comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qd̾ ñ te arbitraris lesũ. si tam̃ rescͥbis ut ledas:
aut si te ñ resebente. ego ꝓpt̾ nimiã stulticiã
meã ledi posse putatꝰ sũ Hoc ipso lesisti plane.
qd de me ita sensisti. Sed nullo mͦ tu me quẽ
nũꝗ̃ talem ex ꝑtꝰ es temere talem crederes:
qui litterarũ mearũ exemplarib etiã cũ stilũ
meũ nosses temere. credẽ noluisti. Si enĩ ñ in¬
merito uidisti me iuste expostulaturũ fuisse si
temere crederes ẽẽ litteras meas. quȩ ñ eẽnt
meȩ: qͣnto iustiꝰ expostularẽ me ipsũ ñ temere
putatũ talẽ qualẽ me ñ nosset qͥ putauisset:
Nequaꝗͣ gͦ ita plabereris. ut te ñ rescribente
qd̾ lederer. me tam̃ existimares nimis insipien¬
tem. etiã tali tuo rescͥpto ledi potuisse. Restat
gͥ ut ledere me rescribendo disponeres. si cer¬
to docum̃to meas ẽẽ illas litt̾as nosses: atq¬
ita qͥa ñ credo qd̃ iniꝰte me ledendum putares.

Expanded text:
quod non te arbitrans laesum sic tamen rescribis, ut laedas. quod non te arbitrans laesum sic tamen rescribis, ut laedas. aut si te non sic rescribente ego propter nimiam stultitiam meam laedi posse putatus sum, hoc ipso laesisti plane, quod de me ita sensisti. sed nullo modo tu me, quem numquam talem expertus es, temere talem crederes, qui litterarum mearum exemplaribus etiam, cum stilum meum nosses, temere credere noluisti. si enim non inmerito uidisti me iuste expostulaturum fuisse, si temere crederes esse litteras meas, quae non essent meae, quanto iustius expostularem me ipsum temere putatum talem, qualem me non nosset, qui putauisset! nequaquam ergo ita prolabereris, ut te non rescribente, quo laederer, me tamen existimares nimis insipientem etiam tali tuo rescripto laedi potuisse. Restat igitur, ut laedere me rescribendo disponeres, si cerato documento meas esse illas littita, quia non credo quod injuste me laedendum putares,
Abbreviated transcription (Latin):
me scͥbere. aut mittere exẽplaria ueriora. ut absq ul¬
lorancore stomachi in scͥpturaꝵ disputatiõe u̾sem᷑.
Quo pacto enĩ possumꝰ in hac disputatione sine
rancore u̾sari. si me ledere paras: Aut si nõ
paras: qͦmͦ ego te ñ ledente. abs te lesꝰ iuste
ex postularẽ qd̾ ꝓbare ante debuisses. i eum
ẽẽ sermonẽ. ꝙ sic rescͥbe hoc ẽ ꝙ sic ledẽ: Nisi
enĩ rescribendo lesisses. ego iuste ex postulare
ñ possem. Pinde cum ita rescribis ut ledas.
qͥs nob̾ locꝰ relinquit᷑ in disputatione sc̃ptura¬
rum sine ullo ratieore uersandi:  Ego qͥdem
absit ut ledar: si mͥ certa ratione uolueris &
sẽpturarũ scãrũ te ueriꝰ intellexisse quã me:
immo uͦ absit. ut ñ eũ grãrũ actione lucͥs me¬
is deputẽ. si fuero te docente instructꝰ. aut em̃¬
putares lesũ septis meis. ñ me putares ledi pos¬
se rescͥptis tuis: Nullomͦ id dete opinatꝰ fuero.

Expanded text:
me scribere aut mittere exemplaria ueriora, ut absque ulme scribere aut mittere exemplaria ueriora, ut absque ullo rancore stomachi in scripturarum disputatione uersemur. quo pacto enim possumus in hac disputatione sine rancore uersari, si me laedere paras? aut si non paras, quo modo ego te non laedente abs te laesus iuste expostularem, quod probare ante debuisses meum esse sermonem et sic rescribere. hoc est et sienim rescribendo laesisses, ego iuste expostulare non possem. proinde, cum ita rescribis, ut laedas, quis locus nobis relinquitur in disputatione scripturarum sine ullo rancore uersandi? ego quidem absit ut laedar, si mihi certa ratione uolueris et scripturarum sanctarum te uerius intellexisse quam me; immo uero absit, ut non cum gratiarum actione lucris meis deputem, si fuero te docente instructas aut emenputares laesum scriptis meis, non me putares laedi posse rescriptis tuis. nullo enim modo id de te opinatus fuero,
Abbreviated transcription (Latin):
omino uenerando ꝙ desiderantis¬
simo fr̃i & conprb̃ro hieronimo.
Augustinꝰ in dño salutẽ. Quãuis
existimem anteꝗ̾ istas sumeres ue¬
nisse in manꝰ tuas litteras meas. quas ꝑ di
seruũ filiũ nr̃m eypͥanũ diaconũ misi. quib
certissime cognosces meã eẽ epłam cuiꝰ exem¬
plaria illuc ꝑuenisse cõmemorasti. uñ iã me
arbitror rescptis tuis uelut entellinis gran¬
dib atq acrib cestibus tanquã audacẽ da¬
retam cȩpisse pulsari atq u̾sari: nc̃ tñ eis
in me cõꝑi tuȩ beniuolentissimȩ caritatis. &
rursꝰ queda ñnulliꝰ aĩȩ tuȩ offensionis indicia.
taq ubi mulcebar legens. ibi continuo ferie¬
bar: hoc sane uł maxime admirans. qđ cũte
dicas exemplarib litterarũ mearũ ideo temere
non putasse credendũ. ne forte te respondente
lesꝰ iuste expostularẽ. qͦd ꝓbare debuisses ante meu̾ee̾
sermonẽ. & sic rescͥbere. pꝰ ea iubeas si mea ẽ epła aꝑte

Expanded text:
omino uenerando et desiderantissimo fratri et conpresbytero Hieronymo Augustinus in domino salutem. Quamuis existimem, antequam istas sumeres, uenisse in manus tuas litteras meas, quas per dei seruum filium nostrum Cyprianum diaconum misi, quibus certissime agnosceres meam esse epistulam, cuius exemplaria illuc peruenisse commemorasti, unde iam me arbitror rescriptis tuis uelut Entellinis grandibus atque acribus caestibus tamquam audacem Dareta coepisse pulsari atque uersari, nunc tamen eis in me comperi tuae beniuolentissimae caritatis et rursus quaedam nonnullius a me tuae offensionis indicia. itaque ubi mulcebar legens, ibi continuo feriebar hoc sane uel maxime admirans. quod, cum te dicas exemplaribus litterarum mearum ideo temere non putasse credendum, ne forte te respondente laesus iuste expostularem, quod probare ante debuisses meum esse sermonem et sic rescribere, postea iubeas, si mea est epistula, aperte
Abbreviated transcription (Latin):
ad te scribo pͥus adte ꝑueniant quã ad quẽqͣ.
a quo latiꝰ disꝑgant᷑. fãteor enim nec mͥ hoc uel
le fieri de tuis ad me: qd̾ de meis ad te factũ
iustissime expostulas. Tam̃ placeat nob̃ inui¬
cem ñ tantũ caritas. uerum etiã lib̾tas amici¬
tiȩ: nec apud me taceas uł ego apud te qđ in
nr̃is litt̾is uicissim nos mouet. eo scilicet aĩo
quo oculis di in frat̾na dilectione ñ displicet.
Quod si int̾ nos fieri posse sine ipsius dilectioĩs
ꝑnitiosa offensione non putas. non fiat. Illa enĩ
caritas quã tecũ hab̾e̾ uellẽ ꝓfecto maior ẽ: s
melior hȩc minor quã nulla est:. Item hieronimꝰ

Expanded text:
ad te scribo, prius ad te perueniant quam ad quemquam, ad te scribo, prius ad te perueniant quam ad quemquam, a quo latius dispergantur. fateor enim nec mihi hoc fieri uelle de tuis ad me, quod de meis ad te factum iustissime expostulas. tamen placeat nobis inuicem non tantum caritas, uerum etiam libertas amicitiae, ne apud me taceas uel ego apud te, quod in nostris litteris uicissim nos mouet, eo scilicet animo, qui oculis dei in fraterna dilectione non displicet. quod si inter nos fieri posse sine ipsius dilectionis perniciosa offensione non putas, non fiat. illa enim caritas, quam tecum habere uellem, profecto maior est, sed melius haec minor quam nulla est. CXVII.
Abbreviated transcription (Latin):
dem aliqnͣdo si fieri potest intelligant ꝓpt̾ea
me nolle tuã ex hebreo int̾pͣtationẽ in eccłiis
legi. ne contͣ septuaginta auctoritatẽ tanꝗͤ
nouũ aliqͥd ꝓferentes magno seandalo ꝑtur-¬
bemꝰ plebes xp̃i. qͣrum aures & corda illam
int̾ptationẽ audire consueuier̃t. quȩ etiã ab
apłis approbata ẽ. Unde ꝙ illud apud ionam
uirgultũ simn hebreo nec hedera ẽ nec cucur¬
bita. s nescio qͥd aliud qͦd trunco suo nixum
nullis sustentandũ ãminiculis erigatur: mal¬
lem eã in om̃ib latinis cucurbitã legr Non
enĩ frustra hoc puto .lxx̃. posuisse: nͥ quia ꝗ
huic simile sciebant. Satis me ĩmo fortasse
plꝰ quã satis trib epłis tuis respondisse ar¬
bitror. quarũ duas ꝑ eyprianũ accepi. unã
ꝑ firmum. Rescͥbe qd̾ uisũ fuerit. ad nos uel
alios instruendos. Dabo aũ oꝑam diligentio¬
rem quantũ me adiuuat dñs: ut litterȩ quas

Expanded text:
dem aliquando, si fieri potest, intellegant propterea dem aliquando, si fieri potest, intellegant propterea me nolle tuam ex Hebraeo interpretationem in ecclesiis legi, ne contra septuaginta auctoritatem tamquam nouum aliquid proferentes magno scandalo perturbemus plebes Christi, quarum aures interpretationem audire consuerunt, quae etiam ab apostolis adprobata est. unde illud apud Ionam uirgultum, si in Hebraeo nec hedera est nec cucurbita, sed nescio quid aliud, quod trunco suo nixum nullis sustentandum adminiculis erigatur, mallem iam in omnibus Latinis cucurbitam legi. non enim frustra hoc puto Septuaginta posuisse, nisi quia et huic simile sciebant. Satis me, immo fortasse plus quam satis tribus epistulis tuis respondisse arbitror, quarum duas per Cyprianum accepi, unam per Firmum. rescribe, quod uisum fuerit, ad nos uel alios instruendos. dabo autem operam diligentiorem, quantum me adiuuat dominus, ut litterae, quas
Abbreviated transcription (Latin):
testimoniis de xp̃iana fide conuincerent᷑. Iui
aũ anteriores cur hoc fac̾e uoluerint ñ inuenio.
Deinde mittas nob̾ obsecro int̾pͥtationẽ tuã de
septuaginta. quã te elidisse nesciebã. Librũ qͦq
tuũ cuiꝰ m̃tionẽ fecisti de optimo genere int̾¬
pretandi cupio legere. ꝙ adhuc nosse qͦmͦ eo
equancda sit in int̾prete peritia linguarũ con¬
iecturis eoꝵ qͥ scͥpturas disserendo ꝑtractant:
qs necẽẽ ẽ etiã si recte atq uniꝰ fidi fuerint ua¬
rias parere in multoꝵ locoꝵ obscuritate sen¬
tentias. qũãuis nequaꝗͣ. ipsa uarietas ab eiꝰ fidi
unitate discordet. sic̃ etiã unꝰ tractator scdđm¬
eande fide̾. alit̾ atq alit̾ eundẽ locũ potest ex¬
ponere. quia hoc eius obscuritas patitur. Ideo
ta latinoꝵ int̾p̃tum qui qualescũq hoc ausi
sunt qnͣtũ possumꝰ imꝑitia careamꝰ: & hii qui
me inuidere putant utilib laborib tuis. tan¬

Expanded text:
testimoniis de Christiana fide conuincerentur. illi testimoniis de Christiana fide conuincerentur. illi autem anteriores cur hoc facere uoluerint, non inuenio. deinde nobis mittas, obsecro, interpretationem tuam de septuaginta, quam te edidisse nesciebam. librum quoque tuum, cuius mentionem fecisti, de optimo genere interpretandi cupio legere et adhuc nosse, quo modo coaequanda sit in interprete peritia linguarum coniecturis eorum, qui scripturas disserendo pertractant, quos necesse I est, etiam si rectae atque unius fidei fuerint, uarias parere in multorum locorum obscuritate sententias, quamuis nequaquam ipsa uarietas ab eiusdem fidei unitate discordet, sicut etiam unus tractator secundeandem fidem aliter atque aliter eundem locum potest exponere, quia hoc eius obscuritas patitur. Ideo ta Latinorum interpretum, qui qualescumque hoc ausi sunt, quantum possumus, inperitia careamus et hi, qui me inuidere putant utilibus laboribus tuis, tan
Abbreviated transcription (Latin):
posteriori debeamꝰ imitanda. non ꝓpt̾ te sicori
cecitatẽ quã cordi tuo nec tribui nec timui. attin¬
gendum illud existimaui: Atq identidẽ rogo:
ut me fident̃ corrigas. uͥ hoc opꝰ mͥ ẽẽ ꝑspexeris
Quã quã eñĩ scdm honorũ uocabula quȩ iam ȩc¬
clesiȩ usꝰ obtinuit. ep̃atꝰ p̃sbit̾io maior sit. tñ in
multis rebꝰ augustinꝰ iheronimo minor ẽ. licet
etiam aminore qͦlibet ñ sit refugienda uł dedig¬
nanda correctio. De int̾ptatione aũ tua iã mͥ
ꝑsuasisti qua utilitate scpturas uolueris trans¬
ferre de hebreis. ut scilicet ea quȩ a iudeis p̃ter¬
missa uł corrupta sc̃ ꝓferres in mediũ. Sed peto
insinuare digneris a quib iudeis. utrũ ab eis
ipsis qͥ ante aduentũ dñi int̾ptati sunt: ꝙ si
ita ẽ. quib uł quonã eoꝵ. an ab istis posterius
qui ꝓpt̾ea putari possunt aliqua de eodicib gre¬
cis uł subtrarisse uł magis corrupisse. ne illis

Expanded text:
destruere debeamus, imitandam, non propter Stesichori destruere debeamus, imitandam, non propter Stesichori caecitatem, quam cordi tuo nec tribui nec timui, adtingendum illud existimaui. atque identidem rogo, ut me fidenter corrigas, ubi mihi hoc opus esse perspexeris. quamquam enim secundum honorum uocabula, quae iam ecclesiae usus obtinuit, episcopatus presbyterio maior sit, tamen in multis rebus Augustinus Hieronymo minor est, licet etiam a minore quolibet non sit refugienda uel dedignanda correctio. De interpretatione tua iam mihi persuasisti, qua utilitate scripturas uolueris transferre de Hebraeis, ut scilicet ea, quae a Iudaeis praetermissa uel corrupta sunt, proferres in medium. sed peto insinuare digneris, a quibus Iudaeis, utrum ab eis ipsis, qui ante aduentum domini interpretati sunt, et, si ita est, quibus uel quonam eorum, an ab istis posterius, qui propterea putari possunt aliqua de codicibus Graecis uel subtraxisse uel in eis corrupisse, ne illis
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ tu uides. Qd sane scͥpseram nullũ me librũ
adũsꝰ te romam misisse: ideo sc̃pserã quia & li¬
bri nom̃ ab illa epła discernebam. Unde õio
nescio qͥd aliud te audisse ex istimauerã. ꝙ romã
nec ipsam epłam s tͥ miser̃a: ꝙ adũsꝰ te ñ eẽ
arbitrabar. qd̾ sinceritate amicitiȩ siue ad ad
me nouerã. Exceptis aũ familiarib tuis te ip¬
sum obseero ꝑ grãm qͣ redepti sumꝰ: ut quecũq
tua bona que t̃ dñi bonitate concessa st̃ in litte
ris meis posui. ñ me existimes insidioso blandi¬
loquio posuisse. si qͥd aũ in te peccaui dimittas
mͥ. nec illud qd̾ de te nescio euiꝰ poetȩ facto in¬
eptiꝰ fortasse quã litt̾atꝰ a me cõmemoratũ est
ampliꝰ quã dixi ad te trahas. cũ continuo subie¬
cerim ñ hoc ideo me dixisse ut oculos cordis re¬
ciperes. qͥs absit inquã ut amiseris. s ut adu̾teres
quã sanos acuigiles haberes. Propt̾ solã gͦ pali¬

Expanded text:
et tu uides. Quod sane scripseram nullum me librum et tu uides. Quod sane scripseram nullum me librum aduersus te Romam misisse, ideo scripseram, quia et libri nomen ab illa epistula discernebam, unde omnino nescio quid aliud te audisse existimaueram, et Romam nec ipsam epistulam, sed tibi miseram et aduersus te non esse arbitrabar, quod sinceritate amicitiae siue ad admme noueram. exceptis autem familiaribus tuis te ipsum obsecro per gratiam, qua redempti sumus, ut, quaecumque tua bona, quae tibi domini bonitate concessa sunt, in litris meis posui, non me existimes insidioso blandiloquio posuisse. Si quid autem in te peccavi, dimittas mihi. Nec illud, quod de nescio cujus Poetae facto ineptius fortasse, quam litteratius a me commemoratum est, amplius quam dixi, ad te trahas: cum continuo subjecerim, non hoc ideo me dixisse, ut oculos cordis reciperes, quos absit unquam ut amiseris; sed ut adverteres, quos sanos ac vigiles haberes. Propter solam ergo παλι
Abbreviated transcription (Latin):
ad te ad quẽ scͥptȩ sunt ꝑuenire potuert̃. Quo
aũ modo id acciderit  & longũ ẽ narrare.
& ni fallor suꝑfluũ: cũ sufficiat si ꝗd mͥ in hoc
credit᷑ non eo animo factũ qͦ ꝓutat᷑. nec om̃ino
meȩ fuisse uoluntatis aut dispositionis aut con¬
sensionis aut saltẽ cogitationis ut fieret.
Hȩc si non credt qd̾ teste do loquor. qͥd ampliꝰ
faciã non habeo. Ego tñ absit ut eos credam
hȩc tuȩ sc̃itati maliuola m̃te suggerere.
ad excitandas int̾ nos inimicitias quas mise¬
ricordia dñi dd̃ nr̃i au̾tat a nob̾. s sine ullo no¬
cendi aĩo facile de hoĩe humana uitia suspica¬
ri. Hoc enĩ me de illis equũ ẽ credẽ. siuasa st̃
xp̃i ñ in contumeliã s in honorẽ facta. & dispo¬
sita in domo magna a do in om̃e bonũ opͦ. Qd̃
si pt᷑ hanc attestationẽ m eã si in noticiã eoꝵs
uenerit facere uoluerint: quã ñ recte faciant.

Expanded text:
ad te, ad quem scriptae sunt, peruenire potuerunt. quad te, ad quem scriptae sunt, peruenire potuerunt. quautem modo id acciderit, et longum est narrare et, nisi fallor, superfluum, cum. sufficiat, si quid mihi in hoc creditur, non eo factum animo, quo putatur, nec omnino meae fuisse uoluntatis aut dispositionis aut consensionis aut saltem cogitationis, ut fieret. haec si non credunt, quod teste deo loquor, quid amplius faciam, non habeo. ego tamen absit ut eos credam haec tuae sanctitati maliuola mente suggerere ad excitandas inter nos inimicitias — quas misericordia domini dei nostri auertat a nobis! — sed sine ullo nocendi animo facile de homine humana uitia suspicari. hoc enim me de illis aequum est credere, si uasa sunt Christi non in contumeliam, sed in honorem facta et disposita in domo magna a deo in opus bonum. quod si post hanc adtestationem meam, si in notitiam eorum uenerit, facere uoluerint, quam non recte faciant,
Abbreviated transcription (Latin):
subdolo pectore. nec ita rep̾hendant. apud
alios. ut taceant apud me: hinc potiꝰ ex istimais
ledi amicitiã ꝙ necessitudinis iura uiolari.
Nescio enĩ utrũ xp̃ianȩ amicitiȩ putandȩ sint.
in qͥb magis ualet uulgare ꝓu̾̃biũ. obsequiũ
amicos. ueritas odiũ parit. quã ȩccłiasticum.
fideliora st̃ uulnera amici. quã uoluntaria oscu¬
la inunici. Promde carissimos nr̃os qͥ nr̃is labo¬
ribꝰ sincerissime fauent hoc potiꝰ quanta possu¬
mus instantia doceamꝰ: qͦ sciant fieri posse. ut
int̾ carissim os aliqͥd alt̾ut᷑ sermone contͣdicat᷑.
nec tñ caritas ipsa minuat᷑. nec ueritas odium
pariat. quȩ debet᷑ amicitiȩ. siue illud uerũ sit
itaq fr̃s nr̃i familiares tui qͥb testimoniũ per¬
hibes qd̾ sint uasa xp̃i. me inuito factũ nec
medioerẽ de hac re dolorẽ in esse cordi meo: qd
litterȩ meȩ pͥus in multoꝵ manꝰ uenert. quã

Expanded text:
subdolo pectore nec ita reprehendant apud subdolo pectore nec ita reprehendant apud alios, ut taceant apud me, hinc potius existimans laedi amicitiam et necessitudinis iura uiolari. nescio enim, utrum Christianae amicitiae putandae sint, in quibus magis ualet uulgare prouerbium: obsequium amicos, ueritas odium parit, quam ecclesiasticum: fideliora sunt uulnera amici quam uoluntaria oscula inimici. Proinde carissimos nostros, qui nostris laboribus sincerissime fauent, hoc potius, quanta possumus instantia, doceamus, quo sciant fieri posse, ut inter carissimos aliquid alterutro sermone contra dicatur nec tamen caritas ipsa minuatur nec ueritas odium pariat, quae debetur amicitiae, siue illud uerum sit, itaque fratres nostri, familiares tui, quibus testimonium perhibes, quod sint uasa Christi, me inuito factum nec mediocrem de hac re dolorem inesse cordi meo, quod litterae meae prius in multorum manus uenerunt, quam
Abbreviated transcription (Latin):
de dilecte. hoc ipsũ qd̾ posuisti in litteris tuis.
qd̾ te mͥ ex hibuisse ñ dubito. hoc ipsũ oĩno pau¬
lum apłm credo exhibuisse inlitteris siuis: ñ
unicuilibet homini. s uideis & grecis & oĩb
gentibꝰ filiis suis qsͦ in eugłio genuerat. ꝙ qͦs
pariendos parturiebat. & deinde posteroꝵ.
rialis enĩdabat᷑ epła. ut nichil in sua m̃te re¬
tineret qd̾ distaret alabiis. Certe factꝰ es etiã
tu tanquã ego ñ m̃tientis astu s compatien-¬
tis affectu: cum cogitares tam me ñ relin-¬
quendu in ea culpa in quã me ꝓlapsum ex¬
istimasti. quã nec te uelles. si eo mͦ ꝓlapsus
eẽs. Unde grãs agens beniuolȩ m̃ti erga me
tuȩ. simulposco ut etiã mͥ ñ succenseas. qd̾ cũ
in opusculis tius aliqua me mouerent motũ
meũ intimauitͥ. hoc erga me ab om̃ib seruari
uolens. qd̾ erga te ipse seruaui: ut qͥeqͥd imp¬
bandum putant in scͥptis meis. nec laudent

Expanded text:
de dilecte, hoc ipsum, quod posuisti in litteris tuis, de dilecte, hoc ipsum, quod posuisti in litteris tuis, quod te mihi exhibuisse non dubito, hoc ipsum omnino Paulum apostolum credo exhibuisse in litteris suis non uni cuilibet homini, sed Iudaeis et Graecis et omnibus gentibus, filiis suis, quos in euangelio genuerat et quos pariendos parturiebat, et deinde posterorumriae mandabatur epistula, ut nihil in sua mente retineret, quod distaret a labiis. Certe factus es etiam tu tamquam ego non mentientis astu, sed conpatientis affectu, cum cogitares tam me non relinquendum in ea culpa, in quam me prolapsum existimasti, quam nec te uelles, si eo modo prolapsus esses. unde agens gratias beniuolae menti erga me tuae simul posco, ut etiam mihi non suscenseas, quod, cum in opusculis tuis aliqua me mouerent, motum meum intimaui tibi hoc erga me ab omnibus seruari uolens, quod erga te ipse seruaui, ut, quicquid inprobandum putant in scriptis meis, nec claudant
Abbreviated transcription (Latin):
cuilihet homini paulꝰ in errore uł in pecca¬
to aliqͦ constituto ñ simulando qd̾ ñ erat. s
compatiendo qͥa ẽẽ potuisset tanꝙͣ qui se
hoinem cogitaret. om̃ib om̃ia factꝰ ẽ: ut õs
lucͥfaceret. Te ipsum si placet obseero te pau¬
lisꝑ intuere. te ipsũ inquã erga me ipsum.
ꝙ recole. uł si habes consoͥpta relege u̾ba tua.
cypͥanũ breuiorẽ misisti. quã ueraci. ꝙͣ ger¬
mano. quã pleno caritatis affectu. cũ queda
me in te cõmisisse expostulasses grauit̾ sub¬
iunxisti. In hoc ledit᷑ amicitia. ĩ hoc necessitu¬
dinis iura uiolant᷑: ne uideam᷑ certare pueri¬
liter. & fautorib inuicẽ uł de tractorib nr̃is
tribuere materiẽ contendendi. Hȩc abs te¬
u̾ba ñ solũ ex animo dicta sentio. uerũ etiã be¬
quia pure &. xp̃iane diligere te cupio: nec qͥe¬
quã in mea m̃te retinere qđ distet a labiis.
Ouir sẽẽ: mͥq ut ds̃ uidet aiãm meã ueraci cor¬

Expanded text:
cuilibet homini Paulus in errore uel peccacuilibet homini Paulus in errore uel peccato aliquo constituto non simulando, quod non erat, sed compatiendo. quia esse potuisset, tamquam qui se hominem cogitaret, omnibus omnia factus est, ut omnes lucrifaceret. Te ipsum, si placet, obsecro te, paulisper intuere, te ipsum, inquam, erga me ipsum et recole uel, si habes conscripta, relege uerba tua Cyprianum breuiorem misisti, quam ueraci, quam germano. quam pleno caritatis affectu, cum quaedam me in te commisisse expostulasses, grauiter subiunxisti: in hoc laeditur amicitia, in hoc necessitudinis iura uiolantur; ne uideamliter, et fautoribus invicem vel detractoribus nostris tribuere materiam contendendi; haec sverba, non solum ex animo dicta, sentio, verum etiam bequia te pure et Christiane diligere cupio, nec quicquam in mea mente retinere, quod distet a labiis. o uir sancte mihique, ut deus uidet animam meam, ueraci cor
Abbreviated transcription (Latin):
se mundari. fieriq saluos existimabant.
sic lib̾ari cupiebat: tanꝗͣ. ipse illo errore
teneret᷑. diligens utiq ꝓximũ tanꝗͣ se ip¬
sum. & hȩc aliis faciens q̃ sͥ ab aliis fieri
uellet si hoc illi opꝰ eẽt. Qd̃ cũ dñs monuis¬
set. adiunxit. Hȩc ẽ enĩ lex & ꝓph̃ȩ. Hune
conpatientis affectũ in eadẽ epła ad galathas
p̃cepit dicens. Si p̾ occupatꝰ fuerit homo in ali
quo delicto. uos qͥ spũales estis instruite huiꝰ
modi in spũ lenitatis: intendens te ipsũ. ne ꝙ
tu tẽpteris. Uide si ñ dixit. fiere tanquã ille
ut illũ lucͥfacias: ñ utiq ut ipsũ delictũ falla¬
cit̾ ageret. aut se id habe simularet. s ut in
alt̾iꝰ delicto qͥd etiã sͥ accidere posset attende¬
ret. atq ita alteri tanꝗͣ sͥ ab altero uellet mi¬
sericordit̾ subueniret. hoc ẽ non m̃tientis astu
s conpatientis affectu. Dic iudeo. sic gentili. sic

Expanded text:
se mundari fierique saluos existimabant, se mundari fierique saluos existimabant, sic liberare cupiebat, tamquam ipse illo errore teneretur, diligens utique proximum tamquam se ipsum et haec aliis faciens, quae sibi ab aliis fieri uellet, si hoc illi opus esset. quod cum dominus monuisset, adiunxit: Haec est enim lex et prophetae. Hunc compatientis affectum in eadem epistula ad Galatas praecipit dicens: Selicto, uos, qui spiritales estis, instruite huius modi in spiritu lenitatis intendens te ipsum, ne et tu tempteris. uide, si non dixit fieri tamquam ille, ut illum lucrifacias, non utique ut ipsum delictum fallaciter ageret aut se id habere simularet, sed ut in alterius delicto, quid etiam sibi accidere posset, adtenderet atque ita alteri, tamquam sibi ab altero uellet, misericorditer subueniret, hoc est non mentientis astu sed compatientis affectu. sic Iudaeo, sic gentili, sic
Abbreviated transcription (Latin):
ctis. in scͥptis: Sed absit hoc saꝑe. Utrisq
enĩ debebat caritatẽ de corde puro ꝙ con¬
scientia bona ꝙ fide ñ ficta. Ac ꝑ hoc om̃ib
omĩa factꝰ ẽ. ut om̃s lucͥfaceret. ñ m̃tientis
astu s conpatientis affectu. id ẽ ñ om̃ia ma¬
la hõinum fallacit̾ agendo. s alioꝵ om̃iũ
malis om̃ib tanꝗͣ si sua eent misericordis
medicinȩ diligentiã ꝓcurando. Cũ itaq
illa ueteris testam̃ti sacram̃ta etiã sͥ agenda
minime recusabat. ñ misericordit̾ fallebat :
s om̃ino non fallens. atq hoc mͦ a dño do
illa usq ad certi tẽporis dispensationẽ ius¬
sa ẽẽ cõm̃dans. a sacͥlegis sacͥs gentiũ distin¬
guebat. Tunc aũ ñ m̃tientis astu s conpati¬
entis affectu uideis tanꝗͣ udeꝰ fiebat. quan¬
do eos ab illo errore quo uł in xp̃m credẽ
nolebant. uł ꝑ uetera sacerdotia sua ceri¬
moniarũq obseruationes se a peccatis pos¬

Expanded text:
ctis, in scriptis? sed absit hoc sapere. utrisque ctis, in scriptis? sed absit hoc sapere. utrisque enim debebat caritatem de corde puro et conscientia bona et fide non ficta. ac per hoc omnibus omnia factus est, ut omnes lucid est non omnia mala hominum fallaciter agendo, sed aliorum omnium malis omnibus, tamquam si sua essent, misericordis medicinae diligentiam procurando.I Cum itaque illa testamenti ueteris sacramenta etiam sibi agenda minime recusabat, non misericorditer fallebat, sed omnino non fallens atque hoc modo a domino deo illa usque ad certi temporis dispensationem iussa esse commendans a sacrilegis sacris gentium distinguebat. tunc autem non mentientis astu sed compatientis affectu Iudaeis tamquam Iudaeus fiebat, quando eos ab illo errore, quo uel in Christum credere nolebant uel per uetera sacerdotia sua caeremoniarumque | obseruationes se a peccatis pos
Abbreviated transcription (Latin):
uerunt ueritatẽ sic̃ ipse testat᷑. nͥ forte ꝙ hic
fallit om̃is creatura di bona ẽ: ꝙ nichil abici¬
endu qd̾ cũ gr̃arũ actione ꝑcipit᷑. Ergo ꝙ ip¬
si paulo ñ solũ uero uerũ etiã dispensatori
maxime fideli. nec solũ cognitori uerũ etiã
doctori ueritatis. omĩs utiq in cibis creatu¬
ra di ñ simulate s uere bona erat. Cur gͥ ni
chil simulate suscipiendo sacroꝵs cerimoni¬
arũq gentiliũ s de cibis & p̾putio uerũ senti¬
endo agendo tam̃. tanꝗͣ gentilis factꝰ ẽ gentibꝰ:
ꝙ ñ potuit fieri tanꝗͣ iudeus uideis. nͥ fallaci¬
ter suscipiendo sacram̃ta iudeors: Cur ole¬
astro inserto seruauit dispensationis ueram
fidem. ꝙ naturalib ramis ñ extra s in ar¬
bore constitutis. nescio qđ dispensatoriȩ si¬
mulationis uelam̃ obtendit: Cur factꝰ tan¬
quam gentilis gentibꝰ qd̾ sentit docet. qͦd
claudit inpectore. aliud ꝓmit in u̾b. in fa¬

Expanded text:
uerunt ueritatem, sicut ipse testatur, nisi forte et hic uerunt ueritatem, sicut ipse testatur, nisi forte et hic fallit, omnis creatura dei bona est et nihil abiciendum, quod cum gratiarum actione accipitur. ergo et ipsi Paulo, non solum uiro, uerum etiam dispensatori maxime fideli, non solum cognitori, uerum etiam doctori ueritatis, omnis utique in cibis creatura dei non simulate, sed uere bona erat. cur igitur nihil simulate suscipiendo sacrorum caerimoniarumque gentilium, sed de cibis et praeputio uerum sentiendo ac docendo tamen tamquam gentilis factus est gentibus et non potuit fieri tamquam Iudaeus Iudaeis nisi fallaciter suscipiendo sacramenta Iudaeorum? cur oleastro inserto seruauit dispensationis ueracem fidem et naturalibus ramis non extra, sed in arbore constitutis nescio quod dispensatoriae simulationis uelamen obtendit? cur factus tamquam gentilis gentibus, quod sentit, docet, quod claudit in pectore, aliud promit in uerbis, in fa
Abbreviated transcription (Latin):
ex planare potuerĩ. Neq enĩ hoc ideo dixi
qd̾ miscdit̾ illa simulauerit: s quia sic ea
ñ simulauit q̃ faciebat similia udeis. quẽ
admodũ nec illa q̃ faciebat similia gentib:
quȩ tunc qͦq tu cõmemorasti: atq in eo
me qd̾ ñ ingrate fateor a diuiusti. Cũ enĩ
abs te quesissem in epła mea qͦmͦ putetur
cit̾ suscepit sacram̃ta iudeoꝵ cũ ꝙ gentib
factꝰ sit tanꝗͣ. gentilis. nec tñ susceꝑit fal¬
lacit̾ sacͥficia gentiũ. tu respondisti. in eo fac¬
tum gentibꝰ tanꝗͣ gentilem. qd̃ p̃putiũ recȩ¬
perit: qd̾ indifferent̃ ꝑmiserit uesci eibis.
qͦs dapnant udei. Ubi ego quero. utrũ &
hoc simulate fecerit. Qd̾ si absurdissimũ atq
falsissimũ ẽ: sic gͦ & illa in qͥb iudeoꝵ consue¬
tudini congruebat lib̾tate prudenti. ñ neces¬
sitate seruili. aut qd̾ ẽ indigniꝰ dispensatione
fallaci. potiꝰ ꝙͦ fideli fidelib enĩ & his qͥ cogno¬

Expanded text:
explanare potuerim. neque enim hoc ideo dixi, explanare potuerim. neque enim hoc ideo dixi, quod misericorditer illa simulauerit, sed quia sic ea non simulauit, quae faciebat similia Iudaeis, quem ad modum nec illa, quae faciebat similia gentibus, quae tu quoque commemorasti atque in eo me, quod non ingrate fateor, adiuuisti. cum enim abs te quciter suscepit sacramenta Judaeorum, cum et gentibus factus sit tanquam gentilis, nec tamen fallaciter sacrificia gentium, tu respondisti I in eo factum gentibus tamquam gentilem, quod praeputium receperit, quod indifferenter permiserit uesci cibis,- quos damnant Iudaei. ubi ego quaero, utrum et hoc simulate fecerit, quod si absurdissimum atque falsissimum est, sic ergo et illa, in quibus Iudaeorum consuetudini congruebat, libertate prudenti, non necessitate seruili aut, quod est indignius, dispensatione fallaci potius quam fideli. Fidelibus enim et his, qui cogno
Abbreviated transcription (Latin):
tes: ego magis credo tanto apło in suis ꝙ ꝓ sitis
litteris iuranti. quã cuicũq doctissimo de
alienis litteris disputanti. nec dici timeo sic
paulũ defendẽ. qd̾ ñ simulauerit error̃e iu¬
deors s uere fuerit in errore: qm̃ neq simu¬
labat errorẽ qͥ lib̾tate apłica sic̃ illi tẽpori
congruebat uetera illa sacram̃ta uͥ opꝰ erat
agendo cõm̃dabat ea. ñ satanȩ u̾sutia deci¬
piendis hõib. s dĩ ꝓuidentia p̾nuntiandis
reb futuris ꝓphetice constituta: nec uere fu¬
erat in errore iudeoꝵ. qui ñ solũ nouerat
s etiã instant̾ & acrit̾ p̃dicabat eos errare. qͥ
putabant gentib imp onenda uł iꝰtificati¬
oni quoꝵs cũq fideliũ necessaria. Qd̃ aũ eũ
dixi factũ iudeis tanquã udeũ ꝙ tanꝗͣ gen¬
tilem gentib ñ m̃tientis astu s conpatien¬
tis affectu: queadmođu dixerĩ parũ mͥ uisꝰ
es attendisse. immo ego fortasse ñ satis hoc

Expanded text:
tes; ego magis credo tanto apostolo in suis, et pro suis tes; ego magis credo tanto apostolo in suis, et pro suis Litteris juranti, quam cuiquam doctissimo de alienis litteris disputanti. Nec dici timeo, me sic Paulum defendere, quod non simularit errorem Judaeorum, sed vere fuerit in errore. Quoniam labat errorem, qui libertate apostolica, sicut illi tempori congruebat, uetera illa sacramenta, ubi opus erat, agendo commendabat ea non satanae uersutia decipiendis hominibus, sed dei prouidentia praenuntiandis rebus futuris prophetice constituta, nec uere fuerat in errore Iudaeorum, qui non solum nouerat, sed etiam instanter et acriter praedicabat eos errare, qui putabant gentibus inponenda uel iustificationi quorumque fidelium necessaria. Quod autem dixi eum factum Iudaeis tamquam Iudaeum et tamquam gentilem gentilibus non mentientis astu, sed conpatientis affectu, quem ad modum dixerim, parum mihi uisus es adtendisse, immo ego fortasse non satis hoc
Abbreviated transcription (Latin):
scͥptores earũ nichil in eis om̃ino errasse. ni¬
chil fallacit̾ posuisse ñ dubitem. Promde cũ
quero t̾cium ut tres etiã ego trib opponam.
possem quide ut arbitror facile reꝑire si mul¬
ta legissem: uerũtñ ipse mͥ ꝓ his om̃ib ĩmo
supͣ hos om̃s apłs paulꝰ occurrit. Ad ipsũ con¬
fugio: ad ipsum ab om̃ib qͥ id ñ sentiunt lit¬
terarũ eiꝰ tractatorib ꝓuoco: ipsũ int̾rogans
int̾pello ꝙ reqͥro in eo qd̾ se̾psit ad galathas
uidisse se petrũ ñ recte ingredientẽ ad uerita¬
tem ȩũgłii. eiq in faciẽ ꝓpt̾ea restitisse. qđ il¬
la simulatione gentes iudauare cogebat.
utrũ uerũ scͥpserit. an forte nescio qua dis¬
pensatiua falsitate m̃titꝰ sit: & audio paulo
suꝑiꝰ in eiꝰdem narrationis ex ordio religiosa mͥ
uoce clamantẽ. Quȩ aũ scͥbo uob. ecce corã do
quia ñ m̃tior. Dent ueniã qͥlibet aliud opinan¬

Expanded text:
scriptores earum nihil in eis omnino errasse, niscriptores earum nihil in eis omnino errasse, nihil fallaciter posuisse non dubitem. proinde, cum quaero tertium, ut tres etiam ego tribus opponam, possem quidem, ut arbitror, facile reperire, si multa legissem. uerum tamen ipse mihi pro his omnibus, immo supra hos omnes apostolus Paulus occurrit. ad ipsum confugio, ad ipsum ab omnibus, qui aliud sentiunt, litterarum eius tractatoribus prouoco, ipsum interrogans interpello et requiro in eo, quod scripsit ad Galatas uidisse se Petrum non recte ingredientem ad ueritatem euangelii eique in faciem propterea restitisse, quod illa simulatione gentes iudaizare cogebat, utrum uerum scripserit an 3OI forte nescio qua dispensatiua falsitate mentitus sit. et audio paulo superius in eiusdem narrationis exordio religiosa uoce mihi clamantem: quae autem scribo uobis, ecce coram deo, quia non mentior. Dent ueniam q
Abbreviated transcription (Latin):
dicis nuꝑ egressũ. alexandriȩ aũ ueterẽ here¬
ticum. origenẽ uͦ ac didimũ rep̃hensos abste
lego in recentioribꝰ opusculis tuis. ꝙ ñ medio¬
criter nec de mediocrib questionib: quãuis
origenẽ mirabilit̾ ante laudaueris. Cũ his gͦ
errare puto quia nec te ipse patieris: quãuis hoc
ꝓinde dicat᷑. acsi in hac sententia ñ errauerut
Nam qͥs ẽ qͥ se uelit cũ qͦlibet errare. Tres gͥ re¬
stant. eusebiꝰ emisenꝰ. theodorꝰ eracleotes. ꝙ qũe
paulo pt᷑ cõmemoras ioħs. qͥ dudũ in pontifi¬
cali gradu constantinopolitanã rexit ȩccłiam.
orro si queras uł recolas qd hinc senserit nr̃
ambrosiꝰ. qͥd nr̃ itide cyprianꝰ. inuenies for-¬
tasse nec nob defuisse quos in eo qd̃ afserimus
sequerem᷑: quã quã sic̃ paulo ante dixi tantũ
modo scͥpturis canonicis hanc ingenuã debe¬
am seruitutẽ. qua eas solas ita sequar. ut con¬

Expanded text:
dicis nuper egressum, Alexandrum autem ueterem heredicis nuper egressum, Alexandrum autem ueterem hereticum, Origenem uero ac Didymum reprehensos abs te lego in recentioribus opusculis tuis et non mediocriter nec de mediocribus quaestionibus, quamuis Origenem mirabiliter ante laudaueris. cum his ergo errare puto quia nec te ipse patieris. quamuis hoc perinde dicatur, ac si in hac sententia non errauerint. nam quis est, qui se uelit cum quolibet errare? tres igitur restant: Eusebius Emisenus, Theodorus Heracleotes et, quem paulo post commemoras, Iohannes, qui dudum in pontificali gradu Constantinopolitanam rexit ecclesiam. Porro, si quaeras uel recolas, quid hinc senserit noster Ambrosius, quid noster itidem Cyprianus, inuenies fortasse nec nobis defuisse, quos in eo, quod adserimus, sequeremur, quamquam, sicut paulo ante dixi, tantum modo scripturis canonicis hanc ingenuam debeam seruitutem, qua eas solas ita sequar, ut con
Abbreviated transcription (Latin):
nendo itinere in nullo quã in aliqͦ declinare.
multo ẽ tam̃ mirabiliꝰ & laudabiliꝰ libent̾ acci¬
pere corrigentẽ. quã audacter corrigere deui.¬
antem. Laus itaq iustȩ lib̾tatis in paulo. &
sc̃ȩ humilitatis in petͦ. quantũ mͥ ꝓ modulo
meo uidet᷑ magis fuerat adu̾sus calũpniantẽ
porphirium defendenda. quã ut ei daretur
obtrectandi maior occasio. qm̃ multo morda
tiꝰ cͥminaret᷑ xp̃ianos. fallacit̾ uł suas hitt̾as
scribere. uł di sui sacram̃ta tractare. Fagitas
me ut aliquẽ saltem unũ ostenda. cuiꝰ in hoc
sententiã sim secutꝰ. cũ tu tam plures nõia¬
tim cõmemorat̾ns qͥ te in eo qd astruis p̾ces¬
serunt. petens ut in eo si te rep̾hendo erran¬
tem. patiar te errare cũ talibꝰ. quoꝵ ego fate¬
or neminẽ legi. Sed cũ sint fermȩ sex. uł sep¬
tem. hors quatuor auctoritatẽ tu qͦq infrin¬
gis. Nam laodicenũ cuiꝰ nom̃ taces de eccłia

Expanded text:
nendo itinere in nullo quam in aliquo declinare, nendo itinere in nullo quam in aliquo declinare, multo I est tamen mirabilius et laudabilius libenter accipere corrigentem quam audacter corrigere deuiantem. laus itaque iustae libertatis in Paulo et sanctae humilitatis in Petro, quantum mihi pro modulo meo uidetur, magis fuerat aduersus calumniantem Porphyrium defendenda, quam ut ei daretur obtrectandi maior occasio, qua cius criminaretur Christianos fallaciter vel suas litteras scribere, vel Dei sui sacramenta portare. CAPUT III. 23. Flagitas a me ut aliquem saltem unum ostendam, cujus in hac re sententiam sim secutus, cum tu tam plures nominatim commemoraveris, qui te in eo quod adstruis praecesserunt; petens ut in eo, si te reptem, patiar te errare cum talibus, quorum ego, fateor, neminem legi, sed, cum sint ferme sex uelseptem, horum quattuor auctoritatem tu quoque infringis. nam Laodicenum, cuius nomen taces, de ecclesia
Abbreviated transcription (Latin):
scͥpturarũ & maxime canonicarũ inconcusse
pensatores. xp̃i de qͥb dictũ ẽ. hic iã querit᷑¬
int̾ dispensatores ut fidelis qͥs inueniat᷑. tanꝗͣ
magnũ aliqd sͥ fidelit̾ didicisse uideant᷑ ꝓ ueri¬
tatis dispensatione m̃tiri. cum ipsa fides in lati¬
in scribendo fide. quia ueritatis dispensator
erat ñ falsitatis. Ac ꝑ hoc uerum scͥpsit uidisse
se petrũ ñ recte ingredientẽ ad ueritatẽ ȩuan¬
głii. eiq in faciem restitisse. qd̾ gentes cogeret
iudaizare. Ipse uͦ petrꝰ qd̾ apaulo fiebat utiliter
lib̾tate caritatis sc̃ȩ ac benignȩ. pietate humili¬
tatis accepit. atq ita rariꝰ & sanctiꝰ exemplum
posteris p̾buit qͥ ñ dedignarent᷑ sicubi forte re¬
cti tramitẽ reliqͥes ent etiã a posteriorib eor¬
ripi. quã pauiꝰ qͦ fident̾ auderent etiã minores
maiorib ꝓ defendenda eũ głica ueritate salua
frat̾na caritate resistere. Nam cum satiꝰ sit ate¬

Expanded text:
Scripturarum, et maxime canonicarum, inconcusse Scripturarum, et maxime canonicarum, inconcusse pensatores Christi, de quibus dictum einter dispensatores, ut fidelis quis inueniatur, tamquam magnum aliquid sibi fideliter didicisse uideantur pro ueritatis dispensatione mentiri, cum ipsa fides in Latiin scribendo fidem, quia ueritatis dispensator erat, non falsitatis. ac per hoc uerum scripsit uidisse se Petrum non recte ingredientem ad ueritatem euangelii eique in faciem restitisse, quod gentes coghumiles. Ipse enim Petrus quod a Paulo fiebat utiliter libertate charitatis, sancte ac benigne pietate humilitatis accepit atque ita rarius et sanctius exemplum posteris praebuit, quo non dedignarentur, sicubi forte recti tramitem reliquissent, etiam a posterioribus corrigi, quam Paulus, quo fidenter auderent etiam minores maioribus pro defendenda euangelica ueritate salua fraterna caritate resistere. nam cum satius sit a te
Abbreviated transcription (Latin):
ñ uideo. nͥ forte ad dito noĩe dispensationis fit
ut m̃daciũ ñ sit m̃dacium. Qd̃ si absurdu ẽ: eur
gͦ ñ aꝑte dicis officiosũ mendaciũ defendendu
nͥ forte nom̃ te mouet. quia ñ tã usitatũ ẽ in ec¬
clesiasticis libͥs uocabulum officii: Qd̃ ambro.¬
sius nr̃ ñ timuit. qͥ etiã qͥͦs dã lib̾s utiliũ p̾cep¬
tionũ plenos. de officiis uoluit appellare. An
si officiose m̃tiat᷑ qͥsq culpandꝰ ẽ: si dispensa¬
tiue approbandꝰ: Rogo te m̃tiat᷑ uͥ legerit qui
hoc putat. qͥa & in hoc magna questio ẽ: sit¬
ne aliqnͣdo m̃tiri uiri boni. mimo uͦ uł uiri¬
xp̃iani. qualib dictũ ẽ. sit in ore ur̃o ẽ ẽ. non¬
non: & qͥ cũ fide aiunt. ꝑdes om̃s qͥloquunt᷑
mendaciũ. Sed hȩc ut dixi. ꝙ alia ꝙ magna
questio ẽ. Eligat qd̾ uoluerit qui hoc existimat.
ubi m̃tiat᷑: du tñ asscͥbentib auctorib sc̃ãrum

Expanded text:
non uideo, nisi forte addito nomine dispensationis fit, non uideo, nisi forte addito nomine dispensationis fit, ut mendacium non sit mendacium. quod si absurdum est, cur ergo non aperte dicis officiosum mendacium defendendum? nisi forte nomen te mouet, quia non tam usitatum est in ecclesiasticis libris uocabulum officii, quod Ambrosius noster non timuit, qui suos quosdam libros utilium praeceptionum plenos de officiis uoluit appellare. an, si officiose mentiatur quisque, culpandus est, si dispensatiue, adprobandus? rogo te. mentiatur, ubi legerit, qui hoc putat — quia et haec magna quaestio est, sitne aliquando mentiri uiri boni, immo uiri Christiani, qualibus dictum est: Sit in ore uestro de audiunt, Perdes omnes qui loquuntur mendacium . 22. Sed haec, ut dixi, et alia et magna quaestio est; eligat quod voluerit, qui hoc existimat, ubi mentiatur; dum tamen a scribentibus auctoribus sanctarum
Abbreviated transcription (Latin):
concupisces. si humana infirmitas gr̃a cħ adiu¬
ta ñ fuerit. sub se reũ tenet ꝙ p̃uaritorẽ potiꝰ
dapnat. quã liberat peccatorẽ: qͣntomagis illa
quȩ significationis causa p̾cepta st̃ circucisio
& cetera quȩ gr̃ȩ reuelatione latiꝰ innotescente
necesse fuerat aboleri. iustificare neminẽ pote¬
rantr Non tñ ideo fuerant tanꝗͦ. diabolica gen-¬
tium sacͥlegia fugienda etiã cũ ipsa gr̃a iam in-
cȩꝑat reuelari. quȩ umb̾s talib posteris fuerat
p̾nuntiata. s ꝑmittenda paululũ eis maxime
qͥ ex illo popło cui data sunt uenerant. pꝰtea uͦ
tanquã cũ honore sepulta sint a xp̃ianis om̃sb
in rep̾hensibilit̾ deserenda. Hoc aũ qđ dicis ñ
dispensatiue ut nr̃i uoluere maiores. qd sibi
uult oro te: Aut enĩ hoc ẽ qđ ego appello offi¬
ciosum m̃daciũ. ut hȩc dispensatio sit officium
uelut honeste m̃tiendi: aut quid alud sit õĩo

Expanded text:
concupisces, si humana infirmitas gratia dei adiuconcupisces, si humana infirmitas gratia dei adiuta non fuerit, sub se reum tenet et praeuaricatorem potius damnat, quam liberat peccatorem, quanto magis illa, quae significationis causa praecepta sunt, circumcisio et cetera, quae gratiae reuelatione latius innotescente necesse fuerat aboleri, iustificare neminem poterant! non tamen ideo fuerant tamquam diabolica gentium sacrilegia fugienda, etiam cum ipsa gratia iam coeperit reuelari, quae umbris talibus fuerat praenuntiata, sed permittenda paululum eis maxime, qui ex illo populo, cui data sunt, uenerant. postea uero tamquam cum honore sepulta sint a Christianis omnibus inreparabiliter deserenda. Hoc autem, quod dicis \'non dispensatiue, ut nostri uoluere maiores\'. quid sibi uult? oro te. aut enim hoc est, quod ego appello officiosum mendacium, ut haec dispensatio sit officium uelut honeste mentiendi, aut, quid aliud sit, omnino
Abbreviated transcription (Latin):
est mortẽ. ut fiat fupͣ modu peccator. aut pec¬
catum ꝑ mandatũ. Qd̃ aũ hic dix̃ peccatũ ꝑ
mandatũ fieri supͣ modũ: hoc alibi. Lex sub¬
intrauit. ut abundaret delictũ. Ubi aũ ab in¬
dauit delictũ: suꝑ abundauit ꝙ grã. Et alibi
cũ suꝑiꝰ de dispensatione gr̃e loqueret᷑. qđ ip¬
sa iustificet. uelut int̾rogans ait. Qd gͦ lex
Atq huic int̾rogationi continuo respondit.
reuaricationis gr̃a posita ẽ lex donec ueniret
sem̃ cui ꝓmissũ ẽ. Hos gͦ d̾apnabilit̾ dicit eẽ
sub lege qͦs reos facit lex ñ implentes legẽ: du
ñ intelligendo gr̃e beneficiũ ad facienda di
p̾cepta quasi de suis uirib suꝑba elatione p̾su¬
munt. Penitudo enĩ legis ẽ caritas. Caritas uͦ
di diffusa ẽ in cordib nr̃is. ñ ꝑ nos ipsos. s per
sp̃m scm qͥ datꝰ ẽ nob. Sed huic rei quantũ sa¬
tis ẽ explicandȩ ꝓlixior fortasse ꝙ sui ꝓprii uo¬
luminis sermo debet᷑. Si gͦ illud qd̾ lex ait ñ

Expanded text:
upra modum peccator aut peccatum per mandatum. quod autem hic dicit peccatum per mandatum fieri supra modum, hoc alibi: Lex subintrauit, ut abundaret delictum: ubi autem abundauit delictum, superabundauit gratia; et alibi, cum superius de dispensatione gratiae loqueretur, quod ipsa iustificet, uelut interrogans ait: Quid ergo lex? atque huic interrogationi continuo respondit: Praeuaricationis gratia posita est, donec ueniret semen, cui promissum est. hos ergo damnsub lege, quos reos facit lex non inplentes legem, dum non intellegendo gratiae beneficium ad facienda dei praecepta quasi de suis uiribus superba elatione praesumunt. p 1 enitudo o enim legis caritas; caritas uero dei diffusa est in cordibus nostris non per nos ipsm, qui datus est nobis. sed huic rei, quantum satis est, explicandae prolixus fortasse et sui proprii uoluminis sermo debetur. si ergo illud, quod lex ait: non
Abbreviated transcription (Latin):
saluos eẽ ñ posse. Hoc enĩ contendebant anti¬
ochiȩ qui ex circũcisione crediderant. cont᷑ qͥͦs
paulꝰ ꝑseuerant̾ acrit̾q confligit. ipsũ uͦ pau¬
lũn ad hoc id egisse qđ uł timotheũ cireũ ci¬
dit uł cenchris uotũ ꝑsoluit ł iherusolimis
a iacobo ãmonitꝰ cũ eis qͥ uouerant legitima il¬
la celebranda suscepit. ut putari uideret᷑ ꝑ ea
sacram̃ta etiã. xp̃ianã salutẽ dari: s ne illa quȩ
pͥorib ut congruebat tẽꝑib m ũbͥs rerũ futu¬
rarũ as fieri iusserat tanquã idolatriã gentili.
qdł utiq nefas ẽ ut credentes in xp̃m discin¬
deretis moysi. cred̾etis & mͥ. de me enĩ ille scͥp

Expanded text:
saluos se esse non posse. hoc enim contendebant Antisaluos se esse non posse. hoc enim contendebant Antiochiae. qui ex circumcisione crediderant, contra quos Paulus perseueranter acriterque confligit. ipsum uero Paulum non ad hoc id egisse, quod uel Timotheum circumcidit uel Cenchris uotum persoluit uel Hierosolymis a Iacobo admonitus cum eis, qui uόuerant, legitima illa celebranda suscepit, ut putari uideretur per ea sacramenta etiam Christianam salutem dari. sed ne illa, quae prioribus, ut congruebat, temporibus in umbris rerum futurarum deus fieri iusserat, tamquam idolatriam gentiliumquod utique nefas est, ut credentes in Christum discind
Abbreviated transcription (Latin):
rit ñ recte ingredientẽ ad ueritatẽ eu̾głii. Qsqͥs¬
enĩ hoc facit qđ face̾ debet. recte utiq faeit. ꝙ
ideo de illo falsum dicit qͥ dicit eũ ñ recte fecisse
q đ eũ nouit fae̾e debuisse. Si aũ uerũ scͥpsit paul.
uerũ ẽ qđ petrus tẽ ñ recte ingrediebat᷑ ad ueri¬
tatẽ eũgłis. Id gͦ faeiebat. qđ facere ñ debebat.
Et si tale aliqͥd paulꝰ ipse iã fecerat. correptũ po¬
tius etiã ipsũ ereda eoapłi sui correctionẽ non
potuisse neglig̾ẽ. quã m̃dacit̾ aliqͥd in sua epła
gis in illa in qua p̃locutꝰ ait. quȩ aũ seribo uob̃
ecce corã do quia ñ m̃tior: Ego quidẽ petrũ
illud sic egisse credo. ut gentes cogeret iudai¬
zare. Hoc enĩ lego soͥpsisse paulũ. quẽ m̃titum
ẽẽ ñ eredo: ꝙ ideo ñ recte agebat hoc petrus.
Erat enĩ contͣ eũgłii ueritatẽ ut putarent qͥ ere¬
debant in xp̃m se sine illis uet̾ib sacram̃tis

Expanded text:
rit non recte ingredientem ad ueritaterit non recte ingredientem ad ueritateenim hoc facit quod facere debet, recte utique facit. Et ideo falsum de illo dicit, qui dicit eum non recte fecisse quod eum novit facere debuisse. Si autem verum scripsit Paulus, uerum est, quod Petrus non recte tunc ingrediebatur ad ueritatem euangelii; id ergo faciebat, quod facere non debebat. et si tale aliquid Paulus ipse iam fecerat, correctum potius etiam ipsum credam coapostoli sui correctionem non potuisse neglegere, quam mendaciter aliquid in sua epistula gis in illa. in qua praelocutus ait: Quae autem scribo uobis, ecce coram deo. quia non mentior. Ego quidem illud Petrum sic egisse credo, ut gentes cogeret iudaizare. hoc enim lego scripsisse Paulum, quem mentitum esse non credo. et ideo non recte agebat hoc Petrus; erat enim contra euangelii ueritatem, ut putarent, qui credebant in Christum, sine illis ueteribus sacramentis
Abbreviated transcription (Latin):
tam̃ ut eande falsitatẽ ñ scribentib apłis
tͥbuant. s nescio qͥb codicũ corruptorib Qđ
tñ qͥa nec plurib nec antiqͥoribꝰ exẽplarib
nec p̾cedentis linguȩ auctoritate uñ latini
lib̾ int̾p̃tati sunt ꝓbare aliqͣndo
potuerunt. notissima oĩbꝰ ueri¬
tate suꝑati confusiq discedt. Itane
N intelligit sc̃a prudentia tua.
quantȩ maliciȩ illoꝵ patescat ocea¬
sio. si ñ ab aliis apłicas litteras ẽẽ falsata s. s
credibile hoc in petͦ paulũ qd̾ ipse paulꝰ fece¬
rat arguisse. Non nc̃ quero ꝗͥd fecerit. qͥd scͥpse¬
rit quero. Hoc ad questionẽ quã suscepi maxi¬
me ꝑtinet. ut ueritas diuinarũ scͥpturarũ ad
nrãm fidẽ ȩdificand̾a memoriȩ cõm̃data non
a qͥb cũq s ab ipsis apłis. ac ꝑ hoc in canoni¬
cum auctoritatis culm̃ recepta ex oĩ parte ue¬
rax atq in dubitanda ꝑsistat. Nam si hoe fecit
petrꝰ qđ face debuit: m̃titꝰ ẽ paulꝰ qđ eũ uide¬

Expanded text:
tamen, ut eandem falsitatem non scribentibus apostolis tribuant, sed nescio quibus codicum corruptoribus. quod tamen quia nec pluribus siue antiquioribus exemplaribus nec praecedentis linguae auctoritate, unde Latini libri interpretati sunt, probare aliquando potuerunt, notissima omnibus ueritate superati confusique discedunt. itane non intellegit sancta prudentia tua, quanta malitiae illorum patescat occasio, si non ab aliis apostolicas litteras esse falsatas, sed  inquis, \'credibile hoc in Petro Paulum, quod ipse Paulus fecerat, arguisse\'. non nunc quaero, quid fecerit; quid scripserit, quaero. hoc ad quaestionem, quam suscepi, maxime pertinet, ut ueritas diuinarum scripturarum ad nostram fidem aedificandam memoriae commendata non a quibuslibet, sed ab ipsis apostolis ac per hoc in canonicum auctoritatis culmen recepta ex omni parte uerax atque indubitanda persistat. nam si hoc fecit Petrus, quod facere debuit, mentitus est Paulus, quod eum uide