΝΑUERUNTMe ΟRAtIS Sicut aut̃
pii gratis amant xpm̃. sic impii gratis oderunt.
Quia sicut ueritas nullo extra eã proposito cõmo¬
do propt̾ se ipsam expetit᷑ ab optimis. ita iniquitas
a pessimis. Unde & apud auctores sȩculariũ litte¬
rarũ dictũ est de quodam pessimo. Gratuito po¬
tius malus atq crudelis erat. PRO EO INQUIT UT
oilioe acnt oe. detratesatit orini. Sex
sunt in isto genere differentiȩ. quȩ cõmemora¬

Expanded text:
tibus versibus planius dicitur. 3. «vers. 3. tibus versibus planius dicitur. 3. «vers. 3. eum tanquam magistrum bonum captiosa adulatione laudabant. Unde alibi dicitur: «Et qui laudabant me, adversus me jurabant» . Deinde quia eruperunt clamantes, «Crucifige, crucifige» ; secutus adjunxit, Illi qui lingua dolosa, quasi non odii, sed dilectionis verba locuti sunt; ideo «adversus me,» quia hoc insidiando faciebant; postea «sermonibus,» non falsae et dolosae dilectionis, sed aperti «odii circumdederunt me, et expugnaverunt me gratis.» Sicut autem pii gratis amant Christum, sic impii gratis oderunt; quia sicut veritas nullo extra eam proposito commodo propter seipsam expetitur ab optimis, ita iniquitas a pessimis. Unde et apud auctores saecularium litterarum dictum est de quodam pessimo: «Gratuito potius malus atque crudelis erat . 4. «vers. 4. Pro eo,» inquit, «ut diligerent me, detrahebant mihi.» Sex sunt in isto genere differentiae, quae commemora
Abbreviated transcription (Latin):
in conuenienter intelligi. non solũ ea quȩ aper¬
tius de ipsis in hoc psalmo legimus. uerũ & iam
illa quae proprie de ipso iuda dicuntur expres¬
suis sicuti est quod commemoraui. Fiant dieseius
pauei & episcopatũ eius accipiat alter. Quod ap¬
parebit adiuuante dño. cum ad eos uersus tractan
appar& falsam esse uituperationẽ qũã
non tac& peccator & dolosus & uerã. eẽ
laudem quã non tac& cs̃. Ds̃ enĩ uerax. om̃is
autẽ homo mendax. quia non est homo uerax.
nisi in quo loquit᷑ dõ. Laus autẽ maxima est uni¬
geniti filii dĩ qua hoc ipsũ quod est unigenit᷑ dẽ.
Slius predicatur. Hoc autẽ non apparebat. sed
apparente infirmitate cius latebat. cũ os peccato¬
ris & os dolosi suꝑ eum apertũ est. Et ideo illud
a pertũ est. quia operta huius uirtus fuit. Ideo
autẽ dicit aꝑtũ est os dolosi. quia odiũ quod dolo
tegebat᷑ erupit in uocem. Hoc etiam consequen¬

Expanded text:
inconvenienter intelligi, non solum ea quae aperinconvenienter intelligi, non solum ea quae apertius de ipsis in hoc psalmo legimus, verum etiam illa quae proprie de ipso Juda dicuntur expressius; sicuti est quod commemoravi, «Fiant dies ejus pauci, et episcopatum ejus accipiat alter.» Quod apparebit, adjuvante Domino, cum ad eos versus tractandapparet et falsam esse vituperationem quam non tacet peccator et dolosus, et veram esse laudem quam non tacet Deus. Deus enim verax, omnis autem homo mendax ; quia non est homo verax, nisi in quo loquitur Deus. Laus autem maxima est unigeniti Filii Dei, qua hoc ipsum quod est, unigenitus Dei Filius praedicatur. Hoc autem non apparebat, sed apparente infirmitate ejus latebat, cum os peccatoris et os dolosi super eum apertum est; et ideo illud apertum est, quia operta virtus hujus fuit. Ideo autem dicit, «Apertum est os dolosi,» quia odium quod dolo tegebatur, erupit in vocem. Hoc etiam in consequen
Abbreviated transcription (Latin):
dies eius paua. & episcopatum eius accipiat alter.
quando matiias in locũ iudae ordinatus numero
apostolorum duo decimus adiunctus est: euidenter
appar&. Sed si de illo uno homine om̃a quae hic
m illo dicti sunt intelligere cone: expositionis
ratio non omnimodo aut uix ualebit occurrere.
Si autẽ de tali genere hominũ malorũ idest inimi¬
corum xp̃i ingratorũq iudacorũ : om̃ia mihi uident᷑
posse clarius aperiri. Sicut enĩ quaedã dicuntor.
quae ad apostolũ PETRUM propriae pertinere ui¬
deantur. nec tamen habent inlustrẽ intellectũ.
nisi cum referuntur ad aeccłam cuius ille agnos¬
citur in figura gestasse ꝑsonã. propter primatum
quem in discipulis habuit. sicutiest tibi dabo claues
regni celorũ & siqua huiusmodi: ita iudas ꝑsonã
quo dam modo sustin& inimicorũ xp̃i iudaeorum.
perseuerante genere ipsius impietatis oderunt.
De quib hominibus & de quo populo possunt non

Expanded text:
dies ejus pauci, et episcopatum ejus accipiat alter,» dies ejus pauci, et episcopatum ejus accipiat alter,» quando Matthias in locum Judae ordinatus, numero Apostolorum duodecimus adjunctus est , evidenter apparet. Sed si de illo uno homine omnia quae hic in malo dicta sunt intelligere conemur, expositionis ratio non omnimodo, aut vix valebit occurrere; si autem de tali genere hominum malorum, id est inimicorum Christi ingratorumque Judaeorum, omnia mihi videntur posse clarius aperiri. Sicut enim quaedam dicuntur quae ad apostolum Petrum proprie pertinere videantur, nec tamen habent illustrem intellectum, nisi cum referuntur ad Ecclesiam, cujus ille agnoscitur in figura gestasse personam, propter primatum quem in discipulis habuit; sicuti est, «Tibi dabo claves regni coelorum» , et si qua hujusmodi: ita Judas personam quodammodo sustinet inimicorum Christi Judaeorum, ssionem perseverante genere ipsius impietatis oderunt. De quibus hominibus et de quo populo possunt non
Abbreviated transcription (Latin):
conuertit᷑ ia cob & percussit᷑ in ualle salinarũ duo¬
decim milia. Nam preter id quod positũ est in
tituli scriptionẽ & ipsi dauid & in finẽ. cetera
ita diuersa sunt. ut ille habeat humilitatẽ dauid.
iste fortitudinẽ. Ille fugam. iste uictorias. Et
tamen ex istorũ duorũ posterioribus partibus
quorũ tam diuersi tituli sunt. psalmꝰ iste cõponit᷑.
copulatis utriusq finibus in hoc uno. cuius est ti¬
tulus canticũ psalmi ipsi dauid ne ultto illi titulo¬
similis preter quod & iam hic positũ est ipsi dauid.
qm̃ multis partibus & multis modis sicut ad bebre¬
os epistola loquitur. olim ds̃ locutus est patribus
per prophetas. In eo tamen locutus est. quẽ mnisit
postea. ut complerentur eloquia prophetarũ quot¬
quot enim promissiones dĩ in illo &iam.
SALMUMISTUO DE XP̃ÕHABERE
prophetiam quisquis actus a postolorũ fide¬
Uliter legit agnoscit : ubi de xp̃i traditore
iuda prophetatũ est quod hic scriptũ est . Han

