comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
figit catnem. Uiuit eium peccandi uoluntas: quȩ tunc
apparet in opere: qͥndo sꝑatur ipunitas. Cum uͦ pena
creditur secutura: latent̃ uiuit: uiit tam̃. Tunet enĩ
licere. & dolet non licere qđ lex uetat: qͥa ñ sp̃italitet
delectat᷑ eius bono ⁊ s carnaliter metuit qͦd minat᷑.
Timore autemisto. ipsa quȩ hunc timorẽ forasinit.¬
tit. peccare tumet cartas: etiam si sequit᷑ impunitas:
qͥa nec impunitatem iudicat secuturam: quando
maior iusticiȩ peccatum ipsam deputat penam. Tali
timore carnes crucifigunt᷑: qm̃ delectationes c̃arnales

Expanded text:
figit carnem. Vivit enim peccandi voluntas, quae tunc apparet in opere, quando speratur impunitas. Cum vero poena creditur secutura, latenter vivit: vivit tamen. Mallet enim licere, et dolet non licere quod lex vetat; quia non spiritualiter delectatur ejus bono, sed carnaliter malum metuit quod minatur. Timore autem casto ipsa, quae hunc timorem foras mittit, peccare timet charitas, etiamsi sequatur impunitas; quia nec impunitatem judicat secuturam, quando amore justitiae peccatum ipsum deputat poenam. Tali timore carnes crucifiguntur; quoniam ca
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ: s siẽ. sic accipiendum ẽ semꝑ: ut sic intel¬
ligat᷑. quam dui hic iiuit᷑. Hic s̃ enĩ testimo¬
ia neccessaria de lege & ꝓphetis: adtestantia
iusticiȩ dĩ: qua uistificam᷑ gratis. Hic sunt et
nr̃a testimonia necessaria: ꝓ quibꝰ ipsam quȩ
hic agit᷑ uitam martires finier̃. Coguita itaq¬
dĩ gra. quȩ sola lib̾at a p̃uaricatione. que legis
esguitione cõmittit᷑: orando dic̃. Confige da¬
itis a tuuore tu o carues meas. Sic enĩ exp̃ssius
intp̃tati s̃ quidam nr̃i:. qđ grece uio uerbo
dicipotuit. iat catholoson. Hocali confige dice
uoluer̃: nec addider̃ lauis. Atq ita. dum uolunt
uno uerbo greco. uno latino int̃pretando reddere
sententiam. tuinus explicauer̃: qm̃ in eo qͣd ÷ eon¬
fige. ñ sonant clauis. Cãtholoson aut̃. sine clauis
incelligi ñ potest÷ nec nͥ duobꝰ uerbis latine dici
potest: sic̃ dictum ẽ. confige clauis. Ubi qͥd uult

Expanded text:
st, sic accipiendum est «semper,» ut sic intelligatur, Quamdiu hic vivitur. Hic sunt enim testimonia necessaria, de Lege et Prophetis, attestantia justitiae Dei, qua justificamur gratis: hic sunt et nostra testimonia necessaria, pro quibus ipsam quae hic agitur, vitam martyres finierunt. at a praevaricatione, quae legis cognitione committitur, orando dicit: «Confige clavis a timore tuo carnes meas.» Sic enim expressius interpretati sunt quidam nostri, quod graece uno verbo dici potuit, id est, καθήλωσον. Hoc alii «confige» dicere voluerunt, nec addiderunt «clavis;» atque ita dum volunt uno verbo graeco unum latinum interpretando reddere, sententiam minus explicaverunt: quoniam in eo quod est «confige,» non sonant clavi; καθήλωσον autem sine clavis intelligi non potest, nec nisi duobus verbis latine dici potest, sicut dictum est, «confige clavis.» Ubi quid vult
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ sp̃m scm̃ qui datus ẽ nob̾. P popter quam lar¬
guis accipieudam clamat᷑ ad patrem: ne confũ
pectatione tua. ñ int̾mtitas meditari iustifica¬
tiones meas: sentians istam meditationẽ ple¬
rũq auimȩ lauguoribꝰ impediri: adiuua me
inqͥt & saluus ero: & meditabor iniusticatio
ligentius uidet᷑ exp̃ssum. ad uichilũ deduxisti
om̃s discedentes aiustificationib tuis: qͥa inui¬
sta cogitatio eorum. Idõ gͦ clamauit. adiuua
onibꝰ tuis semꝑ: quia in nichilũ redigit as̃
onis discedentes a iustificationibꝰ suis. Quare
aut̃ discedunt: Quia uniusta ẽ inqͥt cogita¬
tio eorum̃ .  bi accedit᷑: ibi discedit᷑. Omĩa oꝑa
uł mala. uł bona: a cogitatione ꝓcedunt. In
cogitatione quisq innocens: in cogitatiõne
reus ẽ. ꝓpt̃ qđ scriptũ ẽ. Cogitatio sca serua¬
bit de. Et alibi legit᷑. In cogiationib impii
int̾rogatio erit. Et apłs. cogitationibꝰ ait
accusantibꝰ aut etiã excusantibꝰ. Ubi autem

Expanded text:
 sanctum qui datus est nobis . Propter quem largius accipiendum clamatur ad Patrem, «Ne confunspectatione tua? non intermittas meditari justificationes meas: sentiens istam meditationem plerumque animae languoribus impediri, «Adjuva me,» inquit, «et salvus ero; et meditabor in justificatioligentius videtur expressum, «Ad nihilum deduxisti omnes discendentes a justificationibus tuis; quia injusta cogitatio eorum.» Ideo ergo clamavit: «Adjuva onibus tuis semper;» quia in nihilum redigit Deus omnes discedentes a justificationibus suis. Quare autem discedunt? «Quia injusta est,» inquit, «cogitatio eorum.» Ibi acceditur, ibi disceditur. Omnia opera, vel mala, vel bona, a cogitatione procedunt: in cogitatione quisque innocens, in cogitatione reus est. Propter quod scriptum est: «Cogitatio sancta servabit te» : et alibi legitur: «In cogitationibus impii interrogatio erit» : et Apostolus: «Cogitationibus,» ait, «accusantibus aut etiam defendentibus» . Ubi autem
Abbreviated transcription (Latin):
aquarum descender̃ oculi mei: quia ñ custo¬
dier̃ legem tuam. id÷ ipsi oculimei. Nam in
quibꝰdam cod̾icibꝰ et hoc legit᷑: qͥ a cͦustodiu
legem tuam. Descender̃ gͦ exitus aquarum:
id ÷ effusiones lacrimarum. Et ea locutione¬
de qua dicere potirit. montes descender̃ pe¬
aes mei: & si ñ diceret ꝑ montes uel in montes.
Ea locutione dr̃ scalas descendit: & si ñdicat᷑
ꝑ scalas. Aut piscina descendit: & si ñ dicat᷑
inpiscinam. Et bene ait descendet: humilita¬
te scilicet penitendi. Ascenderunt enun: qͣndo
suꝑbiam contumacem erecti fuerant & elati.
Dursum enĩ sibi ẽẽ uidebant᷑: qͥndo ignorantes
ilĩ iustitiam. constituere uolebant suã: in qͣ
fatigati. et legis p̃uaricatione confusi. ab il¬
la elatione descender̃ flendo: ut iustitiã dĩ
potiꝰ impetrarent petendo. Sunt codices qui
ñ habent descender: s. transier̃: tanꝗͣ exag¬
ꝗͣ manant aque desuis exitibꝰ. Cur aut̃ nõ

