comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
etiã q̃ ad hanc gram̃ signi¬
ficanda. ñ naturali motũ
rerũ s mirabilit᷑ facta st̃.
eoꝵ etiã causȩ in deo ab¬
sconditȩ fuert. Quoꝵ. siu¬
nũ erat qͦd ita mulier facta
ẽ de latere uiri & hoc dor¬
firma tãquã eiꝰ osse firma¬
ta. ille ałi ꝓpt ipsam infirmꝰ
qͥa in locũ coste. ñ costa sed
caro suppleta ẽ: ñ habuit
hoc pͥma rerũ ẽdicio quan¬
do sexto die dictũ ẽ. mas¬
culũ .&. feminã fecit eos ut
femina om̃ino sic fieret. s
tantũ hoc habuit. qͥa & sic
fieri posset: ne ẽtra causas
quas uoluntate instituit.
mutabili uoluntate aliqͥd
faceret. ¶ͥd aũ fieret
ut omnino aliud futurũ ñ
esset: ab sconditũ erat in deo

Expanded text:
etiam quae ad hanc gratiam signietiam quae ad hanc gratiam significandam non naturali motu rerum, sed mirabiliter facta sunt, eorum etiam causae in deo absconditae fuerunt: quorum si unum erat, quod ita mulier facta est de latere uiri, et hoc dorest, tamquam eius osse firmata, ille autem propter ipsam infirmus, quia in locum costae non costa sed caro subpleta est, non habuit hoc prima rerum conditio, quando sexto die dictum est: masculum et feminam fecit eos, ut femina omnino sic fieret, sed tantum hoc habuit, quia et sic fieri posset, ne contra causas, quas uoluntate instituit, mutabili uoluntate aliquid faceret. quid autem fieret, ut omnino aliud futurum non esset, absconditum erat in deo
Abbreviated transcription (Latin):
ret. Nabet gͦ ds inse ipso ab¬
sconditas quordã factoꝵ.
causas. quas reb c̃ditis ñ
inseruit: easq implet ñ il¬
lo oꝑe ꝓuidenciȩ qͦ natu¬
ras substituit ut sint. s illo
qͦ eas administrat ut uolue¬
rit. quas ut uoluit ẽdidit.
ubi ẽ & gr̃a ꝑ quã salui fi¬
unt peccatores. Nã qͦd at¬
tinet ad naturã iniqua su¬
a uoluntate deprauatam.
recursũ ꝑ semet ipsã ñ
habet: s ꝑ dei grãm qua
adiuuat᷑ & instaurat᷑. seq
enĩ desꝑandi st̃ homines
in illa sentencia in qua
scriptũ ẽ. om̃s qͥ ambulañ
mea ñ reuertent᷑ dictũ
ẽ enĩ seqͣm pondꝰ iniqͥtatis
suȩ: ut qͦd reuertet᷑ qui re¬
uertet᷑. ñ sibi tribuat s
gre dei ñ exoꝑ ibꝰ. ne for¬
te ex tollat᷑. Propterea
do in qͦ st̃ absconditȩ causa¬
les raciones omniũ rerũ
naturalit᷑ oriturarũ. sic̃ abs¬
conditꝰ erat leui in lũbis
abrahȩ quando & ipse deci¬
matꝰ ẽ. s in dõ qͥuniuersa
creauit. Quãobr̃e omiia

Expanded text:
ret. Habet ergo deus in se ipso absconditas quorundam factorum causas, quas rebus conditis non inseruit, easque inplet non illo opere prouidentiae, quo naturas substituit, ut sint, sed illo, quo eas administrat, ut uoluerit, quas, ut uoluit, condidit. ibi est et gratia, per quam salui fiunt peccatores. nam quod adtinet ad naturam iniqua sua uoluntate deprauatam, recursum per semet ipsam non habet, sed per dei gratiam, qua adiuuatur et instauratur. neque enim desperandi sunt homines in illa sententia, in qua scriptum est: omnes, qui ambulant in ea, non reuertentur. dictum est enim secundum pondus iniquitatis suae, ut, quod reuertitur qui reuertetur, non sibi tribuat, sed gratiae dei, non ex operibus, ne forte extollatur. Propterea do, in quo sunt absconditae causales rationes omnium rerum naturaliter oriturarum, sicut absconditus erat Leui in lumbis Abrahae, quando et ipse decimatus est, sed in deo, qui uniuersa creauit. quamobrem omnia,
Abbreviated transcription (Latin):
recolui. Inqͥnto libro & ubi¬
cũq in eis libris posui de
semine cui reꝓmissũ est.
qͦd dispositũ sit ꝑ angelos
in manu mediatoris: ñ sic
habet apłs. sicut ueriores
codices post inspexi: maxi¬
me grecos. De lege enĩ dictũ
est: qͦd tamꝗͣ. de semine dic¬
tũ. multi latimi codices ha¬
bent. ꝑ int̃pretantis errorẽ.
Insexto libro qͦd dixi adam
imaginẽ dei scđm quã factꝰ
ẽ ꝑdidisse peccato: ñ sic ac¬
cipiendũ est. tamquã in eo
nulla remanserit: s qͦd tã
deformis. ut reformacione
opus baberet. In duodecimo
de inferis magis mͥ ui deor
dicere debuisse qͦd sub terris¬
sint: quã racionẽ reddere
cur sub t̃ris eẽ credant᷑ si¬
ue dicant᷑: qͥsi ñitasit. Hocopꝰ
sic incip̾. Om̃is diuina scẽpt᷑a

Expanded text:
recolui. In quinto libro et ubicumque in eis libris posui de semine, cui repromissum est, quod dispositum sit per angelos in manu mediatoris, non sic habet apostolus, sicut ueriores codices post inspexi, maxime graecos. de lege enim dictum est, quod tamquam de semine dictum multi latini codices habent per interpretantis errorem. in sexto libro quod dixi: Adam imaginem dei, secundum quam factus est, perdidit peccato, non sic accipiendum est, tamquam in eo nulla remanserit, sed quod tam deformis, ut reformatione opus haberet. in duodecimo de inferis magis mihi uideor docere debuisse, qsint, quam rationem reddere cur sub terris esse credantur, sive dicantur, quasi non ita sit. Hoc opus sic incipit: Omnis divina Scriptura
Abbreviated transcription (Latin):
uere atq re. ac simplicit᷑
unũ sit. Duor aũ pars unũ
ẽ .&. ea dimidia: nec ulla
altera. Ternarius uͦ duas
habet: unã ꝗͣ dici possit
qͦta sit. qͦd ẽ unũ. nã tͣcia
eiꝰ ẽ .&. aliã maiorẽ quȩ ñ
possit dici qͦta sit idest
quat̃ narius duas habet
tales: nã unũ quarta eiꝰ
ẽ duo dimidia: s ambe
in sumã ducte. id est unũ
a. duo simul t̃nariũ faci¬
unt: ñ quat᷑nariũ. Nongꝰ
eũ cõplent partes suȩ
qͥa &. insũma minore consis¬
tunt. Quinarius ñ habet ta

Expanded text:
uere ac pure et simpliciter uere ac pure et simpliciter unum sit. duorum autem pars unum est et ea dimidia nec ulla altera. ternarius uero duas habet, unam, quae dici possit quota sit — quod est unum; nam tertia eius est - et aliam maiorem, quae non possit dici quota sit, id est quaternarius duas habet tales: nam unum quarta eius est, duo dimidia; sed ambae in summam ductae, id est unum et duo simul, ternarium faciunt. non quaternarium. non ergo eum conplent partes suae, quia in summa minore consistunt. quinarius non habet ta
Abbreviated transcription (Latin):
quatuor & octonarius
intria &. qͥnq & nouena¬
rius intria & sex: s nulli¬
us hor dici potest t̃nari¬
us qͦta sit pars. nͥ tantum
nouenarii: cuiꝰ pars t̃cia
ẽ. sic̃ senarii dimidia. Itaq
hoꝵ omniũ qͦs cõme mora¬
ui: nullus ẽsũmat᷑ exali¬
qͦt t̃nariis. nͥ senarius qno¬
uenarius. Nã ille constat
ex duobꝰ t̃nariis: iste aũ
ex tribꝰ. ii. Senarius gͦ
numerꝰ ut dicere ceꝑ am
partibꝰ suis connumera¬
tis . & insũmã ductis: ip¬
se cõplet᷑. Alii nãq st̃ nu¬
meri quoꝵ partes simul
ductȩ minorẽ sũmã fa-¬
cuint: alii uͦ ampliorẽ.
Certis aũ intͣuallor raci¬
onibꝰ. paueioresinueni¬
untur. qͥ suis partibꝰ cõ¬
pleant᷑: quarũ summa¬
nec citra insstat. nec ultra
excrescat s ad tantũ occur¬
rat quantꝰ ẽ ipse numerꝰ
cuiꝰ partes st̃. Noꝵ pͥmꝰ se¬
narius ẽ. Nã unius. in nu¬
meris mille partes st̃. Sic
numeramꝰ. ut nͣ habeat di¬
midiã uel aliꝗͦ. partẽ. seo

