comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ad qd cirata sit. rationalis
creatina. respondetur ad lau¬
dandũ d eum. ad seruiendũ ei.
ad fruendum eo In quibus
ꝓficit ipsa ñ deus. ds enim ꝑ¬
fectus. & suminabonitate ple

Expanded text:
ad quid creata sit rationalis creatura, respondetur: Ad laudandum Deum, ad serviendum ei, ad fruendum eo; in quibus proficit ipsa, non Deus. Deus enim perfectus, et summa bonitate ple
Abbreviated transcription (Latin):
sol factus ẽ silux illa sufficieb at:
olet iterũ queri. quare
factus ẽ sol. silux illa fa
ciendo dies sufficiebat. ad qt̾
dici potest. qm̃ lux illa forte
superiores partes illustrabat.
& ad illuminationẽ inferior
solem fieri oportebat. uel po¬
ciuis ido. quia facto sole. diei ful¬
gor actus est.ampliori emm
luce multo radiauit dies. pꝰ¬
ea quã ante. Si uͦ queritur qͥd
deluce illa factumsit. cũ mͦ
ñ appareat. pot̾ dici. aut de
ea solis corpus formatũ. aut
in ea parte cęli ee̾. inquasol
est. ñ quod ip̃a sit sol: s sic ei

Expanded text:
sol factus est, si lux illa sufficiebat. Solet autem quaeri quare factus est sol, si lux illa ad faciendum diem sufficiebat. Ad quod dici potest quoniam lux illa forte superiores partes illustrabat, et ad illuminationem inferiorum solem fieri oportebat. Vel potius ideo, quia facto sole diei fulgor auctus est. Ampliori enim multo luce radiavit dies postea, quam ante. Si autem quaeritur quid de luce illa factum sit, cum modo non appareat, potest dici aut de ea corpus soli formatum, aut in ea parte coeli non esse in qua sol est; non quod ipsa sit sol, sed sic ei
Abbreviated transcription (Latin):
duo nobis discuciend a
occurrunt. primũ quare illa
niatĩa confusa informis dica¬
tur: an quia om̃i forma caru
primo positũ est. breuiter res¬
pondentes dicimus illã pͥmã
materiam ñ ideo dictam fo¬
re informem. quod nullam
om̃mo formam habuerit. qͣm
aliquid corporeũ tale potest¬
existere. quod nullam habe¬
at formam. s tõo non absur¬
de informẽ appellari posse.
dicunus. quia in confusione
s ꝑmixtione quandã subsistẽs.
nondũ pulcram aꝑtamq dis¬
tuictã receperat formã. qua¬
lem mͦ cerminus. facta est gͥ
illa materia. informa confu¬
sionis ante forma dispositio¬
ius. In forma confusioms
prius om̃ia corporalia mate¬
rialiter simul & semel sunt cre¬
ata. post modũ informa dis¬
positionis sex dieb sunt or¬
dinata. Ecce absolutũ est qd̾
primo in discussione ꝓpositũ
fuit. scilicet qͣre illa materia.
dicatur informis. Hic ad id
quod scdo qͤrebat᷑ respondet.
unc suꝑ est quod scdo ꝓ

Expanded text:
duo nobis discutienda occurrunt. Primum, quare illa materia confusa informis dicatur, an quia omni forma carueprimo positum est breviter respondentes, dicimus illam primam materiam non ideo dictam fore informem, quod nullam omnino formam habuerit, quia non aliquid corporeum tale existere potest quod nullam habeat formam; sed ideo non absurde informem appellari posse dicimus, quia in confusione et permixtione quadam subsistens, nondum pulchram apertamque, et distinctam receperat formam, qualem modo cernimus. Facta est ergo illa materia in forma confusionis ante formam dispositionis. In forma confusionis prius omnia corporalia materialiter simul et semel sunt creata; postmodum in forma dispositionis sex diebus sunt ordinata. Ecce absolutum est quod primo in discussione propositum fuit, scilicet, quare illa materia dicatur informis. 6. Hic ad id quod secundo quaerebatur, respondet. Nunc superest quod secundo
Abbreviated transcription (Latin):
boua uoluntas comitatur
gram. non gr̃a uoluntatem.
Unde augustinus ad bone¬
facium papam scribens con¬
tra pelagianos inquit cũ fi¬
des impetrat iustificationem.
sic̃ unicuiq partitus ẽ deus
mensuram fidei. nisi gr̃a dei
aliquid meriti p̃cedit huma¬
ni. sed ipsa meretur augeri. ut
aucta mereatur & perficiuo¬
luntate comitante ñ ducen¬
te pedissequa. ñ preia. Ecce
hic expresse habes quod gr̃a
p̃uenit. bone uoluntatis me¬
ritum. & ipsa uoluntas bona

Expanded text:
bona voluntas comitatur gratiam, non gratia voluntatem. Unde Aug. ad Bonifacium papam scribens, contra Pelagianos, inquit: Cum fides impetrat justificationem, sicut unicuique Deus partitus est mensuram fidei, non gratiam Dei aliquid meriti praecedit humani, sed ipsa meretur augeri, ut aucta mereatur et perfici voluntate comitante, non ducente, pedissequa, non praevia. Ecce hic aperte habes quod gratia praevenit bonae voluntatis meritum: et ipsa bona vo
Abbreviated transcription (Latin):
re ad palmam. nisi uoluntate
currat. Restat gͦ ut ido recte¬
ita dictum intelligatur: ut
totũ detur deo. qui homnns
uoluntatem bonam & p̃pa
ut uelit uolentem subsequit᷑
ne frustra uelit.Ecce his uer¬
bis & aliis p̃missis eindenter
traditur quia uoluntas ho¬
muns p̃paratur. & p̃uenitur
gr̃a dei ut bonũ uelit. & adiu

Expanded text:
re ad palmam, nisi voluntate currat. Restat ergo ut ideo ita recte dictum intelligatur, ut totum detur Deo qui hominis voluntatem bonam praevenut velit, volentem subsequitur ne frustra velit. Ecce his verbis et aliis praemissis evidenter traditur, quia voluntas hominis praeparatur et praevenitur gratia Dei
Abbreviated transcription (Latin):
psum putant primũ homi¬
nem. temptasse & uicisse. et se¬
cuudo deum. sed ab eo uictum
eẽ. & ideo in inferno religatsi.
alii autem putant. ex quo ce¬
cidit. ꝓ peccati sui magnitudi
sus sit. siue non: credibile
dendi ad nos. quã habebit in
tempore antixp̃i. in quo frau¬
dulenter ac uolenter oꝑ abit᷑.
&̾ ideo forte dicitur. tunc solũe¬
dus: quia tunc dabitur ei a¬
dõ potestas temptandi homi¬
nes quam modo non habet.
Qd̾ demones semel uicti a

Expanded text:
psum putant primum hominem tentasse, et vicisse, et secundo Deum, sed ab eo victum esse, et ideo in inferno relegatum. Alii autem putant ex quo cecidit pro peccati sui magnitudinsus sit sive non, credibile dendi ad nos, quam habebit in tempore Antichristi; in quo fraudulenter ac violenter operabitur, et ideo forte dicitur tunc solvendus, quia tunc dabitur ei potestas a Deo tentandi homines, quam modo non habet. 8. Quod daemones semel victi a
Abbreviated transcription (Latin):
sus in tantam ꝓsiluerunt insa¬
niam. ut diceient ñ idem ẽẽ
naturam. dĩ & ꝑsonam. siue
Ypostasim: dicentes candem
ẽẽntiam ñ posse ẽẽ patrem et
filiũ sine. ꝑsonarũ confusione.
Si eiũ inquiunt ea eẽntia que
pater ẽ filius ẽ. idem sibi pater
ẽ & filius. Si hanc iem dicis ẽẽ
patrem: aliam quere. quã dicas
eẽ filium. Si uͦ aliam ñ quesie¬
ris. s eandẽ dixeris. idem genu
it & genitus est. ꝓpter hec & hu¬
ita ut non recipiant unã deita¬
tis natirã. & simplicem. ẽẽ tres

