comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
morata c̃. ñ qͣsi inde ageret᷑ operosa rationa¬
cione defensa. Aliud ẽ enĩ querere unde sit ma¬
lum. & aliud ẽ quȩrere unde redeat᷑ ad pͥstinũ
uł admanꝰ ꝑueniat᷑ bonũ. Qua ꝓpt̃ noui
heretiei pelagiani. qͥ liberũ uoluntatis arbi
locũ quando qͥdem eã sedm merita nr̃a dari
asserunt: ñ se extoli ant qͣsi eoꝵ egorim ausã.
qr multa in his libris dixi ꝓlibo arbitriorq̃
illius disputationis causa p̾oscebat. Dixi qͥppe
in pͥmo libro malefacta iusticia di iuidicari:
& addidi. Non enĩ iuste uindicarent᷑. nisi
fierent uoluntate. Itẽ cũ ipsã bonã uolunta¬
tem tã magnũ bonũ eẽ monstralẽ. ut omĩb
corporis & ext̃nis bonis merito ante poneret᷑.
dixi. Udes igit᷑ tã ut existimo in uoluntate
nr̃a eẽ constitutũ ut hoc uel fru am᷑ uł careamꝰ
tanto & tã uero bono. Quid enĩ tã inuolun¬
tare. quã ipsa uoluntas sita ẽ. Et alio loco

Expanded text:
morata est, non, quasi inde ageretur, operosa ratiocinamorata est, non, quasi inde ageretur, operosa ratiocinatione defensa. aliud est enim quaerere, unde sit malum, et aliud est quaerere, unde redeatur ad pristinum uel ad maius perueniatur bonum. Quapropter noui heretici Pelagiani, qui liberum sic alocum, quandoquidem eam secundum merita nostra dari asserunt, non se extollant, quasi eorum egerim causam; quia multa in his libris dixi pro libero arbitrio, quae illius disputationiin primo libro male facta iustitia dei uindicari et addidi: non enim iuste uindicarentur, nisi fierent uoluntate. item cum ipsam bonam uoluntatem tam magnum bonum esse monstrarem, ut omnibus corporis et extraneis bonis merito anteponeretur, dixi: uides igitur iam, ut existimo, in uoluntate nostra esse constitutum, ut hoc uel fruamur uel careamus tanto et tam uero bono; quid enim tam in uoluntate quam ipsa uoluntas sita est? et alio loco:
Abbreviated transcription (Latin):
reqͥrebant. ita different᷑. ut exut᷑q parce uel
ex om̃ĩb e arũdem quęstionũ partib inqͥb
ñ apparebat quid pocius congrueret uerita¬
ti. ad hoc tam̃ ratiotinatio nr̃a concluderet.
ut qđlibet eoꝵ uerũ ẽẽt laudandus crede¬
retur uł etia ostenderet᷑ ds̃. Propt̾ eos quippe
disputatio illa suscepta ẽ: qui negant ex
lib̾o uoluntatis arbitrio mali originẽ duci.
& dm si ita ẽ creatorẽ omĩum creaturarũ
culpandũ ẽẽ contendunt. eomͦ uolentes scđ̾m
suȩ impietatis errorẽ manichei enĩ st̃. inmu¬
tabilem qͣndã & dõ coȩternã introducere
naturã mali. De gr̃a uero dĩ qua suos ȩlectos
sic p̃destinauit. ut eoꝵ qui lã in eis utunt᷑
libo arbitrio ipse etiã prepararet uolunta¬
tes: nichil in his libris disputatũ ẽ ꝓpt̾ hanc
ꝓpositã quęstionẽ. Ubi autẽ incidit locus ut
huiꝰ gr̃ȩ cõmemoratio fieret: transeunt̃ cõme¬

Expanded text:
requirebant, ita differrentur, ut ex utraque parte, vel requirebant, ita differrentur, ut ex utraque parte, vel ex omnibus earumdem quaestionum partibus, in quibus non apparebat quid potius congrueret veritati, ad hoc tamen ratiocinatio nostra concluderetur, ut quodlibet eorum verum esset, laudandus crederetur, vel etiam ostenderetur Deus. Propter eos quippe disputalibero uoluntatis arbitrio mali originem duci et deum, si ita est, creatorem omnium naturarum culpandum esse contendunt, eo modo uolentes secundum suae inpietatis errorem — Manichei enim sunt — inmutabilem quandam et deo coaeternam introducere naturam mali. de gratia uero dei, qua suos electos sic praedestinauit, ut eorum, qui iam in eis utuntur libero arbitrio, ipse etiam praeparet uoluntates, nihil in his libris disputatum est propter hoc proposita quaestione. ubi autem incidit locus, ut huius gratiae commemoratio fieret, transeunter comme
Abbreviated transcription (Latin):
hominib cȩteris: quãuis dõ magis ꝗͣ michi.
Hic lib̾ sic incipit. Qm tudeo te habunda¬
re ocio. De libero arbitrio. libri .ii.
um adhũc Romȩ demoraremur.
uoluimꝰ disputando querere unde
sit malũ. Et eo modo disputauimꝰ. ut si posse¬
mus. id qđ de hac re diuine auctoritati sub¬
diti credebamꝰ. etiã ad intelligentiã nr̃am
quantũ disserendo opitulante dõ agere
possemꝰ: ratio considerata. & ꝑtractata ꝑdu¬
ceret. Et q̃m cõstitit int̾ nos diligent̃ ratione
discussa. malũ ñ exortũ nisi ex lib̃o uolun¬
tatis arbitrio: tres libri qͦs eadẽ disputatio
peꝑit. appellati st̃ de lib̾o arbitrio. Quoꝵ scd̃m
& tertiũ in affrica iã etiam in yppone regio
prb̃r ordinatꝰ: sicut tunc potui ordinaui.
In his libris ita multa disserta st̃: ut inciden¬
tes non nullȩ quȩstiones quas uel enodare.
ñ poterã uł longe̾ sermocinationẽ inp̃senti

Expanded text:
hominibus caeteris, quamvis Deo magis quam mihi. hominibus caeteris, quamvis Deo magis quam mihi. Hic liber sic incipit: Quo IX. De Libero Arbitrio, libri tres. 1. Cum adhuc Romae demoraremur, voluimus disputando quaerere unde sit malum. Et eo modo disputavimus, ut si possemus, id quod de hac re divinae auctoritati subditi credebamus, etiam ad intelligentiam nostram, quantum disserendo opitulante Deo agere possemus, ratio considerata et tractata perduceret. Et quoniam constitit inter nos, diligenter ratione discussa, malum non exortum nisi ex libero voluntatis arbitrio; tres libri quos eadem disputatio peperit, appellati sunt, de Libero Arbitrio. Quorum secundum et tertium in Africa, jam etiam Hippone-Regio presbyter ordinatus, sicut tunc potui, terminavi. 2. In his libris ita multa disserta sunt, ut incidentes nonnullae quaestiones, quas vel enodare non poteram, vel longam sermocinationem in praesenti
Abbreviated transcription (Latin):
attulit ac secũ habet. Nã de artib quȩ ad
sensus corporis ꝑtinent̃ sicut multa medicinȩ.
sicut astrologiȩ omĩa. nisi qđ hic didicerit
ñ potest dicere. Ca uͦ quȩ sola intelligentia
capit ꝓpt̾ id qđ dixi cũ uel aseipsa uł ab alio
fuerit bene int̾rogata & recordata respon¬
det. Alio loco. Uellẽ in ꝗͣ hinc plura dic̾e.¬
ac meipsũ constring̾e.dũ qͣsi tibi p̃cipio. ut
nichil aliud agerẽ quã redderer michi cui
me maxime debeo. Ubi uideor dic̾e poruis
debuisser reddẽ dõ cui me maxime debeo.
S qm prius sibi ipse homo reddendus ẽ. ut
illic quasi gradu facto inde surgat atq at¬
tollatur addm. sicut filius ille menor priꝰ re¬
uebsus ẽ ad seretipsũ. & tunc ait. surgã &
ibo ad patrẽ meũ: ideo sic sũ locutꝰ. Benĩq
mox addidi. Atq it̾a fieri amicũ mancipiũ
dño. Qđ gͦ dixi cui me maxime debeo. ad
homines retuli. Magis enĩ me debeo mͥ . ꝗͣ

Expanded text:
adtulit ac secum habet; nam de artibus, quae ad adtulit ac secum habet; nam de artibus, quae ad sensus corporis pertinent, sicut multa medicinae, sicut astrologiae omnia, nisi quod hic didicerit non potest dicere. ea uero, quae sola intellegentia capit, propter id, quod dixi, cum uel a se ipsa uel ab alio fuerit bene interrogata et recordata, respondet. Alio loco: uellem, inac meipsum constringere, dum quasi tibi praecipio, ut nihil aliud agerem quam redderer mihi, cui me maxime debeo. Ubi videor dicere potius debuisse, Redderer Deo, cui me maxime debeo. Sed quoniam prius sibi ipse homo reddendus est, ut illic quasi gradu facto inde surgat atque attollatur ad Deum, sicut filius ille minor prius reversus est ad semetipsum, et tunc ait: Surgam, et ibo ad patrem meum ; ideo sic sum locutus. Denique mox addidi: Atque ita fieri amicum mancipium Domino . Quod ergo dixi, cui me maxime debeo, ad homines retuli: magis enim mihi me debeo, quam
Abbreviated transcription (Latin):
remꝰ corporalis quantitatis ñ eẽ & tam̃ mag¬
nũ aliqͥd ẽẽ: ex hac una inqͥsitione totꝰ liber
nom̃ accepit. ut appellaret᷑ de anime qͣntitate.
Inqͦ libro illud qđ dixi om̃s artes animã secũ
attulisse michi uidĩ. nec aliud qͥcqͣm eẽ id qđ
dicit᷑ discere ꝗͣ reminisci & recordari. ñ sic ac¬
cipiendũ ẽ quasi ex hoc approbet᷑ animã uel
inalio corpore uł alibi siue incorpore siue extͣ
corpꝰ aliquando uixisse. ex ea quȩ int̾rogata
respondet cũ hic ñ didicerit. in alia uita  ante
didicisse. sieri enĩ potest sicut iã in hoc in hoc¬
oꝑe supͣ diximꝰ. ut hoc id̾õ possit qr nat᷑a in tel¬
ligibilis ẽ. ut connectat᷑ ñ solũ intelligibilib.
uerũ etiã immutabilib reb Co ordme fa¬
cta ẽ. ut cũ se ad eas res mouet qͥb conexa ẽ.
uł ad se ipsã in qͣntũ eas uidet. in qͣntũ de his
uerũ respondeat. Nec sane om̃s artes eomͦ secũ

Expanded text:
remus corporalis quantitatis non esse et tamen magremus corporalis quantitatis non esse et tamen magnum aliquid esse, ex hac una inquisitione totus liber nomen accepit, ut appellaretur de animae quantitate. In eo libro illud, quod dixi, omnes artes animam secum adtulisse mihi uideri nec aliud quicquam esse id, quod dicitur discere, quam reminisci et recordari, non sic accipiendum est, quasi ex hoc adprobetur animam uel in alio corpore uel alibi siue in corpore siue extra corpus aliquando uixisse et ea, quae interrogata respondet, cum hic non didicerit, in alia uita ante didicisse. fieri enim potest, sicut iam in hoc opere supra dixi-mus, ut hoc ideo possit, quia natura in ut conectatur non solum intellegibilibus uerum etiam inmutabilibus rebus, eo ordine facta, ut, cum se ad eas res mouet, quibus conexa est, uel ad se ipsam, in quantum eas uidet, in tantum de his uera respondeat. nec sane omnes artes eo modo secum
Abbreviated transcription (Latin):
cheoꝵ: illud qđ dixi. dĩ bonitas omĩa deficien¬
tia sic ordinat. ut ibi sint ubi congruentissime
possint eẽ. donec ordinatis motib adid recur¬
ea omĩa quȩ recurrunt. Non enĩ recurrent
ad dđm a quo defecerunt qͥ sempit̾no igne pu¬
nient᷑. ꝗͣ uis omĩa deficientia sic contlinentur.
illi qͥ ñ recurrunt congruentissinie in pena sint.
Alio loco nemo ferc in ꝗͣ. de scarabeis dubitat
quin defimo in pilã rotundato abhiss atq ob¬
ruto existant. cũ hoc utrũ uerũ sit multi
dubitent. multi ne audierint qͥdem. Hoc opus
sic incipit. In aliis libris satis opinor ogisse nos:
Neadẽ urbe scripsi dialogũ. in qͦ de anima
inulta quęrunt᷑ ac disserunt᷑. Id est unde
sit qualis sit. quanta sit. cur corpori fuerit da¬
ta. cũ ad corpꝰ uenerit qualis efficiat᷑. qualis cũ
abscesserit.S qm qͣnta sit diligentissime ac supͥ¬
tisissime disputatũ ẽ: ut eã si possemꝰ ostende¬

Expanded text:
cheorum, illud. quod dixi: dei bonitas omnia deficiencheorum, illud. quod dixi: dei bonitas omnia deficientia sic ordinat, ut ibi sint, ubi congruentissime possint esse, donec ordinatis motibus ad id recurea omnia, quae recurrunt. non enim recurrent ad deum, a quo defecerunt, qui sempiterno igne punientur, quamuis omnia deficientia sic ordinentur, uia et illi, qui non recurrunt, congruentissime in poena sunt. alio loco: nemo fere, inquam, de scarabeis dubitat, quin de limo in pilam rotundato ab his atque obruto existant, cum hoc exemplum utrum uerum sit multi dubitant, multi ne audierint quidem. Hoc opus sic incipit: In aliis libris satis opinor egisse nos.  LIBER VNVS. In eadem urbe scripsi dialogum, in quo de anima multa quaeruntur ac disseruntur, id est unde sit, qualis sit, quanta sit, cur corpori fuerit data, cum ad corpus uenerit qualis efficiatur, qualis cum abscesserit. sed quoniam quanta sit diligentissime ac subtilissime disputatum est, ut eam, si possemus, ostende
Abbreviated transcription (Latin):
sum ignis consumens. Possunt putare pelagi¬
ani istã ꝑfechonẽ in hac mortali uita medi¬
xisse posse conting̾e. S ñ hoc putant. Ardor
quippe caritatis siue sequendo do factꝰ idone¬
us & tam magnus ut uitia cuncta consumat.
consequenter hic potest qͣnuis tanta ista res
eodem ardore caritatis ꝑficiat᷑. ubi ꝑficiet
quando ꝑfici potest. ut quẽ ad modũ laua¬
crũ regenerationis purgata reatu omĩũ peccat&
quȩ humana traxit natiuitas. & contraxit mi¬
qͥtas: ita illa ꝑfectio purget ab omĩũ labe uiti&.
sine qͥb ẽẽ ñ potest humana in hoc scło infirmĩ¬
eã lauacro aquȩ inuerbo. ut exhiberet sibi głosã
eccłam ñ habentẽ maculã aut rugã. aut aliqͥd
eiusmodi. Hic ẽ enĩ lauacrũ aquȩ in uerbo quo
mundat᷑ ȩccła. Sed cũ tota dicat qͣndiu hic est
dimite nobis debita nr̃a: ñ utiq hic ẽ sine ma¬
cula & ruga aut aliqͥd huiusmodi. Exeo tam̃ qđ