Expanded text:
quattuor et octonarius in tria et quinque et nouenarius in tria et sex; sed nullius horum potest dici ternarius quota sit pars nisi tantum nouenarii, cuius pars tertia est sicut senarii dimidia. itaque horum omnium, quos commemoraui, nullus consummatur ex aliquot ternariis nisi senarius et nouenarius. nam ille constat ex duobus ternariis, iste autem ex tribus. Senarius ergo numerus, ut dicere coeperam, partibus suis connumeratis et in summam ductis ipse conpletur. alii namque sunt numeri, quorum partes simul ductae minorem summam faciunt, alii uero ampliorem; certis autem interuallorum rationibus pauciores inueniuntur, qui suis partibus conpleantur, quarum summanec citra insistat nec ultra excrescat, sed ad tantum occurrat, quantus est ipse numerus, cuius partes sunt. horum primus senarius est. nam unius in numeris nullae partes sunt. sic numeramus, ut non habeat dimidium uel aliquam partem, sed
Abbreviated transcription (Latin):
Sea ne putent᷑ meliora quȩ
fecit uerbo. quã qͦd facit
flatu. qͥa & in nobis melius
ẽ uerbũ quã flatꝰ: nichil
ẽ interim scđm supradictã
racionẽ. cur animã ipsum¬
dũ intelligat᷑ ñ eẽ dei natu¬
ra atq substancia: s hoc ip¬
sũ ee̾ sufflare qͦd ẽ flatum
facere: qͦd aũ flatũ facere.
hoc animã facere. Cui sen¬
tenciȩ ẽgruit. qͦd ꝑysaiam
dicit ds. Sꝑs enĩ a me ꝓce¬
dit: &. flatũ omnẽ ego feci.
Nã ñ quẽlibet flatũ corpo¬
reũ dicere: sequencia do¬
cent. Cũ enĩ dixisset omnẽ
flatũ ego feci &. ꝓptͣ pecca¬
tũ inqͥt. pusillũ qͥd ẽtristaui
eũ s. ꝑcussi eũ. Qͥd gͦ dicit
flatũ nͥ animã: q̃ ꝓpt̃ pecca¬
tũ ꝑcussa & c̃tristata est.
Qͥdgͥ ẽ. omnẽ flatũ ego feci:
nͥ omnẽ animã ego feci. Fiuii.

Expanded text:
sed ne putentur meliora quae fecit uerbo quam quod fecit flatu, quia et in nobis melius est uerbum quam flatus, nihil est interim secundum supra dictam rationem, cur animam ipsamdum intelligatur non esse Dei natura atque substantia, sed hoc ipsum esse sufflare, quod est flatum facere, quod autem flatum facere, hoc animam facere. cui sententiae congruit quod per Esaiam dicit deus: spiritus enim a me procedet, et flatum omnem ego feci; nam non quemlibet flatum corporeum eum dicere sequentia docent. cum enim dixisset: omnem flatum ego feci, et, propter peccatum, inquit, pusillum quid contristaui eum et percussi eum. quid ergo dicit flatum nisi animam, quae propter peccatum percussa et contristata est? quid igitur est: omnem flatum ego feci, nisi: omnem animam ego feci? Si
Abbreviated transcription (Latin):
ut uideat quantũ sibi sa¬
tagendũ sit. ꝓ salute sꝑita¬
li & sempit̃na. qua omnibꝰ
irracionabilibꝰ animalibꝰ
antecellit: cũ illa uideat
a maximis elefantis usq
adminimos uermic ulos.
ꝓsalute corporali & tẽpora¬
li quã ꝓ sui generis inferi¬
ore ordinacione sortita stͥ:
siue resistendo. siue cauen¬
do agere qͥcqͥd ualent. Qͦd
ñ appareret: nͥ cũ quȩdam
refectionẽ corꝑis sui ex
repugnandi uiribꝰ. uel fu¬
ge p̃sidio. uel latebrarũ

Expanded text:
ut uideat, quantum sibi saut uideat, quantum sibi satagendum sit pro salute spiritali et sempiterna, qua omnibus inrationalibus animantibus antecellit, cum illa uideat a maximis elephantis usque ad minimos uermiculos pro salute corporali et temporali. quam pro sui generis inferiore ordinatione sortita sunt, siue resistendo sine cauendo agere quidquid ualent: quod non adparet, nisi cum quaedam refectionem corporis sui ex repugnandi uiribus uel fugae praesidio uel latebraru
Abbreviated transcription (Latin):
monstranda pacienciȩ ad
ꝓfectũ cȩteroꝵ. &. ipse sibi
homo intep̃tacionib cer¬
cius innotescit: & iuste sa¬
lus illa ꝑpetua q̃ turpit̃
amissa ẽ ꝑ uoluptatẽ. forti¬
t̃ recipit᷑ ꝑ dolorẽ.xui.
Dicet aliquis. Cur gͦ inui¬
cẽ bestie nocent. qͥbꝰ nec
peccata ulla st̃. ut uindic¬
ta ista dicat᷑. nec ullã reci¬
piunt tali exercitacione
uirtutẽ : Ido nimirũ. qͥa sci¬
licet & aliȩ cibi st̃ aliarũ:
nec recte possumꝰ dicere.
ñ essent aliȩ qͥbꝰ aliȩ uesce¬
rent᷑. Nabent enĩ omnia quã¬
diu st̃ mensuras. numeros.
ordines suos. q̃ cuncta me-¬
rito ẽsiderata laudant᷑: nec
sine occulta ꝓ suo genere
moderacione pul crhitudi¬
nis tẽporalis. etiã ex alio
in aliud transeundo mu-¬
tant᷑. Qͦd& si stultos latet:
sublucet. ꝓficientibꝰ. cla¬
rũq ꝑfectis ẽ. Et certe
onsib talibꝰ inferioriscre¬
aturȩ motibꝰ p̃bent᷑ homi¬
ni salubres ammonic iones:

Expanded text:
momoprofectum caeterorum; et ipse sibi homo in tentationibus certius innotescit; et juste salus illa perpetua, quae turpiter amissa est per voluptatem, fortiter recipitur per dolorem. Dicet aliquis: cur ergo inuicem bestiae nocent, quibus nec peccata ulla sunt, ut uindicta ista dicatur, nec ullam recipiunt tali exercitatione uirtutem? ideo nimirum, quia scilicet aliae cibi sunt aliarum. nec recte possumus dicere: non essent aliae, quibus aliae uescerentur. habent enim omnia, quamdiu sunt, mensuras, numeros. ordines suos: quae cuncta merito considerata laudantur nec sine occulta pro suo genere moderatione pulchritudinis temporalis etiam ex alio in aliud transeundo mutantur. quod si stultos latet, sublucet pro- proficientibus clarumque perfectis est. et certe omnibus talibus inferioris creaturae motibus praebentur homini salubres admonitiones,
Abbreviated transcription (Latin):
re cepert. Neq hoc mirũ ẽ.
quandoqͥdẽ etiã tẽporib
huiꝰ uitȩ laboriose atq erũp¬
nose. cũ fit nemo ita iustus
ut ꝑfectũ se audeat dicere.
fidelit̃ attestante apło &
dicente. ñ qͥa iã acceꝑim. aut
ĩa ꝑfectꝰ sim: cũq adhuc
exercende atq in infirmi¬
tate ꝑficiendȩ uirtuti ne¬
cessariȩ sint tẽptaciones &.
molestiȩ corporales. eodẽ
rursus apło manifestante
qͥ ait. in magnitudine reue
a se dnm t̃cio ut discederet
ab eo. respondisse sibi. suffi¬
cit tͥ grã mea. nã uirtꝰ in
infirmitate ꝑficit᷑: tamen
&s sc̃s damhel int̾ leones
saluus atq intrepidꝰ uixit:
qͥ ñ utiq deo menciens in
oracione. ñ tantũ peccata
popłi sui. s etiã sua fatet᷑:
& in ipsius apł̃i manir mor¬
tifera iuꝑa inhesit. nec le¬
sit. Potuert gͦ ista etiã cre¬
ata nichil nocere. si causa
ñ extitisset uel t̃rendoꝵ
puniendoꝵq uicioꝵ. uel
ꝓbandȩ ꝑficiendeq uir¬
tutis: qͥa &. exempla st̃ de¬

Expanded text:
e coeperunt. neque hoc mirum est, quandoquidem etiam temporibus huius uitae laboriosae atque aerumnosae, cum sit nemo ita iustus, ut perfectum se audeat dicere fideliter adtestante apostolo et dicente: non quia iam acceperim aut iam perfectus sim, cumque adhuc exercendae atque in infirmitate perficiendae uirtuti necessariae sint temtationes et molestiae corporales eodem rursus apostolo manifestante, qui ait, in magnitudine reuela se dominum tertio, ut discederet ab eo, respondisse sibi: sufficit tibi gratia mea; nam uirtus in infirmitate perficitur, tamen et sanctus Danihel inter leones saluus atque intrepidus uixit, qui non utique deo mentiens in oratione non tantum peccata populi sui, sed etiam sua fatetur, et in ipsius apostoli manu mortifera uipera inhaesit nec laesit. potuerunt ergo ista etiam creata nihil nocere, si causa non extitisset uel terrendorum puniendorumque uitiorum uel probandae perficiendaeque uirtutis, quia et exempla sunt de
Abbreviated transcription (Latin):
rerũ nouissima quȩ
ꝓsui generis ordine dissol-¬
uuntur: & quoꝵ. dissoluci¬
onẽ ex pena nr̃e mortalita¬
tis horremꝰ. reliqͥt informia:
s creat minima corꝑe acu¬
ta sensu animancia. ut ma¬
iore attencione stupeam
agilitatẽ muscȩ uolantis.
quã magnitudinẽ iumenti
gradientis: ampliusq mire¬
mur oꝑa for micularum.
quã onera cameloꝵ. Sed
utrũ in pͥmis ut dixi rerũ
c̃dicionibꝰ q̃ isto sex dierũ
ordine create narrant᷑. hȩc
qͦq minima instituta cre¬
damꝰ: an postea c̃sequentibꝰ
corruptibiliũ corpoꝵ so¬
lucionibꝰ: hoc q̃rit᷑. E po¬
test qͥdẽ dici ea minutissi¬
ma q̃ ex aqͥs uel terris ori-¬
unt᷑. tc̃ creata: in qͥbꝰ etiã
illa ñ absurde intelligunt᷑
q̃ nascunt᷑ ex his q̃ tȩrra
germinante orta st: & qͥa
prȩcesserant c̃dicione ñ
solũ Animaliũ. s etiã lu¬

Expanded text:
rerum novissima, quae pro sui generis ordine dissolvuntur, et quarum dissolutionem ex poena nostrae mortalitatis horremus, relinquit informia: sed creat minima corpore, acuta sensu, animantia; ut majore attentione stupeamus agilitatem muscae volantis, quam magnitudinem jumenti gradientis, ampliusque miremur opera formicularum, quam onera camelorum. 23. Sed utrum in primis, ut dixi, rerum conditionibus, quae isto sex dierum ordine creatae narrantur, haec quoque minima instituta credamus, an postea consequentibus corruptibilium corporum solutionibus, hoc quaeritur. Et potest quidem dici ea minutissima, quae ex aquis vel terris oriuntur, tunc creata: in quibus etiam illa non absurde intelliguntur, quae nascuntur ex iis quae terra germinante orta sunt; et quia praecesserant conditionem, non solum animalium, sed etiam lu
Abbreviated transcription (Latin):
quã ad numerũ habitatoꝵ
ꝑtinere intelligerent᷑. Cete¬
ra uͦ q̃ de animaliũ gignun¬
t᷑ corporibꝰ &. maxime mor¬
tuoꝵ absurdissimũ ẽ dice¬
re tc̃ creata cũ anmalia
ipsa creata st̃: nͥ qͥa merat
iã om̃ibꝰ animatis corꝑibꝰ
uis qdã naturalis .&. quosi
prȩ seminata. & qͦdam lici¬
ata pͥmordia futuroꝵ. an¬
maliũ. q̃ de corrupcionibꝰ
taliũ corpor. ꝓ suo quȩq
genere ac differenciis erãt
exortura: ꝑ administracio¬
nẽ in effabilẽ omnia mo¬
uente in cõmutabili crea¬

Expanded text:
uam ad numerum habitatorum pertinere intelligantur. Caetera vero quae de animalium gignuntur corporibus, et maxime mortuorum, absurdissimum est dicere tunc creata, cum animalia ipsa creata sunt: nisi quia inerat jam omnibus animatis corporibus vis quaedam naturalis, et quasi praeseminata et quodammodo liciata primordia futurorum animalium, quae de corruptionibus talium corporum pro suo quaeque genere ac differentiis erant exortura, per administrationem ineffabilem omnia movente incommutabili Crea
Abbreviated transcription (Latin):
umbrarũ illarũ ipse sit
corpꝰ. hoc ẽ figurarũ &
significacionũ illarũr ip¬
se sit ueritas. Siẽ gͦ ipse fi¬
gure significatiue trans¬
lato utiq uocabulo. ñ ꝓ

Expanded text:
umbrarum illarum ipse sit corpus, hoc est figurarum et significationum illarum ipse sit ueritas. sicut ergo ipsae figurae significatiue translato utique uocabulo n
Abbreviated transcription (Latin):
poribꝰ ñ diuisit. Si enĩ q̃ra¬
t᷑ utrũ uocẽ de uerbis. an
de uoce uerba faciamꝰ ñ
facile ꝗsꝗͣ. ita tardo ingenio
reꝑit᷑. qͥ ñ pocius uerba fie¬
ri de uoce respondeat: ita
quãuis utrũq simul qͥ loqͥt᷑
faciat. qͥd unde faciat natu¬
rali attencione satis apparer
Quã obrẽ cũ simul utrũq
d̾s fecerit. & materiã quã
formaiit. &. res inquas eã
for mauit. & utrũq ab scrip¬
tura dici oportuerit. nec
simul utrũq dici potue¬
rit : pͥus illud unde aliqͥd
factũ ẽ. quã illud qͦd inde
factũ ẽ dici debuisse qͥs du¬
bitet. Quia & cũ dicimꝰ ma¬
teriã &. formã. utrũq si¬
mul ee̾ intelligimꝰ. nec utrũ¬
q simul possumꝰ enuncia.¬
re. Sic̃ aũ inbreuitate tẽ¬
poris c̃tingit. cũ duo ista
uerba ꝓferimꝰ. ut alterũ
ante alterũ. ꝓferamꝰ.: ita
in ꝓlixitate narrac iõĩs al¬
terũ pͥusqͣ. alterũ narran¬