Expanded text:
quit, «descenderunt oculi mei, quia non custodierunt legem tuam:» id est, ipsi oculi mei. Nam in quibusdam codicibus et hoc legitur, «Quia non custodivi legem tuam. Descenderunt» ergo «exitus aquarum,» id est effusiones lacrymarum. Et ea locutione qua dicere potuit, Montes descenderunt pedes mei; etsi non diceret, per montes, vel, in montes: ea locutione dicitur, Scalas descendit, etsi non dicatur, per scalas; aut, Piscinam descendit, etsi non dicatur, in piscinam. Et bene ait, «descenderunt,» humilitate scilicet poenitendi. Ascenderunt enim, quando per superbiam contumacem erecti fuerant et elati. Sursum enim sibi esse videbantur, quando ignorantes Dei justitiam, constituere volebant suam : in qua fatigati et legis praevaricatione confusi, ab illa elatione descenderunt flendo, ut justitiam Dei potius impetrarent poenitendo. Sunt codices qui non habent «descenderunt,» sed «transierunt,» tam manant aquae de suis exitibus. Cur autem non
Abbreviated transcription (Latin):
m gͥ erit uerũ. qđ in psalmo isto eadem ꝓculdu¬
bio ueritas dixerat: p̃uaricantes deputaui om̃s
peccatores trȩ: Respondetur enim nob̃. Qui sunt
quam ds̃ dedit ꝑ moysen famulũ suũ popło suois¬
rael. Hoc. ipsa quȩ cutũstant uerba eiꝰ oftendt̃.
Disputabat enumn cum uideis & grecis. id÷ de gẽ¬
tibꝰ. ñ ad circuncisionem. s ad p̃putionem ꝑtinẽ¬
tibꝰ: ideo sine lege eos docens : quia ñ acceꝑant
legẽ. quam se accepisse głabant᷑ uidei. Unde ait¬
illis. Si aut̃ tu tudeus cognonunaris. & requiescis¬

Expanded text:
ergo erit verum quod in psalmo isto eadem procul dubio Veritas dixit, «Praevaricantes deputavi omnes peccatores terrae?» Respondetur enim nobis: Qui suntquam Deus dedit per Moysen famulum suum populo suo Israel. Hoc ipsa quae circumstant, verba ejus ostendunt. Disputabat enim de Judaeis et Graecis, id est Gentibus, non ad circumcisionem, sed ad praeputium pertinentibus; ideo sine lege eos dicens, quia non acceperant legem quam se accepisse gloriabantur Judaei: unde illis ait, «Si autem tu Jud
Abbreviated transcription (Latin):
pressius. eloquia tua suꝑ mel & fauum ori
meo. Hec ẽ illa suauitas quam dñs dat. ut t̾ra
nr̃a det fructum suum: ut bonum uere be¬
ne. id÷ ñ mali carnalis formidine. s boni sp̃i¬
talis dulecłine faciamꝰ. Non nulli sane codi¬
ces. ñ habent fauuum: s plures habent mel
cst aut̃ melli similis aꝑta doccrina sap̾ie.
fauo uͦ: quȩ de astrusdribꝰ sacram̃tis tanquam
de cellis cereis. ore disserentis. uelut mandentis
Aliua enu ẽ. mandata tua intellexi: aliud a
ficat uttellexisse a mandatis dĩ: Hoc ẽ quan¬
tum mͥ uidet᷑. faciendo mandata dĩ ꝑuenis¬
se se dicit. ad earum rerum intelligentiam.
quȩ concupiuerat scire. Propt̃ qͦd scriptum ẽ.
Concupisti sapientiam: serua mandata: & dñs
p̃bet illani tͥ: ne quisꝗͣ p̃posterus. anteꝗͣ ha¬
beat humilitatẽ obedientiae. uelit ad alti¬

Expanded text:
ssius, «eloquia tua: super mel et favum ori meo.» Haec est illa suavitas quam Dominus dat, ut terra nostra det fructum suum ; ut bonum vere bene, id est, non mali carnalis formidine, sed boni spiritualis delectatione faciamus. Nonnulli sane codices non habent; «favum,» sed plures habent. Melli est autem similis aperta doctrina sapientiae; favo vero, quae de abstrusioribus sacramentis, tanquam de cellis cereis, ore disserentis, velut mandentis, Aliud enim est, Mandata tua intellexi; aliud esficat intellexisse a mandatis Dei: hoc est, quantum mihi videtur, faciendo mandata Dei pervenisse se dicit ad earum rerum intelligentiam, quas concupiverat scire. Propter quod scriptum est, «Concupisti sapientiam; serva mabit illam tibi» : ne quisquam praeposterus, antequam habeat humilitatem obedientiae, velit ad alti
Abbreviated transcription (Latin):
Quid ÷ eium dissiꝑauer̃ legẽ tuã: nͥ preuaricatio¬
nis iniquitate. eiꝰ integritatẽ ñ custodier̃: Opor¬
tebat gͦ. ut suꝑbis. & de lib̾tate sui arbitrii p̃su¬
m̃tibꝰ lex daret᷑: qua p̃uaricata. quic̃q compunca
huiliarent᷑. ñ tam ꝑ legem. s ꝑ fideni. ad sub¬
lexenim subintrauit: ut abundaret acliccum.Quo delicto:
dilexi mandata tua suꝑ autum & toparion. Id agit
gr̃a ut dilectione impleant᷑ mandata dĩ. quȩ tunore ñ
potuerant. Grã quippedĩ diffunditur caritas mandibꝰ

Expanded text:
Praevaricationis iniquitate, ejus integritatem non custodierunt? Oportebat ergo ut superbis et de libertate sui arbitrii praesumentibus lex daretur, qua praevaricata quicumque compuncti humiliarentur, non jam per legem, sed per fidem ad subLex enim subintravit, ut abundaret delictum: quo delicto «dilexi mandata tua super aurum et topazion.» Id agit gratia, ut dilectione impleantur mandata Dei, quae timore non poterant. Gratia quippe Dei «diffunditur chari
Abbreviated transcription (Latin):
p̃uaricatio. Scđm istum aut̃ nullus ẽ. sine pre¬
uaricatione peccator: qͥa p̾uaricantes deputat
om̃s peccatores t̃rȩ. Hullus gͦ. scđm istum sine le¬
ge peccauit: quia uͥ ñ ẽ lex. nec p̾uaricatio. An
forte dicturi sumꝰ uerũ quidem ẽẽ. qđ nec pͣuari¬
catio sit uͥ lex ñ ẽ. s uerum ñ eẽ. qͦd aliqui sine

Expanded text:
us est sine praevaricatione peccator; quia praevaricantes deputat omnes peccatores terrae. Nullus ergo secundum istum sine lege peccavit; «quia ubi non est lex, nec praevaricatio.» An forte dicturi sumus, verum quidem esse quod nec praevaricatio sit ubi non est lex, sed verum non esse quod aliqui
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓmissio enim ñ ei tantum qͦd ex lege ẽ. s ei
qͦd ex fide ẽ abraham: qui ẽ pat̾ om̃iũ nr̃m.
Cur hoc apłs ait. nͥ ut ostenderet legẽ sine
ꝓmissionis gr̃a. ñ solimi ñ auferre. lierum et
augere peccatum᷑ Unde et illut ẽ. Lex sub¬
intrauit: ut abundaret deliccum.d qͥa oĩa

Expanded text:
d ex lege est, sed et ei quod ex fide est Abraham, qui est pater omnium nostrum» . Cur hoc Apostolus ait, nisi ut ostenderet legem sine promissionis gratia, non solum non auferre, verum et augere peccatum? Unde et illud est: «Lex subintravit, ut abundaret delictum.» Sed quia
Abbreviated transcription (Latin):
tionẽ reddens: uͥ enĩ ñ ẽ lex inqͥt nec p̃uari¬
catio: ita ostendens. ñ om̃s ẽe puaricatores.
Hon enun bñis habent legẽ. Non autem
onĩs habere legem: alio loco euidentius ait.
Qui sine lege percauer̃.: sine lege ꝑibunt. Quid
sibi gͦ uult. p̃uaricatores depictaui om̃s peccatores
tre: S hic questionem ꝓposuisse suffecerit. alio
si ds donauerit sermone tractandam: ne hutus
ꝓlixitas eam cogat angustius explicari: quã ut
bene possit qͦd explicatur intelligi C& ꝑlicit¬

