comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tas ꝑ qͣs hoĩes bñ sehũt inmorib hũanis. ¶ Sed
uͥtutes purgatorias ⁊ purgati ãi dñt ẽẽ uͥtutes in¬
fusas ꝑ qͣs quis bñ seht ad d̾ma. ¶ Ctrca d̾ma ã
ut aĩt est duplex gradus. Nam aliqui sũt tẽden¬
tes ⁊ euntes in d̾inã siłitudinẽ. ⁊ tales dñr hr̃e uͥtu¬
tes p᷑gntorras. ¶Aliqͥ u̾o sunt aliqͦ mõ iam afsẽ¬
cuti siłitudinẽ illam. ⁊ tales dñr hr̃e uͥtutes purga

Expanded text:
tas, per quas homines bene se habent in rebus humanis. Sed virtutes purgatorias, et purgati animi dicunt esse virtutes infusas, per quis bene se habet ad divina. Circa divina autem aiunt est duplex gradus. Nam aliqui sunt tendentes, et euntes in divina similitudine: et tales dicuntur habere virtutes purgatorias. Aliqui vero sunt quodammodo iam assecuti
Abbreviated transcription (Latin):
riri. ¶Scd̾o decet eas ẽẽ pudicas ⁊ honestas.
Nam non sufficit c̃õniges ẽẽ castas ⁊ cau̾e sibi
aboꝑib illicitis: s o eas e̾e̾ pudicas ⁊ hone
alienus filius no sucoedat in h̾editatẽ pr̃is.¬
s requiritur ut p̾r sit c̾tus de suo fuo siue de¬
qnͣdam suspitionẽ aggu̾ent deuicontii ꝯiugo¬
cibstinentes ũ caueant sͥ⁊ suꝑfluitate cibi.
nam cibi suꝑfluitas cd incontinentiam decli¬
nat. ¶ Quarto decet ens ẽẽ sobrias. ut ca¬
uennt sͥ a suꝑfluicate potꝰ. Nam tam imino¬
d̾anͣ cibi qͣm potus uen̾ea ꝓuorat. uñ ⁊ anti¬
quitꝰ aip̃ romanas młres ut recitat ualeriꝰ¬

Expanded text:
riri. Secundo decet eas esse pudicas et honestas. Nam non sufficit coniuges esse castas, et cavere sibi ad operibus illicitis: sed oportet eas esse pudicas et honesalius filius nonn succedat in haereditatem, sed requiritur ut patet sit certus de sua proquandam suspitionem adgenerent de incontiabstinentes, ut caveant sibi a superfluitate cibi. Nam cibi superfluitas ad incontinentiam inclinat. Quarto decet eas esse sobrias, ut caveant sibi a superfluitates potus. Nam tam immoderantia cibi quam potus venerea provocat. Unde et antiquit
Abbreviated transcription (Latin):
tutẽ nobłitatis ⁊ d̾iciaꝵ ip̃oꝵ uiroꝵ. Nam ci¬
ues in nobłitate ⁊ d̾iciis deficientes debẽt ꝑ se¬
ip̃os suas instru̾e cõinges ⁊ debitas cautelas
adhib̾e̾ ut polleant uͥtutib supͣdc̃ĩt. Habũdan¬
re̾ matronas aliquas bõi testĩonii ꝑ diuturna
cp̃a: prudenͣ ⁊ bonis morib approbatas. inst ͦ¬
entes cõuiges ⁊ inducentes eas ꝑ moĩtões de¬
bitas ad bonitates p̾ħitas.: ¶ Diso ꝯiugẽ
sic regendam ẽe ut sit debite t̾ꝑata: ¶ Restat
oñd̾e qũo regenda sit uͭ sit ut sit debite tacit᷑¬
tiũ. Si .n. mulieres debite seh̾eant ⁊ congrue
silentiũ ẜuent: ex hoc magis ordĩate apꝑent.
⁊ ad maiorẽ amorẽ uiros inducũt. Dec gͦ e¬
as ẽẽ tatiturnas. ¶ Sic ⁊ decet ipas ẽẽ stabi¬
les. qr quͣto uxor ÷ mag̃ constaus. ⁊ firma: tã¬
to mag̾ crudelitas aggn̾atur uiro: ut ei debi¬
tam fidem ẜuet. Tali gͦ regĩe regende sũt c̃¬
iuges. ut polleant p̾dictis s̃ex bonitatib uide¬

