comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
xati sunt. Unde hoc : de transuerso. immo
de int̃uo. Ut enĩ pauci fierent ex nob̃ exier̃:
s ñ erant ex nob̃. Ideo aut̃ tanquã de his di¬
cit. de quib anitea loquebat᷑: ut cũ intellectu
discernantur quia tanquã de hisdem loqͥt᷑
ꝓpt̃ cõmunia sacram̃ta. Ad popłm enĩ dĩ ꝑ¬
tinent. Et si ñ ꝑ uirtutẽ: certe ꝑ speciem pie¬
tatis. De illis eiũ audiuimꝰ apłm. In nouis¬
simis temporib instabunt temꝑa sȩula:
et̃ eiũ homines seipsos amantes. Prunum
malũ seipsos amantes: utiq sibi placentes.
Utinã s displicerent & dõ placerent: utinã
u difficultatib exclamarent. & a necessi¬
tatib lib̃arent᷑. S multũ de se p̾sum̃tes:
pauci facti sunt. Ilanifestũ ẽ fr̃s: om̃s qͥ
se duidunt ab utuitate: pauci fuint. Multi
eiũ sunt. s in uuitate dũ ñ sunt: seꝑant᷑
ab unitate. Cũ enĩ ceꝑit ad eos ñ ꝑtinere
multitudo unitatis: in heresi & in chi¬

Expanded text:
xati sunt.» Unde hoc, de transverso? Imo xati sunt.» Unde hoc, de transverso? Imo de interno. Ut enim pauci fierent, «ex nobis exierunt, sed non erant ex nobis.» Ideo autem tanquam de his dicit, de quibus antea loquebantur, ut cum intellectu discernantur; quia tanquam de hisdem loquitur, propter communia Sacramenta. Ad populum enim Dei pertinent, etsi non per virtutem, certe per speciem pietatis; de illis enim audivimus Apostolum: «In novissimis temporibus instabunt tempora saeva; erunt enim homines seipsos amantes» . Primum malum, «seipsos amantes;» utique sibi placentes. Utinam sibi displicerent, et Deo placerent; utinam in difficultatibus exclamarent, et a necessitatibus liberarentur. Sed multum de se praesumentes, «pauci facti sunt.» Manifestum est, fratres; omnes qui se dividunt ab unitate, pauci fiunt. Multi enim sunt, sed in unitate, dum non separantur ab unitate: cum enim coeperit ad eos non pertinere multitudo unitatis, in haeresi et in schi
Abbreviated transcription (Latin):
ortu usq ad occasũ: laudat᷑ nom̃ dñt.
Et dicit ds̃ illis: quorũ posuit flumina
in desertũ:. Non ẽ mͥ uoluntas in uob̃.
dicit dñs. nec accipiam sacrificiũ de
meo. Ubi eraut omĩa immunda sacrifi¬
cia. quando eraut desercũ. quando squa¬
lebant. qͣndo salinȩ erant om̃s gentes:
ibi nunc fontes. ibi nunc flununa. ibi
bitationis in spe: qm̃ qui me audit inqͥt. ha¬
bitabit in spe. Et constituer̃ ciuitatẽ habitati¬
onis. Et seminauer̃ agros. &e plantauer̃ uine¬
as: & fecer̃ fructũ frum̃ti. Ad quẽ gaudet o¬
perariꝰ ille qui dicit: ñ qͥa quęro datũ. sed
requiro fructũ. Et benedixit eis & multiplicati
s̃ nunis: & um̃ta eorũ ñ ft̃ dunuuta. hoc stat.
firmũ enim fundam̃tũ: dĩstat: quia nouit
dũs qui s̃ eius. Iumñta & pecora dicunt᷑ in ȩccła
simplicit̃ ambulantia: s utilia. Nõ multa
docta: s fide plena. Ergo & sp̃itales &e carnales.
benedixit eis & multiplicati s̃ nimis: & ium̃¬

Expanded text:
. Et dicit Deus illis quorum flumina posuit in desertum: «Non est mihi voluntas in vobis, dicit Dominus, nec accipiam sacrificium de meo» . Ubi erant omnia immunda sacrificia, quando desertum erant, quando squalebant, quando salinae erant omnes gentes; ibi nunc fontes, ibi nunc flumina, ibi bitationis in spe; quoniam, «Qui me audit,» inquit, «habitabit in spe» . «Et constituerunt civitatem habitationis. Et seminaverunt agros, et plantaverunt vineas, et fecerunt fructum frumero datum, sed requiro fructum» . «Et benedixit eos, et multiplicati sunt nimis, et jumenta eorum non sunt deminuta.» Hoc stat. «Firmum» enim «fundamentum Dei stat, quia novit Dominus qui sunt ejus» . Jumenta et pecora dicuntur, in Ecclesia simpliciter ambulantia, sed utilia; non multum docta, sed fide plena. Ergo et spirituales et carnales «benedixit eos, et multiplicati sunt nimis, et jume
Abbreviated transcription (Latin):
ignorantes dĩ iustitiã. humiliati sc̃.
inuener̃ se ñ posse sine eiꝰ aduitorio.
qͥ de solis sius uiribꝰ p̃sumebant.S¬
qđ aliud genꝰ restat: Onnẽ escã ab¬
ominata ẽ atuima eorũ. Iã fastidiũ pa¬
tiunt᷑: fastidio languent. fastidio pe¬
rielitant᷑. nͥ fortasse putas occidi eos
fame potuisse. & ñ posse fastidio. Uide
qͥd sequat᷑. Cum dixisset omñe ȩseam ab¬
ominata ẽ aĩa eorũ. ne qͥsi eos putares
de satiate securos. ñ magis uideres de
fastidio morituros: Et ad ꝓpinquauer̃ ĩqͥt
usq ad portas mortis. Qͥd gͦ restat. ut &e¬
qͥd te deleccet: uerbũ dĩ ñ tͥ tribuas. ne
q huic aliqua uifleris arrogantia: & aui¬
dus cibi. in eos qͥ fastidio ꝑiclitant᷑. suꝑbe

Expanded text:
ignorantes Dei justitiam, humiliati sunt. ignorantes Dei justitiam, humiliati sunt. Invenerunt se non posse sine ejus adjutorio, qui de suis solis viribus praesumebant. aliud genus restat? «Omnem escam abominata est anima eorum.» Jam fastidium patiuntur, fastidio languent, fastidio periclitantur: nisi forte putas occidi eos fame potuisse, et non posse fastidio. Vide quid sequatur, cum dixisset, «Omnem escam abominata est anima eorum;» ne quasi eos putares de satietate securos, non magis videres de fastidio morituros: «Et appropinquaverunt,» inquit, «usque ad portas mortis.» Quid ergo restat? Ut quod te delecque hinc aliqua infleris arrogantia, et avidus cibi in eos qui fastidio periclitantur, non superbe
Abbreviated transcription (Latin):
daret᷑ credentib. Lex aut̃ subintra¬
uit : ut abundaret delictũ. Locepi¬
sti uerbũ. accepisti p̃ceptũ: nec desi¬
nis fac̾e̾ qđ male faciebas. Et accepto
p̾cepto: auges peccata ꝑ p̃uaricatio¬
nẽ suꝑbiȩ. Si te ignorabas: uł disce
te.Humuiliatꝰ clamab̃: a necesfitate
lib̾ab̃is: lib̾atꝰ. miserationes dñi cõfi¬
teberis. Et exclamauer̃ ad dũm cũ tͥ¬
bularent᷑. & de necessitatib eorũ sal¬
uos fecit eos. Lib̾ati s̃ de scda temptati¬
one: restat tedii atq fastidũ. S pͥmo
qͥd istis p̃stitit lib̾atis. uidete. Et edux̃
eos de tenebris. & ũbra mortis: & uin¬
cula eorũ disrupit. Confiteant᷑ dño
miserationes eiꝰ. e mirabilia eiꝰ filiis
homunũ Quare: qͥs difficultates uici¬
t̃. Quia contriuit portas aereas: & ue¬
ctes ferreos cõfregit. Suscepit eos de
uia iniquitatis eorũ ꝓpt̾ in iustitias
enĩ suas humiliati s. Quia s tribue¬
bant ñ dõ. qr suã iustitiã cõstituebant.