Expanded text:
sum ignis consumens, possunt putare Pelagisum ignis consumens, possunt putare Pelagiani istam perfectionem in hac mortali uita me dixisse posse contingere. sed non hoc putent. ardor quippe caritatis sequendo deo factus idoneus et tam magnus, ut uitia cuncta consumat, consequenter hic potest, quamuis tanta ista res eodem ardore caritatis perficiatur, ubi perfici et quando perfici potest, ut. quemadmodum lauacrum regenerationis purgat a reatu omnium peccatorum, quae humana traxit natiuitas et contraxit iniquitas, ita illa perfectio purget ab omnium labe uitiorum, sine quibus esse non potest humana in hoc saeculo infirmieam lauacro aquae in uerbo, ut exhiberet sibi gloriosam ecclesiam non habentem maculam aut rugam aut aliquid eius modi. hic est enim lauacrum aquae in uerbo, quo mundatur ecclesia. sed cum tota dicat, quamdiu hic est: dimitte nobis debita nostra. non utique hic est sine macula aut ruga aut aliquid huius modi, ex eo tamen,
Abbreviated transcription (Latin):
accipiat᷑ tanꝗͣ plena dictũ sit qͣ maior ẽẽ
ñ possit. quandiu ambulamꝰ ꝑ fidẽ. Crit
enĩ plenior immo plenissima. s ꝑ speciẽ.
Itẽ qđ dixi de his quȩ subueniunt indigen¬
tib qr misericordes uocant᷑ etiam si sapi¬
entes usq adeo sint ut iã nullo animi dolo¬
re turbent᷑: ñ sic accipiendũ ẽ tanqͣ definierĩ
in hac uita ẽẽ tales sapientes. Hon enĩ dixi
cũ sint. s dixi etiã si sint. Alio loco ubi dixi.
iã uero cũ hȩc humana dilectio inherentẽ
uberib suis nutriuerit & roborauerit ani¬
mũ sequendo do factꝰ ẽ idoneus. ubi eiꝰ maie¬
stas ex tanta parte quanta homini dum
terrȩ humꝰ in habitator ẽ sufficit apperire
si ceꝑit: tantꝰ ardor caritatis innascit᷑. & tan¬
tũ diumi amoris consurgit incendiũ. ut exu¬
stis om̃ib uiciis in homine scĩficato atꝙ pur¬
gato. satis appareat quã diuinȩ dictũ sit. ego

Expanded text:
accaccnon possit, quamdiu ambulamus per fidem: erit enim plenior, imo plenissima, sed per speciem. Item quod dixi de iis qui subveniunt indigentibus, quia misericordes vocantur, etiam si sapientes usque adeo sint, ut iam nullo animi dolore turbentur, non sic accipiendum est, tamquam definierim in hac uita esse tales sapientes; non enim dixi: cum sint, sed dixi: etiam si sint. Alio loco, ubi dixi: iam uero, cum haec humana dilectio inhaerentem uberibus suis nutrierit et roborauerit animum, sequendo deo factus est idoneus; ubi eius maiestas ex tanta parte, quanta animi, dum terrae huius inhabitator est, sufficit, aperire se coeperit, tantus caritatis ardor innascitur et tantum diuini amoris consurgit incendium, ut exustis omnibus uitiis in homine sanctificato atque purgato satis appareat, quam diuine dictum sit: ego
Abbreviated transcription (Latin):
tiȩ inponens nomen sapientiȩ. forti tudinẽ
uero uirtutis uocabulo enuntians. solã
iusticiã suo nomine int̃pretatꝰ est. Has aut̃
quatuor uirtutis. in eodem libro sapientię
sius nominib appellatas sicut a grecis uocant᷑.
longe postea reperimꝰ. in codicib grecis. Itẽ
qđ posui de libro sabomonis. uanitas uanita¬
tum dixit ȩccłastes: inmultis quidem eodi¬
cib legi. s hoc grecꝰ ñ habet. Habet autẽ
uanitas uanitatũ. Qđ postea uidi & inue¬
ni eos latinos ẽẽ ueriores qͥ habent uanitatũ
ñ uanitantiũ. Exoccasione tam̃ huiꝰ mendo¬
sitatis quȩcũq disserui uera ẽẽ ipsis reb ap¬
paret. Qđ̃ autẽ dixi eũ ipsũ quẽ cognoscere
uolumus. hoc ẽ đm prius plena caritate di¬
ligamꝰ. melius diceret᷑ sincera quã plena. nisi
forte putat᷑ caritatẽ dĩ ñ futurã eẽ maiorẽ
quando uidebimꝰ facie ad faciẽ. Sic itaq hoc

Expanded text:
tiae inponens nomen sapientiam, fortitudinem tiae inponens nomen sapientiam, fortitudinem uero uirtutis uocabulo enuntians, solam iustitiam suo nomine interpretatus est. has autem quattuor uirtutes in eodem libro Sapientiae suis nominibus appellatas, sicut a Graecis uocantur, longe postea repperimus in codicibus graecis. item quod posui de libro Salomonis: uanitas nanitantium, dixit Ecclesiastes, in multis quidem codicibus legi, sed hoc graecus non habet; habet autem: uanitas uanitatum, quod postea uidi, et inueni eos latinos esse ueriores, qui habent uanitatum, non uanitantium. ex occasione tamen huius mendositatis quaecumque disserui, uera esse ipsis rebus apparet. Quod autem dixi: eum ipsum, quem cognoscere uolumus, hoc est deum, prius plena caritate diligamus, melius diceretur: sincera quam plena, nisi forte putatur caritatem dei non futuram esse maiorem, quando uidebimus facie ad faciem. sic itaque hoc
Abbreviated transcription (Latin):
sputans dixi. quȩ in ipsis reb ñ tanꝗͦ falsa
imꝑbo. Uerũtam̃ conuenientiã scripturarũ
uẽterũ. & nouarũ quã qual ẽ demonstrare
cupiebã. ex his dũtaxat uerbis ñ utiq demon¬
straui. Unde aut̃ mͥ errorobrepserꝗt dixi. Ex
aliis uͦ testimoniis eandẽ conuenientiã suffi¬
cient̃ ostendi. Similit̃ & paulopost testimoniũ
posui de libro sapientiȩ scđm codicẽ nr̃m in qͦ
scriptũ erat. Sobritatẽ enĩ docet sapientia. &
res quidem ueras. sed ex occasione mendositatis
inuentas. Quid enĩ uerus qđ sapientia doce¬
at ueritatẽ contemplationis ꝗͣ nomine so¬
brietatis significatã pitaui. & actionis ꝓ¬
iusticiã & ueritatẽ. Cũ codices eiusdẽ
int̃pretationis ueriores habeant. Sobrie¬
tatẽ enĩ & sapientiã docet. iusticiã &
ueritatẽ. His enĩ om̃ĩb latinus int̃pres
quatuor illas uirtutes quȩ maxime in
ore phylosophors ẽẽ assolent nominauit
sobrietatẽ appellans temperantiã. pruden¬

