comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sit auctoritas. qui hoc tantũ ꝓbare uolurrĩ
me semꝑ ab adolescentia ñ uerba s sententi¬
as transtulisse. Qualis suꝑ hoc genere p̃faci¬
uncula sit: in libro quo beati antonũ uita
describit᷑ ipsiꝰ lectione cognosee. Ex alia in alia
lingũa ad u̾bum exp̾ssa tnolatio sensꝰ oꝑit.
& ueluti leto gramine sata strangulat. dũ
enĩ casib & figuris seruit oratio. qd breui
poterat indicare sermone. longo ambitu
circumacta uix explicat. Hoc gͥ ego diintans.
ita beatum ant nium te petente transposui.
ut nichil defit ex sensu. cũ aliqͥd desit ex u̾bis.
Alii sillabas nicupent᷑. alii litteras tu quere
sententias. Dies me deficiet. si om̃ium qͥ ad
sensũ interp̃tati st testimonia replicauero.
S ufficit in p̃senti nominasse hilariũ confes¬
sorem. qͥ omelias in iob.& in psalmos tracta¬
tus plurimos in latinum uertit e greco. Nec
assedit dormitanti litt̾e. & putida rusticoꝵs

Expanded text:
sit auctoritas — quamquam hoc tantum probare uoluerim, sit auctoritas — quamquam hoc tantum probare uoluerim, me semper ab adulescentia non uerba, sed sententias transtulisse — qualis super hoc genere praefatiuncula sit, in libro, quo beati Antonii uita describitur, ipsius lectione cognosce: ex alia in aliam linguam ad uerbum expressatranslatio sensusoperit et ueluti laeto gramine sata strangulat.dum enim casibus et figuris seruit oratio, quod breui poterat indicare sermone, longoambitu circumactauixexplicat. hoc igitur ego uitans ita beatum Antonium te petente transposui, ut nihil desit ex sensu, cum aliquid desit exuerbis. aliisyllabasaucupenturetlitteras, tu quaere sententias. dies me deficiet, si omnium, qui ad sensum interpretati sunt, testimonia replicauero. sufficit in praesenti nominasse Hilarium confessorem, qui homiIias in Iob et in psalmos tractatus plurimos in Latinum uertit e Graeco nec adsedit litterae dormitanti et putida rusticorum
Abbreviated transcription (Latin):
lineas in sequentẽ ñ alicubi excedere. arduũ
ut quȩ in aliena lingua bene dicta sunt eun¬
dem decorem in translatione conseruent. Sig¬
nificatũ ẽ aliquid uniꝰ u̾bi ꝓpͥetate. ñ habeo
mecũ quo id efferam. & dum quero implere
sententiã. longo ambitu uixbreuis uiȩ spaci¬
um consumo. Aecedunt hyꝑbatoꝵ anfractus.
dissimilitudines casuum. uarietas figurarũ¬
ipsum postremo suũ & ut ita dic̃a uerna¬
culum lingue genꝰ. Si ad uerbũ int̾pretor.
absurde resonat. Si ob necessitatẽ aliquid
in ordine uł in sermone mutauero. ab in¬
terp̾tis uidebor officio recessisse. Ꝙ pt mul¬
ta quȩ nc̃ ꝑsequi otiosum ẽ. etiam hoc addi¬
di. qđ sicui ñ uidet᷑ linguȩ grãm int̾ptatio¬
ne mutari. homerum at uerbum expͥmat
in latinum. Pius aliqͥo dic̃a. eunde in sua lin¬
gua ꝓ se uerbis int̾ptet᷑. Uidebis ordinẽ ridi¬
culum. & poetam eloquentissimũ uix loquen

Expanded text:
lineas insequentem non alicubi excidere, arduum, lineas insequentem non alicubi excidere, arduum, ut, quae in alia lingua bene dicta sunt, eundem decorem in translatione conseruent. significatum est aliquid unius uerbi proprietate: non habeo meum, quo id efferam, et, dum quaero inplere sententiam, longo ambitu uix breuis uiae spatia consummo. accedunthyperbatorumanfractus, dissimilitudines casuum, uarietates figuraruipsum postremo suum, et, ut ita dicam, vernaculum linguae genus. Si ad verbum interpretor, absurde resonant: si ob necessitatem aliquid in ordine, vel in sermone mutavero, ab interpretis videbor officio recessisse. » Et post multa, quae nunc prosequi otiosum est, etiam hoc addidi: « Quod si cui non videtur linguae gratiam in interpretatione mutari, Homerum ad verbum exprimat in Latinum. Plus aliquid dicam: eumdem sua in lingua prosae verbis interpretetur: videbis ordinem ridiculum, et Poetam eloquentissimum
Abbreviated transcription (Latin):
formis tam figuris quã u̾bis ad nrãm consue¬
tudinem aptis. In qͥb ñ ꝓ uerbo uerbũ neces¬
se habui reddere. s genꝰ om̃iũ uerboꝵ umq
seruaui. Non enim ea me adnumerare lecto¬
ri putaui oportere. s tanquã appendẽ. Rursũq
in calce sermonis. quoꝵ ego ait orationes siẽ
sꝑo ita exp̾ssero. uirtutib utens illoꝵs om̃ib¬
id ẽ sententis. ꝙ earum figuris &̧ rerum ordi¬
ne uerba ꝑsequens. Si eatenꝰ ut ea ñ abhor seant
to interp̾ti p̾cepit. Nec uerbum uerbo cirabis
reddẽ fidꝰ int̾ptes. Terentiꝰ menandrũ. plalbi
ꝙ ceciliꝰ ueteres comicos int̾p̾tati sunt. Numqͥd
nuncupant. Unde & ego doct᷑ atalib ante an-¬
nos cireit̾ iuginti. & simili tunc qͦq errore de¬
ceptus. certe hoc i a s ꝯbiciendũ nesci¬
ens cum eusebii xponilor in latinũ uerterẽ
tali int̾ cetera p̾fatione us̾ sũ. difficile ẽ alienas

Expanded text:
formis tam quam figuris, uerbis ad nostram consueformis tam quam figuris, uerbis ad nostram consuetudinem aptis. in quibus non pro uerbo uerbum necesse habui reddere, sed genus omnium uerborum uimque seruaui. non enim me ea adnumerare lectori putaui oportere, sed tamquam adpendere. rursumque in calce sermonis: quorum ego, ait, orationes si, ut spero, ita expressero uirtutibus utens illorum omnibid est sententiis et earum figuris et rerum ordine, . uerba persequens eatenus, ut ea non abhorreant to interpreti praecipit: nec uerbum uerbo curabis reddere fidus interpres. Terentius Menandrum, Plautus et Caecilius ueteres comicos interpretati sunt: numquidnuncupant. unde et ego doctus a talibus ante annos circiter uiginti et simili tunc quoque errore deceptus, certe hoc mihi a uobis obiciendum nesciens, cum Eusebii apovtxov in Latinum uerterem, tali inter cetera praefatione usus sum: difficile est alienas
Abbreviated transcription (Latin):
telligendo ut nichil intelligant: & dum alie¬
nam imꝑitiã uolunt redarguere. suã ꝓdun.
tione grecorũ absq scͥpturis scĩs ubi & uerboꝵ
ordo & misteriũ ẽ. ñ uerbũ e uerbo. s sensũ expͥ¬
mere de sensu. Habeo huiꝰ rei magistrũ tul¬
lium. qͥ pitagoram platonis. ꝙ economicum
xenophontis. & escenis & demostenis duas
contra se orationes pulcherrimas transtulit.
Quanta in illis p̾t̾miserit. quanta addiderit.
quanta mutauerit. ut ꝓpͥetatẽ alt̾ius linguę
suis ꝓpͥetatib explicaret. non ẽ huiꝰ temꝑis di¬
cere. Sufficit mͥ ipsiꝰ translatoris auctoritas. qͥ
ita in ꝓlogo earunde orationũ locutꝰ ẽ. Putaui
mͥ assumere laborem utilẽ studiosis. m qͥdẽ
ipsi necessariũ. Conũti enĩ ex atticis duoꝵs elo¬
quentissimoꝵ nobilissimas orationes int̾ seq
contrarias escenis & demostenis. Nec u̾ti ut¬
int̾pres s ut orator. sententiis eisde ꝙ earum