Expanded text:
 credentibus» . «Lex autem subintravit, ut abundaret delictum» . Accepisti verbum, accepisti praeceptum, nec desinis facere quod male faciebas; et accepto praecepto, auges peccata per praevaricationem. Superbe, si te ignorabas, vel disce te humiliatus: clamabis, a necessitate liberaberis; liberatus miserationes Domini confiteberis. «Et clamaverunt ad Dominum, cum tribularentur, et de necessitatibus eorum salvos fecit eos.» Liberati sunt de secunda tentatione, restat taedii atque fastidii. Sed primo quid istis praestitit liberatis, videte. «Et eduxit eos de tenebris et umbra mortis, et vincula eorum disrupit. Confiteantur Domino miserationes ejus, et mirabilia ejus filiis hominum.» Quare? quas difficultates vicit? «Quia contrivit portas aereas, et vectes ferreos confregit. Suscepit eos de via iniquitatis eorum: propter injustitias enim suas humiliati sunt.» Quia sibi tribuebant, non Deo: quia suam justitiam constituebant,
Abbreviated transcription (Latin):
inde quẽadmodũ humilib ãet grãm.
Posuit flumina in desertũ. surrebant
ibi aquȩ: currebant ꝓphetiȩ. Quȩre mͦ ap̃t
iudeos ꝓpħam: ñ inuenis. Posuit enĩ flu¬
munia in desertũ: &e exitus aquarũ in si¬
tim. Posuit flumina in desertũ. Dicant.
Ludi adhuc. Posuit flumina indeser¬
tũ: & exitus aquarũ in stum. Terrã fru¬
ctiferã in salinas. Quęris ibi fidẽ. xp̃i:
ñ inuenis. Quęris ꝓpħiam: ñ inuenis.
Queris sacerdotẽ: ñ inuenis. Queris sacri¬
ficiũ: ñ inuenis. Quȩris templũ: ñ inue¬
nis. Quare hoc : qͥaposuit flumina inde¬
sertũ: & exitꝰ aquarũ uisitum: trã fru¬
ctiferã u salinas. Unde: qͦ merito: Ama¬
litia habitantium in ea. Ecce qͦmͦ suꝑb
resistit: audi qͦmͦ hunulib dat gr̃am.
posuit desertũ in stagna aquarũ: & t̾rã
sine aqua in exitꝰ aquarũ. Et habitare

Expanded text:
inde quemadmodum humilibus det gratiam. inde quemadmodum humilibus det gratiam. «Posuit flumina in desertum.» Currebant ibi aquae, currebant prophetiae: quaere modo apud Judaeos prophetam, non invenis. «Posuit» enim «flumina in desertum, et exitus aquarum in sitim. Posuit flumina in desertum.» Dicant,et adhuc» . «Posuit flumina in desertum, et exitus aquarum in sitim, terram fructiferam in sanitas.» Quaeris ibi fidem Christi, non invenis; quaeris prophetam, non invenis; quaeris sacerdotem, non invenis, quaeris sacrificium, non invenis; quaeris templum, non invenis. Quare hoc? Quia, «Posuit flumina in desertum, et exitus aquarum in sitim; terram fructiferam in salinas.» Unde, quo merito? «A malitia inhabitantium in ea.» Ecce quomodo superbis resistit: audi quomodo humilibus det gratiam. «Posuit desertum in stagna aquarum, et terram sin
Abbreviated transcription (Latin):
munũ. Et uidete unde dicat. unde oĩa
ista p̾locutꝰ sit: unde hȩc om̃ia enume¬
rauerit. uͥagant᷑ hȩc. Et exaltent eũ in
eccła popłi: & in cathedra seniorũ laudent
eũ. Et exaltent eũ hoc ẽ laudent eũ: et
laudent eũ. hoc ẽ exaltent eũ. Exaltent.
laudent popłi &e seniores: negotiatores
&e gubnatores. Quid enuĩ fecit inhac eccła:
qͥd constituit: unde illa meruit: quid ei
p̃stitit: quẽ admodũ suꝑb̃ resistit. hu¬
milib grãm dedit: suꝑb scilicet. pͥmo
popłi uidȩorũ. arroganti & extollenti se
de genere abrahȩ. & qͦd illi genti sinit cre¬
dita eloquia dĩ. Non eis hec ualebant.
ad sanitatẽ: s ad exaltationẽ cordis. ad
tumorẽ potiꝰ quã ad magnitudinẽ. Cͥa
g fecit ds̃. suꝑb resistens. hurilibus
dans gr̃am. ra mos natirales ꝓpt̃ suꝑbi¬
am amputans. oleastrũ ꝓpt̾ humilitatẽ
inserens. qͥd fecit ds̃: Audite hȩc quo.
Ds pͥmo quẽadmodũ suꝑb resistat: de¬

Expanded text:
idete unde dicat, unde omnia ista praelocutus sit, unde omnia haec enumeraverit, ubi agantur haec. «Et exaltent eum in Ecclesia populi, et in cathedra seniorum laudent eum. Et exaltent eum,» hoc est, «laudent eum:» et laudent eum,» hoc est, «exaltent eum.» Exaltent, laudent populi et seniores, negotiatores et gubernatores. Quid enim fecit in hac Ecclesia? quid constituit? unde illam eruit? quid ei praestitit? Quemadmodum superbis restitit, humilibus gratiam dedit : superbis, scilicet primo populo Judaeorum, arroganti et extollenti se de genere Abrahae, et quod illi genti sint credita eloquia Dei . Non eis haec valebant ad sanitatem, sed ad exaltationem cordis, ad tumorem potius quam ad magnitudinem. Quid ergo fecit Deus, superbis resistens, humilibus dans gratiam; ramos naturales propter superbiam amputans, oleastrum propter humilitatem inserens ? quid fecit Deus? Audite haec duo: Deus primo quemadmodum superbis resistat, de
Abbreviated transcription (Latin):
ni: qm̃ suauis ẽ. Si gustastis.
confitemini. Non potest autẽ
confiteri: qͥ gustare noluit. Unde enĩ
dicturus ẽ suaue ẽẽ qđ nescit: uos aut̃
si gustastis quã suauis ẽ dñs: conficemi¬
ni dño qm̃ suauis ẽ. Si gustastis aindi¬

Expanded text:
ni, quoniam suavis est: si gustastis, confitemini. Non potest autem confiteri qui gustare noluit: unde enim dicturus est suave esse quod nescit? Vos autem si gustastis quam suavis est Dominus , «Confitemini Do
Abbreviated transcription (Latin):
bauer̃ spm̃ eĩ. Et distiux̃ in labus siuis.
Quid ÷ distuixit: quasi illud ñ posset
ds̃ facere. qͥ tanta iã fecerat. ut aqua de
petra ꝓflueret. Dubitant᷑ enĩ petrã
uirga ꝑcussit: & idco uuraculũ. hoc¬
distinx̃ a ceteris miraculis in quib nõ
dubitauerat. Hinc offendit hinic audi¬
re meruit: ut moreret᷑ ne intraret in
trã ꝓmssionis. ꝑ durbatꝰ eiũ murmu¬
re popłi ufidelis: ñ teuuit fidutiã qua¬
lem debuit. Cui tam̃ ds tanquã elecco
suo. etiam pꝰ mort̾e eiꝰ bonũ ꝑhibet te¬
stimoniũ: ut intelligamꝰ illã fidĩ eiꝰ
titubationẽ hac sola pęna fuisse corii¬
reptam. qđ in eam t̾ram qua popłm i¬
pse ducebut. ñ ẽ ꝑmissus itrare. Ab¬
sit aut̃ ut eũ credamꝰ alienatũ a regno
gr̃ȩ dĩ. qđ significabat illa t̾ra ꝓmis¬
sionis: uude lac ce mel fluere dicebat᷑
hoc ẽ enum potius testam̃tũ et̾nũ qd̾
disposuit ad abraham: ñ scđmi caruẽ

