comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nare quantũ potes perficere mandata eius: et si in¬
cideris in necessitatem. quere pietatẽ. Si enim nedes¬
sitas non est que pretendatur: ꝯtẽptus non ercusat᷑.
Uide eigo quia sacramenta dei medicine sunt spiritales.
Me foris corporibus adhibentur per insibilem speciem:
i intus aminas somant per innmble ner dute. uorũ
uidem institucio. quantũ ad precipiente dispersaeio
rbutr: susceptio uero quantũ ad obedientẽ. necessitatis.
Uis scire quia mistis unsibilib speciebus ad curandos.
morbos spiritales. remediũ deus non sumit.: sed solum
sacrimentũ constituit: Accipe sacram̃tum de sacraimis.
E giotauit exechias. et imisus est ad eum rsaias ꝓpha
Qui ei ĩminentẽ mortem prediceret. Quo auditu territꝰ
et terrore cõpunctus. lacrimas cum prece fudit: ⁊ mise¬
ricerdiam impetrauit. Reinittitur continuo y̾saias.
ut quindecim annos uite illius adiciendos annunciet:

Expanded text:
nare, quantum potes perficere mandata ejus; et si innare, quantum potes perficere mandata ejus; et si incidis in necessitatem, quaere pietatem. Si enim necessitas non est quae praetendatur: contemptus non excusatur. Vide ergo quod sacramenta Dei medicinae sunt spiritales; quae foris corporibus adhibentur per visibilem specimen, sed intus animas sanant per invisibilem vitutem. Quorum quidem institutio quantum at, susceptio vero quantum ad obedientem necessitatis. Vis scire quod in istis visibilibus speciebus ad curandos morbos spiritalis remedium Deus non sumit, sed solum sacramentum constituit? Accipe sacramentum de sacramento. Aegrotavit Ezechias et missus est ad eum Isaias propheta, qui ei mortem imminentem praediceret. Quo audito terrore et dolore compunctus, lacrymas cum prece fudit et misericordiam impetravit. Remittitur continuo Isaias, ut quindecim annos vitae illius adjiciendos annuntiet,
Abbreviated transcription (Latin):
natus fuerit ex aqua et spiritu soncto: non intrabit in
regnum celorũ: Et ego te interrogo quomͦ intelligen¬
dum putas quod scriptũ est: qui credit in me mortem
non uidebit in eternũ. Tu dicis qm̃ qui hoc facit non
saluatur: et ego dico qm̃ qui hoc facit non dãpnatur.
Quis ergo medius locus erit eiusmodi homines capiẽs.
nec saluandos quia aquam non habent: nec dãpnandoᷤᷤ
quia fidem habent : Est homo qui fidem habet ⁊ cum
fide dilectionẽ. aquam autẽ non habet: non tam̃ aquã
contẽpnens. sed aquam habere uolens ⁊ non ualens.
Hunc ergo aqua absens dãpuabit: et non potius fides
et deuocio presens saluabit: Quid ergo michi est cũ
sacramentis: Habebo fidem et dilectionẽ et uirtutes
alias. et bonus ero: et sufficit michi. uide ergo si di¬
lectionem dei habere potes: et precepta eius contẽp¬
nere: Si igitur dei dilectionẽ habes. stude satage. co¬

Expanded text:
natus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non intrabit in natus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non intrabit in regnum coelorum? Et ego te interrogo quomodo intelligendum putas quod scriptum est: Qui credit in me mortem non videbit in aeternum? Tu dicis quod qui non facit hoc non salvatur, et ego dico quod qui hoc facit non damnatur. Quis ergo erit medius locus ejusmodi homines capiens, nec salvandos quia aquam non habent, nec damnandos quia fidem habent? Est homo qui habet fidem, et cum fide dilectionem, aquam non habet; non tamen aquam contemnens, sed aquam habere volens et non valens. Hunc ergo aqua absens damnabit, et non potius fides et devotio praesens salvabit? Quid ergo, dicis, mihi est cum sacramentis? Habebo fidem et dilectionem et virtutes alias; et bonus ero, et sufficiet mihi. Vide ergo si dilectionem Dei habere potes, et praecepta ejus contemnere? Si ergo dilectionem Dei habes, stude, satage, co
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃ inhonoras : Saciam̃tis indicis necessitatẽ. ⁊ auctori
sacram̃torũ tollis potestatẽ: et negas pietatem: Dicis mͥ
quia qui non habet sacram̃ta dei saluari non potest: et
ego dico tibi. quia qui habet uirtutẽ sacram̃torum dei
perire non potest. Aut nega uirtutẽ esse posse ubi sacra¬
mentum non est: aut si concedis uirtutẽ. nega dãpnacio¬
nem. Quid est maius. sacram̃tũ: aut uirtus sacraiñti:
Quid est maius. aqua uel fides: Si us dicere uerum.
dic fides. Si ergo sacram̃tũ aque. quod minus est saluat
quosdam non hobentes fidem. et non imputatur eis qd̃
fidem non habent. quia eam habere non possunt: quo¬
modo fides que maior est non liberat habentes fidem
et sacram̃tũ aque non habentes: et multomagii parce¬
tur eis pro eo quod sacram̃tũ aque non habent: quod
quidem habere uoluerunt sed non potuerũt: S dicis.
Quomͦ ergo intelligimꝰ quod scriptum est. nisi qui re¬

Expanded text:
Deum inhonoras? Sacramentis indicis necessitatem, et auctori Deum inhonoras? Sacramentis indicis necessitatem, et auctori sacramentorum tollis potestatem, et negas pietatem. Dicis mihi quod qui non habet sacramenta Dei salvari non potest, et ego dico tibi qui habet virtutem sacramentorum Dei perire non potest. Aut nega virtutem esse posse ubi sacramentum non est, aut si concedis virtutem nega damnationem. Utrum est majus sacramentum, an virtus sacramenti? Utrum est majus, aqua an fides? Si vis dicere verum, dic fides. Si ergo sacramentum aquae quod minus est salvat quosdam non habentes fidem; et non imputatur eis quod fidem non habent, quia eam habere non possunt. Quomodo fides quae major est non liberat habentes fidem et sacramentum aquae non habentes; et non multo magis parcetur eis pro eo quod sacramentum aquae non habent, quod quidem habere voluerunt, sed non potuerunt? Sed dicis: Quomodo ergo intelligimus quod scriptum est: Nisi quis re
Abbreviated transcription (Latin):
dãpnabiliter his non caruerunt: quia ut ista ꝑcipe¬
rent. uel racio temporis non poposcit. uel necessitas non
ꝑmisit: nũquã autem contẽptus religionis effecit. Nullus
ergo in elementis sic legem iusticie diuine constituat. ut
dieat hominẽ nec iustificari posse sine his. etiam si iustus¬
fuerit: cum ab his ꝑcipiendis uel articulus necessitatis ex¬
cludat: uel sicut diximus. ad hec ꝑcipienda racio tẽporis
non constringat. Quẽadmodũ hi qui sub naturalilege erãt
iusti. eiusmodi sacram̃tis non imbuebant̃: sicut et p̃ceptis
eiusmodi non tenebant᷑. Quicũq ergo rem sacram̃ti in
fide recta et caritate recta habuerũt. sacram̃tis istis dãpna¬
biliter non caruerũt: quia ea uel pro tempore suscipere
non debuerũt: uel pro ĩminenti necessitate susciꝑe non
potuerũt. Quid ergo tibi uidetur tu quicũq sacram̃ta
dei ueneraris: et cum te sacramenta dei honorari putas.