Expanded text:
tellegendo, ut nihil intellegant, et, dum alietellegendo, ut nihil intellegant, et, dum alienam inperitiam uolunt coarguere, suam produnt. Graecorum absque scripturis sanctis, ubi et uerborum ordo mysterium est, non uerbum e uerbo, sed sensum exprimere de sensu. habeoque huius rei magistrum Tullium, qui Protagoram Platonis et Oeconomicum Xenofontis et Aeschini et Demosthenis duas contra se orationes pulcherrimas transtulit. quanta. in illis praetermiserit, quanta addiderit, quanta mutauerit, ut proprietates alterius linguae suis proprietatibus explicaret, non est huius temporis dicere. sufficit mihi ipsa translatoris auctoritas, qui ita in prologo earundem orationum ocutus est: putaui mihi suscipiendum laborem utilem studiosis, mihi quidem ipsi non necessarium. conuerti enim ex Atticis duorum eloquentissimorum nobilissimas orationes inter seque contrarias, AeschinietDemosthenis, necconuertiutinterpres, sed ut orator, sententiis isdem et earum
Abbreviated transcription (Latin):
poduo cͥmen accusando in te confitearis. qũã
neme arguis. Alius te hereticum. aliꝰ insimu¬
lat dogmatum ꝑuasorẽ. Taces. ipse respondẽ
ñ audes. inter pretẽ laceras. de fillabis calũp¬
niaris: ꝙ totam defensionẽ tui ꝑutas. si tacen¬
ti detrahas. finge in tnfferendo uł errasse ut
int̾raisisse me qͥepeam. Hic totꝰ negocii tui car¬
do uersat᷑. hȩc tua ẽ defensio. Num iccco tuñ
es hereticꝰ. si egs malꝰ interpres sim: N ec hoc
dico qd te hereticum nouerim. sciat ille qͥ ac¬
cusauit nouerit ille qͥ scͥpsit. s qd̾ stultissimũ
sit acci sacũ ab alio aliũ cͥminari. & confosso
undiq corꝑe. de dormientis uulnere solaciũ
querere. Hactenꝰ sio locutꝰ sum quasi aliqd de
epła cõmutauerim. & simplex translatio pos¬
sit errorẽ habere ñ cͥmen. nc̃ uͦ cum ipsa epła
doceat nichil mutatũ eẽ de sensu. nec res addi¬
tas. nec aliqͦd dogma confictũ. faciunt ne in¬

Expanded text:
peius crimen accusando in te confitearis, quam peius crimen accusando in te confitearis, quam in me arguis? alius te hereticum, alius insimulat dogmatum peruersorum: taces,. ipsi respondere non audes, interpretem laceras, de syllabis calumniaris et totam defensionem tui putas, si tacenti detrahas. finge in transferendo uel errasse uel intermisisse me quippiamhic totus tui negotii cardo uersatur, haec tua est defensio —: num idcirco tu non es hereticus, si ego malus interpres sim? nec hoc dico, quo te hereticum nouerim — sciat ille, qui accusauit, nouerit ille, qui scripsit — sed quo stultissimum sit accusatum ab alio alium criminari et confosso undique corpore de dormientis uulnere solacium quaerere. Hactenus sic locutus sum, quasi aliquid de epistula commutarim etv simplex translatio possit errorem habere, non crimen. nunc uero, cum ipsa epistula doceat nihil mutatum esse de sensu nec res additas nec aliquod dogma confictum, faciunt ne in
Abbreviated transcription (Latin):
qđ int̾bella & gladios scm ẽ: hoc nob̾ int̾ mona¬
chos & sacerdotes xp̃i intutũ fuit. & audet qͥd̃a
ex eis adducto suꝑcilio & concrepantibꝰ digitis
eruetuare & dicere. Qd enĩ si redemit: Si solli¬
citauit: fecit quod sibi ꝓfuit. Mira sceleris defen¬
sio: quasi ñ & latrones. & fures & piratȩ faciant
qdͦ sibi ꝓdest. Certe annas ꝙ caiphas seducentes
infelicem iudam. fecerͣt qdͦ sibi utile existimabant.
Uolo & in cartulis meis qͣͦslibet ieptias scͥb̾e.
comm̾tari de scͥpturis. remordere ledentes. di¬
gerere stomachũ. in iocis me exercere cõmuni¬
bus: & quasi limatas ad pugnandũ sagitas
reponere. Quam diu ñ ꝓfero cogitata. maledi¬
cta ñ cͥmina sunt. immo nec maledicta quidd̾e
quȩ aures publicȩ nesciant. Tucorrumpas ser¬
uulos. sollicites clientes. & ut in fabulis legi¬
mus auro ad danaen penetres. dissimulatoq
quod feceris. me falsariũ uoces. cum multo

Expanded text:
quod inter bella et gladios sanctum est, hoc nobis inter monaquod inter bella et gladios sanctum est, hoc nobis inter monachos et sacerdotes Christi intutum fuit. et audet quidam ex eis adducto supercilio et concrepantibus digitis eructare et dicere: \'quid enim, si redemit, si sollicitauit? fecit, quod sibi profuit\'. mira sceleris defensio! quasi non et latrones et fures ac piratae faciant, quod sibi prodest. certe Annas et Caiphas seducentes infelicem ludam fecerunt, quod sibi utile existimabant. Uolo in chartulis meis quaslibet ineptias scribere, commentari de scripturis, remordere laedentes, digerere stomachum, in locis me exercere communibus et quasi limitas ad pugnandum sagittas reponere: quamdiu non profero cogitata, et maledicta non crimina sunt, immo ne maledicta quidem, quae aures publicae nesciunt. tu corrumpas seruulos, sollicites clientes et, ut in fabulis legimus, auro ad Danaen penetres dissimulatoque, quod feceris, me falsarium uoces, cum multo
Abbreviated transcription (Latin):
seci eta celare:  Si ante tͥbi nalia iudicum hoc
uob̾ cͥmen impingerem. rec: legib subiugarẽ:
que et.i.n ꝓ utilitate fis.i noiis delatorib
pęnas statuunt. & cum suscipiant ꝓdicionem.
dampnant ꝓditorem. Lucrũ uide ies placet.
uoluntas displicet. Dudum esychium uirum
consularem contra qu̾e patͥarcha gamaliel gra¬
uissimas exercuit inimicitias. theodosiꝰ pͥnceps
capite darpnauit. qdͦ sollicitato notario car¬
tas illius muasisset. Legimꝰ in ueterib historiis
ludi magistrum qui faliscoꝵ libros ꝓdiderat.
uinctum puris traditũ & ad eos quos ꝓdebat
remissum. nec sceleratam popłm romanũ susce¬
pisse uictoriã. Pirrum epẏrotarum regẽ cum
in castris ex uulnere curaret᷑. medici sui ꝓditi¬
one int̾fici nefas duxit fabriciꝰ. qͥn potiꝰ uinc¬
tum remisit ad dñm. ut scelꝰ nec in adu̾sario
comꝓbaret. Qͦs leges publicȩ. qd̾ hostes tuent᷑.