Expanded text:
um ejus. Et distinxit in labiis suis.» Quid est, «distinxit?» Quasi illud non posset Deus facere, qui tanta jam fecerat, ut aqua de petra proflueret. Dubitanter enim petram virga percussit, et ideo hoc miraculum distinxit a caeteris miraculis, in quibus non dubitaverat. Hinc offendit, hinc audire meruit ut moreretur, ne intraret in terram promissionis . Perturbatus enim murmure populi infidelis, non tenuit fiduciam qualem debuit. Cui tamen Deus tanquam electo suo, etiam post mortem ejus bonum perhibet testimonium, ut intelligamus illam fidei ejus titubationem hac sola poena fuisse correptam, quod in eam terram, quo populum ipse ducebat, non est permissus intrare. Absit autem ut eum credamus alienatum a regno gratiae Dei, quod significabat illa terra promissionis, unde lac et mel defluere dicebatur. Hoc est enim potius testamentum aeternum quod disposuit ad Abraham, non secundum carnem
Abbreviated transcription (Latin):
uisita nos in salutari tuo. Ad uidendũ
in bonitate electorum tuoꝵ: ad letandũ inlȩ¬
titia gentis tuȩ. ut lauderis cũ hereditate
tua. Nonenĩ degentib solas congregat o¬
ues. quȩ perier̃ domus isrł: sed eas etiam
quȩ ñ sunt de illo ouili. ut sit unus
tant ad suũ regnum uisibile istã ꝑtinere
ꝓpħiani: qr spe iniusibiliũ bonorũ gaude¬
re ñ uor. in laqueos illĩ ruituri st̃ de qͥb¬

Expanded text:
Ad vivendum in bonitate electorum tuorum, ad laetandum in laetitia gentis tuae, ut lauderis cum haereditate tua. Non enim de gentibus solas congregat oves quae perierunt domus Israel ; sed etiam illas quae non sunt de hoc ovili ; ut sit unus tant ad suum regnum visibile istam pertinere prophetiam: quia spe invisibilium bonorum gaudere non norunt, in laqueos illius ruituri sunt de q
Abbreviated transcription (Latin):
iã audisti qͥd age̾ debeas. qͥd sꝑare. Qa
aliud excipit. qm̃ conaris & suꝑaris:
Sedentes in tenebris & umbra mortis.
cõpeditos in mdicitate & ferro. Unde
hoc. nͥ qͥa tͥ tribuebas. qr grãm dĩ ũ a¬
gnoscebas. qr con siliũ dñi circa te re¬
constituere. Et consiliũ altissimi exa¬
cerbauer̃ & humlliatũ ẽ in laboribꝰ
cor eoꝵ. Etͫ nuͣnc pugna contra con¬
cupiscentiã. dõ desistente ab adiuto¬
rio laborare potes: uincere ñ potes.
Et cũ fueris p̃ssus consuetudine tua
praua. humiliabit᷑ cor tuũ in labori¬
b: ut iã corde humiliato discas clama¬
re. infelix ego hõ qͥs me lib̾abit de cor¬
ꝑe mortis huiꝰ : humiliatũ ͤ gͦ in la¬
borib coreorũ: infirmati s. nec fuit

Expanded text:
jam audisti quid agere debeas, quid sperare. Quid aliud excipit, quoniam conaris et superaris? «Sedentes in tenebris et in umbra mortis, compeditos in mendicitate et ferro.» Unde hoc, nisi quia tibi tribuebas, quia gratiam Dei non agnoscebas, quia consilium Domini circa te re volentes constituere . «Et consilium Altissimi exacerbaverunt. Et humiliatum est in laboribus cor eorum.» Et nunc pugna contra concupiscentiam. Deo desistente ab adjutorio, laborare potes, vincere non potes. Et cum fueris pressus consuetudine tua prava, humiliabitur cor tuum in laboribus; ut jam corde humiliato discas clamare: «Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? Humiliatum est» ergo «in laboribus cor eorum; infirmati
Abbreviated transcription (Latin):
fuerat abstinere a malis: ñ adultera¬
re. ñ furtũ facere. ñ homicidiũ. ñ sacri¬
ñ alienũ concupiscere. facta ẽ facultas:
quȩ fuerat antea difficultas. Potuit dñs:
ni ñ agnosceremꝰ. Si eiũ primitꝰ cũ uel¬

Expanded text:
fuerat, abstinere a malis, non adulterafuerat, abstinere a malis, non adulterare, non furtum facere, non homicidium, non sacrinon alienum concupiscere: facta est facultas quae fuerat antea difficultas. Potuit hoc Donon agnosceremus. Si e
Abbreviated transcription (Latin):
rit. iam sciens quid obseruare debeat.
ñ nunquã multũ sibi tribuendo. & qͥ¬
si de siuis uirib p̃sum̃do. incipit confli¬
gere uelle bella contra peccata. & ꝓpt̃ su¬
ꝑbiam suꝑari. Inuenit gͦ se ligatũ dif¬
ficultatib cupiditatũ. & ñ posse uiã ꝓ¬
pt̃ compedes amibulare. Indusũ sentit
difficultate uitiorũ. & tanꝗͣ muro un¬
possibilitatis erecto: portisq clausis qua
euadat ut recce uiuat ñ inuenit.
Iam scit qͦmͦ uiuere debeat. Priꝰ eñ in
errore erat: & fam̃ ueritatis patiebat᷑.
Accepit aut̃ iam cibũ ueritatis. & po¬
Ante enĩñ noueras. quẽad modũ ui¬
ueres: mͦ accepisti &e nosti. Conat᷑. ñ po¬
test. ligatũ se sentit: exclamat ad dnm̃.
S cd̃a gͦ temptatio ẽ. difficultis iubene
oꝑando: sic̃ in illa pͥma erroris & famis.
Exclama & in hac addñm: lib̃at dñs
de necessitatib. Rũpit iuncła diffi¬
cultatis: constituit in oꝑationẽ equi¬
tatis. Incipit ei iã facile eẽ. qͦd difficile

Expanded text:
rit, jam sciens quid observare debeat, nonnunquam multum sibi tribuendo, et quasi de suis viribus praesumendo, incipit confligere velle contra peccata, et propter superbiam superari. Invenit ergo se ligatum difficultatibus cupiditatum, et non posse viam propter compedes ambulare: inclusum se sentit difficultate vitiorum; et tanquam muro impossibilitatis erecto, portisque clausis, qua evadat ut recte vivat, non invenit. Jam scit quomodo vivere debeat: prius enim in errore erat, et famem veritatis patiebatur; accepit autem jam cibum veritatis, et poantea enim non noveras quemadmodum viveres, modo accepisti et nosti. Conatur, non potest; ligatum se sentit, exclamat ad Dominum. Secunda ergo tentatio est difficultatis in bene operando, sicut illa prima erroris et famis. Exclamat et in hac ad Dominum: liberat Dominus de necessitatibus, rumpit vincula difficultatis, constituit in operatione aequitatis. Incipit ei jam facile esse quod difficile
Abbreviated transcription (Latin):
legendo in apłicis lateris. in ꝓpħicis
aut̃ scrutando cognoscis: & uetꝰ testa¬
intũ in nouo reuelatũ: & inuetere
nouũ uelatũ uides. Recole quẽ dixĩt
apłs paulus. pͥncipẽ potestatis aeris
qui oꝑat᷑ in filiis iufidelitatis. Et il¬
lud uͥ ait de quibdã. ut resipiscant
de diaboli laquȩis captiuati abip¬
so. scdm ipsiꝰ uolintatẽ. Et uerba dñi¬
nr̃i iħu xp̃i uͥ eũ expellens de fideliũ cordi¬
b uͥ ait. nunc princeps huiꝰ mundi
missus ẽ foras: & ipsiꝰ itidẽ apłi dicen¬
tis. qͥ eruit nos de potestate tenebra