Expanded text:
poribus non diuisit. si enim quaeraporibus non diuisit. si enim quaeratur, utrum uocem de uerbis an de uoce uerba faciamus, non facile quisquam ita tardo ingenio reperitur, qui non potius uerba fieri de uoce resquamvis utrumque simul qui loquitur faciat, quid unde faciat, naturali attentione satis apparet. Quamobrem, cum simul utrumque Deus fecerit, et materiam quam formavit, et res in quas eam formavit, et utrumque ab Scriptura dici oportuerit, nec simul utrumque dici potuerit; prius illud unde aliquid factum est, quam illud quod inde factum est, dici debuisse quis dubitet? quia etiam cum dicimus materiam et formam, utrumque simul esse intellegimus nec utrumque simul possumus enuntiare. sicut autem in breuitate temporis contingit, cum duo ista uerba proferimus, ut alterum ante alterum proferamus, ita in prolixitate narrationis alterum prius quam alterum narran
Abbreviated transcription (Latin):
sꝑitali prudencia. tardio¬
ribꝰ etiã lecꝰtor ibꝰ uel audi¬
toribꝰ c̃grueret᷑ fuisse cõ¬
memoratã. qͥbꝰ ante dierũ
enumeracionẽ dictũ est.
inpͥnc ipio fecit ds celũ &
tȩrrã. & cęt̾a: donec diceret᷑
& dix̃ d̾s. ut deinceps for¬
matarũ rerũ ordo ẽ seq̃ret᷑
ñ qͥa in formis materia for¬
matis rebꝰ tẽpore pͥor est:
cũ sit utrũq simul c̃crea¬
tũ .a. unde factũ ẽ. & qͦd
factũ ẽ. Sic̃ enĩ uox ma¬
teria uerbor. ẽ. uerba uͦ
formatã uocẽ indicant. ñ
aũ qͥ loqͥt᷑ pͥus emittit in¬
formẽ uocẽ quã possit po¬
stea colligere. atq in uerba
materiã .&. eã postea ꝑ ordi¬
nẽ quarũq naturarũ qͦsi
scda c̃sidãcione formauit
Formatã qͥppe creauit ma¬
teriã. s qͥa illud unde fit
aliqͥd &. si ñ tẽpore. tamen
quadã origine pͥus ẽ. quã
illud qͦd inde fit: potuit
diuidere scriptura loq̃n¬
di tẽpore. qͦd d̾s faciendi tẽ.¬

Expanded text:
ituali prudentia tardioribus etiam lectoribus vel auditoribus congrueret, fuisse commemoratam, quibus ante dierum enumerationem dictum est: principio fecit deus caelum et terram et cetera, donec diceretur: et dixit deus, ut deinceps formatarum rerum ordo consequeretur. Non quia informis materia formatis rebus tempore prior est, cum sit utrumque simul concreatum, et unde factum est, et quod factum est — sicut enim uox materia uerborum est, uerba uero formatam uocem indicant, non autem qui loquitur prius emittit informem uocem, quam possit postea conligere atque in uerba materiam et eam postea per ordinem - quarumque naturarum quasi secunda consideratione formauit; formatam quippe creauit materiam — sed quia illud, unde fit aliquid, etsi non tempore, tamen quadam origine prius est, quam illud, quod inde fit, potuit diuidere scriptura loquendi temporibus, quod deus faciendi tem
Abbreviated transcription (Latin):
&. sic ẽ factũ cur ñ dictũ ẽ¬
.&. cũ hoc factũ ee̾t. uidit¬
ds qͥa bonũ ẽ. Nec enĩ c̾side¬
racio suasit. qm̃ manifestũ
ẽ. omne mutabile ex aliqͦ
in formitate formari. simulq
illud &. catholica fides prȩ¬
scribit. & certissima racio
docet. nullarũ naturarũ
materiã ẽe̾ potuisse. nͥ ab
omniũ rerũ ñ solũ formata¬
rũ. s etiã formabiliũ incho

Expanded text:
et sic est factum? Cur non dictum eet sic est factum? Cur non dictum est, cum hoc factum eDeus, quia bonum est? 28. Haec enim consideratio suasit quoniam manifestum est omne mutabile ex aliqua informitate formari; simulque illud et catholica fides praescribit, et certissima ratio docet, nullarum naturarum materiam esse potuisse, nisi ab omnium rerum non solum formatarum, sed etiam formabilium
Abbreviated transcription (Latin):
intelligamꝰ ĩa formata tͣre¬
nã speciem suꝑ fusis aquis
ista ĩa uisibili speciȩ suige¬
neris declaratis: in eo qͦd se¬
qͥt᷑ scriptura dicens. tȩrra
aũ erat inuisibilis & incõpo¬
sita .&. tenebre erant suꝑa
suꝑ aquã. nullã opinem̃ in¬
formitatẽ materiȩ. s tȩrrã
& aquã sine lucȩ q̃ ñdũ e¬
rat facta. suis iã notissimis
qͣlitatibꝰ c̃ditas: ut ido t̃ra
inuisibilis dicta intelliga¬
t᷑ qͦd aqͥs cooꝑta ñ posse ͭ ui¬
deri. etiã si esset qͥ posset ui¬
dere: id̾o uͦ incõposita. qͥa
ñdũ a mari distincta &cin¬
cta litoribꝰ & suis fetibꝰ ani¬
malibꝰq decorata. Si gͦ ita
ẽ: eur iste species q̃ ꝓcul
dubio corporales st. ante¬
omnẽ diem facte st̃: Cur ñ
seriptũ ẽ. dix̃ d̾s. fiat terra.
& facta ẽ tęrra. itẽ. dix̃ d̾s.
fiat aqua & facta ẽ aqua:
uel utrũq cõmunit̃. suna
qͦͣsi lege loci infumi c̃tinent᷑
dix̃ ds. fiat tȩrra & aqua.

Expanded text:
intellegamus iam formatam terreintellegamus iam formatam terrenam speciem superfusis aquis ista iam uisibili specie sui generis declaratis, ut in eo, quod sequitur scriptura dicens: terra autem erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae erant super super aquam, nullam opinemur informitatem materiae, sed terram et aquam sine luce, quae nondum erat facta. suis iam notissimis qualitatibus conditas, ut ideo terra inuisibilis dicta intellegatur, quod aquis cooperta non posset uideri, etiamsi esset, qui posset uidere, ideo uero inconposita. quia nondum a mari distincta et cincta litoribus et suis fetibus animalibusque decorata: si ergo ita est, cur istae species. quae procul dubio corporales s cur non scriptum est: dixit deus: fiat terra. et facta est terra, item: dixit deus: fiat aqua. et facta est aqua. uel utrumque communiter, si una quasi lege loci infimi continentur. dixit deus: fiat terra.
Abbreviated transcription (Latin):
qua littora nudant᷑ lacius.
ñ potest dici nulla ẽe̾ alia
t̃rarũ spacia qͦ accedat idqͦd
aliunde decedit: unde in
eũ locũ ex qͦ recesserat. ite¬
rũ accedat. Cũ aũ tota om¬
nino tȩrta undosa natura
coopiret᷑ qͦ cȩderet ut mi¬
daret aliqͥs partes: An forte
rarior aqua uelut nebula
t̃ras tegebat. q̃ ẽgregacione
spissata ẽ: ut ex multis eas
partibꝰ in qͥbꝰ arida posset
apparere nudaret:Quãꝗͣ
intȩrra longe lateq subsi¬
dens potuit alias partes p̃¬
ciꝑent᷑ & appareret arida
exhis partib unde humor
abscederet. Non ẽ aut̃e in¬
formis omnimodo materies
ubi etiã nebulosa species
apparuerit. Et ido q̃ri łri
adhuc potest. quando ds̃
istas c̃spicuas aquarũ ter¬
rarũq species qualitatesq
creauerit. in nullo enĩ sex
dierũ hoc inuenit᷑. Itaq si
hoc ante omnẽ diem fecit.
cõme moracionẽ scriptũ
ẽ. inpͥncipio fecit ds cȩlũ
.&. terrã. ut int̾rȩ uocabulo