Expanded text:
ebus non tanquam falsa improbo. Verumtamen convenientiam Scripturarum veterum et novarum, quam demonstrare cupiebam, ex his duntaxat verbis non utique demonstravi; unde autem mihi error obrepserit, dixi: ex aliis vero testimoniis eamdem convenientiam sufficienter ostendi . 3. Similiter et paulo post testimonium posui de libro Sapientiae, secundum codicem nostrum, in quo scriptum erat: Sobrietatem enim sapieres quidem ueras, sed ex occasione mendositatis inuentas. quid enim uerius, quod sapientia doceat ueritatem contemplationis, quam nomine sobrietatis significatam putaui, et actionis piustitiam atque uirtutem, cum codices eiusdem interpretationis ueriores habeant: sobrietatem enim et sapientiam docet et iustitiam et uirtutem? his enim omnibus latinus interpres quattuor illas uirtutes, quae maxime in ore philosophorum esse adsolent, nominauit, sobrietatem appellans temperantiam, pruden
Abbreviated transcription (Latin):
Nã eiusdẽ int̾p̃tatiõis alii codices ñ habent ꝓpt̃
te afficum᷑. s ꝓpt̾ te morte afficim᷑. Qđ uno uer¬
bo alii dixerunt mortificam᷑. Hoc ẽẽ ueruis
greci libri indicant. ex qͣ lingua in latinã
scđm septuaginta int̾p̃tes ueterũ diuinarũ
scripturarũ est facta translatio. Et tam̃

Expanded text:
Nam ejusdem interpretationis alii codices non habent, Propter Nam ejusdem interpretationis alii codices non habent, Propter te afficimur: sed, Propter te morte afficimur; quod uno verbo alii dixerunt, mortificamur. Hoc esse verius graeci libri indicant, ex qua lingua in latinam secundum Septuaginta interpretes, veterum divinarum Scripturarum est facta translati
Abbreviated transcription (Latin):
olanũ disciplinã. De aliis uͦ qͥnq disciplinis il¬
lic similit᷑ in choatis. de dialectica. de retho¬
rica: de geometͥca. de aribtmetica. de ꝑhylo¬
phia. sola principia remanser̃t. quȩ tam̃ etiã
ipsa ꝑducimꝰ. s haberi abaliqͥb existimo.
De morib eccłȩ catholice & morib ma
nec tacitꝰ ferre possẽ manicheoꝵ iactantiã
de falsa & fallaci continentia uł abstinentia qͣ
se adimꝑitos decipiendos. ueris xp̃ianis quib
cõparandi ñ st̃ insuꝑ p̾fert̃. scripsi duos libros.
Unũ de morib ȩccłȩ catholicȩ. & alterũ de
morib manicheoꝵ. In eo igit᷑ libro qͥ ẽ de morib¬
eccłȩ catholicȩ ubi posui testimoniũ inqͦ legit᷑
ꝓpt̾ te eͥfficim᷑ totadie estimati sumꝰ ut oues oc¬
cisionis mendositas nr̃i codicis me fefellit. min
memorẽ scripturarũ in qͥb ñdũ assuetꝰ eram.

Expanded text:
olanum disciplinam. De aliis vero quinque disciplinis ilolanum disciplinam. De aliis vero quinque disciplinis illic similiter inchoatis; de Dialectica, de Rhetorica, de Geometria, de Arithmetica, de Philosophia, sola principia remanserunt, quae tamen etiam ipsa perdidimus: sed haberi ab aliquibus existimo. De Moribus Ecclesiae Catholicae, et de nec tacitus ferre possem Manicheorum iactantiam de falsa et fallaci continentia uel abstinentia, qua se ad inperitos decipiendos ueris Christianis, quibus conparandi non sunt, insuper praeferunt, scripsi duos libros, unum de moribus ecclesiae catholicae et alterum de moribus Manicheorum. In eo igitur, qui est de moribEcclesiae Catholicae, ubi posui testimonium, in quo legitur, Propter te afficimur tota die; aestimati sumus ut oves occisionis ; mendositas nostri codicis me fefellit minus memorem Scripturarum, in quibus nondum assuetus eram.
Abbreviated transcription (Latin):
spem corpori ꝑ anĩmã tͥbui. qua ẽ inqͣntũc̃q
est. Peranimã ergo corpꝰ subsistit. & eo ipso
ẽ quo animat᷑. Siue uniu̾salit̃ ut mundus
siue particularit᷑ ut unũ quodq animal
int᷑ mundũs Hoc totũ ꝓrsus tem̾e dictũ ẽ.
Hic lib̃sic incipit. Si alicubi ẽ discipilina.ꝑ
idem tempꝰ qͦ mediolani fui baptismũ ꝑcep¬
turus. etiã disciplinarũ libros conatꝰ sum
scribe int̾rogans eos qͥ mecũ erant atq ab huiꝰ
modistudiis ñ abhorrebant. ꝑ corporalia cu¬
piens ad incorporalia qͥb dã quasi passib
certis uł ꝑuenire uł ducere. S earũ solum
de grãmatica librũ absoluere potui.quem¬
postea de armario nr̃o ꝑdidi. & de musica
sex uolumina qͣntũ attinet ad eã partẽ
quę rihtmꝰ uocat᷑. S eosdẽ sex libros iã bapti¬
zatus. iãq ex italia regressus in affricã scri¬
psi. Inchoauerã qͥppe tantũ mͦ istã apud medi¬

Expanded text:
speciem corporis per animam tribui, qua est, in quantumcumque speciem corporis per animam tribui, qua est, in quantumcumque est. per animam ergo corpus subsistit et eo ipso est, quo animatur, siue uniuersaliter, ut mundus, siue particulariter, ut unum quodque animal intra mundum; hoc totum prorsus temere dictum est. Hic liber sic incipit: Si alicubi est disciplina. Per idem tempus, quo Mediolani fui baptismum percepturus, etiam disciplinarum libros conatus sum scribere interrogans eos, qui mecum erant atque ab huius modi studiis non abhorrebant, per corporalia cupiens ad incorporalia quibusdam quasi passibus certis uel peruenire uel ducere. sed earum solum de grapostea de armario nostro perdidi: et de Musica sex volumina; quantum attinet ad eam partem quae Rythmus vocatur. Sed eosdem sex libros jam baptizatus, jamque ex Italia regressus in Africam scripsi; inchoaveram quippe tantummodo istam apud Medi
Abbreviated transcription (Latin):
cius modi eẽ semꝑ. cũ intelligat᷑ & aninius
qͥutiq ñ eiusmodi ẽ semꝑ. Qđ uͦ dixi ani¬
mũ ꝓpt̾ea ñ posse ab ęt̾na ratione separa¬
ri. qͣr ñ ei localit̾ iungit᷑. Profecto ñ dixis¬
sem. suã tunc essẽ litteris sacris ita eru¬
ditꝰ. ut recolerẽ qđ scriptũ ẽ. Peccata ur̃a
separant int̃ uos ⁊ dm̃. Uñde intelligidat᷑
etiã earũ rerũ posse dici separationem q̃ ñ
locis s incorporalit᷑ iuncta fuerant. Quid
sit etiã qđ dixi. anima si caret corpore
in hoc mundo ñ ẽ.: ñ potui mortuos recor¬
dari. Numqͥd enĩ animȩ mortuoꝵ aut
ñ carent corpore aut in hoc mando ñ st̃ᷤ
Quasi uͦ inferi ñ sint in hot mundo S qr ca-¬
rere corpore. in bons posui : fortasse nomi¬
ne corporis pestes corporeas appellaui. Qđ
si ita ẽ. nimis insolent̃ uerbo usus sum
Illud qͦq temere dictũ ẽ a summa essẽtia