Expanded text:
secreta celare? si ante tribunalia iudicum hoc secreta celare? si ante tribunalia iudicum hoc uobis crimen inpingerem, reos legibus subiugarem, quae etiam pro utilitate fisci delatoribus poenam statuunt et, cum suscipiant proditionem, damnant proditorem. lucrum uidelicet placet, uoluntas displicet. dudum Hesychium, uirum consularem, contra quem patriarcha Gamalihel grauissimas exercuit inimicitias, Theodosius princeps capite damnauit, quod sollicitato notario chartas illius inuasisset. legimus in ueteribus historiis ludi magistrum, qui Faliscorum liberos prodiderat, uinctum pueris traditum et ad eos, quos prodebat, remissum nec sceleratam populum Romanum suscepisse uictoriam. Pyrrum, Epirotarum regem, cum in castris ex uulnere curaretur, medici sui proditione interfici nefas duxit Fabricius, quin potius uinctum remisit ad dominum, ut scelus nec in aduersario conprobaret. quod leges publicae, quod hostes tuentur,
Abbreviated transcription (Latin):
R es ita anno & sex mensib tnͣsiit: donec supra
dicta interp̾tatio de scriniis eiꝰ nouo p̾stigio
ierusolimam cõmigrauit. Nam quidam
pseudo monachꝰ uł accepta pecunia ut ꝑspi¬
cue dat᷑ intelligi. uł gratuita malicia ut
in cassum corrupto nitit᷑ ꝑsuadere. cõpila¬
tis cartis eiꝰ & sũꝑtibꝰ iudas factꝰ est ꝓditor.
deditq adu̾sariis latrandi contͣ me oecasi¬
onem. ut int̾ imꝑitos concionent᷑ me fal¬
sarium. me u̾bum ñ exp̃ssisse de u̾bo. ꝓ hono¬
rabili dixisse carissimũ. & maligna int̾p̃tacio¬
nolui.si transferre. Heȩ & istiꝰmodi nugȩ cͥmi¬
na mea sunt. Ac pͥmum aatequ̾a de tnolatio¬
ne respondea. uolo int̾rogar: eoc qui maliciã
prudentiam tiotant. Unde apud uos exemplar
epłȩ : Qddedit: Qua frorte ꝓfertis qͦd scelere
redemistis: Qͥdͥ apud uos homines tutũ erit:
sinec parietib quide ꝙ sermis nr̃a possumꝰ

Expanded text:
res ita anno et sex mensibus transiit, donec supra res ita anno et sex mensibus transiit, donec supra dicta interpretatio de scriniis eius nouo praestrigio Hierosolymam conmigrauit. nam quidam pseudomonachus uel accepta pecunia, ut perspicue intellegi datur, uel gratuita malitia, ut incassum corruptor nititur persuadere, conpilatis chartis eius et sumptibus ludas factus est proditor deditque aduersariis latrandi contra me occasionem, ut inter inperitos contionentur me falsarium, me uerbum non expres sisse de uerbo, pro \'honorabili\' dixisse \'carissimum\' et maligna interpretatiooluisse transferre. haec et istius modi nugae crimina mea sunt. Ac primum, antequam de translatione respondeam, uolo interrogare eos, qui malitiam prudentiam uocant: unde apud uos exemplar epistulae? quis dedit? qua fronte profertis, quod scelere redemistis? quid apud homines tutum erit, si nec parietibus quidem et scriniis nostra possumus
Abbreviated transcription (Latin):
epłam misi. quȩ te & ꝑte alios qͥ nos amare di¬
gnant᷑ rei ordinem doceat. Ante hoc ferme
doginatib. s pꝰtea clement̾ ad penitentiam
reuocans. Horum exemplaria certatim pale¬
stinȩ rapiebant᷑. uł ob auctoris meritum. uł
ob elegantiã scͥptio. us. Erat in monasterio nr̃o
uir apud suos haud ignobilis. cusebiꝰ cremonen
& mirarent᷑ eam ꝓ doctrina ꝙ puritate sermo¬
nis docti parit̾ & indocti: cepit ame obnixe
petere ut sibi eam in latinum uerterẽ. &. ꝓp¬
ter intelligendi facilitatẽ aꝑtiꝰ explicarem.
Greci enĩ eloquii penitꝰ ignarus erat. fẽci qdͦ
uoluit accitoq notario raptim celerit̾q dicta¬
ui: ex latere in pagina breuit̾ ad notans. quẽ
int̾nsecꝰ sensũ singła capitula continerent.
S iquidde ꝙ hoc ut sibi soli facerem oppido flagi¬
tauerat. Postulauiq ab eo mutuo ut domi ba¬
beret exemplar. nec facile in uulgus ꝓderet.

Expanded text:
epistulam misi, quae te et per te alios, qui nos amare diepistulam misi, quae te et per te alios, qui nos amare dignantur, rei ordinem doceat. Ante hoc ferme dogmatibus et postea clementer ad paenitentiam prouocans. harum exemplaria certatim Palaestinae rapiebantur uel ob auctoris meritum uel ob elegantiam scriptionis. erat in monasteriolo nostro uir apud suos haut ignobilis, Eusebius Cremonens mirarentur eam pro doctrina et puritate sermonis docti pariter et indocti, coepit a me obnixe petere, ut sibi eam in Latinum uerterem et propter intellegendi facilitatem apertius explicarem; Graeci enim eloquii penitus ignarus erat. feci, quod noluit; accito notario raptim celeriterque dictaui ex latere in pagina breuiter adnotans, quem intrinsecus sensum singula capita continerent — siquidem et hoc, ut sibi soli facerem, oppido flagitarat — postulauique ab eo mutuo, ut domi haberet exemplar nec facile in uulgus proderet.
Abbreviated transcription (Latin):
AULUS APES
presente agrippa rege de cͥmini¬
bus responsurꝰ quȩ posset intel¬
ligere qui auditurꝰ erat: securus
de causa uictoriȩ. statim in pͥncipio gratula¬
tur dicens. De om̃ib in quib accusor a iudeis
o rex agrippa estimo me beatũ. cũ apđ te sim
hodie defensurꝰ. qui p̃cipue nosti cunctas quȩ¬
in iudeis sunt consuetudines & questiones. Le¬
gerat enim illuo isaiȩ. B eatꝰ qͥ in aures loqͥtur.
audientis. & nouerat tantũ oratoris uerba ꝓfi¬
cere. quantũ iudicis prudentia cognouisset.
Unde ꝙ ego beatũ me in hoc dum taxat negotio
iudico. qoͦ apud eruditas aures imꝑitȩ linguȩ
responsurꝰ sum quȩ obicit mͥ uł ignorantiã uł
mendaciũ. si aut nesciui alienas litteras uere
interp̾tari aut nolui. quoꝵ alterum error alte¬
rum cͥmen ẽ. Ac ne forsitan accusator m̃s faci¬
litate qua cuncta loquit᷑. & impunitate qua
sibilicere om̃ia putat. me qͦq apud uos argue¬
rit. ut paꝑam epiphaniũ cͥminatꝰ ẽ: haric

Expanded text:
aulus apostolus praesente Agrippa rege de criminibus responsurus, quae posset intellegere, qui auditurus erat, securus de causae uictoria statim in principio gratulatur dicens: de omnibus, quibus accusor a Iudaeis, o rex Agrippa, aestimo me beatum, cum apud te sim hodie defendendus, quipraecipuenosticunctas, quaeinludaeis sunt, consuetudines et quaestiones. legerat enim illud Esaiae: beatus, qui in aures loquitur audientis, et nouerat tantum oratoris uerba proficere, quantum iudicis prudentia cognouisset. unde et ego beatum me in hoc dumtaxat negotio iudico, quod apud eruditas aures inperitae linguae responsurus sum, quae obicit mihi uel ignorantiam uel mendacium, si aut nesciui alienas litteras uere interpretari aut nolui: quorum alterum error, alterum crimen est. ac ne forsitan accusator meus facilitate, qua cuncta loquitur, et inpunitate, qua sibi licere omnia putat, me quoque apud uos argueret, ut papam Epiphanium criminatus est, hanc
Abbreviated transcription (Latin):
rethoricꝰ & declamatio tulliana. Sed qd faciemus
ad aitenticos libͦs. in quib ñ ferunt᷑ asscͥpta. &
cetera his similia. quȩ si ꝓferre nitam᷑ in finitis
iiͥs opꝰ est: Porro quanta dimiserint uł asteri¬
ci ut diximꝰ testes sunt. uł nr̃a int̾p̃tatio. si a dili¬
genti le tore tnͣslationi ueteri conferat᷑. ꝙ tam̃
est & ante ap̃i fertur aduentũ: uł quia ab apłis
in quib cũ ab hebreo ñ discrepant usurpata ẽ.