Expanded text:
legendo in apostolicis Litteris, in propheticis autem scrutando cognoscis, et Vetus Testamentum in Novo revelatum, in Vetere Novum velatum vides; recole quem dixerit apostolus Paulus principem potestatis aeris, «qui operatur in filiis infidelitatis» , et illud ubi ait de quibusdam, «ut resipiscant de diaboli laqueis, captivati ab ipso secundum ipsius voluntatem» : et verba Domini Jesu Christi, ubi eum expellens de fidelium cordibus ait, «Nunc princeps hujus mundi missus est foras» ; et ipsius itidem Apostoli dicentis, «Qui eruit nos de potestate tenebra
Abbreviated transcription (Latin):
Penituit dictũ ẽ: qr mutauit qđ eos ꝑdi¬
turos uidebat᷑. Et aput dm̃ quidẽ: dispo¬
sita &e fira sonĩa. Nec aliud facit quasi
consilio repentino. qđ ñ ex et̃nitate fa
cturũ se eẽ p̾sciuit: s. in creatura tempo¬
ralib motib quã gub̃nat mirabilit̃.
ipse ñ temporalit̾ motꝰ. quasi repentina
uoluntate facere dr̃. Qđ ordinatis re¬
rũ causis. consilii sui secretissum umi¬
tabilitatẽ disposuit: qua suis queq
temporib agnita. & p̃sentia facit. & fu¬
tura iã fecit. Et ad hec qͥs idoneus:
Audiamꝰ itaq scripturã humilit̃ & ex¬
celsa dicentẽ: cũ &e paruulis nutrien¬
dis sum̃da porrigit. & maiorib exer¬
cendis ꝑscrutanda ꝓponit. Et uidit cũ
tribularent᷑. cum audiret orationẽ eo

Expanded text:
nituit» dictum est, quia mutavit quod eos perditurus videbatur. Et apud Deum quidem disposita et fixa sunt omnia; nec aliud facit quasi consilio repentino, quod non ex aeternitate se facturum esse praescivit: sed in creaturae temporalibus motibus, quam gubernat mirabiliter, ipse non temporaliter motus, quasi repentina voluntate facere dicitur quod ordinatis rerum causis consilii sui secretissimi immutabilitate disposuit, qua suis quaeque temporibus agnita, et praesentia facit, et futura jam fecit. Et ad haec quis idoneus? Audiamus itaque Scripturam, humiliter excelsa dicentem, cum et parvulis nutriendis sumenda porrigit, et majoribus exercendis perscrutanda proponit. «Et vidit cum tribularentur, cum audiret ora
Abbreviated transcription (Latin):
ipsi aut̃ exacerbauer̃ in consilio suo. Hoc
tiosũ ẽ aut̃ consiliũ hominis ipsi homi¬
ni. qͦ ea quęrit que sua s̃. ñ quȩ dĩ sunt:
in cuiꝰ hereditate qđ ipse nob̃ ẽ. cũ ad fru¬
endum se p̃bere dignat᷑. Nullas patiem᷑
cũ scĩs societatis angustias: dilectione rei
nr̃e quasi priuate. Gloriosissima quippe
illa ciuitas adept̃a ꝓmissam hereditatẽ.
ui qua nullus morietur. nullus oriet᷑. ñ ha¬
bebit ciues qui singuli gaudeant reb
sius: qr dĩ erit omĩa in om̃ib Cuiꝰ socie¬
tatẽ. quisqͥs in hac ꝑ egrinatione fideli¬
t̃ & flagrant̃ desiderauerit: assuescit
priuatis p̃ferre cõmunia. ñ sua quȩren¬
do. sed quȩ iħu xp̃i. ne sibi sapiens & sibi
consulens exacerbet dm̃ consilio suo.S
sꝑans qđ ñ uidet. ñ festinet fieri de his
uidet᷑ patient̃ expectans eiꝰ ui ꝓmissioni¬
b sequat᷑ consiliũ cuiꝰ in tẽptationibꝰ p̃¬
catur auxiliũ. Ita erit & humilis in con¬

Expanded text:
Ipsi autem exacerbaverunt eum in consilio suo.» Hoc iciosum autem est consilium hominis ipsi homini, quo ea quaerit quae sua sunt, non quae Dei sunt . In cujus haereditate, quod ipse nobis est, cum ad fruendum se praebere dignatur, nullas patiemur cum sanctis societatis angustias, dilectione rei nostrae quasi privatae. Gloriosissima quippe illa civitas adepta promissam haereditatem, in qua nullus morietur, nullus orietur, non habebit cives qui singuli gaudeant suis rebus, quia Deus erit omnia in omnibus . Cujus societatem quisquis in hac peregrinatione fideliter et flagranter desideraverit, assuescit privatis praeferre communia, non sua quaerendo, sed quae Jesu Christi: ne sibi sapiens et sibi consulens, exacerbet Deum consilio suo; sed sperans quod non videt, non festinet de his ectans, ejus in promissionibus sequatur consilium, cujus in tentationibus precatur auxilium. Ita erit et humilis in con
Abbreviated transcription (Latin):
recicis intelligat᷑. quib tãꝗͣ cuulib bel¬
lis quatit᷑ eccła: & concluc̃it᷑ psalmꝰ:
que eͣxposui. breuius fortasse ꝗͣ putaba¬
tis. Nã usq ad eo me istũ totũ psalmum
aliqͣntũ plixum exposuisse arbitror: ut
iã officiũ a me ñ expetetis disputatoris.
s pene lectoris. si tenetis quȩ dixi. Puto
enuĩ s̃ ante oculos urõs constituta: s ut
meliꝰ cõm̃dent᷑. breuit̃ replicent᷑. Pri¬
ma feptatio: erroris &e famis uerbi. Scd̃a¬
difficultatis uincendarũ cõcupiscenti¬
arũ. Tertia: tedii atq fastidũ. Quarta:
tempestatis. & ꝑicłorũ in gub̃nãdis eocde¬
siis. Et in his om̃ib: exclaniationes. & li¬
b̾ationes: & miserationũ dĩ confessiõs.
Ad extremũ ipsiꝰ ecclȩ fit cõm̃datio.

Expanded text:
reticis intelligatur, quibus tanquam civilibus bellis quatitur Ecclesia; et concluditur Psalmus, quem jam exposui, brevius fortasse quam putabatis. Nam usque adeo me istum totum psalmum aliquantum prolixum exposuisse arbitror, ut jam officium a me non exspectetis disputatoris, sed pene lectoris, si tenetis quae dixi. Puto enim, sunt ante oculos vestros constituta; sed ut melius commendentur, breviter replicentur. Prima tentatiodifficultatis vincendarum concupiscentiarum; tertia taedii atque fastidii; quarta tempestatis et periculorum in gubernandis Ecclesiis: et in his omnibus exclamationes, et liberationes, et miserationum Dei confessiones. Ad extremum ipsius Eccle
Abbreviated transcription (Latin):
t᷑. & illorũ fidĩ & ꝓmissionis dĩ: ut uni¬
tando & sꝑando simꝰ sem̃ illorũ ñ de sola
unt. in om̃i t̾ra. Qđ totũ his uersib cõ¬
tinet᷑. Mem̃tote mirabiliũ eiꝰ quȩ fecit:
ꝓdigia eius & uidicia oris eius. Sem̃ abrahã

Expanded text:
t illorum fidei et promissionis Dei, ut imitando et sperando simus semen illorum, non de sola unt in omni terra. Quod totum his versibus continetur: «Mementote mirabilium ejus quae fecit, prodigia ejus et judi
Abbreviated transcription (Latin):
ciũ ꝓ iusticia: uł iusticia ꝓ iudiciõ. Lam̃
si ꝓprie dicatur aliqͥd int̃ ẽẽ: ñ dubito ut
iudiciũ custodire dicat᷑ qͥ recte iudicat. Iu¬
sticiã uͦ facere: qͥ recte agit. Nec ab surde
existimo intelligi. scd̃m illud qđ dictũ
ẽ: qͦusq iusticia conuertat᷑ in iudicium:
etiã hic eos dictos beatos. qͥ uidiciũ custo¬
diunt infide: iusticiã facint in oꝑe.
Ueniet enĩ tempꝰ ut iudiciũ qͦd mͦ custodit᷑¬
uifide. etiã exerceat᷑ in oꝑe: cũ iusticia cõ¬
uersa fuerit iniudiciũ. id÷ cũ acceꝑint
iusti potestatẽ iudicandi eos recte: a quibꝰ
mͦ ñ recte iudicant᷑. Uude alibi: ipsũ corpꝰ
xp̃i intelligit᷑ dicere. Cum accepero tempꝰ.
ego iusticias iudicabo. Q d̃ uerbũ e uerbo:
magis diceret᷑ equitates iudicabo. Non aut̃
diceret. cũ accepero tẽpꝰ. iusticiã faciam:
qm̃ om̃i temꝑe facienda ẽ: sic̃ etiã hic
dix̃. qͥ faciunt iusticiã: in om̃i dempore.¬

Expanded text:
justitia, vel justitia pro judicio: tamen si proprie dicantur, aliquid interesse non dubito, ut judicium custodire dicatur qui recte judicat, justitiam vero facere qui recte agit. Nec absurde existimo intelligi secundum illud quod dictum est, «Quousque justitia convertatur in judicium,» etiam hic eos dictos beatos qui judicium custodiunt in fide, justitiam faciunt in opere. Veniet enim tempus ut judicium quod mtiam exerceatur in opere, cum justitia conversa fuerit in judicium, id est, cum acceperint justi potestatem judicandi eos recte, a quibus modo non recte judicantur. Unde alibi ipsum corpus Christi intelligitur dicere, «Cum accepero tempus, ego justitias judicabo» . Quod verbum e verbo magis diceretur, Aequitates judicabo. Non autem dixit, Cum accepero tempus, justitiam faciam; quia omni tempore facienda est, sicut etiam hic di
Abbreviated transcription (Latin):
cũ & illic & hic. eas dicit adinuentioneᷤᷤ
in quib alios unitati s̃. Non itaq sic di¬
cias arbittem᷑ adinuentiones: qͥsi abip¬
sis iustitutas nullo in aliis p̃ cedente
qͦd unitat᷑ exemplo. Unde alii int̃pre¬
tes nr̃i. ñ adinuentiones. s studia: alii
uͦ affectiones uł affectationes: alii uolupta¬
tes dicere maluer̃. Et idẽ ipsi qͥ dixer̃ ad¬
uentiones: alio loco studia posuer. Hoc
cõmemorare uolui: ne questionẽ face̾t
nom̃ adinuentionis. in ea rẽ quã ñ a sꝑ¬
ipsis excogitauer̃. s alios imitati sunt.

Expanded text:
as dicat adinventiones, in quibus alios imitati sunt. Non itaque sic dictas arbitremur adinventiones, quasi ab ipsis institutas, nullo in aliis praecedente quod imitarentur exemplo. Unde alii interpretes nostri, non adinventiones, sed studia; alii vero affectiones, vel affectationes, alii voluptates dicere maluerunt: et iidem ipsi qui dixerunt adinventiones, alio loco studia posuerunt. Hoc commemorare volui, ne quaestionem faceret nomen adinventionis in ea re, quam non a seipsis excogitaverunt, sed alios imitati sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
t: Et int̾fecta ẽ t̾ra in sanguinib
Putaremꝰ enĩ scriptoris errorẽ eẽ. eũq
dicerens ꝓ eo qđ ẽ. int̃fecta fecisse int̃¬
fecta. uͥ haberemꝰ beneficiũ dĩ qui scrip¬
turas suas in multis linguis ẽe uoluit:
atq ita ẽẽ scriptũ. iit̃fecta ẽ t̾ra insan¬
guinib inspectis grecis codicib uideremꝰ.
Quid ÷ gͦ iut̃fecta ẽ t̾ra. nisi hoc referat᷑
ad homines qui habitant int̾ra. tropi¬
ca locutione qua significat᷑ ꝑ id quod
continet id qđ continet᷑. Sic̃ dicimꝰ ma¬
lã domiũ in qua mali habitant: & bonã
u qua boni. Ipsi nãq int̾ficiebant ani¬
mas suas: ĩmolando filios suos. & effũ¬
dendo sanguinẽ paruulorũ a consensi¬
one illiꝰ sceleris alienorũ: unde dictũ ẽ.
effuder̾ sanguiẽ. inuocentẽ. Ergo ut̃¬
fecta ẽ t̃ra in sanguinib: & contaminata

Expanded text:
Et interfecta est terra in sanguinibus.» Putaremus enim scriptoris errorem, eumque diceremus pro eo quod est «infecta,» fecisse «interfecta,» nisi haberemus beneficium Dei, qui Scripturas suas in multis linguis esse voluit; atque ita esse scriptum, «Interfecta est terra in sanguinibus.» inspectis graecis codicibus videremus. Quid est ergo, «Interfecta est terra,» nisi hoc referatur ad homines qui habitabant in terra, tropica locutione, qua significatur per id quod continet, id quod continetur, sicut dicimus malam domum, in qua mali habitant, et bonam in qua boni? Ipsi namque interficiebant animas suas immolando filios suos, et effundendo sanguinem parvulorum a consensione illius sceleris alienorum: unde dictum est, «Effuderunt sanguinem innocentem.» Ergo, «Interfecta est terra in sanguinibus, et contamina
Abbreviated transcription (Latin):
qͥs dix̃ dñs illis. Et cõmixti sunt int̾
gentes & didicer̃ oꝑa eorũ. & seruiert
sculptilib eorũ: & factũ ẽ in scandalũ
Illud quod eas ũ disꝑdider̃. s eis cõ¬
uuxti sunt: factũ ẽ illis in scandalũ.

Expanded text:
ti sunt inter Gentes, et didicerunt opera eorum, et servierunt sculptilibus eorum; et factum est illis in scandalum.» Illud quod eas non disperdiderunt, sed eis commixti sunt, factum est illis in scandalum.
Abbreviated transcription (Latin):
lus eorũ qđ consecrati s idolo: & comeder̃
sacrifitia mortuorũ. Id÷ qr mortuis hõib
tanquã diis sacrificabant gentes. ut alit̃
se placari ds̃ nollet. nͥ qͦmͦi eũ placauit
fuices sacerdos: qͥ masculũ &e feminã
ui cõplexu adulterino dep̃hensos: pari¬
t̃ int̾ eiuit. Qđ si odio eorũ ũ dilectione
fecisse. dũ eũ comederet celus doniꝰ dĩ.
ũ ei reputaret᷑ ad tustitiã. hoc enĩ facco
illũ popłm cuiꝰ futurꝰ erat maior interitꝰ
tauquã unũ hominẽ quasi uirga per¬
cussit. ut animã eiꝰ saluaret a morte. le¬
niorem qͥdẽ reuelato testam̃to nouo
illis cõminationibꝰ dĩ. ꝓtꝑrũ dispensa¬
tione ñlegimꝰ. Multiplicata ẽ g in eis
riuna: cũ ꝓsius grauibꝰ peccatis grauit᷑
uastareut᷑. Et stetit finees & placauit:
& cessauit quassatio. Breuit̃ totũ dix̃.
q ñhic uescientes docet: s cõmemiorat
scientes. Quȩ aut̃ hic posita ẽ quassa¬
tio: hȩc suꝑiꝰ confractio. Nã in greco:

Expanded text:
orum, quod consecrati sunt idolo, et comederunt sacrificia mortuorum id est, quia mortuis hominibus tanquam diis sacrificabant Gentes, ut aliter se placari Deus nollet, nisi quomodo eum placavit Phinees sacerdos, qui masculum et feminam in complexu adulterino deprehensos pariter interemit . Quod si odio eorum, non dilectione fecisset, dum eum comederet zelus domus Dei, non ei reputaretur ad justitiam. Hoc enim facto, illum populum cujus futurus erat major interitus, tanquam unum hominem quasi virga percussit, ut animam ejus salvaret a morte. Leniorem quidem revelato Testamento Novoillis comminationibus Dei pro temporum dispensatione non legimus. «Multiplicata est» ergo «in eis ruina,» cum pro suis gravibus peccatis graviter vastarentur. «Et stetit Phinees, et placavit, et cessavit quassatio.» Breviter totum dixit, quia non hic nescientes docet, sed commemorat scientes. Quae autem hic posita est quassatio, haec superius confractio: nam in graeco
Abbreviated transcription (Latin):
in cospectu inuicorũ suorũ insibstiuĩ.
qͥ eos uisibilit̃ captiuauerant habitu¬
ri suit uisibilẽ głam. Sic credent m̃¬
datio. qͥa dilectionẽ ueritatis ñ receper̃
ut ñ bona carnalia. s spĩtalia cõcupi¬
scerent. Sic enĩ a diabolo decepti s̃. ut occi

Expanded text:
n conspectu inimicorum suorum visibilium, qui eos visibiliter captivaverant, habituri sint visibilem gloriam. Sic credent mendacio, quia dilectionem veritatis non receperunt, ut non bona carnalia, sed spiritualia concupiscerent. Sic enim a diabolo decepti sunt, ut occi
Abbreviated transcription (Latin):
indignationi dĩ qͥsquã int̃cesserit. eumq
aliqͦ mnͦ placuerĩt: secutꝰ adiuurit. Eti¬
nitiati st̃ beelfegor: id÷ idolõ gentiũ
orũ. Et irritauer̃ eũ in aduentionibꝰ su¬
is: et multiplicata ẽ in eis ruina. ⁊ anꝗͣ
ad hoc distulerit qđ leuerat manũ su¬
ã suꝑ eos ꝓsternendos in deserto. et deici¬
endũ sem̃ eorũ in nationibꝰ: & disꝑgen¬
doseos in regionib: ut dati in reꝓbũ
sensũ. etlã illud a̾mitterent. in qͦ i ma¬
iore crimine euidenti iustitia punirent᷑.
los ds̃ in reprolum m̃tẽ. ut faciant q̃¬

Expanded text:
indignationi Dei quisquam intercesserit, eumque aliquo modo placaverit, secutus adjunxit. «Et initiati sunt Beelphegor;» id est, idolo Gentium orum. Et irritaverunt eum in adinventionibus suis, et multiplicata est in eis ruina.» Tanquam ad hoc distulerit, quod levaverat manum super eos prosternendos in deserto, et dejiciendum semen eorum in nationibus, et dispergendos eos in regionibus, ut dati in reprobum sensum, etiam illud admitterent, in quo immaniore crimine evidenti justitia punirentur;los Deus in reprobam mentem, ut faciant q
Abbreviated transcription (Latin):
uit eos. Quomͦ saluauit eos: Qui fecit ma¬
gnalia in egipto: mirabilia in t̾ra chã t̃ri¬
bilia in maroͥ rubro. Quȩ sunt in irabilia:
Ipsa s̃ t̃ribilia. Nulla quiꝑpe admiratio ẽ.
sine qͥppe formidine: quãuis ista etiã hĩc
t̾ribilia dici potuer̃ qđ aduersarios af¬
qui saluauit eos faciens magnalia: & fece¬
r᷑ &e adorauer̃ sculptile. hoc utiq tã ĩma¬
tu scelere. & incredibili ipietate: digni
fuerant qͥperirent. Dix̃ gͦ ut disꝑderet eos:
si ñ moyses electꝰ eiꝰ stetisset in confractione
in conspectu eiꝰ. Non ita dix̃ stetisse in con¬
fractione quasi ut frangeret iram dĩ: s in
confractione. id÷ in plaga qua erant illi

Expanded text:
os? «Qui fecit magnalia in Aegypto, mirabilia in terra Cham, terribilia in mari Rubro.» Quae sunt mirabilia, ipsa sunt terribilia; nulla quippe admiratio est sine quadam formidine: quamvis ista etiam hinc terribilia dici potuerint, quod adversarios afqui salvos fecit eos, faciens magnalia, et fecerunt et adoraverunt sculptile, hoc utique tam immani scelere et incredibili impietate, digni fuerant qui perirent. «Dixit» ergo «ut disperderet eos; si non Moyses electus ejus stetisset in confractione in conspectu ejus.» Non ita dixit stetisse «in confractione,» quasi ut frangeret iram Dei; sed «in confractione,» id est, in plaga qua erant illi
Abbreviated transcription (Latin):
laudabilit̃ uiuant. si s̃ sine peccato. Illa¬
gis enĩ sic̃ ut̃ ẽ. int̾ irridentes & irroͥ¬
sores: int̾ murmurantes & murmurato¬
res. int̾ scribentes & scriptores. & cetera
similia: ita scriptura peccatores appellare
consueuit: ualde iniqͦs. & grauib peccatoꝵ
Non ait in similitudiẽ. s in similitudine:
Talis ẽ locutio. qualis illa uͥ ait: & credider̃
in uerb̃ eiꝰ. Elegant̃ sane ñ ait. & mutauet̃
głam di cũ hoc fecerint. sic̃ etiã apłs loqͥt᷑.

Expanded text:
sunt sine peccato. Magis enim sicut interest inter irridentes et irrisores, inter murmurantes et murmuratores, inter scribentes et scriptores, et caetera similia; ita Scriptura peccatores appellare consuevit valde iniquos et grandibus peccatorum Non ait, in similitudinem, sed, «in similitudine.» Talis est locutio, qualis illa ubi ait, «Et crediderunt in verbis ejus.» Eleganter sane non ait, Et mutaverunt gloriam Dei, cum hoc fecerint; sicut e
Abbreviated transcription (Latin):
eiꝰ. Alii codices: intelligibiliꝰ habent.
ad aliquã sine fine felicitatẽ. quȩ ꝑ pa¬
tientiã sustinenda ẽ: s festinauer beati
fieri tẽporalib teb. Quȩ idõ nemiri
confer̃ ueram felicitatẽ : qr ñ extingunt
insatiabilẽ cupiditatẽ. Qui enĩ biberit
inquit ex hac aqua: sitiet iterũ. Deniq ce¬
concupier̾ concupiscentiam in deserto:
ae t̾eptauer̃ dm̃ ininaquoso. Qđ̃ ẽ in deser¬
to: hoc repetitũ ẽ inma quoso: hoc ẽ in lo¬
co sine aqua. Qđ u̾concupier̃ cõcupiscentiã.
hinc temptauer̃ dm̃. Talis sane locutio ẽ.
atos fecit: quia tĩ erat illa saturitas de qͥ
dr̃: Seati qui esuriunt & sitiunt iusti¬
ciã: qm̃ ipsi saturabunt᷑. Itaq boc loco.
animã ñ scdm id̃ qd̃ rationabilis ẽ dix̃:
s scdm id qđ animans corpꝰ animal fa¬
cit. Ad cuiꝰ anumalis sustentationẽ. ꝑ¬
tinet cib & potꝰ. scdm hoc qđ in euan¬
głio dr̃. Nonne auima plus ẽ quã esca.