Expanded text:
eius modi esse semper, cum intellegatur et animus, eius modi esse semper, cum intellegatur et animus, qui utique non eius modi est semper. quod uero dixi: animum propterea non posse ab aeterna ratione separari, quia non ei localiter iungitur, profecto non dixissem, si iam tunc essem litteris sacris ita eruditus, ut recolerem, quod scriptum est: peccata uestra separant inter uos et deum. unde intellegi datur etiam earum rerum posse dici separationem, quae non locis. sed incorporaliter iuncta fuerant. Quid sit etiam, quod dixi: anima si caret corpore, in hoc mundo non est, non potui recordari. numquid enim animae mortuorum aut non carent corpore aut in hoc mundo non sunt? quasi uero inferi non sint in hoc mundo. sed quia carere corpore in bono potest, fortasse nomine corporis pestes corporeas appellaui. quod si ita est, nimis insolenter uerbo usus sum. illud quoque temere dictum est: a summa essentia
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpter soliloquia t̃minanda . quȩ imꝑfecta
remanserant. s nescio qͦmͦ me in uito exiit in
manꝰ hominũ. & int̾ mea opuscula nominat᷑
Qui pͥmo ratiocinationũ contorcione atq
breuitate sub oscurꝰ est. ut fatiget c̃ legitur.
etiã intentionẽ meã. uixq intelligat᷑ a me ip¬
so. Beniq cogitans nichil aliud quã animos
hominũ. in qͣdã argum̃tatioe erusdẽ libri
dixi. Nec eẽ in eo qđ nichil discit disciplina
potest. Itẽq alio loco dixi. Nec ullã rẽscien¬
tiam complectit᷑. nisiq̃ ad aliꝗͣ ꝑtinet disci¬
plinã. Hec uenit inmentẽ dm̃ ñ discere disci¬
plinas. & hab̃e om̃ium rerũ scientiã. in qua
etiã p̾scientia ẽ futuroꝵ. Tale ẽ illud qđ ibi
dictũ ẽ. ñ eẽ uitã cũ ratione ulli nͥ anime.
Neq enĩ dõ sine ratione uita ẽ. cũ apud
eũ & sumina uita. ⁊ sũma sit ratio. Et illud
qđ aliquanto suꝑus dixi id qđ intelligit᷑

Expanded text:
propter Soliloquia terminanda, quae inperfecta propter Soliloquia terminanda, quae inperfecta remanserant, sed nescio quo modo me inuito exiit in manus hominum et inter mea opuscula nominatur. qui primo ratiocinationum contortione atque breuitate sic obscurus est, ut fatiget, cum legitur, etiam intentionem meam uixque intellegatur a me ipso. Denique cogitans nihil aliud quam animos hominum in quadam argumentatione eiusdem libri dixi: nec esse in eo, qui nihil discit, disciplina potest; itemque alio loco dixi: nec ullam rem scientia conplectitur, nisi quae ad aliquam pertinet disciplinam, nec uenit in mentem deum non discere disciplinas et habere omnium rerum scientiam, in qua etiam praescientia est futurorum. tale est et illud, dictum est, Non esse vitam cum ratione ulli, nisi animae : neque enim Deo sine ratione vita est; cum apud eum et summa vita, et summa sit ratio. Et illud  aliquanto superius dixi, id, quod intellegitur,
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ talia semsibilia futura st̃ infuturi
scłi cęlo nouo & t̃ra noua. Itẽ quodã loco
dixi qđ disciplinis lib̾alib erudi sine du¬
bio. in se illas obliione obrutas eruunt
discendo. & quodã modo refodiunt. S hoc
qͦq inꝑbo. Credibilius est enĩ ꝓpterea uera
respondere de qͥb dã discipłins etiã imꝑi¬
tos earũ qͣndo bene int̾rogant᷑. quia p̃sens
est eis quantũ id caꝑe possunt lum̃ ratio¬
nis ȩternȩ. ubi hȩc immutabilia uera
conspiciunt. ñ qr ea nouerant aliquando
& obliti sunt qđ platoni uł talib uisũ est
cont᷑ quoꝵ opinionẽ quanta ꝓsusceptione¬
oꝑe dabat᷑ occasio in libro duodecimo de tͥnita¬
te disserui. hoc opꝰ sic incipit. Uoluenti mi¬
chi multa pac ilaria mecũ. De immorta¬
ostlitate animȩ. liber .i.
ubros soloqui ꝑ iã de agro mediolanũ
reuersus. scripsi librũ de immortalitate ani¬
me. Qđ michi qͣsi cõmonitoriũ eẽ uolueram.

Expanded text:
autem talia sensibilia futura sunt in futuri autem talia sensibilia futura sunt in futuri saeculi caelo nouo et terra noua. Item quodam loco dixi, quod disciplinis liberalibus crudili sine dubio in se illas obliuione obrutas eruunt discendo et quodam modo refodiunt. sed hoc quoque inprobo. crelibilius est enim propterea uera respondere de quibusdam disci- plinis etiam inperitos earum, quando bene interrogantur, quia praesens est eis, quando id capere possunt, lumen rationis aeternae, ubi haec inmutabilia uera conspiciunt. non quia ea nouerant aliquando et obliti sunt, quod Platoni uel talibus uisum est. contra quorum opinionem, quantum pro suscepto opere dabatur occasio, in libro duodecimo de trinitate disserui. Hoc opus sic incipit: Volucnii mild multa ac uaria mecum. CAPVT V. DE INMORTALITATE ANIMAE LIBER VNVS. libros Soliloquiorum iam de agro Mediolanium reuersus scripsi librum de inmortalitate animae. quod mihi quasi commonitorium esse uolueram
Abbreviated transcription (Latin):
recolendũ ẽ ubi cũq ista locutio in meis
litteris inuenit᷑. Et ubi dixi de patre & filio
qui gignit & que gignit unũ ẽ: dicendũ
fuit unũ sunt. sicut aꝑte ipsa ueritas loqͥt᷑
dicens. ego & pat̾ unũ sumus. Nec illud mi¬
chi placet qđ inista uita dõ intellecto iã bea¬
tam eẽ animã dixi. nisi forte spe. Itẽ qđ
dixi ad sapientię cognitionẽ ñ una uia ꝑ¬
ueniri ñ bene sonat. quasi alia uia sit pret̾
erat hoc offensio auriũ religiosarũ. qͣnuis¬
alia sit illa uniuersalis ua. aliȩ autẽ uiȩ
de quib in spalmo canimꝰ. uias tuas dñe
notas fac michi. & semitas tuas doce me.
Et in eo qđ ibi dictũ penitꝰ eẽ ista sensibilia
fugientla. cauendũ fuit ne putarem᷑ illã
porphyrii falsi philosophi tenere sententiã
qua dixit omẽ corpꝰ esse fugiendũ. Nõ aut̃
dixi ego omia sensibilia. s ista hoc est cor¬
ruptibilia. S hoc potius dicendũ fuit. Nõ

Expanded text:
recolendum, ubicumque ista locutio in meis recolendum, ubicumque ista locutio in meis litteris inuenitur Et ubi dixi de patre et filio: qui gignit et quem gignit. unum est, dicendum fuit: unum sunt, sicut aperte ipsa ueritas loquitur dicens: ego et pater unum sumus. nec illud mihi placet, quod in ista uita deo intellecto iam beatam esse, animam dixi, nisi forte spe. item quod dixi: ad sapientiae coniunctionem non una uia perueniri non bene sonat; quasi alia uia sit praeteerat haec offensio aurium religiosarum, quamuisalia sit illa uniuersalis uia, aliae autem uiae, de quibus et in Psalmo canimus: uias tuas, domine, notas fac mihi et semitas tEt in eo quod ibi dictum est, Penitus esse ista sensibilia fugienda , cavendum fuit ne putaremur illam Porphyrii falsi philosophi tenere sententiam, qua dixit: Omne corpus esse fugiendum. Non autem dixi ego, Omnia sensibilia; sed, ista, hoc est, corruptibilia; sed hoc potius dicendum fuit: Non
Abbreviated transcription (Latin):
sunt eẽ inmortalia. In scdo autẽ de immor¬
talitate animȩ diu res agit᷑. & ñ ꝑagit᷑. In his
sane libris ñ approbo qđ in oratione dixi. Os
qͥnisi mundos uere scire noluisti. Responde¬
rienim potest multos etiam ñ mundos mul¬
ta scire uera. Neq enĩ definitũ est hic. qͥd
sit uerũ qđ nisi mundi scire ñ possunt. & qͥa
sit scire illua qđ ibi positũ ẽ. E cuiꝰ regnũ
ẽ totꝰ mundus quem sensus ignorã. Si ds in¬
telligitidus. addenda fuerant uerba ut dice¬
retur quẽ mortalis corporis sensus ignorat.
Si autẽ mundus dictus ẽ quẽ sensus igno¬
rat. ille rectȩ intelligit᷑ qui futurus est cȩ¬
lo nouo &e t̾ra noua. s etiã hic addenda ẽ¬
rant illa. ut diceret᷑ mortalis corporis sen¬
sus. s illo more adhuc loquebar qͦ sensus
ꝓpriȩ corporis appellat᷑. Nec assiduȩ repe¬
tendũ ẽ qđ & superius inde iã dixi. s hoc

Expanded text:
sunt, esse inmortalia; in secundo autem de inmorsunt, esse inmortalia; in secundo autem de inmortalitate animae diu res agitur et non peragitur. In his sane libris non approbo, quod in oratione dixi: deus, qui nisi mundos uerum scire noluisti. responderi enim potest multos etiam non mundos multa scire uera; neque enim definitum est hic, quid sit uerum, quod nisi mundi scire non possint, et quid sit scire. illud, quod ibi positum est: detis, cuius regnum est totus mundus, quem sensus ignorat, si deus intellegendus est, addenda fuerant uerba, ut diceretur: quem mortalis corporis sensus ignorat. si autem mundus dictus est, quem sensus ignorat, ille recte intellegitur, qui futurus est caelo nouo et terra noua; sed etiam hic addenda erant illa, ut diceretur: mortalis corporis sensus. sed illo more adhuc loquebar, quo sensus proprie corporis appellatur, nec adsidue repetendum est, quod et superius inde iam dixi, sed hoc
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑa danda ẽ optimis morib. mox addidi. Pz
enĩ nr̃ alit̾ nos exaudire ñ poterit. Bene aut̃
dixit in euangelio .s ille qͥ nundũ cognou̾at
xp̃m. a qͦ iã fuerat illuminatꝰ incorpore. Nec
illud placet. qđ p̃ythagore phylosopho tan¬
tum laudis dedi. ut qui hanc audit uł legit
possit putare me credidisse nullos errores
mpythagorica ẽẽ doctrina. cũ sint plures
idemq capitales. Hoc opꝰ sic incipit. De ordi¬
one indagandȩ ueritatis de his reb qͣs maxi¬
me scire cupiebã me interrogans michiq re¬
spondens. tanquã duo essemus. ratio & ego.
cum solus ẽẽm unde hoc opꝰ soliloquia nomi¬
naui. s imꝑfectũ remansit: ita tam̃ ut in pͥ¬
no libro quereret᷑. & ut cũq appareret qualis
esse debeat qͥ uult ꝑciꝑe sapientiã quȩ utiq ñ
sensu corporis s mente ꝑcipit᷑. & quadã rati¬
ocinatione in libri fine colligit᷑. ea quȩ uere

Expanded text:
opera danda est optimis moribus, mox addidi: deus opera danda est optimis moribus, mox addidi: deus enim noster aliter nos exaudire non poterit; bene autem dixit in euangelio, sed ille, qui nondum cognouerat Christum, a quo iam fuerat inluminatus in corpore. nec illud placet, quod Pythagorae philosopho tantum laudis dedi, ut, qui hanc audit uel legit, possit putare me credidisse nullos errores in Pythagorica esse doctrina, cum sint plures idemque capitales. Hoc opus sic incipit: Dc ordione indagandae ueritatis de his rebus, quas maxime scire cupiebam, me interrogans mihique respondens, tamquam duo essemus ratio et ego, cum solus essem. unde hoc opus Soliloquia nominaui; sed inperfectum remansit, ita tamen, ut in primo libro quaereretur et utcumque appareret, qualis esse debeat, qui uult percipere sapientiam, quae utique non sensu corporis, sed mente percipitur, et quadam ratiocinatione in libri fine colligitur ea, quae uere
Abbreviated transcription (Latin):
a dño xp̃o significatꝰ est mundus. ille con.¬
gruentiꝰ possit intelligi. in qͦ erit cęlũ nouũ
& terra noua: quando cõplebit᷑ qđ orane
dicentes adueniat regnũ tuũ. Nec plato qͥdem
in hoc errauit quia eẽ mundũ intelligibilẽ
dixit. si ñ uocabulũ qđ eccłasticȩ consuetudi¬
ni in re illa mnusitatũ ẽ : s ipsã rẽ uelimꝰ atten¬
dere. Mundũ quippe ille intelligibilẽ nuncu¬
pauit. ipsã rationẽ sempit̾nã atͦqͦ incominu¬
tabilẽ qua fecit d̾s mundũ. Quã qui se ne¬
gat. sequit᷑ ut dicat irrationabilit dm fecisse
qđ fecit. aut cũ faceret uł anteꝗͣ faceret nescis.¬
se qͥd faceret. si apiul eũ ratio faciendi ñ erat.
Si uero erat sicut erat. ipsã uidet᷑ plato uocasse
intelligibilẽ mundũ. Nec tam̃ isto nomine nos
uteremur si iã satis essemꝰ litteris ȩccłasticis eru¬
diti. Nec illud mͥplacet. qđ cũ dixissẽ summa

Expanded text:
a domino Christo significatus est mundus, ille cona domino Christo significatus est mundus, ille congruentius possit intellegi, in quo erit caelum nouum et terra noua, quando conplebitur quod oramus dicentes: adueniat regnum tuum. nec Plato quidem in hoc errauit, quia esse mundum intellegibilem dixit, si non uocabulum, quod ecclesiasticae consuetudini in re illa inusitatum est, sed ipsam rem uelimus adtendere. mundum quippe ille intellegibilem nuncupauit ipsam rationem sempiternam atque incommutabilem, qua fecit deus mundum. quam qui esse negat, sequitur, ut dicat inrationabiliter deum fecisse quod fecit, aut, cum faceret uel antequam faceret, nescisse, quid faceret, si apud eum ratio faciendi non erat. si uero erat, sicut erat, ipsam uidetur Plato uocasse intellegibilem mundum. nec tamen isto nomine nos uteremur, si iam satis essemus litteris ecclesiasticis eruditi. Nec illud mihi placet, quod cum dixissem: summa
Abbreviated transcription (Latin):
tiȩ ordo contineat.S cũ rem uiderẽ ad intel¬
ligendũ difficilẽ. satis egre ad eoꝵ ꝑceptionẽ
cũ quib agebã disputando posse ꝑduci. de or-¬
dine studendi loqͥ malui. qͦ a corporalib ad in¬
corporalia potest ꝓficisci. Uerũ & in his libris
displicet michi sẽpe int̃positũ fortune uocabu¬
lum. & qđ ñ ad debã corporis quando sensus
corporis nominaui. & qđ multũ tribui libera¬
lib disciplinis. qͣs multi scĩ multũ nesciunt.
aliqͣs de has qͣnuis iocando commnemoraui. &
qđ admirationẽ uitiũ nuncupaui. & qđ phy¬
losophos ñ uera pietate p̃ditos. dixi uirtutis
luce fulsisse. & qđ duos mundos unũ sensibi¬
lem alterũ intelligibilem. ñ explatonis uel
ex platonicoꝵ ꝑsona. s ex mea sic commen¬
daui tanꝗͣ hoc etiã dñs significare uolue¬
rit. qr ñ ait regnũ meũ n est de mundo.s
regnũ meũ ñ ẽ de hoc mundo. cũ possit &
aliqͣ locutione dictũ inueniri. Et si alius

Expanded text:
at. Sed cum rem viderem ad intelligendum difficilem, satis aegre ad eorum perceptionem, cum quibus agebam, disputando posse perduci; de ordine studendi loqui malui, quo a corporalibus ad incorporalia potest profici. 2. Verum et in his libris displicet mihi saepe interpositum fortunae vocabulum . Et quod non addebam, Corporis, quando sensus corporis nominavi . Et quod multum tribui liberalibus disciplinis , quas multi sancti multum nesciunt; aliquas deas quamuis iocando commemoraui; et quod admirationem uitium nuncupaui; et quod philosophos non uera pietate praeditos dixi uiitutis luce fulsisse; et quod duos mundos, unum sensibilem, alterum intellegibilem, non ex Platonis uel ex Platonicorum persona, sed ex mea sic commendaui, tamquam hoc etiam dominus significare uoluerit, quia non ait: regnum meum non est de mundo, sed: regnum meum non est de hoc mundo, cum possit et aliqua locutione dictum inueniri et, si alius
Abbreviated transcription (Latin):
adaito imꝑfectũ reliqui Si enĩ ꝑfecissem.
saltẽ de om̃ib operib & uerbis̃ quȩ ad sex¬
tum diẽ ꝑtinent disputassem. In hoc libro
ea notare quȩ michi displicent. uel defen¬
dere quȩ aliis ñ bene intellecta displicere pos¬
sunt suꝑfluũ michi usũ ẽ. Breuit̃ enĩ pocius
admoneo. ut illi duodecĩ libri legantur qͦs
longe postea ep̃s feci. & exipsis de ipso iudi¬
cet᷑. Hic gͦ sic incipit De oscuris naturaliũ
rerũ quȩ omnipotente dõ artifice facta
sentimus. ñ affirmando s quęrendo tra¬

Expanded text:
addito imperfectum reliqui. Si enim perfecissem, addito imperfectum reliqui. Si enim perfecissem, saltem de omnibus operibus et verbis Dei, quae ad sextum diem pertinent, disputassem. In hoc libro ea notare quae mihi displicent, vel defendere quae aliis non bene intellecta displicere possunt, superfluum mihi visum est. Breviter enim potius admoneo ut illi duodecim libri legantur, quos longe postea episcopus feci, et ex ipsis de isto judicetur. Hic ergo sic incipit: De obscuris naturalium rerum, quae omnipotente Deo artifice facta sentimus, non affirmando, sed quaerendo tra
Abbreviated transcription (Latin):
genesi aa litterã. In qͥb quãuis multa
Quesita potius ꝗ inuenta iideant᷑. tam̃ eis
iste nullomͦ ẽ comparandus. Uerũ & hunc
postea quẽ retractaui manere uolui. ut
esset in dex quantũ existimo ñ inutilis
rudim̃toꝵ meoꝵ in enuelȩandis atq scru¬
tandis diuinis eloquiis. eiꝰq titulũ ẽẽ uo¬
lui e genesi ad litt̃am imꝑfectus. Inuen
qͥppe eum usq ad hȩc uerba dictatũ. Pat̃
tam̃ pat̾ ẽ. nec filius aliuã ÷ ꝗͣ filiꝰ. Quia
& cũ dicit᷑ similitudo patͥs. quanꝗͣ. ostendat
nullã int̾uenire dissimilitudinẽ: ñ tamen
solus ẽ pat̾ si habet similitudinẽ. Post hȩc
repetiui uerba scripturȩ rusus consideran¬
Aa atq tractanda. Et dñs dixit. faciamus
hominẽ adimaginẽ & similitudinẽ nr̃am.
Huc usq dictatũ librũ imꝑfectũ relique
ram. Qđ autẽ ibi sequit᷑ addendũ putau.
cũ eũ retractarẽ. nec tam̃ ꝑfeci. s hoc quoq

Expanded text:
Genesi ad litteram. in quibus quamuis multa Genesi ad litteram. in quibus quamuis multa quaesita potius quam inuenta uideantur, tamen eis iste nullo modo est conparandus. uerum et hunc posteaquam retractaui, manere uolui, ut esset index, quantum existimo, non inutilis rudimentorum meorum in enucleandis atque scrutandis diuinis eloquiis, eiusque titulum esse uolui: de Genesi ad litteram inperfectus. inueni quippe eum usque ad haec uerba dictatum: pater tamen pater est, nec filius aliud est quam filius, quia et cum dicitur similitudo patris, quamquam ostendat nullam interuenire dissimilitudinem, non tamen solus est pater, si habet similitudinem. post haec repetiui uerba scripturae rursus consideranda atque tractanda: et dixit deus: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. huc usque dictatum librum inperfectum em ibi sequitur, addendum putavi cum eum retractarem: nec sic tamen perfeci, sed hoc quoque
Abbreviated transcription (Latin):
subdid̾isse. Neq corruptio incorruptionẽ
possidebit. Dequa re ad ꝑsuadendum fide¬
lib difficili. diligent̃ quantũ potu disseru¬
isse me reperiet. qͥsqͥs de ciuitate dĩ librũ
nicheos cũ dixissem. q̃m scđm allegoricã
significationẽ scripture uerba tracꝰtaue¬
ram. non ausus naturaliũ rerũ tanta se¬
creta ad litt̾am exponere. hoc ẽ quẽ ad mo¬
dum possent scđm hystoricã ꝓprietatẽ quȩ
ibi dic ta sũt accipi. uolui experiri in hoc
qͦq negotiosissimo & difficillimo oꝑe qͥd ua¬
lerem. S in scripturis exponendis tirbciniũ
meũ sub tantȩ sarcinȩ mole succubuit. &
non dum ꝑfocto uno libro ab eo quẽ sustt¬
nere ñ põterã labore conqͥeui. S in hoc oꝑe
cũ mea opuscula retractarẽ. iste ipse utͥ
erat imꝑfectꝰ uenit in manꝰ. quẽ neq edi¬
deram. & abolere decreuerã. qͣm scripsi
postea duodecĩ libros quoꝵ titulus ẽ de

Expanded text:
subdidit: neque corruptio incorruptionem subdidit: neque corruptio incorruptionem possidebit. de qua re ad suadendum infidelibus difficili diligenter, quantum potui, me disseruisse reperiet, quisquis de ciuitate dei librum nicheos condidissem, quoniam secundum allegoricam significationem scripturae uerba tractaueram non ausus naturalium rerum tanta secreta ad litteram exponere, hoc est quemadmodum possent secundum historicam proprietatem, quae ibi dicta sunt, accipi, uolui experiri in hoc quoque negotiosissimo ac difficillimo opere, quid ualerem. sed in scripturis exponendis tirocinium meum sub tantae sarcinae mole succubuit, et nondum perfecto uno libro ab eo, quem sustinere non poteram, labore conquieui. sed in hoc opere cum mea opuscula retractarem, iste ipse, ut erat inperfectus, uenit in manus, quem neque edideram et abolere decreueram, quoniam scripsi postea duodecim libros, quorum titulus est: de
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ tunc fut᷑a sit ñ considat. qr illo tẽpore
immunitionis angłicȩ ñ iã caro erit &
sanguis. s tantũ corpus. & cȩtera quȩ ibi
de corpoꝵ terrestriũ in corpora cȩlestia
mutatione disseru. qm dixit apłs cũ inde¬
loqueret᷑. caro & sanguis regnũ dĩ ñ possi¬
aebunt: S qͥsqͥs ea sic accipit ut estimet
ea corpꝰ terrenũ qͣle nunc habemꝰ incorpꝰ
cȩleste resurrectione mutari.ut nec men¬
bra ista nec carnis sit futura subst antia
ꝓculdubio corrigendus ẽ. cõmonitꝰ ae cor¬
pore dñi qͥ post resurrectionẽ meisdem
menbris nonsolũ conspiciendꝰ oculis. uerũ
etiã manib tangendꝰ apparuit carnẽq
se habere etiam sermone firmauit dicens.
ñ carnis substantiã negasse indei regno
uunt carnis & sanguinis nomine nuncu¬
passe. aut ipsã carnis corruptionẽ quȩ tuc̃
utiq nulla erit. Nã cũ dixisset caro &
sanguis regnũ d̃i ñ possidebunt. bene intel¬
ligitur tanꝗͣ exponendo qͥd dixerit continuo

Expanded text:
at, quia illo tempore immutationis angelicae non iam caro erit et sanguis, sed tantum corpus et cetera quae ibi de corporum terrestrium in corpora caelestia mutatione disserui, quoniam dixit aposloqueretur: caro et sanguis regnum dei non possidebit. sed quisquis ea sic accipit, ut existimet ita corpus terrenum, quale nunc habemus, in corpus caeleste resurrectione mutari, ut nec membra ista nec carnis sit futura substantia, procul dubio corripiendus est commonitus de corpore domini, qui post resurrectionem in eisdem membris non solum conspiciendus oculis uerum etiam manibus tractandus apparuit carnemque se habere etiam sermone firmauit dicens: non carnis substantiam negasse in dei regno uunt carnis et sanguinis nomine nuncupasse aut ipsam carnis corruptionem, quae tunc utique nulla erit. nam cum dixisset: caro et sanguis regnum dei non possidebunt - bene intellegitur tamquam exponendo, quid dixerit — continuo
Abbreviated transcription (Latin):
cũ qͥb michi apueritia in oĩ conuictu fui
sumina consensio. in tuo cultu a me dissen¬
tire ꝑmittas. Sic utiq orans iã fide retine¬
bam non solum conuersos ad dm̃ gr̃a eiꝰ. ad¬
iuuari ut ꝑficiant ac ꝑficiant᷑. Ubi ad huc
dici potest ꝓmerito conuersionis illoꝵ istã
dari grãm. uerumptam̃ ut conuertant᷑ ad
eis oraui qui erant ab illo nimis auersi. atq¬
ut ad illũ conuerterent᷑ oraui. Hic lib̃ sic

Expanded text:
cum quibus mihi a pueritia in hominum uictu fuit cum quibus mihi a pueritia in hominum uictu fuit summa consensio, in tuo cultu a me dissentire permittas. sic utique orans iam fide retinebam non solum conuersos ad deum gratia eius adiuuari, ut pro- Sciant ac perficiantur — ubi adhuc dici potest pro merito conuersionis illorum istam dari gratiam — uerum etiam ut conuertantur ad eis oraui, qui erant ab illo nimis auersi, atque ad illum conuerterentur oraui. Hic liber sic
Abbreviated transcription (Latin):
ñ qđ ego inde dubitarẽ. s qđ int̾ me & illos
qs ista saꝑe inuenerã nondũ ẽẽt ista questio
dissoluta. qͥnꝗͣ enĩaliis longe posteriorib
libris meis de genesi ad litterã scãm scri¬
pturas scãs quanta potui manifestatiõe
dissolu. Alio loco. Eroppterea inꝗͣ corpo¬
rea dili gendo peccamꝰ. qui spiritalia dili¬
gere & usticia iubem. & natura possumus.
& tunc in nr̃o genere optimi & beatissim
sumꝰ. Ubi quęri potest cur natura & ñ
gr̃a possumꝰ dixerĩ. S cont᷑ manicheos
de natura quęstio uersabat᷑. Et utiq id
agit gr̃a ut sanata natura qđ inciata
etiam tunc recolens oraui ꝓfamiliarissi¬
mis meis qͥ mortifero illo ad huc tene¬
bant᷑ errore &e dixi. D magnae: đs omp̃s¬
ds sumine bonitatis. quẽ inuiolabilem & in¬
corruptibilẽ credi atq intelligifas est.t̾na
unitas quã catholica eccła colit. supplex
oro exꝑtꝰ in me micdam tuã: ne homines

Expanded text:
non quod ego inde dubitarem, sed quod inter me et illos, non quod ego inde dubitarem, sed quod inter me et illos, quos ita sapere inveneram, nondum esset ista quaestio dissoluta; quam tamen in aliis longe posterioribus libris meis de Genesi ad litteram, secundum Scripturas sanctas quanta potui manifestatione dissolvi. 8. Alio loco, Propterea, inquam, corporea diligendo peccamus, quia spiritualia diligere et justitia jubemur, et natura possumus, et tunc in nostro genere optimi et beatissimi sumus . Ubi quaeri potest cur, natura, et non, Gratia possumus, dixerim. Sed contra Manichaeos de natura quaestio versabatur. Et utique id agit gratia, ut sanata natura quod vitiata etiam tunc recolens oraui pro familiarissimis meis, qui mortifero illo adhuc tenebantur errore, et dixi: deus magne, deus oms summae bonitatis, .. quem inuiolabilem et incorruptibilem credi atque intellegi fas est, trina unitas, quam catholica ecclesia colit, supplex oro expertus in me misericordiam tuam, ne homines,
Abbreviated transcription (Latin):
mas. S hoc ideo dixi. quia exꝑtꝰ sũ qui di¬
cerent diabolũ & angłos eiꝰ bonos ẽẽ ingen̾e
suo. & in ea nat᷑a in qͣ eos creauit d̾s ordine
ppͥo tales qͣles st̃. s nobis malũ eẽ si illiciam᷑¬
& seducam᷑ ab eis. Si autẽ caueamꝰ eos atq uin¬
camꝰ. decoꝵ atq głosum. Et hoc qͥ dicunt.
udent᷑ sibi ut id ꝓbent de scripturis ad hib̃e
figmenti dm̃ qđ fecit ad illudendũ ab angłis
sũis. uł illud in spalmo centesimo t̃cio. dr̃a¬
co hic quẽ fecisti ad illudendũ ei. Quam
quȩstionẽ quȩ ñ aduersus manicheos est qͥ
hoc ñ sentiunt suscipiendã eẽ atq soluen
dam ꝑtractare atꝙ enodare tunc nolu.
ne librũ multo ꝙͣ. uellem facerẽ longiorem.
cum uiderẽ etiã si hoc concederet᷑: tam̃ deh̃e
manicheos posse conuinci intro dueentes in¬
sanissimo errore naturã mali ęt̾̃no bono
coet̃nam. Ideo gͦ dixi qđ interim incertũ ẽ.

Expanded text:
mas. sed hoc ideo dixi,. quia expertus sum, qui dimas. sed hoc ideo dixi,. quia expertus sum, qui dicerent diabolum et angelos eius bonos esse in genere suo et in ea natura, in qua eos creauit deus ordine proprio tales, qet seducamur ab eis; si autem caveamus eos atque vincamus, decorum atque gloriosum. Et hoc qui dicunt, videntur sibi ut id probent, de Scripturis adhibere figmenti Domini quod fecit ad illudendum ab Angelis suis, uel illud in Psalmo centesimo tertio: draco hic, quem finxisti ad inludendum ei. quam quaestionem, quae non aduersus . Manicheos, qui hoc non sda, pertractare atque enodare tunc nolui, ne librum multo quam vellem facerem longiorem: cum viderem etiam si hoc concederetur, tamen debere Manichaeos ac jam posse convinci, introducentes insanissimo errore, naturam mali aeterno bono coaeternam. Ideo ergo dixi, quod interim incertum est,