Expanded text:
rhetoricus et declamatio Tulliana; sed quid faciemus rhetoricus et declamatio Tulliana; sed quid faciemus ad authenticos libros, in quibus haec non feruntur adscripta et cetera his similia? quae si proferre nitamur, infinitis libris opus est. porro, quanta dimiserint, uel asterisci, ut dixi, testes sunt uel nostra interpretatio, si a diligenti lectore translationi ueteri conferatur: et tamest et ante Christi fertur aduentum uel quia ab apostolis, in quibus tamen ab Hebraico non dis
Abbreviated transcription (Latin):
questiunculȩ. ut obtrectatores mei querant
& intelligant ñ u̾ba in sc̃pturis consideran¬
da. s sensum. Ulicesimi pͥmi psalmi iueta he¬
breos id ipsum exordium est qdͦ dnͣs ẽ locutꝰ
in cruce. Hely. hel. lemasabactani: quod ant̾p̾ta¬
tur. Ds ins. đs ms. quare me dereliquisti: Red
spice me. Ita enĩ u̾terunt. Ds̃ ds m̃s respice me.
quare me dereliquisti . Respondebunt utiq nicħ
in sensu dampni ẽẽ. si duo u̾ba sint addita. Audi¬
ant & ame ñ ꝑiclitari ȩccłarum statũ. si celeri¬
tate dictantis aliqua u̾ba dimiserim. Longu
est ncͣ euoluere. quanta .lxx. de suo addiderint.
quanta dimiserint. quȩ in exemplai ib ȩccłiȩ
obelis asteriscisq distincta st̃. Illud enĩ qd̾ legi¬
mus in isaia. beatꝰ qui ħt in syon sem̃. & domesti¬
cos in ierłm: solent hebrei deridere cum audie¬
rint. necnon & in amos pꝰt descͥptionẽ luxuriȩ
stantia putauer̃t hec & ñ fugientia. Reuera sensꝰ

Expanded text:
quaestiunculae, ut obtrectquaestiunculae, ut obtrectet intellegant non uerba in scripturis consideranda, sed sensum. uicesimi primi psalmi iuxta Hebraeos id ipsum exordium est, quod dominus est locutus in cruce: heli heli lama zabtani, quod interpretatur: deus, deus meus, quare me dereliquisti? reddspice me\'. ita enim uerterunt: deus, deus meus, respice me, quare me dereliquisti? respondebunt utique nihil in sensu damni esse, si duo uerba sunt addita. audiant et a me non periclitari ecclesiarum statum, si celeritate dictantis aliqua uerba dimiserim. Longum est nunc euoluere, quanta Septuaginta de suo addiderint, quanta dimiserint, quae in exemplaribus ecclesiae obelis asteriscisque distincta sunt. illud enim, quod legimus in Isaia: beatus, qui habet semen in Sion et domesticos in Hierusalem, solent Hebraei ridere, cum audierint, nec non et in Amos post descriptionem luxuriae: stantia putauerunt haec et non fugientia. re uera sensus
Abbreviated transcription (Latin):
ti a filiis emor filii sichem. Hic locꝰ in genesi
multo alit̾ inuenit᷑. qđ scilicet abraham eme¬
rit ab effron etheo filio seor iuxta ebron qͣ¬
drigentis didragnis argenti speluncã dupli¬
cem & agrum iuxta eam. sepelieritq in ea sa¬
ram uxorem suam. atq in eodẽ libro legimꝰ
postea reu̾tentem de mesopotamia iacob cũ
uxorib ꝙ filiis suis posuisse tab̾naculũ ante
salem urbem sycimoꝵ quȩ ẽ in t̾ra chanaan:
ꝙ habitasse ibi. & emisse parte̾̃ agri in qͦ habe¬
bat tentoria ab emor patre sichem centum
agnis. & statuisse ibi altare & inuocasse d̾m
isrł. Abraham ñ emit specum ab emor patre
sichem. s ab effron filio seor. nec sepultꝰ ẽ in
sichem. s in ciuitate hebron. quȩ corrupte
dr arboch. Duodecim aũ patͥarchȩ ñ st̃ sepul-¬
ti in arboch. s in sichem. qͥ ager ñ ẽ emptꝰ
ab abraham s a iacob. Differo solutionẽ istiꝰ

Expanded text:
ti a filiis Emmor, filii Sychem. hic locua in Genesi ti a filiis Emmor, filii Sychem. hic locua in Genesi multo aliter inuenitur, quod scilicet Abraham emerit ab Efron Chetheo, filio Saar, iuxta Chebron quadringentis didragmis argenti speluncam duplicem et agrum circa eam sepelieritque in ea Sarram, uxorem suam. atque in eodem libro postea legimus reuertentem de Mesopotamia Iacob cum uxoribus et filiis suis posuisse tabernaculum ante Salem, urbem Sicimorum, quae est in terra Chanaan, et habitasse ibi et emisse partem agri, in quo habebat tentoria, ab Emmor, patre Sychem, centum agnis et sIsrael . Abraham non emit specum ab Emor patre Sychem: sed ab Ephron filio Seor: nec sepultus est in Sychem, sed in Hebron, quae corrupte dicitur Arboch. Duodecim autem Patriarchae non sunt sepulti in Arboch; sed in Sychem, qui ager non est emptus ab Abraham, sed a Jacob . Differo solutionem et istius
Abbreviated transcription (Latin):
multo alit̾ tñstulert̃. A scło ñ audiuimꝰ. neq
oculi nr̃i uiderunt dm̃ absq te. ꝙ oꝑa tua
nib indicauit. In epła ad romanos idẽ bea¬
tus apłs exempłũ de ysaia ꝓpħa sumens:
ecce in qtͥ ponam in syon lapidẽ offensionis
& petram scandali. Discordat atranslatio¬
ne ueteri. & tam̃ cũ hebraica ueritate concor¬
dat. In .Lex. enĩ contrariꝰ sensꝰ ẽ. Non ut la¬
pidi offensionis occ̾rẽtis. neq ut petrȩ ruiȩ:
cum apłs qͦq petrus hebreis pauloq con-¬
sentiens ita posuerit. Ineredulis aũ lapis of¬
fensionis & petra scandali. Ex quib uniu̾sis
ueterũ scͥpturarũ sensum quesisse ñ uerba.
nec magnoꝑe de ordine sermonibq curasse.
cum intellectui res paterent. Lucas uir
apłicꝰ ꝙ euangłita scͥbit stephanũ pͥmum
xp̃i martẏrem in iudaica contione narran¬
n egẏptũ. & defunctꝰ ẽ ipse & patres nr̃i.
& trasislati sunt in sichem. e ꝑ osii sunt
in sepulchro quod emit abraham p̾cio argen¬