Expanded text:
ejus.» Alii codices intelligibilius habent, ad aliquam sine fine felicitatem, quae per patientiam sustinenda est; sed festinaverunt beati fieri temporalibus rebus, quae ideo nemini conferunt veram felicitatem, quia non exstinguunt insatiabilem cupiditatem: «Qui» enim «biberit,» inquit, «ex hac aqua, sitiet iterum» . concupierunt concupiscentiam in deserto, et tentaverunt Deum in inaquoso.» Quod est, «in deserto;» hoc repetitum est, «in inaquoso,» id est, in loco sine aqua: quod vero, «concupierunt concupiscentiam;» hoc, «tentaverunt Deum.» Talis sane locutio est, atos fecit; quia non erat illa saturitas de qua dicitur: «Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur» . Itaque hoc loco animam non secundum id quod rationalis est, dixit, sed secundum id quod animans corpus animal facit. Ad cujus animalis sustentationem pertinet cibus et potus, secundum hoc quod in Evangelio dicitur, «Nonne anima plus est quam esca,
Abbreviated transcription (Latin):
excusant᷑ ut maneant. Meliusq purgant᷑
et saluauit eos inqͥt ꝓpt̃ nom̃ suũ: ut
notã facẽt potentiã suã: ñ ꝓpt̾ ullabona
mare emissã celitꝰ uocẽ: s potentiã diuinã
qua id factũ ẽ increpationẽ appellauit. Nisi
forte quis dicat latent̃ increpatũ: sic̃ aqua
posset audire. & homines ñ possent. Ualde
occulta & abstrusa uis ẽ qua dĩ agit. ut
etiam illa que sensu carent. cõfestun eiꝰ
obtem ꝑent uoluntati. Et edux̃ eos ina¬
bissis: sic̃ in deserto. Abissos dix̃: multiu¬

Expanded text:
excusantur ut maneant; meliusque purgantuexcusantur ut maneant; meliusque purgantu«Et salvavit eos,» inquit, «propter nomen suum, ut notam faceret potentiam suam:» non propter ulla bona mare, emissam coelitus vocem; sed potentiam divinam qua id factum est, increpationem appellavit: nisi forte quis dicat latenter increpatum, sic ut aqua posset audire, et homines non possent. Valde occulta et abstrusa vis est qua Deus agit, ut etiam illa quae sensu carent, confestim ejus obtemperent voluntati. «Et eduxit eos in abyssis, sicut in deserto.» Abyssos dixit multitu
Abbreviated transcription (Latin):
qd exp̃ssuis de greco ẽ. et amaricauer̃ ascen¬
dentes in mari rubro. Qui illam legit hi¬
storiã qͣndo exier̃ de egipto et ꝑ mare ru¬
brũ transier̃: dolet eorũ infidelitate itas
qͣnta trepidatione & desꝑatione fuerint pꝰ
recentia tot et tanta miracula in egipto cu¬
iꝰ multitudinis miscdie dĩ ñ eos fuisse me¬
mores dic̃. Ascender̃ aut̃ aꝓpt̾e̾a dictũ ẽ. qr ita
ẽ t̃re positio. ut descensio dicat᷑ inegiptũ
de t̾ra chanaan: & in eam illinc ascensio. Lo¬
tandũ ÷ sane. quẽ adiodũ scriptura cul¬
pare uoluerit. s̃ intelligere qđ intelligen¬
dũ ẽ: & ñ meminisse qđ memoria retinen¬
dũ ẽ. Qđ homines suȩ culpȩ deputare nolt̃.
ad nichilaliud nͥ ut minꝰ supplicent. minꝰ¬
ꝙ sint humiles dõ. in cuiꝰ conspectu cõfite
ant᷑ qͦd st̃. atq unpetrato adiutorio possint
ẽẽ qd ñ st̃. Nam etiã peccata ignorantiȩ uł
negligentie: melius accusant᷑ ut pereant ꝗͣ

Expanded text:
d expressius de graeco est, «Et amaricaverunt, ascendentes in Rubro mari.» Qui illam legit historiam, quando exierunt de Aegypto, et per mare Rubrum transierunt, dolet eorum infidelitatem, in quanta trepidatione et desperatione fuerint, post recentia tot et tanta miracula in Aegypto; cujus multitudinis misericordiae Dei non eos fuisse memores dicit. «Ascenderunt» autem, propterea dictum est, quia ita est terrae positio, ut descensio dicatur in Aegyptum de terra Chanaan, et in eam illinc ascensio. Notandum est sane quemadmodum Scriptura culpare voluerit, non intelligere quod intelligendum est, et non meminisse quod memoria retinendum est: quod homines suae culpae deputari nolunt, ad nihil aliud nisi ut minus supplicent, minusque sint humd sunt, atque impetrato adjutorio possint esse quod non sunt. Nam etiam peccata ignorantiae vel negligentiae melius accusantur ut pereant, quam
Abbreviated transcription (Latin):
Memoria uͦ: ut saltĩ quȩ tẽporalit̾ inira¬
bilia facta st̃ ñ obliuiscerent᷑. fidelit᷑q
p̃sumerent. qđ eadem potestate quam
fuerant iam exꝑti: as̃ illos ab inunicorũ ꝑ¬
secutione liberaret. Obliti s̃ aut̃ qͥd in eis
ĩ egipto ad inmicos eorũ conterendos. ꝑ tan¬
ta ꝓdigia p̾stitisset. Et irritauer eũ ascen¬
dentes in mare rubrũ. Codex quẽ intue¬
bat: sic habebat. Et his quidẽ duob uerb̃
ultimis qđ dictũ ẽ. mare rubrũ stella fue¬
rat p̃notata: qua significant᷑ que in he¬
breo sunt. & int̃pretatione Lxxͣ. ñ sunt.¬

Expanded text:
altem quae temporaliter mirabilia facta sunt, non obliviscerentur, fideliterque praesumerent quod eadem potestate quam fuerant jam experti, Deus illos ab inimicorum persecutione liberaret; obliti sunt autem quid eis in Aegypto ad inimicos eorum conterendos per tanta prodigia praestitisset. «Et irritaverunt, ascendentes in mari», «mare Rubrum.» Codex quem intuebar, sic habebat: et his quidem duobus verbis ultimis, quod dictum est, «mare Rubrum,» stella fuerat praenotata; qua significantur quae in hebraeo sunt, et in interpretatione Septuagint
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ: adstruendũ ẽ. aliquo huius modi locu¬
tionis exemplo. Qđ cũ in p̃sentia quȩrerẽ.
ñ occurrit. ut illo se quisq peccasse. uł c̃
illo se aliqͥd fecisse dicat. quẽ insimili fa
tua. nisi ñ cognouer̃. qͥd ꝑ illa mirabilia
eis p̃stare uolueris: quid utiq nͥ uitã et̃¬
nam. & ñ temporale. s in cõmutabile bo¬
nũ qđ ꝑ pacientiã expectat᷑: Ideo impati

Expanded text:
struendum est aliquo hujusmodi locutionis exemplo: quod cum in praesentia quaererem, non occurrit, ut cum illo se quisquam peccasse, vel cum illo se aliquid fecisse dicat, quem in simili factua;» nisi, non cognoverunt quid per illa mirabilia eis praestare volueris? Quid utique nisi vitam aeternam, et non temporale sed incommutabile bonum, quod per patientiam exspectatur? Ideo impa
Abbreviated transcription (Latin):
nͥ qr aruerat siccitate uelut desertum. u̾ fu¬
manu odientiũ. hunc uersũ ꝑ cirruitũ
qͥdã int̃precati s̃: uerba minꝰ latina uitan¬
des. Et saluos fecit eos de manu eorũ qͥ ode¬
rant eos. Et redemit eos de manur inunci.
Qͥd p̃cũ datum ẽ in hac redemptione: an
ꝓpħia ẽ. qđ in figura baptismi hoc factũ
ẽ. uͥ redimum. de manu diaboli. magno
Sanguis enĩ: rubrũ colorẽ facit. Et opet¬
ruit aqua tribulantes eos: unꝰ ex eͦis re
mansit. Non ex om̃ib egiptiis: s ex eĩs
qui ꝑ sehuebant᷑ ꝓfectos. apprehendere

Expanded text:
 erat siccitate velut desertum, ubi fumanu odientium.» Hunc versum per circuitum quidam interpretati sunt, verba minus latina vitantes: «Et salvos fecit eos de manu eorum qui oderant eos. Et redemit eos de manu inimici.» Quid pretii datum est in hac redemptione? An prophetia est, quod in figura Baptismi hoc factum est, ubi redimimur de manu diaboli magno psanguis enim rubrum colorem habet. ruit aqua tribulantes eos; unus ex eis non remansit:» non ex omnibus Aegyptiis, sed ex eis qui persequebantur profectos, apprehendere
Abbreviated transcription (Latin):
& glorificent patrẽ ur̃m qui in cȩlis ẽ. Hic
gͦ. ipsa dĩ p̃cepta considerans. quorũ p̃¬
ceptorũ oꝑa laudes sunt eiꝰ qͥ oꝑat᷑ insuis:
effabilit̃ oꝑa eiꝰ: quis auditas faciet om̃s
laudes eius: id÷ quis cum audierit. faci¬
et om̃s laudes eius. quȩ sunt oꝑa p̃cep¬
torum eiꝰ: quia in qͣntũ fuint et si ñ omia
quȩ audita sunt fuint. ille laudandus
uoluntate. Ideo cum posset dicere omĩa
maluit dicere laudes eiꝰ. quia ut dictũ ẽ.
in qͣntũ fiunt. ille laudandꝰ ẽ. Quas ta