Expanded text:
tem nobilitatis divitiarum ipsorum virorum. Nam cives in nobilitate et divitiis deficientes, debent per seipsos suas instruere coniuges, et debitas cautelas adhibere, ut polleant bonitatibus supradictis. Abundanre matronas aliquas boni testimonii per diuturna tempora prudentia et bonis moribus approbatas, instruentes coniugem, et inducentes eam per monitiones debitas ad bonitates praehabitas. Viso, coniugem sic regendam esse, ut sit debite temperata: restat ostendere, quomodo regenda sit, ut debite sit tacitutas. Si enim mulieres debite se habent, et congrue silentium servent, ex hoc magis ornatae apparent, et ad maiorem amorem viros inducunt. decet ergo eas esse taciturnitas. Sic etiam decet esse stabiles: quia quanto uxor est magis constans, et firma, tanto maior credulitas adgeneratur viro, ut ei debitam fidem servet. Tali ergo regimine regendae sunt coniuges, ut polleant praedictis sex bonitatibus. vide
Abbreviated transcription (Latin):
uł aliũ uidet c̾ca aliqua defic̾e si se uł aliũ
uult recte reg̾e: sp̃alem conatũ assum̾e d
cc ea in quib ẽẽ contingit facilior casus.
q̃r cũ młres ut in p̾oedenti capło dicebat᷑
cõit̾ sunt int̾ꝑate. garrule ⁊ instabłes: re¬

Expanded text:
vel alium videt circa aliqua deficere, si se vel alium vult recte regere, specialem conatum assumere debet circa ea in quibus esse contingit facilior casus. Quare cum mulieres ut in praecedenti capitulo dicebatur communiter sint intemperatae, garrulae, et instabiles; re
Abbreviated transcription (Latin):
cedũt. uñ cum sint pie sunt ualde pie. ⁊ cũ sĩt
crudeles sunt ualde crudeles. ⁊ cũ st̃ inu̾ecũ¬
de sunt nunis inu̾ecunde. Postꝙͣ .n. młres au¬
daciam capiũt. tanta turpia ꝑpetrãt ꝙ ux ĩ
uenirentur uiri ad̾o inu̾ecundi qui ut possẽt
tanta turpia oꝑari. hoc a̾ t̾ciũ ⁊̃ si in bõis poc̃
so que sint laudablia in feĩs: restat narrare
q̃ sunt uituꝑabłia meis. ¶ Possumus ã tͥa¬

Expanded text:
cedunt. unde cum sunt piae, sunt valde piae: et cum sunt crudeles, sunt valde crudeles: et cum sunt inverecundae, sunt nimis inverecundae. Postquam enim mulieres audaciam capiunt, tanta turpia perpetrant, quod vix invenirentur viri adeo inverecundi ut possint tanta turpia operari. Hoc autem tertium et si in bonis potest so, quae sunt laudabilia in foeminis: restat narrare quae sunt vituperabilia, in eis. Possumus aut
Abbreviated transcription (Latin):
a rõne deficunt qͣm ip̃i. ¶ Tertio ꝯ ͭ muli¬
eres eẽ mobiles ⁊ instabiles ꝙ forte accidit
ex debilitate complexionis. Namcũ aĩa ut
suꝑius dicebatur ut pli̾m sequatur ꝯplexi¬
ones corꝑis. sicut mlr̾es hñt corpus molle ⁊ ĩ¬
stabłe̾: sic uoluntate ⁊ desid̾io sunt instabłes¬
⁊ mobiles. Quo ceginine derẽt om̃s ciues ⁊ max̾¬