Expanded text:
ulto aliter transtulerunt: a saeculo non audiuimus neque oculi nostri uiderunt deum absque te et opera tua nibus indicauit. in epistula ad Komanos idem beatus apostolus exemplum de Isaia propheta sumens: ecce, inquit, ponam in Sion lapidem offensionis et petram scandali. discordat a translatione ueteri et tamen cum Hebraica ueritate concordat. in Septuaginta enim contrarius sensus est: non ut lapidi offensionis occurretis neque ut petrae ruinae, cum apostolus quoque Petrus Hebraeis Pauloque consentiens ita posuerit: incredulis autem lapis offensionis et petra scandali. ex quibus uniuersiueterum scripturarum sensum quaesisse, non uerba, nec magnopere de ordinatione sermonibusque curasse, cum intellectui res paterent.\' Lucas, uir apostolicus et euangelista, scribit Stephanum, primum Christi martyrem, in Iudaica contentione narranin Aegyptum et defunctus est ipse etpatresnostri et translati sunt in Sychem; et positi sunt in sepulchro, quod emit Abraham pretio argen
Abbreviated transcription (Latin):
tur modica es. ut sis in milib iuda. in hebreo¬
habet᷑. paruula es inmilib iuda. sensꝰq contrariꝰ:
septuaginta sibi in hoc dum taxat loco. ꝙ hebrai¬
co concordante. Euglista enim dix̃. qđ ñ sit par¬
uulus in ducib iuda. cum e regione sit positũ.
paruulus quidẽ es & modicus. s tam̃ de te mͥ
paruo ꝙ modico egrediet᷑ dux isrł. scđ̃m illud
apli. Elegit infirma mundids̃. ut confunde¬
ret fortia. Porro quod sequit᷑. qui i egat uł pas¬
est. Hoc repeto. ñ ut eugl stas arguam fabsitatis
hoc quippe impioꝵ ẽ. celsi. porphirii iuliani.
S ut rephensores meos arguam imꝑitiȩ. &
impetrem ab eis ueniam. ut concedant mͥ in
simplici epła. qd in scͥpturis scĩs uelint notart
apłis concessuri st̃. Alarcꝰ discipłs pet̾. ita suum
ordit᷑ euangłm. Principium euangłiĩ iħu xp̃i:
sic̃ scͥptum ẽ in ysaia ꝓpħa. Ecce mitto angłm
meum ante faciem tum qͥ p̃parabit uiã tuã

Expanded text:
odicus es, ut sis in milibus Iuda\', in Hebraeo \'paruulus es in milibus Iuda\' sensusque contrarius Septuaginta sibi in hoc dumtaxat loco et Hebraico concordante. euangelista enim dixit, quod non sit paruulus in ducibus luda, cum e regione sit positum: \'paruulus quidem es et modicus; sed tamen de te mihi paruulo et modico egredietur dux Israhel secundum illud toli: elegit infirma mundi deus, ut confundat fortia\'. porro, quod sequitur: qui regat — est. Haec replico, non ut euangelistas arguam falsitatis — hoc quippe impiorum est, Celsi, Porphyrii, Iuliani —, sed ut reprehensores meos arguam inperitiae et inpetrem ab eis ueniam, ut concedant mihi in simplici epistula, quod in scripturis sanctis, uelint nolint, apostolis concessuri sunt. Marcus, discipulus Petri, ita suum orditur euangelium: principium euangelii Iesu Christi, sicut scriptum est in Isaia propheta: ecce mitto angelum meum ante faciem tuam, qui praeparabit ui
Abbreviated transcription (Latin):
Ecce egomitto angł ⁊ meu̾. qdͦ ñ scribit᷑ in
ysaia ut diximꝰ. s in mil chia nouissimo duo¬
decim ꝓpħarum: Soluat. anc Ẽuistincuła
imꝑita p̾sumptio. & ego eri iis ueniã dep̾ca¬
bor. Ide marcꝰ indicit ad phariseos saluato¬
rem loquentẽ. Numquid legistis qͥd fecerit
pontifice. ꝙ panes ꝓpositionis comedit. qͥb
ñ licebat uesci nͥ sac̃dotib: Legamꝰ samuelem.
siue ut in cõmuni habet᷑ titulo. regnoꝵ libͦs.
ibiq repꝑiemꝰ ñ abiathar scͥptum ẽẽ s abimelech
pontificem. qͥ postea a doech cũ cet̾is sac̃dotib
saule iubente ꝑcussus ẽ. Pergamꝰ ad apłm pau¬
lum. Scribit ad corinchios. Si enĩ cognouissent:¬

Expanded text:
ecce mitto angelum meum, quod non scribitur in Isaia, ut diximus, sed in Malachia, in nouissimo duodecim prophetarum? soluat hanc quaestiunculam inperita praesumptio, et ego erroris ueniam deprecabor. idem Marcus inducit adpharisaeossaluatoremloquentem: numquam legistis, quid fecerit pontifice et panes propositionis comedit, quibus non licebat uesci nisisolis sacerdotibus? legamus Samuhelem — siue, ut in communi habetur titulo, Regnorum libros — ibique repperiemus non \'Abiathar\' scriptum esse, sed \'Achimelech\' pontificem, qui postea a Doec cum ceteris sacerdotibus Saul iubente percussus est. pergamus ad apostolum Paulum. scribit ad Corinthios: si enim cognouissent
Abbreviated transcription (Latin):
xta hebraicam ser bit᷑ ueritatẽ. quia puer
isrł & dilexi eum. & ex egypto uocaui filiũ meu̾.
ꝓ qͦ & in eode̾ loco septuaginta transtulert᷑. qͥa par¬
uulus ẽ isrł & dilexi eũ. & ex egipto uocaui filios eiꝰ.
Nuͦ omino repudiandi st̃ qͥ istũ locũ qͥ ad xp̃i mari¬
me ꝑtinet sacram̃tũ. alit̾ transtulert. an cdanda por¬
tiꝰ uenia ut hõibꝰ iuxta sententiã iacobi dicentis. mul¬
ta peccamꝰ om̃s. & siqͥs in u̾bo ñ offendit. iste ꝑfec¬
tus ẽ uir: Potest refrenare om̃e corpus. Illud
discantq in ysaia positum. Nam in eo loco uͥ
nos legimꝰ atq transtulimꝰ exiet uirga de
radice iessȩ. & flos de radice eiꝰ conscendet: in

Expanded text:
am scribitur ueritatemu.quia puer Israhel, dilexi eum et ex Aegypto uocaui filium meum. pro quo in eodem loco Septuaginta transtulerunt: quia paruulus est Israhel, et dilexi eum et ex Aegypto uocaui filios eius. num omnino repudiandi sunt, qui istum locum, quia ad Christi maxime pertinet sacramentum, aliter transtulerunt, an danda potius uenia ut hominibus iuxta sententiam Iacobi dicentis: multa peccamus omnes; et, si quis in uerbo non peccat, iste perfectus est uir, potens refrenare omne corpus? illud discantque in Isaia positum. nam in eo loco, ubi nos legimus atque transtulimus: et exiet uirga de radice Iesse et flos de radice conscendet, in
Abbreviated transcription (Latin):
ita scͥptũ legimꝰ. Ecce uͥgo ci i ipiet ꝙ pariet
filium. & uocabit nom̃ eiꝰ emanuel. Non achar
qͥ arguebat᷑ infidelitatis. ñ uide qͥ erant dñm
negaturi. s uocabit inqͥt ipa quȩ concipiet.
ipã uirgo quȩ pariet. In eodẽ eugłista legimꝰ.
herodem ad aduentum magoꝵ fuisse turbiũ.
seͥbisq ꝙ sacerdotib congregatis sciscitatum
ab eis uͥ xp̃c nasceretur. illos  respondisse in
bethleem udȩ. Sic enim scͥptũ ẽ in ꝓpħa. Et
tu bethleem terra iuda. nequaꝙͣ minima es
in ducib iuda. Ex te egrediet᷑ dux. qui regat
popłm meum isrł. Hoc exemplum in uulgata
editione fert᷑ sic. Et tu bethleem domꝰ effrata.
modica es. ut sis in milib iuda: de te mͥ egredi¬
gis hoc admiraberis si hebraicum uideas. in qͦ¬
ita scͥptum ẽ. E tu bethleem effrata. paruula
es in milib iuda. Ex te mͥ egrediet᷑ qui sit dña¬
tor in isrł. Considera gradatim quȩ ab eugłista
sint posita. Ꝙ tu bethleem t̾ra uida. ol t̾ra uda.