Expanded text:
et glorificent Patrem vestrum qui in coelis est» . Hic et glorificent Patrem vestrum qui in coelis est» . Hic ergo ipsa Dei praecepta considerans, quorum praeceptorum opera laudes sunt ejus qui operatur in suis, effabiliter operatur. Quis «auditas faciet omnes laudes ejus?» id est quis cum audierit, facit omnes laudes ejus? quae sunt opera praeceptorum ejus. Quia in quantum fiunt, etsi non omnia quae audita sunt fiunt, ille laudandus voluntate» . Ideo cum posset dicere, Omnia maluit dicere, «laudes ejus:» quia, ut dictum est, in quantum f
Abbreviated transcription (Latin):
plena. qͥs auditas faciet om̃s laudes eiꝰ:
Auditas faciet dicit. id÷ faciet ut au¬
diant᷑: ostendens ita loquendas potentias dñi
& laudes eiꝰ. ut p̃dicentur audientibꝰ. S quis
potest om̃s:. AIn forte qua sequit᷑. beati qui
custodiunt iudicium & faciunt iusticiam
in om̃i tẽpore. Eas dix̃ laudes eius: que intel¬
ligunt᷑ oꝑa eiꝰ. in p̃ceptis eius. Ds ẽ enĩ ait
apłs: qui oꝑatur in uob̃. Et dictũ ẽ semmi
abrahȩ: cantate ei &e ꝓsallite ei. Quod in¬
telleximꝰ ita dictũ: ac si diceretur. Bona in
eiꝰ laude: & dicite & facite. Quib duobus
uerbis. id÷. cantandi & psallendi: cõue¬
nire duos sequentes uersus. ut qđ dictũ
ẽ narrate omĩa irrabilia eiꝰ hoc eͣ canta¬
te ei. Qđ uͦ dictũ ẽ. laudamini in nomine
scõ. eiꝰ: hoc sit psallite ei. Huic quippe se¬
mini: etiã ipse dñs dicit. Luceant oꝑa ur̃a
corã hominib aͣ uideant bona facta ur̃a:

Expanded text:
at auditas facere omnes laudes ejus? «Auditas faciet,» dixit, id est faciet, ut audiantur; ostendens ita loquendas potentias Domini et laudes ejus, ut praedicentur audientibus. Sed quis potest omnes? An forte quia sequitur, «Beati qui custodiunt judicium, et faciunt justitiam in omni tempore,» eas dixit laudes ejus, quae intelliguntur opera ejus in praeceptis ejus? «Deus est enim,» ait Apostolus, «qui operatur in vobis.» Et dictum est semini Abrahae, «Cantate ei, et psallite ei:» quod intelleximus ita dictum, ac si diceretur, Bona in ejus laudem et dicite, et facite. Quibus duobus verbis, id est, cantandi et psallendi, convenire duos consequentes versus, ut quod dictum est, «Narrate omnia mirabilia ejus;» hoc sit, «Cantate ei:» quod vero dictum est, «Laudamini in nomine sancto ejus» ; hoc sit, «Psallite ei.» Huic quippe semini etiam ipse Dominus dicit: «Luceant opera vestra coram hominibus, ut videant bona facta vestra,
Abbreviated transcription (Latin):
tant uisitari in salutare dĩ. id ÷ ĩxp̃o
ceps confiteant᷑. audiamꝰ. Peccauimꝰ cũ patti¬
b nr̃is: iniuste egimꝰ unqͥtatẽ fecimꝰ. Quid
÷ cũ patrib nr̃is: In sic̃ habet epła ad hebre¬
os. qͥa & leui cũ abraham decimatꝰ ẽ: qm̃ in
lumbis eĩ fuit qͣndo decimas dedit sacer¬
doti melchisedech. Sic & isti peccauer̃ cum
patrib suis: in quorũ lumbis erant qͣndo
illi in egipto fuer̃. Nã qui fuer̃ eo tempore
cũ psalmꝰ iste conscriptꝰ ẽ: maxineq poste¬
ri eorũ. qͥa uel abeis qͥ tunc erant dici. uł
de pꝰ futuris potuit ꝓpħari: longe aberãt
ab ȩcate illorũ qui in egipto peccauer̃. ñ
utelligentes mrabilia dĩ. hoc enĩ sequi

Expanded text:
tant visitari in salutari Dei, id est in Chtant visitari in salutari Dei, id est in Chceps confiteantur, audiamus: «Peccavimus cum patribus nostris, injuste egimus, iniquitatem fecimus.» Quid est, «cum patribus nostris?» An sicut habet Epistola ad Hebraeos, quia et Levi cum Abraham decimatus est, quoniam in lumbis ejus fuit, quando decimas dedit sacerdoti Melchisedec ; sic et isti peccaverunt cum patribus suis, in quorum lumbis erant quando illi in Aegypto fuerunt? Nam qui fuerunt eo tempore, cum psalmus iste conscriptus est, maximeque posteri eorum quia vel ab eis qui tunc erant dici, vel de post futuris potuit prophetari, longe aberant ab aetate illorum qui in Aegypto peccaverunt, non intelligentes mirabilia Dei. Hoc
Abbreviated transcription (Latin):
diximꝰ uisita nos: ut uideamꝰ in bonita¬
de electorũ tuorũ. & lȩtemͣ in lexitia gen¬
tis tuȩ. Consequent & hic dici debuit:
ut laudemͣ cũ hereditate tua. Cui here¬
tati dictũ ẽ: laudamuni in nomine
scõ eiꝰ. Porro aut̃ qm̃ hȩc ambigua ui¬
detͣ locutio. si uerus ẽ iste sensus. quo
maluer̃ int̃pretes dicere. ut lauderis.
ctiã duo uersus suꝑiores ita intelligẽ¬
di st̃. quia ut dixi. una ẽ in his trib
u̾sibꝰ greca locutio. ut hoc totũ ita di¬
ccũ accipiat᷑. uisita nos in salutari tuo.
ut uideamꝰ in bonitate electorũ. tuorũ.
id÷ adhoc nos itsita. ut illic nos eẽ fa¬
cias. & illic nos uideas. ut leteris in leti¬
tia gentis tuȩ. id ÷ tu dicaris lȩtari. cũ
illi letant᷑ ex tẽ. Ut lauderis cũ heredi¬
tate tua: id÷ cũ ea lauderis. qm̃ ñ lau¬
dat᷑ nisi ꝓpt̾ te. Siue gͦ illo siue isto
mͦ intelligendũ sit qđ dictũ ẽ ad uidẽ¬
dũ. ad lȩtandũ ad ba̾dendũ: idõ se op¬

Expanded text:
isita nos, ut videamus in bonitate electorum tuorum, et laetemur in laetitia gentis tuae;» consequenter et hic dici debuit, «Ut laudemur cum haereditate tua:» cui haereditati dictum est, «Laudamini in nomine sancto ejus.» Porro autem quoniam haec ambigua videtur locutio; si verus est iste sensus quo maluerunt interpretes dicere, «Ut lauderis;» etiam duo versus superiores ita intelligendi sunt, quia, ut dixi, una est in his tribus versibus graeca locutio: ut hoc totum ita dictum accipiatur, «Visita nos in salutari tuo, ut videas in bonitate electorum tuorum,» id est, ad hoc nos visita, ut illic nos esse facias, et illic nos videas; «ut laeteris in laetitia gentis tuae,» id est, tu dicaris laetari, cum illi laetantur ex te; «ut lauderis cum haereditate tua,» id est, cum ea lauderis, quoniam non laudatur nisi propter te. Sive ergo illo, sive isto modo intelligendum sit quod dictum est, «ad videndum, ad laetandum, ad laudandum;» ideo se op