Expanded text:
qua litora nudantur latius, qua litora nudantur latius, non potest dici nulla esse alia terrarum spatia, quo accedat id, quod aliunde decedit, unde in eum locum, ex quo recesserat, iterum accedat. cum autem tota omnino terra undosa natura cooperiretur, quo cederet, ut nudaret aliquas partes? an forte rarior aqua uelut nebula terras tegebat, quae congregatione spissata est, ut ex multis eas partibus, in quibus arida posset adparere, nudaret? quamquam et terra longe lateque subsidens potuit alias partes praeciperentur, et adpareret arida ex his partibus, unde umor abscederet. Non est autem informis omni modo materies, ubi etiam nebulosa species adparuerit. Et ideo quaeri adhuc potest, quando deus istas conspicuas aquarum terrarumque species qualitatesque creauerit; in nullo enim sex dierum hoc inuenitur. itaque si hoc ante omnem diem fecit, commemorationem scriptum est: in principio fecit deus caelum et terram, ut in terrae uocabulo
Abbreviated transcription (Latin):
tegeret: nichil impediebat
ut aqͦsa & glebosa moles ex
una parte faceret diem lu¬
cis p̃sencia . ex alia noctẽ lu¬
cis ab sencia: q̃ in eã partem
suecederet a tẽpore uesꝑti¬
no exqua lux inaliã declina¬
ret. Quo gͦ c̃gregate st̃ aquȩ:
si totã tȩrrã occupauerañ:
Ille scilicet q̃ detracte stͥ ut
terra nudaret᷑: in quã partẽ
c̃gregatȩ st̃. Si enĩ erat ali¬
qͥd nudũ t̃rȩ qͦ ẽgregarent᷑
iã apparebat arida: nec totũ
ab yssus occupabat. Siaũ to¬
tũ texerat: qͥs erat locꝰ qͦcol¬
ligerent᷑ ut t̾re ariditas ap¬
pareret : Nũqͥd nã in altũ
ẽgregate ft̃. sic̃ fit cũ ad
uentilandũ. in area messis
trita subrigit᷑. &. c̃gesta in
aggerẽ. nudat loeũ quẽ
diffusa ẽtexerat: Qͥs hoc
dixerit: eũ uideat usq̃qͣq
cãpos maris ȩqualit᷑ fusos
Quia etiã cũ aquȩ fluctu¬
antis qͥdã uelut montes
erigunt᷑. s sedatis rursus
tẽ pestatibꝰ cõplanant᷑ & si

Expanded text:
tegeret, nihil impediebat tegeret, nihil impediebat ut aquosa et globosa moles ex una parte faceret diem lucis praesentia, ex alia noctem lucis absentia, quae in eam partem succederet a tempore vespertino, ex qua lux in aliam declinaret. 26. Quo ergo congregatae sunt aquae, si totam terram prius occupaverant? illae scilicet quae detractae sunt, ut terra nudaretur, in quam partem congregatae sunt? Si enim erat aliquid nudum terrae, quo congregarentur, jam apparebat arida, nec totum abyssus occupabat. Si autem totum texerant; quis erat locus quo colligerentur, ut terrae ariditas appareret? Numquidnam in altum congregatae sunt, sicut fit cum ad ventilandum in area messis trita subrigitur, et congesta in aggerem nudat locum quem diffusa contexerat? quis hoc dixerit, cum uideat usquequaque campos maris aequaliter fusos, quia etiam, cum aquae fluctuantis quidam uelut montes eriguntur, sedatis rursus tempestatibus conplanantur? et si
Abbreviated transcription (Latin):
poris tã magna fuerit ut oc¬
cupet spaciũ tͣrȩ. qͦntũ ex alte¬
ra parte dies occupat: nor
uocat᷑. Neq enĩ om̃s tenebrȩ
nox. Nã & si inspeluncis am¬
plis in quarũ abdita lux igrũ¬
ꝑe ꝑ oppositã molẽ ñ sinit᷑ st̃
utiq tenebrȩ qͥa lux ñ ẽ ibi.
totũq illud spaciũ locꝰ ẽ ca¬
unde remouet᷑ dies: sic̃ ñ om̃is
lux dies appellat᷑. nã & lunȩ
lux ẽ .&. syderũ & lucernarũ.
& choruscacionũ & quarũq
rerũ ita fulgenciũ. s illa lux
appellat᷑ dies: eui nor prȩce¬
denti recedentiq succedit.
Sed si primaria lux illa un¬
diq t̃re molẽ circũ fusa con¬
texerat. siue staret siue cireũ¬
iret: ñ erat exqua parte ad¬
muteret noctẽ sibi succedere:
qͥa nusꝗͣ ip̃sa discedebat ut
ei faceret locũ. An ex una par¬
te facta erat ut ipsa circũi¬
ens. etiã noctẽ ex alia parte
c̃ sequent̃ cireuire ꝑ mitteret:
Cũ enĩ totã tȩrrã adhuc aqͦͣ

Expanded text:
poris tam magna fuerit, ut ocporis tam magna fuerit, ut occupet spatium terrae, quantum ex altera parte dies occupat, nox vocatur. Neque enim omnes tenebrae nox. Nam et in speluncis amplis, in quarum abdita lux irrumper obpositam molem non sinitur, sunt utique tenebrae, quia lux non est ibi, totumque illud spatium locus est caunde remouetur dies. sicut non omnis lux dies appellatur — nam et lunae lux est et siderum et lucernarum et coruscationum et quarumque rerum ita fulgentium - sed illa lux appellatur dies, cui nox praecedenti recedentique succedit. Sed si primaria lux illa undique terrae molem circumfusa contexerat, siue staret siue circumiret, non erat, ex qua parte admitteret noctem sibi succedere, quia nusquam ipsa discedebat, ut ei faceret locum. an ex una parte facta est, ut ipsa circumiens etiam noctem ex alia parte consequenter circumire permitteret? c
Abbreviated transcription (Latin):
nebrȩ succederent. & rursus
accensã ut mane fieret an¬
ceꝗͣ. hoc solis officio gereret᷑
qͦd a quarto die cepisse fieri
eade seriptura testat᷑. Qd̾ an¬
teꝗͣ fieret qͦ cireuitu sibi
potuerĩt tres dies noctesq
succedere. lucis q̃ pͥmo facta
ẽ. ꝑ manente natura silux
corꝑalis tc̃ facta intelligen¬
da ẽ. & inuenire &. explicare
difficile ẽ: nͥ forte molẽ tͣre¬
rutro utrũq discretũ qͦd
t̃eio die factũ scribit᷑ tene¬
bras d̾m appellasse qͥs dixe¬
rit. ꝓpt̾ crassiorẽ corpulen¬
ciã quã lux penetrare ñ
poterat: uel ꝓpt̃ obscurissi¬
mã umbrã tantȩ molis. quã
necesse ẽ ut ex altera parte
habeat corpꝰ. si ex alia parte
lux fuerit. Ad quẽ enĩ locũ
cuiꝰlibet corꝑis moles lucẽ
ꝑ uenire ñ sinit. in eo loco
ũbra ẽ: qm̃ locꝰ carens ea lu¬
ce qua illustraret᷑ nͥ impedi¬
ret corpꝰ oppositũ. hoc totũ
ẽ qͦd ũbra dr. Quȩ si ꝓ mole cor¬