Expanded text:
ita scriptum: « Ecce virgo concipiet et pariet filium, et vocabit nomen ejus Emmanuel. » Non Achaz, qui arguebatur infidelitatis, non Judaei qui erant Dominum negaturi, sed vocabit, inquit, ipsa quae concipiet, ipsa virgo, quae pariet. In eodem Evangelista legimus, Herodem ad adventum Magorum fuisse turbatum; Scribisque et Sacerdotibus congregatis, sciscitatum ab eis, ubi Christus nasceretur; illosque respondisse, « in Bethleem Judae: Sic enim scriptum est in Propheta: Et tu Bethleem terra Juda, nequaquam minima es in ducibus Judagata editione sic fertur: et tu, Bethlem, domus Effratha, modicus es, ut sis in milibus Iuda; de te mihi egredigis hoc admiraberis, si Hebraicum uideas, in quo scriptum est: et tu, Bethlem Effratha, paruulus es in milibus Iuda; ex te mihi egredietur, qui sit dominator in Israhel. considera gradatim, quae ab euangelista sint posita: et tu, Bethlem, terra Iuda: pro \'terra Iuda\'
Abbreviated transcription (Latin):
Quam pulchrȩ sponsi
manꝰ eiꝰ sponsi dextera continet᷑. famuli uͦ
ingrediunt᷑ pꝰt eum
Sexaginta sunt reginę.¬
ꝙ octoginta concubinȩ. & iuueneulȩ quarũ
non ẽ numerꝰ. Una ẽ columba mea. ꝑfecta

Expanded text:
Quam pulchre sponsi manus ejus sponsi dextera continetur. Famulae vero ingrediuntur post eum. Sexaginta sunt reginae et octoginta concubinae, et juvenculae, quarum non est numerus. Una est columba mea, pe
Abbreviated transcription (Latin):
Q uãdiu caritas dormit in uob̾ ofi
quia uulnerata sũ caritate: In uob̃ aũ quȩ
plures estis. ꝙ ad olescentulȩ ꝙ filiȩ iherłm:
dormit caritas sponsi. Adiuraui gͦ uos filiȩ
dib ur̃is semina caritatis. Nunc aũ sic̃ alibi
dr. iusticia dorinit in ea. sic dilectio dormitat
his qͥ corde sunt dubio. dormitat sermo di¬
umꝰ. uigilat in scĩs. Dormit in his qͥ tem¬
pestatibꝰ fluctuant. suscitat᷑ uͦ uocib eoꝵ
tim fit eo uigilante tranquillitas. statĩ un¬
darũ moles conqͥescunt. spũalib contrariis
increpat᷑ fiuctuũ rabies: silet. Illo dormien¬
te. tẽpestas. mors. ꝙ desꝑatio. ẽ¬

Expanded text:
Quamdiu charitas dormit Al. dormiviquia vulnerata sum charitate? In vobis autem, quae plures estis, et adolescentulae, et filiae Jerusalem, dormit charitas sponsi. Adjuravi ergo vos, filidibus vestris semina charitatis. Nunc autem, sicut alibi dicitur: Justitia dormivit in ea , sic dilectio dormitat in his qui corde sunt dubio, dormitat sermo divinus: vigilat in sanctis. Dormitat in his qui tempestatibus fluctuant: suscitatur vero eorum votim fit, eo vigilante, tranquillitas: statim undarum moles conquiescunt, spiritibus contrariis increpatur, fluctuum rabies silet. Illo dormiente, tempestas, mors et desperatio e
Abbreviated transcription (Latin):
quod oculꝰ temptationis in¬
terp̾tat᷑. In uineis gͥ oculi tẽptationis. botrꝰ
cypri. frũelis ms mͥ. Temptationis oculꝰ in
presenti ẽ. Siquid̾e in tẽptatione moram᷑ in
hoc mundo: & tẽptatio ẽ uita humana suꝑ
terrã. Dum in hac luce u̾sam᷑. in uineis su¬
mus engaddi. Si aũ meruerimꝰ pꝰtea trans¬
plantari: a nr̃o agricola transferemꝰ. Nec du¬
bites quia possis de umeis engaddi ad loca me¬
liora tranfferri. Agricola nr̃ ad tnͣsferendam
uineam crebra meditatione iam calluit. Ui¬
neam de egypto transtulisti. eiecisti gentes &
imus locuta sit sponsa de sponso. significans
amorẽ suũ ꝙ sponsi ueni entis hospitium.
qͦmͦ in medio uberũ ꝙ sui cordis archano
sponsꝰ ueniens cõmo rat᷑. Rursũ sponsi ser

Expanded text:
ur, oculus tentationis. In vineis igitur oculi tentationis, Botrus Cypri fratruelis meus mihi. Tentationis oculus in praesenti est. Siquidem in tentatione moramur in hoc mundo: et tentatio est vita humana super terram . Dum in hac luce versamur, in vineis sumus Engadii. Si autem meruerimus postea 520 transplantari, a nostro agricola transferemur. Nec dubites, quin possis de Engaddi vineis ad loca meliora transferri. Agricola noster ad transferendam vineam crebra meditatione jam calluit. Vineam enim ex Aegypto transtulisti, ejecisti gentes, et imus, locuta sit sponsa de sponso, significans amorem suum, et sponsi venientis hospitium, quomodo in medio uberum, et sui cordis arcano, sponsus veniens commoretur. Rursus sponsi ad
Abbreviated transcription (Latin):
mala in uita sua. & diues ille purpuratꝰ & cras¬
sus ꝙnitidꝰ fruitꝰ ẽ carnis bonis dũ ad uiueret.
s diu̾sa post mortẽ tenent loca. Miseriȩ delitis
& delitiȩ miserus cd̾mutant᷑. In nr̃o arbitrio ẽ.

Expanded text:
mala in vita sua, et dives ille purpuratus, crasmala in vita sua, et dives ille purpuratus, crassus et nitidus, fruitus est carnis bonis dum adviveret: sed diversa post mortem tenent loca : MISERIAE DELICUS, et deliciae miseriis commutantur. In nostro arbitrio est,
Abbreviated transcription (Latin):
petra durissima fuerat exeisũ. nec antea qͥs
nec postea positꝰ ẽ. ortꝰ conclusꝰ. fons signatus.
irrigat torrentẽ uł fluuiũ. uł spinarũ. funiũ
peccatoꝵs. quib ante ligabam᷑. spinarũ quę
suffocabant᷑ sem̃tẽ patris familias. Hȩc ẽ por¬
ta orientalis. ut ait iherechiel semꝑ clausa. et
palpandas mano & latꝰ considerandũ. ꝙ osso
carnẽq monstrauerit. neueritas corꝑis puta
retu ꝙ ego respondebo qͦmͦ scã maria sit ꝙ ma¬
uirgo maria: utrioq serus uirginitatis dedi¬
cauere ponncipia dpłi. uł uirgines uł post
nuptias continentes. ep̃i. prb̃ri. diaconi. aut
uirgines eligunt᷑ aut uidui. aut certe ptͦ sa¬
cerdotiũ in ęt̾nũ pudici. Quid nob̃ ipsis illudi¬
mus & irascim᷑. si sudantib semꝑ ad eoitũ p̾mia
pudicitiȩ denegent᷑: Uolumꝯ oppipare come¬
dere. urors adherere compleribꝰ. ꝙ in numero
munditiȩ. saceus ꝙ sericũ: Latarus recepit

Expanded text:
petra durissima fuerat excisum, nec ante quis petra durissima fuerat excisum, nec ante quis nec postea positus est; hortus conclusus, fons signatus, inrigat torrentem uel funium uel spinarum: funium peccatorum, quibus ante alligabamur; spinarum, quae suffocabant sementem patris familiae. haec est porta orientalis in. Hiezechiel, semper clausa et liis, cum palpandas manus et latus considerandum et ossa carnemque moristrauerit, ne ueritas corporis faretur, et ego respondebo, quomodo sancta Maria sit et mauirgo Maria utrique sexui uirginitatis dedicauere principia; apostoli uel uirgines uel post nuptias continentes; episcopi, presbyteri, diaconi aut uirgines eliguntur aut uidui aut certe post sacerdotium in aeternum pudici: quid nobis ipsis inludimus et irascimur, si subantibus semper ad coitum praemia pudicitiae denegentur? uolumus opipare comedere, uxorum haerere conplexibus et in numero munditiae, saccus, et sericum? Lazarus recepit
Abbreviated transcription (Latin):
nare : respondisse adu̾sario. ñ meoꝵs insidias
formidasse. Uirginitatẽ aũ in eȩlũ fero. ñ qͥa
habeo. s quia magis miror qd̾ ñ habeo. Ingenua
& uerecunda confessio ẽ: quo ipse careas id in
alus p̾dicare. Numꝗͥd quia graui corꝑe terrȩ
onerosꝰ hereo. auiũ ñ miror uolatꝰ: neq colũ¬
bam p̾dico qd̾ radit it̾ liquidũ celeres neq cõ¬
mouet alas: Nullus se decipiat. nemo blando
adulatore se p̾cipitet. Prima ẽ uirginitas ana¬
tiuitate. seda uirginitas a seda natiuitate. Non
est m̃s sermo. antiqua sententia ẽ: nemo potest
duob dñis seruire. carni ꝙ sp̃ũi. Caro coneu¬
inuicẽ sibi adu̾sant᷑. ut ñ quȩ uolumꝰ illa faci¬
amus. Quando aliquid tͥ asꝑũ uidet᷑ in nr̃o opꝰ¬
eulo. ñ ad mea u̾ba respicias. s ad sc̃pturã unde
uirgo ꝑꝓetua. mat̾ & uirgo. Iħ̾e enĩ clausis ostĩs¬
ingressus ẽ: & in sepulchro en qd̾ nouũ ꝙ in

Expanded text:
nare; respondisse aduersario, non meorum insidias nare; respondisse aduersario, non meorum insidias formidasse. uirginitatem autem in caelum fero, non quia habeo, sed quia miror, quod non habeo. ingenua et uerecunda confessio est, quo ipse careas, id in aliis praedicare. numquid, quia graui corpore terrae haereo, auium non miror uolatus nec columbam praedico, quod radit iter liquidum celeris neque commouet alas? nullus se decipiat, nemo blando adulatore praecipitet. prima est uirginitas a natiuitate, secunda uirginitas a secunda natiuitate. non est meus sermo, antiqua sententia est: nemo potest duobus dominis seruire, carni et spiritui. caro concuinvicem sibi adversantur, ut non quae volumus illa faciamus . Quando aliquid tibi asperum videtur in nostro opusculo, non ad mea verba respicias, sed ad Scripturam, unde uirgo perpetua, mater et uirgo. Iesus enim clausis ingressus est ostiis; in sepulchro eius, quod nouum et in
Abbreviated transcription (Latin):
impari numero disserens. quȩ ꝙ quanta dixe¬
rit ad fortunatũ lib̾ illiꝯ testimonio ẽ. An forsi¬
tan pytagorã. & architã. tarantinũ. & pub¬
liũ scipionẽ in sexto tespolipas de impari nu¬
mero ꝓferam disputantes. Et si hos audire no¬
luerint obtrectatores mei. grãmaticoꝵ seolas
eis facia declamare. numero ds impare gaudet.
Grande piaculũ. Euersȩ sunt eccłiȩ. orb audire
non potest. si mundiorẽ uirginitatẽ diximꝰ ẽẽ
quã nuptias. si parẽ numerũ impari subiecimꝰ.
& ueteris testam̃ti tẏpos ȩugłicȩ ueritati ꝓfecis¬
se monstrauimꝰ. Cetera quȩ in libͦ nr̃o rep̾hen¬
sa sunt uł leuiora peccata puta. uł ad eunde
sensũ ꝑtinentia. unde ad ea respondere nolui.
ne libelli excedere magnitudinẽ. ꝙ tuo uide¬
rer ingenio diffidere. que patͦnũ causȩ meȩ
ante habui quã rogarẽ. Igitur hoc extrema uo¬
ce ꝓtestor. me nec dampnasse nuptias. nec dãp¬

Expanded text:
impari numero disserens, quae, et quanta dixeimpari numero disserens, quae, et quanta dixerit ad Fortunatum, liber illius testimonio est. An forsitan Pythagoram, et Architam Tarentinum, et Publium Scipionem in sexto de Republica, de impari numero proferam disputantes? Et si hos audire noluerint obtrectatores mei, Grammaticorum scholas eis faciam conclamare: « Numero Deus impare gaudet » . 20. Grande piaculum, eversae sunt Ecclesiae, orbis audire non potest, si mundiorem virginitatem diximus esse quam nuptias: si parem numerum impari subjecimus,  ueteris testamenti typos euangelicae ueritati profecisse monstrauimus! cetera, quae in libro nostro reprehensa sunt, uel leuiora puto uel ad eundem sensum pertinentia; unde ad ea respondere nolui, ne et libelli excedere magnitudinem et tuo uiderer ingenio diffidere, quem patronum causae meae ante habui, quam rogarem. igitur hoc extrema uoce protestor, me nec damnasse nuptias nec dam
Abbreviated transcription (Latin):
non eẽ in scđõ die uidit ds quia bonũ ẽ. non
meũ accipiant testimoniũ. s cunctoꝵ hebre¬
orum ꝙ alioꝵs int̾pretũ. aquile uidelicet &
symaci & teodotionis. Siaũ seͥptũ ñ ẽ. cum in
ceteris dieb scͥptũ sit: aut reddant aliã ꝓba¬
biliorẽ causam. quare ñ scͥptũ sit: aut sinꝰ
repꝑerint in grati suscipient qͦd a nob̾ dictũ
est. Porro si in archanoe omĩa animalia que
quare scriptũ sit edisserant. Si aũ ñ edisserũt
quod a me expositũ ẽ. uelint nolint suscipient.
A ut ꝓfer meliores epulas ꝙ me conuiua utere.
aut qualicũq nr̃ã cenula contentꝰ esto. seili¬
cet nẽ mͥ enumerandũ ẽ. qui ȩccłiasticoꝵ de
impari numero disputauerint. Elemens. ypo¬
litus. origenes. dionisiꝯ. eusebiꝰ. didimo. nr̃o¬
rumqͦq t̾tullianꝰ. eyprianꝰ. uictorino. lactan
tis. hilario. Quors ciprianꝰ de septenario idẽ

