comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qͥb multa necessaria disserunt᷑ defendi de ori¬
gine animarũ quȩ singłis hominib dant᷑ cuncta¬
tionẽ meos ⁊ ẜ multos errores atq pͣuitates p̾sũp¬
tionis eiꝰostendi. Qũe tñ iuuenẽ non p̃ꝓpere
detestanclũ s adhuc docendũ ꝗͣta potiu lenitate
tͣctaui. &s ab eo rescripta correctionis eiꝰ accepi
huiꝰ operis lib ad renatũ sic incip̃. Since ritatẽ
uictorẽ pͥmꝰ sic incipit. Qđ mͥ ad te scribendũ
putaui Ad pollentiũ de adulterinis¬
comugiis. Libri .ii.
cripsi duos libros de conuigiis adulterinis
ꝗͣdũ potui sccłm scripturas cupienꝰ soluere
dificillimã qͤstionẽ Qd utrũ enodatissime fece¬
rĩ nescio ĩmo uͦ non me ꝑuenisse ad huiꝰ ꝑfectionẽ
sencio ꝗͣuis multossinꝰ aperuerĩ. Qđ iudicare po¬
cerit qͥsqͥs intelligent̃ legit. Huiꝰ oꝑis pͥmꝰ lib̃ sic
incipit Prima questio est fr̃ dilectissime pollenti.

Expanded text:
quibus multa necessaria disseruntur, defendi de oriquibus multa necessaria disseruntur, defendi de origine animarum, quae singulis hominibus dantur, cunctationem meam, et multos errores atque pravitates praesumptionis ejus ostendi. Quem tamen juvenem non praepropere detestandum, sed adhuc docendum quanta potui lenitate tractavi, et ab eo rescripta correctionis ejus accepi. Hujus operis liber ad Renatum sic incipit: Sinceritatem Victorem primus sic incipit: Quod mihi ad te scribendum putaConjugiis, libri duo. Scripsi duos libros de Conjugiis Adulterinis, quantum potui secundum Scripturas, cupiens solvere difficillimam quaestionem. Quod utrum enodatissime fecerim, nescio; imo vero non me pervenisse ad hujus rei perfectionem sentio, quamvis multos sinus ejus aperuerim, quod judicare poterit quisquis intelligenter legit. Hujus operis primus liber sic incipit: Prima
Abbreviated transcription (Latin):
patres ioseph quoꝵ alterũ matheus cõmemorat.
alterũ lucas de q̃ questione diligent᷑ in hoc opere
disserui. cũ retractarẽ opꝰ nr̃m contͣ faustũ mani¬
cheu̾ hoc opꝰ sic incip̃. Cũ scripturas scãs que appel
ensi inuenit aiud yspanũ quendã prb̃m perrũ
non nullũ opuscłm meũ. ubi qͦłã loco de origi¬
ne aminexrii hominũ singłoꝵ utrũ ex illa pͥmi
hominis ac deincde ex parentibꝰ ꝓpagarent᷑. ant
sict illi uni sine ulla ꝓpagatione singłe singłis
dent̾ me nescire confessus sũ. uerutam̃ scire ani
petrũ scripsit ille duos libros qͦs mͥ de cesaria re¬
natꝰ monachus misit. Quib ego lectis responsioñe
ea qͣtuor reddidi unũ ad renatũ monachũ alte¬
rũ ad pb̃rmn petrũ e duos ad eundẽ uictorẽ. Sed
ad petrũ qͣuis habeat libri ꝓlixitatẽ. tñ epłã est.¬
Q nolui atͥb cet̾is separari. In his aut̃ om̃ib in

Expanded text:
patres Ioseph, quorum alterum Matheus commemorat, patres Ioseph, quorum alterum Matheus commemorat, alterum Lucas. de qua quaestione diligenter in hoc opere disserui, cum retractaremus opus nostrum contra Faustum Manicheum. Hoc opus sic incipit: Cum scripturas sanctas, quae appelensi inuenit apud Hispanum quendam presbyterum Petrum nonnullum opusculum meum, ubi quodam loco de origine animae hominum singulorum, utrum ex illa primi hominis ac deinde ex parentibus propagentur an sicut illi uni sine ulla propagatione singulae singulis dentur, me nescire confessus sum, uerum tamen scire animPetrum scripsit ille duos libros, quos mihi de Caesarea Renatus monachus misit. quibus ego lectis responsione mea quattuor reddidi, unum ad Renatum monachum, alterum ad presbyterum Petrum et duos ad eundem Victorem. sed ad Petrum quamuis habeat libri prolixitatem, tamen equam nolui a tribus caeteris separari. In iis autem omnibus, in
Abbreviated transcription (Latin):
int̾re s parũ at tendi potusse hoc p̃cipi. magis
ꝓpt illos qͥ futuri fuerant sumi sac̃dotes non pa¬
trib sũmis sac̃ dotibꝰ succedentes s tñ exfilus idest
exposteris a aron si forte sũmꝰ sac̾clos aut filios non
haberet aut itareꝓbos haberet ut nullꝰ eoꝵ pat
deberet succedere. sict̃ samuhel sũmo sac̃eloti heli
successit. cũ sac̾dotis filius ipse non esset. s tñ ex fi¬
lus hoc est ex posteris esset aaron. De latrone etiã
cui dictũ est hodie mecũ eris in paradiso qđ non
fuerit uisibilit̾ baptizatꝰ qͣsi certũ posui cũ sit in¬
certũ. magisq illũ baptizatũ fuisse credendũ sit
sict̾ ego qͦq alibi postea disputaui. Itẽ qd̃ inqͥnto
libro cdixi ubi cõmemorant᷑ matres in generatio¬
nib eiuangłicis non eas positas nͥ cũ patͥb uerũ
est qͥdẽ .s adre de qͣ agebat᷑ non ꝑtinet. Agebat᷑

Expanded text:
intrare. sed parum adtendi potuisse hoc praecipi magis intrare. sed parum adtendi potuisse hoc praecipi magis propter illos, qui futuri fuerant summi sacerdotes non patribus summis sacerdotibus succedentes, sed tamen ex filiis, id eat ex posteris Aaron, si forte summus sacerdos aut filios non haberet aut ita reprobos haberet, ut nullus eorum patri deberet succedere, sicut Samuhel summo sacerdoti Heli successit, cum sacerdotis filius ipse non esset, sed tamen ex filiis, hoc est ex posteris esset Aaron. De latrone etiam, cui dictum est: hodie mecum eris in paradiso, quod non fuerit uisibiliter baptizatus, quasi certum posui, cum sit incertum magisque illum baptizatum fuisse credendum sit, sicut ego quoque alibi postea disputaui. item quod in quinto libro dixi, ubi commemorantur matres in generationibus euangelicis, non eas positas nisi. cum patribus, uerum est quidem, sed ad rem, de qua agebatur, non pertinet. agebatur
Abbreviated transcription (Latin):
ad uesꝑã unde dixi consequens fuisse. ut aut con¬
tinens esset aut dieb aliqͥb int̾mitteret᷑ incensũ
non udi fuillẽ consequens. Potest enĩ sic inteligi.
qđ scriptũ est ĩmundus erit usq ad uesꝑã. ut ꝑ
ipsã uesꝑã iã non esset ĩmundꝰ s usq ad ipsã. ut
uesꝑtino iã tẽpore incensũ mundꝰ offerret cũc
ꝓpt̾ creandos filios pꝰ matutinũ incensũ muixtꝰ
esset uxori Itẽq ubi quesitũ est qͦmͦ ꝓhibitꝰ est
suꝑ funꝰ patris sac̾dos sũmꝰ intrare cũ eũ fieri
sac̃dotẽ qͣndo unꝰ erat. nͥ post mortẽ sac̃dotis
patris non opporteret. dixi ꝓpt̾ hoc necesse fuis¬
se nundũ sepulto patre statĩ post eiꝰ mortẽ filiũ
eiꝰ constitui. qͥ succederet patri. etiã ꝓpt̾ continua¬
tionis itcensũ qđ bis it die necesse erat offerri
Qui sacdos suꝑ mortẽ nundũ sepulti patris ꝓhibet᷑

Expanded text:
ad uesperam - unde dixi consequens fuisse, ut aut conad uesperam - unde dixi consequens fuisse, ut aut continens esset, aut diebus aliquibus intermitteretur incensum - non uidi non fuisse consequens. potest enim sic intellegi, quod scriptum est: inmundus erit usque ad uesperam, ut per ipsam uesperam iam non esset inmundus, sed usque ad ipsam, ut uespertino iam tempore incensum mundus offerret, cum propter creandos filios post matutinum incensum mixtus esset uxori. itemque ubi quaesitum est, quomodo prohibitus esset super funus patris summus sacerdos intrare, cum eum fieri sacerdotem, quando unus erat, nisi post mortem sacerdotis patris non oporteret, dixi propter hoc necesse fuisse nondum sepulto patre statim post eius mortem filium eius constitui, qui succederet patri, propter etiam continuationis incensum, quod bis in die necesse erat offerri, qui sacerdos super mortem nondum sepulti patris prohibetur
Abbreviated transcription (Latin):
qͣ magis urgebant anuimũ intenlimꝰ. In pͥmo
autẽ libro ubi agit᷑ de uirgis uariatis qͣs pone¬
bat iacobinaqͣ ut in conceptu positȩ oues eas ui¬
derent cũbiberent. ẜ uarios fetꝰ parerent non
bene a nob̾ exposita ẽ. causa curiterui concipien¬
tib non ponebat id est cũ alios fetꝰ conciperent.
s in pͥore conceptu ubi qͤrit᷑ cur dixerit socero suo¬
ia cob. s decepisti mercedẽ meã decẽ agnalib satis
ueracit᷑ enodata demonstrat istã sic̃t̃ soui debuit
non solutã. Int̾cio qͦq libro ubi de sũmo agit᷑ sac̃dote
qͦmͦ creabat filios cũ haberet necessitatẽ bis cdiȩ
ingredi in sc̃a scox. ubi erat altare incensi ad offe¬
rendũ incensũ mane & uesꝑe qͦ non posset sict̃
lex dicit imundꝰ intͣre.s. eadẽ dicat lexĩmundũ
fieri hominẽ etiã ex concubitu coniuigali qͤm ni¬
bet qͥdẽ lauari aq̃ s s lotũ dicit ĩmundũ esseusꝙ

Expanded text:
quae magis urguebant, animum intendimus. In primo quae magis urguebant, animum intendimus. In primo autem libro, ubi agitur de uirgis uariatis, quas ponebat Iacob in aqua, ut in conceptu positae oues eas uiderent, cum biberent, et uarios fetus parerent, non bene a nobis exposita est causa, cur iterum concipientibus non ponebat, id est cum alios fetus conciperent, sed in priore conceptu. nam Iacob: decepisti mercedem em meam decem agnabus, satis ueraciter enodata demonstrat istam, sicut solui debuit, non solutam. In tertio quoque libro, ubi de summo agitur sacerdote, quomodo creabat filios, cum haberet necessitatem bis dies ingredi in sancta sanctorum, ubi erat altare incensi, ad offerendum incensum mane et uespera, quo non posset, sicut lex dicit, inmundus intrare, et eadem lex dicat inmundum fieri hominem etiam ex concubitu coniugali, quem iubet quidem lauari aqua, sed et lotum dicit inmundum esse usque
Abbreviated transcription (Latin):
titulus ẽ. locutiones de genesi. atq ita de singłis
libris. Qđ autẽ in pͥmo libro posui scriptũ esse
⁊. fecit noe om̃ia uerba qͥcũq p̃cepit illi dñs sic
fecit. eã q locutionẽ dixiesse similẽ ei qd̃ in con¬
clitione creat̾e postea ꝗͣ dicit᷑. ⁊ sic factũ est addit᷑
ꝙ̃ fecit dĩ. non om̃imͦ simile hoc eidẽ mͥuidet᷑.
Deniq ibietiã sensꝰ latet. Hic sola locutio est
Hoc opꝰ sic incip̃. Iocutiones scripturarũ¬
Questionũ libri uii.
odẽ tẽpr̃ scripsi libros qͤstionũ de libriᷤᷤ eisoẽ
diuinis septẽ: qͦs id̾o appellare sic uolui ꝙ ea
quȩ ibi disputant̾ magis qͤrenda ꝓposui. ꝗͣ quȩ¬
sita dissolui. ꝗͣiis multo plura in eism uideant᷑
ita ꝑtͣrtata ut possint etiã soluta ⁊̾ exposita non
imerito iudicari Regnox qͦq libros eodẽ mͦ iam
considerare ceꝑamꝰ. s non multũ ꝓ gressi in alia

Expanded text:
titulus est, Locutiones de Genesi; atque ita de singulis titulus est, Locutiones de Genesi; atque ita de singulis libris. Quod autem in libro primo posui scriptum esse: Et fecit Noe omnia verba quaecumque praecepit illi Dominus, sic fecit , eamque locutionem dixi esse similem ei, quod in condicione creaturae, posteaquam dicitur: et sic est factum, additur: et fecit deus, non omni modo simile hoc eidem mihi uidetur. denique ibi etiam sensus latet, hic sola locutio est. Hoc opus sic incipit: Locutiones scripturaruESTIONVM LIBRI VII. odem tempore scripsi etiam libros quaestionum de libris eisdem diuinis septem, quos ideo appellare sic uolui, quia, quae ibi disputantur, magis quaerenda proposui quam quaesita dissolui, quamuis multo plura in eis mihi uideantur ita pertractata, ut possint etiam soluta et exposita non inmerito iudicari. Regnorum quoque libros eodem modo iam considerare coeperamus, sed non multum progressi in alia,
Abbreviated transcription (Latin):
alio libro ad ea ipsa responcli. Huiꝰ oꝑis pͥmꝰ lib̃
sic incip̃. Heretici noui dilectissime fili ualeri.
Scd̾s aut̃ sic. Int̾ milicie triȩ curas.
eptẽ librõ de septẽ libris diuinarũ scriptura¬
rũ id ẽ moyse qͥnq ⁊̃ uno iħu naueꝰ altero
iuclicũ feci. uotatis locutionib singłoꝵ qͣ minꝰ
usitate st̃ linguȩ nr̃e qͣs parũ adutendo sensũ
qͣrunt qͥ legt̃ diuinox eloqͥox cũ sit locutionis
genꝰ ẜ non nũqͣ exculpant aliqͥd qd̾ aueritate
qͥdẽ non abhorreat non tñ hoc sensisse auctoi
a qͦ scriptũ est inuenct̾. s genere locutionis
hoc dixisse credibilius est. Multa autẽ in litteris
sacris obscura cognito locutionis gn̾e delucesĩt.
ꝓpt̃ qd̵ cognoscenda st̃ eadẽ gu̾ra locutionũ ubisen¬
tenciȩ patent. ut etiã ubilatent cognitio ipsa fuc¬
currat. easq intentioni legentis apiat. Huiꝰ opis

Expanded text:
alio libro ad eadem ipsa respondi. Huius operis primus liber alio libro ad eadem ipsa respondi. Huius operis primus liber sic incipit: Heretici noui, dilectissime fili Valeri, secundus autem sic: Inter militiae tuae curas.eptem libros de septem libris diuinarum scripturarum, id est Moysi quinque et uno Iesu Naue et altero Iudicum, feci notatis locutionibus singulorum, quae minus usitatae sunt linguae nostrae, quas parum aduertendo sensum quaerunt, qui legunt, diuinorum eloquiorum, cum sit locutionis genus, et nonnumquam exculpunt aliquid, quod a ueritatquidem non abhorreat; non tamen id sensisse auctor a quo hoc scriptum est invenitur, sed genere locutionis hoc dixisse credibilius apparet. Multa autem in Scripturis sanctis obscura, cognito locutionis genere dilucescunt. Propter quod cognoscenda sunt eadem genera locutionum ubi sententiae patent; ut etiam ubi latent cognitio ipsa succurrat, easque intentioni legentis aperiat. Hujus operis
Abbreviated transcription (Latin):
numeris. Acub inspectis qͥd cui loco responderĩ
facile possit adciti. Hic lib̾ post eorũ sermonẽ qͥ
a capite adiunctꝰ ẽ sic incip̃. Eox p̃cedenti dispu¬
tationi hac disputacione respondeo De nup¬
tiis ⁊ cõcupiscentia. ad ualeriũ comitũ
ad illustrẽ uirũ comitẽ ualeriũ. cũ auoissẽ
pelagianos nescio qͥd scripssisse de nob qd̵ scilicet
hurcias dãpnaremꝰ asserendo originale pecca¬
cũ Quorũ librorũ titułꝰ ẽ de nupens ⁊ concupis¬
centia Bouitatẽ qͥppe defendimꝰ nupciarũ. ne
putaret᷑ earũ esse uiciũ concilpisceucia carnis.
ꝙ lex in mẽbris repugnans legitinis qͦ malo
libidinis bene utit̾ ad filios ꝓcreandos pudici¬
tia conuigalis. Ut aut̃ cluo libri essent. pͥmꝰuenit
in iuliani pelagiani manꝰ. ẜ scripsit adiisus eũ
lbros qͣtuor. ex qͥbꝰ qͥdã non nulla decerpsit & co¬
miti ualerio misit. ille uͦ ad nos. Que cũ accepislẽ

Expanded text:
numeris, quibus inspectis quid cui loco responderimus numeris, quibus inspectis quid cui loco responderimus facile possit aduerti. Hic liber post eorum sermonem, qui a capite adiunctus est, sic incipit: Eotationi hac disputatione respondeo. De nuptiis et concupiscentia, ad Valerium, ad inlustrem uirum, comitem Valerium, cum audissem Pelagianos ei nescio quid scripsisse de nobis, quod scilicet nuptias damnaremus asserendo originale peccatum. quorum librorum titulus est: de nuptiis et concupiscentia. bonitatem quippe defendimus nuptiarum, ne putaretur earum esse uitium concupiscentia carnis et lex in membris repugnans legi mentis, quo malo libidinis bene utitur ad filios procreandos pudicitia coniugalis. ut autem duo libri essent, primus uenit in Iuliani Pelagiani manus, et scripsit aduersus eum libros quattuor, ex quibus quidam nonnulla descripsit et comiti Valerio misit, ille uero ad nos. quae cum accepissem,
Abbreviated transcription (Latin):
A
est nob̾ necessitas ꝑgeneli in maure taniã cesari¬
ensẽ. Ibi ap̃d ipsã cesariã emeritũ clonatistarum
ep̃m uidimꝰ. unũ scilicet eoꝵ septẽ qͦs ꝓsuȩ causȩ
defensione delegerat. & qͥ in eadẽ causa maxime
laborauerat. Quȩ cũ illo egerimꝰ p̾sentibꝰ ep̃is eiꝰdẽ¬
ꝓuinciȩ & plebe cesariensis ecliȩ in qͣ ciuitate &.
uius & memoratox hereticoꝵ ep̃s fuit. etcłiastic
gesta testant᷑. que in meis habent᷑ opꝰcłis. bbi non
inuenies qͥd responderet. totũ sermonẽ meũ qͦm
de solis maximianistis in aurib eiꝰ ⁊ om̃iũ qͥ ade¬
rant explicaui tͥnꝗͣ mutꝰ audiuit. hiclib uł hec
gesta sic incipiunt Głosissimo honorio augusto .xii.
nt᷑ buenit in manꝰ meas qͥdã sermo arrianox sine
nomine actoris sui. huic petente atq instante qͥ
eũ qmͥ miserat. qͣnta potui etiã breuitate & cele¬
ritate respondi adiuncto eodẽ sermone a ca¬
pite responsionis meȩ. & adhibitis ad singula

Expanded text:
a est nobis necessitas pergendi in Mauritaniam Caesariensem. ibi apud ipsam Caesaream Emeritum, Donatistarum episcopum, uidimus, unum scilicet eorum septem, quos pro suae causae. defensione delegerant, et qui in eadem causa maxime laborauerat. quae cum illo egerimus praesentibus episcopis eiensis ecclesiae, in qua ciuitate et ciuis et memoratorum hereticorum episcopus fuit, ecclesiastica gesta testantur, quae in meis habentur opusculis. ubi non inueniens, quid responderet, totum sermonem meum, quem de solis Maximianistis in auribus eius et omnium, qui aderant, explicaui, tamquam mutus audiuit, Hic liber uel haec gesta sic incipiunt: Gloriosissimo Honorio Augusto XII aec uenit in manus meas quidam sermo Arrianorum sine nomine auctoris sui. huic petente atque instante, qui eum mihi miserat, quanta potui etiam breuitate et celeritate respondi adiuncto eodem sermone a capite responsionis meae et adhibitis ad singula
Abbreviated transcription (Latin):
confectꝰ ex his que ame ui aliis ante conscripta st̃
nͥ ꝙ. disputationis aliqͥd a nob̃ int̾ positũ repperiret᷑
in eo ꝙ uni eoꝵ qͤstionũ non ex opuscłõ aliqͦ meo res¬
ponsionẽ s t̾c que potuit occurrere reddidissẽ. hic
lib̃ sic incipit Quantũ mͥuidet᷑ duectissime fili
chos. de gr̃a. & lib̃o arbitrio. lib̃.i.
Iropt̾ eos qͥ cũ defendit᷑ dei gr̃a putanteĩ nega¬
ri liberũ arbitriũ. sic ipsi defendunt liberũ
arbitriũ ut negent dĩ gr̃am asserenteseã scd̃ n
merita nr̃a dari: scripsi librũ cuiꝰ tituł ẽ de gr̃a
ꝙ. lib̃o arbitrio. ad eos autẽ scripsi monachos
a drumetinos. in qͦrũ manasterio cle hac recepe¬
rat esse contentio. ita ut me consulere eoꝵ aliqͥ
cogerent᷑. hic lib̾ sic̾ incipit ꝓpt̾ eos qͥ hominis li¬
one & gr̃a ali ber adrias
ursus ad eosclẽ seripsi alterũ librũ qu̾e de cor¬
reptione & gr̃a p̾notaui. cũ mͥ nunciatũ esset

Expanded text:
conscripta sunt; nisi et disputationis aliquid a nobis interpositum reperiretur in eo, et uni earum quaestionum non ex opusculo aliquo alio meo responsionem, sed tunc quae potuit occurrere, reddidissem. Hic liber sic incipit: Quantum mihi videtur, dilectissime fili chos, de Gratia et Libero Arbitrio, liber unus. Propter eos qui, cum defenditur Dei gratia, putantes negari liberum arbitrium, sic ipsi defendunt liberum arbitrium ut negent Dei gratiam, asserentes eam secundum merita nostra dari, scripsi librum cujus titulus est, de Gratia et Libero Arbitrio. Ad eos autem scripsi monachos Adrumetinos, in quorum monasterio de hac re coeperat esse contentio, ita ut me consulere eorum aliqui cogerentur. Hic liber sic incipit: Propter eos qui hominis liONE ET GRATIA LIBER I. Rursus ad eosdem scripsi alterum librum, quem de correptione et gratia praenotaui, cum mihi nuntiatum esset
Abbreviated transcription (Latin):
Gaudentius donatistarũ tamugaudensis. epc¬
causa extitit: qđ ad pͥscilli onistas hereticosuestt¬
gandos qͥ heres in suã non solũ negando atq men¬
tiendosuerũ etiã peierando existimant occulen¬
da uisiĩ est qͥb dã catholicis priscillianistas se debe¬
re simulare. ut eoꝵ latebras penetrent. qđ ego
fieri ꝓhibens. hunc librũ condidi. Hic lib̾sic incip̃

Expanded text:
Gaudentius, Donatistarum Tamugadensis epiGaudentius, Donatistarum Tamugadensis epicausa exstitit, quod ad Priscillianistas haereticos vestigandos, qui haeresim suam non solum negando atque mentiendo, verum etiam pejerando existimant occulendam, visum est quibusdam catholicis Priscillianistas se debere simulare, ut eorum latebras penetrarent. Quod ego fieri prohibens, hunc librum condidi. Hic liber sic incipit:
Abbreviated transcription (Latin):
tatẽ catholicã & clesuadens incendiũ qͦ se ac suoᷤ
cũ ipsa inqͥrat eccłia. consumere minabat᷑. ad detis
etiã ut si se iustos putarent. fugerent potiꝰ scd̾m
p̃ceptũ dñi nr̃i xp̃i. ꝗͣ nefandis se ignib concre¬
marent. ille scripsit epłas duas. Unã breuẽ festinan¬
te ut asseruit ꝑlatore. aliã ꝓlixã qͣsi plenius di¬
ligentiꝰq respondens. Hasmͥ supͣ memoratꝰ tribu¬
nus
existimauit esse mittendas. ut eas potiꝰ ipse reselle¬
re. Quas ãbas uno libro redargui Qui cũ in eiꝰdẽ
gaudentii ꝑuenisset manꝰ. rescripsit qd̾ ei uisũ est
ad me ipsũ nulla racione respondens. sed magise
nec respondere nec tacere potuisse declarans Qd
cũ satis posset intelligent̃ legentib & nr̃a atq ipsius
dicta conferentibapparere. nolui tñ sine rescrip¬
toti relinquert. qͥcqͥo illud fuit. Hiͣt factũ est
ut hii nr̃i ad illũ duolibri essent. hoc popꝰ sic incip̃

Expanded text:
tatem catholicam et dissuadens incendium, quo se ac suos tatem catholicam et dissuadens incendium, quo se ac suos cum ipsa in qua erat ecclesia consumere minabatur, addens etiam, ut, si se iustos putarent, fugerent potius secundum praeceptum domini Christi quam nefandis se ignibus concremarent, rescripsit epistulas duas, unam breuem. festinante, ut asseruit, perlatore, aliam prolixam quasi plenius diligentiusque respondens. has mihi supra memoratus tribunus existimauit esse mittendas, ut eas potius ipse refellerem. quas ambas uno libro redargui. qui cum in eiusdem Gaudenti peruenisset manus, rescripsit, quod- ei uisum est, ad me ipsum, nulla ratione respondens, sed magis se nec respondere nec tacuisse declarans. quod cum satis possit intellegenter legentibus et nostra atque ipsius dicta co conferentibus apparere, nolui tamen sine rescripto relinquere, quidquid illud fuit. hinc factum est, ut hi nostri ad illum duo libri essent., Hoc opus sic incipit:
Abbreviated transcription (Latin):
nterea lib̃ qͥdã cuiꝰdã heretici siue marcio¬
niste siue cuiꝰ libet eoꝵ qͦrũ error opinat᷑ qd
istũ muncdũ non d̾s fecerit nec cłs legis qͣ data
est ꝑ moysen ⁊ ꝓpħarũ ad eandẽ lege̾ ꝑtinen¬
tiũ uerꝰ sit ds s pessimꝰ demon. cũ apud carcha¬
ginẽ
multis confluentib̾ .&. attentissime audientib in
platea maritima legeret᷑ ꝑuenert̃ ad eũ fr̃s studi¬
osssime ꝓp̾iani eũq mͥ redarguendũ sine ulla dilati¬
one miser̃t. multũ rogantes ut nec ego respondere
differrẽ. Refelli eũ libras duob Quos ideo p̾notaui
sus ẽ. nom̃ non habebat auctoris. Hoc opꝰ sic incipit
librũ que misistis fr̃s dilectissimi
Contra gaudentiũ donatistarũ ep̃m. ł .ii.
in affrica executor s̃perialiũ ussionũ contͣ
donatistas clatarũ. Quicũ dedisset litteras ad
gaudentiũ tamu gaudensiũ clonatistarũ ep̃m
unũ illoꝵ septẽ qͦs in nr̃a collacione auctores

Expanded text:
nterea liber quidam cuiusdam heretici siue Marcionistae siue cuiuslibet eorum, quorum error opinatur, quod istum mundum non deus fecerit nec deus legis, quae data est per Moysen, et prophetarum ad eandem legem pertinentium uerus sit deus, sed pessimus daemon, cum apud Carthaginem multis confluentibus et attentissime audientibus in platea maritima legeretur, peruenerunt ad eum fratres studiosissime Christiani eumque mihi redarguendum sine ulla dilatione miserunt multum rogantes, ut nec ego respondere differrem. refelli eum libris duobus, quos ideo praenotaui:sus est, nomen non habebat auctoris. Hoc opus sic incipit: Libro, quem misistis, fratres dilectissimiCONTRA GAUDENTIUM DONATISTARUM EPISCOPUM, LIin Africa executor imperialium iussionum contra Donatistas datarum. qui cum dedisset litteras ad Gaudentium Tamugadensem, Donatistarum episcopum, unum illorum septem, quos in nostram conlationem auctores
Abbreviated transcription (Latin):
ad dm̃ scđm qͦd scriptũ est. Ds mort̃e
non fecit. Ses etiã illud non minus
est. Uita scilicet adonante morsa
uindicante. Item quod dixi. donatũ
cuius epistolã refelleba rogasse. ut
imꝑator inipsũ & cocilianũ transma¬
rinos ep̃os iudices daret. non ipsũ sed
aliũ donatũ eiusdem tam̃ cismatis
hoc fecisse ꝓbabilius inuenit᷑. Ille autẽ ñ erat
cartaginiensis donatistarũ ep̃s s a casis
ngris. Qui tam̃ primꝰ apud cartaginẽ
ipiũ nefariũ scisma cõmisit. Nec sane do¬
natus cartaginiensis ut xp̃iani rebapti¬
zarent᷑ instituit. qđ ego eum instituisse
credidam quando eius epistole responde¬
bam. Nec de libro sapientiȩ ipse ubstulit
de media sententia uerba ad rẽ necessaria.
ubi cũ scriptũ sit qui baptiz atur a mortuo
& iterum tangit illũ qͥd ꝑficit lauatio eius.
iste sic posuit tanꝗͣ scriptũ esset. Qui bapti¬
Zat᷑ a mortuo qͥd ꝑficit lauatio eius. Hos

