comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
debat de tęrra: & ñ egyptũ
tantũ. s omnẽ faciem tͣre
saciabat: An pͥmo dm uo¬
luisse credendũ ẽ. uno fon¬
te maximo irrigare om¬
cipalit̾ condiderat. accep¬
to humoris adiutorio. ĩa
etiã ꝑ tẽporalia spacia gig¬
nerent᷑ ꝓ suor generũ di¬
uersitate. etiã diuersis nu¬
stea paradyso. repressisse il¬
lũ fontẽ. multisq fontibꝰ
siẽ eã nc̃ uidemꝰ impleuisse
terrã: dȩ paradysi aũ uno
fonte. qͥtuor ingencia flu¬
mina diuisisse: ut & terra
cȩt̾a creaturarũ suarũ ple¬
na generibꝰ. ẽgruos nume¬
ros suoꝵ tẽpoꝵ agentibꝰ.
fontes etiã suos haberet
ac fluuios. .&. paradysus qͥ¬
loco electiore plantatꝰ est.
te sui fontis emuteret: aut
ex ipso uno fonte paradysi
multo largius ex undante.
pͥus totã rigasse terr̃a. atq
ad parienda ꝑ tẽpoꝵ. nu-¬
meros genera.q̃ mea sine in¬
tͣuallis tẽpoꝵ creauerat. fe¬
cundasse. ac postea repres¬
sisse. mneo loco aqͦrũ erupci¬

Expanded text:
de terra, et non Aegyptum tantum, sed omnem faciem terrae satiabat. 22. An primo Deum voluisse credendum est uno fonte maximo irrigare omcipaliter condiderat, accepto humoris adjutorio, jam etiam per temporalia spatia gignerentur, pro suorum generum diversitate etiam diversis nuantato paradiso repressisse illum fontem, multisque fontibus, sicut jam nunc videmus, implevisse terram; de paradisi autem uno fonte quattuor ingentia flumina diuisisse, ut et terra cetera creaturarum suarum plena generibus congruos numeros suorum temporum agentibus fontes etiam suos haberet ac fluuios et paradisus loco electiore plantatus te sui fontis emitteret? aut ex ipso uno fonte paradisi multo largius exundante prius totam rigasse terram atque ad parienda per temporum numeros genera, quae in ea sine interuallis temporum creauerat, fecundasse ac postea repressisse in eo loco aquarum erupti
Abbreviated transcription (Latin):
omne uiride agri .& om̃e
fenũ. ñdũ pluerat suꝑ ter¬
rã: & ñ dũ erat homoTer¬
cio qͥppe die fecit ds ista:
hominẽ aũ sexto. Sed cũ
fecit d̾s omne uiride. atq
omne fenũ agri ante quã
exortũ est suꝑ terrã. ñ so¬
lũ homo ñ erat qͥ oꝑaret᷑
terrã: s nec ipsũ fenũ erat¬
suꝑ terrã: qͦd utiq ante
dicit factũ. quã ex ortum.
An id̾o die tͣcio fecit deus
ista: qͥa ñdũ erat homo qͥ
oꝑando tȩrra faceret ea:
Quasi uͦ tã multa ligna. &
tã multa genera herbarũ.
ñ sine ulla oꝑa hominum
nascant᷑ ex terra. An ob
hoc utrũq positũ est . &.
qͥa ñdũ pluerat suꝑ tͣrã
& qͥa ñdũ erat homo qui
oꝑ aret᷑ terr̃ã: Ubi enim

Expanded text:
omne uiride agri et omne fenum, nondum pluerat super terram, et nondum erat homo? tertio quippe die fecit ista, hominem autem sexto. sed cum fecit deus omne uiride atque omne fenum agri, antequam exortum est super terram, non solum homo non erat. qui operaretur terram, ssuper terram, quod utique ante dicit factum quam exortum. An ideo die tertio fecit Deus ista, quia nondum erat homo qui operando terram faceret ea? Quasi vero tam multa ligna et tam multa genera herbarum, non sine ulla opera hominum nascantur ex terra. 18. An ob hoc utrumque positum est, et quia nondum pluerat super terram, et quia nondum erat homo qui operaretur terram? Ubi
Abbreviated transcription (Latin):
tali corpore: sciebat qͥp¬
pe ine̾e̾ peccati de lecta¬
cionẽ quã peccatũ uo¬
cat. deprauata scilicet
ex prima transgressione

Expanded text:
tali corpore — sciebat quippe inesse peccati delectationem, quam peccatum uocat, deprauata scilicet ex prima transgressione
Abbreviated transcription (Latin):
ds dederit. si etiã seriben¬
di concesserit facultatẽ
studiosis taliũ. ñ grauabor.
Nunc tam̃ ñ e̾e̾ contẽpnen¬
dũ testimoniũ paruuloꝵ.
ut quasi refelli si ueritas
ẽtra ẽ negligat᷑. ante de¬
nuncio. Aut enĩ de hac
re nichil q̃rendũ ẽ. ut
sufficiat fidi nr̃e scire
nos qͦ pie uiuendo uen¬
turi sumꝰ &. si nesciam
unde uenerimꝰ.: aut si ñ
impudent̃ estuat anima
racionalis etiã hoc nosse
de se ipsa. absit ꝑuicacia con¬
tendendi. adsit diligencia
reqͥrendi humilitas peten¬
di ꝑ seuerancia pulsandi:
ut si nobis hoc expedire
nouit qͥ melius quã nos
qͥd nobis expediat utiq no¬
uit: det etiã hoc. qͥ dat bo¬
na data filiis suis. Consue¬
tudo tam̃ matris eccłe in
baptizandis pariuilis ne¬
quaꝗͣ sꝑnenda ẽ: neq ul
lomͣ suꝑflua deputanda.
nẽ fundere. Admoneo sa
opinio ut animas eredats
ex parentibꝰ ꝓpagari.quan¬
tũ possunt se ipsos ẽsident.
&. interim sapiant corpo¬

Expanded text:
deus dederit, si . quam etiam scribendeus dederit, si . quam etiam scribendi concesserit facultatem studiosis talium, non grauabor. nunc tamen non esse contemnendum testimonium paruulorum, ut quasi refelli, si ueritas contra est, neglegatur, ante denuntio. aut enim de hac re nihil quaerendum est, ut sufficiat fidei nostrae scire nos, quo pie uiuendo - uenturi sumus, etsi nesciamus, unde uenerimus; aut, si non inpudenter aestuat anima rationalis etiam hoc nosse de se ipsa, absit peruicacia contendendi, adsit diligentia requirendi, humilitas petendi, perseuerantia pulsandi, ut, si nobis hoc expedire nouit, qui melius quam nos quid nobis expediat utique nouit, det etiam hoc, qui dat bona data filiis suis. consuetudo tamen matris ecclesiae in baptizandis paruulis nequaquam spernenda est neque ullo modo superflua deputanda nnem fundere. Admoneo sanopinio, ut animas credant ex parentibus propagari, quantum possunt se ipsos considerent et interim sapiant corpo
Abbreviated transcription (Latin):
ud testimoniũ ñ negligen¬
dũ. qͦd ꝓ se possunt ꝓferre
qͥ uenire desuꝑ animas cre¬
dunt: dicente ipso dño. qͦd
natũ ẽ ex carne. caro ẽ. &
hac inqͥunt sentencia detͣ¬
minacius: ñ posse ex carne
animã nasci: Qͥd est eñĩ a¬
liud anima quã sꝑs uitȩ
creatꝰ utiq ñ creator
Contra qͦs illi alii. Qͥd enĩ
inqͥunt nos aliud sentimꝰ.
qͥ dicimꝰ carnẽ ex carne.
animã ex anima: Nã ex
utroq c̃stat homo: de quo
utrũq uenire sentimus.
carnẽ de carne oꝑantis.
tis : ut interim omittat᷑
qͦd illud dñs ñͣ de carna¬
li generacione. s de sp
regeneracione dicebat. Hisgͥ
quantũ ꝓ tẽpore potiumꝰ
ꝑ tractatis. om̃ia paria uł
pȩne paria ex utroꝙ la¬
tere racionũ testimoni¬
nͥ eor sentencia qͥ animas
ex parentibꝰ creari pu¬
tant. de baptismo par¬
uuloꝵ. preponderaret.
De qͥbꝰ qͥd eis responderi
possit ñduͣ mͥ inte rĩ oc¬
currit: siqͥd forte postea

Expanded text:
ud testimonium non neglegenud testimonium non neglegendum, quod pro se possunt proferre, qui uenire desuper animas credunt, dicente ipso domino: quod natum est ex carne, caro est; et hac, inquiunt, sententia determinatius non posse ex carne animam nasci? quid est enim aliud anima quam spiritus uitae, creatus utique, non creator? contra quos illi alii: quid enim, inquiunt, nos aliud sentimus, qui dicimus carnem ex carne, animam ex anima? nam ex utroque constat homo, de quo utrumque uenire sentimus, carnem de carne operantistis, ut interim omittatur, quod illud dominus non de carnali generatione, sed de spiritali regeneratione dicebat. His igitur, quantum pro tempore potuimus, pertractatis omnia paria uel paene paria ex utroque latere rationum testimoninisi eorum sententia, qui animas ex parentibus creari putant, de baptismo paruulorum praeponderaret. de quibus quid eis responderi possit, nondum mihi interim occurrit; si quid forte postea
Abbreviated transcription (Latin):
at affirmare. qͦd utrũq ha¬
beat .&. materiã seminis
manifestã: & racionẽ semi¬
nis occultã Sed qͥd laborẽ
in re.q̃ ꝑsuaderi uerbis
nemini for sitan potest nͥ
tantũ ac tale ingemũ sit.
qͦd possit loquentis prȩuo¬
lare conatũ: nec totũ ex¬
pectare a sermone: Breui¬
t̃ itaq colligã: si potuit &.¬
de anima fieri. qͦd cũ decar¬
ne diceremꝰ forsitan intel¬
lectũ sit: ita ẽ de traduce
anima xꝑi. ut nͣ secũ labẽ
pͣuaricaciõis attraxerit. Si
auͣ sine isto reatu ñ posset
inde ee̾: ñ ẽ inde.Iã de cete¬
rarũ animarũ aduentu .u.¬
trũ ex parentibꝰ. an de suꝑ
sit:uincant qͥ poter̃t. Ego
adhuc intͣ utrosq ambi¬
go & moueor aliqͣndo sic.
aliqͣndo aũ sic: saluo eo dũ¬
taxat ut uel corpꝰ eẽ ani¬
mã. uel aliquã corporeã
qualitatẽ siue coapcionẽ
si ita dicenda ẽ. quã greei¬
bet ista garriente me cre¬
diturũ ee̾ c̃fidã: adiuuan¬
te dño mentẽ meã. Est ali¬

Expanded text:
at affirmare, quod utrumque habeat et materiem seminis manifestam, et rationem seminis occultam? Sed quid laborem in re quae persuaderi verbis nemini forsitan potest, nisi tantum ac tale ingenium sit quod possit loquentis praevolare conatum, nec totum exspectare a sermone. Breviter ita colligam si potuit et de anima fieri quod cum de carne diceremus forsitan intellectum sit, ita et de traduce anima Christi ut secum labem praevaricationis attraxerit. Si autem sine isto reatu non posset inde esse, non est inde. iam de ceterarum animarum aduentu utrum ex parentibus an desuper sint uincant qui potuerint; ego adhuc inter utrosque ambigo et moneor, aliquando sic, aliquando autem sic, saluo eo dumtaxat, ut uel corpus esse animam uel aliquam corpoream qualitatem siue coaptationem, si ita dicenda est quam Graebet ista garriente me crediturum esse confidam adiuuante deo mentem meam. Est ali
Abbreviated transcription (Latin):
di nutũ a ministerio moci¬
onis. qua pedes agebant᷑. Si
aũ ñ tanta ẽ cogitacionis
intencio. ut figat ambu¬
lantẽ loco. s tam̃ tanta ẽ ut
partẽ illã cerebri mediam
nunciantẽ corꝑis motꝰ ñ ua¬
cet aduertere: obliuiscit᷑

Expanded text:
di nutum a ministerio motidi nutum a ministerio motionis, qua pedes agebantur; si autem non tanta est cogitationis intentio, ut figat ambulantem loco, sed tamen tanta est, ut partem illam cerebri mediam nuntiantem corporis motus non uacet. aduertere, obliuiscit
Abbreviated transcription (Latin):
ueat: ñ aũ ipse uoluntas ẽ:
& illa pars media motũ mẽ¬
broꝵ. nunciat. ut memoria
teneat᷑: ñ ipsa memoria est.
Deniq dũ h̾ȩc eiꝰ tanꝗͣ. mini¬
steria uicio qͦlibet seũ ꝑtͣbae¬
õe om̃imꝰde̾ficiunt: desistenti¬
bꝰ nunciis senciendi & mi¬
nistris mouendi. tãꝗͣ ñ habens
cur aasit. abscedit. Si aũ ñ
ita deficiunt ut in morte
assolet: turbat᷑ eiꝰ intencio
tanꝗͣ. conantis redinte grare
labencia. nec ualentis: &. in
qͥbꝰ rebꝰ turbat᷑. inde cogno¬
seit᷑ qͣ pars ministerioꝵ in
causa sit: ut si potuerit
medicina succurrat. Nãq a¬
liud eẽ ipsa. aliud hec eius
cor ꝑalia ministeria uel ua¬
sa uel organa. uel siqͥd apci¬
us dici possunt. hinc euiden¬
t̃ elucet: qͦd plerũq se ue¬
hem̃ti cogitacionis inten¬
cione auertit ab omnib
ut prȩocłis patentibꝰ recteq
ualentibꝰ. multa posita nes.¬
ciat : & si maior inte ncio est.
qũ ambulabat. repente sub¬
fistat: auertens utiq imꝑan¬

Expanded text:
ueat, non autem ipse uoluntas est. et illa pars media motum membrorum nuntiat, ut memoria teneatur, non ipsa memoria est. denique, dum haec eius tamquam ministeria uitio quolibet seu perturbatione omni modo deficiunt desistentibus nuntiis sentiendi et ministris mouendi, tamquam non habens cur adsit abscedit. si autem non ita deficiunt, ut in morte adsolet, turbatur eius intentio, tamquam conantis redintegrare labentia nec ualentis. et in quibus rebus turbatur, inde cognoscitur quae pars ministeriorum in causa sit, ut, si potuerit, medicina succurrat. Namque aliud esse ipsam, aliud haec eius corporalia ministeria, uel uasa uel organa uel si quid aptius dici possunt, hinc euidenter elucet, quod plerumque se uehementi cogitationis intentione auertit ah omnibus, ut prae oculis patentibus recteque ualentibus multa posita nesciat et, si maior intentio est, dum ambulabat, repente subsistat, auertens utique imperan
Abbreviated transcription (Latin):
uult de semine exiguo
equari corꝑis quantita¬
ti: & ait. Sed uis eiꝰ in quo
naturalia peculia consita
retinent᷑. saluo substanciȩ
modulo qͦ a pͥmordio in fla¬
ta ẽ: paulatim cũ carne
ꝓducit᷑. Noc forte ñ intelli¬
geremꝰ nͥ adhibita simili¬
tudine planũ faceret qͦd
dicebat. Constitue in qͥt
certũ pondꝰ auri uel argen¬
collectꝰ habitꝰ ẽ illi & fu¬
turo interĩ minor. tamͣ
c̃tinens intra lineã modu¬
li totũ qͦd natura ẽ auri
uel argenti: de hinc cũ in
lãmina massa laxat᷑. ma¬
ior efficit᷑ inicio suo ꝑdi
latacionẽ ponderis certi
ñ ꝑ adiectionẽ. dũ exten¬
dit᷑ ñ dũ auget᷑ & si sic
qͦq auget᷑ qũ extenditur.
licet enĩ & habitu auge¬
ri. cũ statu ñ licet: tẽ & splen¬
dor ipse ꝑ hibet᷑ augeri

Expanded text:
uult de semine exiguo aequari corporis quantitati, et ait: sed uis eius, in quo naturalia peculia consita retinentur, saluo substantiae modulo, quo a primordio inflata est, paulatim cum carne producitur. hoc forte non intellegeremus, nisi adhibita similitudine planum faceret, quod dicebat. constitue, inquit, certum pondus auri uel argenconlectus habitus est illi et futuro interim minor, tamen continens intra lineam moduli totum quod natura est auri uel argenti. dehinc cum in lamminam massa laxatur, maior efficitur initio suo per dilatationem ponderis certi, non per adiectionem, dum extenditur, non dum augetur. etsi sic quoque augetur, dum extenditur; licet enim et habitu augeri, cum statu non licet. tunc et splendor ipse prouehitur auri
Abbreviated transcription (Latin):
distincta st̃ omnia: si ꝑmix¬
tionis dierũ potest ulla sus¬
picio residere: ut cũ herba
.&. lignũ diei tcio sit attribu¬
tũ. aliqua ligna etiã sexto die
to die scriptura tacuerit.
de bestiis agri & uolatilib¬
cȩli q̃ adduxit ds ad adã. ut

Expanded text:
distincta sunt omnia, si permixdistincta sunt omnia, si permixtionis dierum potest ulla suspicio residere, ut, cum herba et lignum diei tertio sit adtributum, aliqua ligna etiam sexto to die Scriptura tacuerit. de bestiis agri, et volatilibae adduxit Deus ad Adam, ut
Abbreviated transcription (Latin):
rat: tc̃ utiq potencialit᷑ &
causalit̃ in oꝑe ꝑtinente
qͥbꝰ c̃sũmatis. in die septimo
reqͥeuit: nẽ aũ uisibilit᷑ in
oꝑe ꝑtinente ad tẽpor
Nisi forte qͥs dicat. nͣ omne lig¬
ni genꝰ t̾cia die creatũ: s di¬
latũ aliqͥd qͦd serto crearet᷑
cũ homo factꝰ ẽ. atq in para¬
dẏso c̃stitutꝰ. Sed q̃ sexto dle¬
creata sint: aꝑtissime scrip¬
tura declarat. Anima iuiua
sc ilicet. scđ̾m unũqͦdq genꝰ.
quadrupedũ & repeneiũ &.
bestiarũ & ipse homo adima¬
ginẽ di: masculꝰ & femina.
Proinde potuit prȩtͣmate¬
re qͦmͦ sit homo factꝰ quẽ ta¬
m̃ ipso die factũ ee̾ narrauit:
ut recapitulando postea
quẽ ad modũ etiã factꝰ fue¬
rit intimaret. hoc ẽ de t̃rȩ
puluere .&. mulier illi de
latere: ñ tam̃ aliqͦd creature
genꝰ prȩ̃t̃mittere. uel in eo
qͦd dix̃ ds. fiat. siue faciamꝰ.
uel in eo qͦd dr sic ẽ factũ.
siue fecit ds. Alio qͥn frustra
ꝑ singulos dies tã diligent᷑

Expanded text:
rat: tunc utique potentialiter et causaliter in opere pertinente quibus consummatis in die septimo requievit; nunc autem visibiliter in opere pertinente ad temporum Nisi forte quis dicat non omne ligni genus tertio die creatum, sed dilatum aliquid quod sexto crearetur, cum homo factus est atque in paradiso constitutus. sed quae die sexto creata sint, apertissime scriptura declarat, anima. uiua scilicet secundum unumquodque genus quadrupedum et repentium et bestiarum et ipse homo ad imaginem dei masculus et femina. proinde potuit praetermittere, quomodo sit homo factus, quem tamen ipso die factum esse narrauit, ut recapitulando postea, quemadmodum etiam factus fuerit, intimaret, hoc est de terrae puluere, et mulier illi de latere, non tamen aliquod creaturae genus praetermittere, uel in eo, quod dixit deus: fiat, siue: faciamus, uel in eo, quod dicitur: sic est factum, siue: fecit deus. alioquin frustra per singulos dies tam diligenter
Abbreviated transcription (Latin):
simul fieriꝰ .ii. Ae ꝑ hoc
aut & illa omnia ñ simul
ab ipso sumo exordio secłoꝵ¬
s ꝑ moras atq int̃ualla tẽ¬
poꝵ facta st̃. diesq ille ñ
sꝑitali s corꝑali substan¬
cia pͥmũ conditꝰ. uel cir¬
cuitu lucis. nescio qͦmͦ uel
emissione & ẽtractione
mane ac uesꝑã faciebat:
aut si c̃sid̾atis om̃ĩbꝰ quȩ
suꝑ ioribꝰ sermonibꝰ ꝑtrac¬
tata st̃. ꝓbabilis racio ꝑ¬
suasit. illũ diem. sꝑitase¬

Expanded text:
simul fieri! ac per hoc simul fieri! ac per hoc aut et illa omnia non simul ab ipso summo exordio saecas atque interualla temporum facta sunt diesque ille non spiritali sed corporali substantia primum conditus uel circuitu lucis nescio quomodo uel emissione et contractione mane ac uesperam faciebat; aut. si consideratis omnibus, quae superioribus sermonibus pertractata sunt, probabilis ratio persuasit illum diem
Abbreviated transcription (Latin):
dixit eos. Qͦ mͦ gͦ iã homi¬
ne in paradyso constituto.
mulier ei facta ẽ : An & hoc
prȩtͣmissũ scriptura reco¬
luit. Nã sexto illo die etiã para
pͥlantatꝰ ẽ. & ibi homo col¬
locatꝰ & soporatꝰ ẽ. ut eua
formaret᷑: & ea formata. eui¬
gilauit: eiq nom̃ imposu¬
it. Sed hȩc nisi ꝑ tẽporales
moras fieri ñ possent. Non
itaq ita facta st̃: sic̃ creata
stͥ om̃ia simul. Quat᷑alibet
eni homo cogitet facilita¬
tẽ. qua ds etiã bȩc simul
cũ cȩteris fecit: uerba cer¬
te hominis nouimꝰ nͥ ꝑ tẽ¬
poꝵ morulas emitti uoce
nͣ posse. Cũ gͦ uerba homi¬
nis audimꝰ. uel cũ animan¬
tibꝰ. uel cũ mulieri nomen
impofuit. uel cũ sequutus
etiã dix̃ ꝓpt hoc relinquet
homo patrẽ suũ & matrẽ.
q. ẽ iunget᷑ uxori sue .& er̃t
ambo in carne una: qͥbꝰ libet
sill abis ista sonuerint: nec
due q̃cũq in his uerbis sil¬
labe simul sonare potue¬
rͣt. Quanto minꝰ hȩc omnia
cũ his ꝗͣ simul creata sunt

Expanded text:
xit eos. quomodo ergo iam homine in paradiso constituto mulier ei facta est? an et hoc praetermissum scriptura recoluit? nam sexto illo die etiam paradisus plantatus. est et ibi homo conlocatus et soporatus est, ut Eua formaretur; et ea formata euigilauit eique nomen inposuit. sed haec nisi per temporales moras fieri non possent. non itaque ita facta sunt, sicut creata sunt omnia simul. Quantamlibet enim homo cogitet facilitatem, qua deus etiam haec simul cum ceteris fecit, uerba certe hominis nouimus nisi pe morulas emitti voce non posse. Cum ergo verba hominis audimus, vel cum animantibus, vel cum mulieri nomen imposuit, vel cum secutus etiam dixit, Propter hoc relinquet homo patrem suum et matrem et coniungetur uxori suae; et erunt duo in carne una. quibuslibet syllabis ista sonuerint, nec duae quaecumque in his uerbis syllabae simul sonare potuerunt, quanto minus haec omnia cum his, quae simul creata sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
nc̃ oꝑat᷑. Nuc accedit qͦd ipsa
etiã uerba qͥbꝰ narratur
qͦmͦ d̾s paradysũ plantaue¬
rit. in eoq hominẽ quẽ fe¬
cerat collocauit. ad euͣq ad¬
duxerit animalia qͥbꝰ nom̃
imponeret: inqͥbꝰ eũ adiuto¬
riũ simile illi ñ fuisset in¬
uentũ. tc̃ ei mulierẽ costa
eiꝰ detracta formauerit. satis
nos ammonent hȩc ñ adillã
oꝑacionẽ dei ꝑtinere unde re¬
qͥe it in die septimo. s ad is¬
t᷑ã pocius qua ꝑ tẽpoꝵ. cur¬
sus usq nẽ opat᷑. Cũ eni para

Expanded text:
nc operatur. Huc accedit, quod ipsa etiam uerba, quibus narratur, quomodo deus paradisum plantauerit in eoque hominem, quem fecerat, conlocarit ad eumque adduxerit animalia, quibus nomina inponeret, in quibus cum adiutorium simile illi non fuisset inuentum. tunc ei mulierem costa eius detracta formauerit, satis nos admonent haec non ad illam operationem dei pertinere, unde requieuit in die septimo, sed ad istam potius, qua per temporum cursus usque nunc operatur. cum enim para
Abbreviated transcription (Latin):
luc̃e quanda sapientẽ. uoca¬
ordinat᷑a cognicionẽ. con¬
dicioni rerũ in numero
senario preberet᷑. atq huic
senteneiȩ scripturȩ uerba
ẽ gruere qͦd ait. postea cũ
& terrã & omne uiride agri
ne fenũ agri anteꝙͣ exori-¬

Expanded text:
ucem quamdam sapientem vocaordinatam cognitionem conditioni rerum in numero senario praeberetur; atque huic sententiae Scripturae verba congruere quod ait postea, Cum et terram et omne viride agri ne fenum agri antequam exo
Abbreviated transcription (Latin):
Et plantauit ds paray sũ in
edem adorientẽ: & posuit ibi
cit ds ad huc de terra omne
&. bonũ ad escã. Cũ gͦ dicit
eiecit adhuc de terra om̃e
lignũ pulerhũ ad aspectũ.
manifestauit utiq qͦd alit̃
nẽ eiecerit de tęrra lignũ.
cat terra herbã pabuli semi¬
nantẽ semͣ scd̾m suũ genꝰ &
lignũ fructuosũ scđm sunͣ

Expanded text:
Et plantavit Deus paradisum in Eden ad orientem, et posuit ibi produxit adhuc de terra omne et bonum ad escam. Cum ergo dicit: eiecit adhuc de terra omne lignum pulchrum ad aspectum, manifestat utique, quod aliter nunc eiecerit de terra lignum, xit terra herbam pabuli seminantem semen secundum suum genus et lign
Abbreviated transcription (Latin):
isse. s ab exordio secłi cũ
factꝰ ẽ dies ẽditũ mundũ
in cuiꝰ elem̃tis simul st̃ con¬
dita. q̃ post accessu tẽporis
orirent᷑ uel frutecta uel
animalia q̃q scd̾m suũ genꝰ
Nã nec ipsa sydera creden¬
dũ ẽ melem̃tis mundi pri¬
mitꝰ facta atq recondita
tisse. atq in has eintuisse
formas q̃ cȩlitꝰ fulgent: sed
illo senario ꝑfectionis nu¬
mero.creata simul om̃ia
cũ factꝰ ẽ dies. Utrũ gͦ sic
& homo ista ĩa speciȩ qua
insua natura uiuit. ꝙ agit
siue bonũ siue malũ. an&
ipse in occulto sic̃ fȩnũ agri
anteꝗͣ. exortũ ẽ. ut hoc ei
posset accessu tẽporis exo¬
riri. qͦd de puluere factꝰ ẽ:
Accipiamꝰ gͦ eũ sexto ipso
die in hac ꝑspicua uisibi¬
liq forma de limo finctũ.
s tẽ nͥ cõmemoratũ. qͦd ñc re¬
capitulando insinuat᷑ : &. ui¬
deamꝰ utrũ nobiscũ
ipsa scriptura concordet.
Sic certe scriptũ ẽ. cũ ad¬
huc sexti diei oꝑa narraren¬

Expanded text:
isse, sed ab exordio saeculi, cum factus est dies, conditum mundum, in cuius elementis simul sunt condita, quae post accessu temporis orerentur. uel frutecta uel animalia quaeque secundum suum genus. nam nec ipsa sidera credendum est in elementis mundi primitus facta atque recondita tisse atque in has enituisse formas, quae caelitus fulgent, sed illo senario perfectionis numero creata simul omnia, cum factus est dies. utrum ergo sic et homo ista iam specie, qua in sua natura uiuit et agit siue bonum siue malum? an et ipse in occulto sicut fenum agri, antequam exortum est. ut hoc ei post esset accessu temporis exoriri, quod de puluere factus est? Accipiamus ergo eum sexto ipso die in hac perspicua uisibilique forma de limo fictum, sed tunc non commemoratum, quod nunc recapitulando insinuatur, et uideamus, utrum nobiscum ipsa scriptura concordet. sic certe scriptum est, cum adhuc diei sexti opera narraren
Abbreviated transcription (Latin):
reqͥem figuratet: quã đs
exemplo huiꝰ qͥetis sue. fi¬
delibꝰ bona oꝑa facientibꝰ.
archana significacione
sepultura sua mysterium
confirmauit. Ipso quappe
die sabbato reqͥeuit inse¬
pulero: eũq totũ diem
habuit sc̃ẽ cuiꝰdã uacacio¬
nis. postea quã sexto die
id est parasceue quã dicuñ
sext̃a sabbati consũmauit
omnia oꝑa sua: cũ de illo
q̃ scripta st̃. in ipso erucis
patibulo cõplerent᷑. Nam
& hoc uerbo ufus ẽ. quan
nato capite . tradidit sꝑm
¶uid gͦ mirũ. si ds istũ di¬
em qͦ erat. xꝑs in sepultu¬
ra qͥeturus. uolens etiã
hoc mͦ p̃nunciare. ab oꝑi¬
bꝰ suis in uno die reqͥeuit.
deinces oꝑaturꝰ ordinẽ
secłoꝵ: ut illud uere di¬
ceret᷑ pat̃ meus usꝙ nẽ
oꝑat᷑ ᷑ Potest etiã intel¬
ligi deũ reqͥeuisse a con¬
dendis generibꝰ creatu¬
re. qͥa ultra ĩa ñ condidit
aliqua genera noua: de¬
inceps aũ usq nc̃ & ultra
oꝑari eorundẽ generũ
ad ministracionẽ quȩ tẽ

Expanded text:
em figuraret, quam Deus exemplo hujus quietis suae fidelibus bona opera facientibus arcana significatione sepultura sua mysterium confirmavit. Ipso quippe die sabbati requievit in sepulcro, eumque totum diem habuit sanctae cujusdam vacationis, posteaquam sexto die, id est parasceve, quam dicunt sextam sabbati, consummavit omnia opera sua, cum de illo quae scripta sunt, in ipso crucis patibulo complerentur. Nam et hoc vernato capite tradidit spiritum. quid ergo mirum, si deus istum diem, quo erat Christus in sepultura quieturus, uolens etiam hoc modo praenuntiare ab operibus suis in uno die requieuit, deinceps operaturus ordinem saeculorum, ut et illud uerum diceretur: pater meus usque nunc operatur? Potest etiam intellegi deum requieuisse a condendis generibus creaturae, quia ultra iam non condidit aliqua genera noua, deinceps autem usque nunc et ultra operari eorundem generum administrationem, quae tunc
Abbreviated transcription (Latin):
test. Noꝵ & taliũ modoꝵ ra¬
ciones. ñ tantũ in deo stͥ: sed
ab illo etiã rebꝰ creatis. in¬
dite atq conerete. Ut autẽ
lignũ de terra excisũ. aridũ
ꝑpolitũ. sine radice ulla.
sine terra & aqua repente
floreat.& fructũ gignat:
ut ꝑ iuuentã sterilis femi¬
na insenecta pariat. ut asi¬
na loquat᷑: & siqͥd eiꝰ modi ẽ:
dedit qͥdẽ naturis quas crea¬
uit ut ex eis & hec fieripos¬
sent. Neq eni ex eis uel ip¬
se faceret. qͦd ex eis fieri
ñ posse ipse prefigeret:
qm̃ se ipso ñ ẽ nec ipse po¬
tencior. Uerũtam̃ alio mo¬
qo dedit. ut ñ hec habe¬
rent in motu naturali:
s in eo qͦita creata essent
ut eoꝵ. natura uoluntati po¬
tenciori amplius subiace

Expanded text:
test. Horum et talium modorum ratest. Horum et talium modorum rationes non tantum in Deo sunt, sed ab illo etiam rebus creatis inditae atque concreatae. Ut autem lignum de terra excisum, aridum, perpolitum, sine radice ulla, sine terra floreat et fructum gignat, ut per iuuentam sterilis femina in senecta pariat, ut asina loquatur et si quid eius modi est, dedit quidem naturis, quas creauit, ut ex his et haec fieri possent — neque enim ex eis uel ipse faceret, quod ex eis fieri non posse ipse praefigeret, quoniam se ipso non est nec ipse potentior — uerum tamen alio modo dedit, ut non haec haberent in motu naturali, sed in eo, quo ita creata essent, ut eorum natura uoluntati potentiori amplius subiace
Abbreviated transcription (Latin):
tatẽq suã. qͥd unũ qͦdq uale¬
at uel ñ ualeat: qͥd de qͦ fieri
possit. uel ñ possit. Ex his ue¬
lut pͥmordiis rerũ: omnia
q̃ gignunt᷑ suo q̃q tẽpore ex¬
ortus ꝓcessusq sumunt: fi¬
nesq & discessiones sui cuiꝰq
generis. Unde fit. ut de gra¬
no tritici ñ nascat᷑ faba. uel
de faba triticũ: uel de peco¬
re homo. aut de homme pe¬
cus. Suꝑ hunc aũ motum
cursũq rerũ naturalẽ. po¬
testas creatoris habet apuo
se posse de his om̃ibꝰ facere
aliud quã eoꝵ quasi semi¬
nales raciones habent: ñ
tam̃ id qͦd ñ in eis posuit. ut
de his fieri uel ab ipso pos¬
sit. Neq enĩ poteneia teme¬
raria. s sapienciȩ uirtute
omp̃s ẽ. & hoc de unaquaq
re intẽpore suo facit qͦd an¬
tea mea fecit ut possit. Ali¬
us ẽ gͦ rerũ modꝰ qͦ illa her¬
ba sic germinat. illa sic: illa¬
ȩtas parit. illa ñ parit: ho¬
mo loqͥ potest: pecus ñ po¬

Expanded text:
tatemque suam, quid unumquodque valetatemque suam, quid unumquodque valeat vel non valeat, quid de quo fieri possit vel non possit. Ex his velut primordiis rerum, omnia quae gignuntur, suo quoque tempore exortus processusque sumunt, finesque et decessiones sui cujusque generis. Unde fit ut de grano tritici non nascatur faba, vel de faba triticum, vel de pecore homo, vel de homine pecus. Super hunc autem motum cursumque rerum naturalem, potestas Creatoris habet apud se posse de his omnibus facere aliud, quam eorum quasi seminales rationes habent, non tamen id quod non in eis posuit ut de his fieri vel ab ipso possit. Neque enim potentia temeraria, sed sapientiae virtute omnipotens est; et hoc de unaquaque re in tempore suo facit, quod ante in ea fecit ut possit. Alius ergo est rerum modus quo illa herba sic germinat, illa sic; illa aetas parit, illa non parit; homo loqui potest, pecus non po
Abbreviated transcription (Latin):
causalis illa c̃dicio inqua
pͥmũ ds hominẽ fecit ad ima¬
ginẽ ac similitudinẽ suam
ibi qͥppe & hoc dictũ ẽ. mas¬
eulu & feminã fecit eos
utrũ ia illa racio quã mun¬
di pͥmis oꝑibꝰ concrequit.
atq concreunt ds. id habe¬
bat ut scd̾m eã iã necesse ee̾t
ex uiri latere feminã fieri.
an hoc tantũ habebat ut
fieri posset: ut aũ fieri ne¬
cesse e̾e̾t. ñ ibi iã conditum.
s indeo erat ab sc̃ditũ. si hoc
gͦ qͣrit᷑ dicã qͥd mͥ uideatur
sine affirmandi temeritate.
qͦd tam̃ cũ dixero. fortasse
prudent᷑ ista ẽsidantes. qͦs
ĩa x piana fides imbuit. etiã
si nẽ pͥmitꝰ ista cognoscunt.
dubitandũ ñ ee̾ iudicaburs.
Om̃is iste naturȩ usitatissi¬
mꝰ cursus. habet quasdam
naturales legessuas: scđ̾m
quas &. sꝑs uitȩ qͥ creatura ẽ
habet qͦsdã appetitꝰ suos de¬
t̃minatos qͦ dãmͦ. qͦs etiã mala
& elemͣta mundi huiꝰ corpo¬
rei habent definitã uim qͣli¬

Expanded text:
causalis illa conditio, in qua causalis illa conditio, in qua primum deus hominem fecit ad imaginem ac similitudinem suam — ibi quippe et hoc dictum est: masculum et feminam fecit eos — utrum iam illa ratio,. ua m mundi primis operibus concreauit atque concreuit deus, id habebat, ut secundum eam iam necesse esset ex uiri latere feminam fieri, an hoc tantum habebat, ut fieri posset, ut autem ita fieri necesse esset, non ibi iam conditum, sed in deo erat absconditum: si hoc ergo quaeritur, dicam quid mihi uideatur sine adfirmandi temeritate; quod tamen cum dixero, fortasse prudenter ista considerantes, quos iam christiana fides inbuit, etiam si nunc primitus ista cognoscunt, dubitandum non esse iudicabunt. Omnis iste naturae usitatissimus cursus habet quasdam naturales leges suas, secundum quas et spiritus uitae, qui creatura est, habet quosdam adpetitus suos determinatos quodammodo, quos etiam  elementa mundi hujus corporei habent definitam vim quali
Abbreviated transcription (Latin):
nullo int̾uemiente coneubi¬
tu. etiã si forte costa homi¬
nis ministrata sit ꝑ angelos
in oꝑe creatoris. sic̃ fidelit᷑
credimꝰ etiã factũ uirũ ex
femina nullo intͣueniente
ẽcubitu. cũ sem̃ abrahȩ dis¬
positũ ẽ ꝑ angelos in ma-¬
nu mediatoris. Utrũq ꝙ¬
fidelibꝰ in credibile ẽ. fi¬
delibꝰ aũ cur ad rei gestȩ
est: & tantũ ad figuratam
significacionẽ qͦd de eua
scriptũ ẽ credibile uidea¬
t᷑ ᷤ An uͦ sine cuiꝰꝗͣ concubi¬
tu uir ex femina fieri po¬
tuit. femina ex uiro ñ po¬
tuit. & uirginolis uterꝰ un¬
de uir fieret habebat. ui¬
rile aũ latꝰ. unde femina
fieret ñ habebat. eũ hic
dñs de famula nasceretur.
ibi de seruo famula for ma
membro uirginis creare.
s qͥ posset ostendere in
corpore suo hoc se iterũ fe¬
cisse qͦd factũ ẽ.: utilius in
matris corpore ostendit.i¬
chil pudendũ ee̾ qͦd castũ ẽ.
Quod si qrit᷑ qͦmͦ se habeat

Expanded text:
nullo interueniente concubinullo interueniente concubitu, etiamsi forte . costa hominis ministrata sit per angelos in opere creatoris: sicut fideliter credimus etiam uirum factum ex femina nullo interueniente concubitu, cum semen Abrahae dispositum est per angelos in manu mediatoris. utrumque infidelibus incredibile est; fidelibus autem cur ad rei gestae est et tantum ad figuratam significationem quod de Eua scriptum est credibile uideatur? an uero sine cuiusquam concubitu uir ex femina fieri potuit, femina ex uiro non potuit? et uirginalis uterus unde uir fieret habebat, uirile autem latus unde femina fieret non habebat, cum hic dominus de famula nasceretur, ibi de seruo famula formaremembro uirginis creare; sed qui posset ostendere in corpore suo hoc se iterum fecisse quod factum est, utilius in matris corpore ostendit nihil pudendum esse quod castum est. Quodsi quaeritur, quomodo se habeat
Abbreviated transcription (Latin):
q aliud nosceremꝰ quã ex
terra nasci arbores & her¬
bas.&. ex earu̾ seminibꝰ ab
eis identid̃e in tȩrrã caden¬
tibꝰ. nuͣqͥd innotesceret no¬
bis qͥd ualeret in sercio. ut
al terus generis lignũ radi¬
ce ꝓpͥa poma portaret ahie¬
na. &. coalescente unitate
iã sua ͨ flec ꝑ agricolarũ o¬
ꝑa didicimꝰ.: cũ ipsi creato¬
res arboꝵ nullomͦ essent:
s nature cursũ. deo crean¬
ti suuͣ qͦddã officiũ minis¬
ret.si hoc indei oꝑe intima
naturȩ racio ñ haberet. ¶ͥd
gͦ mirũ si hominẽ ex osse
hominis factã ñ nouimꝰ.
quando creanti deo quẽ¬
admodũ angeli seruiant
ignoramꝰ: qͥ nec arborẽ ex
arboris surculo in robore
alieno factã nosse possemꝰ.
si & ista deo creanti quẽ¬
admodũ agricolȩ seruiun
similit᷑ nesciremꝰ. Exxu.
Nullomͦ tam̃ dubitamꝰ &
hominũ &. arboꝵ ñ nͥ deũ
eẽ creatorẽ: fidelit̃q cre¬
dimꝰ factã feminã ex uiro.

Expanded text:
 aliud nossemus quam ex  aliud nossemus quam ex terra nasci arbores et herbas et ex earum seminibus, ab eis itidem in terram cadentibus, numquid innotesceret nobis quid ualeret insertio, ut alterius generis lignum radice propria poma portaret aliena et coalescente unitate iam sua? haec per agricolarum opera didicimus, cum ipsi creatores arborum nullo modo essent, sed naturae cursum deo creanti suum quoddam officium minisret, si hoc in dei opere intima naturae ratio non haberet. quid ergo mirum, si hominem ex osse hominis factam non nouimus, quando creanti deo quemadmodum angeli seruiant ignoramus? qui nec arborem ex arboris surculo in robore alieno factam nosse possemus, si et ista deo creanti quemadmodum agricolae seruiant, similiter nesciremus. Nullo modo tamen dubitamus et hominum et arborum nonnisi deum esse creatorem fideliterque credimus factam feminam ex uiro
Abbreviated transcription (Latin):
tꝰ ẽ & dimisit: s ita c̃tinũ¬
ant᷑ oꝑat᷑ ut nec ullarũ a¬
liarũ rerũ nec ipsoꝵ an¬
geloꝵ natura subsistat. siñ¬
oꝑet᷑. Sed qm̃ carnẽ ani¬
matã atq sencient̾e. quan.¬
tũ naturã rerũ ꝓ humano
materialibꝰ elem̃tis. hoc ẽ
aqua & terra. aut ex fruti¬
cibꝰ uel lignoꝵ. fructibꝰ.
ueletiã ex carmbꝰ animali¬
ũ. sicͣ innumerabilia ge-¬
nera uermiũ siue reptili¬
ui: aut certe ex concubitu
parentũ nullã aũ carnẽ
natã scimꝰ excarne cuiꝰ li¬
bet animantis. ꝗͣ tã esset
ei similis ut sexũ tantum
discerneret᷑. q̃rimꝰ in rebꝰ
creacionis huiꝰ similitu¬
dine̾ qua muller de uiri
latere facta ẽ. nec possumꝰ
inuenire: ñ ob aliud nͥ qͥa
homines quẽ admodũ oꝑ¬
ent᷑ in hac terra noiuimus:
quẽad modũ aũ angeli in
hoc mundo qͦdãmͦ agricolen¬
to si remota hominũ in¬
dustria. fruticũ genꝰ na¬
turȩ cursus oꝑaret᷑. nichil¬

Expanded text:
tus est et dimisit, sed ita tus est et dimisit, sed ita anter operatur, ut nec ullarum aliarum rerum nec ipsorum angelorum natura subsistat, sioperetur. Sed quoniam carnem animatam atque sentientem, quantum naturam rerum pro humano materialibus elementis, hoc est aqua et terra, aut ex fruticibus uel lignorum fructibus uel etiam ex carnibus animalium, sicut innumerabilia genera uermium siue reptilium, aut certe ex concubitu parentum, nullam autem carnem natam scimus ex carne cuiuslibet animantis, quae tam esset ei similis, ut sexu tantum discerneretur, quaerimus in rebus creationis huius similitudinem, qua mulier de uiri latere facta est, nec possumus inuenire, non ob aliud, nisi quia homines quemadmodum operentur in hac terra nouimus; quemadmodum autem angeli in hoc mundo quodammodo agricolento si remota hominum industria fruticum genus naturae cursus operaretur, nihil
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑe ꝓuidenciȩ de qͦ insuꝑi¬
ore libro loguuti sumꝰ &
innaturalibꝰ & inuolunta¬
riis motibꝰ administret. cie¬
are naturã tã nullus ange¬
lus potest. quã nec se ipsũ.
Coluntas uͦ angelica obedi¬
ent̃ deo subdita. eiꝰq sequu¬
ta iussionẽ. naturalibꝰ mo¬
tibꝰ de rebꝰ subiectis tamqͥ
materiem ministrare. ut
ñ scđm illas pͥncipales in
uerbo qei ñ creatas. s scđ̾m
illas in pͥmis sex dierũ oꝑib̾¬
causalit̃ creatas raciones
aliqͥd intẽpore creet᷑ more
agricolandi uel medendi
potest. Quale itaq ministe¬
riũ deo exhibuerint angeli
in illa mulieris formacione.
qͥs audeat affirmare: Certis¬
sime tam̃ dixer̃i supplementũ
illud carnis in costȩ locũ ip¬
siusq femine corpꝰ & animã.
c̃firmacionẽq membroꝵ
om̃ĩa uiscera. sensus om̃s &
qͥcqͥd erat qͦ illa & creatura
& homo & femina erat. ñ n
illo oꝑe dei factũ qͦd d̾s ñ ꝑ
angeloss ꝑ semet ipsũ ñ oꝑa¬

Expanded text:
ouidentiae, de quo in superiore libro locuti sumus, et in naturalibus et in uoluntariis motibus administret, creare naturam tam nullus angelus potest quam nec se ipsum. uoluntas uero angelica oboedienter deo subdita eiusque executa iussionem naturalibus motibus de rebus subiectis tamquam materiem ministrare, ut secundum illas principales in uerbo dei non creatas uel secundum illas in primis sex dierum ocausaliter creatas rationes aliquid in tempore creetur, more agricolandi vel medendi potest. Quale itaque ministerium Deo exhibuerint Angeli in illa mulieris formatione, quis audeat affirmare? Certissime tamen dixerim, supplementum illud carnis in costae locum, ipsiusque feminae corpus et animam conformationemque membrorum, omnia viscera, sensus omnes, et quidquid erat quo illa et creatura et homo et femina erat, nonnisi in illo opere Dei factum, quod Deus non per Angelos, sed per semetipsum, non opera
Abbreviated transcription (Latin):
cũ &. ipsa ꝓ sui generis ẽuer¬
sione ad id qͦd uere ac sẽꝑ est.
id est ad creatorẽ suȩ substan¬
ciȩ formã capit .&. fit ꝑfecta
creatura: ut in eo qͦd seript᷑a
narrat. dix̃ ds. fiat. intelliga¬
mꝰ dei dictũ in corporeũ in
natura uerbi eiꝰ coet̃ni reuo¬
cantis ad se inꝑfectionẽ crea¬
turȩ. ut ñ sit informis. s formet᷑¬

Expanded text:
cum et ipsa pro sui generis conuercum et ipsa pro sui generis conuersione ad id quod uere ac semper est, id est ad creatorem suae substantiae, formam capit et fit perfecta creatura? ut in eo quod scriptura narrat: dixit deus: fiat, intellegamus dei dictum incorporeum in natura uerbi eius coaeterni reuocantis ad se imperfectionem creaturae, ut non sit informis, sed formet
Abbreviated transcription (Latin):
tũ sit in pͥncipio fecit d̾s cȩ¬
lũ &. t̃rã: ut qͦd dix̃ ds fiatlux.
&. facta ẽ lux. eã reuocante
ad se creatore. ẽuersio eius
facta atq illuminata intelli¬
gat᷑ Et cur ita dictũ ẽ. in
pͥncipio fecit d̾s celũ & t̾rã
&s. ñ dictũ ẽ. inp̾ncipio dixit
ce narrat᷑ dix̃ d̾s. fiat lux &.
factaẽ lurꝰ Utrũ prius u¬
n iuersalit nomine cęli & tͣrȩ cõ¬
p̃bendendũ erat &. cõmendan¬
dũ qͦd fecit ds & deinde ꝑ par
ancũ pͥmũ fiebat informitas
mate riȩ. siue sꝑitalis siue cor¬
poralis. ñ erat dicendũ. dixit
ds. fiat. quia formã uerbi sẽꝑ
patri coherentis cui sẽpit̾ne
dicit d̃s om̃ia. neq sono uo¬
cis. neq cogitaciõe tẽpora so¬
nor. uoluente. s coȩt̃na fibi
luce a se genite sapienciȩ. ñ
cũ dissimilis ab eo qͦd sũme ac
pͥmitꝰ ẽ informitate quadã
tendit ad nichilũ: s tẽ imita¬
t᷑ uerbi formã. sẽꝑ atq in cõ¬
mut ab ilĩt patri coherentem

Expanded text:
cit deus caelum et terram; ut quod dixit deus: fiat lux, et facta est lux, eam reuocante ad se creatore conuersio eius facta atque inluminata intellegatur. et cur ita dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, et non dictum est: in principio dixit ce narratur: dixit deus, fiat lux, et facta est lux? utrum prius uniuersaliter nomine caeli et terrae comprehendendum erat et commendandum quod fecit deus, et deinde An cum primum materiae siue spiritalis sine corporalis, non erat dicendum: dixit deus: fiat, quia formam uerbi semper patri cohaerentis, quo sempiterne dicit deus omnia, neque sono uocis neque cogitatione tempora sonorum uoluente, sed coaeterna sibi luce a se genitae sapientiae non cum dissimilis ab eo quod summe ac primitus est informitate quadam tendit ad nihilum; sed tunc imitatur uerbi formam semper atque incommutabiliter patri cohaerentem,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ terrã. id est in illo cȩlo cȩli:
an & ista locucio ñ tantũ si¬
sine ullo tẽporali motuspita¬
lis creaturȩ. in eiꝰ mente atq
racione fixa qͦdãmͦ a uerbo
patri coȩt̃no &. qͦdamͦ inpres¬
sa intelligit᷑. scđm quã mouȩ¬
ret᷑ &. adspeciem ẽuerteret᷑
inferior illa tenebrosa in ꝑ¬
fectio nature corporee. &
fieret lux: Sed multũ ẽ ac
diffic illimũ caꝑe qͦmͦ dicat᷑
do̾ ñ tẽporalit᷑ iubente. neq
id tẽporalit̃ audiente crea¬
tura q̃ contẽplaciõe uerita¬
tis omnia tẽpora excedit.s
intellectualit sibimet inpres¬
sas ab incõmutabili dĩ sapi¬
encia raciones taꝗͣ. intelligi¬
biles locuciones inea q̃ in¬
fra se st̃ transmittente. fieri
tẽporales motꝰ in rebꝰ tẽpo¬
ralibꝰ uel formandis uel ad¬
ministrandis. Si aũ liix quȩ
pͥmũ dicta ẽ ut fiat . &. facta
ẽ. etiã pͥmatũ creaturȩ tene

Expanded text:
n illo caelo caeli? an et ista locutio non tantum sisine ullo temporali motu spiritalis creaturae in eius mente atque ratione fixa quodammodo modo a uerbo patri coaeterno et quodammodo inpressa intellegitur, secundum quam moueretur et ad speciem conuerteretur inferior illa tenebrosa inperfectio naturae corporeae et fieret lux? sed multum est ac difficillimum capere, quomodo dicatur deo non temporaliter iubente neque id temporaliter audiente creatura, quae contemplatione ueritatis omnia tempora excedit, sed intellectualiter sibimet inpressas ab incommutabili dei sapientia rationes, tamquam intellegibiles locutiones, in ea, quae infra sunt, transmittente fieri temporales motus in rebus temporalibus uel formandis uel administrandis. si autem lux, quae primum dicta est, ut fiat, et facta est, etiam primatum creaturae tene
Abbreviated transcription (Latin):
Idoq int̾rogatꝰ qͥd ee̾t: respon¬
dit. Principiũ: qͥ & loquor uo¬
bis. Qͦa aũ filus loqͥt᷑ patͣ lo¬
qͥt᷑ : qͥa patre loquente dicit᷑
uerbũ qͦd filius ẽ: et̃no mo¬
re.si more dicendũ ẽ. loquen¬
te deo uerbũ. coet̃nũ. In est e¬
nĩ deo benignitas sũma &.
gene ia s: ex beneficiencia ue¬
niens amor in oꝑa sua. Prop¬
terea pͥusꝗͣ scriberet᷑ dixit
ds. fiat lux: p̃cessit scriptu¬
suꝑ aquã: qͥa siue aquȩ nomi¬
ne appellare uoluit totã cor¬
poralẽ materiã ut eo mͦ in¬
sinuaret unde facta &. for
mata sint om̃ia ꝗͣ in suis gene¬
ribꝰ iã dinoscere possumꝰ. ap¬
pellans aquã qͥa ex humi¬
da natura uidemꝰ omnia
Interra ꝑ species uarias for¬
mari atq conerescere: siue
sꝑitalẽ uitã quandã. ante
formã ẽ uersionis qͣsi flui
bone uoluntati creatoris
qͥcqͥd illud erat qͦd formandũ
ꝑficiendũq inchoaue rat. ut
dicente deo in uerbo suo.
fiat lux. in bona uoluntate

Expanded text:
rogatus quis esset respondit principium, quia et loquor uobis. quod autem filius loquitur, pater loquitur, quia patre loquente dicitur uerbum, quod filius est, aeterno more, si more dicendum est, loquente deo uerbum coaeternum. inest enim deo benignitas summa et gentia, sed ex beneficientia ueniens amor in opera sua. propterea priusquam scriberetur: dixit deus: fiat lux, praecessit scriptusuper aquam, quia, siue aquae nomine appellare uoluit totam corporalem materiam, ut eo modo insinuaret, unde facta et fmata sint omnia, quae in suis generibus jam dignoscere possumus, appellans aquam, quia ex humida natura videmus omnia in terra per species varias formari atque concrescere; sive spiritualem vitam quamdam ante formam conversionis quasi fluitbonae voluntati Creatoris, quidquid illud erat, quod formandum perficiendumque inchoaverat: ut dicente Deo in Verbo suo, Fiat lux; in bona voluntate,
Abbreviated transcription (Latin):
qͥa ꝓ suo mͦ imitat᷑ dđm uerbũ.
hoc ẽ di filiũ sẽꝑ patri cohe¬
rentẽ plena similitudine &
essencia pari qua ipse q. pat̃
unũ st̃. ñ aũ imitat᷑ hanc uer¬
bi formã si auersa a creatore
informis &. in ꝑfecta remane¬
at. ꝓpterea filii cõmemoracio
ñ ita fit qͥa uerbũ. s tantũ qr
pͥncipiũ ẽ: cũ dr̃. in pͥncipio
fecit d̾s cȩlũ &. tȩrr̃a. Exordiũ

Expanded text:
qua pro suo modo imitatur deum uerbum, hoc est dei filium semper patri cohaerentem plena similitudine et essentia pari, qua ipse et pater unum sunt, non autem imitatur hanc uerbi formam, si auersa a creatore informis et imperfecta remaneat, propterea filii commemoratio non ita fit, quia uerbum, sed tantum quia principium est, cum dicitur: in principio fecit deus caelum
Abbreviated transcription (Latin):
uocẽ cor poreã ꝑ quã sona¬
ret fiat lux: Ergo aliqͦo uo¬
cale corpꝰ ante lucẽ creatũ
atq formatũ ẽ. S siita est:
iã erat tẽ pꝰ ꝑ qͦd uox cur¬
reret sonoꝵq spacia sib
succedenciũ p̃terirent. Qo¬
si iã erat tẽpꝰ anteqͣ fieret
lux: in qͦ tẽpore uor fieret
qua sonaret fiat lux. ad que
diem ꝑtinebat illud tẽpꝰ
Unꝰ enĩ dies. idẽq pͥmꝰ. ille
numerari incipitꝰ qͦ facta
ẽ lux. An ad ipsũ diem ꝑti¬
net totũ spaciũ tẽporis. &
qͦd factsĩ ẽ uocale corpꝰ ꝑ qͦd
sonaret fiat lux. & qͦ facta
ẽ ipsa lux : Sed om̃is talis
uox. ꝓpt̃ audientis corpora¬
lẽ sensũ a loquente. ꝓfert᷑
Ita enĩ factꝰ ẽ ut ꝑcusso ae¬
re senciat. Nũqͥd itaq tolẽ
habebat auditũ illud qͥcqͥd
erat in uisibile & in cõposi¬
tũ: cui sic ds ꝑ sonaret ac
diceret fiat lux: Abscedat
itaq hȩc ab animo cogitan¬
tis ab surditas. Utrũ gͦ sꝑi¬

Expanded text:
uocem corpoream, per quam sonauocem corpoream, per quam sonaret: fiat lux? ergo aliquod uocale corpus ante lucem creatum atque formatum est. sed si ita est, iam erat tempus, per quod uox curreret sonorumque spatia sibi succedentium praeterirent. quodsi iam erat tempus, antequam fieret lux, in quo tempore uox fieret, qua sonaret "fiat lux", ad quem diem pertinebat illud tempus? unus enim dies idemque primus ille numerari incipit, quo facta est lux. an ad ipsum diem pertinet totum spatium temporis, et quo factum est uocale corpus, per quod sonaret "fiat lux", et quo facta est ipsa lux? sed omnis talis uox propter audientis corporalem sensum a loquente profertur; ita enim factus est, ut percusso aere sentiat. numquid itaque talem habebat auditum illud quidquid erat inuisibile et inconpositum, cui sic deus personaret ac diceret: fiat lux? abscedat itaque haec ab animo cogitantis absurditas. Utrum ergo spi
Abbreviated transcription (Latin):
aliqͦ die dix̃. an ante omnẽ di¬
em ᷑ Si enĩ uerbo sibi coȩt̃no
dix̃ hoc: utiq intẽporalit di¬
bo sibi coet̃no. s ꝑ aliqͣ. cre¬
aturã dix̃ tẽporalẽ. Ae ꝑ hoc
ñ erit pͥma creatura lux. qͥa
iã erat ꝑ quã tẽporalit̃ dice¬
ret᷑. fiat lux. At qͥ illud ante
omñe diem fecisse intelligit᷑.
qͦd dictũ ẽ in pͥnc ipio fecit
d̾s cęlũ & terrã: ut cȩli no¬
formata creatura. tãgͣ. celũ
cȩli huiꝰ qͦd in corꝑibꝰ sumũ
ẽ. Sed̾o enĩ die factũ ẽ fir¬
mam̃tũ: qͦd rursus cȩ lũ ap¬
pellauit. Terre aũ nomine
in uisibilis & in cõpositȩ. ac
tenebrosa abysso. inꝑfectio
corꝑ alis substancie signifi¬
cata ẽ: unde tẽporalia illa
fierent. quoꝵ pͥma ee̾t lux.
Quomͦ aũ ꝑ creaturã quã
fecit ante tẽpora. dici po¬
tuit tẽporalit fiat lux: in¬
uenire difficile ẽ. Sono eñi
uocis ñ intelligimꝰ dictũ. Nã
ex illa in ꝑfectione substan¬
ciȩ corꝑalis. fecit aliquam

Expanded text:
nem diem? si enim uerbo sibi coaeterno dixit, hoc utique intemporaliter dibo sibi coaeterno, sed per aliquam creaturam dixit temporalem. ac per hoc non erit prima creatura lux, quia iam erat, per quam temporaliter diceretur: fiat lux. atque illud ante omnem diem fecisse intellegitur, quod dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, ut caeli noum caeli huius, quod in corporibus summum est. secundo enim die factum est firmamentum, quod rursus caelum appellauit. terrae autem nomine inuisibilis et inconpositae ac tenebrosa abysso inperfectio corporalis substantiae significata est, unde temporalia illa fierent, quorum prima esset lux. Quomodo autem per creaturam, quam fecit ante tempora, dici potuit temporaliter: fiat lux, inuenire difficile est. sono uocis enim non intellegimus dictum; nam ex illa inperfectione substantiae corporalis fecit aliquam
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ sic oporteret insmuare sꝑin
dei ut suꝑferri diceret᷑: cõmo¬
dius factũ ẽ ut pͥus insinuare¬
t᷑ aliqͥd in choatũ. cui suꝑ ferri
diceret᷑. Ñ enĩ loco: s omnia
suꝑante ac p̃cellente potenci¬
a.Ita etiã rebꝰ ex illa inchoaci¬
one ꝑfectis atq formatis: ui¬
dit ds qͥa bonũ ẽ. Placuit
enĩ qͦd factũ ẽ. inea benig¬
nitate qua placuit ut fie¬
ret. Duo qͥppe st̃ ꝓptͣ q̃ amat
d̾s creaturã suã. ut sit . & ut
maneat.Ut gͦ ee̾t qͦd maneret
Ut aũ maneret: uidit ds qͥa
bona ẽ. Et qͦd de luce dict᷑ũ ẽ
hoc deom̃ibꝰ. Manent enĩ q̃¬
dã suꝑ gressa omñe tẽpora¬
lẽ uolubilitatẽ in ãplissima
onẽ successionẽq rerũ secłoꝵ¬

Expanded text:
ergo sic oporteret insinuari Spiritum ergo sic oporteret insinuari Spiritum Dei, ut superferri diceretur, commodius factum est, ut prius insinuaretur aliquid inchoatum cui superferri diceretur; non enim loco, sed omnia superante ac praecellente potentia. Ita etiam rebus ex illa inchoatione perfectis atque formatis uidit deus quia bonum est; placuit enim quod factum est in ea benignitate, qua placuit ut fieret. duo quippe sunt propter quae amat deus creaturam suam, ut sit et ut maneat. ut esset ergo quod maneret, ut autem maneret, uidit deus quia bonum est. et quod de luce dictum est, hoc et de omnibus: manent enim quaedam supergressa omnem temporalem uolubilitatem in amplissima onem successionemque retum tempo