Expanded text:
nebrae succederent, et rursus nebrae succederent, et rursus accensam, ut mane fieret, antequam hoc solis officio gereretur, quod a quarto die coepisse fieri eadem scriptura testatur. Quod antequam fieret, quo circuitu sibi potuerint tres dies noctesque succedere lucis, quae primo facta est, permanente natura, si lux corporalis tunc facta intellegenda est, et inuenire et explicare difficile est. nisi forte molem terrerutro utrumque discretum, quod tertio die factum scribitur, tenebras Deum appellasse quis dixerit, propter crassiorem corpulentiam, quam lux penetrare non poterat, vel propter obscurissimam umbram tantae molis, quam necesse est ut ex altera parte habeat corpus, si ex aliqua parte lux fuerit. Ad quem locum enim cujuslibet corporis moles lucem pervenire non sinit, in eo loco umbra est: quoniam locus carens ea luce, qua illustraretur, nisi impediret corpus oppositum, hoc totum est quod umbra dicitur. Quae si pro mole cor
Abbreviated transcription (Latin):
testatẽ diei qͥ luceret suꝑ
terrã.: si lux illa diei faci¬
endo suffecerat. q̃ dies etiã
uocata erat: An ille pͥor re¬
giones suꝑiores a terra lon¬
ginqͣs illustrabat ut senti¬
ri ñ posset interris atq ita
oportebat solẽ fieri ꝑ quẽ
dies inferioribꝰ mundi par¬
tibꝰ appareret: Potest & hoc
dici. auctũ e̾e̾ fulgorẽ di¬
ei sole addito: ut ꝑ illã lu¬
cẽ minꝰ fulgens d ies quã
nẽ ẽ fuisse credat᷑. Etiã hoc
a qͦdã dictũ scio. pͥmũ natu¬
rã lucis inductã in oꝑe cre¬
atoris cũ dictũ ẽ fiat lux &
facta ẽ lux: postea uͦ qͦd de
luminaribꝰ dr. qͥd ex ipsa lu¬
ce factũ sit fuisse cõ memo¬
ratũ ordinẽ dierũ. qͦ uisũ ẽ
creatori cuncta e̾e̾ facien¬
da. Quȩ natura lucis qͦ tran¬
sierit facta uesꝑa ut uicissi
nox ꝑ ageret᷑. nec ille dixit:
nec facile inueniri posse ar¬
bitror. Neq enĩ extinctã ẽẽ
credendũ ẽ. ut nocꝰturnȩ te¬

Expanded text:
testatem diei, qui luceret super testatem diei, qui luceret super terram, si lux illa diei faciendo suffecerat, quae dies etiam uocata erat? an illa prior regiones superiores a terra longinquas inlustrabat, ut sentiri non posset in terris, atque ita oportebat solem fieri, per quem dies inferioribus mundi partibus adpareret? potest et hoc dici auctum esse fulgorem diei sole addito, ut per illam lucem minus fulgens dies, quam nunc est, fuisse credatur. etiam hoc a quodam dictum scio primum naturam lucis inductam in opere creatoris, cum dictum est: fiat lux. et facta est lux, postea uero — quod de luminaribus dicitur — quid ex ipsa luce factum sit fuisse commemoratum ordine dierum, quo uisum est creatori cuncta esse facienda: quae natura lucis quo transierit facta uespera, ut uicissim nox perageretur, nec ille dixit nec facile inueniri posse arbitror. neque enim extinctam esse credendum est, ut nocturnae te
Abbreviated transcription (Latin):
occidit ut ei succedẽt nox:
Siaũ corꝑalis q̃ na illa lux
ẽ quã post occasũ solis iuide¬
re ñ p ossumꝰ. qͥa nec luna e¬
rat ad huc. nec aliquȩ stellȩ:
Aut si sẽꝑ mea parte cęliẽ in
qua sol. ut ñsit solis lux.s
quasi comes eiꝰ. eidẽ ita c̃iune¬
ta ut discerni dinosciq ñ
possit: ad eandẽ redit᷑ diffi¬
cultatẽ soluende huiꝰ que¬
stionis. qͥa & ista lux eodẽ mͦ
qͦ sol taꝗͣ. comes eiꝰ. ab occa¬
su mortũ eneu̾iens redit
& ẽ in alia parte mundi. qͦ
tẽpore pars ista in qua sumꝰ
tenebrascit in noctẽ. Ex qͦ
cogit qͦd ab sit in una parte
credere dm fuisse. qtiã par¬
tẽ lux ista desereret: ut pos¬
set ei uesꝑa fieri. An forte i
ea parte lucẽ fecerat in qͣ
facturꝰ erat hominẽ: &. iđo
cũ ab ipsa parte lux deces¬
& iã eũ in alia parte lux
illa eẽt q̃ inde discesserat
mane exoritura ꝑ acto circu¬
itu ᷑ Ut qͥd gͦ factꝰ ẽ sol inpo¬

Expanded text:
occidit, ut ei succederet nox? occidit, ut ei succederet nox? si autem corporalis, quaenam illa lux est, quam post occasum solis uidere non possumus, quia nec luna erat adhuc nec aliquae stellae? aut si semper in ea parte caeli est, in qua sol, ut non sit solis lux, sed quasi comes eius eidem ita coniuncta, ut discerni dinoscique non possit, ad eandem reditur difficultatem soluendae huius quaestionis, quia et ista lux eodem modo quo sol tamquam comes eius ab occasu in ortum circumiens redit et est in alia parte mundi, quo tempore pars ista, in qua sumus. tenebrescit in noctem. ex quo cogit, quod absit, in una parte credere deum fuisse, quam partem lux ista desereret, ut posset ei uespera fieri. an forte in ea parte lucem ferat, in qua facturus erat hominem, et ideo, cum ab ipsa parte lux discesetiam cum in alia parte lux illa esset, quae inde discesserat, mane exortura peracto circuitu? Ut quid ergo factus est sol in po
Abbreviated transcription (Latin):
fieret: cũ ab ea parte inaliã
partẽ lux abscederet: Nã &
in libro qͥ appellat᷑ eccłastes.
ita scriptũ ẽ. Et orit᷑ sol .&.
occidit sol. & in locũ suũ du¬
eit: hoc ẽ ineũ locũ unde or¬
tꝰ ẽ. Seqͥt᷑ enĩ & dicit. Ipse ori¬
ens illuc uadit ad austrũ. &
circuit ad aqͥlonẽ. Australis
gͦ pars cũ habet solẽ. nobis
qies ẽ cũ aũ partẽ aqͥlonis
circiũens ꝑ uehit᷑. nobis nor
ẽ: ñ tam̃ in alia parte ñẽ di¬
es. ubi p̃sencia solis ẽ. nͥ for¬
te poetieis figmentis cor in¬
clinandũ ẽ. ut credamꝰ solẽ
mari se inmergere. atq inde
lotũ ex alia parte mane sur¬
gere: quãgͣ. si ita ee̾t. abyssus
ipsa ꝑ p̃senciã solis illustra¬
ret᷑ atq ibi ee̾t dies. Posset
enĩ & aqͦs illum̃mare. qͥndo
ab eis ñ posset extingui
Sed hoc mon. struosie
suspicari. Qͥd qͦo etiã sol ñ¬
dũ erat. Qua ꝓpt si spitalis
lux pͥmo die facta ẽ: nũqͥd nã

Expanded text:
fieret, cum ab ea parte in aliam fieret, cum ab ea parte in aliam partem lux abscederet? Nam et in libro qui appellatur Ecclesiastes, ita scriptum est: Et oritur sol, et occidit sol, et in locum suum ducit, hoc est, in eum locum, unde ortus est. sequitur enim et dicit: ipse oriens illuc uadit ad austrum et circuit ad aquilonem. australis ergo pars cum habet solem, nobis dies est, cum autem ad partem aquilonis circumiens perueniest; non tamen in alia parte non est dies, ubi praesentia solis est: nisi forte poeticis figmentis cor inclinandum est, ut credamus solem mari se immergere, atque inde lotum ex alia parte mane surgere. Quanquam si ita esset, abyssus ipsa praesentia solis illustraretur, atque ibi esset dies. Posset enim et aquas illuminare, quando ab eis non posset exstingui. Sed hoc monstruosum est suspicari. Quid quod etiam sol nondum erat? 22. Quapropter si spiritualis lux primo die facta est, numquidnam
Abbreviated transcription (Latin):
noctẽ. Rursus enĩ q̃rit᷑. si
uerbis qͥbꝰ utimͣ uocauit.
qua lingua uocauerit &. qͥd
opꝰ erat sonis transeuntibꝰ u
bi cuiꝰꝙͣ. ñ erat corꝑalis ul¬
lus auditꝰ. & ñ inuenit᷑ an
dicendũ ẽ qͦd cũ cito ꝑ actũ
e̾e̾t hoc opꝰ dĩ. tãdiu stetit
lux. ñ suecedente nocte. do¬
nec diurnũ spaciũ ꝑ agere¬
t᷑. ꝙ& tãdui mansit nox luci
succedens. donec spaciũ no¬
ct᷑ni tẽ poris p̃teriret .&. ma¬
ne fieret diei sequentis. u¬
no pͥmoq transacto: Sed si
hoc dixero. uereor ne deri¬
dear & ab his qͥ certissime
cognouer̃t . &. ab his qͥ pos¬
sunt facillime aduertere qͦd
eo tẽpore qͦ nox apud nos ẽ.
eas partes mundi p̃sencia
lucis illustret. ꝑ quas sol
ab occasu in ortũ redit. ac ꝑ
hoc om̃ibꝰ uiginti qͣtuor ho¬
ris ñ deesse ꝑ cire uitũ gyri to¬
cius. alibi diem. alibi noctẽ.
Nũqͥd nã gͦ inparte aliqͣ posi¬
turi sumꝰ deũ. ubi ei uesꝑa