Expanded text:
convertit Joab, et percussit in valle salinarum duodecim millia?» Nam praeter id quod positum est, «In tituli inscriptionem,» et, «ipsi David,» et, «in finem;» caetera ita diversa sunt, ut ille habeat humilitatem David, iste fortitudinem; ille fugam, iste victorias. Et tamen ex istorum duorum posterioribus partibus, quorum tam diversi tituli sunt, psalmus iste componiturcopulatis utriusque finibus in hoc uno, cujus est titulus, «Canticum psalmi, ipsi David;» neutro illi titulsimilis, praeter quod hic etiam positum est, «ipsi David.» Quoniam multis partibus et multis modis, sicut ad Hebraeos Epistola loquitur, olim Deus locutus est Patribus per Prophetas ; eum tamen locutus est quem misit postea, ut complerentur eloquia Prophetarum: «Quotquot enim promissiones Dei, in illo etiam» m istum de Christo habere prophetiam, quisquis Actus Apostolorum fideliter legit, agnoscit; ubi de Christi traditore Juda prophetatum esse quod hic scriptum est, «Fiant
Abbreviated transcription (Latin):
IOCΥNDATISUNT QM̃ SILUERONT ETDE¬
DUXIT EOS IN PORTUM UOLUNTATIS EORŨ.
CONFITEANTUA DNÕ OSERATIONES
EIUS. Ubiq om̃ino. ubiq confiteantur dño.
non merita nr̃a. non uires nr̃ae. non sapientia
s nr̃a. sed miserationes eius. Ille ametur in oinni
nr̃a liberatione. qui est inuocatus in om̃i nr̃a tri¬

Expanded text:
jucundati sunt, quoniam siluerunt: et dejucundati sunt, quoniam siluerunt: et deduxit eos in portum voluntatis eorum. Confiteantur Domino miserationes ejus.» Ubique onon merita nostra, non vires nostrae, non sapientia nostra; sed miserationes ejus. Ille ametur in omni nostra liberatione, qui est invocatus in omni tri
Abbreviated transcription (Latin):
gatur. cui fluctui latus nudetur. quo nauis in¬
pulsa dimittatur. a quibus saxis ue pereat refre¬
netur. om̃ino arectoribus non uidetur. Et
quid restat nisi quod sequitur: Et clamaus¬
RUNT AD DNM CÕTRIBULARENTOR. ET
DENECESSITATIBUS EORG̃ EDUMIT EOS
ET IMPERAUIT PROCELLAE. ET STETIT
Audite de hac re uocẽ cuiusdam gubernatoris.
periclitati. humiliati. liberati. Nolo inquit uos
asia quia supra uires & supra modũ grauati sumꝰ¬
Uide omnẽ sapientiã eius absortã. ita ut teder&
nos inquit &iam uiuere. Et quid ille: ita de fici¬
entes de serer&: Aut non propterea illi defecer̃.
ut ille apud eos głam repperir&: Deniq quid se¬
quitur: Sed ipsi in nobis m& ipsis responsũ mor¬
tis habuimus. ut non fidentes in nobis simus:
sed in dõ qui suscitat mortuos. Et imperauit
procellae. & stetit in aurã. lam illi de se apud se
responsũ mortis habuerant. quorũ om̃is sapien¬
tia absorta erat. Et siluerunt fluctus eius. Et

Expanded text:
gatur, cui fluctui latus nudetur, quo navis imgatur, cui fluctui latus nudetur, quo navis impulsa dimittatur, a quibus saxis ne pereat refrenetur, omnino a rectoribus non videtur. quid restat, nisi quod sequitur? Et clamaverunt ad Dominum, cum tribularentur; et de necessitatibus eorum eduxit eos. Et imperavit procellae, et stetit Audiamus in hac re vocem cujusdam gubernatoris periclitati, humiliati, atque liberati: Nolo, inquit, frAsia, quia supra vires et supra modum gravati sumvideo omnem sapientiam ejus absorptam «ita ut taederet nos,» inquit, «etiam vivere.» Et quid? ille ita deficientes desereret? aut non propterea illi defecerunt, ut ille apud eos gloriam reperiret? Denique quid sequitur? «Sed ipsi in nobismetipsis responsum mortis habuimus, ut non fidentes in nobis simus, sed in Deo qui suscitat mortuos» . «Et imperavit procellae, et stetit in auram.» Jam illi de se apud se responsum mortis habuerant, quorum omnis sapientia absorpta erat. «Et siluerunt fluctus ejus. Et
Abbreviated transcription (Latin):
portantur : DIXIT ET STẼTIT SŨS PROCEL¬
Le. Quid est stetit Permausit. perdurauit.
Ad huc turbat. diu iactat. sȩ̨uit & . ñ. transit
Dixit enĩ & stetit sp̃s procellȩ. Et quid egit
iste sp̃s procellae: EXAITATI SUNT ELUC¬
TUS EIUS. Ascendunt usq ad celos audendo.
Adescendunt usq in abyssos timendo. ASCEN¬
DUNT USQUE IN CAELOS. DESCENDUNT USQ
IN ADΥSSOS Foris pugne intus timores. ANI¬
MA EORŨ IN MALIS TABESCEBAT. TURBA¬
TI SUNT ET MOTI SUNT SICUT EBRIUS.
Qui sedent ad gubernacula: & qui fideliter nauẽ
amant. sentiunt quod dico. Turbati sunt & mo¬
ti sunt sicut ebrius. Certe quando loquuntur.
quando legunt. quando tractant. sapientes ap¬
parent: Uae a tempestate. Et oomis ingͥt
SAPIENTIA EORŨ AOSORTA EST. Aliquan¬
do deficiunt. om̃a huinana consilia. Quacumq
se quisq conuerterit fluctus fremunt. tempes¬
tas seuit. brachia deficiunt. Quo prora in pin¬

