comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
corde suo. faciã qͦd uolo
&. possũ: impleã cogita¬
ciones meas. & delectaci¬
ones corꝑis. Suffragant᷑
m̾ ẽsilia mea: siue amicoꝵ
meor. uel parentũ poten¬
tũ. Ad est mͥaurũ: suꝑ ha¬
bundat argentũ. Ad sunt
mͥ serui & ancille: agri &
multȩ possessiones huius
mundi: pallia. uestes prȩ-¬
ciose. unde me redime¬
re possũ. Adimpleã uo¬
luntatẽ mea. deus dabit
mͥ spaciũ uite & peniten¬
ciȩ. Neuqua re ñ timemꝰ
qͦd euangeliũ terribiht̃
insonat dicens. stulte
hac nocte exposce a te a¬
nimã tuã. ꝗͣ prȩparasti
cuiꝰ erͣt: Nomines nos ee̾
cognoscamꝰ.&. ne sic suꝑ

Expanded text:
o, Faciam quod volo et possum, impleam cogitationes meas, et delectationes corporis: suffragantur mihi consilia mea, sive amicorum meorum, vel parentum potentum; adest mihi aurum, superabundat argentum; adsunt mihi servi et ancillae, aegri et multae possessiones hujus mundi, pallia, vestes pretiosae, unde me redimere possum: adimpleam voluntatem meam, Deus dabit mihi spatium vitae et poenitentiae. Heu quare non timemus quod Evangelium terribiliter insonat, dicens, Stulte, hac nocte exposcent a te animam tuam: quae praeparasti, cujus erunt ? Homines nos esse cognoscamus, et ne sic super
Abbreviated transcription (Latin):
tenarius solã septimã. & qͥ¬
narius solã qͥntã & t̃narius
solã t̃ciã .&. b inarius solam
dimidiã: qͦd in om̃ibꝰ unũ ẽ.
Duodenarius uͦ partibꝰ suis
talibꝰ simul ductis ñ ipse con¬
sũmat᷑: s excedit᷑. Ampliorẽ
qͥppe: duodenario numerũ
faciunt. Nã usq ad sedecim:
ꝑueniunt. Nabet enĩ eas qͥn¬
q: quodecimã. sex tã. quartã.
t̃ciã dimidiã. Nã duo decima
eiꝰ unũ ẽ: sexta. duo: quarta
tria: t̃cia. quatuor: dimidia
sex. Unũ aũ & duo & tria. &
quatuor. &. sex. in sũmã ductȩ
sedecĩ faciunt.ẜin. Et ne
multis morer in infinita
serie numeroꝵ plures nu¬
meri repꝑiunt᷑ qͥ tales par¬
tes aut ñ habent nͥ singulas.
sic̃ t̃narius & qͥnarius & ce¬
teri eiꝰmodi: aut ita plures
habent tales partes ut in
unũ ductȩ atq insũmã re

Expanded text:
tenarius solam septimam, et qutenarius solam septimam, et quinarius solam quintam, et ternarius solam tertiam, et binarius solam dimidiam, quod in omnibus unum est. Duodenarius vero partibus suis talibus simul ductis, non ipse consummatur, sed exceditur; ampliorem quippe duodenario numerum faciunt: nam usque ad sexdecim perueniunt. habet enim eas quinque: duodecimam, sextam. quartam, tertiam, dimidiam . nam duodecima eius unum est, sexta duo, quarta tria, tertia quattuor, dimidia sex: unum autem et duo et tria et quattuor et sex in summam ducta sedecim faciunt. Et ne multis morer, in infinita serie numerorum plures numeri reperiuntur, qui tales partes aut non habent nisi singulas, sicut ternarius et quinarius et ceteri eiusmodi, aut ita plures habent tales partes, ut in unum ductae atque in summam re
Abbreviated transcription (Latin):
lẽ nͥ una: id est ipsũ unũ. q̃
qͥnta pars eiꝰ ẽ. Nã &. duo quã¬
ius pars eiꝰ minor sit .&. tria
maior: neutra tam̃ earũ dici
potest. qͦta pars eiꝰ sit. Se na¬
rius uͦ tres partes tales ha¬
bet: sextã t̃ciã. dimidiã. Sex¬
ta eiꝰ unũ ẽ: tͣcia duo: dimi¬
dia tria. Nȩ aũ partes insũ¬
mã ductȩ. idest unũ &. duo
ꝙ tria: simul eundẽ c̃sum¬
mant ꝑficiuntq senariũ.
Iã septenarius ñ habet talẽ
partẽ: nͥ septimã qͦd est unũ
Octonarius tres: octauam.
quartã dimidiã. id est unũ.
duo .&. quatuor: s hȩ simul
ductȩ septenariũ faciunt.
infra insistentẽ. Nongͦ cõ¬
plent eundẽ octonarium.
Nouenarius duas habet.
ẽ tria. He aũ simul quat᷑na¬
riũ faciunt: nouenario mi¬
norẽ. Denarius tres habet
tales partes: unũ. decim̃a.
duo. quinta: qͥnq dimidiam.
Qui numeri simul qͥucti. ad
octonariũ ꝑueniunt: ñ ad
denariũ. Undenarius nͣ ha¬
bet nͥ solã undecimã. sic̃ sep¬

Expanded text:
lem nisi unam, id est ipsum unum, quae quinta pars eius est; nam et duo quamuis pars eius minor sit et tria maior, neutra tamen earum dici potest quota pars eius sit. senarius uero tres partes tales habet: sextam, tertiam, dimidiam . sexta eius unum est, tertia duo, dimidia tria. haec autem partes in summam ductae, id est unum et duo et tria, simul eundem consummant perficiuntque senarium. Iam septenarius non habet talem partem nisi septimam,. quod est unum, oquartam, dimidiam, id est unum, duo et quatuor: sed hae simul ductae septenarium faciunt infra insistentem, non ergo complent eumdem octonarium. Novenarius duas habet, est tria: hae autem simul, quaternarium faciunt longe novenario minorem. Denarius tres habet tales partes; unum decimam, duo quintam, quinque dimidiam, qui numeri simul ducti ad octonarium perveniunt, non ad denarium. Undenarius non habet nisi solam undecimam, sicut sep
Abbreviated transcription (Latin):
lũ apud deũ. caro apud
nos: uerbũ caro. int̾ d̾m
&. nos. Se ille qͥppe. ꝓpheta
dicit. Priusꝗͣ seiat puer

Expanded text:
um apud deum, caro apud nos, uerbum caro inter deum et nos. de illo quippe propheta dicit: priusquam sciat puer
Abbreviated transcription (Latin):
cata & uiuificans: tã in¬
effabili facilitate. ut sit
ei głȩ. qͦd sarcine fuit.
Nimirũ enĩ ert̃ & tunc
ista tria genera uisionũ:
s nulla falsitate ꝓ alio a¬
liud apꝓbabit᷑. nec Incor

Expanded text:
cata et uiuificans tam ineffabili facilitate, ut sit ei gloriae, quod sarcinae fuit. Nimirum enim erunt et tunc ista tria genera uisionum, sed nulla falsitate pro alio aliud adprobabitur nec. in cor
Abbreviated transcription (Latin):
qͥt indebat eũ ñ ocłi me¬
i. ñ tam̃ seiebat utrum
corpꝰ e̾ẽt.an imago corpo¬
ris: ñ enĩ erat talis ut ista
discerneret. uerũ tam
simplicit̃ fidelis. ut eũ
sic audirẽ. ac si illud qͦd
se uiqdisse narrabat:. ipse
uidissem. Ac ꝑ hoqͥ para

Expanded text:
idebat eum, non oculi mei; non tamen sciebam, utrum corpus esset an imago corporis". non enim erat talis, ut ista discerneret, uerum tamen simpliciter fidelis, ut eum sic audirem, ac si illud, quod se uidisse narrabat, ipse uidissem. Ac per hoc si para
Abbreviated transcription (Latin):
pedia & reptilia. ubi arbi¬
tror significatũ q̃ quadru¬
pedia dixerit. scilicet ꝗͣ in
genere st̾ reptiliũ. sicut st̃
lacertr stiliones. & siqͥd hu¬
iꝰmodi ẽ: idoq in repeticio¬
ne quadrupedũ nom̃ ñ ite¬
rauit: qͥa reptiliũ uocabu¬
lo fortasse cõplexus ẽ. Un¬
de ibi ñ simplicit̃ ait rep¬
tilia: s addidit omnia rep¬
tilia t̃rȩ. Ido tͣre. qͥa sunt
& a qͣrũ: & ido omnia: ut il
unguib seuit: exceptis
serpentibꝰ. Pecora uͦ de qͥbꝰ
tra ui lacerant: s aut

Expanded text:
pedia et reptilia: ubi arbipedia et reptilia: ubi arbitror significatum, quae quadrupedia dixerit, scilicet quae in genere sunt reptilium, sicut sunt lacerti, steliones et si quid huiusmodi est. ideoque in repetitione quadrupedum nomen non iterauit, quia reptilium uocabulo fortasse conplexus est: unde ibi non simpliciter ait: reptilia, sed addidit: omnia reptilia terrae; ideo terrae, quia sunt et aquarum, et ideo omnia, ut illunguibus saeuit exceptis serpentibus. pecora uero, de quibus tra ui lacerant, sed aut
Abbreviated transcription (Latin):
his animalibꝰ accõmodaci¬
us aptari solet q̃ funt in u¬
suhominũ: siue adiuuan¬
dis laboribꝰ ut boues & eqͥ
&. si qua talia: siue ad lamci¬
ũ uel aduescendũ ut oues
& sues. Qd gͦ st̃ quadrupedia:
Quãꝗͣ enĩ hȩc om̃ia pret̃
qͣdã serpencia. quatuor
pedib gradiunt᷑: nͥ tam̃
hoc nomine ꝓpriȩ q̃da uel¬
let intelligr ñ utiqͥ hic e¬
tiã quadrupedia nomina¬
ret: quãuis de his in repeti¬
cione tacuerit. An cerui &
dãmulȩ .&. onagri . & apri
qͥa neq illis bestiis ubi lȩo¬
nes st̾ c̃iungi possunt: simi¬
les enĩ st̃ illis pecoribꝰ. neq
tam̃ sub eura humana st̃
ꝓpriȩ quadrupedia nuncu¬
pata st̃. quasi reliqͣ essent
hȩc animalia. qͥbꝰ ista appel¬
lacio generalis qͥdẽ cũ mul¬
tis. ꝓpt̃ numerũ ped ũ: sed
tamͣ speciali significacione
tribueret᷑ : An qͥa ter dix̃
scđm genꝰ tria q̃dã gene¬
ra nos inuitat attendere:
Primo scđm genꝰ quadru¬

Expanded text:
his animalibus adcommodatihis animalibus adcommodatius aptari solet, quae sunt in usu hominum, siue adiuuandis laboribus, ut boues et equi et si qua talia, siue ad lanicium uel ad uescendum, ut oues et sues. Quid ergo sunt quadrupedia? quamquam enim haec omnia praeter quaedam serpentia quattuor pedibus gradiantur, nisi tamen hoc nomine proprie quaedam uellet intellegi, non utique hic etiam quadrupedia nominaret, quamuis de his in repetitione tacuerit. an cerui et damae et onagri et apri — quia neque illis bestiis, ubi leones sunt, coniungi possunt; similes enim sunt illis pecoribus neque tamen sub cura humana sunt — proprie quadrupedia nuncupata sunt, quasi reliqua essent haec animalia, quibus ista appellatio generalis quidem cum multis propter numerum pedum, sed tamen speciali significatione tribueretur? an, quia ter dixit: secundum genus, tria quaedam genera nos inuitat adtendere? primo secundum genus quadru
Abbreviated transcription (Latin):
t̃rȩ scđm genꝰ. & pȩcora scđm
genꝰ. &. om̃ia reptilia t̾rȩ scđm
genꝰ E uidit d̾s qͥa bona suñ.
Iã nc̃ consequens erat: ut al¬
terã partẽ ꝗ̃ ppriȩ terra đr.
infimi huiꝰ loci. quẽ totũ cũ
omnibꝰ abyssis & nebuloso
aere. uniuersalit̃ uocabulo
t̃re alibi scriptura cõplec:¬
titur: ornaret animalibꝰ suis.
Et manifestata qͥdẽ st̾ anima¬
liũ genera.q̃ in uerbo dei
tȩrra ꝓduxit: s qͥa sepe no¬
mine pecoꝵ uel nomine
bestiarũ. animalia omnia
racionis exꝑcia solent in¬
telligi: merito q̃rit᷑ quasnẽ
ꝓpriȩ bestias & q̃ nc̃ pęcora
dicat. Et repencia qͥ dẽ. si¬
ue reptilia t̃rena. ñ est du-¬
bitandũ qͦd om̃s serpentes
intelligi uoluit: quãquã
& bestiȩ dici possunt. Lȩcor
aũ nom̃: ñ usitate serpen¬
tibꝰ conuenit. Rursũ lȩo¬
lupis & uulpibꝰ canibꝰ etiã
& simiis. atq id genꝰ cȩteris.
usitate comienit uocabu¬
lũ bestiarũ. Pecoꝵ. aũ nom̃

Expanded text:
 pecora secundum genus, et omnia reptilia terrae secundum genus. Et vidit Deus quia bona sunt. Jam nunc consequens erat ut alteram partem, quae proprie terra dicitur, infimi hujus loci, quem totum cum omnibus abyssis et nebuloso aere universaliter vocabulo terrae alibi Scriptura complectitur, ornaret animalibus suis. Et manifesta quidem sunt animalium genera, quae in verbo Dei terra produxit. Sed quia saepe nomine pecorum vel nomine bestiarum, animalia omnia rationis expertia solent intelligi, merito quaeritur quas nunc proprie bestias, et quae pecora dicat. Et repentia quidem sive reptilia terrena, non est dubitandum quod omnes serpentes intellegi uoluit, quamquam et bestiae dici possint; pecorum autem nomen non usitate serpentibus conuenit. rursum leolupis et uulpibus, canibus etiam et simiis atque id genus ceteris usitate conuenit uocabulum bestiarum. pecorum autem nomen
Abbreviated transcription (Latin):
quantũ ipse adiuuare &.
donare dignat᷑. opus di¬
uine ꝓuide neiȩ biꝑtitũ.
qͦd suꝑius cũ de agricul¬
tura loq̃re m᷑. transitoria
quad̃a occasione ꝑstrin¬
.ximꝰ ut in de iaͣ ineiꝑet
legentis animꝰ hoc assues¬
cere cͣtueri. qͦd adiuuat
plurimũ ne qͥd indignũ
de ipsa dei substancia sen¬
ciamꝰ. Dicimꝰ itaq sũmuͣ
ipsũ uerũ unũ ac solum
deum patr̃ẽ. & filiũ. &¬

Expanded text:
quantum ipse adiuuare et quantum ipse adiuuare et donare dignatur, opus diuinae prouidentiae bipertitum, quod superius, cum de agricultura loqueremur, transitoria quadam occasione perstrinximus, ut inde iam inciperet legentis animus hoc adsuescere contueri, quod adiuuat plurimum, ne quid indignum de ipsa dei substantia sentiamus. dicimus itaque summum ipsum, uerum, unum ac solum deum, patrem et filium
Abbreviated transcription (Latin):
lunt: domi uiros suos inter¬
rogent. Itẽ qͣri potest. qͦmͦ
tẽ ds loquutꝰ sit ad hominẽ
quẽ fecit: ĩa certe sensu¬
ac mente prȩditũ. ut au¬
dire & intelligere loquentẽ
ualeret. Neq enĩ alit̃ prȩ¬
ceptũ posset acciꝑe. qͦ trans¬
gresso reus esset: nͥ hoc ac¬
ceptũ intelligeret. Quomͦ
gͦ illi loquutꝰ ẽ deus: Utrũ
intus inmente scđ̾m intel¬
lectũ: idest ut sapient᷑ intel¬
ligeret uoluntatẽ ac prȩcep¬
tu dñi. sine ullis corꝑalibus
sonis uel corꝑaliũ similitu¬
dinibꝰ rerũ: Sed ñ sic existimo
primo homini loquutũ dm̃.
Talia qͥppe scriptura narrat.
ut pocius credamꝰ sic esse
deũ loquutũ homini in
paradyso: sic̃ etiã postea lo¬
quutꝰ ẽ patribꝰ. sic̃ ab rahe.
siẽ moysi. id est in aliqua
specie corporali. Hine est
bulantis in ꝑaradysũ ad
uesꝑam: & absconderͣt se.
Locus itaq magnꝰ. neq
prȩtereundꝰ ꝓponit᷑. ut in¬
tueam᷑ quantũ possumꝰ.

Expanded text:
lunt, domi uiros suos interlunt, domi uiros suos interrogent. Item quaeri potest, quomodo nunc deus locutus sit ad hominem, quem fecit, iaac mente praeditum, ut audire et intelligere loquentem valeret? Neque enim aliter praeceptum posset accipere, quo transgresso reus esset, nisi hoc acceptum intelligeret. Quomodo ergo illi locutus est Deus? Utrum intus in mente secundum intellectum, id est, ut sapienter intelligeret voluntatem ac praeceptum Dei sine ullis corporalibus sonis vel corporalium similitudinibus rerum? Sed non sic existimo primo homini locutum Deum. Talia quippe Scriptura narrat, ut potius credamus sic esse Deum locutum homini in paradiso, sicut etiam postea locutus est Patribus, sicut Abrahae, sicut Moysi, id est in aliqua specie cbulantis in paradiso ad uesperam et absconderunt se. Locus itaque magnus neque praetereundus proponitur, ut intueamur, quantum possumus,
Abbreviated transcription (Latin):
cere. si essent a qͥbꝰ. Merito
sane qͣrit᷑: utrũ hoc p̃ceptũ
uiro tantũ dedit d̾s. an e¬
tiã femine. Sed ñdũ narratũ
ẽ: quẽ ad modũ facta sit fe¬
mina. An forte iã erat facta:
s hoc quẽad modũ gestũ sit
qͦd pͥus erat gestũ. postea re¬
capitulando narratũ est:
Uerba enĩ scripture: sic se
habent. Et prȩcepit dñs ds
adedicens. Non dix̃ p̃cepit
eis. De inde seqͥt᷑. Ab omni
ligno qͦd ẽ inparadyso escȩ
ed es. Non dixͣ edetis. Deinde
adiungit. Ne ligno aũ cog.¬
noscendi bonũ &. malũ: ñ
manducabitis de illo. Iam
hic tͣa ꝗͣ. ad ambos pluraliter
loqͥt᷑: & pluralit᷑ prȩceptũ
t̃minat dicens. Qua die aut᷑e¬
manducaueritis ab eo: mor¬
te moriemini. An sciens qͦd
ei facturꝰ erat mulierẽ ita
precepit: ordinatissimȩ. ut
ꝑ uirũ preceptũ dñi ad fe¬
minã ꝑueniret: Quã dis¬
ciplina: in eccła seruat apłs.
dicens. Siqͥd aũ discere uo¬

Expanded text:
cere, si essent a quibus. Merito cere, si essent a quibus. Merito sane quaeritur, utrum hoc praeceptum uiro tantum dederit deus an etiam feminae. sed nondum narratum est, quemadmodum facta est femina. an forte iam erat facta, sed hoc quemadmodum gestum sit quod prius erat gestum postea recapitulando narratum est? uerba enim scripturae sic se habent: et praecepit dominus deus Adae dicens; non dixit "praecepit eis". deinde sequitur: ab omni ligno quod est in paradiso escae edes; non dixit "edetis". deinde adiungit: de ligno autem cognoscendi bonum et malum non manducabitis de illo. iam hic tamquam ad ambos pluraliter loquitur et pluraliter praeceptum terminat dicens: qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. an sciens, quod ei facturus erat mulierem, ita praecepit ordinatissime, ut per uirum praeceptum domini ad feminam perueniret? quam disciplinam in ecclesia seruat apostolus dicens: si quid autem discere uo
Abbreviated transcription (Latin):
bꝰ iã uita erat dulcis. quã ꝓ¬
fecto amitere deuitabant.
idq ipsũ qͥbꝰcũq modis uel
sonis significante deu̾ in¬
telligere poterant: nec alitͣ
eis posset ꝑsuaderi pecca¬
tũ. nͥ pͥus ꝑsuaderet᷑ eos ex
illo facto ñ e̾e̾ morituros.
idest illud qͦd habebant .&. se
habere gaudebant. ñ amis¬
suros. Unde suo loco loquen¬
dũ ẽ. Fx .i. Aduertant itaq
si qͦs mouet qͦmͦ potueriñ
intelligere in exꝑti nomi¬
nantẽ uel minantẽ deuͬ ut
iuideant nos omniũ in exꝑ¬
toꝵ. nomina. ñ nͥ ex contra¬
riis ꝗͣ iã nouimꝰ si pͥuacio¬
nũ st̃. aut ex similibꝰ si spe¬
cierũ st̃: sine ullo estu dubi¬
tacionis agnoscere. Nisi forte
aliquẽ mouet quẽ admodũ
loqͥ potuerint. uel loquentẽ
intelligere qͥ ñ didicerant.
uel crescendo int̾ loquentes.
uel aliqͦ magisterio: quasi
magnũ fuerit deo loqui eos
docere: qͦs ita fecerat. ut hoc
possent etiã ab hominibꝰ dis¬

Expanded text:
bus iam uita erat dulcis, quam pbus iam uita erat dulcis, quam profecto amittere deuitabant, idque ipsum quibuscumque modis uel sonis significantem deum intellegere poterant. nec aliter eis posset persuaderi peccatum, nisi prius persuaderetur eos ex illo facto non esse morituros, id est illud, quod habebant et se habere gaudebant, non amissuros: unde suo loco loquendum est. aduertant itaque, si quos mouet, quomodo potuerint intellegere inexperta nominantem uel minantem deum, et uideant nos omnium inexpertorum nomina nonnisi ex contrariis. quae iam nouimus, si priuationum sunt, aut ex similibus, si specierum sunt, sine ullo aestu dubitationis agnoscere. nisi forte aliquem mouet, quemadmodum loqui potuerint uel loquentem intellegere, qui non didicerant uel crescendo inter loquentes uel aliquo magisterio; quasi magnum fuerit deo loqui eos docere, quos ita fecerat, ut hoc possent etiam ab hominibus dis
Abbreviated transcription (Latin):
tũ suũ qͦfieret ut amitteret
uitã qͥbꝰ libet sillabis appel¬
laret᷑: quẽ admodũ latine
cũ dr peccatũ uel malũ. tã¬
quã signũ eiꝰ. intelligere qͦd
mente discerneret. Nos enĩ
qͦmͦ intelligimꝰ cũ dr resur¬
rectio: quã nũꝗͣ ex ꝑti sumꝰ:
Nonne qͥa sentimꝰ qͥd sit uiue¬
re. & eiꝰ rei pͥuacionẽ uoca¬
mꝰ morte. unde reditũ adid
qͦd sentimꝰ resurrectionem
appellamꝰ. &. si qͦ alio nomine.
inquacũq lingua idipsũ
appellat᷑: menti utiq signũ
insinuat᷑ inuoce loquenciũ
qͦ sonante agnoseat. qͥd etiã
sine signo cogitaret.Cirũ
ẽ enĩ: quẽadmodũ rerũ qͦͣs
habet. amissionẽ etiã in¬
ex ꝑtã natura deuitet. Quis
emͣ pecora docuit deuitacio¬
nẽ mortis. nͥ sensus uite: Ers
paruulũ puerũ adheresce¬
re baiulo suo. si eũ fuerit ex
alto iacere minitatꝰ. qͦd ex
qͦdã tẽpore incipit. s tamen
sit.Sic gͦ illis pͥmis homini¬

Expanded text:
tum suum, quo fieret, ut amitteret tum suum, quo fieret, ut amitteret uitam, quibuslibet syllabis appellaretur — quemadmodum latine cum dicitur peccatum uel malum — tamquam signum eius intellegeret, quod mente discerneret. nos enim quomodo intellegimus, cum dicitur resurrectio, quam numquam experti sumus? nonne quia sentimre, eius rei priuationem uocamus mortem, unde reditum ad id quod sentimus resurrectionem appellamus? et si quo alio nomine in quacumque lingua id ipsum appellatur, menti utique signum insinuatur in uoce loquentium, quo sonante agnoscat quod etiam sine signo cogitaret. mirum est enim quemadmodum rerum, quas habet, amissionem etiam inexperta natura deuitet. quis enim pecora docuit deuitationem mortis nisi sensus uitae ? quis enim paruulum puerum adhaerescere baiulo suo, si eum fuerit ex alto iacere minitatus? quod ex quodam tempore incipit, sed tamen sit. Sic ergo illis primis homini
Abbreviated transcription (Latin):
geret homo qͦd ei dicebat᷑
lignũ dinoscenciȩ boni &.
mali: quando ipsũ malũ
qͥd eẽt. omnino nesciebat :
Noc qͥ sapiunt. parũ atten¬
dunt quẽad modũ a eͣtra¬
riis notis. sic pleraq intel¬
ligunt᷑ ignota: ut etiã uer¬
ba rerũ ꝗ̃ ñ st̃. cũ inloquen¬
do intͣpomnt᷑. nullꝰ cali¬
get auditor. Noc enĩ qͦd om¬
nino ñ ẽ. nichil uocat᷑: &
has duas sillabas nemo nͣ
intelligit. qͥ latine audnt
& loqͥt. Unde: ñ cũ sensus
intuet᷑ id qͦd ẽ. & eiꝰ priua¬
cione qͥd etiã ñ sit agnos¬
cit: Sic & in ane eũ dicit᷑
intuendo corꝑis pleni¬
tudinẽ. priuacionẽq eiꝰ
taꝗ̃. ẽtrariã. qͥd dicatur
inane intelligimꝰ: sic̃ audiendi
sensu ñ solũ de uocibꝰ. uerũ
etiã de sile neio iudicamꝰ. Sic
ex uita ꝗͣ merat homini pos¬
set eiꝰ cauere c̃trariũ. idest
uitȩ pͥuacionẽ q̃ mors uoca¬
t᷑ & ipsã causã qua ꝑderet
qͦd amabat. idest qͦdlibet fac¬

Expanded text:
geret homo, quod ei dicebatur geret homo, quod ei dicebatur lignum dinoscentiae boni et mali, quando ipsum malum quid esset omnino nesciebat? hoc qui sapiunt parum adtendunt, quemadmodum a contrariis notis sic pleraque intellegantur ignota, ut etiam uerba rerum, quae non sunt, cum in loquendo interponuntur, nullus caliget auditor. hoc enim quod omnino non est nihil uocatur; et has duas syllabas nemo non intellegit, qui latine audit et loquitur. unde, nisi cum sensus intuetur id, quod est, et eius priuatione quid etiam non sit agnoscit? sic et inane cum dicitur, intuendo corporis plenitudinem priuatione eius tamquam contraria quid dicatur inane intellegimus. sicut audiendi sensu non solum de uocibus. uerum etiam de silentio iudicamus, sic ex uita, quae inerat homini, posset eius cauere contrarium, id est uitae priuationem, quae mors uocatur. et ipsam causam, qua perderet quod amabat, id est quodlibet fac
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s uiuuificabunt᷑. Frus¬
tra aũͣ ñ nulli acutȩ obtu¬
lari potuerit lignũ dino¬
scencie bomi & mali. anteqͥ
in eo transgressus ẽẽt ho¬
mo p̃ceptũ: atq ipsa exꝑi¬
encia dinosceret qͥs inter¬
eẽt intͣ bonũ qͦd amisit.
& malũ qͦd ad ͤ misit. Lignũ
enĩ tale nomͣ accepit: ut
eo scđm ꝓ hibicion̾e ñ tac¬
to caueret᷑: ꝗͦd eo ẽtra ꝓhi¬
bicionẽ tacto sentirẽtur
Neq enĩ qͥa inde ẽtra p̃cep¬
tũ manducauert̃ iđo fac¬
tũ ẽ illud lignũ dinoscen¬
ciȩ boni & mali: s utiq e
tiã si obȩdientes essent &
nichil inde ẽtra p̃ceptũ
usurpassent. id recte uo¬
caret᷑ qͦd ibi eis accideret
si usurpassent: quẽ ad mo¬
dũ si uocaret᷑ arbor satu¬
ritatis. qͦd inde possent
homines saturari: nũqͥd si
ne mo accessisset. ido esset
nom̃ illud in ẽgruũ. quan¬
doqͥdẽ cũ accederent &. sa¬
turarent᷑. tẽ ꝓbarent quã
hoc recte arbor illa uoca¬
ret᷑ : Et qͦmͦ inqͥunt intelli¬

Expanded text:
omnes uiuificabuntur. Frustra autem nonnulli acute obtuuerit appellari lignum dinoscentiae boni et mali, antequam in eo transgressus esset homo praeceptum atque ipsa experientia dinosceret quid interesset inter bonum, quod amisit, et malum, quod admisit. lignum enim tale nomen accepit, ut eo secundum prohibitionem non tacto caueretur. quod eo contra prohibitionem tacto sentiretur. neque enim iquia inde contra praeceptum manducauerunt, ideo factum est llud lignum dinoscentiae boni et mali, sed utique, etiam si oboedientes essent et nihil inde contra praeceptum usurpassent, id recte uocaretur, quod ibi eis accideret, si usurpassent. quemadmodum si uocaretur arbor saturitatis, quod inde possent homines saturari, numquid, si nemo accessisset, ideo nomen illud esset incongruum? quandoquidem cum accederent et saturarentur, tunc probarent, quam hoc recte arbor illa uocaretur. Et quomodo, inquiunt, intelle
Abbreviated transcription (Latin):
ator mouet se ipsũ si ne
mouet corpꝰ ꝑ tẽpꝰ &. locũ.
Quo circa qͥsqͥs intelligere
conat᷑ quẽ admodũ ȩternꝰ
uere ȩt̃nꝰ. & uere immor

Expanded text:
ator mouet se ipsum sine tmouet corpus per tempus et locum. Quocirca quisquis intellegere conatur, quemadmodum aeternus, uere aeternus et uere
Abbreviated transcription (Latin):
porali prȩposuit. qͦd spi¬
talis tantumͦ ꝑ tẽpora mu¬
tari possit: corꝑalis autẽ
ꝑ tẽpora & locos. Exem¬
pli enĩ gr̃a: ꝑ tẽ pꝰ moue¬
tur animꝰ. uel reminis¬
cendo qͦd oblitꝰ erat. uel
discendo qͦd ne sciebat:
uel uolendo qͦd nolebat.
Per locos aũ corpꝰ. uel a
terra in cęlũ. uel acęlo
in terrã: uel ab oriente
ad occident̾e: uel si qͦ alio
simili mͦ. O mne auͣ quod
mouet᷑ ꝑ locũ: ñ potest
nͥ ꝙ ꝑ tẽpus simul moue¬
ri. At ñ omne qͦd mouet᷑
ꝑ tẽpus: necesse ẽ etiã ꝑ
locũ moueri. Sicut ergo
& locũ. prȩcedit substan¬
cia q̃ tantũ ꝑ tẽpꝰ. ita ipsã
nͣcedit illa qͣ nec ꝑ locũ
nec ꝑ tẽpus. Ac ꝑ hoc sic̃
ꝑ te̾pus & locũ mouet cor¬
pꝰ. ipse tantũ ꝑ tẽpꝰ motus

Expanded text:
porali praeposuit, quod spiriporali praeposuit, quod spiritalis tantummodo per tempora mutari posset, corporalis autem per tempora et locos. exempli enim gratia per tempus mouetur animus uel reminiscendo quod oblitus erat uel discendo quod nesciebat uel uolendo quod nolebat; per - locos autem corpus uel a terra in caelum uel a caelo in terram uel ab oriente ad occidentem uel si quo alio simili modo. omne autem, quod mouetur per locum, non potest nisi et per tempus simul moueri; at non omne, quod mouetur per tempus, necesse est etiam per locum moueri. sicut ergo et locum, praecedit substantia, quae tantum per tempus, ita ipsam praecedit illa, quae nec per locum nec per tempus. ac per hoc, sicut per tempus et locum mouet corpus ipse tantum per tempus motus
Abbreviated transcription (Latin):
separatã: deũ qͥ solus ha¬
bet mimortalitatẽ &. lucẽ
habitat in accessibilẽ. quẽ
nemo hominũ uidit. nec
uidere potest: n̾ ec locor.
uel finito. uel infinito
spacio ẽtineri: nec tẽpoꝵ
uel finito. uel infinito
uolumine uariari: neq
enĩ ẽ in eiꝰ substancia
qua ds ẽ. qͦd breuius sit
inparte quã in toto. sic̃
necesse ẽ ee̾ ꝗͣ in locisst᷑.
aut fuit in eiꝰ sub stan¬
cia qͦd ĩã ñ est. uel erit
qͦd ñdũ ẽ.sic̃ innaturis
q̃ possunt tẽporis mu-¬
tabilitatẽ pati. Nic ergo
in cõmutabili ȩtͣnitate
iuiuens. creauit omnia
simul: ex qͥbꝰ currerent
tẽpora. &. implerentur
loca: tẽporalibꝰq & lo¬
calibꝰ rerũ motib secła
uoluerent᷑. In qͥb reb̾
qͣda sꝑitalia. ꝗͣdã corpo¬
ralia condidit formans
materiã. quã nec alius
nec nullus. s omnino
ipse in form̾e ac forma¬
bile̾ instituit: ut forma¬
cionẽ suã nͣ tepore s o¬
rigine prȩueniret. Spi¬
ritalẽ aũ creatura cor¬

Expanded text:
 solus habet immortalitatem et lucem habitat inaccessibilem, quem nemo hominum uidit nec uidere potest, nec locorum uel finito uel infinito spatio contineri nec temporum uel finito uel infinito uolumine uariari. neque enim est in eius substantia, qua deus est, quod breuius sit in parte quam in toto, sicut necesse est esse quae in locis sunt, aut fuit in eius substantia quod iam non est, uel erit quod nondum est, sicut in naturis, quae possunt temporis mutabilitatem pati. Hic autem incommutabili aeternitate uiuens creauit omnia simul, ei quibus currerent tempora et implerentur loca temporalibusque et localibus rerum motibus saecula uoluerentur. in quibus rebus quaedam spiritalia, quaedam corporalia condidit, formans materiam, quam nec alius nec nullus, sed omnino ipse informem ac formabilem instituit, ut formationem suam non tempore, sed origine praeueniret. spiritalem autem creaturam cor
Abbreviated transcription (Latin):
tibꝰ utiq cardinibꝰ qͥbꝰ moci¬
o nitat᷑ ꝑ loci spaciũ qͦd mo¬
uet᷑. Sic plantȩ intalo ẽ ar¬
ticulus. qͦ stante moueat᷑.
Sic cruris ingenu. & tocius
pedis in coxa: & nullꝰ mebri
motꝰ omino ẽ quẽ uolun-¬
tas mouet. nͥ ab aliqͦ arti¬
culi cardine quẽ mitꝰ eiꝰdẽ
uoluntatis pͥmitꝰ figit: ut
ab eo qͦd loci spacio ñ moue¬
t᷑ agi ualeat qͦd mouet᷑. De¬
niq nec in ãbulando pes
leuat᷑ nͥ alius fixus totum
corpꝰ ferat. donec ille qͥ mot̾
ẽ aloco unde fert᷑ ad locũ
qͦ fertur: immoto articulo
sui cardinis innitat᷑. Porro
si in corꝑe nullũ membrũ
ꝑ locũ uoluntas mouet.
nͥ ab eo mẽbri articło quẽ
ñ mouet: cũ & illa pars cor
poris q̃ mouet᷑ . & illa q̃ fi¬
xa sit ut ñ moueat᷑. corpo¬
reas habeant quantitates
suas. qͥbꝰ occupent spacia
locor. suor: quanto magis
ipse animȩ nutꝰ eui mẽbra
deseriuunt. ut qͦd plac ue¬

Expanded text:
tibus utique cardinibus, quibus motitibus utique cardinibus, quibus motio nitatur, it per loci spatium quod mouetur., sic plantae in talo est articulus, quo stante mouetur; sic cruris in genu et totius pedis in coxa; et nullus membri motus omnino est, quem uoluntas monet, nisi ab aliquo articuli cardine, quem nutus eiusdem uoluntatis primitus figit, ut ab eo quod loci spatio non mouetur agi ualeat quod mouetur. denique nec in ambulando pes leuatur, nisi alius fixus totum corpus ferat, donec ille qui motus est a loco, unde fertur, ad locum, quo fertur, immoto articulo sui cardinis innitatur. porro si in corpore nullum membrum per locum uoluntas mouet nisi ab eo membri articulo, quem non mouet, cum et illa pars poris quae movetur, et illa qua fixa fit ut moveatur, corporeas habeant quantitates suas, quibus occupent spatia locorum suorum; quanto magis ipse animae nutus, cui membra deserviunt, ut quod placue
Abbreviated transcription (Latin):
tẽpꝰ motꝰ. moueat tẽpora¬
lit̾ ꝙ localit᷑ ereaturã suã
ñ eũ puto posse asseqͥ insi
pͥus intellexerit que aqͥmo¬
dũ anima hoc ẽ sꝑs creatꝰ.¬
ñ ꝑ locũ s tantũ ꝑ tempus
motꝰ moueat corpꝰ ꝑ tempus
ac locũ. Si enĩ qͦd inse ipso a¬
git᷑ caꝑe ñdũ potest: quanto
minꝰ illud qͦd supra est.xiii.
Affecta qͥppe anima carnali¬
ũ sensuũ. consuetudine et¬
ã se ipsã cũ corꝑe ꝑ locum
moueri putat: dũ id ꝑ lo¬
cũ mouet. Quȩ si posset
diligent᷑ inspicere tanquã
cardines mẽbroꝵ corporis
sur. quẽad modũ articula¬
tim dispositi sint. a qͥbꝰ ini¬
cia mocionũ nitant᷑: inue¬
niret ea q̃ ꝑ spacia locoꝵ
mouentur. nͥ ab eis q̃ loco
fixa st̃ ñ moueri. Non eñi
mouet᷑ solus digitꝰ nͥ manꝰ
fixa sit: a cuiꝰ articulo ue¬
lut in moto cardine moue¬
at᷑. Sic tota palma ab arti¬
culo cubiti. sic eubitꝰ ab
articulo humeri. humerꝰ
ab scapula cõmouet᷑ stan¬

Expanded text:
m motus moveat temporaliter et localiter creaturam suam; non eum puto posse assequi, nisi prius intellexerit quemadmodum anima, hoc est spiritus creatunon per locum, sed tantum per tempus motus, moueat corpus per tempus et locum. si enim quod in se ipso agitur capere nondum potest, quanto minus illud, quod supra est! Adfecta quippe anima carnalium sensuum consuetudine etiam se ipsam cum corpore per locum moueri putat, dum id per locum mouet. quae si posset diligenter inspicere tamquam cardines membrorum corporis sui quemadmodum articulatim dispositi sint, a quibus initia motionum nitantur, inueniet ea, quae per spatia locorum mouentur, nisi ab eis, quae loco fixa smouentur solus digitus, nisi manus fixa sit, a cuius articulo uelut immoto cardine moueatur. sic tota palma ab articulo cubiti, sic cubitus ab articulo humeri, humerus ab scapula commouetur; stan
Abbreviated transcription (Latin):
ee̾t. ñ illi puero tribuere¬
t᷑ qͥ exgenere isrł factus
em manuhel nobiscũ đs.
reconciliauit
nos deo: homi¬
nũ & dei homo
mediator: uer

Expanded text:
et, non illi puero tribueretur, qui ex genere Israhel factus Emmanuhel nobiscum deus reconciliauit nos deo, hominum et dei homo mediator, uer
Abbreviated transcription (Latin):
in qͥbꝰ faceret corꝑa: s ita
acciꝑet᷑ omnia corpora in
coluibꝰ disposiusti: ac si di¬
ceret᷑ omĩa corpora sic dis¬
posuisti ut haberent colo¬
res. Quasi uͦ acreatore deo
disposita. in coloribꝰ corpora.
idest ita disposita ut colora¬
ta essent. possit alit̃ intelligi
nͥ aliqua racio coloꝵ singu¬
lis corpoꝵ generibꝰ distribu¬
endoꝵ. in ipsa disponentis
sapiencia ñ de fuisse intel:¬
ligat᷑: & si color ibi ñ appellat᷑.
Noc ẽ enĩ qͦd dixi: dũ rescon¬
cedit᷑. ñ ee̾ de uocabulis la¬
borandũ.uIi. Faciamꝰ gͦ ita
dictũ eẽ. om̃ia in mensupa &.
numerolpondere dispofi-¬
ta: tãꝗͣ. dictũ ee̾t ita dispo¬
sita ut haberent ꝓprias men¬
suras suas. &. ꝓpͥos numeros &
generis mutabilitate muta¬
rent᷑. augm̃tis & diminuci¬
onibꝰ. multitudine nẜ̃. pau¬
citate: leuitate & graunta¬
te. scd̃m disposicionẽ dei
Nũqͥd sic̃ ista mutant᷑. ita
ipsũ dei c̃siliũ inqͦ ea dispo¬
suit. mutabile dicimꝰ.

Expanded text:
in quibus faceret corpora, sed ita acciperetur: omnia corpora in coloribus disposuisti, ac si diceretur: omnia corpora sic disposuisti, ut haberent colores. quasi uero a creatore deo disposita in coloribus corpora, id est ita disposita, ut colorata essent, possit aliter intellegi, nisi aliqua ratio colorum singulis corporum generibus distribuendorum in ipsa disponentis sapientia non defuisse intellegatur, etsi color ibi non appellatur. hoc est enim, quod dixi, dum res conceditur, non esse de uocabulis laborandum. Faciamus ergo ita dictum esse: omnia in mensura et numero et pondere disposuisti, tamquam dictum esset ita disposita, ut haberent proprias mensuras suas et proprios numeros et generis mutabilitate mutarentur, augmentis et diminutionibus, multitudine et paucitate, leuitate et grauitate secundum dispositionem dei: numquid, sicut ista mutantur, ita ipsum dei consilium, in quo ea disposuit, mutabile dicimus?
Abbreviated transcription (Latin):
ciiq ista insuꝑioribꝰ cara
st̃: quanto ipse minꝰ ẽ in in-¬
ferioribꝰ carior. Qͦd si ñuult
aliqͥs ea uocabula q̃ inrebꝰ
infimis & abiectissimis
didicit. transferre ad illa
sublimia qͥbꝰ intuendis men¬
tẽ serenare conat᷑: ñ ẽ ur¬
gendꝰ ut faciat. Dũ enĩ hoc
intelligat᷑ qͦd intelligendũ
ẽ. ñ magnoꝑe curandũ est
qͥd uocet᷑. Scire oportecta

Expanded text:
cuique ista in superioribus cara cuique ista in superioribus cara sunt, quanto ipse minus est in inferioribus caro. quodsi non uult aliquis ea uocabula, quae in rebus infirmis et abiectissimis didicit, transferre ad illa sublimia, quibus intuendis mentem serenare conatur, non est urgendus, ut faciat. dum enim hoc intellegatur, quod intellegendum est, non magnopere curandum est. quid uocetur. scire oportet
Abbreviated transcription (Latin):
sit inreuocabilis &. immode¬
rata ꝓgressio. & ẽ numer̾
&. affectionũ animi & uirtu¬
tũ. qͦd ab stulticie deformi¬
tate. ad sapienciȩ formã de¬
cusq colligit᷑: & est pondus
uoluntatis & amoris. ubi
apparet quantiqͥdq in ap¬
petendo.fugiendo.
p̃ponendo. pos ⁊ponendoq
pendat᷑. Sed hȩc animoꝵ.
atq menciũ & mensura. alia
mensura cohibet᷑. & numerꝰ
alio numero format᷑. &. pondꝰ
Mensura autẽ sine mensu¬
ra ẽ. cui equat᷑ qͦd de illaẽ:
nec aliunde ipsa ẽ. Nltmerus
sine numero ẽ. qͦ formantur
omnia: nec format᷑ ipse. Pon¬
dus sine pondere ẽ. qͦ refe¬
runt᷑ ut qͥescant. quoꝵ qͥes
purũ gaudiũ ẽ: nec illud iã
refert᷑ ad aliud. Sed nomi¬
na mensurȩ & numeri. &
ponderis quisqͥs ñ nͥ uisibi-¬
lit᷑ nouit: seruilit̃ nouit.
Transcendat itaq omne qͦd
ita nouit: aut si ñ dũ potest.
nec ipsis nominibꝰ hereat.
de qͥbꝰ cogitare nͥ sordide
ñ potest. Lanto enĩ magis

Expanded text:
abilis et immoderata progressio; et est numerus et affectionum animi et virtutum, quo ab stultitiae deformitate, ad sapientiae formam decusque colligitur; et est pondus voluntatis et amoris, ubi apparet quanti quidque in appetendo, fugiendo, praeponendo, postponendoque pendatur: sed haec animorum atque mentium et mensura alia mensura cohibetur, et numerus alio numero formatur, et pondus Mensura autem sine mensura est, cui aequatur quod de illa est, nec aliunde ipsa est: numerus sine numero est, quo formantur omnia, nec formatdus sine pondere est, quo referuntur, ut quiescant, quorum quies purum gaudium est, nec illud iam refertur ad aliud. Sed nomina mensurae et numeri et ponderis quisquis nonnisi uisibiliter nouit, seruiliter nouit. transcendat itaque omne, quod ita nouit, aut si nondum potest, nec ipsis nominibus haereat, de quibus cogitare nisi sordide non potest. tanto enim magis
Abbreviated transcription (Latin):
parciũ qͥbꝰ iste numerꝰ ꝑfi¬
cit᷑ appareat quasi grãda¬
ta distincto: ueniat etiã
illud inmentẽ qͦd alio loco
scripturarũ ei đr. omnia
in mensura & numero & pon¬
dere disposiusti:atq ita co¬
gitet anima ꝗ̃ potest inuo¬
cato mauxiliũ deo. & imꝑ¬
ciente atq inspirante ui-¬
res. utrũ hec tria. mensu¬
ra. numerꝰ. pondꝰ. in qͥbꝰ dm
disposuisse omĩa scriptũ est.
erant alicubi anteqͣ. crea¬
ret᷑ uniersa creatura: an
etiã ipsa creata st̃. E si e¬
rant antea: ubi erant: Neq
enĩ ante creaturã erat a¬
liqͥd: nͥcreator: In ipso gͦ erañ
ta st̾ in ipso ee̾ legimꝰ : An
illa sic̃ ipse: ista uͦ sic̃ in illo¬

Expanded text:
partium, quibus iste numerus perfipartium, quibus iste numerus perficitur, adpareat quasi gradata distinctio, ueniat etiam illud in mentem, quod alio loco scripturarum ei dicitur: omnia in mensura et numero et pondere disposuisti, atque ita cogitet anima, quae potest. inuocato in auxilium deo et inpertiente atque. inspirante uires, utrum haec tria, mensura, numerus, pondus, in quibus deum disposuisse omnia scriptum est, erant alicubi, antequam crearetur uniuersa natura, an etiam ipsa creata sunt. et, si erant antea, ubi erant. neque enim ante creaturam erat aliquid nisi creator. in ipso ergo erant. ta sunt, in ipso esse legimus . an illa sicut ipse, ista u
Abbreviated transcription (Latin):
C qͦmͦ illa ipse: Neq enim
ds menfura ẽ aut numerꝰ.
aut pondꝰ. aut ista omnia.
An scđ̾m id qͦd nouimꝰ men¬
surã in eis q̃ metim᷑ . &. nu-¬
merũ in eis q̃ numeramꝰ. &.
pondꝰ in eis q̃ appendimus
Non ẽ ds ista. Scdm id uͦ qͦd
m̃ sura omni rei moduͣ prȩ¬
figit .& numerꝰ om̃i rei spe¬
ciem prȩbet. & pondꝰ omnẽ
rẽ ad qͥetẽ ac stabilitatem
trahit: ille pͥmi e . sieracit᷑ . &
singłarit̃ ista ẽ. qͥ t̃minat
omĩa . &. format omĩa &. or¬
dinat om̃ĩa: nichilq aliud
& linguã humanã potuit.
om̃ia inm̃sura & numerõ &
pondere disposuisti. nͥ om¬
nia inte disposuisti. Mag¬
nũ ẽ paucisq concessũ ex¬
cedere omnia q̃ megri pos¬
sunt. ut uideat᷑ m̃sura sine
mensura: excedere omĩa q̃
numerari possunt. ut uide¬
at᷑ numerꝰ sine numero:
excedere omia q̃ pendi pos¬
sunt. ut uideat᷑ pondꝰ sine
pondere.Neq enĩ mensura
& numerꝰ & pondꝰ. in lapidi¬
bꝰ tantũmꝰ & lignis atq huiꝰ¬

Expanded text:
 illa ipse? neque enim deus mensura est aut numerus aut pondus aut ista omnia. an secundum id, quod nouimus mensuram in his, quae metimur, et numerum in his, quae numeramus, et pondus in hisnon est Deus ista: secundum id vero quod mensura omni rei modum praefigit, et numerus omni rei speciem praebet, et pondus omnem rem ad quietem ac stabilitatem trahit, ille primitus et veraciter et singulariter ista est, qui terminat omnia et format omnia, et ordinat omnia; et linguam humanam potuit: omnia in mensura et numero et pondere disposuisti, nisi: omnia in te disposuisti? Magnum est paucisque concessum excedere omnia, quae metiri possunt, ut uideatur mensura sine mensura, excedere omnia, quae numerari possunt, ut uideatur numerus sine numero, excedere omnia, quae pendi possunt, ut uideatur pondus sine pondere. Neque enim mensura et numerus et pondus in lapidibus tantummodo et lignis atque eiu
Abbreviated transcription (Latin):
numerũ. & pondꝰ. inqͥbꝰ deu̾
om̃ia disposuisse scriptu¬
ra testat᷑: si in illis omnia
disposuit. eadẽ ipsa ubi dis¬
posuit: Si mnaliis: qͦmͦ ergo
in ipsis omnia. quando ip̃¬
sa in aliis: Non itaq dubi¬
tandũ ẽ illa ẽe̾ extra ea q̃
disposita st̃: in qͥbꝰ omnia
disposita st̃. An forte puta¬
bimꝰ ita dictũ ee̾ omnia in
mensura & numero & ponde¬
re disposiusti: ac si diceretur.
omnia sic disposuisti ut ha¬
berent mensurã ⁊ nume¬
rũ & pondꝰ. Quia &. si dicere¬
t᷑ omia corꝑa incoloribꝰ dis¬
posiusti: ñ hinc e̾e̾t c̃sequens

Expanded text:
numerum et pondus, in quibus deum omnia disposuisse scriptura testatur, si in illis omnia disposuit, eadem ipsa ubi disposuit? si in aliis, quomodo ergo in ipsis omnia, quando ipsa in aliis? non itaque dubitandum est illa esse extra ea, quae disposita sunt, in quibus omnia disposita sunt An forte putabimus ita dictum esse: omnia in mensura et numero et pondere disposuisti, ac si diceretur: omnia sic disposuisti, ut haberent mensuram et numerum et pondus? quia et, si diceretur: omnia corpora in coloribus dispo
Abbreviated transcription (Latin):
hoc dictũ intelligeretur.
Necessariũ aũ fuit hoc in
homine repetere. ne qͥsqͣ.
diceret in officio gignen

Expanded text:
on dictum intellegeretur ? necessarium autem fuit hoc in homine repetere, ne quisquam diceret in officio gignen
Abbreviated transcription (Latin):
t᷑ . quare ꝓhibitũ ẽ nͥ ut ipsi¬
us ꝑ se bonũ obȩdienciȩ. ꝙr
illius ꝑ se malũ inobedienci¬
e monstraret᷑ : Peniq apec¬
cante nichil aliud appentũ
ẽ. nͥ ñ e̾e̾ sub dominacione¬
dei: quando illud addmissũ
ẽ. in qͦ ne odmitteret᷑ sola
deberet iussio dominantis
aitendi. Quȩ si sola aiten¬
deret᷑: qͥo aliud quã dei uo¬
luntas attenderet᷑ qͥd aliuo
quã deiuoluntas amaret᷑.
qͥd aliud quã dei uoluntas
humane uoluntati prepo¬
neret᷑: Dñs qͥd̃e cur iusse¬
rit uiderit: fac iendũ ẽ a ser¬
uiente qͦd iussit: & tc̃ forte
uidendũ ẽ a ꝓmerente cur
iusserit. Sed tam̃ ut causã
iussionis huiꝰ ñ diucius re¬
qͥramꝰ. si hȩc ipsa magna ẽ
humilitas hominis. qͦd deo
seruit: iubendo ds utile fa¬
cit. qͥcqͥd iubere uoluerit.
De qͦ metuendũ ñ ẽ. ne iube¬
re quod mutile ẽ possit: nec
fieri potest ut uoluntas ꝓ¬
pͥa ñ grandi ruinȩ ponde¬

Expanded text:
tur, quare prohibitum est, nisi ut ipsitur, quare prohibitum est, nisi ut ipsius per se bonum oboedientiae et ipsius per se malum inoboedienae monstraretur? denique a peccante nihil aliud appetitum est nisi non esse sub dominatione, quando illud admissum est, in quo ne admitteretur sola deberet iussio dominantis attendi. quae si sola attenderetur, quid aliud quam dei uoluntas attenderetur? quid aliud quam dei uoluntas amaretur? quid aliud quam dei uoluntas humanae uoluntati praeponeretur? dominus quidem cur iusserit, uiderit; faciendum est a seruiente quod iussit, et tunc forte uidendum est a promerente, cur iusserit. sed tamen ut causam iussionis huius non diutius requiramus, si haec ipsa magna est utilitas homini quod deo seruit, iubendo deus utile facit quidquid iubere uoluerit, de quo metuendum non est, ne iubere quod inutile est possit. Nec fieri potest ut uoluntas propria non grandi ruinae ponde
Abbreviated transcription (Latin):
qͦd malũ ñ erat. ꝓhibitꝰ ẽ. ut
ipsa ꝑ se p̃cepti ẽseruacio
bonũ illi ee̾t .⁊. transgressio
malũ. Nec potuit melius ꝙ
cia: cũ ido reus iniqͥtatis fac
Pẽ homo. qͥa eã rẽ tetigit ẽ¬
tra ꝓhibicionẽ. quã si ñ ꝓhi¬
bitꝰ tetigisset. ñ utiq peccas¬
set.Nã qͥ dicit uerbi grã no¬
li tangere hanc herbã fifor¬
te uenenosa ẽ. mortẽq prȩ¬
nunciat si tetigerit seq̃t᷑
qͥdẽ mors contẽptorẽ prȩ¬
cepti: s etiã si nemo ꝓbi¬
buisset atq ille tetigisset.
nichilominꝰ utiq moreret᷑
illa qͥppe res ẽgrua saluti
uiteq eiꝰ ñ esset. siue indei
buit obesset: uelut si qͥsquã
malienã pȩcuniã misisset
manũ ꝓhibitꝰ ab eo cuiꝰ erat
illa pecuma: id̾o ee̾t ꝓhibito
peccatũ qͥa ꝓhibenti pote¬
rat ee̾ qampnosũ. Cũ uͦ illud
tangit᷑ qͦd nec tangenti ob es¬
set si ñ ꝓhiberet᷑. nec cuiquã
alteri quandolibet tangere¬

Expanded text:
quod malum non erat, prohibitus est, ut quod malum non erat, prohibitus est, ut ipsa per se praecepti conseruatio bonum illi esset et transmalum. Nec potuit melius ettia, cum ideo reus iniquitatis factus est homo, quia eam rem tetigit contra prohibitionem, quam si non prohibitus tetigisset, non utique peccasset. nam qui dicit uerbi gratia: .,noli tangere hanc herbam — si forte uenenosa est mortemque praenuntiat, si tetigerit — sequetur quidem mors contemtorem praecepti; sed etiam, si nemo prohibuisset atque ille tetigisset, nihilominus utique moreretur. illa quippe res congrua saluti uitaeque eius non esset, siue inde ubuit, obesset, uelut si quisquam in alienam pecuniam misisset manum prohibitus ab eo, cuius erat illa pecunia, ideo esset prohibito peccatum, quia prohibenti poterat esse damnosum. cum uero illud tangitur, quod nec tangenti obesset, si non prohiberetur, nec cuiquam alteri, quandolibet tangere
Abbreviated transcription (Latin):
eiꝰ adiuuaret᷑ necessitas:
sub qua &. ipse seruiret.
Merito ille in psalmo.
eges. Nec ita senciendũ
qͦd diximꝰ illi nos ad utili¬
tatẽ nr̃am salutẽq serui¬
re: taꝗͣ. aliud aliqͥd ab illo
expectemꝰ. quã eũ ipsũ
qui sũma utilitas et salus
nr̃a ẽ. Sic enĩ eũ gratis
scdm illã uocẽ diligimꝰ. mͥ
aũ adherere deo bonũ ẽ.
Neq enĩ tale aliqͥd ẽ ho¬
mo. ut factꝰ de serente qͥ
fecit possit aliqͥd agere
bene. taꝗͣ ex se ipso: s to¬
ta eiꝰ accio bona ẽ ad eũ
ẽuerti a qͦ factꝰ ẽ .&. ab eo
iustꝰ. pius. sapiens. beatꝰ¬
q semꝑ fieri: ñ fieri &.
recedẽre sic̃ a corporis
medico sanari &. abire: qͥa
medicꝰ corꝑis oꝑ arius finit
ex trinsecus. seruiens natu¬
re. intrinsecꝰ oꝑanti sub
deo: qͥ oꝑat᷑ om̃nẽ salutẽ
gemino illo oꝑe ꝓuiden¬
ciȩ: de qͦ supr̃a locuti sumꝰ.
Non gͦ ita se de bet homo
ad deu̾ c̃uertere. ut enͣ
ab eo factꝰ fuerit iustꝰ abs¬

Expanded text:
eius adiuuaretur necessitas, sub qua et ipse seruiret. merito ille in psalmo, eges. nec ita sentiendum est, quod diximus, nos illi ad utilitatem nostram salutemque seruire, tamquam aliud aliquid ab illo expectemus quam eum ipsum, qui summa utilitas et salus nostra est; sic enim eum gratis secundum illam uocem diligimus: mihi autem adhaerere deo bonum est. Neque enim tale aliquid est homo, ut factus deserente eo, qui fecit, possit aliquid agere bene tamquam ex se ipso: sed tota eius actio bona est ad eum conuerti. a quo factus est, et ab eo iustus, pius, sapiens beatusque semper fieri, non fieri et recedere, sicut a corporis medico sanari et abire, quia medicus corporis operarius fuit extrinsecus seruiens naturae intrinsecus operanti sub deo, qui operatur omnem salutem gemino illo opere prouidentiae, de quo supra locuti sumus. non ergo ita se debet homo ad deum conuertere, ut, cum ab eo factus fuerit iustus, abs
Abbreviated transcription (Latin):
corꝑis alienata &. abrep¬
ta caꝑe potest.: a qͦ ꝑegri¬
namur mortoli &. corrup¬
tibili onere grauatr quã¬
diu ꝑ fidẽ ãbulamꝰ &. ñ ꝑ
speciem: &. cũ hic iuste ui¬
uimꝰ. Cur aũ nͣ credamꝰ qͦd
tanto apło doctorigenci

Expanded text:
oris alienata et abrepta capere potest: a quo peregrinamur mortali et corruptibili onere grauati, quamdiu per fidem ambulamus, non per speciem et cum hic iuste uiuimus. cur autem non credamus, quod tanto apostolo genti
Abbreviated transcription (Latin):
peccare. Ecce nos concedimꝰ
meliorẽ e̾e̾ naturã qͣ om̃ino
peccare nolit: concedant
& ipsi ñ e̾e̾ malã naturam
q̃ sic facta ẽ ut posset ñ pec¬
care si nollet: & iustã esse
sentenc iã qua punita est:
q̃ uoluntate. ñ necessitate
peccauit. Sic̃ gͦ racio uera
docet meliorẽ ẽẽ creatu¬
rã. quã prorsus nichil de¬
lectat illicitũ: ita racio ue¬
ra nichilominꝰ docet etiã
illã bonã ẽe q̃ habet inpo¬
testate illic itã delectacio¬
nẽ. si extiterit ita cohibe¬
re: ut ñ solũ de ceteris lici¬
tis recteq factis. uerũ etiã
de ipsius prauȩ delectacio¬
nis cohibicione letemur.
Cũ gͦ hȩc natura bonasit.
illa melior: cur illã solã. &
ñ utrãq pocius faceret
deus: Ac ꝑ hoc qui para¬
ti erant de illa sola deũ
laudare: uberius e um
debent laudare de utraq:

Expanded text:
peccare. Ecce nos concedimus meliorem esse naturam quae omnino peccare nolit; concedant et ipsi non esse malam naturam quae sic facta est, ut posset non peccare si nollet, et justam esse sententiam qua punita est, quae voluntate non necessitate peccavit. Sicut ergo ratio vera docet meliorem esse naturam quam prorsus nihil delectat illicitum; ita ratio vera nihilominus docet etiam illam bonam esse quae habet in potestate illicitam delectationem, si exstiterit, ita cohibere, ut non solum de caeteris licitis recteque factis, verum etiam de ipsius pravae delectationis cohibitione laetetur. Cum ergo haec natura bona sit, illa melior, cur illam solam, et non utramque potius faceret Deus? Ac per hoc qui parati erant de illa sola Deum laudare, uberius eum debent laudare de utraq
Abbreviated transcription (Latin):
natura integra. & beatta¬
te ꝑfecta. Seio qͥde ñ nul¬
los eoꝵ qͥ scripturas scãs
ante nos infide catholi¬
ea tractasse laudant᷑ etiã
sic exposuisse qͦd ait apłs.
tͣciũ cęlũ: ut corꝑalis .&
animalis . &. sꝑitalis homi¬
nis hic differencias accipi
uellent. atq ad illudin¬
corꝑearũ rerũ genꝰ excel¬
lenti euidencia ẽtẽplan¬
nꝰ etiã in hac uita sꝑitales
homines prȩceteris rebꝰ
diligunt: eoq ꝑfrui con¬
cupiseunt. Ego aũ cur
maluerĩ sꝑitale & intel¬
lectuale dicere. qͦd illi
fortosse animale & sꝑita¬
le dixert. ut earũdẽ re¬
rũ alia tantũmͦ nomina
ponerẽ. iã in pͥmis huiꝰ lbri
partibꝰ me disseruisse suf¬
fecerit. Quȩ si ut ꝓ nr̃o
lector hec apꝓbabit. aut
etiã ut sit sꝑitalis adiu¬
uante sꝑu scõ. aliqͥd ex

Expanded text:
natura integra et beatitate perfecta. Scio quidem nonnullos eorum, qui scripturas sanctas ante nos in fide catholica tractasse laudantur, etiam sic exposuisse, quod ait apostolus tertium caelum, ut corporalis et animalis et spiritalis hominis hic differentias accipi uellent atque ad illud incorporearum rerum genus excellenti euidentia contemplannus etiam in hac uita spiritales homines prae ceteris rebus diligunt eoque perfrui concupiscunt. ego autem cur maluerim spiritale et intellectuale dicere, quod illi fortasse animale et spiritale dixerunt, ut earundem rerum alia tantummodo nomina ponerem, iam in primis huius libri partibus me disseruisse suffecerit. quae si rite pro lector haec adprobabit aut etiam, ut sit spiritalis, adiuuante spiritu sancto aliquid ex
Abbreviated transcription (Latin):
re debemꝰ: ne forte qͦd postea
ueritas patefecerit. quam¬
uis libris sc̃is siue testam̃ti
ueteris siue noui. nullom
possit e̾e̾ aduersũ: tam̃ ꝓpt̃
amorẽ nr̃i. erroris oderimꝰ.
Nunc ad librũ oꝑis nr̃i: iã
t̃ciũ transeamus Eplicit

Expanded text:
re debemus, ne forte, quod postea ueritas patefecerit, quamuis libris sanctis sine testamenti ueteris siue noui nullo modo esse possit aduersum, tamen propter amorem nostri erroris oderimus. nunc ad librum operis nostri iam tertium transeamus. LI