Expanded text:
noctem. rursum enim quaeritur, si noctem. rursum enim quaeritur, si uerbis, quibus utimur, uocauit, qua lingua uocauerit, et quid opus erat sonis transeuntibus, ubi cuiusquam non erat corporalis ullus auditus. et non inuenitur. An dicendum est, quod, cum cito peractum esset hoc opus dei. tamdiu stetit lux non succedente nocte, donec diurnum spatium perageretur, et tamdiu mansit nox luci succedens, donec spatium nocturni temporis praeteriret, et mane fieret diei sequentis uno primoque thoc dixero, vereor ne deridear et ab iis qui certissime cognoverunt, et ab iis qui possunt facillime advertere quod eo tempore quo nox apud nos est, eas partes mundi praesentia lucis illustret, per quas sol ab occasu in ortum redit; ac per hoc omnibus viginti quatuor horis non deesse per circuitum gyri totius, alibi diem, alibi noctem. Numquidnam ergo in parte aliqua posituri sumus Deum ubi ei vespera
Abbreviated transcription (Latin):
a fieret An forte cito qͥdem
lux fact᷑a ẽ. s mora diurni
tẽporis in eo c̃sumi potuit.
cũ discerneret᷑ a te nebris:
atq utrũq discretũ suis
uo cabulis signaret᷑: eirũ
si &. hoc uel tanta mora fie¬
ri potuit a deo: qͣnta drano¬
bis. Discrecio qͥppe lucis .&.
tenebrarũ: in ipso utiq o¬
ꝑe cũ lux fieret ẽsecuta ẽ.
Non enĩ lux eẽ potuit: nisi
discerneret᷑ a tenebris. Qͦᷤ
aũ uocauit d̾s lucẽ diem &
tenebras noctẽ. qͥnta mora
fieri poterat etiã si hoc sil¬
labatĩ ꝑ sonũ uocis egisset
cet᷑ dies .&. tenebre uocent᷑
nox: Nisi forte qͥs ita desi¬
piat.: ut qͥa suꝑ omĩa mag¬
nꝰ ẽ ds. putet ore di. ꝓlatas
quãuis paucissimas silla¬
bas ꝑ totũ diei spaciũ po¬
tuisse distendi. Huc acce¬
ait qͥa uerbo sibi coȩtͣno. idest
in cõmutabilis sapienciȩ in¬
t̃nis ȩtͣnisq racionibꝰ. ñ cor¬
porali uocis sono: uocauit
as luc̃e diem. & tenebras

Expanded text:
a fieret. an forte cito quidem a fieret. an forte cito quidem lux facta est, sed mora diurni temporis in eo consumi potuit, cum discerneretur a tenebris, atque utrumque discretum suis uocabulis signaretur? . mirum, si et hoc uel tanta mora fieri potuit a deo, quanta dicitur a nobis. discretio quippe lucis et tenebrarum in ipso utique opere, cum lux fieret, consecuta est; non enim lux esse potuit, nisi discerneretur a tenebris. Quod autem uocauit deus lucem diem et tenebras noctem, quanta mora fieri poterat, etiam si hoc syllabatim per sonum uocis egisset, cetur dies et tenebrae uocentur nox?" nisi forte quis ita desipiat, ut, quia super omnia magnus est deus, putet ore dei prolatas quamuis paucissimas syllabas per totum diei spatium potuisse distendi. huc accedit, quia uerbo sibi coaeterno, id est incommutabilis sapientiae internis aeternisque rationibus, non corporali uocis sono uocauit deus lucem diem et tenebras
Abbreviated transcription (Latin):
re intelligenda ẽ: ipsa ẽ in¬
tellectualis uita: q̃ nͥ adere¬
atorẽ illuminanda ẽuerte¬
ret᷑: fluitaret informiter.
Cũ aũ conuersa & illum¬
nata ẽ: factũ ẽ qͦd inuer¬
bo dei dictũ ẽ. fiat lux. ue¬
rũtam̃ quẽadmodũ sine tẽ¬
pore dictũ ẽ. qͥa in uerbũ
utrũ ita etiã sine tẽpore
factũ sit qͥsꝙͣ forsitan g̃rat.
Sed qͦmͦ potest hoc intelligi
cũ facta luce & diuisa a te¬
nebris. & inditis diei noctis¬
q uocabulis dicat scriptu¬
mane dies unꝰ Unde uide¬
t᷑ illud opus dĩ factũ ꝑ spa¬
ciũ diei. qͦ ꝑacto ad uesꝑã
uentũ ẽ. qͦd est noctis inici¬
ũ: itẽq ꝑ acto nocturno spa¬
cio cõpletꝰ ẽ totꝰ dies. ut ma¬
ne fieret in alterũ diem: in
qͦ die d̾s aliud ẽsequent̃ o¬
paret᷑. Immo uͦ id ipsũ ꝑmi¬
rabile ẽ.cuͣ ds mullo spacio
sillabarũ. et̃na uerbi sui raci¬
one dixerit. fiat lux: eur tan¬
ta mora facta sit lux. donee
diei spaciũ pͣteriret. & uesꝑ¬

Expanded text:
re intellegenda est, ipsa est intellectualis uita, quae nisi ad creatorem inluminanda conuerteretur, fluitaret informiter. cum conuersa autem et inluminata est, factum est, quod in uerbo dei dictum est: fiat lux. Uerum tamen quemadmodum sine tempore dictum est. quia in uerbum utrum ictum sit, quisquam forsitan quaerat. Sed quomodo potest hoc intelligi, cum facta luce et divisa a tenebris, et inditis diei noctisque vocabulis, dicat Scriptumane dies unus? Unde videtur illud opus Dei factum per spatium diei, quo peracto ad vesperam ventum est, quod est noctis initium. Itemque peracto nocturno spatio completus est totus dies, ut mane fieret in alterum diem, in quo die Deus aliud consequenter operaretur. Immo uero id ipsum permirabile est, cum deus nullo spatio syllabarum aeterna uerbi sui ratione dixerit: fiat lux, cur tanta mora facta sit lux, donec diei spatium praeteriret et uesper
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ negligendi st̃ seuer¬
rent se u uerũ sapiant qͥ
hoc spec ialit᷑ & singłarit
de anima illa dictũ pu-¬
sit postea c̃sid̾abimꝰ: ut
tantes habere animas a¬
lud uideamꝰ quẽad modũ
dictũ sit. auferes sꝑm e¬

Expanded text:
enim negligendi sunt, seu errent, seu verum sapiant, qui hoc specialiter et singulariter de anima illa dictum pusit postea considerabimus, ut tantes habere animas alud uideamus quemadmodum dictum sit: auferes s
Abbreviated transcription (Latin):
nũ cȩloꝵ: s qͥ facit uolun¬
tatẽ patris mei qͥ incelis est.
ipse intrabit in regnũ cȩloꝵ
E alio loco. ꝓpħa increpan¬
do dicit. Popłs hic labiis me
honorat: cor aũ eoꝵ longe
ẽ a me. Nã ciuitas si fuerit
inuna parte munita. & ex
alia destructa: aditũ ad se
hostibꝰ p̃bet. E nauis si fue¬
rit fortit cõpagimbꝰ solida¬
ta.&. unã habuerit tabulã
ꝑ forat᷑a: aquȩ fluctibꝰ mer¬
git᷑ in ꝓfundũ. Om̃ibꝰ eñ
laicis . &. clericis & monachis.
eqͣlit̾ conuenit fidẽ. spem.
caritate. humilitate habe¬
re. & do ex toto corde ser