Expanded text:
ad deum, secundum quod scriptum est: deus mortem ad deum, secundum quod scriptum est: deus mortem non fecit. sed etiam illud non minus est, uita scilicet a donante, mors a uindicante. Item quod dixi Donatum, cuius epistulam refellebam, rogasse, ut imperator inter ipsum et Caecilianum transmarinos episcopos iudices daret, non ipsum, sed alium Donatum, eiusdem tamen scismatis, hoc fecisse probabilius inuenitur. ille autem non erat Carthaginiensis Donatistarum episcopus, sed a Casis Nigris, qui tamen primus apud Carthaginem ipsum nefarium scisma conmisit. nec sane Donatus Carthaginiensis, ut zarentur instituit; quod ego eum instituisse credideram, quando ejus epistolae respondebam. Nec de libro Ecclesiastici ipse abstulit de media sententia verba ad rem necessaria, ubi cum scriptum sit, Qui baptizatur a mortuo, et iterum tangit illum, quid proficit lavatio ejus ? iste sic posuit tanquam scriptum esset, Qui baptizatur a mortuo, quid proficit lavatio ejus? Nos
Abbreviated transcription (Latin):
ta sit ęccła. Qui sensus etiã cantat᷑ oremul¬
toꝵ in uersib beatissimi ambrosi. ubi de
gallo gallinatio ait. hoc ipso pęt᷑ eccłx ca
nente culpã deluit. S scio me postea sepissi¬
me sic exposuisse qđ a dño dictũ est. tu es re¬
TRUS & suꝑ hanc pȩtrã ȩdificabo eccłam me¬
am. ut suꝑ hunc intelligat᷑ quẽ confessus ẽ
set eus dĩcens. tues xp̃c filius di uiui. acsic
petrus ab hac petra appellatus ꝑsonã
eccłe fuguraret. que suꝑ hanc
petrã edificatur. & accepit claues
regni cełoꝵ. Non enĩ dictũ ẽ illi
tues petra. sed tues petrus. Petra
aũte erat xp̃s quẽ confessus s mon.
sicit & tota ebcłã confitet᷑. dictus
ẽ petrus. Harũ aũt duarũ senten¬
tiarũ que sit ꝓbabilior: eligat lector.
Alio loco dixi. Nullius mortẽ ds̃
querit. quod sic accipiendũ ẽ. quia
homo sibi adquisiuit mortẽ deserens
dm̃ & ad quirit qui ñ recurrit

Expanded text:
ta sit ecclesia. qui sensus etiam cantatur ore multa sit ecclesia. qui sensus etiam cantatur ore multorum in uersibus beatissimi Ambrosi, ubi de gallo gallinacio ait: hoc ipse, petra ecclesiae, canente culpam diluit. sed scio me postea saepissime sic exposuisse, quod a domino dictum est: tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam, ut super hunc intellegeretur, quem confessus est Petrus dicens: tu es Christus, filius dei uiui, ac sic Petrus ab hac petra appellatus personam ecclesiae figuraret, quae super hanc petram aedificatur et accepit claues regni caelorum. non enim dictum illi est: tu es petra, sed: tu es Petrus. petra autem erat Christus, quem confessus Simon, sicut et tota ecclesia confitetur, dictus est Petrus. harum duarum autem sententiarum quae sit probabilior, eligat lector. Alio loco dixi: nullius mortem deus quaerit. quod sic acci- piendum est, quia homo sibi adquisiuit mortem deserens deum et adquirit, qui non redit
Abbreviated transcription (Latin):
s usq ad .u. litterã qu ales abeced arios ap¬
pellant. Tres uͦ luteras ultimas omisi: s ꝓ
eis nouissimũ quasi epylogũ ad iunxi tan¬
quam eos mat̾ alloquereturꝰ eccłam. Ypopsal¬
litterarũ. Carũ quippe ordo incipit post
ꝓhymiũ. Ideo autẽ ñ aliqͦ carminis gen̾e
id̃ fieri uolui. ne menecessitas metͥca ad ali¬
qua uerba quȩ uulgo minꝰ st̃ usitata con¬
pelleret. Iste spalmus sic incipit. Om̃s qui
gaudetĩ de pace mͦ uerũ iudicate. Quod
eius ypospalma est. Contra epłam
donati heretici. Liber .I.
ls Rym etiam contͣ epłam donati qͥ
partis donati scđs post maiorinũ ep̃s apud
carthaginẽ fuit eodẽ prb̃rii mei tempore
scripsi: in ꝗͥ epła ille agit ut ñ enis nisi com¬
munione baptisma xp̃i ẽẽ credat᷑. Cui nos
contͣaicimꝰ in hoc libro. In qͦ dixi qͦdã loco
de apło petro. qđ in illo tanꝗͣ in petͣ funda¬

Expanded text:
sed usque ad V litteram, quales abecedarias apsed usque ad V litteram, quales abecedarias appellant. tres uero ultimas omisi, sed pro eis nouissimum quasi epilogum adiunxi, tamquam eos mater adloqueretur ecclesia. ypopsallitterarum; earum quippe ordo incipit post prooemium. ideo autem non aliquo carminis genere id fieri uolui, ne me necessitas metrica ad aliqua uerba, quae uulgo minus sunt usitata, conpelleret. Iste pgaudetis de pace, modum veri judicate, quod ei hypopsalma est. Contra epistolam DONATI HERETICI LIBER VNVS. Librum etiam contra epistulam Donati, qui partis Donati secundus post Maiorinum episcopus apud Carthaginem fuit, eodem presbyterii mei tempore scripsi; in qua epistula ille agit, ut non nisi in eius communione baptisma Christi esse credatur. cui nos contradicimus in hoc libro. In quo dixi quodam loco de apostolo Petro, quod in illo tam- quam in petra funda
Abbreviated transcription (Latin):
so corporis alimenta antequã istã mortis
penam peccando meruissent. Sic enĩ erant
immortales in corpore ñ dũ spiritali s ani¬
mali. ut tam̃ in eiusdi immortalitate ali¬
mentis corporalib uterent᷑. Itẽ qđ dixi ꝗͣ
sibi ȩlegit as głosã eccłam ñ habentem ma¬
culam neq rugã. ñ ideo dixi quia nunc ex
omi parte iã talis est. quã uis ad hoc ȩlecta
ñ dubitetur ut talis sit. quando xp̃c appa¬
ruerit uita eius. Tunc enĩ & ipsa cũ illo ap¬
rose qͥdem tria ista qͥd int̾se differant ex¬
ponendũ putaui.S longe melus ad instan¬
tissimã peticionẽ omĩa referunt᷑. Hoc qͥp¬
pe ostendit ubi eodẽ uerbo cuncta condu¬
sit dicens. Quantomagis pat̃ ur qͥ in celis ẽ
humillimi uulgi & omĩno imꝑitoꝵ atq
idiotarũ notiti ã ꝑuenire. & eoꝵ quantũ
fieri ꝑ hos posset m̃ herere memoriȩ: psal¬
mũ qui eis cantaret᷑ ꝑ latinas litteras feci.

Expanded text:
so corporis alimenta, antequam istam mortis so corporis alimenta, antequam istam mortis poenam peccando meruissent. sic enim erant inmortales in corpore nondum spiritali, sed animali, ut tamen in huius modi inmortalitate alimentis corporalibus uterentur. item quod dixi: quam sibi elegit deus gloriosam ecclesiam non habentem maculam neque rugam, non ideo dixi, quia nunc ex omni parte iam talis est, quamuis ad hoc electa non dubitetur, ut talis sit, quando Christus apparuerit, uita eius; tunc enim et ipsa cum illo aprose quidem, tria ista quid inter se differant, exponendum putaui; sed longe melius ad instantissimam petitionem omnia referentur. hoc quippe ostendit, ubi eodem uerbo cuncta conclusit dicens: quanto magis pater uester, qui in caelis est, humillimi uulgi et omnino inperitorum atque idiotarum notitiam peruenire et eorum, quantum fieri per nos posset, inhaerere memoriae, psalmum, qui eis cantaretur, per latinas litteras feci,
Abbreviated transcription (Latin):
uisibilit̃ in homine dominico de celo ue¬
nerit iudicaturus uiuos & mortuos. Sed
non uideo utrũ recte dicatur homo dñicꝰ
qui est mediator dĩ & hominũ homo xp̃s iħs.
cũ sit utiq dñs. Dñicus autẽ homo qͥ sine eius
sc̃a familia recte dici potest. Et hoc quidem
ut dicerẽ apud qͦsdã legi tractatores cãtholicos
diumnoꝵ eloquioꝵ. Sed ubicũq hoc dixi. di¬
xisse me nollẽ. Postea qͥppe uidi ñ ẽẽ dicendũ
quamus ñ nulla possit ratione defendi. Item
ñ uideo fuisse aicendũ. Multi enĩ st̃ de quib¬
scriptũ est suꝑbia eoꝵ qͥ oderunt te. Alio loco
in eo qđ dixi ob hoc dixisse dñni suffucit diei
malitia sua. qr cibos sum̃e urgeat ipsa necessi¬
tas. ꝗ ꝓpterea maliciã nominatã arbitror
quia pęnalis ẽ nobis. cũ ꝑtineat ad hanc fra¬
gilitatẽ quã peccando merumꝰ. ñ attendi et¬
am primis hominib data fuisse in parady¬

Expanded text:
uisibiliter in homine dominico de caelo ueuisibiliter in homine dominico de caelo uenerit iudicaturus uiuos et mortuos. sed non uideo, utrum recte dicatur homo dominicus, qui est mediator dei et hominum, homo Christus Iesus cum sit utique dominus: dominicus autem homo quis in eius sancta familia non potest dici? et hoc quidem ut dicerem, apud quosdam legi tractatores catholicos diuinorum eloquiorum. sed ubicumque hoc dixi, dixisse me nollem. postea quippe uidi non esse dicendum, quamuis nonnulla possit ratione defendi. item non uideo fuisse dicendum. multi enim sunt, de quibus dictum est: superbia eorum, qui oderunt te. Alio loco in eo, quod dixi: ob hoc dixisse dominum: sufficit diei malitia sua, quia cibos sumere urgebat ipsa necessitas, quam propterea malitiam nominatam arbitror, quia poenalis est nobis; pertinet enim ad hanc fragilitatem, quam peccando meruimus, non adtendi etiam primis hominibus data fuisse in paradi
Abbreviated transcription (Latin):
comiitat᷑. nulla quȩstio. Et ubi dixi hoc ꝓmis¬
sum ẽẽ ñ iussũ. ñ attendi aliã sc̃ripturam
dicentẽ. qui tenet adulterã. stultꝰ & impruis ẽ
Nec sane dixerĩ adulterã fuisse aeputandã¬
Alã in delicet muliere̾ etiã postꝗ̃ audiuit a
dño nec ego te condempnabo: uade & deincep
iã noli peccare. si hoc obedient̃ audint. Alio
rem. peccatũ fr̃is ad mortẽ puto ẽẽ cũ post ag¬
nat fr̃nitatem. & aduersus ipsã grãm quare¬
conciliatꝰ ẽ do inuidentiȩ facib agitatur. Qđ
quidem ñ confirmaui. q̃m hoc p̾utare me
dixi: s tam̃ ad dendũ fuit. si in hac tã scelerata
mentis ꝑuersitate finerit hanc uitã. q̃m de
qͦc̃q pessimo in hac uita constituto ñ ẽ utiq
disputandũ. nec ꝓ illo impatient̃ oratur
de quo non desꝑat᷑. In scđõ itẽ libro. nulli
in quã licebit ignorare dĩ rognũ cum eiꝰ
unigenitꝰ non solũ in telligibilit̃ sed etiã

Expanded text:
committitur, nulla quaestio est. et ubi dixi hoc permiscommittitur, nulla quaestio est. et ubi dixi hoc permissum esse, non iussum, non adtendi aliam scripturam dicentem: qui tenet adulteram, stultus et inpius est. nec sane dixerim adulteram fuisse deputandam illam mulierem, etiam posteaquam audiuit a domino: nec ego te damnabo; uade, deinc-eps iam noli peccare, si hoc oboedienter audiuit. Alio rem: peccatum fratris ad mortem puto esse, cum post agrnitatem et aduersus ipsam gratiam, qua reconciliatus est deo, inuidentiae facibus agitatur. quod quidem non confirmaui, quoniam hoc putare me dixi, sed tamen addendum fuit: si in hac tam scelerata mentis peruersitate finierit hanc uitam, quoniam de quocumque pessimo in hac uita constituto non est utique desperandum nec pro illo inpatienter oratur, de quo non desperatur. In secundo item libro: nulli, inquam, licebit ignorare dei regnum, quum eius unigenitus non solum intellegibiliter sed etiam
Abbreviated transcription (Latin):
qui forncatur abste. in ꝗ̃ utiq & ista ẽ. neꝙ
enĩ ñ fornirat᷑ a dño qͥ tollens menbra xp̃i fa¬
cit ea menbra meretricis. etiã tq etiã cogi¬
tandũ ẽ atq atq requirendũ. Nec uolo inre
tanta tanq ad dinoscendũ difficile puta¬
re lectorẽ istã sibi nr̃am disputationẽ debe
sufficere. s legat & alia siue nr̃a quȩ postea
scripta st̃. siue alioꝵ melius considata atq
tractata. uł ipse si postea quę hic merito
mouere possunt uigilantiore atꝙ intellii¬
gentiore mente discutiat. Non qr om̃e pec¬
catũ fornicatio ẽ: neq enĩ omnẽ peccantẽ
ꝙs ꝑdit. qui cotidie scõs suos exaudit dicen¬
tes. dimite nobis debita nr̃a cũ ꝑdat om̃em
qui fornicatur ab eo.S quatenꝰ intelligenda
limittanda sit hȩc fornicatio. & utrũ etiã ꝓpt̃
hanc liceat dimitt̾e uxorẽ. Iatebrosissima
questio est. Liceret tam̃ ꝓpt̃ istã quȩ instripͥs

Expanded text:
qui fornicatur abs te, in qua utique et ista est — neque qui fornicatur abs te, in qua utique et ista est — neque enim non fornicatur a domino, qui tollens membra Christi facit ea membra meretricis — etiam atque etiam cogitandum est atque requirendum, nec uolo in re tanta tamque ad digerendum difficili putare lectorem istam sibi nostram disputationem debere sufficere, sed legat et ea siue nostra, quae postea scripta sunt, siue aliorum melius considerata atque tractata, uel ipse, si potest, ea, quae hic merito mouere possunt, uigilantiore atque intellegentiore mente discutiat, non quia omne peccatum fornicatio est — neque enim omnem peccantem deus perdit, qui cotidie sanctos suos exaudit dicentes: dimitte nobis debita nostra, quum perdat omnem, qui fornicatur ab eo — sed quatenus intellegenda atque limitanda est haec fornicatio et utrum etiam propter hanc liceat dimittere uxorem, latebrosissima . quaestio est. licere tamen propter istam, quae in stupris
Abbreviated transcription (Latin):
titũ est. ita sonat qͣsi ñ essent future iste necessi
tudines. si nullo naturȩ humanȩ p̃cedente pec¬
cato nemo moreret᷑. Quẽ sensũ iã suꝑius imꝓba¬
iii.Essent ꝓfecto cognatiões & affinit ates etiãm si
originali nullo existente peccato: sine morte
cresceret & multiplicaretur genꝰ humanũ. Le
ꝑ hoc alit̾ soluenda questio ẽ cur dñs pcepit dili¬
gendos inimicos. cum alio loco p̃cipiat odio ha¬
bendos & parentes & filios. ñ sicut hic soluta ẽ.
s sicut eã posteruis sepe soluimꝰ id÷ ut diliga¬
mus mimicos lucrandos regno di. Mioderimus
in ꝑpinqͥs si impediunt a regno đi. Itẽ de p̃ce¬
pto qͦ ꝓhibet᷑ uxor dimittimͥ ꝓpt̃ fornicationẽ.
hic qui dẽ scrupulosissime dũputaui. S qu ã
uelit dñs intelligi fornicationẽ ꝓpt̃ quã lice¬
at dimittere uxorẽ. utrũ eã quẽ dampnat᷑
instrupris. an illã de qͣ dicit᷑ ꝑdidisti om̃em

Expanded text:
titum titum tudines, si nullo naturae humanae praecedente peccato nemo moreretur; quem sensum jam superius improbavi. Essent enim profecto cognationes et affinitates, etiamsi originali nullo existente peccato, sine morte cresceret et multiplicaretur genus humanum. Ac per hoc aliter solvenda est quaestio, cur Dominus praeceperit diligendos inimicos , cum alio loco praecipiat odio habendos et parentes et filios , non sicut hic soluta est, sed sicut eam posterius saepe solvimus: id est, ut diligamus inimicos lucrandos regno Dei, et oderimus in propinquis, si impediunt a regno Dei. 6. Item de praecepto, quo prohibetur uxor dimitti nisi propter fornicationem, hic quidem scrupulosissime disputaui, sed quam uelit dominus intellegi fornicationem, propter quam liceat dimittere uxorem, utrum eam, quae damnatur in stupris, an illam, de qua dicitur: perdidisti omnem,
Abbreviated transcription (Latin):
bundauerit iusticia ur̃a plusꝗͣ scribarũ & pha¬
riseoꝵ ñ intͣbitis in regnũ celoꝵ: multo melius
& conuenientiꝰ exposui in aliis posteriorib ser¬
monib meis qđ etiã hic retexere longũ ẽ. Ad
hoc autẽ iste ibi ꝑ ducitur sensus ut eoͦꝵ sit iusti¬
cia maior ꝗͣ. scribarũ & phariseoꝵ qͥ dicunt &
faciunt. Describis qͥppe & phariseis alio loco
ipse dñs ait. Dicunt enĩ & ñ faciunt. Illud etiã
melius intelleximꝰ postea qđ scriptũ ẽ. q̃ irascit᷑
fr̃i suo. Codices etiã greci s habent sine causa
sicut hic positũ ẽ. qͣuis udem ipse sit sensus. Illud
enĩ diximꝰ intuendũ. qͥdsti irasci fr̃i suo q̃m
ñ fr̃i irascit᷑ qui peccato fr̃is irascit᷑. Qui autẽ
fr̃i ñ peccato irascit᷑. sine causa irascit᷑. Itẽ qđ
dixi. hoc &r de patrẽ & de matre & de cet̾is uin¬
culis sanguinis intelligendũ ẽ ut in eis orliremꝰ¬
qđ genus humanũ nascendo & moriendo sor¬

Expanded text:
stitia uestra plus quam scribarum et Farisaeorum, non in- trabitiš in regnum caelorum, multo melius et conuenientius exposui in aliis posterioribus sermonibus meis, quod etiam hic retexere longum est. ad hoc autem iste ibi perducitur sensus, ut eorum sit iustitia maior quam scribarum et Farisaeorum, qui dicunt et faciunt. de scribis quippe et Farisaeis 20 alio loco ipse dominus ait: dicunt enim et non faciunt. illud etiam melius intelleximus postea, quod scriptum est: qui irascitur fratri suo. codices enim graeci non habent: sine causa, sicut hic positum est, quamuis idem ipse sit sensus. illud enim diximus intuendum, quid sit irasci fratri suo, quoniam non fratri irascitur, qui peccato fratris irascitur. qui ergo fratri, non peccato irascitur, sine causa irascitur. Item quod dixi: hoc et de patre et de matre et de ceteris uinculis sanguinis intellegendum est, ut in eis oderimquod genus humanum nascendo et moriendo sor
Abbreviated transcription (Latin):
teris autẽ bonis. id est mediis & minimis. ñ solũ
bene. s etiã male quisq uti potest. Et udeo uir¬
tute nemomale utit᷑.qr opꝰ uirtutis ẽ bonus
usus istoꝵ quib etiã ñ bene uti possumꝰ. Nemo
autẽ bene iitendo maleutit᷑. Qua re. abundan¬
tia & mannitudo honitatis dĩ. ñ solũ magna .s
etiã media & minima bona ẽẽ prestitit: Lagis
laudanda ẽ bonitas eiꝰ inmagnis ꝗͣ in mediss. &
magis in mediis ꝗͣ iminimis bonis. s magis in
om̃ib quã si ñ omĩa tribuisset. Et alio loco. Tu
tantũ inꝗͣ pietate inconcussa tene. ut nullũ tͥ
bonũ uł sentienti uł intelligenti uł qͦ qͦmͦ cogitan¬
ti occurrat: qđ ñ sit ex dõ. Itẽq alio loco dixi.
Sed q̃m ñ sicut sponte homo cecidit ita etiã spon
te surgere potest. porrectã nobis desuꝑ dexterã

Expanded text:
teris autem bonis, id est mediis et minimis, non solum teris autem bonis, id est mediis et minimis, non solum bene sed etiam male quisque uti potest. et ideo uirtute nemo male utitur, quia opus uirtutis est bonus usus istorum, quibus etiam non bene uti possumus; nemo autem bene utendo male utitur. quare abundantia et magnitudo bonitatis dei non solum magna sed etiam media et minima bona esse praestitit. magis laudanda est bonitas eius in magnis quam in mediis et magis in mediis quam in minimis his bonis, sed magis in omnibus, quam si non omnia tribuisset. et in alio loco: tu tantum, inquam, pietatem inconcussam tene, ut nullum tibi bonum uel sentienti uel intellegenti uel quoquo modo cogitanti occurrat, quod non sit ex deo. itemque alio loco dixi: sed quoniam non, sicut sponte homo cte surgere potest; porrectam nobis desuper dextera
Abbreviated transcription (Latin):
Uoluntas enĩ ipsa nisi di grã liberem᷑ a ser¬
uitute qͣ facta ẽ serua peccati. & ut uitia
superet adiuuet᷑ recte pięq uiui a morta¬
lib ñ potest. Et hoc diuinũ beneficiũ qͥ lib̾at᷑
nisi eã p̃ueniret: iã meritis eiꝰ daret᷑ & esset
gr̃a. quȩ utiq gratis dat᷑. Qđ in aliis opuscu¬
lis nr̃is satis egimꝰ. istos inimicos huiꝰ gr̃ȩ no¬
uos hereticos refellentes. Quanuis & in his libril
qͥ ñ cont᷑ illos omĩno. qͥppe illi ñdũ erant sed
contͣ mani cheos cõscripti st̃ de libo arbitrio.
ñ om̃imꝰ de ista dĩ gr̃a reticuimꝰ. ꝗͣ. nefanda im¬
pietate conant᷑ auferre. Diximꝰ qͥppe in scđo li¬
bro ñ solũ magna s etiã minima bona ñ esse
posse nisi ab illo a qͦ st̃ omĩa hona hoc ẽ ađdo.
Potentiȩ uͦ animi sine qͥb recte uiui ñ potest.
media bona st̃. Uirtutib nemo male utit᷑. ee¬

Expanded text:
uoluntas ergo ista nisi dei gratia liberetur a seruoluntas ergo ista nisi dei gratia liberetur a seruitute, qua facta est serua peccati, et, ut uitia superet, adiuuetur, recte pieque uiui a mortalibus non potest. et hoc diuinum beneficium, quo liberatur, nisi eam praeueniret, iam meritis eius daretur et non esset gratia, quae utique gratis datur. quod in aliis opusculis nostris satis egimus istos inimicos huius gratiae, nouos hereticos, refellentes, quamuis in his libris, qui non contra illos omnino — quippe illi nondum erant — sed contra Manicheos conscripti sunt de libero arbitrio, non omni modo de ista dei gratia reticuimus, quam nefanda inpietate conantur auferre. diximus quippe in secundo libro non solum magna sed etiam minima bona non esse posse nisi ab illo, a quo sunt omnia bona, hoc est deo. potentiae uero animi, sine quibus recte uiui non potest, media bona sunt. uirtutibus nemo male utitur, ce
Abbreviated transcription (Latin):
qđ accspit. & sic homo factꝰ ẽ ut necessario pec¬
cet: hoc debet ut peccet. Cũ ergo peccat. qđ¬
debet facit. Qđ si scelus ẽ dicere: neminẽ na¬
tura sua cogit ut peccet. Et iterũ. Quȩ tandẽ
eẽ poterit in ꝗͣ ante uoluntatẽ causa uolunta¬
tis. Aut enĩ ipsa uoluntas ẽ & a radice ista uo¬
luntatis ñ recedit᷑: aut ñ ẽ uoluntas & peccatũ
nullũ habet. Aut igit᷑ uoluntas ẽ prinra cau¬
sa peccandi. aut nullũ peccatũ p̾ma causa pec¬
paulo post. Quis inꝗͣ peccat in eo qđ nullomͦ
caueri potest : Peccat᷑ aut̃. Caueri igit᷑ potest.
Quo testimonio: In eo in qͦđdã libro suo pela¬
gius usus ẽ. Cui libro cũ respondissẽ: titulũ li¬
qua tunc ñ agebat᷑. putant pelagiani uł pu¬
tare possuntꝰ suã nos tenuisse sententiã. Sed
frustra hoc putant. Uoluntas qͥppe ẽ qua &
peccat᷑ & recte uiuit᷑ qđ hic uerbis egimus.

Expanded text:
quod accepit, et sic homo factus est ut necessario pecquod accepit, et sic homo factus est ut necessario peccet, hoc debet ut peccet. Cum ergo peccat, qdebet facit; quod si scelus est dicere, neminem natura sua cogit, ut peccet. et iterum: quae tandem esse poterit, inquam, ante uoluntatem causa uoluntatis? aut enim et ipsa uoluntas est et a radice ista uoluntatis non receditur, aut non est uoluntas et peccatum nullum habet. aut igitur uoluntas est primum causa peccandi aut nullum peccatum est prima causa pecpaulo post: quis, inquam, peccat in eo, quod nullo cauere potest? peccatur autem: caueri igitur potest. quo testimonio meo in quodam libro suo Pelagius usus est. cui libro cum respondissem, titulum liqua tunc non agebatur, putant Pelagiani uel putare possunt suam nos tenuisse sententiam. sed frustra hoc putant. uoluntas quippe, qua et peccatur et recte uiuitur, quod hic uerbis egimus,
Abbreviated transcription (Latin):
tatis arbitrio. Et in libro t̃cio. Quid opus
est queri in ꝗͣ unde iste motꝰ existat quo
uoluntas auertitur ab incõmutabili bono
ad cõmutabile bonũ. cũ eũ ñ nisi animi &
u̾oluntariũ & ob hoc culpabilẽ fateam᷑: om̃isq
de hac re disciplitia utilis ad id ualeat. ut eo
motu in ꝓbata atq cohibito uoluntatẽ nrãm
ad fruendũ sempit̾no bonõ alapsu tẽpora¬
lium conuertamus : Alio loco. Optime inꝗͣ
de te ueritas clamat. Non enĩ posses aliud
sentire ẽẽ in potestate nr̃a. nisi qđ cũ uolumꝰ
facimus. Qua ꝓpt̾ nichil tã in nr̃a potestate:
uallo mox ut uolumus p̃sto est. Itẽ in alio loco.
Si enĩ tu laudaris in ꝗͣ indendo qͥd facere de¬
beas. cũ id ñ uideas nisi in illo qui ẽ in cõmuta¬
bilis ueritas : quanto magis ille qͥ uelle p̃cepit
& posse p̃buit. & ñ impune nolle ꝑmisit.
Deinde iubiunxi dicens. Si enĩ hoc debet qͥsq

Expanded text:
tatis arbitrio. et in libro tertio: quid opus tatis arbitrio. et in libro tertio: quid opus est quaeri, inquam, unde iste motus existat, quo uoluntas auertitur ab incommutabili bono ad commutabile bonum, cum eum non nisi animi et uoluntarium et ob hoc culpabile esse fateamur omnisque de hac re disciplina utilis ad id ualeat, ut eo motu inprobato atque cohibito uoluntatem nostram ad fruendum sempiterno bono a lapsu temporali conuertamus? et in alio loco: obscure, inquam, de te ueritas clamat. non enim posses aliud sentire esse in potestate nostra nisi quod, cum uolumus, facimus. quapropter nihil tam in nostra potestate rvallo, mox ut volumus, praesto est. Item alio loco: Si enim tu laudaris, inquam, videndo quid facere debeas, cum id non videas, nisi in illo qui est incommutabilis veritas, quanto magis ille qui et velle praecepit, et posse praebuit, et non impune nolle permisit? Deinde subjunxi, dicens: Si enim hoc debet quisque
Abbreviated transcription (Latin):
Quid enĩ causȩ ẽ inquã cur dubitandum
putemꝰ etiã si ¶ un ꝗͣ ante sapientes fuimꝰ. uolun¬
tate nos tam̃ laudabilẽ & beatã uit ã uolun¬
tate turpem. & miferã. mereri ac degere :
Itẽq alio loco: Ex quo conficitir inquã ut
quis qͥs rec te honesteq uult uiuere. si id se
uelle p̃fugatib reb uelit. assequat᷑ tan-¬
tam rem tanta facilitate ut nichil aliud
ei quã ipsũ uelle sic habere qđ uoluit. Itẽq
alibĩ dixi. Hoc enĩ ęt̾na lex ista ad cuius
considerationẽ redire ia. tempꝰ ẽ in com¬
mutabili stabilitate firmau̾it. ut inuo¬
luntate meritũ sit. in beatitudine autẽ
& miseria. p̃miũ at̾q suppłiciũ. Et alio
loco. Quid in ꝗͣ qͥsq sectandũ & ample¬
ctendum eligat. in uoluntate ẽẽ positũ
constitit. Et u alio scđo libro. Homo enim
recte uiuere cũ uult potest. Et alio loco
dixi. recte fieri ñ posse. nisi eodẽ lib̃o uolun¬

Expanded text:
quid ergo causa est, inquam, cur dubitandum quid ergo causa est, inquam, cur dubitandum putemus, etiamsi numquam antea sapientes fuimus, uoluntate nos tamen laudabilem et beatam uitam, uoluntate turpem et miseram mereri ac degere? itemque alio loco: ex quo conficitur, inquam, ut quisquis recte honesteque uult uiuere, si id se uelle prae fugacibus rebus uelit, adsequatur tantam rem tanta facilitate, ut nihil aliud ei quam ipsum uelle sit habere, quod uoluit. itemque alibi dixi: hoc enim aeterna lex illa, ad cuius considerationem redire iam tempus est, incommutabili stabilitate firmauit, ut in uoluntate meritum sit, in beatitate autem et miseria praemium atque supplicium. et alio loco: quid, inquam, quisque sectandum et amplectendum eligat, in uoluntate esse positum constitit. et in secundo libro: homo enim onum est, quia recte uiuere, cum uult, potest. et alio loco dixi: recte fieri non posse nisi eodem libero uolun