Expanded text:
damnabiliter istis non caruerunt, quia ut ista non percipedamnabiliter istis non caruerunt, quia ut ista non perciperent, vel ratio temporis non poposcit, vel necessitas non permisit, nunquam contemptus religionis effecit. Nullus ergo in elementis sic legem divinae justitiae constituat, ut dicat hominem nec justificari posse sine his etiam si gratfuerit, cum ab his percipiendis vel articulus necessitatis excludit vel sicut diximus, ad haec percipienda ratio temporis non constringit. Quemadmodum ii qui sub naturali lege erant justi, ejusmodi sacramentis non imbuebantur, sicut et praeceptis ejusmodi non tenebantur. Quicunque ergo rem sacramenti in fide recta et charitate vera habuerunt, sacramentis istis damnabiliter non caruerunt; quia ea vel pro tempore suscipere non debuerunt, vel pro imminente necessitate suscipere non potuerunt. Quid igitur tibi videtur, tu quicunque sacramenta Dei veneraris, et cum te sacramenta Dei honorare putas
Abbreviated transcription (Latin):
quia uirtutẽ suam et scĩficationẽ et salutẽ quocumq
uoluerit modo. homini largiri potest. Illo namq sp̃u
quo decet hominẽ sine uerbo. iustificare etiam ualet
si uoluerit sine sacramento: quia uirtus dei ex necessita¬
te elementis non subditur: etiam si gracia dei ex dispen¬
sacione per sacramentũ donetur. Hinc est qd quoidã
etiam sine eiusmodi sacramentis iustificatos legimus.
et credimus saluatos: quẽadmodũ iheremias in utero
sanetificatus legitur: et iohannes baptista ex utero mra¬
tris sp̃u sancto implendus prophetatur. Et alios qui
sub naturali lege iusti deo placuerũt. hec sacramenta
habuisse non legimus. de quorũ tamen salute minime
dubitamus: et qui ex illis sacram̃ta ista post iustifica¬
tionem susceperũt. signa tamen iusticie sue potius ha¬
buerunt in istis. quam causã ex istis. Qui uero ꝑ sp̃m
dei quiequid confertur in istis sine istis ꝑceperunt.

Expanded text:
qui virtutem suam et sanctificationem et salutem quocunque qui virtutem suam et sanctificationem et salutem quocunque ipse voluerit modo homini largiri potest. Illo namque spiritu quo docet hominem sine verbo, justificare etiam valet si voluerit sine sacramento; quia virtus Dei ex necessitate elementis non subditur, etiam si gratia Dei ex dispensatione per sacramenta donetur. Hinc est quod quosdam etiam sine hujusmodi sacramentis justificatos legimus et credimus salvatos. Quemadmodum Jeremias in utero sanctificatus legitur, et Joannes Baptista ex utero matris de Spiritu sancto implendus prophetatur, et qui sub naturali lege justi Deo placuerunt: haec sacramenta habuisse non legimus, de quorum tamen salute nequaquam dubitamus, et qui ex illis sacramenta ista post justificationem susceperunt signa magis justitiae suae habuerunt in istis quam causam ex istis. Qui vero per spiritum Dei qui quidquid confertur in istis, sine istis perceperunt,
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ in potestate dei est et preter ista hominẽ saluare:
sed in potestate hominis non est sine istis ad salutẽ ꝑue¬
nire. Potuit enim deus hominẽ saluare. etiam si ista non
instituisset: sed homo nullatenus saluari posset. si ista
contẽpneret. Dicit scriptura. non potest saluari qui non
non potest. Et confitemur quia uerũ est: et quia ñ
potest saluari homo qui caret his. sine quib ab homi¬
ne salus haberi non potest. Homo sine his saluari not
potest: sed deus sine his saluare potest. Homo quippe
sine his saluari posset. si sine his saluari in potestate
hominis esset: et si posset pro arbitrio suo homo ista
que ad salutem optinendã proposita sunt relinquere.
et scdam suam electionem alia ad salutẽ uia ꝑutnire.
Quod quia homini omĩno impossibile est: propt̾ea
rectissime dicitur. quia homo sine his omĩno saluari
non poteit. Deus autẽ sine his hominẽ saluare potest:

Expanded text:
Quoniam in potestate Dei est praeter ista hominem salvare, Quoniam in potestate Dei est praeter ista hominem salvare, sed in potestate hominis non est sine istis ad salutem pervenire. Potuit enim Deus hominem salvare etiam si ista non instituisset, sed homo nullatenus salvari posset si ista contemneret. Dicit enim Scriptura: Non potest salvari qui baptnon potest, et confitemur quod verum est, et quia salvari non potest homo qui caret his sine quibus ab homine salus haberi non potest. Homo sine his salvari non potest, sed Deus sine his salvare potest. Homo quippe sine his salvari posset si sine his salvari in potestate hominis esset, etsi posset homo pro arbitrio suo ista quae ad salutem obtinendam proposita sunt relinquere, et secundum suam electionem alia ad salutem via pervenire. Quod quia homini omnino impossibile est, propterea rectissime dicitur, quod homo sine his omnino salvari non potest. Deus autem sine his hominem salvare potest,
Abbreviated transcription (Latin):
discreta et distincta abinuicem ad cognicionẽ ꝓcedũt:
deus medicus. homo egrotus. sacerdos minister. uel nun¬
cius. gracia. antidotũ. uas. sacituiñtũ. Medicus donat.
ꝑcipientẽ grãm spiritalem. Si ergo uasa sunt spiritalis
gracie sacramenta. non ex suo sanant: quia uasa egro¬
tum non curant. sed medicina. Non ergo ad hoc institu¬
ta sunt sacramenta. ut ex eis esset quod in eis esset: seo
ut periciã suam medicus ostenderet in illo remedium
preparauit. a quo languidus occasionẽ morbi accepit.
Quia enim homo uisibilia concupiscens corruptus fu¬
erat: congrue reparandus in eisdem usibilibus. salutis
occasionem recipere debebat: ut per eadem resurgeret
per que corruerat: Institutionẽ sacramentorũ quantũ
ad dm̃ dispensationis esse: quantũ ad hominẽ neces
ad deum auetorem dispensationis est. quan¬
tum uero ad hominem obedientẽ necessitatis.

Expanded text:
discreta et distincta ab invicem ad cognitionem procedunt: discreta et distincta ab invicem ad cognitionem procedunt: Deus medicus, homo aegrotus, sacerdos minister vel nuntius, gratia antidotum, vas sacramentum. Medicus donat, m aegrotum gratiam spiritalem. Si ergo vasa sunt spiritalis gratiae sacramenta, non ex suo sanant, quia vasa aegrotum non curant, sed medicina. Non ergo ad hoc instituta sunt sacramenta ut ex eis esset quod in eis esset; sed ut peritiam suam medicus ostenderet in illo remedium praeparavit, a quo languidus occasionem morbi accepit. Quia enim homo visibilia concupiscens corruptus fuerat, congrue reparandus in eisdem visibilibus salutis occasionem recipere debebat, ut per eadem resugeret per quae corruerat. CAP. V. Institutionem sacramentorum quantum ad Deum dispensationis esse, quantum ad Deum auctorem dispensationis est, quantum vero ad hominem obedientem necessitatis.
Abbreviated transcription (Latin):
quod omis facit qui facit: et tamen de seruo dei scriptũ
est. fecit enim mirabilia in uita sua. qm̃ ex deo fecit. et
per eum deus fecit. nec contrarietas ulla ex his ꝓcedit.
sed deus solus sanctificat et benedicit. qm̃ ab ipso omĩs
sanctificatio et benedictio est : et tamen sacerdos minis¬
ter dei sanctificat et benedicit: qm̃ per ipsum quedam
sanctificatio est et benedictio. que et ipsa quoq a deo
est. qui est auctor in dono. et per dm̃ qui cooꝑator
est in ministerio. Tali consideracione mirabiliter atq¬
racionabiliter distinguitur. quid in sacram̃tis om̃ibus
singillatim uel creatio quantũ ad naturã elementi. uel
institucio et scĩficatio quantũ ad uirtutẽ sacram̃ti ope¬
retur: et in ipsa scĩficatione quantũ ex illo est qui da¬
tor est muneris. et quantũ ex ipso uel potius ꝑ ipsum
qui solum minister est dispensationis. Postremo qͥnq

Expanded text:
quod omnis facit qui facit; et tamen de servo Dei scriptum quod omnis facit qui facit; et tamen de servo Dei scriptum est: Fecit enim mirabilia in vita sua ; quoniam ex Deo fecit et per eum Deus fecit; nec contrarietas ulla ex his procedit, sic Deus solus sanctificat et benedicit; quoniam ab ipso omnis sanctificatio et benedictio est, et tamen sacerdos minister Dei sanctificat et benedicit; quoniam per ipsum quaedam sanctificatio et benedictio est, quae et ipsa quoque a Deo est, qui auctor est in dono, et per Deum qui cooperator est in ministerio. Tali consideratione rationabiliter distinguitur quid in sacramentis omnibus sigillatim, vel creatio quantum ad naturam elementi, vel institutio et sanctificatio quantum ad virtutem sacramenti operatur; et in ipsa sanctificatione quantum ex illo qui dator est muneris, et quantum ex ipso vel potius per ipsum qui solum minister est dispensationis. Postremo quinque
Abbreviated transcription (Latin):
sit una uirtus per unum opus ad unũ effectũ. Que
quidem uirtus in duobus simul oꝑantib sic discerni¬
tur: qm̃ per alterũ datur. ꝑ alterũ ministrat᷑. Alter
est a quo datur: alter per quem mittitur. Et cũ uenit
ipsa gr̃a ad nos . per illum uenit a quo uenit: qm̃ mi
instranti cooꝑatur auctor muneris. sed non similiter
ab illo uenit per quem uenit: quia auctor muneris
esse non potest. qui solũ est minister dispensacionis.
Nemo igitur dicat quomͦ homo sanctificat. quando
deus per hominẽ sanctificat: qmͣ in hoc uerius homo
facit. qd̾ deus per illum facit. Nam quod per se facit
et in suo facit homo. uere non facit. qm̃ ueritatẽ non
facit: qm̃ per se et in suo non nisi malũ facit. Sicut
ergo deus solus mirabilia facit. qm̃ de illo scriptura di
facit. et omĩs qui facit per ipsum facit. et per omnem
qui facit ipse facit: ideo solus facit. qm̃ ipsius solius est

Expanded text:
sit quidem una virtus per unum opus ad unum effectum, quae sit quidem una virtus per unum opus ad unum effectum, quae quidem virtus in duobus simul operantibus sic discernitur; quoniam per alterum datur, per alterum ministratur. Alter est a quo datur, alter per quem mittitur. Et cum venit ipsa gratia ad nos, per illum venit a quo venit; quoniam ministranti cooperatur auctor muneris, sed non similiter ab illo venit per quem venit, quia auctor muneris esse non potest qui solum est minister dispensationis. Nemo igitur dicat quomodo homo sanctificat, quando Deus per hominem sanctificat; quoniam in hoc verius homo facit quod Deus per eum facit. Nam quod facit per se, et in suo facit homo, vere non facit, quoniam veritatem non facit; quoniam per se et in suo non nisi malum facit; sicut ergo Deus solus mirabilia facit, quoniam de ipso Scriptura dicfacit, et omnis qui facit per ipsum facit et per omnem qui facit ipse facit. Ideoque solus facit, quoniam ipsius solius est,
Abbreviated transcription (Latin):
erat fecit: et qui minor fuit. fecit quod maius fuit.
one naturam acceꝑunt ut essent: in scĩficatione grãm
ut bona. et scã essent. Si ergo deus erat. sacerdos scificat.
plus homo facere uidetur quaindeus: quod omnino
absurdum et inconueniens esset. si non quod homo facit.
hoc etiam faceret et deus. Deus enim sine homine creat.
sed homo sine deo non sc̃ificat: ut gracia quobãmodo
a sũmo incipiat. et in imo consũmetur. et in hoc ipso des¬
census gracie nobis significetur: quia nisi gr̃a descende¬
ret. iacentes non eleuaret. Creauit primũ deus per se
se saluator quidem sed in nostro: hoc est solus et in
humanitate. Sc̃ificat postremo sacerdos. neq per se
neq in suo: quia nec solus ipse est qui operatur. nec
uirtus ipsius est. que ad sanctificationẽ tribuitur. Ipse
enim ministranti eooꝑatur. cuius uirtute ꝑ ministe¬
rium ministrantis quod scĩficandũ est sc̃ificatur: ut

Expanded text:
erat fecit; et qui minor fuit, fecit quod majus fuit. erat fecit; et qui minor fuit, fecit quod majus fuit. reatione naturam acceperunt ut essent; in sanctificatione gratiam, ut bona et sancta essent. Si ergo Deus creat et sacerdos sanctificat, plus homo facere videtur quam Deus, quod omnino absurdum et inconveniens esset, si non quod homo facit hoc etiam faceret et Deus. Deus enim sine homine creat, sed homo sine Deo non sanctificat. Ut gratia quodammodo a summo incipiat, et in imo consummetur; et in hoc ipso descensus gratiae nobis significetur, quia nisi gratia descenderet, jacentes non elevaret. Creavit primum Deus per se a Salvator per se quidem sed in nostro, hoc est solus et in humanitate. Sanctificat postremo sacerdos neque per se neque in suo, quia nec solus ipse est qui operatur, nec virtus ipsius est quae ad sanctificationem tribuitur. Ipse enim ministranti cooperatur, cujus virtute per ministerium ministrantis quod sanctificandum est sanctificatur, ut
Abbreviated transcription (Latin):
dicio. et exercitacio hominis. Que cause si ñ
essent: sacram̃ta omĩno idest sacrorum signa uel instru¬
ineuta. elem̃ta per se essẽ non possent. Quod enim elem̃¬
ta sacramenta sunt. non natura prima facit: sed apposita
istitutio per dispensationẽ. et gracia infusa ꝑ benedictio¬
nem. Que duo si elementa post primã naturã non acce¬
pusent: sacram̃ta proprie esse non potuissent. Dedit eis¬
brimũ natura habilitatẽ ut hoc esse possent: adiunõe
dnda institucio auctoritatẽ ut hoc fierent: suꝑ addi¬
dit tercia benedictio scĩtatem. ut hoc essent. Prima facta¬
est per creatorẽ. secunda proposita per saluatorẽ: tercia
adiministrata per dispeusatorẽ. Primũ creator ꝑ maies¬
tatem uasa formauit: postea saluator ꝑ institucionẽ
cadem proposuit: postremo dispensator ꝑ benedictio¬
nem hec ipsa mundauit. et gracia impleuit. Et appa¬
ret quiddam inirabile: quia qui maior fuit. qd minꝰ

Expanded text:
ditio et exercitatio hominis. Quae causae si non ditio et exercitatio hominis. Quae causae si non essent, sacramenta omnino, id est sacrorum signa vel instrumenta, elementa per se esse non possent. Quod enim elementa sacramenta sunt, non natura prima facit; sed apposita institutio per dispensationem, et gratia infusa per benedictionem, quae duo si elementa post primam naturam non accepissent, sacramenta proprie esse non possent. Dedit primo natura habilitatem ut hoc esse possent; adjunxit secunda institutio auctoritatem ut hoc fierent; superaddidit tertia benedictio sanctitatem ut haec essent. Prima facta per Creatorem; secunda proata per dispensatorem. Primum Creator per majestatem vasa formavit, postea Salvator per institutionem eadem proposuit; postremo dispensator per benedictionem haec ipsa mundavit; et gratia implevit. Et apparet mirabile, quod qui major fuit, quod minus
Abbreviated transcription (Latin):
Ipie etiam actiones nr̃e in diuinis eloquiis et obsequiis:
non eadem semꝑ institucionis forma procedũt. Nune
erecti. nunc ꝓstrati. nunc inclinatione. nune conuersione:
ex gestu corporis statum mentis exprimimꝰ. S et ipsa
ii quib se oꝑando exercet. et diuinũ cultum adornat
fideliũ deuocio: et multa et multifaria simili racione
prouisa sunt. ut sint plurima. et sacra. et sacram̃ta :
quatinis fides in eis et materiã exercitacionis. et causã
recreationis ꝑfectã inueniat. Sic enim fidelis animus
dum foris ad uaria sancte exercitacionis studia duci¬
tur: magis semꝑ ac magis mens intus ex ipsa sua de¬
uocione ad sanctitatẽ innouatur. Et ad hũc modũ qui¬
dem intelligendũ putamus qd dictũ est: sacramenta
propter exercitacionem instituta: Quomodo eadem
.st igitur triplex causa hec institu ꝑ sacerdotẽ. iiii¬
cionis sacram̃torũ omĩum: humiliacio. eru¬

Expanded text:
Ipsae etiam actiones nostrae in divinis obsequiis, Ipsae etiam actiones nostrae in divinis obsequiis, non eadem semper institutionis forma procedunt. Nunc erecti, nunc prostati, nunc inclinatione, nunc conversione ex gestu corporis statum mentis exprimimus. Sed et ipsa in quibus se operando exercet, et divinum cultum adornat fidelium devotio; multa et multifaria simili ratione provisa sunt, ut sint plurima et sacra et sacramenta, quatenus fides in eis et materiam exercitationis et causam recreationis perfectam inveniat. Sic enim fidelis animus dum foris ad varia sanctae excercitationis studia ducitur, magis semper ac magis intus ex ipsa sua devotione ad sanctitatem innovatur. Et ad hunc modum quidem intelligendum putamus, quod dictum est, sacramenta propter eEst igitur triplex causa haec institutionis sacramentorum omnium: humiliatio, eru
Abbreviated transcription (Latin):
uirtutũ studiis mirabili dispensatione deus et multipli¬
citatem preuidit. et uarietatẽ et int̾missionẽ: ut mens
humana. et in multplicitate exercitacionẽ. ⁊ ĩuarietate
delectacione. et in intermissione recreationẽ inueniat. Sa¬
crata sunt quedam loca edificate basilice. et det̾minata
tempora certa. quib populus fidelis in unũ congrege¬
tur ut uiutas cõmendetur. ut grãs reddat. p̾ces offerat.
uota ꝑsoluat. Illic deus minc in silencio suppliciter ad¬
oratur nunc consonis uocib deuote collaudatur: ut
uicissim fidelium corda nunc ꝯponant̃ ad requiem. ñc
excitentur ad deuocionẽ. In ipsis quoq diuinis p̃conus:
non eadem semꝑ exhibetur forma collaudacionis. Nunc
psalmodie accendunt ad deuocionẽ. nunc ymni ⁊ can¬
tica ad diuinã excitant iocunditatẽ: nunc lectiones
recitantur ad formã mnorũ. et uite bone instructionẽ.

Expanded text:
virtutum studiis mirabili dispensatione Deus et multiplivirtutum studiis mirabili dispensatione Deus et multiplicitatem praevidit, et varietatem, et intermissionem, ut humana mens et in multiplicitate exercitationem, et in varietate delectationem, et in intermissione recreationem inveniat. Sacrata sunt quaedam loca, aedificatae basilicae, et determinata tempora certa, quibus populus fidelis in unum congregetur, et unitas commendetur ut gratias reddat preces offerat, vota persolvat. Illic Deus nunc in silentio simpliciter exoratur, nunc consonis vocibus devote collaudatur, ut vicissim fidelium corda nunc componantur ad requiem, nunc excitentur ad devotionem. In ipsis quoque divinis praeconiis non eadem semper exhibetur forma collaudationis; nunc psalmodiae accendunt ad devotionem, nunc hymni et cantica ad divinam excitant jucunditatem, nunc lectiones recitantur ad formam morum et vitae bonae instructionem.
Abbreviated transcription (Latin):
lacione uirtutũ intus accensa: ꝓficiendi occasionẽ inue¬
niret. Diuisa sunt tẽpora et distincta loca. ꝓposite spe¬
cies corporiles. iniuncta studia ad opera exercenda: ut
mediciuã interioris hominis exterior homo p̃pararet:
et ei subeise et prodese ad disceret. Nam cum prius
uita humana per duo exercitacionũ genera cucurris¬
set. in altero ad necessitatẽ. in altero ad uoluptatẽ. in
altero ad usum. in altero ad uicium. ad uiũ pro natura.
ad uicium pro culpa. alterum ad sustentacionẽ. alterum
ad subuersionẽ: congruũ erat ut tercium quoq exerci¬
tacionis genus adiungeretur: ut per illud unum ex
duob primis euacuaret᷑ quia erat nocens: alterum ꝓfi¬
ceretur. quia non erat sufficiens. Proposita sunt ergo ho¬
mini foris opera uirtutũ. ad edificationẽ interiorẽ exer¬
cendam: ut illis occupatus nec unquã uacaret ad opera
iniquitatis. nec semꝑ ad opera necessitatis. In his autem

Expanded text:
latione virtutum intus accensa, proficiendi occasionem invelatione virtutum intus accensa, proficiendi occasionem inveniret. Divisa sunt tempora et distincta loca, propositae species corporales, injuncta studia et opera exercenda, ut medicinam interioris hominis exterior homo praepararet, et ei subesse et prodesse addisceret. Nam cum prius humana vita per duo exercitationum genera cucurrisset in altero ad necessitatem, in altero ad voluptatem, in altero ad usum, in altero ad vitium; ad usum pro natura, ad vitium pro culpa, alterum ad sustentationem, alterum ad subversionem, congruum erat ut tertium quoque exercitationis genus adjungeretur, ut per illud unum e duobus primis evacuaretur, quia erat nocens; alterum perficeretur, quia non erat sufficiens. Proposita sunt ergo homini foris opera virtutum ad aedificationem interiorem exercendam, ut illis praeoccupatus, nec unquam vacaret ad opera iniquitatis, nec semper ad opera necessitatis. In his autem
Abbreviated transcription (Latin):
uel stat ne deficiat: et tamen si semꝑ sederit. deficit. Esuri¬
mus et deficimus. manducamꝰ ne deficiamus: et tamen si
semꝑ manducaremus deficeremꝰ. Et uertitur ad dolo¬
rem: quod quesitũ est ad consolacionẽ. Sic omĩs mutabi¬
litas hominis. defectũ habet. non ꝓfectũ. Deficimus quia
inutamur: qui tamen nũquã mutari cessamꝰ. ne defici¬
amus. Quia ergo uita hominis hic sine mutabilitate esse
non potest. contra illam que ad defectũ generat mutabili¬
litatemn. alia ei iutabilitas que ꝓfectum parit opponitur:
ut quia stare non potest ut semꝑ idem sit: moueatur et
ꝓmoueatur semꝑ ut melior sit. Primũ enim bonũ erat
in sũmo stare. scd̾m est bonũ ad suꝑiora ascendere: et id¬
circo uita mutabilis. ne sua mutabilitate dissoluta. ad
deteriora semꝑ deficeret: talibus studiis nutrienda fue¬
rat. in quib et rerum uarietate foris excitata. et emu¬

Expanded text:
vel stat ne deficiat, et tamen si semper sederit, deficit. Esurivel stat ne deficiat, et tamen si semper sederit, deficit. Esurimus et deficimus, manducamus ne deficiamus, et tamen si semper manducaremus deficeremus, et vertitur ad dolorem quod quaesitum est ad consolationem. Sic omnis mutabilitas hominis defectum habet non profectum; et deficimus quia mutamur, qui tamen nunquam mutari cessamus ne deficiamus. Quia ergo vita hominis hic sine mutabilitate esse non potest, contra illam quae defectum generat mutabilitatem alia ei mutabilitas quae profectum parit opponitur; ut, quia stare non potest ut semper idem sit, moveatur et promoveatur semper ut melior sit. Primum enim bonum erat in summo stare. Secundum est bonum ad superiora ascendere. Et idcirco vita mutabilis ne sua mobilitate dissoluta ad deteriora semper deficeret; talibus studiis nutrienda fuerat in quibus et rerum varietate foris excitata, et aemu
Abbreviated transcription (Latin):
operum species foris exercitata colitur. ad multiplicem
uirtutis fructũ interius fecundetur. Bonum quidem ho¬
minis unum erat: et quãdiu homo illi per dilectionem
illi adhesit. hac multiplicate non egurt. Postquã autem
mentẽ suam per concupisceneiã ad multiplicia hec et tran¬
sitoria diuidi ꝑmisit. stabilis esse non potuit: quia sicut
multa diligens. in his per affectũ diuiditur. sic mutabilia
sequens uariatur. Quicquid enim in his om̃ibus ad requi¬
em et consolacionẽ appetit: ipsa ei mutabilitatis condicio.
ad laborẽ et dolorem conuertit. Unde fit. ut sicut ad hec
ne deficiat ire cõpellitur: sic ab his postinodũ ut regui¬
escat exire eogatur: ut appareat alter cam uagus et
profugus fuper terrã. Uagus. in uariis querẽs consola¬
cionem: profugus. inuentã ubiq dedinans afflictionẽ.
ambulat homo: si semꝑ ambulauerit. deficit. Sedet ergo

Expanded text:
operum species foris exercitata colitur, ad multiplicem operum species foris exercitata colitur, ad multiplicem virtutis fructum interius fecundetur. Bonum quidem hominis unum erat; et quandiu homo illi per dilectionem adhaesit non eguit hac multiplicitate. Postquam autem mentem suam per concupiscentiam ad multiplicia haec et transitoria dividi permisit; stabilis esse non potuit, quia sicut multa diligens in his per affectum dividitur, sic mutabilia sequens variatur. Quidquid enim in his omnibus ad requiem et consolationem appetit, ipsa ei mutabilitatis conditio ad laborem et dolorem convertit. Unde fit ut sicut ad haec ne deficiat ire compellitur, sic ab his postmodum ut requiescat exire cogatur, ut appareat alter Cain vagus et profugus super terram . Vagus in variis quaerens consolationem. Profugus, inventam ubique declinans afflictionem. Ambulat homo, si semper ambulaverit deficit. Sedet ergo
Abbreviated transcription (Latin):
nus posiet. nisi humanis extitatus: et idcirco dum ei bo¬
num inuisibile quod amiserat redditur. foris ei enuidem
significatio per species uisibiles adhibetur. ut foris ex¬
citetur. et intus reparetur: ut in eo quod tractat ⁊ ui¬
det. agnoscat quale sit quod ꝑcipit et non uidet. Dona
enm gracie spiritalia quasi quedam antidota inuisibi¬
lia sunt: que dum in sacram̃tis uisibilib quasi quib dã
uasculis homini porrigunt᷑: quid aliud quã ex patenti
specie uirtus occulta ostenditur: Eger enim medicamen¬
tum uidere non potest: sed uas in quo medicam̃tũ datur
uideri potest. Et ꝓpter hoc in ipsa uasis specie uirtus¬
ei exprimitur medicine. ut agnoscat quod accipit: et
per ipsam agnicionẽ proficiat ad dilectionẽ. Sic itaq
intelligendũ est quod dicimus: ꝓꝓter erudicionẽ sacra
menta instituta. Propter exercitacionẽ similiter institu¬
ta sunt sacram̃ta: ut dum mens humana per uarias

Expanded text:
nus posset nisi humanis excitatus. Et idcirco dum ei bonus posset nisi humanis excitatus. Et idcirco dum ei bonum invisibile quod amiserat redditur, foris ei ejusdem significatio per species visibiles adhibetur, ut foris excitetur; et intus reparetur, ut in eo quod tractat et videt, agnoscat quale sit quod percipit et non videt. Dona enim gratiae spiritualia quasi quaedam invisibilia antidota sunt, quae dum in sacramentis visibilibus quasi quibusdam vasculis homini porriguntur, quid aliud quam ex patenti specie virtus occulta ostenditur? Aeger enim medicamentum videre non potest, sed vas in quo medicamentum datur videre potest. Et propter hoc in ipsa vasis specie virtus exprimitur medicinae, ut agnoscat quid accipit, et per ipsam agnitionem proficiat ad dilectionem. Sic itaque intelmenta instituta. Propter exercitationem similiter instituta sunt sacramenta, ut dum mens humana per varias
Abbreviated transcription (Latin):
qui solum uisibilia uident. facram̃ta salutis uenerari des¬
piciunt: quia in eis tantum quod foris est contẽptibile
in specie uisibili cernentes. inuisibilẽ uirtutẽ intus. et
fructus obediencie non agnoicunt. Non enim sciunt qd
fideles salutem ex istis elementis non querũt: sed ex illo
et ab illo querũt inistis a quo iubentur querere: et
credunt se ꝑcipere in istis. Nonemm ista tribuunt quod
tribuitur per ista : sed ille per ista salutem prebet. qui
in istis salutem querere iubet. Hoc modo igitur intelli¬
gendum est: quod uisibilia sacram̃ta ꝓꝓter humiliacio¬
nem hominis diximus instituta. Propter erudicionẽ qͦ
instituta sunt sacramenta: ut per id quod foris in sa¬
cramento in specie uiũbili cernitur. ad inuisibilẽ uirtu¬
tem que intus in re sacramenti constat agnoscendam.
mens humana erudiatur. homo enim qui uisibilia noue¬
rat. inuiubilia non nouerat: diuinaq agnoscere nullate¬

Expanded text:
i qui visibilia solum vident sacramenta salutis venerari desi qui visibilia solum vident sacramenta salutis venerari despiciunt, quia in eis tantum quod foris est contemptibile in specie visibili cernentes, invisibilem virtutem intus et fructum obedientiae non agnoscunt. Non enim sciunt quod fideles salutem ex istis elementis non quaerunt, etiam si in istis quaerunt; sed ex illo et ab illo quaerunt in istis a quo jubentur quaerere et credunt se percipere in istis. Non enim ista tribuunt quod tribuitur per ista, sed ille per ista salutem praebet qui in istis salutem quaerere jubet. Hoc modo igitur intelligendum est quod invisibilia sacramenta propter humiliationem hominis diximus instituta. Propter eruditionem quoque instituta sunt sacramenta, ut per id quod foris in sacramento in specie visibili cernitur, ad invisibilem virtutem quae intus in re sacramenti constat agnoscendam mens humana erudiatur. Homo enim qui visibilia noverat, invisibilia non noverat; divina agnoscere nullate
Abbreviated transcription (Latin):
superbiendo deserens. terrenis se per concupiscenciã sub¬
didit: nunc per humilitatẽ deum requir ens. ut plenius
atfectũ sue deuocionis nsinuet. ensdem se ꝓpter preceptũ
dei per obedienciam inclinet. Sicut enim ꝑniciosa fuit
elacio superiori nolle subici: sic laudabilis et fructuosa
deuocio est. ꝓpter superiorẽ etiam inferiorib inclinari.
Et queadmodũ dãpnabilis fuit suꝑbia p̃sentẽ despicere.
sic laudabilis humilitas est absentẽ querere. et ꝑseueran¬
ti amore usq ad inuentionẽ ab inquisitione non cessare:
ut sit et deuocio in humilitate. et humilitas in deuocio¬
ne. Nemo si quidem est qui nesciat hominẽ racionalẽ. mu¬
tis et insensibilib elementis condicione suꝑorem existere.
et tamen idem homo in his salutẽ querere iubetur. ad exꝑl¬
endam obediencie ipsius uirtutem: quid aliud quã suo
inferiori superior subicitur : Hoc est quod infideliũ ocul¬

Expanded text:
superbiendo deserens, se terrenis per concupiscentiam subsuperbiendo deserens, se terrenis per concupiscentiam subdidit; nunc per humilitatem Deum requirens ut plenius affectum suae devotionis insinuet eisdem se propter praeceptum Dei per obedientiam inclinet. Sicut enim perniciosa fuit elatio superiori nolle subjici, sic laudabilis et fructuosa devotio est propter superiorem etiam inferioribus inclinari. Et quemadmodum damnabilis fuit superbia praesentem despicere, sic laudabilis humilitas est absentem quaerere, et perseveranti amore usque ad inventionem ab inquisitione non cessare, ut sit devotio in humilitate, et humilitas in devotione. Nemo siquidem est qui nesciat hominem rationalem mutis et insensibilibus elementis conditione superiorem existere; et tamen cum idem homo in his salutem quaerere jubetur ad experiendam obedientiae ipsius virtutem; quid aliud quam suo inferiori superior subjicitur? Hoc propter quod infidelium ocul
Abbreviated transcription (Latin):
bono quo bonts est: quia sine ipso bono bonus nou est.
Si ergo bonũ hominis supra hominẽ erat: solus ille bo¬
num hominis erat. qui supra hominẽ erat. Huic gͦ bono
homo quãdiu in ordine condicionis sue perstitit in me¬
dtate uingebatur. et eo libere fruebatur: qr et uolun¬
tate ad illud ibat: et libertate in illo stabat. Post quam
autem per concupiscenciã abstractus. a superiori auerte¬
batur. ad inferiora conuersus precipitabatur: et illi se
subiciebat quod bonũ suum faciebat. Iusta igitur recõ¬
pensatione qui suo superiori per obedienciã subiectus
esse uoluit. per concupucentiã suo se inferiori subiecit:
ut iam ipsum inter se et deum medium inueniat diui¬
sionis. non mediatorẽ reconciliacionis. Hoc enim medio
diuidente. humaua mens et obnubilatur ne creatorem
fuum agnoscere ualeat : et refrigescit. ne ipsum per dilee¬
tionem requirat. Iustum ergo est. ut homo qui prius dm̃

Expanded text:
bono quo bonus est, quia sine ipso bono bonus non est. bono quo bonus est, quia sine ipso bono bonus non est. Si ergo bonum hominis supra hominem erat, solus ille bonum hominis erat qui supra hominem erat. Huic ergo bono homo quandiu in ordine conditionis suae perstitit immediate jungebatur et ex eo libere fruebatur, quia et voluntate ad illud ibat, et libertate in illo stabat. Postquam autem per concupiscentiam abstractus a superiori avertebatur; ad inferiora conversus praecipitabatur, et illi se subjiciebat quod bonum suum faciebat. Justa igitur recompensatione qui suo superiori per obedientiam subjectus esse noluit; per concupiscentiam suo se inferiori subjecit, ut jam ipsum inter se Deum medium inveniat divisionis, non mediatorem reconciliationis. Hoc enim medio dividente humana mens et obnubilatur ne Creatorem suum agnoscere valeat: et refrigescit ne ipsum per dilectionem requirat. Justum ergo est ut homo qui prius Deum
Abbreviated transcription (Latin):
ex institucione significans. ex scificatione continẽs grãm
spiritalem. Ad hunc modũ in ceteris quoq sacramentis
Quare instituta sint sacramenta. iiI.¬
rima ergo propositionis parte exposita: ad
secundam transeamꝰ. Triplici ex causa. sacram̃¬
ta instituta esse noscunt᷑. Propter humiliacio¬
nem. ꝓpter erudicionẽ: ꝓpter exercitacionẽ. Propter hu¬
miliacionẽ quidem: ut dum homo racionalis creatura
ex p̃cepto creatoris sui subicitur: ex hac ipsa sua humili¬
acione creatori suo reconciliari mereatur. Homo namq
ita factus erat. ut bonum eius solus ille esset a quo erat:
cetera omĩa sub ipso facta sunt : non ut in eis esset bonũ
eius: sed ut ex eis esset illius obsequium. Omne enim
bonum maius est illo cuius est bonũ: qr uere bonũ ñ
est. nͥ qd̾ bonũ facit illum cuius est bonũ. Omnis autẽ
qui bonus est. et ex bono suo bonus est. inferior ẽ ipso

Expanded text:
ex institutione significans, ex sanctificatione continens spiritualem ex institutione significans, ex sanctificatione continens spiritualem gratiam. Ad hunc modum in caeteris quoque sacramentis Quare instituta sint sacramenta. Prima ergo propositionis parte exposita, ad secundam transeamus. Triplici ex causa sacramenta instituta esse noscuntur. Propter humiliationem, propter eruditionem, propter exercitationem. Propter humiliationem quiex praecepto Creatoris sui subjicitur, ex hac ipsa sua humiliatione Creatori suo reconciliari mereatur. Homo namque ita factus erat ut bonum ejus solus ille esset a quo erat; caetera omnia sub ipso facta sunt, non ut in eis esset ejus bonum, sed ut ex eis esset illius obsequium. Omne enim bonum majus est illo cujus est bonum; quia vere bonum non est, nisi quod bonum facit illum cujus est bonum. Omnis ergo qui bonus est, et ex bono suo bonus est; inferior est ipso
Abbreviated transcription (Latin):
benedictione. Prima indita p xcreatorẽ. sod̾a adiuncta per
saluatorẽ: tercia ministrata per dispensatorẽ. Est ergo
aqua uisibilis sacramentũ: et gracia inuisibilis. res. siue uir¬
tus sacramenti. Habet autem omĩs aqua ex naturali qua¬
litate similitudinẽ quandã cum gracia sp̃c sancti: qr sicut
hec abluit sordes corporũ: ita illa mundat inquinam̃ta
animarũ. Et ex hac quidem ingenita qualitate. omnis
aqua spiritalem gra̾m rep̃sentare habuit: priusquã etiã
illam ex suꝑaddita institucione significauit. Uenit autẽ
saluator. et instituit uisibilem per aquam ablucionem
corporum. ad significandã inuisibilem per spiritalem gra¬
tiam emundacionẽ animarũ: et ex eo iam aqua non ex
sola naturali similitudine rep̃sentat: sed ex suꝑaddita etiã¬
institucione significat grãm spiritalẽ. S quia hec duo
sit sacram̃tũ aqua uisibilis ex similitudine rep̃sentans.

Expanded text:
benedictione. Prima indita per Creatorem; secunda adjuncta per benedictione. Prima indita per Creatorem; secunda adjuncta per Salvatorem, tertia ministrata per dispensatorem. Est ergo aqua visibilis sacramentum, et gratia invisibilis, res sive virtus sacramenti. Habet autem omnis aqua ex naturali qualitate similitudinem quamdam cum gratia Spiritus sancti; quia, sicut haec abluit sordes corporum, ita illa mundat inquinamenta animarum. Et ex hac quidem ingenita qualitate omnis aqua spiritalem gratiam repraesentare habuit, priusquam etiam illam ex superaddita institutione significavit. Venit autem Salvator et instituit visibilem aquam per ablutionem corporum ad significandam invisibilem, per spiritalem gratiam emundationem animarum. Et ex eo jam aqua non ex sola naturali similitudine repraesentat, sed ex superaddita institutione significat gratiam spiritalem. Sed quia haec duo, sit sacramentum aqua visibilis ex similitudine repraesentans,
Abbreviated transcription (Latin):
ipsam rem cuius est sacram̃ntu: scd̃m quam habile sit
ad eandem rem suam rep̃sentandã: institucionẽ qͦ
per quam ordinatũ sit ad illam significandã: postre¬
mosanctificationẽ per quam illam contineat: et effi¬
car sit ad eandem sanctificandis conferendã. Hoc au¬
tem interesse uidetur. qd omne facram̃tũ similitudi¬
nem quidem habet ex prima condicione. institucio¬
nem ex suꝑaddita dispensatione: scĩficationẽ ex ap¬
posita uerbi uel signi benedictionẽ. Ut ergo in unosa¬
cramento ea que de om̃ibus dicta sunt. tria hec quali¬
ter sint agnoscamus: aquam baptisii pro exemplo
assumimus. Ibi enim est aque uisibile elementũ: qd̃
est sacram̃tũ. Et inueniunt᷑ hec tria in uno. Repre¬
semacio ex similitudine. significatio ex institucione:
uirtus ex scĩficatione. Et ipsa similitudo ex creacione
est. ipsa institucio ex dispensatione: ipsa sc̃ificatio ex

Expanded text:
ipsam rem cujus est sacramentum, secundum quam habile sit ipsam rem cujus est sacramentum, secundum quam habile sit ad eamdem rem suam repraesentandam. Institutionem quoque per quam ordinatum sit ad illam significandam. Postremo sanctificationem per quam illam contiueat, et efficax sit ad eamdem sanctificandis conferendam. Hoc autem interesse videtur, quod omne sacramentum similitudinem quidem habet ex prima eruditione, institutionem ex superaddita dispensatione, sanctificationem ex apposita verbi vel signi benedictione. Ut ergo in uno sacramento ea quae de omnibus dicta sunt tria haec qualiter sint agnoscamus, aquam baptismatis pro exemplo assumimus. Ibi enim est aquae visibile elementum quod est sacramentum, et inveniuntur haec tria in uno: repraesentatio ex similitudine, significatio ex institutione, virtus ex sanctificatione. Ipsa similitudo ex creatione est; ipsa institutio ex dispensatione; ipsa sanctificatio ex
Abbreviated transcription (Latin):
sacram̃tũ eiuidem conuenienter dici potest: qm̃ et lit¬
tere sacrorum seniuũ. et forme siue picture sacrarũ
rerum signa sunt: quarum tamen sacram̃ta racionabi¬
liter dici non possunt: idcireo supra memorata descrip¬
tio. ad interp̃tacionẽ siue expressionẽ uocis. magis ꝗͣ
ad diffinicionẽ referenda uidetur. Si quis autẽ plenius
et perfectius quid sit sacram̃tũ diffinire uoluerit. di¬
cere potest. quia sacram̃tũ est corporale uel materiale
eleinentũ. foris sensibiliter propositũ: ex similitudine
repientans. et ex institucione significãs. et ex scificaci¬
one continẽs aliquã inuisibilem et sp̃ualem graciam.
Hec diffinicio ita propria ac ꝑfecta agnoscitur: ut
omni facram̃to soliq conuenire inueniatur. Om̃e enĩ
quod hec tria habet. sacram̃tũ est: et omne quod his
tribus caret. sacramentũ proprie dici non potest. Debet
enim omne sacram̃tũ sin ilitudinẽ quandã habere ad

Expanded text:
sacramentum ejusdem convenienter dici potest quoniam et litsacramentum ejusdem convenienter dici potest quoniam et litterae sacrorum sensuum et formae sive picturae sacrarum rerum signa sunt, quarum tamen sacramenta rationabiliter dici non possunt idcirco supra memorata descriptio ad interpretationem sive expressionem vocis magis quam ad diffinitionem referenda videtur. Si quis autem plenius et perfectius quid sit sacramentum diffinire voluerit, diffinire potest quod « sacramentum est corporale vel materiate elementum foris sensibiliter propositum ex similitudine repraesentans, et ex institutione significans, et ex sanctificatione continens aliquam invisibilem et spiritalem gratiam. » Haec diffinitio ita propria ac perfecta agnoscitur, ut omni sacramento solique convenire inveniatur. Omne enim quod haec tria habet, sacramentum est, et omne quod his tribus caret, sacramentum proprie dici non potest. Debet enim omne sacramentum similitudinem quamdam habere ad
Abbreviated transcription (Latin):
tum: quot sint genera
sacramentorũ. Hec est diffiuicio: causa. materia. diuisio.
Hec enim quatuor si diligenti prosecutione discussa fue¬
rint: intelligenciã facere poterunt de his que proposita
sunt. Primum ergo. primo tractandum suscipimus:
Quid sit sacramentum.
uid nt sacramentũ: breui doctores descripti¬
one signauerunt. Sacram̃tum. est sacre rei
signum. Quẽadmodũ enim in homine duo
sunt corpus et anima. et in una scriptura duo similit̃
littera et sensus: sC in omni sacrainento aliud est quod
uisibiliter foris tractatur et ceriitur. aliud quod inui¬
sibiliter intus creditur et ꝑcipitur. Quoo foris est. ui¬
sibile et materiale sacramentũ est: quod intus est inui¬
sibile et spiritale. res siue uirtus sacram̃ti est. Semper
tamen sacram̃tũ quod foris tractatur et sanctificatur.
fignum est spiritalis gracie: que res sacramenti est. et in¬
uisibiliter ꝑcipit᷑. S quia non omne signum sacre rei.

Expanded text:
tum, quot sint genera sacramentorum. Hoc est diffinitio, causa, materia divisio. Haec enim quatuor si diligenti prosecutione discussa fuerint, intelligentiam facere potuerunt de his quae proposita sunt. Primum ergo primo tractandum suscipimus. CAP. II. Quid sit sacramentum. Quid sit sacramentum, doctores brevi descriptione designaverunt: « Sacramentum est sacrae rei signum. » Quemadmodum enim in homine duo sunt, corpus et anima, et in una Scriptura duo similiter, littera et sensus, sic et in omni sacramento aliud est quod visibiliter foris tractatur et cernitur, aliud est quod invisibiliter intus creditur et praecipitur. Quod foris est visibile et materiale, sacramentum est; quod intus est invisibile et spirituale, res sive virtus sacramenti est; semper tamen sacramentum quod foris tractatur et sanctificatur; signum est spiritualis gratiae, quae res sacramenti est et invisibiliter percipitur. Sed, quia non omne signum rei sacrae
Abbreviated transcription (Latin):
ardentius diligat. Sic ergo iustus quãdiu in hoc corꝑe
existẽs ꝑegrinatur a dño uiuere habet ex fide: quẽ adio¬
dum cũ eductꝰ de hoc ergastulo fuerit. ⁊ introductꝰ ĩ gau¬
dium dm̃ sui. uiuere habebit ex conteplaciõe. S mira d̾i
dispensatiõe agitur. qd̾ nunc interĩ inalicia hostis antiqͥ¬
qui ad impugnandos ⁊ ꝑsequendos fideles relaxat᷑: qͣtinꝰ
uidelicet hoc homini reputet᷑ pro merito: si nũc ꝑ fidem
ambułas. uiã ueritatis etiã impugnatꝰ non deserat: qͥ priꝰ
in hoc p̃lio inuietꝰ stare possit. ⁊ bonũ suũ illesũ custodire:
dant᷑ eiut dictũ est in sacram̃tis arma quib se muniat.
in oꝑib bonis tela quib hostẽ ꝓsternat: ut scilicet fidi
caritate ⁊ spe adiuncta. interiꝰ parit̃ roboret᷑ ⁊ uiuat:¬

Expanded text:
ardentius diligat. Sic ergo justus, quandiu in hoc corpore ardentius diligat. Sic ergo justus, quandiu in hoc corpore existens, peregrinatur a Domino, vivere habet ex fide, quemadmous cum eductus de hoc ergastulo fuerit et introductus in gaudium Domini sui, vivere habebit ex contemplatione. Sed mira Dei dispensatione agitur quod nunc interim malitia hostis antiqui ad impugnandos et persequendos fideles relaxatur, quatenus videlicet hoc homini reputetur pro merito, si nunc per fidem ambulans viam veritatis etiam vel impugnatus non deserat, qui priuin hoc praelio invictus stare possit et bonum suum illaesum custodire, dantur ei, ut dictum est jam, in sacramentis arma quibus se muniat, et in operibus bonis tela quibus hostem prosternat, ut scilicet fidei charitate et spe adjuncta interius pariter roboretur et