Expanded text:
 facit voluntatem Patris mei qui in coelis est, ipse intrabit in regnum coelorum . Et alio loco propheta increpando dicit: populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me . Nam civitas si fuerit in una parte munita, et in alia destructa, aditum ad se hostibus praebet. Et navis si fuerit fortiter compaginibus solidata, et unam habuerit tabulam perforatam, aquae fluctibus mergitur in profundum. Omnibus enim laicis, clericis, monachis aequaliter convenit fidem, spem, charitatem, humilitatem habere, et Deo ex toto corde
Abbreviated transcription (Latin):
magnꝰ ẽ. Insere te ipsũ suo
sc̃õ corpori ut sis mebrũ
nobilissimi capitis. Ama ex
toto eorde caput tuuͣ. &. m̃e¬
bra capitis illius. Quomͦ po¬
test manꝰ maniui inimica
e̾e̾: uel pesped̾e odisse Si
cetera mẽbra siue iunctu¬
re ñ congauderent. cresce¬
re debent in uirũ ꝑfectũ.
maugmͣtũ corporis xꝑi. Om̃is

Expanded text:
magnus est. Insere te ipsum suo sancto corpori, ut sis membrum nobilissimi capitis. Ama ex toto corde caput tuum, et membra capitis illius. Quomodo potest manus manui inimica esse, vel pes pedem odisse, vel caetera membra suae juncturae non congaudere? Crescere debent in virum perfectum, in augmentum corporis Christi. Omnis
Abbreviated transcription (Latin):
significent aliqͥd. aut sine
ulla significacione obo¬
riant᷑: siue prorsus ingra¬
uescente aliqͦ morbo uel

Expanded text:
significent aliquid aut sine ulla significatione oboriantur; siue prorsus ingrauescente aliquo morbo uel
Abbreviated transcription (Latin):
Quom eñĩ lȩticiã ñ habebuͣt. q̃ in he¬
briate pocło saluatoris generant᷑ in
uirgines. & audent dicere. intro duc
me in cellã uini: c̃forta me in ungen¬
tis: Yinũ hoc: boni odoris ẽ. Unde
in eode carmine d̾r. fotabisme de ui¬
no ungentarii: de riuis malogranat oꝵ¬

Expanded text:
o enim laetitiam non habebunt, quae inebriatae poculo Salvatoris generantur in virgines, et audent dicere: Introducite me in cellulam vini, confortate me in unguentis ? Vinum hoc boni odoris est, unde in eodem carmine dicitur: Potabis me de vino unguentarii, de rivis malogranato
Abbreviated transcription (Latin):
estuprati eultibꝰ. In frum̃to electoꝵ.
idest baurim. ñ uiuenes ut septua¬
ginta tͣnstulert s electos &. eruanos
uros intelligi uolunt: qͥ frum̃tũ id
e legẽ dei comedere mereant᷑. Pro

Expanded text:
stuprati. In frumento electorum, id est, BAURIM  , non juvenes, ut Septuaginta transtulerunt; sed electos et eruditos viros intelligi volunt, qui frumentum, id est. Legem Dei comedere mereantur. Pro
Abbreviated transcription (Latin):
qͥa simulachra locuta st̃ in utile.
& diuini uiderͣt mendaciũ. & som¬
niatores frustra locuti st̃: uane ẽ¬
solabant᷑. Idcireo ad ductist̃ quasi
grex: affligent᷑ qͥa ñ ẽ eis pastor.

Expanded text:
a simulacra locuta sunt inutile, et divini viderunt mendacium, et somniatores frustra locuti sunt, vane consolabantur. Idcirco adducti sunt quasi grex, affligentur, quia non est eis pastor.
Abbreviated transcription (Latin):
ec uidei estimant. Ceterũ nos. fru¬
m̃tũ electoꝵ siue iuuenũ & inum
germinans uirgines. siue uinũ boni
odoris ad uirgines: intelligimꝰ dnm
saluatorẽ qͥ loqt᷑ in eugłio. Nisi gra¬
nũ frum̃ti cadens in t̾ra mortuũ fu¬
erit ipsũ solũ manet.Si aũ moriat᷑.
multos fructꝰ affert. De hoc tritico
efficit᷑ ille panis qͥ de cȩlo descen¬
dit & qͥ ẽfirmat cor hominis. Hũc
pañe comedunt. qͥ in xꝑo robus¬
ti st̃ & ad qͦs iohannes euangelista

Expanded text:
eterum nos frumentum electorum, sive juvenum, et vinum germinans virgines, sive vinum boni odoris ad virgines, intelligimus Dominum Salvatorem, qui loquitur in Evangelio: Nisi granum tritici cadens in terram, mortuum fuerit, ipsum solum permanet: sin autem moriatur, majores fructus affert . De hoc tritico efficitur ille panis, qui de coelo descendit, et qui confirmat cor hominis . Hunc panem comedunt, qui in Christo robusti sunt, et ad quos Joannes Evangelista
Abbreviated transcription (Latin):
uniꝰ germinans iurgines: Lxx.
Iuia si qͥd optimũ ẽ illius. & siqͥd
Nũ boni odoris ad uirgines. Ideo
inqͥunt machabei huc illucq fugi¬
entes. año auxiliante suꝑ abut. ut
urectis macedonibꝰ de t̾ra ifrł̃. mun¬
det᷑ tẽplũ. legis p̃cepta seruent᷑ &
erudicio seͥpturarũ rursũ germi¬
net uirgines idest popłos credenci

Expanded text:
X: Quia si quid optimum illius, et si quid num boni odoris ad virgines. Ideo, inquiunt, Machabaei huc illucque fugientes, Domino auxiliante, superabunt, ut, ejectis Macedonibus de terra Israel, mundetur templum, Legis praecepta serventur, et eruditio Scripturarum rursum germine
Abbreviated transcription (Latin):
eor. qͦsi uinũ. in hebraico nͣ itale¬
mꝰ. s bibentes in ebriabunt᷑ qͣi¬
no: ut audiant illud de cantico c¬
ticoꝵ bibite amici. & inebriam
Cita placebit eoꝵ ebrietas. qͦs
taris sacrificiũ. & qͣsi cornua sit
anguli altaris. Saluabit qͦq eot¬

Expanded text:
eorum quasi vinum, in Hebraeo non ita legimus; sed bibentes inebriabuntur quasi vino, ut audiant illud de Cantico canticorum: Bibite, amici, et inebriamini . Et ita placebit eorum ebrietas, quasi altaris sacrificium; et quasi cornua, sive anguli altaris. Salvabit quoque eo
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ ululauer̃t: qͥa ñ solum
ferinusq ẽ aruit: & legumina
⁊eg. puto significari in eo qͦdait
Sist messis agri idest cuncta q̃
solet humꝰ gignere. Qͥd loquar
le frum̃to. uino. oleoq & hordeo
ũ etiã erboꝵ poma siccata sint.
ficus elanguerit & malo granatũ
ꝓ palma. &. malũ. & om̃ia ligna

Expanded text:
unt: quia non solum fertiliusque est, aruit. Et legumina quae ego puto significari in eo quod ait, periit messis agri, id est, cuncta quae solet humus gignere. Quid loquar de frumento, vino, oleoque et hordeo, cum etiam arborum poma siccata sint, ficus elanguerit, et malogranatum, et palma, et malum, et omnia ligna
Abbreviated transcription (Latin):
t̃ uastatis om̃ibꝰ atq c̃sũptis. pe¬
rit sacrificiũ & libacio de do
ma a ͣ. quoꝵ alterũ de simila.
alterũ de uino offerre solitie¬
ra Meireo luxert̃ sacerdotes.
qͥ st̃ manistri dñi: nec sacrifici¬
is. nec t am̃tis rite celebratis.

Expanded text:
 vastatis omnibus atque consumptis, periit sacrificium et libatio de domo Domini: quorum alterum de simila, alterum de vino offerre soliti erant. Idcirco luxerunt sacerdotes, qui sunt ministri Domini, nec sacrificiis, nec libamentis rite celebratis: