comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
modica querimonia uir dei ad locũ
que aptũ credidit accedens cuspidẽ
bacculi quẽ manu gestabat humi de¬
figens: cunctis audientib dixit. Do¬
inine d̾s nr qui sitienti popło tuo in
heremo dedura silice potũ tribuis¬
Fi: ad esto et nobis famulis tuis. et a¬
peri thesaurũ tue pietatis. et iube
nobis deduritia huius telluris ini¬
nistrari fontem aque uiuentis. ut cog¬
noscant presentes quia tues uerus
deus qui infiue secłoꝵ misisti filiũ
tuti inmundũ: ut credentes uite
adueram introduceret reꝓmissioĩs
terram. Cumq fideles respondissent
amen: subito erupit fons iuuacissi¬
inus. qui et potentiam diuinitat is
ostenderet. et meritum beati u̾iri li¬
quido cunctis adstantib demonstra¬
ret. Tunc qui iam crediderant in
fide corroborati sunt. et qui ad huc
gentilitatis errore detinebant᷑ ad pe¬
des sei ꝓcumbunt orantes se sc̃e fidei
sacramentis initiari. Hunc gͦ font̾e
exhibitionis eius gaudio multipli¬

Expanded text:
modica quaerimonia, vir Dei ad locum, modica quaerimonia, vir Dei ad locum, quem aptum credidit, accedens, cuspidem baculi, quem manu gestabat, humi defigens, cunctis audientibus dixit: Domine Deus noster, qui sitienti populo tuo in eremo de dura silice potum tribuisti, adesto et nobis famulis tuis, et aperi thesaurum tuae pietatis, et jube nobis de duritia hujus telluris ministrari fontem aquae viventis, ut cognoscant praesentes, quia tu es verus Deus, qui in fine saeculorum misisti Filium tuum in mundum, ut credentes in te ad veram introduceret repromissionis terram. Cumque fideles respondissent, Amen, subito erupit fons vivacissimus, qui et potentiam divinitatis ostenderet, et meritum beati viri liquido cunctis astantibus demonstraret. 13. Tunc qui jam crediderant, in fide sunt corroborati, et qui adhuc gentilitatis errore detinebantur, ad pedes sancti procumbunt, orantes se sanctae fidei sacramentis initiari. Hunc ergo fonteexhibitionis ejus gaudio, multipli
Abbreviated transcription (Latin):
tam accessit intrepidus. S dũ no¬
iutas scẽ predicationis quibusdam
ieredulis inscandalum. non nullis
uerteretur inderisum miraculoꝵ
potentia reddebat attonitos. quos
ad audiendam ueritatis uiam ueter¬
nus et innatus error effecerat fasti¬
diosos. ꝑmanus enim reuerendi pon¬
tificis tantas xp̃e operabatur uirtu¬
tes: ut uerbo demones fugaret. leꝓ¬
sos mundaret. eunctisq languentib
opem crucis medicamine largiret᷑.
Deniq cũ ad eum plurumi concur¬
rerent ꝓ adipiscenda salute corpoꝵ:
illuminati uerbo fidei cũ salute redi¬
bant animarum.
orro idem uenerabilis uir ertͣ
urbem paruo tectus hospitio:
die noctuq inscõ ꝑstabat ꝓposito.
ure ullam curam habens corporis.
Stotũ se eoꝵ impendens saluti: quos
demonico ntebat᷑ sub ducere errori.
Sane cũ iam multi miraculoꝵ dulce¬
dine deliniti. ⁊ luce fidei radiati. eius
scõ contubernio inhererent: ẽetq ei
deconuehende aque penuria nou

Expanded text:
tam accessit intrepidus. Sed dum notam accessit intrepidus. Sed dum novitas sanctae praedicationis quibusdam incredulis in scandalum, nonnullis verteretur in derisum, miraculorum potentia reddebat attonitos, quos ad audiendam veritatis viam veternus et innatus error effecerat fastidiosos. Per manus enim reverendi pontificis tantas Christus operabatur virtutes, ut verbo daemones fugaret, leprosos mundaret, cunctisque languentibus opem crucis medicamine largiretur. Denique cum ad eum plurimi concurrerent pro adipiscenda salute corporum, illuminati verbo fidei, cum salute redibant animarum. 11. Porro idem venerabilis vir extra urbem parvo tectus hospitio diu noctuque in sancto perstabat proposito, vix ullam sui curam habens corporis, totum se eorum impendens saluti, quos daemonico nitebatur subducere errori. 12. Sane cum jam miraculorum dulcedine deliniti, et luce Dei radiati, ejus sancto conturbernio inhaererent, essetque de convehendae aquae penuria non
Abbreviated transcription (Latin):
reddita diuersi ꝑmundum effulse¬
re uiri. Qui uirtutũ luce mirabi¬
les fulgore fidei insignes adsequen¬
da xp̃i uestigia mansuetis corde ꝑati¬
ingalliis noue fidei fundamentum.
ad erigendum rudis ad huc ecclie
statum pietas suꝑna magnificos atq
industrios uiros destinauit lugdu¬
nensib fotinũ. arelatensib trophi¬
mum. narbone paulum. tolose satur¬
ninũ. aruernis astremoniũ. lemouiti¬
cinis martialem. turonitis gatianũ.
parisiacis dionisium: cynomanniciᷤᷤ
Iulianum. Hic itaq uiliants romana
generositate clarissimus. Iiagua fa¬
cundus. iustitia insignis. merito fi¬
dei ꝑcelebris. primus apłs cinoman¬
nice urbi ado destinat᷑. Qui et si aliis
apłs non ẽ cinomantiensib tamen ẽ.
Nam sicut dese quoq beatus clamat
apłs: signũ apostolatus eiꝰ ipsi sunt
gladio sp̃c sc̃i accinctus ad destruen¬
dos errores adconculcandas demo¬
num uanitates. ad urbem supradic¬

Expanded text:
reddita, diversi per mundum effulsereddita, diversi per mundum effulsere viri, qui virtutum luce mirabiles, fulgore fidei insignes, ad sequenda Christi vestigia mansuetis corde parain Galliis novae fidei fundamentum, ad erigendum rudis adhuc Ecclesiae statum, pietas superna magnificos atque industrios viros destinavit, Lugdunensibus Photinum, Arelatensibus Trophimum, Narbonae Paulum, Tolosae Saturninum, Arvernis Austremonium, Lemovicinis Martialem, Turonicis Gatianum, Parisiacis Dionysium, Cenomanicis Julianum. 9. Hic itaque Julianus Romana generositate clarissimus, lingua facundus, justitia insignis, merito fidei percelebris, primus apostolus Cenomanicae urbi a Deo destinatur: qui etsi aliis apostolus non est, Cenomanensibus tamen est. Nam sicut, de se quoque beatus clamat Apostolus, signum apostolatus ejus ipsi sunt gladio Spiritus sancti accinctus, ad destruendos errores, ad conculcandas daemonum vanitates, ad urbem supradic
Abbreviated transcription (Latin):
tiũ genere debachatus. eccłiam xp̃i
expiignare nisus ẽ. S. quo eꝰ ampluis
efferunt inmanitas eo scõꝵ imsuꝑabiliᷤ
constantia unde atrotiori pulsata ẽ in¬
uidia: inde amplioris uirtutis enituit
gła Neronem igitur primum contͣ
pietatem habens impietatis ministrũ
dem ꝑsuccedentes sibimet principes
malitie sue augens incrementu per
trecentos et eo amplius annos eccłiam
xp̃i concussit.s. nullatenus euertere
ualuit. Cum enim cõplacuit ei qui fioe¬
les suos igne temptationis emisit ex¬
coqui. ut serenus dies post tot tur¬
bines familie sue illucesceret: lux ue¬
ritatis eulmen imperii subiit. et
mundi gła sibi substrata eos cepit
habere defensores atq tutores qͦs
ꝑ inuidiam hostis antiqui eatenus
temꝑat auras. redolentes arbusta
ꝓrũpunt inflores. et nudata dudũ
roseta rediunu s ad ornant᷑ rosis
mirantesq ocłos eoꝵ erũpentiũ can¬
dor reuerberat lilioꝵ. sic pace eccłie

Expanded text:
ticino genere debacchatus, Ecclesiam Christi ticino genere debacchatus, Ecclesiam Christi expugnare nisus est. Sed quo ejus amplius efferbuit immanitas, eo sanctorum insuperabilis constantiae, unde atrociori pulsata est invidia, inde amplioris virtutis emicuit gloria. 7. Neronem igitur primum contra pietatem habens impietatis ministrum; dehinc per succedentes sibimet principes malitiae suae augens incrementum per trecentos et eo amplius annos, Ecclesiam Christi concussit, sed nullatenus evertere valuit. Cum enim complacuit ei, qui fideles suos igne tentationis permisit excoqui, ut serenus dies post tot turbines familiae suae illucesceret, lux veritatis culmen imperii subiit, et mundi gloria sibi substrata, eos coepit habere defensores atque tutores, quos per invidiam hostis antiqui eatenus temperat auras, redolentes arbusta prorumpunt in flores, et nudata dudum roseta redivivis adornantur rosis, mirantesque oculos erumpentium candor reverberat liliorum; sic pace Ecclesiae
Abbreviated transcription (Latin):
sedib suos eripuit. et comitante illa
ineffabili triumphati hostis uitrice
pompa. ad dexteram dei patris im
ꝑpetuus regnaturus ascendit. Eecl̃i¬
am gͦ suam qu̾a sibi salutari adqui¬
siuerat sanguine. sp̃c sui illustrauit
aduentu ut mundi aduersis inte¬
rim exercenda: inuincibili spiritꝰ
sci confortaret᷑ armatura. fundata
gͥ supͣ petram fidei diffunditur ꝑ
climata totuis mundi. ut relicta
uanitate idoloꝵ dm̃ uerũ homo cog¬
nosceret. et aberrore paterni delic¬
ti. absqualore uetuste gentilitatis
uinouitatẽ uite transiret. S ueter¬
nus hostis dolens sibi perire. quod
deo constabat ad quiri: omne mali¬
tie sue machinamentu ad subuertẽ¬
dum eccłie iniuncibilis conuertit
asylum. Et iniqua instantia ꝓ de¬
fensione falsitatis ñ nullos martitũ
ꝓstrauit gladio. alios affixit patibu¬
lo. alios obdurit pelago. fame alios
ꝑemit. alios ignib excruciauit. alioᷤᷤ
menbratim discerpit. et indicibili mor¬

Expanded text:
sedibus suos eripuit, et comitante illa sedibus suos eripuit, et comitante illa ineffabili triumphati hostis victrice pompa, ad dexteram Dei Patris in perpetuum regnaturus ascendit. Ecclesiam ergo suam quam sibi salutari acquisierat sanguine Spiritus sui illustravit adventu, ut mundi adversis interim exercenda, invisibili Spiritus sancti confortaretur armatura. Fundata igitur supra petram fidei diffunditur per climata totius mundi, ut relicta vanitate idolorum, Deum verum homo cognosceret, et ab errore paterni delicti et ab squalore vetustae gentilitatis in novitatem vitae transiret. 6. Sed veternus hostis dolens sibi perire, quod Deo constabat acquiri, omne malitiae machinamentum ad subvertendum Ecclesiae invincibilis convertit asilum. Et iniqua instantia pro defensione falsitatis nonnullos martyrum prostravit gladio, alios affixit patibulo, alios obduxit pelago, fame alios peremit, alios ignibus excruciavit, alios membratim discerpit, et indicibili mor
Abbreviated transcription (Latin):
et antiqui hostiᷤᷤ
uersutia in hu¬
inano genere qͥ
sibi apͥmo parente subdiderat gͣs¬
saretur. honorq creatoris creatũ¬
re potius quam creatori famula¬
retur. scilicet quia unusquisq uł
ex mortius hominib uel ex insen¬
sibili materia deos quos adoraret
fingebat. ds omnipotens humanoᷤ
miseratus errores ne sua meternũ
factura periret. uerbum suũ eqͣle
sibi atq coeternum ꝑ uterũ intac¬
te uirginis ꝓseculi uita uerum
hominen adhumanos ꝓdux̃ aspec¬
tus. Qui deitatis natura non immi¬
nuta. humanitate tamen nr̃a absq
peccati neuo ueraciter assumpta.
inter homines conuersatus ẽ pre¬
bens beneficia deitatis. et ꝑferens
incõmoda humane fragilitatis. De¬
niq eam carnem qu̾a deuirgine
sumpserat ꝓredemptione nr̃a po¬
suit et hominem quem ereauerat
non alio redemit precio. nisi uiui¬
fico et precioso sanguine suo. factꝰ
gͥ obediens patri usq ad mortem.
mortem autem crucis. destruxit
mortis imꝑium. et ab ipsis auerni

Expanded text:
et antiqua hostis versutia in humano genere, quod sibi a primo parente subdiderat, grassaretur, honorque Creatoris creaturae potius quam Creatori, famularetur; quia scilicet unusquisque vel ex mortuis hominibus, vel ex insensibili materia deos, quos adoraret, fingebat; Deus omnipotens humanos miseratus errores, ne sua in aeternum factura periret, Verbum suum aequale sibi atque coaeternum, per uterum intactae virginis pro saeculi vita verum hominem ad humanos produxit aspectus. Qui divinitatis natura non imminuta, humanitate tamen nostra absque peccati naevo veraciter assumpta, inter homines conversatus est, praebens beneficia Deitatis, et perferens incommoda humanae fragilitatis. Denique eam carnem quam de Virgine sumpserat, pro redemptione nostra posuit, et hominem quem creaverat, non alio redemit pretio, nisi vivifico et pretioso sanguine suo. Factus igitur obediens Patri usque ad mortem, mortem autem crucis, dextruxit mortis imperium, et ab ipsis Averni
Abbreviated transcription (Latin):
No quã uocẽ fugit mulier. familia oĩs
exurgit lucerna accendit᷑. latro querit᷑:
s minime inuenitur Ad lectulos sin¬
guli redeunt ⁊ fit silentiũ. fuint tene¬
bre sicut prius pausant ceceri. s ñ
illa misera requiescit. Eocurqit de¬
mio ⁊ bernardi lectulũ petit: s de¬
nuo ille ꝓclamat. latͦnes latͦnes. Que¬
ritur iterũ lat̾. latet iterũ: nec ab eo
qui solus nouerat publicat᷑. Usq t̃¬
cio imꝓba mulier sic repulsa. uix
tandem seu metui seu desperatiõe
uicta cessruit. Cũ aut̃ die sequenti
iter agercut: arguentes bernardũ
socn. quosuã totiens ea nocte latͦ¬
nes sõmauerit ꝑquirebant. Quib

Expanded text:
Ad quam vocem fugit mulier, familia omnis Ad quam vocem fugit mulier, familia omnis exsurgit, lucerna accenditur, latro quaeritur, sed minime invenitur. Ad lectulos singuli redeunt, fit silentium, fiunt tenebrae sicut prius, pausant caeteri, sed non illa misera requiescit. Exsurgit denuo, et Bernardi lectulum petit; sed denuo ille proclamat: Latrones! latrones! Quaeritur iterum latro, latet iterum, nec ab eo qui solus noverat, publicatur. Usque tertio improba mulier sic repulsa, vix tamdem seu metu, seu desperatione victa cessavit. Cum autem die sequenti iter agerent, arguentes Bernadum socii, quosnam toties ea nocte latrones somniaverit, perquirebant. Quibus
Abbreviated transcription (Latin):
pigi fedus cũ ołis meis. ut ne cogi¬
tarem quidem de uirgine.
irea idem tempus instinẽtu de¬
monis. uilectum dormmientis
iecta ẽ puella nuda. Qũa ille sen¬
tieus. cũ omui pace et silentio part̾e
lectuli qũa occupauerat cessic: et mn
latꝰ alterũ se conit.t atq obdormiuit.
Misera uͦ illa aliquandiu iacini. suftinen
⁊ expectans: deuide palpans ⁊ stumilanᷤ.
illa licet impuoentissima essit erubui
it ⁊ horrore ingenti atq aduniatõe
ꝑ fusa. relicto eo surgens aufugit:
ontigit item. ut cũ socus aliqͣntis
apud matronã aliquã
Geruardꝰ hospitaret᷑. Considerans au¬
tc̃ mulier adolescentẽ decorũ aspec¬
tii. capta est laqueo oculoꝵ suorumm
⁊ in concupiscentiam excarsit eiꝰ. Cũq
tanquã honoratiori ominũ. seorsũ
ei fecisset lectulũ prepararr: surgens
ipsa de nocte impudent̃ aecedens ad
eũ. Quã bernardus sentiens. nec consi¬
lu inops. claiare cepit: latrones latͦnes

Expanded text:
pigi foedus cum oculis meis, ut ne cogipigi foedus cum oculis meis, ut ne cogitarem quidem de virgine . 7. Circa idem tempus instinctu daemonis in lectum dormientis injecta est puella nuda. Quam ille sentiens cum omni pace et silentio partem ei lectuli quam occupauerat cessit et in latus alterum se conuertens dormiuit. Misera illa aliquandiu iacuit sustinens et expectans; deinde palpans et stimulans, illa, licet impudentissima esset, erubuit; et horrore ingenti atque admiratione perfusa, relicto eo surgens aufugit. Contigit item ut cum sociis aliquantis apud matronam aliquam Bernardus hospitaretur. Considerans autem mulier adolescentem decorum aspectu, capta est laqueo oculorum suorum, et in concupiscentiam ejus exarsit. Cumque tanquam honoratiori omnium, seorsum ei fecisset lectulum praeparari, surgens ipsa de nocte impudenter accessit ad eum. Quam Bernardus sentiens, nec consilii inops, clamare coepit: Latrones! latrones!
Abbreviated transcription (Latin):
tates uite huiꝰ. et magne spẽs undiq
arridere. Obsidebant aũ benignum
iuiuenis animum. sodaliũ dissimileᷤᷤ
mores et amiticie ꝓcellose. similem sibi
effic̾e gestantes. Que si ei dulcescere ꝑ¬
stitissent. necesse erat amaresc̾e̾ illi qͦd
in hac uita dulcius cordi eꝰ insederat.
castitatis amorem. Cui p̃cipue inui¬
dens coluber tortuosus. spargebat la¬
queos temptationũ ac uariis occur¬
sibus calcaneo eiꝰ insidiabatur.
lim enim aliqñ curiosius aspi¬
çiendo defixos in quanda ocłos
aliquandui tenuss continuo ad se
reuersus. et de semet ipso erubeseens
apud semet ipsum. inseip̃m ultor
seuerissimus exarsit. Stagno qͥppe
gelidarum aquarũ quod in pxino
erat collotenus insiliens. tamdui in¬
ibi ꝑmarisit. donec pene eranquis ef¬
fectus. ꝑuirtutẽ qr̃e cooꝑantis etiã
a calore carnalis concupiseentie totus
refriguit. induens illum castitatis
affectũ. qũe induerat qui dicebat. pe¬

Expanded text:
tates vitae hujus, et magnae spes undique tates vitae hujus, et magnae spes undique arridere. Obsidebant autem benignum juvenis animum sodalium dissimiles mores, et amicitiae procellosae, similem sibi efficere gestientes. Quae si ei dulcescere perstitissent, necesse erat amarescere illi, quod in hac vita dulcius cordi ejus insederat, castitatis amorem. Cui praecipue invidens coluber tortuosus, spargebat laqueos tentationum, ac variis occursibus calcaneo ejus insidiabatur. Cum enim aliquando curiosius aspiciendo, defixos in quamdam oculos aliquandiu tenuisset; continuo ad se reversus, et de semetipso erubescens apud semetipsum, in se ipsum ultor severissimus exarsit. Stagno quippe gelidarum aquarum, quod in proximo erat, collo tenus insiliens, tandiu inibi permansit, donec pene exsanguis effectus, per virtutem gratiae cooperantis etiam a calore carnalis concupiscentiae totus refriguit, induens illum castitatis affectum, quem induerat qui dicebat: Pe
Abbreviated transcription (Latin):
insistendo ieuiniis. uigiliis et orati¬
onib: et quod minus assumpte ꝑfeᷤ¬
de die indiem ꝓfitiens. ad extrema
deuenit. ꝑficienda infuturo ineo
inquo profitiens de hoc scło inigra¬
uit. Obdormiuit aũ. psallentibus
clericis qui conuenerant et ipsa pa¬
riter psallens. ut mextremis quoq
cũ iam uox eius audiri non posset.
ad huc moueri labia uiderent᷑. et
lingua palpitans dñm confiteri.
Demũ inter letanie supplicationes.
cũ diceretur ꝑ passionem et eriic̃e̾
tuam libera cam dñe. eleuans ma¬
munt signauit se et emisit sp̃m. ita
ut. manũ ñ posset deponere ꝗ leuarait
X hoc bernardus suo iam
more suo uire iuctitare incipien:
eleganti corꝑe grata facie p̃minen.
suãiussimis ornatus morib acri
ingenio preditus. acceptabil pollẽs
eloquio. magne spei ad holescens p̃¬
dicabatur. sĩn tanqu̾a ingredient
scłm plures se uie scłi ipsus offerre
ceꝑunt. et inomnib assurgere ꝓsꝑi¬

Expanded text:
insistendo jejuniis, vigiliis, et oratiinsistendo jejuniis, vigiliis, et orationibus; et quod minus assumptae profesde die in diem proficiens, ad extrema devenit, perficienda in futuro in eo, in quo proficiens de hoc saeculo migravit. Obdormivit autem psallentibus clericis qui convenerant, et ipsa pariter psallens, ut in extremis quoque, cum jam vox ejus audiri non posset, adhuc moveri labia viderentur, et lingua palpitans Dominum confiteri. Demum inter litaniae supplicationes, cum diceretur, « Per passionem et crucem tuam libera eam, Domine, » elevans manum signavit se, et emisit spiritum, ita ut manum non posset deponere quam levarat. Ex hoc Bernardus suo jam more, suo jure victitare incipiens, eleganti corpore, grata facie praeeminens, suavissimis ornatus moribus, acri ingenio praeditus, acceptabili pollens eloquio, magnae spei adolescens praedicabatur. Cui, tanquam ingredienti saeculum, plurescoeperunt, et in omnibus assurgere prosperi
Abbreviated transcription (Latin):
luto ꝓficiens etate et gr̃a apud.
deum et homines puer ber̃nardus.
de puͣricia transiret in ad olescentiã.
mater erus liberis fideliter educatis.
et uias seli ingredientib. quasi per¬
actis om̃ib que sua erant. feliciter
migrauit ad dm̃n. De qua nequaquã
prẽtereundũ ẽ. quod cũ multo tem¬
pore iurisset cũ uiro suo honeste et
iuste sc̃dm iusticias et honestates ħͣ
scłi. et legẽ fidemq conuigii: ꝑ ali¬
quot ant̾e obitũ suũ annos ineo ad
quod nutrire filios uidebatur. ꝓ ut
ponuit et licuit mulieri subpotesta¬
te uiri confiitute. nec habenti ꝓpͥi
corꝑis potestat᷑e. omnes ipsa p̃ue¬
nit. Et enĩ indomo sua et inꝑfessi¬
one coniuigali et inmedio scłi. he¬
reniticam seu monasticam uit᷑a
ñ paruo temꝑe uisa ẽ emulari. in
uictu parcitate. inuilitate uestit᷑:
delicias et ponpas scłi a se abdican¬
do. abactib et uiris curis scłarib
inquantũ poterat se subtrahendo.

Expanded text:
luto, proficiens aetate et gratia apud luto, proficiens aetate et gratia apud Deum et homines puer Bernardus de pueritia transiret in adolescentiam; mater ejus liberis fideliter educatis et vias saeculi ingredientibus, quasi peractis omnibus quae sua erant, feliciter migravit ad Dominum. De qua nequaquam praetereundum est, quod cum multo tempore vixisset cum viro suo honeste et juste secundum justitias et honestates saeculi hujus, et legem fidemque conjugii; per aliquot ante obitum suum annos, in eo ad quod nutrire filios videbatur, prout potuit et licuit mulieri sub potestate viri constitutae, nec habenti proprii corporis potestatem, omnes ipsa praevenit. Etenim in domo sua, et in professione conjugali, et in medio saeculi eremiticam seu monasticam vitam non parvo tempore visa est aemulari, in victus parcitate, in vilitate vestitus, delicias et pompas saeculi a se abdicando, ab actibus et curis saecularibus, in quantum poterat, se subtrahendo,
Abbreviated transcription (Latin):
rapiens minme iam pueriles affectus.
ꝑsuasum aũ ẽ antmo eiꝰ. et nunc usq fa¬
tetur. quod eam credat horam fuisse
dũice natiuitatis. S et facile ẽ aduerte̾
his qui eiꝰ auditoriũ frequentauerunt.
inquanta benedictione ea hora p̃uene¬
rit cũ dñs. cũ usq hodie in his que ad
illud ꝑtinent sacramentu. et sensus ei
ꝓfundior. et sermo copiosior suppetere
uideatur. Unde et post modum in laudẽ¬
eiusdem genitricis et geniti. et sc̃e eiꝰ
natuntatis. insigne edidit opusculum
inter micia oꝑmͦ suoꝵ seu tractatuum.
sumpta materia exeo eũgłii loco ubi
legitur. Missus ẽ gabrici angłs ado
ineiuitatem galilec᷑ et ceta que ibi
sequunt᷑. Nẽq illud tacendũ. quor
abipsis iam puerilib annis. si quoᷤᷤ
poterat nĩmos habere claudestinaᷤ
faciens elemosinas et uere cundix sue
mort̃ gerebat. et perate imeno fnp̃
etatem pietatis opera sectabatur.
fum autem aliqͣnto tempore eno¬

Expanded text:
rapiens minime jam pueriles affectus. rapiens minime jam pueriles affectus. Persuasum autem est animo ejus, et nunc usque fatetur, quod eam credat horam fuisse Dominicae Nativitatis. Sed et facile est advertere iis qui ejus auditorium frequentaverunt, in quanta benedictione ea hora praevenerit eum Dominus; cum usque hodie in iis quae ad illud pertinent sacramentum, et sensus ei profundior, et sermo copiosior suppetere videatur. Unde et postmodum in laudem Genitricis et Geniti, et sanctae ejus Nativitatis, insigne edidit opusculum, inter initia operum suorum seu tractatuum, sumpta materia ex eo Evangelii loco, ubi legitur, Missus est Gabriel angelus a Deo in civitatem Galilaeae , et caetera quae ibi sequuntur. 5. Neque illud tacendum, quod ab ipsis jam puerilibus annis, si quos poterat nummos habere, clandestinas faciens eleemosynas, et verecundiae suae morem gerebat, et pro aetate, imo supra aetatem, pietatis opera sectabatur. Cum autem aliquanto tempore evo
Abbreviated transcription (Latin):
lit et abtecit. Nec defuit mĩa di
uina bono zelo su pueri: s continuo
sensit niriut᷑e: et inipso impetu spe
surgens. abonira dolore liberatũ se
ẽẽ cõgnouit. Exquo cũ ñ parũ infide
ꝓficeret. adiecit ei dñs apparere sicut
olun puero sanrueli insylo. et mani¬
festare ei głam suam. Aderat namq
sollempius illa nor natiri tatis dñice.
et ad sollernnes ugilias omurs ut
moris ẽ patabantur. Cumq celebran¬
d uocturni officii hora aliquantisꝑ
yeclaretur: contigit sedentem expec¬
tantemq bernardũ cũ ceteris. inca¬
nato capite paululũ sopoiari. affuit
ilico puero suꝯ se reuelml. pueri tħu
sc̃ã natiuitas. tenere fidei suggerens
icrementa. et diuine ineo inchoans
misteria contemplationis. Apparuit
eium ei. uelut denuo ꝓcedens sponsus
e thalamo suo. Apparuit ei quasi iterũ
ante. oculos suos uascens exutero matri
uirginis uerbum infans. speciosus forma
prefiliis hominum. et pueruli sci ise

Expanded text:
lit et abjecit. Nec defuit misericordia lit et abjecit. Nec defuit misericordia divina bono zelo sancti pueri: sed continuo sensit virtutem, et in ipso impetu spiritus surgens, ab omni dolore liberatum se esse cognovit. Ex quo cum non parum in fide proficeret, abjecit ei Dominus apparere, sicut olim puero Samueli in Silo, et manifestare ei gloriam suam . Aderat namque solemnis illa nox Nativitatis Dominicae; et ad solemnes vigilias omnes, ut moris est, parabantur. Cumque celebrandi nocturni officii hora aliquantisper protelaretur, contigit sedentem exspectantemque Bernardum cum caeteris inclinato capite paululum soporari. Adfuit illico puero suo se revelans pueri Jesu sancta Nativitas, tenerae fidei suggerens incrementa, et divinae in eo inchoans mysteria contemplationis. Apparuit enim velut denuo procedens sponsus e thalamo suo. Apparuit ei quasi iterum ante oculos suos nascens ex utero matris Virginis verbum infans, speciosus forma prae filiis hominum, et pueruli sancti in se
Abbreviated transcription (Latin):
et p̃coetaneis suis ꝓritiebat: s. in reb
scłarib iam mortisicatione fiture ꝑ¬
fectionis uelut uaturaliter inchoabat.
Erat quippe simplicissimꝰ insecularib
amans habitare secũ. publicũ fugitanᷤ
mire cogitatinus. Parentib obediens
et subditus. omnib benignus et gͣcuᷤᷤ
domi simplex et quictus. foris rarus.
et ultra quam credoͥ possit uerecund᷑:
nusqͣm multu loqui amans: deo de¬
uotus. ut pura sibi pueritiã suam
conseruaret. litterarũ etiã studiode¬
ditus. ꝑ quas inscͥpturis deũ disceret.
et cognoseeret. In quo qͣntũ inbreui
ꝓfecẽrit. et quam ꝑspicacem indis¬
cernendo iuduerit sensum. ex eo qd
sub iungunꝰ aduerti potest.
tis dolore uexaretur. decicdt in
ra carminib Quam cũ ille appro¬
pinquant̾ẽ sentiret. cũ carminalib
instrumentis quib hominib de uril¬
go illudere confueuerat: cñ indigna¬
tione magua exclamans. a se rapu¬

Expanded text:
et prae coaetaneis suis proficiebat: sed in rebus et prae coaetaneis suis proficiebat: sed in rebus saecularibus jam mortificationem futurae perfectionis velut naturaliter inchoabat. Erat namque simplicissimus in saecularibus, amans habitare secum, publicum fugitans, mire cogitativus, parentibus obediens et subditus; omnibus benignus et gratus, domi simplex et quietus, foris rarus, et ultra quam credi posset verecundus; nusquam multum loqui amans, Deo devotus, ut puram sibi pueritiam suam conservaret; litterarum etiam studio deditus, per quas in Scripturis Deum disceret et cognosceret: in quo quantum in brevi et profecerit, et quam perspicacem in discernendo induerit sensum, ex eo quod subjungimus, adverti potest. tis dolore vexaretur, decidit in ra carminibus. Quam 1064 cum ille appropinquantem sentiret cum carminalibus instrumentis, quibus hominibus de vulgo illudere consueverat, cum indignatione magna exclamans a se repu
Abbreviated transcription (Latin):
animarum. Quo responso mulie pia
et fidelis. quasi a do suscepto leta effici¬
tur. et iam tunc inamorem nondum
nati tota transfunditur. cogitans sacͥs
eum litteris erudiendum tradere. scdm
modum uisionis et interp̃tationis. qͥ
ei de illo tam sublimia ꝓmittebantur.
Quod et factum ẽ. Mox enim ut felici
partu edidit. non mͦ obtulit eũ deo
sicut de aliis agere consueuerat .s. siẽ
legitur de sc̃a anna matre samuelis. q̃
pentũ a dño et acceptũ filiũ intab̾na¬
rnan: sic errosa eti meccłia dei acci¬
peabile obtulit murais. Unde et
qua cauis poruit. ineccłia castelli¬
onis. que post modũ ipsuis bernardi
opera a scłari conuersatione inerdi¬
nem regulariũ. canonicoꝵ ꝓmota cog¬
noscitur. magiftris luterarti tͣdens
erudiendũ. egit quicquid potuit ut
ineis ꝓficeret. Puer aũ et gr̃a plenus
et ingenio naturali polleñs. cito in hoc
desidẽriũ matris impleuit. Nam in
lnterarum quidom studio supͣ et atem.

Expanded text:
animarum. » Quo responso mulier pia animarum. » Quo responso mulier pia et fidelis quasi a Deo suscepto, laeta efficitur, et jam tunc in amorem nondum nati tota transfunditur, cogitans sacris eum litteris erudiendum tradere secundum modum visionis et interpretationis, qua ei de illo tam sublimia promittebantur: quod et factum est. Mox enim ut felici partu edidit, non modo obtulit eum Deo, sicut de aliis agere consueverat; sed, sicut legitur de sancta Anna matre Samuelis, quae petitum a Domino et acceptum filium in tabernarum : sic et ipsa eum in Ecclesia Dei acceptabile obtulit munus. 3. Unde et quam citius potuit, in ecclesia Castellionis quae postmodum ipsius Bernardi opera a saeculari conversatione in Ordinem regularium canonicorum promota cogoscitur magistris litterarum tradens erudiendum, egit quidquid potuit, ut in eis proficeret. Puer autem et gratia plenus, et ingenio naturali pollens, cito in hoc desiderium matris implevit. Nam in litterarum quidem studio supra aetatem
Abbreviated transcription (Latin):
erant. heremo magis qͣm curię
nutͥebat. non pat̾iens delicatioreᷤᷤ
assuescẽ cibos. s glossiorib et cõmu¬
nib pascens. et sic eos p̃paraͣtis ⁊ in¬
stituens dño inspirante. quasi con¬
tinuo adheremũi transmittendos.
ȩc cũ mordine filioꝵ tertium
bernardũ haberet inutero. sora¬
nium udit p̃sagtũ futuroꝵ. catellũ
scilicet totũ candidũ indorso subru¬
fum et latrantem. inutero se habere.
Suꝑ quo territa uehementer. cũ reli¬
giosum queindam uirũ consuluisset.
continuo ille sp̃m ꝓphetie concipiens qͦ
dauid de seĩs p̃dicatorib dño dicit. lin¬
gua canum tuoꝵ exinunicis. trepidan¬
ti. et auxie respondit. Ne timeas: bene
res agitur. Optimi catuli mater eris. qͥ
domus dei custos futurus. magnos pea
contra intmicos fidei editurus ẽ latratꝰ.
Erit enim egregius predicator. et tan¬
qũa bonus cãnis. gr̃a ligue medicinali
inmultiꝰᷤ  multos morbos curaturus:

Expanded text:
erant, eremo magis quam curiae erant, eremo magis quam curiae nutriebat, non patiens delicatioribus assuescere cibis, sed grossioribus et communibus pascens; et sic eos praeparans et instituens, Domino inspirante, quasi continuo ad eremum transmittendos. 2. Haec cum in ordine filiorum tertium Bernardum haberet in utero, somnium vidit praesagium futurorum, catellum scilicet totum candidum, in dorso subrufum, et latrantem in utero se habere. Super quo territa vehementer, cum religiosum quemdam virum consuluisset, continuo ille spiritum prophetiae concipiens, quo David de sanctis praedicatoribus domino dicit, Lingua canum tuorum ex inimicis ; trepidanti et anxiae respondit: « Ne timeas, bene res agitur, optimi catuli mater eris, qui domus Dei custos futurus, magnos pro ea contra inimicos fidei editurus est latratus. Erit enim egregius praedicator, et tanquam bonus canis, gratia linguae medicinalis in multis multos morbos curaturus est
Abbreviated transcription (Latin):
ernardus bur¬
gundie partib
dus fuit: paren¬
tib daris scd̾m
digniorib ac
tenax. Euuangłicam nãq sedm insti¬
tuta precursoris dñi miliciã agens
neminem concutiebat nenuni faciebat
calũniam. contentus stipendus suis
quib ad omne opꝰbonũ habundabat
Sic consilio et armis seruiebat tem
suo non neglige̾t reddere quod debe¬
bat. Mater aalez excastro cui nom̃
monsbarrus. et ipsa mordine suo apłi¬
eam regulam tenens. subdita uiro.
subeo scđm timorem dei domũ suã
emitriens iomni disciplina. Septẽ
qͥppe liberos genuit. non tam iuro
suo qͣm do. sex mares. femin̾a un̾a:
mares om̃s monachos futuros. feni¬
nam sanc̾timonialem. Deo namq ut
dictũ: ñ selło generans. singulo mox
ut partui ediderat. ipsa manib ꝓpͥis
dño offerebat. Ppter quod etiam
alienis uberib nutriendos cõmitt̾e.
illustris. femina refugiebat: quasi
cũ lacte materno. materni quodamͦ
boni infundens eis naturam. Cun
aũ creuissent. qnͣduu submnanu eiuᷤ

Expanded text:
ernardus Burgundiae partibus, dus fuit, parentibus claris secundum dignioribus ac tenax. Evangelicam namque secundum instituta Praecursoris Domini militiam agens, neminem concutiebat, nemini faciebat calumniam, contentus stipendiis suis , quibus ad omne opus bonum abundabat. Sic consilio et armis serviebat tempsuo non negligeret reddere quod debebat. Mater Aleth, ex castro cui nomen Mons-Barrus; et ipsa in ordine suo, apostolicam regulam tenens, subdita viro, sub eo secundum timorem Dei domum suam enutriens in omni disciplina. Septem quippe liberos genuit non tam viro suo quam Deo, sex mares, feminam unam: mares omnes monachos futuros, feminam sanctimonialem. Deo namque, ut dictum est, non saeculo generans, singulos mox ut partu ediderat, ipsa manibus propriis Domino offerebat. Propter quod etiam alienis uberibus nutriendos committere illustris femina refugiebat, quasi cum lacte materno materni quodammodo boni infundens eis naturam. Cum autem crevissent, quandiu sub manu ejus
Abbreviated transcription (Latin):
ei miscđia dĩ. Uerat fr̃ eiꝰ. laborans
ut erui posset: s ñ ꝓfecit. Et cũ nec
loqui ei ꝑmitteret᷑: accedens ad car¬
cerẽ clamauit. Scito fr̃ Gerarde: qͥa
ituri sumꝰ in ꝓocimo. ⁊ monasterium
int᷑ituri. Tu uͦ qnͣquidẽ exire ñ licet.
hic monachꝰ esto: sciens qd̾ uis ⁊ ñ po¬
tes ꝓ facto reputari. Cũq Gerardus
magis ac magis anxiaret᷑: paucis in
sacrũ quadragesime tempꝰ. Cura ues¬
ꝑtinã itaq diei horã cogitans qd̾ au¬
dierat. cõpedes suas tetigit. ⁊ ecce fer
S quid ageret Erat ostiũ obse¬
ratũ: ⁊ ꝓ forib pauperũ multitu¬
do. Surrexit tũ. ⁊ ñ tñ spe euaden¬
di: quã tedio lacendi seu curiosita¬
te tẽptandi. accedens ad hostiũ sub¬
t̾ranes domꝰ in qua uĩctꝰ ⁊ clausus
erat. mox ut pessulũ cetigit: sera
tota int̾ manꝰ eiꝰ collapsa ẽ ⁊ ostiũ
domꝰ aꝑtũ. Rxiensq pedetentĩ sic̃

Expanded text:
ei misericordia Dei. Venit frater ejus laborans ei misericordia Dei. Venit frater ejus laborans ut erui posset, sed non profecit. Et cum nec loqui ei permitteretur, accedens ad carcerem clamavit: « Scito, frater Gerarde, quia ituri sumus in proximo, et monasterium introituri. Tu vero, quandoquidem exire non licet, hic monachus esto, sciens quod vis et non potes, pro facto reputari. » Cumque Girardus magis ac magis anxiaretur, paucis disacrum Quadragesimae tempus. Circa vespertinam itaque diei horam cogitans quod audierat compedes suas tetigit, et ecce ferrum t. Sed quid ageret? Erat ostium obseratum, et pro foribus pauperum multitudo. Surrexit tamen, et non tam spe evadendi quam jacendi taedio, seu curiositate tentandi, accedens ad ostium subterraneae domus, in qua vinctus et clausus erat, mox ut pessulum tetigit, sera tota inter manus ejus collapsa est, et ostium domus apertum. Exiensque pedetentim, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
iume morieris. Sic dictũ: sicq fac¬
tũ.c̃. Paucissimis intpositis diebus
circũuallatꝰ ab inimicis. captꝰ ⁊ uul¬
neratꝰ iuxta uerbũ frĩs: lanceã ge¬
stans ip̃i latĩ eidẽq infixã loco eiu il
le digitũ applicuerat. tͣhebat᷑: ⁊ mor¬
tẽ quasi iã presentẽ metuens clama¬
bat. Monachꝰ sũ: monachꝰ sũ cisterci¬
ensis. Nicħominꝰ tñ captꝰ. ⁊ reclusus
in custodiam.ẽ. Nocatꝰ ẽ aũt b̾nardꝰ
ꝑ celerẽ nuntium: s ñ uenit. Sciebam
inqͥt ⁊ p̃dixerã qd durũ foret ei contͣ
stimulũ calcitrare: nec tñ ad mortẽ
ei uulnꝰ hoc s aduitã. Et factũ ẽ ita
Siquidẽ de uulne pret̾ sp̃e cito conua¬
luit: ꝓpositũ uͦ seu notũ qd̾ uouerat
ñ mutauit. Cũq ia liber ab amore
scłi. hostilib adhuc uinculis teneret᷑:
⁊ hoc solũ esset qd̾ conu̾sionis eiꝰ ꝓpo¬
sitũ retardaret: in hoc etiã cito affuit

Expanded text:
nime morieris. » Sic dictum, sicque facnime morieris. » Sic dictum, sicque factum est. Paucissimis interpositis diebus circumvallatus ab inimicis, captus et vulneratus, juxta verbum fratris, lanceam gestans ipsi lateri, eidemque infixam loco, cui Bernardus digitum applicuerat, trahebatur, et mortem quasi jam praesentem metuens, clamabat: « Monachus sum, monachus sum Cisterciensis. » Nihilominus tamen captus et reclusus in custodia est. Vocatus est Bernardus per celerem nuntium, sed non venit. « Sciebam, inquit, et praedixeram quod durum foret ei contra stimulum calcitrare: nec tamen ad mortem ei vulnus hoc, sed ad vitam. » Et factum est ita: siquidem de vulnere praeter spem cito convalunon mutavit. Cumque jam liber ab amore saeculi hostilibus adhuc vinculis teneretur, et hoc solum esset quod conversionis ejus propositum retardaret, in hoc etiam cito adfuit
Abbreviated transcription (Latin):
accersito bernardo ueniã dep̃catur: ⁊
pͥor ipsa cou̾sionis petit assensũ. De¬
niq iuxta morẽ eccłasticũ seꝑata a ui¬
ro int̾ueniente parili uoto castitatis.
in cetũ scĩmonialium tͣnsuit feminar̾:
religiose usq hodie seruiens deo:
ecundꝰ natu pꝰ suidonẽ
Gerardꝰ erat. miles in armis stre¬
nuus: magne prudentie. benignita¬
tiseximie:⁊ qui ab om̃ib diligeret᷑.
Qceteris ut dictũ ẽ. pͥmo auditu. et
pͥma die adquiescentib ut ẽ mossa¬
pientie scłaris. leuitatẽ reputans: ob¬
stinato ammo salubre consiliũ ⁊ frĩs
mouita repellebat. Tũ bernardꝰ fide
iã igneus. ⁊ fr̃ne cautatis zelo inirum
exaspatꝰ in modũ: scio inqͥt scio
sola uexatio intellectũ dabit audi¬
tui. Digitũq lateri eiꝰ apponens: ue¬
niet inquit dies. ⁊ cito ueniet: cum
lancea lati huic infixa. ꝓuiũ faciõe
it̃ ad cortuũ. consilio salutis tuş qd̾
asꝑnaris. Et timebis quidẽ s mi¬

Expanded text:
accersito Bernardo veniam deprecatur, et accersito Bernardo veniam deprecatur, et prior ipsa 1067 conversionis petit assensum. Denique juxta morem ecclesiasticum separata a viro, interveniente parili voto castitatis, in coetum sanctimonialium transiit feminarum, religiose usque hodie serviens Deo. 11. Secundus natu post Guidonem Gerardus erat, miles in armis strenuus, magnae prudentiae, benignitatis eximiae, et qui ab omnibus diligeretur: qui caeteris, ut dictum est, primo auditu et primo die acquiescentibus, ut mos est sapientiae saecularis, levitatem reputans, obstinato animo salubre consilium et fratris monita repellebat. Tum Bernardus fide jam igneus, et fraternae charitatis zelo mirumexasperatus: « Scio, » inquit, « scio, sola vexatio intellectum dabit auditui. » Digitumque lateri ejus apponens: « Veniet, » inquit, « dies, et cito veniet, cum lancea, lateri huic infixa, pervium iter ad cor tuum faciet consilio salutis tuae, quod aspernaris: et timebis quidem, sed mi
Abbreviated transcription (Latin):
gatus erat: uir magnꝰ ⁊ p̃ alus iam in
scło radicatꝰ. Hic pͥmo paululũ hesitanᷤ.
s. continuo rẽ ꝑpendens. ⁊ recogitans.
cou̾sioni consensit: si tñ conunx amu¬
erit. Uerũ io quidẽ de uuencula no¬
bili ⁊ paruulas filias nutentr: pene ĩ¬
possibile uroebat᷑. At bernardꝰ de mi¬
sccłia dñi spem concipiens certiorẽ: in¬
cunctant̃ ei spopondit. aut consensurã
feminam. aut celerit morituraᷤ. Demũt
cũ om̃imodis illa renueretꝰ iur eiꝰ mag
in qua postmodũ excellent̾ enituit: ui¬
rile consiliũ dũo inspirante concepit.
ut abicieus quicquid habere uidebat᷑
in scło. uitã institueret agere rustica¬
nam: laborare scilicet mairib ꝓpruis
unde suã sustentaret ⁊ uxoris uitam.
quã inuitã dimitte̾ ñ licebat. Interĩ
suꝑuenit bernardꝰ qui undiq alios.
atq alios colligens discurrebat. Nec
mora: flagellat᷑ p̃dicta Giidonis uxor
infirmitate gͣui. Et cognoscens quia
durũ sͥ esset contͣ stimulũ calcitrare.

Expanded text:
m in saeculo radicatus. Hic primo paululum haesitans, sed continuo rem perpendens et recogitans, conversioni consensit, si tamen conjux annueret. Verum id quidem de juvencula nobili et paululas filias nutriente pene impossibile videbatur. At Bernardus de misericordia Domini spem concipiens certiorem, incunctanter ei spopondit, aut consensuram feminam, aut celeriter morituram. Demum eum omnimodis illa renueret, vir ejus magi, in qua postmodum excellenter enituit, virile consilium Domino inspirante concepit, ut abjiciens quidquid habere videbatur in saeculo, vitam institueret agere rusticanam, laborare scilicet manibus propriis, unde suam sustentaret, et uxoris vitam, quam invitam dimittere non licebat. Interim supervenit Bernardus, qui undique alios atque alios colligens discurrebat. Nec mora, flagellabatur praedicta Guidonis uxor infirmitate gravi. Et cognoscens quia durum sibi esset contra stimulum calcitrare,
Abbreviated transcription (Latin):
tes. hin inde pͥus uiciniora queq corri¬
piens. postmodũ in ult̾iora ꝓgredit᷑:
sic ignis quẽ dñs miserat in corserui
ditur. solo minimo ad conu̾sionẽ ad¬
huc minꝰ habili. seniori patͥ ad solatiũ
derelicto: deinde cognatos ⁊ notos. soci¬
os ⁊ amicos.⁊ de quibcũq pot̾at esse
spes conu̾sionis. Primꝰ om̃ium saldricꝰ
auunculiis eiꝰ absq dilatione aut hesi¬
tatione. pedib ut auint uut in sentẽ¬
tiam nepotis.⁊ consensũ conu̾sionis.
uir honestꝰ. ⁊ potens in scło. ⁊ in scłaris
militie gła nominatꝰ: dñs castri in t̃¬
ritorio eduensi quod tulliũ dr̃. Con¬
tinuo etiam bartholomeꝰ occurrens
iunior ceteris fr̃ib ⁊ necdũ miles. sñ
difficultate eadẽ hora salutarib mo¬
nitis dedit assensũ. Porro andreas ber¬
nardo etiã ipse minor. ⁊ nouus eo
dempore miles. uerbũ fratͥs difficiliꝰ
admittebat: donec subito exclama

Expanded text:
tes, hinc inde prius viciniora quaeque corrites, hinc inde prius viciniora quaeque corripiens, postmodum in ulteriora progrediens: sic ignis quem miserat Dominus in cor servi ditur, solo minimo ad conversionem adhuc minus habili, seniori patri ad solatium derelicto, deinde cognatos, et socios, et amicos, de quibuscunque poterat esse spes conversionis. Primus omnium Galdricus avunculus ejus, absque dilatione aut haesitatione, pedibus, ut aiunt, ivit in sententiam nepotis, et consensum conversionis, vir honestus et potens in saeculo, et in saecularis militiae gloria nominatus, dominus castri in territorio Aeduensi, quod Tuillium dicitur. Continuo etiam Bartholomaeus occurrens, junior caeteris fratribus, et necdum miles, sine difficultate eadem hora salutaribus monitis dedit assensum. Porro Andreas, Bernardo etiam ipse junior, et novus eo tempore miles, verbum fratris difficilius admittebat, donec subito exclamav
Abbreviated transcription (Latin):
scło artius implicare. Qua nimirum
suggestione sic̃ fateri solet ꝓpe modũ
retardati fuerant gressus enus s ma¬
tris scẽ memoria importune animo
eiꝰ instabat. ita ut sepiꝰ sibi occurren¬
tẽ uidere uideretur. conquerentem.
⁊ imꝓperantẽ. quia ñ ad huiꝰ modi nu¬
gacitatẽ tam tene educauerat. ñ in hac
fpe erndierat eũ. Demũ cũ aliqñ ad fra¬
cres ꝑgeret in obsidione castri quod
granceiũ dĩ. cũ duce burgundie consti¬
tutos: cepit in huiꝰmodi cogitatione
uehem̃tius anxiari. Inuentaq initin̾e
medio eccła quadã diu̾tit. ⁊ ingressus
orauit cũ multo imbre lacͥmarum
expandens manus in celũ: ⁊ effundñs
siẽ aquã cor suũ ante conspectũ dm̃
dei siu. E a gͥ die. firmatũ est ꝓpositũ
cordis eiꝰ. Nec uͦ furda aure ꝑcepit uo¬
cem dicentis. Q audit. dicat ueni. Si¬
quidẽ ab illa hora sic̃ ignis qui combu¬
rit siluã. ⁊ sic̃ flãma comburens mon¬

Expanded text:
saeculo arctius implicare. Qua nimirum saeculo arctius implicare. Qua nimirum suggestione, sicut fateri solet, propemodum retardati fuerant gressus ejus: sed matris sanctae memoria importune animo ejus instabat, ita ut saepius sibi occurrentem videre videretur, conquerentem et improperantem, quia non ad hujusmodi nugacitatem tam tenere educaverat, non in hac spe erudierat eum. Demum cum aliquando ad fratres pergeret, in obsidione castri, quod Granceium dicitur, cum duce Burgundiae constitutos, coepit in hujusmodi cogitatione vehementius anxiari. Inventaque in itinere medio ecclesia quadam, divertit, et ingressus oravit cum multo imbre lacrymarum, expandens manus in coelum, et effundens sicut aquam cor suum ante conspectum Domini Dei sui. Ea igitur die firmatum est propositum cordis ejus. 10. Nec vero surda aure percepit vocem dicentis: Qui audit, dicat, Veni . Siquidem ab illa hora, sicut ignis qui comburit silvam, et sicut flamma comburens mon
Abbreviated transcription (Latin):
requiẽ animab ur̃is. Pfcctiꝰ uͦ relin¬
querr mundũ deliberans: cepit inqͥ¬
rere ⁊ iuestigare uͥ certiꝰ. ac puriꝰ in¬
ueniret requiẽ anme sue. sub iugo .xͥ.
Inqͥrenti aut̃. occurrit cistercii inmoua¬
te monastice religionis noua plan¬
tatio: messis multa s oꝑarus utdigens.
cũ uix adhuc aliquis conũsionis gr̃a
illuc deelinaret. ob ninã uitę ipsius
⁊ pauꝑtatis ansteritatẽ. Que tñ eñ
animũ uere dm̃ querentẽ ininime
t̾rerent. posthabita om̃i hesitatio¬
ne ac tiiore. illuc uertit intentionẽ:
posse se estimans omnno ibi delites¬
cere ⁊ abscondi in abscondito facie
di̾ ab om̃i conturbatione homuniũ.
inaximeq ad efugiũ uanitatis. seu de
scłari geneiositate. sen de acrioris n¬
nomine sanclitatis:
bi uͦ de conu̾sione tractantem
fr̃s eius ⁊ qui carnalit̃ eũ dili¬
gebant ꝑsensert̃: om̃imodis age cepe¬
utͦ ut animũ eiꝰ adstudiũ possent di¬
uert̾e litt̾arum. ⁊ amore seientię scłaris

Expanded text:
is . Perfectius vero relinquere mundum deliberans, coepit inquirere et investigare, ubi certius ac purius inveniret requiem animae suae sub jugo Christi. Inquirenti autem occurrit Cistercii innovatae monasticae religionis nova plantatio; messis multa, sed operariis indigens, 1066 cum vix adhuc aliquis conversionis gratia illuc declinaret, ob nimiam vitae ipsius et paupertatis austeritatem. Quae tamen cum animum vere Deum quaerentem minime terrerent, posthabita omni haesitatione ac timore, illuc vertit intentionem, posse se aestimans omnino ibi delitescere, et abscondi in abscondito faciei Dei ab omni conturbatione hominum; maximeque ad effugium vanitatis; seu de saeculari generositate, seu de acrioris innomine sanctitatis. 9. Ubi vero de conversione tractantem fratres ejus, et qui carnaliter eum diligebant, persenserunt; omnimodis agere coeperunt, ut animum ejus ad studium possent divertere litterarum, et amore scientiae saecularis
Abbreviated transcription (Latin):
lacrimis: subita ⁊ uehemens iniuidatio
pliuȩ mox erupit. Consederant autẽ
in campo: qd̾ aer serenꝰ esset. ⁊ nil tale
sꝑarent. Disꝑsi gͥ om̃s ad repentinum
imbrem: uicũ ꝑ ximũ petunt. At b̾nar¬
dus hugonẽ tenens: mecũ ait sustinebiᷤ
huiꝰ pliuue guttas. Cũq soli remansis¬
sent: ñ fuert soli. s dñs fuit cñ eis: red¬
dens eis continuo ⁊ aeris ⁊ animi ferem¬
.tatẽ. Ibi renouatũ est fedꝰ ⁊ ꝓpositũ con¬
firmatũ: qd ñ potuit deinceps uolari:

Expanded text:
lacrymis, subita et vehemens inundatio lacrymis, subita et vehemens inundatio pluviae mox erupit. Consederant autem in campo, quod aer serenus esset, et nil tale sperarent. Dispersi igitur omnes ad repentinum imbrem, vicum proximum petunt. At Bernardus Hugonem tenens: « Mecum, » ait, « sustinebis hujus pluviae guttas. » Cumque soli remansissent, non fuerunt soli, sed Dominus fuit cum eis, reddens eis continuo et aeris et animi serenitatem. Ibi renovatum est foedus et propositum confirmatum, quod non potuit deinceps violari
Abbreviated transcription (Latin):
hugo matisconensis: qui hodie iaptꝰ
quasi ꝑditũ. quẽ scło mortuũ audie
mutui colloqͥi: pꝰ dissimiles lacͥmas. et
geit᷑ dissimiliũ doloꝵ. uerba uerbis
cepeit ꝯferri. ⁊ res reb comparari.
Cũq it̾ ip̃a uba familiaris amiciciȩ.
cutionis. Datis itaq dertͥs in sodalici¬
ũ noue uite: longe digniꝰ ueriꝰq facti
st̃ cor unũ. ⁊ anima una in xp̃o: quã
in scło ante fuissent. Post paucos aũt
dies nuntiat᷑ b̾nardo: subuersũ ab a¬
lus socus hugonẽ. a ꝓposito resilut.
Qui oportunttate inienta qd̵ magnꝰ¬
quide̾m ep̃oꝵ conuentꝰ illis in partib
haberet᷑. festinat ut reuocet pereun¬
cemꝰ iterumq parturiat. Obseruanteᷤᷤ
aut̃ p̃dicti sodales ⁊ subu̾sores hugoniᷤᷤ
uiso eo p̃dam ambiunt suã. ⁊ om̃em ei
loquendi adimunt facultatẽ: om̃e aditũ
int̾eludunt. At ille eũ ei loqͥ n posset:
clamabat᷑ ꝓ eo ad dñm. Quo orante cũ

Expanded text:
Hugo Matisconensis, qui postea raptus Hugo Matisconensis, qui postea raptus quasi perditum, quem saeculo mortuum audiebs mutui colloquii, post dissimiles lacrymas et gemitus dissimilium dolorum, verba verbis coeperunt conferri, et res rebus comparari. Cumque inter ipsa verba familiaris amicitiae a mutuae collocutionis. Datis itaque dexteris in sodalitium novae vitae, longe dignius veriusque facti sunt cor unum et anima una in Christo, quam in saeculo ante fuissent. Post paucos autem dies nuntiatur Bernardo subversum ab aliis eumdem Hugonem a proposito resilire. Qui opportunitate inventa, quod magnquidam episcoporum conventus illis in partibus haberetur, festinat ut revocet pereuntem, iterumque parturiat. Observantes autem praedicti sodales et subversores Hugonis, viso eo, praedam ambiunt suam, et omnem ei loquendi adimunt facultatem, omnem aditum intercludunt. At ille, cum ei loqui non posset, clamabat pro eo ad Dominum: quo orante cum