Expanded text:
non esse in secundo die, « Vidit Deus quia bonum est: » non non esse in secundo die, « Vidit Deus quia bonum est: » non meum accipiant testimonium, sed cunctorum Hebraeorum, et aliorum Interpretum, Aquilae videlicet, et Symmachi, et Theodotionis. Si autem scriptum non est, cum in caeteris diebus scriptum sit, aut reddant aliam probabiliorem causam, quare non scriptum sit: aut si non repererint, ingratis 232 suscipiant quod a nobis dictum est. Porro si in arca Noe omnia animalia, ququare scriptum sit, edisserant. si autem non disserunt, quod a me expositum est, uelint nolint, suscipient. aut profer meliores epulas et me conuiua utere, aut qualicumque nostra cenula contentus esto. scilicet nunc enumerandum mihi est, qui ecclesiasticorum de inpari numero disputauerint: Clemens, Hippolytus, Origenes, Dionysius, Eusebius, Didymus, nostrorum quoque Tertullianus, Cyprianutius, Hilarius: quorum Cyprianus de septenario, id est,
Abbreviated transcription (Latin):
tereio sit: quia desinit ẽẽ monogams. Omĩa
licent. s nꝰ omĩa expediunt. Non dampno diga¬
mos. immo nec trigamos. et si diei potest octo¬
gamos. habeat quelibet octauũ maritũ. ꝙ eẽ
uni deneget ꝓstitutã. Ueniam ꝙ ad illũ locũ
in quo arguor quare dixerĩ dũtaxat iuxta
hebraicã ueritatẽ in die sedo nꝰ additũ sic̃ in pri¬
mo &tercio & reliquis. uidit ds quia bonũ ẽ
statimq subiecerim. nob̾ intelligentiã dereli¬
quit. ñ ee̾ bonũ duplicẽ numerũ. qui ad unio¬
ne diuidat. & p̾figuret fȩdera nuptiarũ. Unde
&. in archa noe omĩa animalia quecuͦq bina
in grediunt᷑ ĩmunda sunt: impar numerꝰ ẽ¬
mundus. In hoc nescio qͥd rep̾hendat᷑. Interiꝰ
de sedã die utrũ qͥa & scͥptũ ẽ. & scͥptũ ñ ẽẽ
diximus. an quia etiã si scͥptũ ñ est alit̾ intel¬
leximo quam seͥpture simplicitas patit᷑. Seͥptũ

Expanded text:
tertius sit, quia desinit esse monogamus. Omnia tertius sit, quia desinit esse monogamus. Omnia licent, sed non omnia expediunt . Non damno digamos, immo nec trigamos, et, si dici potestgamos: habeat quaelibet octauum maritum, et esse se uni deneget prostitutam. Ueniam et ad illum locum, in quo arguor, quare dixerim dumtaxat iuxta Hebraicam ueritatem in secundo die non addi sicut in primo et tertio et reliquis: uidit deus, quia bonum est, statimque subiecerim: nobis intellegentiam dereliquit non esse bonum duplicem numerum, qui ab unione diuidat et praefiguret foedera nuptiarum. unde et in arca Noe omnia animalia, quaecumque bina ingrediuntmundus. » In hoc nescio quid reprehendatur interim de secunda die: utrum quia scriptum est, et scriptum non esse diximus: an quia etiam si scriptum est, nos aliter intelleximus, quam Scripturae simplicitas patitur. Scriptum
Abbreviated transcription (Latin):
qui in eo se doctos ostentare uelint si om̃ium
dicta lacerent. ꝙ in una atq eade causa ꝙ me
& adu̾sariũ idẽ utrũq reprehendant. ut cũ
e duob alterũ necesse sit uincere. ambos uictos
ẽẽ contendant. Porro ubi de digamis et triga¬
mis disserentes diximo. meliꝰ ẽ licet alterũ ꝙ
terciũ unũ uirũ nosse quã plurimos. idẽ tolera¬
bilio ẽ uni homini ꝓstitutã ẽe̾ quã plurimis.
nonne statim cur hec dixerĩ subiecimꝰ: Siquidẽ
& illa in eugłio samaritana. sextum maritũ ha¬
bere sedicens. arguit᷑ adño qd̾ ñ sit uir eio. E go
etiã nunc libera uoce pelamo. ñ dampnari
in ȩccłia digamiã unmo nec tͥgamiã. ꝙ ita
licere quinto ꝙ serto & ultra. qͦmͦ & sedo ma
rito nubere. s qͦmͦ ñ ddapnant᷑ hȩ nuptię. ita
nec p̾dicant᷑. Solatia miserię sunt. ñ laudes
continentiȩ. Unde &. in alio loco dixi. Ubi
unꝰ maritꝰ excedit᷑. nichil refert sed̾s aut¬

Expanded text:
qui in eo se doctos ostentare uelint, si omnium qui in eo se doctos ostentare uelint, si omnium dicta lacerent et in una atque eadem causa et me et aduersarium, id est utrumque, reprehendant, ut, cum e duobus alterum necesse sit uincere, ambos uictos esse contendant. porro, ubi de digamis et trigamis disserentes diximus: melius est, licet alterum et tertium, unum uirum nosse quam plurimos, id est: tolerabilius est uni hominnonne statim cur hoc dixerim, subjecimus? Siquidem et illa in Evangelio Samaritana, sextum maritum habere se dicens, arguitur a Domino, quod non sit vir ejus » . Ego etiam nunc libera uoce proclamo non damnari in ecclesia digamiam, immo nec trigamiam, et ita licere quinto et sexto et ultra, quomodo erito nubere: sed quomodo non damnantur istae nuptiae, ita nec praedicantur. So- LATIA MISERIAE SUNT, non laudes continentiae. « Unde et in alio loco dixi: Ubi unus maritus exceditur, ni
Abbreviated transcription (Latin):
cum ꝙ in sp̃u & in anima & in ipsa carne tri¬
bulatio sit: Quȩ hic condepnatio matͥmonii
est. si infantũ uagitꝰ. filiors mortes. uxoꝵ di¬
uortia. ab ortiua. damna domo. & cetera huiꝯ
modi tͥbulationẽ diximꝰ nuptiarũ: Dũ adui¬
ueret scę memoriȩ damasꝰ. librũ contra helui¬
dium de beatȩ mariȩ uirginitate ꝑꝓetua scͥpsi¬
mus. in qͦ nece̾e̾ nob̾ fuit ad uirginitatis nob̾¬
beatitudinẽ predicanda multa de molestiis
dicere nuptiarũ. Num uir egregio ꝙ eruditus
in scͥpturis & uirgo ȩcołiȩ uirginis doctor. ali¬
quid in illo sermone reprehendit: In libro qͦq
ad eustochiũ multa duriora de nuptiis diximꝰ.
& nemo suꝑ hac re lesus ẽ. A mator qppe casti¬
tatis. preconiũ pudicitiȩ intenta aure captabat.
Lege t̾tullianũ. lege cypͥanũ. lege ambrosium.
& cũ illis me uł accusa uł libera. Inuentȩ st̃ plau¬
tinȩ familiȩ. & sciolitantũ ad detrahendum.

Expanded text:
cum et in spiritu et in anima et in ipsa carne tricum et in spiritu et in anima et in ipsa carne tribulatio sit? quae hic condemnatio matrimonii est, si infantum uagitus, filiorum mortes, uxorum abortia, damna domus et cetera istius modi tribulationem diximus nuptiarum? dum aduiueret sanctae memoriae Damasus, librum contra Heluidium de beatae Mariae uirginitate perpetua scripsimus, in quo necesse nobis fuit ad uirginitatis beatitudinem praedicandam multa de molestiis dicere nuptiarum. num uir egregius et eruditus in scripturis et uirgo ecclesiae uirginis doctor aliquid in illo sermone reprehendit? in libro quoque ad Eustochium multo duriora de nuptiis diximus et nemo super hac re laesus est; amator quippe castitatis praeconium pudicitiae intenta aure captabat. lege Tertullianum, lege Cyprianum, lege Ambrosium, et cum illis me uel accusa uel libera. inuenti sunt Plautinaefamiliae et scioli tantum ad detrahendum.