Expanded text:
tionem reddens: «Ubi enim non est lex,» inquit, «nec praevaricatio» ; ita ostendens non omnes esse praevaricatores. Non enim omnes habent legem. Non autem omnes habere legem, alio loco evidentius ait: «Qui sine lege peccaverunt, sine lege peribunt» . Quid sibi ergo vult: «Praevaricatores deputavi omnes peccatores terrae?» Sed hic quaestionem proposuisse suffecerit, alio, si Deus donaverit, sermone tractandam, ne hujus prolixitas eam cogat angustius explicari, quam ut bene possit quod explicatur intelligi.
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ẽ: nec preuaricatio. hoc aut̃ dixit: cum
a lege ꝓmuissa distingueret. Nam ut de su¬
ꝑioruib sensus pleniꝰcolligat᷑: ñ erum ꝑ le¬
gem inquit ꝓtiussio abrahȩ aut semini eiꝰ
ut heres eẽt niundi: sed ꝑ iusticiam fidĩ. Si

Expanded text:
non est, nec praevaricatio.» Hoc autem dixit, cum a lege, promissa distingueret. Nam ut de superioribus sensus plenior colligatur: «Non enim per legem,» inquit, «promissio Abrahae aut semini ejus, ut haeres esset mundi, sed per jus
Abbreviated transcription (Latin):
hȩc t̃ra ut fundata ꝑmaneat: atq subiecit. slisi
qđ̃ lex tua meditatio mea ẽ: tunc forsitam peris¬
sem in hunulitate mea. Ista lex fidiẽ. ñ inanis fidĩ.
s quȩ ꝑ dilectionem oꝑatur. ł hanc impetrat᷑ gra¬
quȩ fortes facit in tribulatione tempalr: ne pete¬
tustificationes tuas: quia uipsis uiuificasti me.
Ecce uude factꝰ ẽ: ut non periret in huitultate su¬
a.Nam dõnr̃o ñ tituificarte. quid ẽ homo qui seoc¬
cid̾ete potuit : uiuificare aut̃ ñ potest: Subieit¬

Expanded text:
undata permaneat; atque subjecit, «Nisi quod lex tua meditatio mea est, tunc forsitan perissem in humilitate mea.» Ista lex fidei est; non inanis fidei, sed quae per dilectionem operatur . Per hanc impetratur graquae fortes facit in tribulatione temporali, ne perejustificationum tuarum, quoniam in ipsis vivificasti me.» Ecce unde factum est ut non periret in humilitate sua. Nam Deo non vivificante, quid est homo, qui se occidere potuit, vivificare autem non potest?
Abbreviated transcription (Latin):
modũ ht̃ ut dicatur. & bonꝰ tudex. & malus ui¬
dex. dic autem ñ dr̃ bona iustitia. uł mala u¬
stitia: sic̃ non dr̃ bonus iustus. et malus iustꝰ.
quia continuo bonus quisq: si iustꝰ. Iustitia
gͦ uirtꝰ ẽ animȩ magna. p̃cipue laudabilis:
de qua nunc ñẽ copiosius disputandi neces¬
sitas. Iudicium uͦ. qͣndo ñ nͥ in bono ponit ai¬
stinctior loquendi ratio: huĩus uirtutis ẽ oꝑa¬
tio. Qui enim h̃t iustitiam: recte iudicat. Im¬
mo scdm istam locutionem. qui ht̃ tustitiã
iudicat: qͥa nec indicat. si ñ recte iudicaret.
Iustitiȩ nomine hoc loco. ñ tpsa uirtus: s opꝰ
euis significatum ẽ. Quis enim fac̃ in homine
iusticiã. nͥ qui iustificat impiũ: hocẽ ꝑ gr̾am

Expanded text:
 bonus judex, et malus judex: sic autem non dicitur bona justitia, vel mala justitia, sicut non dicitur, bonus justus, et malus justus, quia continuo bonus quisque, si justus. Justitia ergo virtus est animi magna praecipueque laudabilis, de qua nunc non est copiosius disputandi necessitas. Judicium vero, quando nonnisi in bono ponit distinctior loquendi ratio, hujus virtutis est operatio. Qui enim habet justitiam, recte judicat: imo secundum istam locutionem, qui habet justitiam, judicat; quia nec judicat, si non recte judicat. Et justitiae nomine hoc loco, non ipsa virtus, sed opus ejus significatum est. Quis enim facit in homine justitiam, nisi qui justifica
Abbreviated transcription (Latin):
uertas ita diuino comindant᷑. ut cum in multis in¬
ueniant᷑ locis maxine u psalmis. quodam etiã loco
deui pͥmo ueritatem posuit: qͥa humiliati sumꝰ in
mortẽ. udicante illo cunis tudicia iusticia ẽ: deinde
miscdia qua instauratn᷑ aduitam. ꝓmticente illo¬

Expanded text:
 eloquio commendantur, ut cum in multis inveniantur locis, maxime in Psalmis, quodam etiam loco idem primo veritatem posuit, qua humiliati sumus in mortem, judicante illo cujus judicia justitia est: deinde misericordiam, qua instauramur ad vitam,
Abbreviated transcription (Latin):
cerna in apocalipsi nuncupat᷑. S singularis ẽ ista
susceptio. De nullo enuim scõrũ dici diuutꝰ potu¬
it. aut dici ullo mͦ fas ẽ. uerbum caro faccumẽ:
nͥde uno mediatore dĩ et hominum. Cũ gͥ lurã
dicat᷑ uinigenitum uerbũ. equale gignentr᷑ lu¬
m̃ dicat᷑ et homo. ab illo uerbo illuminatꝰ qͦd ar̃
sit uerbum: & illuil uerbum a qͦ illuminati s̃
lucerna ñ sit. quid ÷ hoc uerbum. qđ ita lum̃ dr̃

Expanded text:
cerna» in Apocalypsi nuncupatur . Sed singularis est ista cerna» in Apocalypsi nuncupatur . Sed singularis est ista susceptio: de nullo enim sanctorum dici divinitus potuit, aut dici ullo modo fas est; «Verbum caro factum est» , nisi de uno Mediatore Dei et hominum . Cum igitur lumen dicatur unigenitum Verbum aequale gignenti, lumen dicatur et homo ab illo Verbo illuminatus, qui dicitur sit Verbum, et illud Verbum a quo illuminati sunt lucerna non sit; quid est hoc verbum, quod ita lu
Abbreviated transcription (Latin):
na ũ ẽ. Iucerna quippe creat̾ora ẽ ñ creator. quȩ
participatione incõmutabilis lucis accendit᷑.
hoc erat ioħs: de quo dicit uerbũ ds̃. Ille erat luc̾¬
id se putarent ẽẽ. qͦd ille hoc dixerat: nam et
de seipso quodam loco dix̃. ꝗo sum lum̃ mundi. ait
illis. de illis: non potest ciuitas abscondi suꝑ mon¬
tem constitutaꝰ neq accendunt luceruam et potiunt
eam submodio. s suꝑ candelabrum. ut luceat õibꝰ
qui in domo sunt. sic luceat lum ur̃m coram
hominibꝰ: ut scirent se tanꝗͣ lucernas de illo lu¬
mine. qđ umutabilit᷑ lucet. accensas. Nulla qͥp¬
pe creatura quãuis rationalis. & intellectualis a se¬
ipsa illuminat᷑: s. participatione sempit̃nȩ uerita¬
tis accendit᷑. Etiam si aliqͥndo dies uocat᷑: ñ dies
dñs s quem fecit dñs. Et ideo adhuc subdiait: ac
cedite ad dñm et illuminamini. ꝑipt̃ quã parti¬
cipationem: in quantũ homo ẽ ipse mediator. lu¬

Expanded text:
na non est. Lucerna quippe creatura est, non Creator, quae participatione incommutabilis lucis accenditur. Hoc erat Joannes, de quo dicit Verbum Deus, «Ille erat lucid se putarent esse, quod ille qui hoc dixerat; nam et de seipso quodam loco dixit, «Ego sum lumen mundi» : ait illis de illis, «Non potest civitas abscondi super montem constituta; neque accendunt lucernam et ponunt eam sub modio, sed super candelabrum, ut luceat omnibus qui in domo sunt: sic luceat lumen vestrum coram hominibus» ; ut scirent se tanquam lucernas de illo lumine quod immutabiliter lucet, accensas. Nulla quippe creatura, quamvis rationalis et intellectualis, a seipsa illuminatur, sed participatione sempiternae veritatis accenditur: etiamsi aliquando dies vocatur, non dies Dominus, sed quem fecit Dominus; et idcedite ad eum, et illuminamini . Propter quam participationem, in quamtum homo est et ipse Mediator, «lu
Abbreviated transcription (Latin):
uerbum. ñ erat ille lum̃: s missus ẽ ut testimo¬
nium ꝑhiberet de lumine. Erat eiũ lum̃ uerũ
ñ qͦd illuminat᷑ ut ho: s qđ illurninat omnem
hominẽ. Nisi aut̃ et lucerna & lum̃ eẽt: ñ dice¬
ret᷑ apłis. uos estis lum̃ mundi. Quo audito. ne

Expanded text:
Verbum,» non erat ille lumen; sed missus est, ut testimoVerbum,» non erat ille lumen; sed missus est, ut testimonium perhiberet de lumine. Erat enim lumen verum, non quod illuminatur, ut homo, sed quod illuminat omnem hominem . Nisi autem et lucerna lumen esset, non diceret Apostolis, «Vos estis lumen mundi.» Quo audito ne
Abbreviated transcription (Latin):
hoc oraine uenerit. Altiora te qͣuesieris: & fortio¬
rate ne scrutatus fueris.s quȩ precepit tͥ dñs.
illa cogita semꝑ. dic ħo ad occultorum sapienti¬
am ꝑuenit: ꝑ obȩdientiam mandatoꝵ. Cum
aut̃ dixisset. quȩ tͥ p̾cepit dñs illa cogita: idõ
addidit semꝑ: quia & custodienda ẽ obedien¬
tia. ut ꝑcipiat᷑ sap̾ia: & ꝑcepta sapientia. nõ ẽ
deserenda obedientia. Sp̃italium itaq m̃brorum
xp̃i uor ista ẽ: a mandatis tuis intellexi. Hoceñ
prebet᷑ uberior doctrina sapientiȩ. Propterea
inqͥt odio habui omnẽ uiam iniquitatis. Nec¬
cesse ẽ cium ut odit omnẽ iniquitatẽ amor ui¬
sticiȩ: qui tanto maior ẽ. quanto eũ magis in¬
fla̾mat amplioris dulcedo sapientiȩ: quȩ p̃bet᷑
ei qͥ obtemꝑat dõ: & a mandatis eiꝰ intellexit.¬
bum tuum: Nunqͥd nam illud qđ in principio
erat ds̃ aput dm̃ꝰ uerbum scilicet ꝑ qđ facta s̃
om̃ia: Non ẽ ita. Nam illud uerbũ lum̃ ẽ: s luc̾¬

Expanded text:
 ne quaesieris, et fortiora te ne scrutatus fueris; sed quae praecepit tibi Dominus, illa cogita semper» . Sic homo ad occultorum sapientiam pervenit per obedientiam mandatorum. Cum autem dixisset, «Quae tibi praecepit Dominus, illa cogita;» ideo addidit, «semper,» quia et custodienda est obedientia, ut percipiatur sapientia, et percepta sapientia non est deserenda obedientia. Spiritualium itaque membrorum Christi vox ista est, «A mandatis tuis intellexi.» Hoc enpraebetur uberior doctrina sapientiae, «Propterea,» inquit, «odio habui omnem viam iniquitatis.» Necesse est enim ut oderit omnem iniquitatem amor justitiae: qui tanto major est, quanto eum magis inflammat amplioris dulcedo sapientiae, quae praebetur ei qui obtemperat Deo, et a mandatis ejus intelligit.bum tuum?» Numquidnam illud quod in principio erat Deus apud Deum, Verbum scilicet per quod facta sunt omnia? Non est ita. Nam illud Verbum lumen est, sed luce
Abbreviated transcription (Latin):
eci iudicium & iustitiam: ñ tradas me nocẽ¬
cibꝰ me. Non mirũ ÷ eũ fecisse udicium & ustitiã:
qni suꝑiꝰ poposcerat a tunore dĩ utiq casto. confi¬
giclauis carnes suas: hoc ẽ carnales concupiscenti¬
Quãuis autem siue reccum. siue prauũ in nr̃i ser-¬
monis usu uidicium nuncupet᷑. unde homini¬
bꝰ in euangłio dicitur: nolite uidicare ꝑsonalit̃.
s rectum iudicium iudicate. tam̃ hoc loco ita po¬
siccm ẽ iudicium. tanquã si rectum ñ fuerit. ñ
debeat udicium nominari. Alioquin ñ suffi¬
ceret dicere. feci iudicium: s diceret᷑. feci reccum
liquistis grauiora legis: uidicium. & miscd̃iam.
& fidem. Et hic enum udicium sic positum ẽ:
tanꝗͣ ñ sit iudicium. si ꝑu̾sumẽ. Et multis diui¬
narum scripturarum locis ita ponit᷑: quale il¬
iustũ: fecit autem iniquitatẽ. S tanꝗ idco iam
udicium sit. quia iustum ẽ: nec sit iudicium.
qͦd inrustũ ẽ. Iustitia uͦ non solet dici bona ui¬

Expanded text:
um et justitiam; ne tradas me nocentibus me.» Non mirum est eum fecisse judicium et justitiam, qui superius poposcerat a timore Dei, utique casto, configi clavis carnes suas, hoc est carnales concupiscentiQuamvis autem sive rectum, sive pravum, in nostri sermonis usu judicium nuncupetur unde hominibus in Evangelio dicitur, «Nolite judicare personaliter, sed rectum judicium judicate» : tamen hoc loco ita positum est judicium, tanquam si rectum non fuerit, non debeat judicium nominari; alioquin non sufficeret dicere, «Feci judicium,» sed diceretur, Feci rectum i ait: «Reliquistis graviora Legis; judicium, et misericordiam, et fidem» . Et hic enim judicium sic positum est, tanquam non sit judicium, si perversum est. Et multis divinarum Scripturarum locis ita ponitur, quale iljustum, fecit autem iniquum: sed tanquam ideo jam judicium sit, quia justum est; nec sit judicium, quod injustum est. Justitia vero non solet dici bona ju
Abbreviated transcription (Latin):
oris mei beneplacita fac dñe. Hoc ẽ: placeant
t. Noli repbare: s apꝓba. Bene intelligunt᷑
oris uoluntaria. sacrifitia laudis. confessio
sibꝰ suꝑioribꝰ dixerat. aiudiciis tus ñ decli¬
naui: Quomͦ istud̃. si ea ñ nouerat: Poiro si
nouetat: quomͦ hic dicit. et uidicia tua doce
me.᷑ an sic̃ illut ẽ. suauitatem fecisti c̃ ser¬
uo tuo: & pꝰea dic̃. suauitatem doce me ÷
quid ita exposuimꝰ. ut intelligenmꝰ uerba
plures in tuis. Et hoc quidem planum ẽ.
Iustorun enim aninȩ in manudĩ s: incuiꝰ
maiui sunt et nos et sermones nt̃i. Et legis

Expanded text:
is mei beneplacita fac, Domine:» hoc est, placeant tibi; noli reprobare, sed approba. Bene autem intelliguntur «oris voluntaria,» sacrificia laudis, confessionsibus superioribus dixerat, «A judiciis tuis non declinavi?» Quomodo istud, si non ea noverat? Porro si noverat, quomodo hic dicit, «Et judicia tua doce me?» An sicut illud est, «Suavitatem fecisti cum servo tuo;» et postea dicit, «Suavitatem doce me?» Quod ita exposuimus, ut intelligeremus verba plures, «in tuis;» et hoc quidem planum est. Justorum enim animae in manu Dei sunt ; in cujus manu sunt et nos et sermones nostri . «Et legis
Abbreviated transcription (Latin):
liatus sum ilsq ualde. Non aut̃ ait humilia¬
ui me. ut hunulitatẽ que in p̃cepto ẽ. uttel¬
ligi sit necesse: s att humisliatꝰ fum uiq ualde
maximam scilicet passus ꝑsecitionẽ: ꝓ eo qͦd ui¬
rauit et statuit custodire: uidicia iustitie dĩ.
Et nc uitanta huiuiliatione fides ipsa defi¬
ceret: addidit. Dñe utuifica me scłm uerbũ:¬

Expanded text:
it, «usque valde.» Non enim ait, Humiliavi me; ut humilitatem quae in praecepto est, intelligi sit necesse: sed ait, «Humiliatus sum usque valde;» maximam scilicet passus persecutionem, pro eo quod juravit et statuit custodire judicia justitiae Dei. Et ne in tanta humiliatione fides ipsa deficeret, addidit, «Domine, vivifica me secundum verbu
Abbreviated transcription (Latin):
custodire iudicia iusticiȩ tuȩ: tanquã bene ain¬
btlans adillam lucernam. et rectas semitas ha¬
bens. Sequenti autẽ uerbo. slud qͦd ante ced̃it
expositum ẽ. Quasi eium quȩxeremꝰ. qͥa eẽt ui¬
raui: adiunx̃. et statui. Hoc etum appellauit
iuiram̃tũ : qđ statuit ꝑ sacram̃tum: quia ita
debet ẽe mens fixa ui custodiendis iudiciis u¬
sticiȩ dĩ ut sit om̃ino ꝓ uiratione qͦd statuit.
fide aut̃ eustodiunt᷑ uidicia iusticie di: cũ fub dõ

Expanded text:
custodire judicia justitiae tuae:» tanquam bene ambulans ad illam lucernam, et rectas semitas habens. Sequenti autem verbo illud quod antecedit expositum est. Quasi enim quaereremus quid esset, «Juravi;» adjunxit, «et statui.» Hoc enim appellavit juramentum quod statuit per sacramentum; quia ita debet esse mens fixa in custodiendis judiciis justitiae Dei, ut sit omnino pro juratione quod statuit. 3. Fide a
Abbreviated transcription (Latin):
neo idõ ꝓͥ ibt̃ ⁊ nͥ credarit nieũ qui uenit quȩrete
qđ perierat. Nonnulli quippe. etiã catholicitra¬
ctatores. in his apłi uerbis altter quã se res ha¬
bet. parum atcendendo sapuer̃: ut dicerent
illos ꝑire. qui sine lege peccauer̃. hos autem
qͥ in lege peccauer̃. uidicari tantĩm ñ ꝑire.
di: sic̃ ille de quo diccumẽ. ipse aut̃ saluus
exit. sic tam̃ quasi ꝑ ignẽ. S. ħ merito funda¬
m̃ti bene intelligit᷑: de quo agebatapłs. ut ħ
fundam̃tum posui: aliꝰ suꝑ edificat: unꝰqͥsq
aut̃ uideat qͦmͦ suꝑedificat: fundaũttũ enĩ¬

Expanded text:
eo non peribunt, nisi credant in eum qui venit quaerere quod perierat . 3. Nonnulli quippe etiam catholici tractatores, in his Apostoli verbis aliter quam se res habet, parum attendendo sapuerunt, ut dicerent illos perire qui sine lege peccaverunt; hos autem qui in lege peccaverunt, judicari tantummodo, non perire: di, sicut ille de quo dictum est, «Ipse autem salvus erit, sic tamen quasi per ignem.» Sed hoc merito fundamenti bene intelligitur, de quo agebat Apostolus,fundamentum posui; alius superaedificat: unusquisque autem videat quomodo superaedificat. Funda
Abbreviated transcription (Latin):
cunq etum sine peccauer̃: sine lege ꝑibunt: et qͥ¬
cumq in lege peccauer̃. ꝑ legẽ iudicabunt᷑: hos
itaq iudeos. illos autem grecos uolens intelligi. qm
de his agebat᷑: utrosq sub peccato ẽẽ demonstrans:
ut egere se gr̃a utriq fateart᷑. P ropt̃ qđ dicit: ñ est
enm distinctio. Om̃s enim peccauer̃: ce ogent gła dĩ:
uistificati gratis ꝑ gr̾am ipstus⁊ ꝑ redemptionẽ
quȩ ẽ in xp̃o iħu. Quos itaq dicit otñs perasse. nͥ
uideos & grecos: de quib dixerat ñ etum ẽ distin¬
tio Namae de his paulo ante: causati enĩ sumꝰ
inqͥt. uideos & grecos om̃s sub peccato eẽ. Acꝑ
hoc quic̃q sine lege peccauer̃. Ila scilicet de qua

Expanded text:
lege peccaverunt, sine lege peribunt; et quicumque in lege peccaverunt, per legem judicabuntur» . Hos utique Judaeos, illos autem Graecos volens intelligi, quoniam de his agebat; utrosque sub peccato esse demonstrans, ut egere se gratia utrique fateantur: propter quod dicit, «Non enim est distinctio: omnes enim peccaverunt, et egent gratiam ipsius, per redemptionem quae est in Christo Jesu.» Quos itaque dicit omnes peccasse, nisi Judaeos et Graecos, de quibus dixerat, «Non enim est distinctio?» Nam de his et paulo ante: «Causati enim sumus,» inquit, «Judaeos et Graecos omnes sub peccato esse» . Ac per hoc «quicumque sine lege peccaverunt,» i
Abbreviated transcription (Latin):
a capite qdđ ẽ ipse saluator. nunc abeł corꝑe qđ est
eccła. uerba ꝓpħica digerens. & tanquam itiũ lo¬
quentem faciens. ꝓpt̾ magnum illud sacram̃tum
uͥ dicũ ẽ. erunt duo in carne uua: agnosco plane¬
eum. qui suꝑ om̃s docentes se intellexit. qͣndo cũ

Expanded text:
a capite quod est ipse Salvator, nunc ab ejus corpore quod est a capite quod est ipse Salvator, nunc ab ejus corpore quod est Ecclesia, verba prophetica digerens, et tanquam unum loquentem faciens, propter magnum illud sacramentum, ubi dictum est, «Erunt duo in carne una» ; agnosco eum plane qui super omnes docentes se intellex
Abbreviated transcription (Latin):
nullum iam legis posset õe mandatum. Iam uero
nullũ erit: s in tabulis uisibilibꝰ librisq concrip¬
tum. In tabuilis uͦ cordis. Ailectio aĩ & ꝑrimi mane¬
bit uet̃num. In qͦ mandato geminato: totaler
ti huiꝰ ipse mandatol : & p̃mium aslectionis ipse
dilectus: qͣndo erit dĩ om̃ia inomibꝰ. S quiã ÷ qͣd¬
sequit᷑ Suꝑ om̃s docentes me intellexi. Quisẽ iste
suꝑ om̃s ꝓpħas. qui ñ solum loquendo eos qͥ secũ
uxer̃. uerum etiam scribendo posteros tam excel¬
lenti auetoritate q̃ocuer̃. auaet se iitelligert p̃¬
ponere: Salomoni quidem tanta ẽ donata sa¬
pientia: ut etiam hisom̃ibꝰ qui fuer̃ aute illum
uideatur ẽẽ prelatus. Ded ñ ẽ credendum ipsũ hic
a patre suo dd potuisse ꝓpħari: maxime quia di¬
ci nonposset. ex ꝑsona salomonis qͦd hic dr. Ab
om̃i uia maligna. phibui pedes meos. Porro si. qͦd
ẽ acceptabilius. xp̃m pnuntiat iste ꝓpħa. nuno

Expanded text:
nullum jam legis posset esse mandatum. Ita vero nullum jam legis posset esse mandatum. Ita vero nullum erit, sed in tabulis visibilibus librisque conscriptum: in tabulis vero cordis, dilectio Dei et proximi manebit in aeternum; in quo mandato geminato tota Lex ti hujus ipse mandator, et praemium dilectionis ipse dilectus, quando erit Deus omnia in omnibus . 3. tellexit? quis est, Prophetas, qui non solum loquendo eos qui secum vixerunt, verum etiam scribendo posteros tam excellenti auctoritate docuerunt, audet se intelligendo praeponere? Salomoni quidem tanta est donata sapienta, ut etiam his omnibus qui fuerunt ante illum, videatur esse praelatus : sed non est credendum ipsum hic a patre suo David potuisse prophetari; maxime quia dici non posset ex persona Salomonis quod hic dicitur, «Ab omni via maligna prohibui pedes meos.» Porro si, quod est acceptabilius, Christum praenuntiat iste propheta, nunc
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ inuenire uult cum apło: ñ habens iusticiam
quȩ ex lege ẽ. s iusticiam ꝑ fidẽ xp̃i. que ẽ ex dõ.
Non qͥa sex quam legunt inimici es ñ ẽ exdõ:
s. qͥa eam ñ sapunt sic̃ iste qui suꝑ inunicos
suos eam sapit. coherendo lapidi in quẽ illi of¬
fender̃. finus enim legis p̃e. ad̃ iustitiã oiũi cre¬
denti: ut iustificent᷑ gratis ꝑ gr̾am ipsius: ñ
sic̃ illi qui uiribꝰ suis legem facere existimãt.
Et ido ex lege quiãem dĩ: s iusticiã suã consti¬
tuere quȩr̃᷑ s quom̃ filiꝰ ꝓmussionis. qui e¬
suriens & sitiens eam petendo. quȩpendo.
pulsando. quodãmͦ a patre mendicat. ut adoptan¬
tis ꝑ utagenitum accipiat: sic aut̃ mandatũ dei
quandui sapuisset. iusieum sic saꝑe ipse fecisset.
cui dic̃: suꝑ inunicos meos siꝑe fecisti me manda¬
tum tuũ: inunici quippe etus illi. uelut exagar.
i seruitutem generati. ex eoqdͥem mandato tem¬
sic̃ ẽ huic. Melius quippe intellexer̾. qui int̃preta

Expanded text:
 cum Apostolo non habens justitiam suam, quae ex lege est, sed justitiam per fidem Christi, quae est ex Deo : non quia lex quam legunt inimici ejus, non est ex Deo; sed quia eam non sapiunt, sicut iste qui super inimicos suos eam sapit, cohaerendo lapidi in quem illi offenderunt. Finis enim legis Christus, ad justitiam omni credenti , ut justificentur gratis per gratiam ipsius : non sicut illi qui viribus suis se legem facere existimant, et ideo ex lege quidem Dei, sed suam justitiam constituere quaerunt; sed quomodo filius promissionis, qui esuriens et sitiens eam , petendo, quaerendo, pulsando quodammodo a Patre mendicat , ut adoptatus per Unigenitum accipiat. Sic autem mandatum Dei quando sapuisset, nisi eum ipse sic sapere fecisset cui dicit: «Super inimicos meos supere fecisti me mandatum tuum?» Inimici quippe ejus illi, velut ex Agar, in servitutem generati , ex eodem mandato temsicut est huic. Melius quippe intellexerunt qui interpret
Abbreviated transcription (Latin):
plo sedens int̃ doctores. audiens eos & utĩrogans:
uͥ stupebant om̃s qui eum audiebant suꝑ pru¬
dentia & responsis eiꝰ. Nec in merito: qui ꝑ istã ꝑ¬
phetiam tanto ante dixerat. suꝑ om̃s docentes
me intellexi. Om̃s enim utiq homines uult
intelligi: ñ dm̃ patrem. de quo diẽ ipse filus: sic̃ docu¬
it me pat̃. hȩc loquor. Qđ difficillie ex ꝑsona uerbi
intelligitur: nisi quiscũq capere ualeat. idẽe filium
a patre doccum eẽ qͦd genitum. Cui ñ ẽ ẽium aliud
ẽẽ. aliud doctum cẽ : s qđ illiẽ. cẽ. hoc ẽ doctum ẽẽ:
ꝓfecto a qͦ ei ẽ ẽẽ : ab illo simul ẽ ei doctum eẽ. Ex
ꝑsona uͦ hominis. uͥ formam serui accepit. faciltꝰ
intelligit᷑ a patre didicisse quȩ dixit: in qua forma
setui constitutum. maxime puerum putauer eũ
homines. maioris etatis docendum putare. d ille
queni pat̾ docuit suꝑ om̃s docentes se uitellex̃:
quia testimonia inquit tua meditatio mea ẽ. Ideo su

Expanded text:
s; ubi stupebant omnes qui eum audiebant, super prudentia et responsis ejus . Nec immerito, qui per istam prophetiam tanto ante dixerat, «Super omnes docentes me intellexi.» Omnes enim utique homines vult intelligi, non Deum Patrem; de quo dicit ipse Filius, «Sicut docuit me Pater, haec loquor» . Quod difficillime ex persona Verbi intelligitur; nisi quis utcumque capere valeat id esse Filium a Patre doctum, quod genitum. Cui enim non est aliud esse, aliud doctum esse, sed quod illi est esse, hoc est doctum esse; profecto a quo ei est esse, ab illo simul ei est doctum esse. Ex persona vero hominis, ubi formam servi accepit , facilius intelligitur a Patre didicisse quae dixit: in qua forma servi constitutum, maxime puerum, potuerunt eum homines majoris aetatis docendum putare, sed ille quem Pater docuit, super omnes docentes se intellexit. «Quia testimonia,» inquit, «tua medi
Abbreviated transcription (Latin):
locus de quo inuoluntate dĩ disputa¬
turi sumꝰ: sic incipit. Iniquos odio ha¬
bui: &e legem tuam dilexi. Nonait. uuqͦs odio
habui. & iustos dilexi: aut iniquitatẽ odio ha¬
bui. & legem tuami dilexi. Sed cum qixisset iniqͦs
odio habui. exposuit quare. addendo & legẽ
tuã dilexi: ut demonstraret ñ se in homuini¬
bꝰ iigitis odisse naturam qua homines s̃. s mi¬
quitatẽ. quia legi quam diligit iumnicis. De
uadenda. Qđ aut̃ adiungit: in uerbum tuum

Expanded text:
locus de quo in voluntate Dei disputaturi sumus, sic incipit: «Iniquos odio habui, et legem tuam dilexi.» Non ait, Iniquos odio habui, et justos dilexi; aut, Iniquitatem odio habui, et legem tuam dilexi: sed cum dixisset, «Iniquos odio habui,» exposuit quare, addendo, «et legem tuam dilexi,» ut demonstraret, non se in hominibus iniquis odisse naturam, qua homines sunt; sed iniquitatem, qua legi quam diligit, inimici suntvadenda. Quod autem adjungit, «In verbum tuum
Abbreviated transcription (Latin):
psalmus. dñi ẽ t̃ra & plenitudo eiꝰ. oibis t̾rarum
qͥ danim familiarius dõ cõm̃dandum putauit
ut diceret. tuus ego saluum me fac. nͥ uitelligi
uolens qđ malo suo masuͥs eẽ uoluerit: qđ est
inobedientiȩ primum & maximum malum:
Et tanquam dicens m̃s ẽẽ uolui. &e ꝑditũ me fe¬
ci. tuus sum inqͥt saluum me fac: quia iustifi¬
cationes tuas exquisiui: ñ uoluntates meas
Quid ÷ expectauer̃. ut ꝑderent: An uelut insi¬
diis obsiderent uiam: expectantes ut quando tran¬
siret occiderent: Nunquia gͦ morte corꝑis peri¬
re metciebat: Absit. Et quid ÷ me expectauer̃
nisi ut eis ad malitm consentiret: tunc enum
ꝑ derent. Undde autem ñ periret dixit: testimo¬
nia tua intellexi. d familiariꝰ hic eccłie aurib
grecum uerbũ sonat. martiria tua intellexi: qͥa
scilicet me sibi ñ consentientem eciam si occiãe¬
rent: tua martiria conficens. ñ perirem. d il¬
liqui ut ꝑderent. expectabant qͣndo consenti¬

Expanded text:
psalmus, «Domini est terra et plenitudo ejus, orbis terrae quodammodo familiarius Deo commendandum putavit, ut diceret, «Tuus sum ego, salvum me fac;» nisi intelligi volens quod malo suo suus esse voluerit, quod est inobedientiae primum et maximum malum? Et tanquam dicens, Meus esse volui, et perditum me feci: «Tuus sum,» inquit, «salvum me fac, quia justificationes tuas exquisivi;» non voluntates meas,Quid est, «exspectaverunt, ut perderent?» an velut insidiis obsederunt viam, exspectantes ut quando transiret, occiderent? Numquid ergo morte corporis perire metuebat? Absit. Et quid est, «me exspectaverunt,» nisi ut eis ad malum consentiret? Tunc enim perderent. Unde autem non perierit dixit: «Testimonia tua intellexi.» Sed familiarius hic Ecclesiae auribus graecum verbum sonat, «Martyria tua intellexi.» Quia scilicet me sibi non consentientem etiamsi occiderent, tua martyria confitens non perirem: sed illi qui ut perderent, exspectabant quando consenti
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑeinorum necessitates. ecna c̃ẽ ñ possent: sic̃ noc
ppse necessirates. d si non ciligendo ista facianꝰ:
milla ẽ iustificatio. di aut̃ diligendo: ȩt̃ua ẽ ipsa
dilectio: eiq ec̃na ẽ parata retributio. Propt̃ quã
retributionẽ dic̃ se icliasse cor suũ ad faciendas
iustificationes ddĩ: ut in et̾num diligens. in ec̾num

Expanded text:
proximorum necessitates, aeterna esse non possunt, sicut nec ipsae necessitates: sed si non diligendo ista faciamus, nulla est justificatio; si autem diligendo, aeterna est ipsa dilectio, eique aeterna parata est retributio; propter quam retributionem dicit se inclinasse cor suum ad faciendas justificationes Dei, ut in aeternum dil
Abbreviated transcription (Latin):
uerat quippe in sc̃iarium dĩ: & intelleuerat
in nouissima. Om̃is aut̃ consũmatio. mͥ uidet᷑¬
hoc loco incelligenda. usq ad mottem ꝓ ueritate cer¬
tare: & ꝑ uero acsummo bono mala oña tolerare:
citius consumationis finis ẽ. excellere in regno xͥ.
qͥd ñ habet finem: & habere ibi sine morte. sine
dolore. & cum magno honore uitã. morte huł
uite. ac doloribꝰ ae obꝓbriis adquisitam. Qã aut̃
addidit. latum manaatum tuũ ualde: ñ tutelli¬
go nisi caritatem. Quidenim ꝑfuisset quacũq
morte ummmente. & int̃ quantacũq tormͣta
illa martiria confiterr: si caritas in confitente
ñ ẽẽt:Audiamꝰ a płm. Et si tradidero inquit
corpus meumi ut anleam. caritatẽ aut̃ ñ habe¬
am: nichil iͥ ꝑdest. Caritas aut̃ dĩ diffuisaẽ
In hac diffusione latitudo. ẽ. in quasine an¬
gustiis. uia quoq ambulat᷑ angusta: donã¬
te illo cui dictum ẽ. Bilatasti gressus ineos
subt̃ me: & ñ sunt infirmata uestigia me¬

Expanded text:
ctuarium Dei, et intellexerat in novissima . Omnis autem consummatio mihi videtuhoc loco intelligenda, usque ad mortem pro veritate certare , et pro vero ac summo bono mala omnia tolerare: cujus consummationis finis est excellere in regno Christi, quod non habet finem; et habere ibi sine morte, sine dolore, et cum magno honore vitam, morte hujus vitae ac doloribus et opprobriis acquisitam. Quod autem addidit, «Latum mandatum tuum valde;» non intelligo nisi charitatem. Quid enim profuisset quacumque morte imminente, et inter quantacumque tormenta illa martyria confiteri, si charitas in confitente non esset? Audiamus Apostolum: «Etsi tradidero,» inquit, «corpus meum ut ardeam, charitatem autem non» «habeam, nihil mihi prodest» . Charitas autem Dei diffusa In hac diffusione latitudo est, in qua sine angustiis via quoque ambulatur angusta, donante illo cui dictum est, «Dilatasti gressus meos subter me, et non sunt infirmata vestigia me
Abbreviated transcription (Latin):
sic tranfferre uoluer̃ tnt̃preces nr̃i. qͦs greci ad¬
ulescias uocant. qđ usq adeo uno uerbo ne¬
quaꝗͣ dici latine potest: ut aliqͥd delectatio¬
nes. aliqͥ fabulationes eas dicerent: ut ñ im¬
merito accipiat᷑ eẽ quidẽ illas exercitationes:
s in sermone cum quadam delectatione. Has
uͦ habent indiuersis sectis. ac ꝑfessionibꝰ. & lit¬
tere scłares. & udeorum. quȩ deuterosis nuncu¬
pat᷑: continens p̃t̃ diuinarum canonẽ scrip¬
turarum. nulia fabularum. Habet eas et he¬
reticorum uana atq errabunda loquacitas.
hos om̃s iniqͦs intelligi uoluit : aquibꝰ sibi
narratas dicit adolescias: id ÷ exercitationes.

Expanded text:
c transferre voluerunt interpretes nostri, quas Graeci ἀδολεσχίας vocant, quod usque adeo uno verbo nequaquam dici latine potest, ut aliqui, «delectationes,» aliqui, «fabulationes» eas dicerent; ut non immerito accipiatur esse quidem illas exercitationes, sed in sermone cum quadam delectatione. Has vero habent in diversis sectis ac professionibus, et litterae saeculares, et Judaeorum quae Deuterosis nuncupatur, continens praeter divinarum canonem Scripturarum millia fabularum; habet eas et haereticorum vana atque errabunda loquacitas. Hos omnes iniquos intelligi voluit, a quibus sibi narratas dicit ἀδολεσχίας, id est exercitationes
Abbreviated transcription (Latin):
quęsisset de dieb suis. adiunxit etiam de udicio:
ꝑfecto demonstrans usq ad uidicium. in qͦ de ꝑsecu-¬
toribꝰ euis ẽ. futura uindicta. ipsam quoq in t̾ris
futuram. di aut̃ quemꝗͣ mouet. cur quȩxat. qͦd
cum discipħ quȩrerent. magist̃ respondit. nõ
ẽ ur̃m scire temꝑa quȩ pat̃ posuit in sua potesta¬
te: cur ũ credamꝰ isto loco psalim huiꝰ ẽẽ ꝓpħatũ.
hoc ipsum illos fuisse quesituros: et eccłȩ uocem
quȩ hic tanto ante p̃dicta ẽ. illorum int̾rogati¬

Expanded text:
opterea cum quaesisset de diebus suis, adjunxit etiam de judicio, opterea cum quaesisset de diebus suis, adjunxit etiam de judicio, profecto demonstrans usque ad judicium, in quo de persecutoribus ejus est futura vindicta, ipsam quoque in terris futuram. Si autem quemquam movet cur quaerat quod cum discipuli quaererent, Magister respondit, «Non est vestrum scire tempora, quae Pater posuit in sua potestate» ; cur non credamus isto loco psalmi hujus esse prophetatum hoc ipsum illos fuisse quaesituros, et Ecclesiae vocem, quae hic tanto ante praedicta est, illorum interrogati
Abbreviated transcription (Latin):
dubitatione frigescunt. Ppt̃ hoc sequit᷑. Quia fa¬
ctus sum tanquam uter in pruina: iustificatio¬
nes tuas ñ sum oblitꝰ. Niirum enĩ ꝑ utrem. car¬
nem mortis huiꝰ: ꝑ pruinam uͦ cleste beneficiũ
uult intelligi: qͦ carnis concupiscentiȩ uelut fri¬
gore cohibente torpescunt. Et fit huic. ut iustifi¬
cationes dĩ de memoria ñ labant᷑ : dum ñ cogitat᷑
factus sum tanquam uter in pruina. subiecit.
iustificationes tuas ñ sum oblitꝰ. Hoc ẽ idõ ñ sum
oblitꝰ: qm̃ talis factus sum. Feruor eium cupidi¬
tatis obtorpuit: ut ferueret memoria caritatis. Et¬
sunt dies serui tui q̃ndo facies de ꝑsequentibꝰ me
tudicium: In apocalipsi ẽ ista uox marcirum᷑ ce eis
imꝑatur pacientia: donec fr̾m corum numerꝰ ini¬
pleatur. De diebꝰ gͥ suis uit̾rogat corpꝰ xp̃i: qui futu¬
ris in hoc fcł̃o. Et nequisꝗͣ putaret aute hic ȩcłiam
ñ futuram quam finis scl̃ uenerit: et aliqͥd temꝑis

Expanded text:
equitur, «Quoniam factus sum tanquam uter in pruina; justificationes tuas non sum oblitus.» Nimirum enim per utrem carnem mortis hujus, per pruinam vero coeleste beneficium vult intelligi, quo carnis concupiscentiae velut frigore cohibente torpescunt; et fit hinc ut justificationes Dei de memoria non labantur, dum non cogitatur factus sum tanquam uter in pruina;» subjecit, «Justificationes tuas non sum oblitus:» hoc est, ideo non sum oblitus, quoniam talis factus sum. Fervor enim cupiditatis obtorpuit, ut ferveret memoria charitatis. sunt dies servi tui? quando facies de persequentibus me judicium?» In Apocalypsi est ista vox martyrum, et eis imperatur patientia donec fratrum eorum numerus impleatur . De diebus ergo suis interrogat corpus Christi, qui futuri sunt in hoc saeculo. Et ne quisquam putaret ante hic Ecclesiam non futuram, quam finis saeculi venerit, et aliquid temporis
Abbreviated transcription (Latin):
in me ꝑsecuti s̃ nͥ ueritatẽ. Ergo adiuua me: ut
certem ꝑ ueritate usq ad mortem: qͥa et ħ man
mauer̃ me uit̾ra: multa scilicet strage marti¬
rum facta: dum confiterent᷑ & p̃dicant ueritatẽ.
d quia ñ frustra dictum ẽ. adiuua me: Ego au¬
tem inqͥt ñ dereliqͥ mandata tua. atq ut pos¬

Expanded text:
in me persecuti sunt nisi veritatem. Ergo «adjuva me,» ut certem pro veritate usque ad mortem; quia et hoc tuum maverunt me in terra:» multa scilicet strage martyrum facta, dum confitentur et praedicant veritatem. Sed quia non frustra dictum est, «Adjuva me; Ego autem,» inquit, «non dereliqui mandata tua.» 8.
Abbreviated transcription (Latin):
tuam inqͥt uiuifica me: & custodibo testimo¬
nia oris tui. Quȩ grecus habet martiria: qđ ta¬
cendum ñ fuit. ꝓpt̾ dulcissimum martirũ nom̃
Qui ꝓculdubio quando tanta ꝑsequentium
crudelitas seiuebat. ut eccł̃ia pauloniinꝰ cõsum¬
maret᷑ int̾rã: nullo mͦ dĩ martiria custodirent.
negarent uitam: & negando uitam. amitte¬
rent uitam. Ac sic qui ꝑ uita ueritate deserere
noluer̃: moriendo ꝓueritate uixerunt.xpli¬

Expanded text:
tuam vivifica me, et custodiam testimonia oris tui:» quae graecus habet, «Martyria.» Quod tacendum non fuit, propter dulcissimum martyrum nomen, qui procul dubio quando tanta persequentium crudelitas saeviebat, ut Ecclesia paulo minus consummaretur in terra, nullo modo Dei martyria custodirent, negarent vitam, et negando vitam, amitterent vitam: ac sic qui pro vita veritatem deserere noluerunt, moriendo pro veritate vixerunt.
Abbreviated transcription (Latin):
no uetbo uolentes dicere. qͦd uno uerbo iN
greto posicũ ẽ: hereditaui. int̾p̃tati sunt.
Lã &e silatinũ ẽẽ posset: magis significa¬
ret eum qui dedit hereditatẽ. quam eũ qui
monia inqͥt tuia: quid uolens intelligi. nͥut
testis dĩ fieret. eiusq testimonia confiteret᷑.
id÷ ut martir dĩ fieret. atq eiꝰ martiria dice¬
ret. sic̃ martires dicunt. a patre sibi cuiꝰ he¬
res ẽ ẽẽ collatum: Multi quippe uoluer̃: ne¬
q potuer᷑. Nulli tam̃ potuer. si quiuoluer᷑:
q̃a ñ potuissent. si dĩ testimonia negare uo¬
missent. S etiam ipsorũ p̃parata ẽ uoluntas
a dño: idõ hȩc hereditate se adquisisse iste
poralis hotunium uana quȩxentiũ ⁊ s ȩt̃na

Expanded text:
olentes dicere quod uno verbo in graeco positum est, «Haereditavi» interpretati sunt. Quod etsi latinum esse posset, magis significaret cum qui dedit haereditatem, quam eum qui monia,» inquit, «tua.» Quid volens intelligi, nisi, ut testis Dei fieret, ejusque testimonia confiteretur; id est, ut martyr Dei fieret, atque ejus martyria diceret, sicut martyres dicunt, a Patre sibi, cujus haeres est, esse collatum? Multi quippe voluerunt, neque potuerunt: nulli tamen potuerunt, nisi qui voluerunt; quia non potuissent, si Dei testimonia negare voluissent. Sed etiam ipsorum praeparata est voluntas a Domino. Ideo haec haereditate se acquisisse iste poralis hominum vana quaerentium, sed a
Abbreviated transcription (Latin):
ut dulcior ueniat dilatata iocunditas: aut iste
sensus ẽ desiderantium: cum in spatio tẽꝑis etiã
qđ subuerienti breue ẽ. longum ẽ amanti. No¬
uit aut̃ dñs quid qͣndo faciat: qͥ in m̃sura. et

Expanded text:
ut dulcior veniat dilata jucunditas, aut iste ut dulcior veniat dilata jucunditas, aut iste sensus est desiderantium, cum spatium temporis, etiam quod subvenienti breve est, longum est amanti. Novit autem Dominus quid quando fac