Expanded text:
portantur, «Dixit, et stetit spiritus procelportantur, «Dixit, et stetit spiritus procellae.» Quid est, «stetit?» Permansit, perduravit: adhuc turbat, diu jactat, saevit, et non transit. «Dixit» enim, «et stetit spiritus procellae.» Et quid egit iste spiritus procellae? «Et exaltati sunt fluctus ejus. Ascendunt usque ad coelos,» audiendo: «descendunt usque in abyssos,» timendo. «Ascendunt usque in coelos, descendunt usque in abyssos:» foris pugnae, intus timores. «Anima eorum in malis tabescebat. Turbati sunt, et moti sunt, sicut ebrius.» Qui sedent ad gubernacula, et qui fideliter navem amant, sentiunt quod dico: «Turbati sunt, et moti sunt sicut ebrius.» Certe quando loquuntur, quando legunt, quando tractant, sapientes apparent: vae a tempestate! «Et omnis,» inquit, «sapientia eorum absorpta est.» Aliquando deficiunt omnia humana consilia: quacumque se quisque converterit, fluctus fremunt, tempestas saevit, brachia deficiunt; quo prora impin
Abbreviated transcription (Latin):
SACRIEICENT SACRIFICIOM LAUDIS lam
enim ut laudetur. suauis est dñs. Et EΝON¬
TIENT OTERA EIUS IN EXULTATIONE
Non cum tedio non cum merore. non cũ anoci¬
illa restat. in qua om̃s periclitam. om̃s enĩ in naui
sumꝰ. Alii operant᷑. alii portant᷑. simul tamen
om̃s & in tẽpestate periclitant᷑. & in portu saluant᷑
Post hȩc enĩ om̃a sequit᷑. QUI DESTENDONT
MΑΚΕ ΙΝ ΝΑΙBΟS. FACIENTES OΡERA¬
TioNit IN aeUiS moltis: Idest in populis
multis. Aquas enĩ sȩpe pro populis poni testis est
a pocalypsis iohannus. ubi in terrogans iobannes qͥd
ille aquae essent. responsum est ei. populi sunt.
Qui ergo faciunt operationẽ in aquis multis: IłSi
UIDERUNT OPERA DÑI. ET MRABILIA
EIUS IN PROFUNDO Quid eiũ profundius cor¬
dibus humanis: Inde plerumq uenti erũ punt
tempestates sedicionũ & dissentionũ nauem per¬
turbant. Et quid agit᷑ in his: Uolens ds̃ ut
ad eum clamarent & in qui gubernant & hi qui

Expanded text:
sacrificent sacrificium laudis.» Jam sacrificent sacrificium laudis.» Jam enim ut laudetur, suavis est Dominus. «Et enuntient opera ejus in exsultatione:» non cum taedio, non cum moerore, non cum anxiilla restat, in qua omnes periclitamur. Omnes enim in navi sumus: alii operantur, alii portantur; simul tamen omnes et in tempestate periclitantur, et in portu salvantur. Post haec enim omnia sequitur, «Qui descendunt mare in navibus, facientes operationem in aquis multis:» id est, in populis multis. Aquas enim saepe pro populis poni, testis est Apocalypsis Joannis, ubi interrogans Joannes quid illae aquae essent, responsum est ei, «Populi sunt» . Qui ergo faciunt operationem in aquis multis, «ipsi viderunt opera Domini, et mirabilia ejus in profundo.» Quid enim profundius cordibus humanis? Inde plerumque venti erumpunt, tempestates seditionum, et dissensionum navem perturbant. Et quid agitur in his? Volens Deus ut ad eum clamarent et hi qui gubernant, et hi qui
Abbreviated transcription (Latin):
uerbũ dĩ non tibi tribuas. neq hinc aliqua infleris
arrogantia & auidus cybi in eos qui fastidio pericli¬
tantur᷑ superbe insilias : Intellige & iam tibi pres¬
titũ esse hoc non ate tibi esse. Quid enĩ babes
quod non accepisti : Hoc ergo intelligens & hoc
uicio atq languore periclitans. fac quod sequitur.
ET EXCLAMAUERUNT ADDNM̃ CÕ TRI¬
BULARENTOR ET DE NE CESSITATIBUS
EORUM LIBERAUIT EOS. Et quia languor
erat non delectari : MiSIT UERBUM SUΟM
ET SANAUIT EOS: Unde quid mali habeat
fastidiũ uide. unde liberat ille ad quem clamat
fastidiens. Misit uerbũ suũ & sanauit eos. Et
Eripuit eos. Unde: Non de errore .ñ.
de fame. non de difficultate uincendi peccata.
sed de corruptela eorũ quȩdã corruptela men¬
tis est fastidire quod dulce est. Ergo & de hoc
beneficio sicut de ceteris superioribus : Conf᷑i¬
TEANTOR DÑO MISERATIONES EIOS. ET
MIRABILIA EIOS FILIIS ToMINUM. ET

Expanded text:
verbum Dei, non tibi tribuas, neque hinc aliqua infleris verbum Dei, non tibi tribuas, neque hinc aliqua infleris arrogantia, et avidus cibi, in eos qui fastidio periclitantur superbe insilias. Intellige etiam tibi praestitum esse hoc, non a te tibi esse. Quid enim habes quod non accepisti ? Hoc ergo intelligens, et hoc vitio atque languore periclitans, fac quod sequitur: «Et exclamaverunt ad Dominum, cum tribularentur, et de necessitatibus eorum liberavit eos.» Et quia languor erat non delectari: «Misit verbum suum, et sanavit eos.» Vide quid mali habeat fastidium; vide unde liberat ille, ad quem clamat fastidiens. «Misit verbum suum, et sanavit eos: et eripuit eos.» Unde? Non de errore, non de fame, non de difficultate vincendi peccata, sed «de corruptela eorum.» Quaedam corruptela mentis est, fastidire quod dulce est. Ergo et de hoc beneficio, sicut de caeteris superioribus, «Confiteantur Domino miserationes ejus, et mirabilia ejus filiis hominum. Et
Abbreviated transcription (Latin):
ANTUR DNO MISERATIONES EIUS ET
MIRABILIA EIUS EILUS IoMINΟM. Qares
Quas difficultates uicit : QUIA CONTRIGIT
PORTAS AEREAS. ET UECTES FERREOS
CONEREGIT SUSCEPIT EOS DEUIAIMIOU¬
TATISEORUM PRODTER INIUSTICIAS EÑ
SUAS IT UONLIATI SONT. Quia sibi tribuebant
non dõ. quia suam iusticiam constituebant igno¬
rantes dĩ iusticiã humiliati sunt. inuenerunt se ñ
posse sine eius adiutorio. qui de suis solis uiribus pre
sumebant. Sed quod aliud genus restat: omnẽ
AESCAM ABOMINATAEST ANIMA EORUM
lam fastidiũ paciunt᷑. fastidio lauguent. fastidio
periclitantur. Nisi forte putas occidi eos fame
potuisse. & non posse fastidio. Uide quid sequat᷑.
Cum dixiss& oninẽ aescam ab ominata est anima
corũ. ne quasi eos putares de sacietate securos. ñ
magis uideres de fastidio morituros : Et APRRO¬
PINOUAUERUNT INQUIT USO AD PORTAS
mortis. Quid ergo restatꝰ ut & quod te delectat

Expanded text:
antur Domino miserationes ejus, et antur Domino miserationes ejus, et mirabilia ejus filiis hominum.» Quare? quas difficultates vicit? «Quia contrivit portas aereas, et vectes ferreos confregit. Suscepit eos de via iniquitatis eorum: propter injustitias enim suas humiliati sunt.» Quia sibi tribuebant, non Deo: quia suam justitiam constituebant, ignorantes Dei justitiam, humiliati sunt. Invenerunt se non posse sine ejus adjutorio, qui de suis solis viribus praesumebant. 11. «vers.» 18-22. Sed quod aliud genus restat? «Omnem escam abominata est anima eorum.» Jam fastidium patiuntur, fastidio languent, fastidio periclitantur: nisi forte putas occidi eos fame potuisse, et non posse fastidio. Vide quid sequatur, cum dixisset, «Omnem escam abominata est anima eorum;» ne quasi eos putares de satietate securos, non magis videres de fastidio morituros: «Et appropinquaverunt,» inquit, «usque ad portas mortis.» Quid ergo restat? Ut quod te delectat
Abbreviated transcription (Latin):
rabit de corpore mortis huius : IUMILIATU
ERGO IN LABORIBOS COREORUO INEIR¬
MATI SUNTNEC EUIT OUIADIGUARET
Quid ergo restat nisi quare factũ est: Si enim
data ess& lex quę poss& uiuificare. omnino ex le¬
ge. e&̃. iusticia. Sed conclusit scriptura om̃a sub
peccato ut promissio ex fide iħu xp̃i daretur ere¬
dentibus. Lex subintrauit. ut abundar& delictũ. nͣ
Accepisti uerbũ. accepisti preceptũ : nec desinis fa¬
cere quod male faciebas. & accepto precepto auges
peccata. Per preuaricationẽ suꝑbiȩ si te ignorabas:
uel disce te humiliatus. Clamabis. a necessitate li¬
beraberis. liberatus miserationes dĩi confiteberis.
ET EXCLAMAGERONT AD OÑM CÕTRI¬
BULARENTUR. ET DE NECESSITATISOS
EORŨ SALUOS FECITEOS. Liberati sunt de
secunda temptatione. restat tedii atq fastidi.
Sed primo quid illis prestitit liberatis uide. Et
EDUXIT EOS DETENEORIS ET UorRa mon¬
TIS ET UINCULA EORŨ DISRUPIT. CONFITO¬

Expanded text:
rabit de corpore mortis hujus? Humiliatum est» rabit de corpore mortis hujus? Humiliatum est» ergo «in laboribus cor eorum; infirmati sunt, nec fuit qui adjuvaret eos.» Quid ergo restat, nisi quare factum est? «Si enim data esset lex quae posset vivificare, omnino ex Lege esset justitia: sed conclusit Scriptura omnia tur credentibus» . «Lex autem subintravit, ut abundaret delictum» . Accepisti verbum, accepisti praeceptum, nec desinis facere quod male faciebas; et accepto praecepto, auges peccata per praevaricationem. Superbe, si te ignorabas, vel disce te humiliatus: clamabis, a necessitate liberaberis; liberatus miserationes Domini confiteberis. «Et clamaverunt ad Dominum, cum tribularentur, et de necessitatibus eorum salvos fecit eos.» Liberati sunt de secunda tentatione, restat taedii atque fastidii. Sed primo quid istis praestitit liberatis, videte. «Et eduxit eos de tenebris et umbra mortis, et vincula eorum disrupit. Confite
Abbreviated transcription (Latin):
TUR DÑÕ MISERATIONES EIUS. ET ORABI¬
LIA EIUS PILIIS HoMINUM. Dicite experti inex nͣ¬
pertis. iam in uia positi. iam ad ciuitatẽ inueniendã
directi. iam deniq a fame & siti liberati. Qm SACI
as. quid sperare. Quid aliud excipit. qm̃ conaris &
superaris  SEDENTES IN TENEBRIS ETUO
Bra mortis. cõpeditos in mexdicita¬
TE ET IN EERRO. Unde hoc nisi quia tibi tri 4ͣ¬
buebas: Quia gr̃am dĩ non agnoscebas. quia consi¬
lium dñi circa te reprobabas: Nam uide quid
adiungat. Qm INΑMΑRΙCΑUΕRUNt elo¬
QUIUM oNI. Per fuperbiam iusticiã dĩ nescientes
& suam uolentes constituere. ET CONSILIGM
ALTISSIMI EXACERBAUERUNT. ET IUOn¬
LIATOM EST IN LABORIBUSCOREORUO
Et nunc pugna contra concupiscentiã dõ desisten¬
te ab adiutorio laborare potes: uincere non potes.
Et cũ fueris pressus consuctudine tua praua humi¬
liabit᷑ cor tuũ in laboribus. ut iam corde humili¬
ato discas clamare. Infelix ego homo. quis me libe¬

Expanded text:
tur Domino miserationes ejus, et mirabitur Domino miserationes ejus, et mirabilia ejus filiis hominum.» Dicite experti inexpertis, jam in via positi, jam ad civitatem inveniendam directi, jam denique a fame et siti liberati: «Quoniamas, quid sperare. Quid aliud excipit, quoniam conaris et superaris? «Sedentes in tenebris et in umbra mortis, compeditos in mendicitate et ferro.» Unde hoc, nisi quia tibi tribuebas, quia gratiam Dei non agnoscebas, quia consilium Domini circa te reprobabas? Nam vide quid adjungat: «Quoniam inamaricaverunt eloquia Domini;» per superbiam, justitiam Domini nescientes, et suam volentes constituere . «Et consilium Altissimi exacerbaverunt. Et humiliatum est in laboribus cor eorum.» Et nunc pugna contra concupiscentiam. Deo desistente ab adjutorio, laborare potes, vincere non potes. Et cum fueris pressus consuetudine tua prava, humiliabitur cor tuum in laboribus; ut jam corde humiliato discas clamare: «Infelix ego homo, quis me libe
Abbreviated transcription (Latin):
RE DEMETI SUNT ADNÕ. QUOS REDEMITDE
MANU INIMICORŨ. DE RESIONIDUS CONORE¬
CAUITEOS. AB ORIENTE ET OCCASO ETAB
AUILOΝIE ΕT MΑRΙ Xp̃iani ergo ipsi dicant
de toto orbe conuocati. ERRAUERUNT IN
SOLITUDINE ET SICCITATE. UIAM CIUITATIS
ITABITATIONIS NON INVENERUNT. Errorẽ
miserabilem audiuimus. quid de in opia: Es u¬
RIENTES ET SICIENTES. ANIMA EORŨ IN
inSIS de EEcit. Sed quare defecit: Curbono:¬
⁊ Non enĩ crudelis est ds̃. sed se cõmendat quod ex¬
pedit nobis. ut nobis deficientibus roget᷑. & sub
ueniens amet᷑. Et ideo post hunc errorẽ & famẽ
TRIBO LARENTUR ET DE NECESSITATIBUS
EORUM ERUIT EOS. Et quid illis prestitit quia
errabant: ET DEDUXIT EOS IN UIAMREC¬
TAM. UIAM CIUITATIS HABITATONIS NONI
IN UENIE BANT. Fame & siti aestuabant & defi¬
ciebant. deduxit eos in uiã rectã. ut irent in ciui¬
tatẽ habitationis. Quomodo subuenerit fami & siti
non dũ dicit. sed & hoc expectate. CONFITEAN¬

Expanded text:
redempti sunt a Domino, quos redemit de redempti sunt a Domino, quos redemit de manu inimicorum; de regionibus congregavit eos, ab oriente et occasu, et aquilone et mari.» Christiani ergo ipsi dicant, de toto orbe convocati. «Erraverunt in solitudine, in siccitate, viam civitatis habitationis non invenerunt.» Errorem miserabilem audivimus: quid de inopia? «Esurientes et sitientes, anima eorum in ipsis defecit.» Sed quare defecit? cui bono? Non enim crudelis est Deus; sed se commendat, quod expedit nobis, ut nobis deficientibus rogetur, et ut subveniens ametur. Et ideo post hunc errorem et famem tribularentur; et de necessitatibus eorum eripuit eos.» Et quid illis praestitit, quia errabant? «Et deduxit eos in viam rectam.» Viam civitatis habitationis non inveniebant, fame et siti aestuabant, et deficiebant, «Et deduscit eos in viam rectam, ut irent in civitatem habitationis.» Quomodo subvenerit fami et siti, nondum dicit, sed et hoc exspectate. «Confitean
Abbreviated transcription (Latin):
& concluditur psalmus. quẽ iam exposui breuius
fortasse quã putabatis. Nlam usq adeo ie istum
totũ psalmũ aliquantũ prolixũ exposuisse arbitror.
ut iam officiũ ame non expectetis disputatorissed
pene lectoris. si tenetis quae dixi. Puto enĩ. sunt
ante ur̃os oculos constituta. sed ut melius cõmendent᷑.
breuiter replicentur. Prima tẽptatio erroris & fa¬
nus uerbi. se cunda difficultatis uincendarũ concupis¬
centiarũ. tercia tedii atq fastidui. quarta tempes¬
tatis & periculorũ in gubernandis aecclesus. Et in
his om̃ibus exclamationes & liberationes. & mniseratio¬
nũ dĩ confessiones. Ad extremũ ipsius acccłe fit
propt̃ superbiam: Quib extinctis erecta est aeccła:
& propt̃ insidias quasdam deminutionis ab hereticis:
& de trimentorũ quodã modo domesticorũ & ex ins
circa aeccłam diuina beneficia. &  psalmi conclusio.
Legamꝰ iam magis quã disseramus. Di CANT QUI

Expanded text:
et concluditur Psalmus, quem jam exposui, brevius et concluditur Psalmus, quem jam exposui, brevius fortasse quam putabatis. Nam usque adeo me istum totum psalmum aliquantum prolixum exposuisse arbitror, ut jam officium a me non exspectetis disputatoris, sed pene lectoris, si tenetis quae dixi. Puto enim, sunt ante oculos vestros constituta; sed ut melius commendentur, breviter replicentur. Prima tentatio erroris et famis verbi; secunda difficultatis vincendarum concupiscentiarum; tertia taedii atque fastidii; quarta tempestatis et periculorum in gubernandis Ecclesiis: et in his omnibus exclamationes, et liberationes, et miserationum Dei confessiones. Ad extremum ipsius Ecclesiae fit propter superbiam; quibus exstinctis, erecta est Ecclesia: et propter insidias quasdam deminutionis ab haereticis, et detrimentorum quodammodo domesticorum, et ex his circa Ecclesiam divina beneficia; et Psalmi conclusio. Legamus jam magis quam disseramus. 9. «Dicant qui
Abbreviated transcription (Latin):
di. temptatio periculorũ in regenda aeccła nos potis¬
simũ tangit. Sed quomodo & uos alieni eritissi na¬
uis tota periclitabitur: Quod ideo dixi. ne in hac
orationibus non desistatis. non uos primo naufraga
sedetis. non in eadẽ naui nauigatis: Post has. iiͦiͬ.
tẽptationes quattuor. exclamationes quattuor. libe¬
rationes quattuor. miserationũ dominicarũ confes¬
siones: generaliter in hoc psalmo consequent̃ ipsa
cõmendat᷑ aeccła. ut euidentissime noueritis de qua
psalmus ab exordio loquebatur. Commendat᷑ autẽ
ita. ut nobis in om̃ibus dĩ gratia predicetur. qui
÷ superbis resistit. humilib autẽ dat gr̃am. Quia
ideo ille uenit. ut qui non uident uideant. & qui
uident cȩci fiant. Quia om̃is uallis implebitur. &
om̃is mons & collis humiliabitur. Quo cõmendato:
dicitur aliquid quod &iam de heretiois intelligat᷑.
quibus tamquã ciuilibus bellis quatitur aecclesia.

Expanded text:
di, tentatio periculorum in regenda Ecclesia nos potisdi, tentatio periculorum in regenda Ecclesia nos potissimum tangit. Sed quomodo et vos alieni eritis, si tota navis periclitabitur? Quod ideo dixi, ne in hac orationibus non desistatis, nam vos primo naufragatsedetis, non in eadem navi navigatis? 8. Post has quatuor tentationes, quatuor exclamationes, quatuor liberationes, quatuor miserationum dominicarum confessiones, generaliter in hoc psalmo consequenter ipsa commendatur Ecclesia; ut evidentissime noveritis, de qua Psalmus ab exordio loquebatur. Commendatur autem ita ut nobis in omnibus Dei gratia praedicetur, qui «superbis resistit, humilibus autem dat gratiam» : quia ideo ille venit, «ut qui non vident, videant, et qui vident, caeci fiant» ; quia «omnis vallis implebitur, et omnis mons et collis humiliabitur» . Quo commendato, dicitur aliquid, quod etiam de haereticis intelligatur, quibus tanquam civilibus bellis quatitur Ecclesia;
Abbreviated transcription (Latin):
exclama ad dnm. ut de necessitatibus tuis & iã hic
liber& te. Et de hac tep̃tatione liberatus cum
fueris. confiteantur illi miserationes eius. Libetatꝰ
autẽ ab errore. liberatus adifficultate bene operan¬
di liberatus atedio fastidioq uerbi dĩ. fortassis dig¬
nus eris cui populus commnittatur. constituaris in
gubernaculis nauis. recturus aeccłam. Ibi quarta
temptatio tempestates maris quatientes aeccłam:
turbant gubernatorẽ. Deniq tres illas tẽptationes
experiri potest om̃is pius fidelis in populo dĩ quarta
ista nr̃a est. Quanto enĩ plus honoram. tanto plus pe¬
riclitam̾. Metuendu est ne auertat aliquẽ urm
aueritate ad periculũ erroris. metuendũ est ne
uincat unũquẽq. cupiditas sua. & eligat eã sequi:
quã ex eius difficultatibus exclamare ad dnm. Me.¬
tuendũ est ne unusquisq urm minus sapiat uerbũ
dĩ. & fastidio moriatur. Temptatio uero gubernan¬

Expanded text:
exclama ad Dominum, ut de necessitatibus tuis etiam hic exclama ad Dominum, ut de necessitatibus tuis etiam hic liberet te; et de hac tentatione liberatus cum fueris, confiteantur illi miserationes ejus. 7. Liberatus autem ab errore, liberatus a difficultate bene operandi, liberatus a taedio fastidioque verbi Dei, fortassis dignus eris cui populus committatur; constituaris in gubernaculis navis, recturus Ecclesiam. Ibi quarta tentatio. Tempestates maris quatientes Ecclesiam, turbant gubernatorem. Denique tres illas tentationes experiri potest omnis pius fidelis in populo Dei; quarta ista nostra est. Quanto enim plus honoramur, tanto plus periclitamur. Metuendum est ne avertat aliquem vestrum a veritate periculum erroris; metuendum est ne vincat unumquemque cupiditas sua, et eligat eam sequi, quam ex ejus difficultatibus exclamare ad Dominum; metuendum est ne unicuique vestrum minus sapiat verbum Dei, et fastidio moriatur: tentatio vero gubernan
Abbreviated transcription (Latin):
adiutus sp̃u. ut quẽ ad modũ noluit esse adulter sic
non sit: quomodo noluit esse fur sic non sit. & cete¬
ra illa om̃ia quae uolunt homines uincere & sepe
infhxi superant᷑. ut exclament ad dm̃ ut de necessi¬
tatib corũ eruat eos. & deliberatis confrarint᷑ año
miserationes eius. Suisquis ergo talis est euicit illas
difficultates & probabiliter iam conuersat᷑ inter
homines sine ulla querela malorũ morũ. Exxcipit᷑
temptatione tertia tediicuiusdã in morã huius uitȩ.
ita ut aliquando euin nec legere neç orare delect&.
Tercia tẽptatio. priori contraria. Prius enĩ periclita¬
bat᷑ fame postea fastidio. Unde & hoc nisi de quo¬
dam languore animȩ : lam non te inliat ad ulte¬
rium nec tamen delectat uerbũ. lam post pericu¬
lum impericiae & concupiscentiae de quibus duob
te euasisse lȩtaris. uide ne tedium fastidiũq. te nec&
non est & ista leuis tẽp̃tatio. Agnosce te in illa. &

Expanded text:
adjutus spiritu, ut quemadmodum noluit esse adulter, sic adjutus spiritu, ut quemadmodum noluit esse adulter, sic non sit; quomodo noluit esse fur, sic non sit; et caetera illa omnia, quae volunt homines vincere, et saepe inflexi superantur, ut exclament ad Deum, ut de necessitatibus eorum eruat eos, et inde liberati confiteantur Domino miserationes ejus: quisquis ergo talis est, et vicit illas difficultates, et probabiliter jam conversatur inter homines, sine ulla querela malorum morum, excipitur tentatione tertia taedii cujusdam in mora hujus vitae, ita ut aliquando eum nec legere nec orare delectet. Tertia tentatio priori contraria: prius enim periclitabatur fame, postea fastidio. Unde et hoc, nisi de quodam languore animae? Jam non te illicit adulterium, nec tamen delectat Dei verbum. Jam post periculum imperitiae et concupiscentiae, de quibus duobus te evasisse laetaris, vide ne taedium fastidiumque te necet. Non est et ista levis tentatio: agnosce te in illa, et
Abbreviated transcription (Latin):
si hoc sine difficultate haberemus: largitorẽ huius
boni non agnosceremꝰ. Si enĩ primitus cum uell&
poss& & non sentir& aduersus se obnitentes cupidi¬
tates nec uinculis suis grauata anima conlideretur :
suis uiribus tribuer& quod se posse sentir&. & non
confiterentur dño miserationes eius. Post has duas
temptationes prima erroris atq in opie ueritatis. se¬
cunda difficultatis bene operandi: tercia tẽp̃tatio
excipit hominẽ. ei loquor qui iam transut has duas
Nam istȩ duȩ fateor. multis notȩ sunt. Quis enim
nescit se ab ignorantia uenisse adueritatẽ: Ab
errore aduiam: A fame sapientiȩ ad uerbũ fidei s
Deinde multi luctantur cum difficultatib uiciorũ
suorũ & adhuc consuetudine conligati gemunt
tãquam in clusura & compedibus. agnoscunt & istã
temptationẽ. quamuis iam dicant si forte dicunt.
Infelix ego homo quis me liberabit de corpore mor¬
tis huius: Nam uide artissima uincula. Caro in

Expanded text:
si hoc sine difficultate haberemus, largitorem hujus si hoc sine difficultate haberemus, largitorem hujus boni non agnosceremus. Si enim primitus, cum vellet, posset, et non sentiret adversus se obnitentes cupiditates, nec vinculis suis gravata anima collideretur; suis viribus tribueret quod se posse sentiret, et non confiterentur Domino miserationes ejus. 6. Post has duas tentationes, primam erroris atque inopiae veritatis, secundam difficultatis bene operandi, tertia tentatio excipit hominem: ei loquor qui jam transiit has duas. Nam istae duae, fateor, multis notae sunt. Quis enim nescit se ab ignorantia venisse ad veritatem, ab errore ad viam, a fame sapientiae ad verbum fidei? Deinde multi luctantur cum difficultatibus vitiorum suorum, et adhuc consuetudine colligati gemunt tanquam in clausura et compedibus. Agnoscunt et istam tentationem, quamvis jam dicant, si forte dicunt: «Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus» ? Nam vide arctissima vincula: «Caro,»
Abbreviated transcription (Latin):
difficultate uiciorũ & tãquã muro in possibilitatis
erecto portisq clausis. qua euadat ut recte uiuat
non inuenit. lam seit quomodo uiuere debeat:
prius enĩ in errore erat: & famẽ ueritatis paciebat᷑
Accepit autẽ iam cybũ ueritatis. & positus est in
uia. Audit uiue bene scđm quod nosti. Antea
enĩ non noueras que madmodũ uiueres. modo acce¬
pisti & nosti. Conatur. non potest. ligatũ se sen¬
tit. exclamat ad dnm. Secunda ergo tẽp̾tatio
est difficultatis in bene operando. sicut illa prima
erroris & famis. Exclama & in hac ad dnm̃. libe¬
rat dñs de necessitatibus. rumpit iuncula difficul¬
tatis. constituit in operatione aequitatis. Incipit
ei iam facile esse quod difficile fuerat. abstinere
amalis. non adulterare. non furtũ facere. non
homicidiũ. non sacrilegium. non alienũ concupisce¬
re Facta est facultas. quae fuerat antea difficul¬
tas. Potuit dñs hoc sine difficultate prestare. sed

Expanded text:
difficultate vitiorum; et tanquam muro impossibilitatis difficultate vitiorum; et tanquam muro impossibilitatis erecto, portisque clausis, qua evadat ut recte vivat, non invenit. Jam scit quomodo vivere debeat: prius enim in errore erat, et famem veritatis patiebatur; accepit autem jam cibum veritatis, et positus est in via: audit, Vive bene, secundum quod nosti; antea enim non noveras quemadmodum viveres, modo accepisti et nosti. Conatur, non potest; ligatum se sentit, exclamat ad Dominum. Secunda ergo tentatio est difficultatis in bene operando, sicut illa prima erroris et famis. Exclamat et in hac ad Dominum: liberat Dominus de necessitatibus, rumpit vincula difficultatis, constituit in operatione aequitatis. Incipit ei jam facile esse quod difficile fuerat, abstinere a malis, non adulterare, non furtum facere, non homicidium, non sacrilegium, non alienum concupiscere: facta est facultas quae fuerat antea difficultas. Potuit hoc Dominus sine difficultate praestare; sed
Abbreviated transcription (Latin):
nibus consopitũ: Ut excitet᷑ iste ad querendã grãm
dĩut fiat sollicitus. ut tainquã de somno eiuigil&:
non ne manus dĩ excitat eum: Sed tamen a quo
sit excitatus ignorat. Incipit autẽ esse iam dei:
cũ cognouerit ueritatis fidem sed ante quã cognos¬
cat do l& errorẽ suum. Inuenit enĩ se in errore.
uult cognoscere ueritatẽ. Pulsat ubi potest. tẽp¬
tat quod potest. uagatur qua potest. fam̃ẽ &iam
patitur ipsius ueritatis. Prima ergo temptatio. ẽ.
erroris & famis: Ubi in hac tẽp̃tatione fatigatur:
exclamauerit ad dm̃: per ducitur ad uiam fidei:
unde incipiat pergere ad ciuitatẽ quietis. Petdu
nũ quã multũ sibi tribuendo & quasi de suis uirib
presumendo: incipit confligere uelle contra pec¬
cata & propt̾ superbiam superari. Inuenit ergo
se ligatũ difficultitibus cupiditatũ. & non posse
uiam ꝓpt̾ cõpedes ambulare. Inclusũ se sentit

Expanded text:
nibus consopitum: ut excitetur iste ad quaerendam gratiam nibus consopitum: ut excitetur iste ad quaerendam gratiam Dei, ut fiat sollicitus, et tanquam de somno evigilet, nonne manus Dei excitat eum? Sed tamen a quo sit excitatus, ignorat. Incipit autem esse jam Dei, cum cognoverit veritatis fidem. Sed antequam cognoscat, dolet errorem suum. Invenit enim se in errore, vult cognoscere veritatem, pulsat ubi potest, tentat quod potest, vagatur qua potest, famem etiam patitur ipsius veritatis. Prima ergo tentatio est erroris et famis. Ubi in hac tentatione fatigatus exclamaverit ad Deum, perducitur ad viam fidei, unde incipiat pergere ad civitatem quietis. Perducnunquam multum sibi tribuendo, et quasi de suis viribus praesumendo, incipit confligere velle contra peccata, et propter superbiam superari. Invenit ergo se ligatum difficultatibus cupiditatum, et non posse viam propter compedes ambulare: inclusum se sentit
Abbreviated transcription (Latin):
constat. Quicquid ergo cũ loquor agnoueris in
te : quisquis ex pertus es noli cogitando quasi re¬
manere in te. & putare quod insolo te contingit.
Sed crede ista contingere aut in om̃ibus aut ꝓpe
in om̃ibus qui ueniunt adhunc populũ. & dema¬
nu in imicorũ precioso sanguine redimunt᷑. Repe¬
titurus est enĩ assiduae: quod cantauimus modo.
CONFITEANTOR DÑO MSBRATIONESTIUS
ET MIRABILIA EIUS PILIIS HhooINUO
Istos uersus quantũ animaduertere potui. quod
potestis & uos. quater repetit. In quo numero
quantũ dño adiuuante scrutari ualuimus. signi¬
ficat nobis quattuor quasdã temptationes. ex quib
nos liberat cui confitent᷑ suȩ miserationes. fãc enĩ
hominẽ primo nihil querentem. scđm uitã uete¬
tem seductoria securitate uiuentẽ. nihil putantẽ
aliud esse post hanc uitã quandoq finiendã. ne¬
glegentẽ quendam & socordem. obrutũ cor ha¬
bentẽ in lecebris mundi. & mortiferis delectitio¬

Expanded text:
constat. Quidquid ergo, cum loquor, agnoveris in constat. Quidquid ergo, cum loquor, agnoveris in te, quisquis expertus es, noli cogitando quasi remanere in te, et putare quod in solo te contingit; sed crede ista contingere aut in omnibus, aut prope in omnibus qui veniunt ad hunc populum, et de manu inimicorum pretioso sanguine redimuntur. 4. Repetiturus est enim assidue quod cantavimus modo: «Confiteantur Domino miserationes ejus, et mirabilia ejus filiis hominum.» Istos versus, quantum advertere potui, quod potestis et vos, quater repetit; in quo numero, quantum Domino adjuvante scrutari valuimus, significat nobis quatuor quasdam tentationes, ex quibus nos liberat cui confitentur suae miserationes. Fac enim hominem primo nihil quaerentem, secundum vitam veterem seductoria securitate viventem, nihil putantem aliud esse post hanc vitam quandoque finiendam; negligentem quemdam et socordem, obrutum cor habentem illecebris mundi, et mortiferis delectatio
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ. quid hic agatur in congregatione om̃ram
gentiũ redẽp̾ta per xp̃m. Nlon quasi simul
contingant haec quȩ cantant᷑ in omnibus. sed
in singulis quibusq credentibus in populo autẽ
illo alter. Totus enĩ populus. tota illa gens ex
semine abrahȩ scđm carnẽ : tota multitudo do¬
mus isrł. semeleducta est ex egypto. semel per
rubrũ mare ducta. semel ad terrã ꝓmissionis
perducta. Simul enĩ om̃s erant. in quib hȩc
contingebant. Hec autẽ in figura continge¬
bant in illis. scripta funt autẽ ad correptionẽ
nr̃am. in quos fene̾s seculorũ obuenit. Nos
uero non simulom̃s sed paulatim singulatimq.
credentes congregam᷑ in unã quandã ciuitatẽ.
& in unũ populũ dĩ. sed in uno quoq nr̃m etiã
singulo contingunt hȩc quȩ scripta sunt: contin¬
gunt in populo. Et enim populus de singulis:
non singuli de populo. Nuinquid enĩ uiius homo
ea populis: Sed populus ex singulis hominibus