Expanded text:
s in tantam prosiluerunt insaniam, ut dicerent non idem esse naturam Dei et personam sive hypostasim; dicentes eamdem essentiam non posse esse Patrem et Filium sine personarum confusione. Si enim, inquiunt, ea essentia quae Pater est, est Filius, idem sibi Pater est et Filius. Si hanc rem dicis esse Patrem, aliam quaere quam dicas esse Filium. Si vero aliam non quaesieris, sed eamdem dixeris, idem genuit et genitus est. Propter haec et huita ut non recipiant unam deitatis naturam et simplicem esse tres
Abbreviated transcription (Latin):
ipsã liberi arbitrii liber¬
tatẽ. sed aliã quandam que
ex gr̃a & libero arbitrio inm̃¬
te hominis deo operante. in¬
cipit ẽẽ cũ reparatur. Certa
det̾minatio utriꝰq questionis
qͣ cr lib̾tas ad bonũ i ad ma¬
lũ esse libertas arbił trii.
crũ nobis ma: gis pla¬
cet ut ipsa libertas ar¬
bitrii sit & illa qua quis
& illa quaquis liber ẽ ad fa
ciendũ malũ. Ca. causis enim
uariis sortitur diuersa uoca¬
bula. Dicitur eium libertas ad
malũ faciendũ antequam ꝑ
gr̃am sit reparata. sed cũ per
gr̃am fuerit reparata. d̾r lib̾¬
tas ad bonũ faciendum. quia
ante gr̃am libera ẽ uoluntas.
ad malum. per gram uͦ libe¬
ra sit ad bonum. Semper gͥ
uoluntas hominis aliquomͦ
libera ẽ. sed ñ semꝑ bona est.
sion enĩ bona nisi a peccato
liberata. ẽ tam̃ a necessitate
Semꝑ in nobis uoluntas libe¬
ra ẽ. s non semper bona est.
aut enĩ libera ẽ iusticiȩ quan

Expanded text:
ipsam arbitrii libertatem, sed aliam quamdam, quae ex gratia et libero arbitrio in mente hominis, Deo operante, incipit esse cum reparatus est. 13. Certa determinatio utriusque quaestionis, qua dicitur libertas ad bonum et ad malum esse libertas arbitrii. Verum nobis magis placet ut ipsa libertas arbitrii sit, et illa qua quis t alia qua quis liber est ad bonum faciendum. Ex causis enim variis sortitur diversa vocabula. Dicitur enim libertas ad malum faciendum, antequam per gratiam sit reparata; sed cum per gratiam fuerit reparata, dicitur libertas ad bonum faciendum, quia ante gratiam libera est voluntas ad malum, per gratiam vero libera fit ad bonum. Semper ergo voluntas hominis aliquo modo libera est, sed non semper bona est. Non enim est bona, nisi a peccato liberata; est tamen a necessitate Semper in nobis voluntas libera est, sed non semper bona est. Aut enim libera est justitiae, quan
Abbreviated transcription (Latin):
d illius aũ custodiam qd̾
dederat & ad idem meien¬
dũ qd̃ promiserat. naturalira¬
tione in cieatione anmȩ bo¬
nis inditȩ qua poterat niter
bonũ & malũ. discernere. pre¬
ceptũ addidit obedientiȩ. per
cuius obseruanciam datũ non
ꝑderet. & promissum obtine¬
ret. & per meritũ ueniret ad p̃¬

Expanded text:
d illius autem custodiam quod dederat, et ad aliud promerendum quod promiserat, naturali rationi in creatione animae hominis inditae, qua poterat inter bonum et malum discernere, praeceptum addidit obedientiae; per cujus observantiam datum non perderet, et promissum obtineret, ut per meritum veniret ad pr
Abbreviated transcription (Latin):
lus hominem ꝑ obedien¬
tiȩ humilitatẽ posse ascendere.
unde ipse ꝑsuperbiam corrue¬
rat. inuidit ei. & qui prius per
suꝑbiam fuerat diabolus. id est
deorsum lapsus. & delo inuidiȩ
factus est sathan. toẽ aduersari
uirtutẽ timida humanã natu¬
rã. in ea parte uͥ debilior uide¬
batur. aggressa ẽ. Ut si forte il¬
lic aliquatenus p̃ualeret. post¬
modũ fiducialius ad alteram
que robustior fuit pulsandã.
uel pocius subuertendã acce¬
deret. primũ gͦ solitariam femi¬
nã explorauit. ut mea pͥmum
om̃em temptacionis suȩ unn
experiretur. Quare in ahiena for

Expanded text:
inem per obedientiae humilitatem posse ascendere, unde ipse per superbiam corruerat, invidit ei; et qui prius per superbiam fuerat diabolus, id est deorsum lapsus, zelo invidiae factus est Satan, id est adversariuutem timida, humanam naturam in ea parte, ubi debilior videbatur, aggressa est, ut si forte illic aliquatenus praevaleret, postmodum fiducialius ad alteram quae robustior fuit, pulsandam, vel potius subvertendam accederet. Primum ergo solitariam feminam exploravit, ut in ea primum omnem tentationis suae vim experiretur. Quare
Abbreviated transcription (Latin):
be dõ dĩ eiq tempaliter
conueniũt. sine sui mutacione
& relatiue dicunt᷑ scd̾m accidẽs.
ñ qd̾ accidit d̾o. s qb̾ accidit cre¬
aturis. ut cieator. dñs. iefugiũ.
tatũ. uel donatũ. & huiꝰmodi. De
his aug̃. in .u. libro de trinitate.
ita ait. Creator relatiue dr̃ ad cre¬
aturã: sic̃ dñs ad seruũ. Itẽ. son¬
patri. & filio. dr tñ ad aliqͥd ex
temꝑe ueluti hoc ip̃m. qu̾ do¬
natũ diximꝰ. slam sempiternȩ
seruũ : etiã ista appellatio relatiua
ex temꝑe ẽ do. slon emĩ sempiter¬
na cieatura ẽ. cuius ille dñs est.
gam᷑ etiã ciraturam sempiternã
dicere. Quia ille sempit̾uȩ ñ do¬
minaret᷑: nͥ etiã ista sempiternȩ

Expanded text:
aliter conveniunt sine sui mutatione: et relative dicuntur secundum accidens, non quod accidit Deo, sed quod accidit creaturis; ut Creator, Dominus, refugium, datum, vel donatum et hujusmodi. De his Aug., in l. 5 de Trin., c. 13, ait: Creator relative dicitur ad creaturam, sicut Dominus ad servum. Itepatri et filio dicatur tamen aliquid ex tempore, ueluti hoc ipsum quod donatum ‹dicimus›. Nam sempiterne sseruum, etiam ista appellatio relatiua ex tempore est deo. Non emm sempiterna creatura est cuius est ille dominus.  etiam creaturam sempiternam dicere, quia ille sempiterne non dominaretur, nisi etiam ista sempiterne
Abbreviated transcription (Latin):
ñ solum facit ea que ꝑseuerau¬
tia consuetudins admirationẽ.
ñ admittunt. s etiam ea quẽ ꝑꝑ
raritatem. & insolitũ euentum.
mira uidentur: ut sunt defectus
luminariũ. & terremotus. & mõ¬
struosi ammantiũ partus. & his
similia. quoꝵ nichil fit nͥ dei uo¬
liuutate: s plerisq non apparet.
Ideoq placuit uanitati philo¬
sophoꝵ. etiam aliis causis ea tri¬
buere. cũ omnino udere ñ pos¬
sent superiorẽ ceteris om̃ib cau¬
sã. id est uoluntatẽ dĩ. Itaq non
nisi dĩ uoluntas causa pͥma est
sanitatis. egritudinis. p̃miorũ.
atq penarũ. gratiarum. & re¬
tributionũ. Nec gͥsola ẽ. unde
ortum ẽ quicqͥd est: & ip̃a non
ẽ orta. sed eterna. Quib modis¬

Expanded text:
n solum facit ea quae perseverantia consuetudinis admirationem non admittunt, sed etiam ea quae propter raritatem et insolitum eventum mira videntur: ut sunt defectus luminarium, et terrae motus, et monstrosi animantium partus, et his similia; quorum nihil fit sine voluntate Dei, sed plerisque non apparet. Ideoque placuit vanitati philosophorum etiam causis aliis ea attribuere, cum omnino videre non possent superiorem caeteris omnibus causam, id est, voluntatem Dei. Itaque non nisi Dei voluntas causa prima est sanitatis, aegritudinis, praemiorum atque poenarum, gratiarum et retributionum. Haec ergo sola est, unde ortum est quidquid est, et ipsa non est orta sed aeterna. 6. Quibus mod
Abbreviated transcription (Latin):
bona. uł mala. ad qͣm nitit᷑ qͥsq
ꝑuenire. Uñ aug̃ suꝑ illũ locũ
psalmi scrutans corda & renes
quẽq delectet. qr finis cure et
cognatiois ẽ delectatio. ad qͣm
cura & cogitatione nitit᷑ qͥsq ꝑue¬
nue. Et paulo poit. Om̃ia nr̃a qͦ¬
s qͦ aĩo fiant. & qͦ uenire cupiãt.
solus ds uidet. Qui c̃ uidet cor
ẽẽ incelo. & ñ delectari nos in
scilicet. In laqueo isto quẽ abscon¬
dert̃ cõp̃hensus ẽ peseoꝵ dicit.

Expanded text:
mala, ad quam nititur quisque pervenire. Unde August. super illum locum psal.: Scrutans corda et renes, quemque delectet; quia finis curae et cogitationis est delectatio, ad quam cura et cogitatione nititur quisque pervenire. Et paulo post: Opera nostra qsed quo animo fiant, et quo venire cupiant, solus Deus videt, qui cum videt cor esse in coelo, et non delectari nos in scilicet: In laqueo isto quem absconderunt, comprehensus est pes eorum, dicit:
Abbreviated transcription (Latin):
ut dicerem.slon gͦ elegit d̾s oꝑa
cius quã in prescientia. que ip̃e
daturus ẽ. s fidem elegit in pre¬
scientia: & quẽ sibi crediturũ eẽ
p̃scunt: ipsum elegit. cui sp̃m¬
scm̃ daret: ut bona oꝑando eti¬
am uitam et̾nam consequere¬
tur: Ecce hic aꝑte dicit ñ ꝓpter
oꝑa eum elegissei s ꝓpter fid ẽ
qua eũ prescunt crediturum.
s: quia & infide meritũ est. sic̃¬
taint dicens. londũ diligentius.
quesiueram. nec ad huc inue¬
neram qualis sit electio giẽ. de
tiam.s scd̾m debitum reddat᷑
potius meritis quã donetur. Pro¬
uide qd continuo dixi. diciti

Expanded text:
t operari. Non ergo elegit Deus opera cujusquam in praescientia, quae ipse daturus est; sed fidem elegit in praescientia: ut quem sibi crediturum esse praescivit, ipsum elegerit cui Spsanctum daret, ut bona operando, etiam aeternam vitam consequeretur. Ecce hic aperte dicit non propter opera eum elegisse, sed propter fidem qua eum praevidit crediturum. Sed quia et in fide meritum est, sicutavit dicens: Nondum diligentius quaesiveram, nec adhuc inveneram qualis sit electio gratiae, tiam, sed secundum debitum reddatur potius meritis quam donetur; perinde quod continue dixi; dicit enim
Abbreviated transcription (Latin):
nã hañt causã. tam̃ pecc̃a st.
ut supͣ positũ ẽ. Ex quo conse¬
qͥ uid et᷑ qd̾ ñ semꝑ ex fine u¬
dicat᷑. uoliuitas siue̾ actio ma¬
la. sic̃ in illis que ꝑ se peccata
st̃. Illa eĩ c̃ quis gesserit pro
aliqͣ bona causa. bonũ uident᷑
hr̃e finẽ. nec ea fine uoluntas
ẽ inala. nͨ ex uoluntate actio
fit mala. s ex actione uolimm¬

Expanded text:
 peccata sunt, ut supra positum est. Ex quo consequi videtur quia non semper ex fine judicatur voluntas sive actio mala, sicut in illis quae per se peccata sunt. Illa enim cum quis gesserit pro aliqua bona causa, bonum videtur habere finem; nec ex fine voluntas est mala, nec ex voluntate actio fit mala, sed ex actione volun
Abbreviated transcription (Latin):
tib ñ qͥd fiat. s qͣre̾ fiat cẽ qͦren¬
dũ. ut quecũq ꝓ bonis fuint
causis. nͨ ip̃a mala ẽẽ iudicent᷑.
At iusticia m̃to punit eũ qui
dicit se substraxisse suꝑflua
diuiti. ut p̃beret pauperi. & fal¬
sariũ qͥalienũ corrũpit testam̃¬
tũ ut is eẽt heres qͥ faceret lar¬
& eũ qͥ sẽ fecisse adult̾iũ. osten¬
dit: ut ꝑ illã cũ qͣ fecit hoĩem
de morte lib̾aret. S dicet ali¬
qͥs gͦ equantꝰ ẽ fur qͥlibet furi.
qͥs quã ẽ bonꝰ qr peior ẽ unus.
Peior ẽ enĩ qͥ concupiscendo.
quã qͥ miscrando furat᷑. S si
furtũ om̃e pecc̾m ẽ. ab om̃i fur¬
to abstinendũ ẽ. Quis em̃dicat
eẽ peccandũ ⁊̃ si aliud sit gͣuius.
aliud leuius peccatũ : Nunc aũ
querimꝰ qͥs actus pecc̾m sit. uł

Expanded text:
endum, ut quaecumque pro bonis fiant causis, nec ipsa mala esse judicentur? At justitia merito punit eum qui dicit se subtraxisse superflua diviti, ut praeberet pauperi; et falsarium qui alienum corrumpit testamentum, ut is esset haeres qui faceret eleeet eum qui se fecisse adulterium ostendit, ut per illam cum qua fecit, hominem de morte liberaret. Sed dicet aliquis: Ergo aequandus est fur cuilibet furi quisquam est bonus, quia pejor est unus. Pejor enim est qui concupiscendo, quam qui miserando furatur. Sed si furtum omne peccatum est ab omni furto abstinendum est. Quis enim dicat esse peccandum, etiamsi aliud sit gravius, aliud levius peccatum? Nunc autem quaerimus quis actus peccatum sit vel
Abbreviated transcription (Latin):
nẽ dũt. eos sibi posuisse .s. dei
obsequiũ. & tñ uoluntatẽ eoꝵ
& actionẽ. peruersa fore assert̃.
De bonis aũ nulla fit exceptio
in p̃missis ũbis augustim. qͥn
om̃is uoluntas bona ex fine
mala ẽ. nec om̃is mala actio
ex fine & uoluntate mala est.
& om̃is qͣb̾t malã causã mala
bona ẽ. Id̾oq csi ex affectu d̾r

Expanded text:
bi posuisse, scilicet Dei obsequium; et tamen voluntatem eorum et actionem perversam fore asserunt. De bonis autem nulla fit exceptio in praemissis verbis August. quin omnis voluntas bona ex fine mala est, nec omnis mala actio ex fine et voluntate mala est; et omnis quae habet malam causam mala bona est. Ideoque cum ex affe
Abbreviated transcription (Latin):
nilit̃ etiam illuo ysido¬
ri intelligendum ẽ. ange¬
li mutabiles natura: iminu¬
tabiles sunt gr̃a: qr ex natura
in primordio suȩ condicionis
mutari potuerunt. ad bonũ
siue ad malum: sed post gra¬
ciam. ita bono addictisunt.
ut inde mutari nequeant.
Ad hoc enim repugnat gr̃a
non natura. Qd̾ mali angłi

Expanded text:
iliter etiam illud Isid. intelligendum est: Angeli mutabiles sunt natura, immutabiles sunt gratia; quia ex natura in primordio suae conditionis mutari potuerunt ad bonum sive ad malum, sed post per gratiam ita bono addicti sunt, ut inde mutari nequeant. Ad hoc enim repugnat gratia, non natura. 5. Quod angeli
Abbreviated transcription (Latin):
deflectere. In quoꝵ uidelicet
potestate ẽ eligere bonũ uel
malum. & utrũlibet scđ̾m e¬
lectionẽ facere uel dunittere.
Scđm quod in deo nec in his
om̃ib qui tanta gr̃a beatitu¬
dinis sunt roborati. ut iam
peccare nequeant liberũ ar¬
bitrium ec̃ nequit. Quod in
deo sit liberũ arbitrium.¬

Expanded text:
deflectere; in quorum videlicet deflectere; in quorum videlicet potestate est eligere bonum vel malum, et utrumlibet secundum electionem facere vel dimittere. Secundum quod nec in Deo, nec in his omnibus qui tanta beatitudinis gratia sunt roborati ut jam peccare nequeant, liberum arbitrium esse nequit. Sed quod Deus liberum arbitrium
Abbreviated transcription (Latin):
oc aũ sciendũ est. qm̃
liberũ arbitriũ ad pre¬
sens uel ad pteritũ non refer¬
tur sed ad futura contingen¬
tia. quod enim in p̃senti est.
determinatum ẽ. nec in po¬
testate nr̃a est. ut tunc sit uł
ñ sit. quando est. Pot̃ enm
futurũ nonesse uel aliuo esse
postea seo ñ potest eẽ dũ est.
uel aliud ẽẽ dum idest quod
ẽ. sed in futuro anhoc sit. uł
illud ad potestatem liberi
arbitrii spectat. Nec tam̃ om¬
ma futura sub potestate libe¬
ri arbitrii uemiinit. sed ea tm̃
que ꝑliberum arbitrium pos¬
sunt fieri. uel ñ fierisi quis
em̃ tale quid uelit ac dispo¬
nat facere. qd̾ in eius muillatenꝰ
sit potestate. uel quod sine ipsi¬
us dispositione equẽ fieret. in
hoc ip̃se liberũ nonhabet ar¬
bitrium. Qd supͣdicta descrip¬
tio liberi arbitrii ñ conuenit
deo. nisi his qͥ glorificati sũt.
tquidẽ
scđm predictam assigna¬
diouẽ inhis tantũ uidetur ẽẽ
libersi arbitrium. qͥ uoluntatẽ
mutare & in contraria possũt

Expanded text:
oc autem sciendum est quod liberum arbitrium ad praesens vel ad praeteritum non refertur, sed ad futura contingentia. Quod enim in praesenti est, determinatum est, nec in potestate nostra est ut tunc sit vel non sit quando est; potest enim non esse, vel aliud esse postea, sed non potest non esse dum est, vel aliud esse dum est, id est, quod est; sed in futuro an hoc sit, vel illud, ad potestatem liberi arbitrii spectat. Nec tamen omnia futura sub potestate liberi arbitrii veniunt, sed ea tantum quae per liberum arbitrium possunt fieri vel non fieri. Si quis enim tale quid velit ac disponat facere, quod in ejus nullatenus sit potestate, vel quod sine ipsius dispositione aeque fieret, in hoc ipse liberum non habet arbitrium. 3. Quod supraposita descriptio liberi arbitrii non convenit Deo, nec his qui glorificati sunt. Et quidem secundum praedictam assignationem, in his tantum videtur esse liberum arbitrium, qui voluntatem mutare et in contraria possunt
Abbreviated transcription (Latin):
solius patris. ñ qr ñ ẽ natꝰ
ip̃e: s qd̾ unicũ filiũ genuit.¬
Iropriũq solius filii: ñ qr
ip̃e ñ genuit. s qr de patris ẽẽn¬
tus ẽ pp̃e. nec genuit: s quia
solꝰ de patre filioq ꝓcedit. Ecce br̃

Expanded text:
s Patris, non quia non est natus ipse, sed quod unum Filium genuitque solius Filii, non quia ipse non genuit, sed quia de Patris essentus est ipse nec genuit, sed quia solus de Patre Filioque procedit. Ecce breviter
Abbreviated transcription (Latin):
mꝰ si quis tres ypostases .i. tres sub¬
sistentes ꝑsonas ñ confitet᷑. anathe¬
ma sit. Si qͥs aũ ypostasim usiam
intelligens. ñ trib in ꝑsonis. uram
ypostasim indicit. alienꝰ a xp̃o ẽ:
ne pietatis. ties nat᷑as conat᷑ asse¬
bo sensus dissentiunt. aut si rectũ
putatis tres ypostases cũ int̾preta¬
tionib suis debere. nos dic̾ẽ ñ ne¬
gamꝰ S mͥ creditẽ uenenũ sub mel¬
le latet. Tranffigurat enĩ se angłs
Cont᷑ qͦs cautela opꝰ erat. in distĩc¬
tione sig̃cationis. alioqͥn. sibi con¬
tradicet qͥ supͣ tres ypostases con¬
fitetur. De proprietatib ꝑsoua¬
rũ & de nominib: eaꝵ. relatiuis.
am de ꝓprietatib ꝑsonarũ uide¬
amꝰ. Que etiã notiones siue rela¬
tiones. in scriptinra plerũq dicũ¬
bis repetit᷑ ut nr̃o cordi renatus
infigat᷑: ait aug̃ in libro de fide

Expanded text:
mus: Si quis tres hypostases, id est, tres submus: Si quis tres hypostases, id est, tres subsistentes personas non confitetur, anathema sit. Si quis autem hypostasim usiam intelligens, non tribus personis unam hypostasim indicit, alienus a Christo ne pietatis tres naturas conatur assebo sensus dissentiunt. Aut si rectum putatis, tres hypostases cum interpretationibus suis debere nos dicere, non negamus. Sed mihi credite, venenum sub melle latet. Transfigurat enim se angelucontra quos cautela opus erat in distinctione significationis; alioquin sibi contradiceret, qui supra tres hypostases confitetur. 2. De proprietatibus personarum, et de nominibus earum relativis. Jam de proprietatibus personarum videamus, quae etiam notiones sive relationes in Scriptura plerumque dicunbis repetitur, ut cordi nostro tenacius infigatur. Ait Augustinus in libro de Fide
Abbreviated transcription (Latin):
cari. & ypostasim. & ꝓprietatẽ. Io¬
haunes etiã damascenꝰ. ꝑsonas di¬
cit ẽẽ ẏpostases. & eas dicit eẽ en¬
etatibus personarum. s prius
de hoc homine ypostasis.
quas frequent in hoc tractatucõ¬
memorauimꝰ aliqͥd nos loqͥ opor¬
tet: s pͥmũ audiamus qͥd de hoc
nomine ypostasis ieronuꝰ dicit.
Ait enĩ subhoc nominc uenenũ
ꝓ ꝑsona. ꝓ eẽntia. ut siue dicẽtur
una tm̃ ypostasis. suic tres. minus
ꝑitos ad inconueniens deducerent.
cũ ñ erat hoc nom̃ ita apd̾ catho¬
licos diuulgatũ. nec ita eius signa¬
ficatio det̾iminata. ut mͦ: & id̾o ie¬
rominꝰ dicit hoc nomine ñ uten¬
lica ad damasũ papã. Ab arrianor
p̾sule. ypostasion. nouellũ nom̃.
a me homine romano exigitur.
Interrogamꝰ qͥd tres ypostases ar¬
bitrent᷑ intelligi. Tres ꝑsonas sub¬
sistentes auint. Respondemꝰ nos
ita credẽ. Non sufficit eis sensus.
ipm̃ nom̃ efflagitant: qr nescio
qd uenem in sillabis latet. Clama¬

Expanded text:
ificari et hypostasim et proprietatem. Joannes etiam Dam. personas dicit esse hypostases; et eas dicit enIETATIBUS PERSONARUM, SED PRIUS DE HOC NOMINE HYPOSTASIS. 1. quas frequenter in hoc tractatu commemoravimus, aliquid loqui nos oportet. Sed primum audiamus quid de hoc nomine hypostasis Hieron. dicit: ait enim sub hoc nomine venenum et pro essentia, ut sive diceretur una tantum hypostasis, sive tres, minus peritos ad inconveniens deducerent, cum non erat hoc nomen ita apud Catholicos vulgatum, nec ita ejus significatio determinata ut modo. Et ideo Hieron. dicit hoc nomine non utenlica ad Damasum papam: Ab Arianorum praesule, hypostasion novellum nomen a me homine Romano exigitur; interrogamus quid tres hypostases arbitrentur intelligi? tres personas subsistentes aiunt. Respondemus nos ita credere. Non sufficit eis sensus; ipsum nomen efflagitant, quia nescio quid veneni in syllabis latet. Clama
Abbreviated transcription (Latin):
etate accipiat᷑ ex auctoritatib sc̃or.
ostendi oportet: ne comecturis
nr̃is. aliqd̾ ausi dicere uideamur
De ħ iheronimꝰ in expõtione fidĩ
epõs. ita ait. Non ẽ prorsus aliqͥs
in tͥnitate gradꝰ. nichil qd̾ inferius
suꝑius ue dici possit: s tota d̾itas
sui ꝑfectione equalis ẽ: ut excep

Expanded text:
ietate accipiatur, ex auctoritatibus sanctorum ostendi oportet, ne conjecturis nostris aliquid ausi dicere videamur. De hoc Hieron. in Expositione fidei  ita ait: Non est prorsus aliquis in Trinitate gradus, nihilque quod inferius superiusve dici possit; sed tota divinitas su
Abbreviated transcription (Latin):
bam dicatur. que sit intelligen¬
ꝑsone uocabulũ ẽẽntiȩ intelligẽ¬
tiã facit plures ẽẽntias confitĩ
uidem᷑. & ita plures dõs. Si uͦ eẽn¬
tiȩ sigincationẽ ibi ñ tenet alia
ẽ huiꝰ nominis ratio cũ dr̃. pat᷑¬

Expanded text:
am dicatur, quae sit intelligenpersonae vocabulum essentiae intelligentiam facit, plures essentias confiteri videmus, et ita plures Deos. Si vero essentiae significationem ibi non tenet, alia est hujus nominis ratio cum dicit
Abbreviated transcription (Latin):
cupunt desiderare inqͥt non
desideraui. Uidemus enm
rationem. Non ut quãquam
utiles sunt iustificationesd̾i.
sed infirmitate p̃pediti. ali¬
quando ñ desideramus. pre¬
uolat gͦ intellectus. sequit᷑
tardus aut nullus affectus.
Scimus bonũ nec delectat
agere. & cupimus ut delec¬
tet.Sic iste olim desiderare
concupiscebat que bona esse
cernebat. cupiens eoꝵ hab̾e
delectationẽ. quoꝵ potuit
E
quib quasi gradib ad cas per¬
uematur: prius em̃ ẽ ut uide¬
atur quã sint utiles & honeste.
Demnde ut earũ desiderium
contupiscatur. postremo ut
proficiente gr̃a delectet earũ
operatio. quarũ sola ratio de¬

Expanded text:
cupivit desiderare, inquit, non desideravit. Videmus enim ratione nonnunquam quam utiles sunt justificationes Dei: sed infirmitate praepediti aliquando desideramus. Praevolat ergo intellectus, sequitur tardus aut nullus effectus. Scimus bonum, nec delectat agere; et cupimus ut delectet. Sic iste olim desiderare concupiscebat, quae bona esse cernebat, cupiens eorum habere delectationem, quorum potuit e quibus quasi gradibus ad eas perveniatur; prius enim est ut videantur, quam sint utiles et honestae; deinde, ut earum desiderium concupiscatur; postremo ut proficiente gratia delectet earum operatio, quarum sola ratio de
Abbreviated transcription (Latin):
sium sine spũ non est uolun¬
tas hominis libera. cũ cupidi¬
tatib uincatur: ñ est libera
ad bonum. nisi liberata fue¬
rit. Non aũ liberatur nͥ per
spm̃ caritas diffundatur in¬
on ẽ libera uoluntas. nͥ
cã liberet gr̃a per legem
fidei. to est ñ est libera. sinc
fide operante ꝑ dilectionẽ.
ꝙ illa sufficienter habere. bo¬
na ẽ. non ẽ enim fructus bo¬
nus qͥ de caritate radicis ñ
surgit. Si uͦ adsit: fides oꝑans.
ꝑ dilectionem. fit delecta¬
cio. boni. De illa enĩ cogita¬
cione boni que p̃cedit fidẽ
plene disseritur.
lla aũ cogitacio siue uolun¬
tas que fidem & caritatem.
aliasq iustificationes prece¬
dit ñ sufficit ad salutem. nec
recte uiuitur ea. Hac uolun¬
tate concupiscitur illa bona
uoluntas. que est magnum
bonũ. Ista uͦ non alia gͦ est il¬
la uoluntas. siue cogitacio.
ita illã preuenit intellec

Expanded text:
sine spiritu non est voluntas hominis libera, Gal. 5, cum cupiditatibus vincatur; non est libera ad bonum, nisi liberata fuerit. Non autem liberatur, nisi per Spiritum sanctum diffundatur Non est libera voluntas, nisi eam liberet gratia per legem fidei, id est, non est libera, sine fide operante per dilectionem; et illa sufficienter et vere bona est. Non est enim fructus bonus, qui de charitatis radice non surgit. Si vero adsit fides operans per dilectionem, fit delectatio boni. 8. De illa cogitatione boni quae praecedit fidem, plene disseritur. Illa autem cogitatio sive voluntas quae fidem et charitatem aliasque justificationes praecedit, non sufficit ad salutem, nec recte ea vivitur. Hac voluntate concupiscitur illa bona voluntas quae est magnum bonum, ista vero, non. Alia est ergo illa voluntas sive cogitatio, i
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntati. ħ aũ de peccato actu¬
ali & mortali intelligendũ ẽ.
sleq his uerbis aliut uoluit os¬
tendẽ augustinus ut ipse. ait in
eode hoĩe ⁊circa eandẽ rẽ sint
unde pecc̃m. ł plura.
Uũ aũ uoluntas mala &o.

Expanded text:
peccato actuali et mortali intelligendum est. Neque his verbis aliud voluit ostendere August., ut ipse ait in EODEM HOMINE ET CIRCA EAMDEM REM SINT UNUM PECCATUM, AN PLURA. 1. Cum autem voluntas mala
Abbreviated transcription (Latin):
posse dampnari. nec repro¬
uoꝵ aliquis posse saluari. Nnde
ñ est accepturus nͥ iste ꝑdiderit.
certus ẽ electoꝵ numerus. idest
ñ potest augeri. uel minui.

Expanded text:
posse damnari, nec reproborum aliquis posse salvari. Unde non est accepturus nisi iste perdiderit, certus est electorum numerus, id est, non potest augeri vel minui.
Abbreviated transcription (Latin):
det̾minauit quomͦ acceꝑit
initiũ inquiens originẽ filii eẽ
ab initio. ac si diceret. Nonita in¬
telligas originẽ filii eẽ ab mitio.
quasi ip̃e filius habeat itium:
quo sũt omĩa. slamlicet filiussit
principiũ de pͥncipio: ñ ẽ tñ con¬
cedendũ. qd̾ filius hãt principtũ.
cũq filius sit principiũ. de pri

Expanded text:
determinavit quomodo acceperit initium, inquiens originem Filii esse ab initio, ac si diceret: Non ita intelligas originem Filii esse ab initio, quasi ipse Filius habeat initiumquo sunt omnia. Nam licet Filius sit principium de principio, non est tamen concedendum quod Filius habeat principium. Cumque Filius sit
Abbreviated transcription (Latin):
us ñ ẽ pat̾ neq duo tñ principia.
s unuĩ sic̃ pat᷑. ꝙ filius ñ duo cae¬
atores: s unꝰ cieator. Cum
pat̃ & filius sint unũ pͥncipiũ.
sp̃c sc̃i. queritur an eadẽ ratioe.

Expanded text:
n duo principia, sed unum; sicut Pater et Filius non duo creatores, sed unus Creator. 4. Cum Pater et Filius sint unum principium Spiritus sancti, quaeritur an eadem notione.
Abbreviated transcription (Latin):
fficile ẽ michi hanc fate.
or s qͣuestionẽ. precipue c̃
ex dictis oriatur. que similem
urdentur habeie rationẽ: qd̾ meȩ
intelligentię attendens infirmi¬
tas turbatur: cupiens magis ex
dictis scõꝵ referre. quã afferre.
ptimus enĩ lector ẽ inquit
t̾uitate. qui dictoꝵ intelligen¬
tiam expectet. exdictis potius
quã imponat. & retulerit ma¬
gis quã attulerit. neq cogat it
uideri dictis contineri. quod an¬
te lectionẽ presumpserit intel¬
ligendũ. Cum gͥ de rebus d̾i ser¬
mo ẽ. concedainus d̾o sui cogni¬
tionẽ: dictisq eius pia uenera¬
tione famulem᷑. Inuestiget ergo
diligent̃ pius lector dictoꝵ ra
tionẽ. si forte dictor aliquam
ualeat repperne causã: qua no
ta p̃missa questio aliqͣtems ex¬
plicari ualeat. Ego autẽ questi¬
onẽ non absoluens. s errorem
excludens. ꝓfiteor. ñ ita dictum¬
eẽ patrem diligẽ filium. uł filiũ
patrẽ ea dilectione que ab utroq

Expanded text:
fficilem mihi fateor hanc quaestionem, praecipue cum ex praedictis oriatur quae similem videntur habere rationem; quod meae intelligentiae attendens infirmitas turbatur, cupiens magis ex dictis sanctorum referre, quam afferre. us enim lector est, inquit Trin., qui dictorum intelligentiam expectat ex dictis potius quam imponat; et retulerit magis quam attulerit; neque cogat id videri dictis contineri, quod ante lectionem praesumpserit intelligendum. Cum ergo de rebus Dei sermo est, concedamus Deo sui cognitionem, dictisque ejus pia veneratione famulemur. Investiget ergo diligenter pius lector rationem dictorum, si forte dictorum aliquam valeat reperire causam; qua nota, ipsa praemissa quaestio aliquatenus explicari valeat. Ego autem hanc quaestionem non absolvens, sed errorem excludens, profiteor non esse dictum Patrem diligere Filium, vel Filium Patrem, ea dilectione quae ab utroq
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ quod talis nunc in unohomĩ¬
ne temptacionis ẽ ordo. & ꝓgres¬
sio qͣlis tunc in primis p̃cessit
parentib Ut cimmi tuc serpens
sensit. deuit e uiro suo dedit.
sicq consũmatũ peccatum ẽ.
ita & nunc innobis ꝓ serpente
ẽ sensualis motus ammȩ ꝓ mu¬
liere. inferior. portio rationis.
pro uiro superior iationis por
illa ẽ mulier que scd̾m eundẽ
dicitur gła uiri. atq inter hũc
uirũ. & hanc mulierem ẽ uelut
quodam spũale coniugium.
naturaliterq contractus quo
supcrior rationis porcio. qua¬
si uir debet preesse & dñari In¬
ferior uͦ quasi mulier deber
subire & obedue. Ideo uir scd̾m
apłm non debet habere uelam̃

Expanded text:
 quod talis nunc in uno homine tentationis est ordo et progressio, qualis tunc in primis praecessit parentibus. Ut enim tunc serpens sensit; deinde viro suo dedit, sicque consummatum est peccatum; ita et nunc in nobis pro serpente est sensualis motus animae, pro muliere inferior portio rationis, pro viro superior rationis portilla est mulier quae secundum eumdem dicitur gloria viri. Atque inter hunc virum et hanc mulierem est velut quoddam spirituale conjugium naturalisque contractus, quo superior rationis portio, quasi vir, debet praeesse et dominari; inferior vero, quasi mulier, debet subesse et obedire. Ideo vir secundum Apostolum non debet habere velamen,
Abbreviated transcription (Latin):
nitꝰ: cõmode dicuntur. filius aũ
nichil aliud dr̃. Idõ ñ ẽ in reb con¬
sid̾audũ qd uel sinat. uel ñ siuat
dici: usus sermonis nr̃i: s quis re¬
rũ ipsarũ intellectus eluceat. dõ

Expanded text:
nitus commode dicuntur. Filius autenihil aliud dicitur. Ideo non est in rebus considerandum quid vel sinat vel non sinat dici usus sermonis nostri, sed quis rerum ipsarum intellectus eluceat. No
Abbreviated transcription (Latin):
sunt. Ea uͦ que ꝑ ip̃m sunt: et
ex ip̃so. quoꝵ auctor ẽ: s non
ẽ auctor insi bonor. slon gͦ ab
ip̃o uel ꝑ ipsum sunt. nͥ bona.
Ita ergo nec in ip̃o sunt insi bo¬
nacslon gͦ mala indeo sunt.
qr licet ea noscat: ñ tamen eta
om̃ino noscit. ut bona. mala
quasi delonge cognoscit ut
ait ꝓpħa & alta delonge cog¬
uoscit. idẽ suꝑbiam. Et alibi
ad dm̃ loquens. de malis ait.
De absconditis tuis adimple
cata sunt que a lumine ueri¬
tatis diuine absconoitur:S
quomͦ peccata a lumine ueri¬
tatis absconduntur cũ ad eosci¬
autur: Si enĩ non sciet: quomͦ
de illis iudicaret. & ꝓ illis in alos
dampnaiet : Alibi ꝓpħa dicit. qr

Expanded text:
sunt; ea vero per ipsum sunt, et sunt; ea vero per ipsum sunt, et ex ipso quorum ipse auctor est, sed non est auctor nisi bonorum: non ergo ex ipso vel per ipsum sunt nisi bona. Ita ergo nec in ipso sunt, nisi bona: Non ergo mala in Deo sunt, quae, licet ea noscat, non tamen ita omnino noscit ut bona, quia mala quasi de longe cognoscit, ut ait Propheta: Et alta a longe cognoscit , id est superbiam. Et alibi ad Deum loquens de malis ait: De absconditis tuis adimpletcata sunt, quae a lumine tuae veritatis absconduntur. Sed quomodo peccata a lumine veritatis divinae absconduntur, cum a Deo sciuntur? Si enim non sciret, quomodo de illis judicaret, et pro illis malos damnaret? Alibi
Abbreviated transcription (Latin):
pst predicta queritur cũ
om̃ia dicantur eẽ in deo.
ñ ꝑ essentiam natue. s ꝑ cog¬
nitionem scientiȩ. & d̾s sciat bo¬
na & mala: utrũ concedendũ
sit simplicit̃ mala eẽ in deo.
siue eẽ in deo ꝑ coguitionem.
Scit einm d̾s. & sciit semper.
omia tam bona quã mala. ⁊̃¬
autequã fierent. & p̃scunt ab
eteruo ea futura Id̾oq cũ oĩa
bona dixĩmus eẽ ini d̾õ. ꝓpter
p̃sentiam cognitionis: ead em
rõne uidetur. dicendũ om̃ĩa
mala eẽ in eo. cũ ea semꝑ noue¬
rit et per cognitionẽ ei preseu¬
tia fueruit. Precoguouit enĩ
ds ab et̾no quosdã futuros ma¬
los: & eoꝵ maliciam. ut ait au
gustinꝰ presciuit: s non p̃para¬
uit. sũ gͦ peccata om̃ium sciat.
nuinqt intelligendũ ẽ ea in¬
cludi in illa gn̾alitate locutio¬
do: sa ip̃o inquit. & ꝑ ipsum:
& in ip̃o sunt omĩa.Sed quis
nisi insanꝰ dixerit mala esse in
deo: Illa em̃ esse in deo intelli¬
guntur: que ex ip̃o. & ꝑ ipsũ

Expanded text:
st praedicta, quaeritur, cum omnia esse dicantur in Deo non per essentiam naturae sed per cognitionem scientiae, et Deus sciat bona et mala, utrum concedendum sit simpliciter mala esse in Deo, sive esse in Deo per cognitionem? Scit enim Deus et scivit semper omnia tam bona quam mala antequam fierent et praescivit ab aeterno ea futura. Ideoque cum omnia bona diximus esse in Deo per praescientiam cognitionis, eadem ratione videtur dicendum omnia mala esse in eo, cum ea semper noverit, et per cognitionem ei praesentia fuerint. Praecognovit enim Deus ab aeterno quosdam futuros malos, et eorum malitiam, ut ait beatus Augustinus, praescivit, sed non praeparavit. Cum ergo peccata omnium sciat, nunquid intelligendum est, ea includi in illa generalitate locutioDeo? Ex ipso, inquit, et per ipsum et in ipso sunt omnia . Sed quis, nisi insanus, dixerit mala esse in Deo? Illa enim esse in Deo intelliguntur, quae ex ipso et per ipsum
Abbreviated transcription (Latin):
s bona cognoscit ñ ꝑ appioba¬
tionẽ. & ꝑ beneplacitũ: mala
uͦ nou. Unde cassiodorus super
psalmũ dicit peccata abscon¬
dixit. ea abscondi alumine. dĩ.
qͥ etiam in libro ad heluidium
insinuat de cognitione dei.ua¬
rus modis accipiendam inqͥ¬
ens.Si ad scientiam referas.
ñ ignorat deus. aliquos. uel a¬
liqua. qui tñ in iudicio quibus¬
dam dicet ñ noui uos. s eoꝵ un
ꝓbatio: hoc u̾bo insimiata est.
Ecce ñ cognoscere dr̃ ds̃. que ñ
approbat: que ei ñ placent. ap¬
paret itaq uerũ eẽ qd̾ diximꝰ.
scilicet qr quodãmͦ cognoscit
ds bona. quo ñ cognoscit. mala.
parit̾ quidem utraq eodemq
modo noscit. qͣntum ad noticiã.
s bona etiam approbatione. & be¬
neplacito cognoscit hic aperit

Expanded text:
cognoscit etiam per approbationem et per beneplacitum, mala vero non. Unde Cassiod., super psal. 16, dicit: Peccata abscondixit ea abscondita a lumine Dei. Qui etiam in lib. ad Helvidium insinuat cognitionem Dei variis modis accipiendam, inquiens: Si ad scientiam referas, non ignorat Deus aliquos vel aliqua; qui tamen in judicio quibusdam dicet: Non novi vos, sed eorum improbatio hoc verbo insinuata est. Ecce non cognoscere dicitur Deus quae non approbat, quae ei non placent. Apparet itaque verum esse quod diximus, scilicet quia quodam modo cognoscit Deus bona, quo non cognoscit mala. Pariter quidem utraque eodem modo noscit, quantum ad notitiam, sed bona, etiam approbatione et beneplacito cognoscit. 3. Hic aperit
Abbreviated transcription (Latin):
& ueritas in euuangłio.Si fi¬
lius uos liberauerit uere libe¬
ri eritis. hec libertas a seruitu¬
ticiȩ facit. sicut e conuerso
seruitus peccati. liberos facit
iusticiȩ. Unde apłs. Liberati
a peccato. serin facti estis ius¬
ticie. Et item. Cum serui esse¬
tis peccati. liberi fistis iusti¬
le utens libero arbitrio & se
perdidit. & ipsum. qr ꝑdita
ẽ per peccatũ. libertas ñ a ne¬
cessita. Ite. sed a peccato. qui
enim facit peccatum. ser¬
uus ẽ peccati. Qui habent¬
÷ hanc lib̾tatẽ. scilicet a pec¬
Lcato &s per quid
stam libertatem que ẽ a pec¬
cato illi soli habent quos
filius per grãm liberat. & repa¬
rat: non ita quod penitus sint
sine peccato inhac mortali

Expanded text:
 Veritas in Evangelio ait. Si Filius vos liberaverit, vere liberi eritis . Haec libertas a servitutitiae facit; sicut e converso servitus peccati liberos facit justitiae. Unde Apostolus: Liberati a peccato, servi facti estis justitiae. Et idem: Cum servi essetis peccati, liberi fuistis justile utens libero arbitrio, et se perdidit, et ipsum; quia perdita est per peccatum libertas, non a necessitate, sed a peccato. Qui enim facit peccatum, servus est peccati . 10. Qui habeant hanc libertatem, scilicet, a peccato, et per quid. stam libertatem quae est a peccato, illi soli nunc habent quos Filius per gratiam liberat et reparat; non ita quod penitus sint sine peccato in hac mortali
Abbreviated transcription (Latin):
tionẽ intellexerit apłs. Et quia
miscdiam nullũ aduocat me¬
ritũ: obduratio uͦ non ẽ sine nũ¬
to. Et miscdiȩ uerbo hic accipi¬
tur p̃destinatio: & p̃cipue predes¬
tinationis effectus. Obdurationis
uͦ non ip̃a dei eterna reprobatio
qr eius nullũ est meritũ. s grati¬
e priuatiosiue substctioque qͦ¬
damiꝰ est reꝓbationis effectus.
accipitur tam̃ aliquando reꝓ¬
batio pro obduratione. sicut
& p̃d estinatio ꝓ suo effectu. qui
ẽ grã apposita. Gr̃a eium que
apponitur. effectus ẽ pred estina¬
tionis. Cum gͥ graciȩ que appo¬
intur homim. ad iustificationẽ
nulla sunt merita. multomunꝰ
& ipsius p̾destinationis qͣ ab eter¬
no elegit deus quos uoluit: ali¬
qua possunt existere merita. Ite
ratio reꝓbationis. qͣ ab eternoqͦs¬
dam p̾scunt futuros malos. et

Expanded text:
tionem intellexerit Apostolus, et quia misericordia nullum advocat meritum, obduratio vero non est sine merito. Et misericordiae verbo hic accipitur praedestinatio, et praecipue praedestinationis effectus; obdurationis vero non ipsa Dei aeterna reprobatio, quia ejus nullum est meritum, sed gratiae privatio sive subtractio, quae quodam modo est reprobationis effectus. Accipitur tamen aliquando reprobatio pro obduratione, sicut et praedestinatio pro suo effectu, cui est gratia apposita. Gratia enim quae apponitur effectum est praedestinationis. Cum ergo gratiae quae apponitur homini ad justificationem, nulla sint merita, multo minus et ipsius praedestinationis, qua ab aeterno elegit Deus quos voluit, aliqua possunt existere merita. Ita nec reprobationis, qua ab aeterno quosdam praescivit futuros malos et
Abbreviated transcription (Latin):
on gͦ deo nolente uel uolen¬
te: sed ñolente fiunt mala.
Qu̾ia ñ subest dĩ uoluntati ut
malum sit uel fiat. s ut fierisi¬
nat: qr b onum ẽ sinere mala
fieri. Et utiq uolens sinit. non
uolens mala. s uolens sinere
ut ipsa fiant: qr nec mala sũt
bona. nec ea fieri. uel ẽẽ bonũ
augustim mala fieri bonũ est.

Expanded text:
on ergo Deo volente vel nolente, sed non volente, fiunt mala; quia non subest Dei voluntati ut malum fiat vel non fiat, sed ut fieri sinat, quia bonum est sinere mala fieri: et utique volens sinit non volens mala, sed volens sinere sinti ut ipsa fiant, quia nec mala sunt bona, nec ea fieri vel esse bonum Aug.: Mala fieri bonum est.
Abbreviated transcription (Latin):
queamus. bonus aũ usus eius.
iam uirtus ẽ. que in magnis
repperitur boms qͥb male
nullus uti pot̾. & quia bona
& magna.&. media. & mini¬
ia. ex dõ sunt. sequitur ut
ex deo sit. & bonus usus lib̾e
uoluntatis qui uirtus ẽ. et
in magnis numeratur bomis.

Expanded text:
queamus. Bonus autem usus ejus, queamus. Bonus autem usus ejus, jam virtus est, quae in magnis reperitur bonis, quibus male uti nullus potest. Et quia bona, et magna, et media, et minima, ex Deo sunt, sequitur ut ex deo sit etiam bonus usus liberae uoluntatis, quae uirtus est et in magnis numeratur bonis.
Abbreviated transcription (Latin):
It hec aperte insinuariua¬
leat p̃mittendũ est. tria
c̃ẽ genera bonoꝵ alia namq
sunt magna. alia minima. a¬
lia media. Ut augustinus a¬
it. in ymo libro retractationũ.
Uirtutes inquit qͥb recte ini¬
uitur magnabona sunt. Spe¬
cies aũ quoꝵ libet corpoꝵ si¬
ne quib recte uiui potest. mi¬
nima bona sunt. Potentiȩ uͦ
amini sine quib recte inui ñ
pot̾. media bona sunt. Item
ceteris aũ bonis idest medus
& minimnis ñ solumbene sed
etiã male quisq uti potest. Et
ido uirtute nemo male utitur
qr opus uirtutis ẽ bonus istoꝵ
usus. quib etiam ñ bene uti
possumus. Nemo autem bene
utendo. male utitur: Nonso¬
lum aũ magna sed etiam ine¬
dia. & mima. bona ẽẽ pres¬
titit bonitas dei. Ecce habes
tria genera bonoꝵ. distincta.
Inqͥbus bonis sit liberum
tineatur liberũ arbitrium.
it.Inmedus quidẽ bomis ui¬
uenitur liberũ uoluntatis.
arbitrium quia & male̾ il¬
lo uti p ossumus. sed tam̃ tale
ẽ ut sine illo recte uiuere ne¬

Expanded text:
t hoc aperte insinuari valeat, praemittendum est tria esse genera bonorum. Alia namque sunt magna, alia minima, alia media, ut Augustinus ait in primo lib. Retract. Virtutes, inquit, quibus recte vivitur, magna bona sunt. Species autem quorumlibet corporum sine quibus recte vivi potest, minima bona sunt. Potentiae vero animi, sine quibus recte vivi non potest, media bona sunt. Item,Caeteris autem bonis, id est, mediis et minimis, non solum bene, sed etiam male quisque uti potest; et ideo virtute nemo male utitur, quia opus virtutis est bonus usus istorum quibus etiam non bene uti possumus. Nemo autem bene utendo, male utitur; non solum autem magna, sed etiam media, et minima bona esse praestitit bonitas Dei. Ecce habes tria genera bonorum distincta. 11. In quibus bonis sit liberum tineatur liberum arbitrium. it: In mediis quidem bonis invenitur liberum voluntatis arbitrium, quia et male illo uti possumus; sed tamen tale est, ut sine illo recte vivere ne
Abbreviated transcription (Latin):
lutur hoc quasi nom̃ inflatioĩs
⁊tumoris. Unde humana con¬
scientia ad dm ꝓ rigore & cru¬
delitate accedẽ metuit. Idõ scrip¬
tura temꝑauit sermonem suũ.
spm̃ bonum nominans. ne cru¬
delis putaretur qui mitis erat.
ñ quot pat̾ solus sit potens. uł
magis potens. & filius solussa¬
piens. uel magis sapiens. & sp̃c
Una ẽ gͦ potentia. sapientia. bo¬
ntas.triũ. sicut una eẽntia. Id̃o¬
q sicut dr̃ filius homousion.

Expanded text:
idebatur hoc quasi nomen inflationis et tumoris. Unde humana conscientia ad Deum pro rigore et crudelitate accedere metuit. Ideoque Scriptura temperavit sermonem suum, Spiritum bonum nominans, ne crudelis putaretur qui mitis erat; non quod Pater solus sit potens vel magis potens, et Filius solus sapiens vel magis sapiens, et SpirUna est ergo potentia, sapientia, bonitas trium, sicut una essentia. Ideoque sicut dicitur Filius homousio