Expanded text:
Dei quid hic agatur in congregatione omnium Dei quid hic agatur in congregatione omnium gentium redempta per Christum: non quasi simul contingant haec quae cantantur, in omnibus, sed in singulis quibusque credentibus; in populo autem illo aliter. Totus enim populus, tota illa gens ex semine Abrahae secundum carnem, tota multitudo domus Israel semel educta est ex Aegypto, semel per Rubrum mare ducta, semel ad terram promissionis perducta; simul enim omnes erant in quibus haec contingebant: «Haec autem omnia in figura contingebant in illis; scripta sunt autem ad correptionem nostram, in quos finis saeculorum obvenit» . Nos vero non simul omnes, sed paulatim singillatimque credentes congregamur in unam quamdam civitatem, et in unum populum Dei; sed in unoquoque nostrum etiam singulo contingunt haec quae scripta sunt, contingunt in populo. Etenim populus de singulis, non singuli de populo: numquid enim unus homo ex populis? Sed populus ex singulis hominibus
Abbreviated transcription (Latin):
& populus irł de terra ȩgypti de manu seru¬
tutis. ex laboribus infructuosis. ex operib luteis.
Uideamus tamen utru ipsi sint qui hȩc dicunt.
qui ab aegypto liberati sunt ad ño. Non ita est.
Sed qui sunt isti quos redemit de manu inimi¬
corum: Adhuc potest quisq & illos accipere re¬
dẽptos de manu inimicorũ. hoc est aegyptiorũ.
Propriȩ exprimant᷑ qui sint. propter quos hȩc
uult psalmus iste cantari. Ds REGIONIBUS
COΝGREGAUITEOS. Possunt esse adhuc
regiones aegẏpti. multȩ enĩ &iam unius ꝓuin¬
ciae regiones sunt. Aperte dicat. As ORI¬
ENTE ET OCCASU AB AgUILONE ETMARI
Istos ergo iam redemptos intelligimꝰ. in toto orbe
terrarũ. Populus hic dĩ de inagna & lata ȩgypto
liberatus tamquã per mare rubrũ ducitur:
ut in baptismo finiat inimicos. Sacramento
enĩ tamquã rubri maris baptismo scilic& xp̃i
sanguine consecrato insequentes acgyptii pec¬
cata delentur. & te euadente nullus qui te
prȩmebat reman& inimicus. Isti ergo dicant

Expanded text:
et populus Israel de terra Aegypti, de manu servitutis, ex laboribus infructuosis, ex operibus luteis: videamus tamen utrum ipsi sint qui haec dicunt, qui ab Aegypto liberati sunt a Domino. Non ita est. Sed qui sunt isti? «Quos redemit de manu inimicorum.» Adhuc potest quisque et illos accipere redemptos de manu inimicorum, hoc est, Aegyptiorum. Proprie exprimantur qui sint propter quos haec vult psalmus iste cantari. «De regionibus congregavit eos.» Possunt esse adhuc regiones Aegypti, multae enim etiam unius provinciae regiones sunt. Aperte dicat: «Ab oriente et occasu, ab aquilone et mari.» Istos ergo jam redemptos intelligimus in toto orbe terrarum. Populus hic Dei de magna et lata Aegypto liberatus, tanquam per mare Rubrum ducitur, ut in Baptismo finiat inimicos. Sacramento enim tanquam rubri maris, Baptismo scilicet Christi sanguine consecrato, insequentes Aegyptii, peccata delentur; et te evadente, nullus qui te premebat, remanet inimicus. Isti ergo dicant
Abbreviated transcription (Latin):
ris huius discrimina. mari placito ad portũ ꝑduẽ
Qui eum deniq constituit in eo populo ubi hu¬
milibus dat grãm. non in illo ubi suꝑbis resistit.
& fecit cum suum. ut intus manens multiplicaret᷑.
non ut foras exiens minuer&ꝰ. Hoc uident recti
& iocundantur. om̃is ergo iniquitas oppilabit os
suum. & sapiens qui est custodi& haec. Unde cus¬
todi& : Per humilitatẽ intelligendo miseratio¬
nes dñi. quia ubiq dictũ est. confiteantur dño
mirationes eius. & mirabilia eius filuis hominum.

Expanded text:
 discrimina, mari placato ad portum perduxit:  discrimina, mari placato ad portum perduxit: qui eum denique constituit in eo populo, ubi humilibus dat gratiam, non in illo ubi superbis resistit; et fecit eum suum, ut intus manens multiplicaretur, non ut foras exiens minueretur. Hoc vident recti, et jucundantur. «Omnis» ergo «iniquitas oppilabit os suum,» et qui est «sapiens, custodiet haec.» Unde custodiet? Per humilitatem, intelligendo miserationes Domini; quia ubique dictum est, «Confiteantur Domino miserationes ejus, et mirabilia ejus filiis hominum.
Abbreviated transcription (Latin):
una ouis est. Et posuit sicut oues familias. Mag¬
na misteria ista magna sacramenta. Quã ꝓfunda
plena misteriorũ: Quã dulciter inuenta qͥa diu
latentia ERGO UIDEBONT RECTI ETIO¬
CONDABONTOR ET GONIS INIgUITAS
orilauit os sogor. Iniquitas illa garriens
contra unitatẽ & cogens manifestari ueritatẽ: Q
sapiens & custodi& haec: Et quid custoditurꝰ
est sapiens : idest si pauper sit custodit. Si non
sit diues. idest non sit suꝑbus. non sit inflatus. cus¬
todit haec. Quare enĩ custodit haec: Suia intel¬
lig& miserationes dñi. Non merita sua. non uires
suas. non potentiã suam: Sed miserationes dñi qͥ
errantẽ & egentẽ in uiam deduxit & pauit.
Qui non pugnantẽ aduersus difficultatẽ peccatoꝵ.
& conligatũ uinculis consuctudinis soluit & libe¬
rauit. Qui fastidientẽ uerbũ dĩ & cedio quodã
pene morientẽ. missa medicina uerbi sui recreauit.
Qui periditantẽ inter naufragia & procellosa ma¬

Expanded text:
una ovis est. «Et posuit sicut oves familias.» Maguna ovis est. «Et posuit sicut oves familias.» Magna mysteria ista, magna sacramenta, quam profunda, plena mysteriorum; quam dulciter inventa, quia diu latentia. Ergo, «Videbunt recti, et jucundabuntur; et omnis iniquitas oppilabit os suum.» Iniquitas illa garriens contra unitatem, et cogens manifestari veritatem, cosapiens? et custodiet haec.» Et quid custoditurus est sapiens? Id est, si pauper sit, custodit; si non sit dives, id est, non sit superbus, non sit inflatus, custodit haec. Quare enim custodit haec, Quia «intelliget miserationes Domini:» non merita sua, non vires suas, non potentiam suam; sed «miserationes Domini,» qui errantem et egentem in viam deduxit et pavit; qui pugnantem adversus difficultatem peccatorum, et colligatum vinculis consuetudinis solvit et liberavit; qui fastidientem verbum Dei, et taedio quodam pene morientem, missa medicina verbi sui recreavit; qui periclitantem inter naufraga et procellosa