Expanded text:
a ratione deficiant quam ipsi. Tertio contingit mulieres mobiles et instabiles: quod et forte accidit ex debilitate complexionis. Nam cum anima ut superius dicebatur ut plurimum sequatur complexiones corporis: sicut mulieres habent corpus molle et instabile, sic voluntate et desiderio sunt instaet mobiles. Quo regimine omnnes cives, et max
Abbreviated transcription (Latin):
p̃simas non ẽẽ dandũ oꝑam cõuigio in etate. uii¬
nimis iuuenili: Inquirit quo tꝑe mag̾ nile
temꝑe ailido quo flanit australes. ¶ Possumꝰ
ã hoc t̾plici uia uenaiͣ ¶ prima siuint᷑ ex ꝑ¬
te muliex. ¶La ex lesione iuroꝵ ¶ttia ex dis¬
põne ciens ¶Prima uia sic assignat᷑ a qͥ¬
busami. siamtẽpe calido aꝑuuitur pori corpis¬
⁊ exalat inde humid̾. ar remanẽt corꝑa sicm.
¶Rursus iꝑtis poris exalatur nͣlis calor. qͥ
a melius dig̾it: qr calor eius incius pp̃frigns
cͥcunstans nõ exalat. s mag̃ roboratur ⁊ n¬
goratur. q̃r si uentres nulier tp̃r hyemal
sunt caudiores: qr ñ exalat inde calor. ⁊ hũidi¬
ores: qi ñ enaporat inde humid. mag̾ sũt ap¬
ti ad gnͣatõ. ⁊ forte tali tp̃r mag̾ ꝓc̃abuntur
borealib uentis ꝑꝑ roboratõ caloris mat̾¬

Expanded text:
imas, non esse dandam operam coniugio in aetate nimis iuvenili: inquirit quo tempore magis strales. Possumus autem hoc triplici via venari. Prima sumitur ex parte mulierum. Secunda ex laesione virorum. Tertia ex dispositione aeris. Prima via sic assigantur a quibusdam. Nam tempore calido aperiuntur pori corporis, exalat inde humidum: quare remanent corpora sicca. Rursus, apertis poris exalat naturalis calor, quo a melius digerit, quia calor eius interius propter frigus circustans non exalat, sed magis roboratur et vigoratur. quare si ventres mulierum tempore hyemali sunt calidiores, quia non exaltat inde calor; et humidiores, quia non evaporat inde humidum, magis sunt apti ad generationem, et forte tali tempore magis procreantur borealibus ventis propter roborationem caloris mate
Abbreviated transcription (Latin):
requirit tractatũ ut sciamus quo regĩe regen¬
de sunt cõniges: narrand̃ sub compendio ⁊
succincte. que sunt landabsia ⁊ que intuꝑabłia
Mulieres .n. ualde sunt appetittue laudis. Nã
in om̃ib qui sunt imꝑfc̃e tales. plus appett̃

Expanded text:
requirit tractatum, ut sciamus quo regimine regendae sint coniuges, narrandum est sub compendio et succincte, quae sunt laudabilia, et quae vituperabilia Mulieres enim valde sunt appetitivae laudis. Nam in omnibus quae sunt imperfecte tales, plus appetunt
Abbreviated transcription (Latin):
ce auaro: ꝙͣ frigido flante borea. Temꝑo .n.
boreali ⁊ frigido qr culor nͣlis mag̾ reẜuatur
int̾ius: plus possumꝰ ꝯu̾te de alimento. q̾r utꝰ
ꝯuigalis copule in tali tp̃r ñ sic ledit coeꝑa m
ror non sic attenuat ea. eo ꝙ maior sit ibi cõ
ne. Nam boreas reddit aerẽ purũ. Aust̾ u̾o cur
aꝵ multitudis adductũus. Aere ã exñte puro
melioratur cõplexio exũtiũ in eo: ⁊ fiũt meli¬
ores gn̾ationes. qr tali tp̃r ÷ mag̾ dd̾a oꝑa cõ¬

Expanded text:
te austro, quam frigido flante borea. tempore enim boreali et frigido quia calor naturalis magis reservatur interius, plus possumus convertere de alimento. quare usus coniugalis copulae in tali tempore non sic laedit corpora virorum, nec si attenuat ea, eo quod maior sit ibi convne. Nam boreas reddit aerem purum: auster verarum multitudinis adductivus. Aere autem existente puro melioratur complexio existentium in eo, et fiunt meliores generationes. Quare tali tempore magis, est
Abbreviated transcription (Latin):
imꝑfc̃i ⁊ debiles corꝑe. Qr qͣntum ad coͣr ex cõ¬
iunctione nimis uiuenili consurgit lesio filoꝵ
sic extali c̃ouinctõne leduntur fiii. ñ solum
impeditur aĩa ne possit bene speculari. ⁊ ne pꝰ¬
sit lib̾e exequi actões suas. slascences gͦ ex tali
cõuigio ñ solũ sunt imꝑtrẽ corꝑe s etiam m̃te¬
¶ Decet gͦ oñs ciuies ñ uti conuigio ĩ etate
sint formosi ⁊ elegantes corꝑe ⁊ idustres
m̃te. ¶ Dato gͦ ꝙ contingnt eos uxorem
duc̾e inetate nmis inuenili: ñ tñ debent
uti coniugio nisi m etate debita. ¶ Scd̾a ma
ad inuestigand̾ ñ id̾ sumitur ex int̾ꝑnͣ muli¬
rũ. Nam si metate uimis inuenili uxores sius
uiris copłent᷑: ñ solũ filii inde ledunt᷑. s ⁊̃ ip̃e
dore concupiscit ip̃m si ex nimia uiuentute:

Expanded text:
cti et debiles corpore. quare quantum ad corpora ex coniunctione nimis iuvenili, consurgit laesio filiorum: sic ex tali coniunctione laeduntur filii non solum impeditur anima ne possit bene speculari, et ne possit libere exequi actiones suas. nascentes ergo ex tali coniugio non solum sunt imperfecti corpore, sed etiam mente. Decet ergo omnes cives non uti coniugio in aetate sint formosi et elegantes corpore, et industres mente. Dato ergo quod contingat eos uxorem ducere in aetate nimis iuvenili, non tamen debent uti coniugio nisi in aetate debita. Secunda via ad investigandum hoc idem, sumitur ex intemperantia mulierum. Nam si in aetate valde iuvenili uxores suis viris copulentur, non solum filii inde laeduntur, sed etiam ipsae dore concupiscit ipsum, si ex nimia iuventute sit
Abbreviated transcription (Latin):
conting̾e. qr pu̾ ut suꝑtus dicebat᷑ sunt miẜa¬
t̃i. qr sua innocenͣ alios m̃ansurantes: c̾dũt
om̃s innocentes ẽe. ⁊ putãt eos indigne pati
qr suꝑ eis de facili miserent᷑. ¶Senes u̾o mi¬
seratiu existurit. q cum ip̃i in corꝑe ⁊ uita defi¬
ciant: uolunt aliis miẜeri ⁊ comꝑari ip̃is. qr c̃
de facili quis indinatur ad faciend̾̃ alus ꝙ ułt

Expanded text:
contingere: quia pueri ut superius dicebatur sunt miserativi, quia sua innocentia alios mensurantes credunt omnes innocentes esse, et putant eos indigne pati. quari super eis de facili miserentur. Senes vero miserativi existunt: quia cum ipsi in corpore et in vita deficiant, volunt aliis miserere et compati ipsis. quare cum de facili quis inclinetur ad faciendum aliis, quod
Abbreviated transcription (Latin):
poł. ꝙ qͥs dines peciũa fame moriat᷑. ¶ Recita
.ni. ibi de quodã cuiꝰ nom̃ erat meda. qui cũ nimis
eẽt auidꝰ auri ut fabulose dr impetrauit ad̾o ut
qͥcqͥ tang̾et: fie̾t aurũ. ¶ Cum gͥ tactus teẜ¬
uetur in singłis ꝑtib corꝑis ⁊ ore: nich̾ tang̾e¬

Expanded text:
 quis dives pecunia, fame moriatur. Recitatur enim ibi quodam, cuius nomen erat Mida, qui cum nimis esset avidus auri ut fabulose dicitur impetravit a Deo, ut quicquid tangeret, fieret aurum. Cum ergo tactus reservetur in singulis partibus cor
Abbreviated transcription (Latin):
opus bonũ eẽt: si ordinaretur in malũ finẽ. p̾cogͦ
g sͦ finis requirit ut bñ agamus. ¶ Sodõ talis
p̾cog ͦ requirit᷑ ut ex elc̃one a garus. nam sicut
sagutantes ñ uidentes signũ. si sigñ ꝑcutiãt: ħ
ẽ caũ ⁊ fortuito. sic ñ p̾cognoscentes fĩnẽ si bñ a¬

Expanded text:
 bonum opus, si ordinaretur in malum finem: praecognitio ergo finis requiritur, ut bene agamus. Secundo talis praecognitio requiritur, ut ex electione agamus. nam sicut sagittantes non videntes signum, si signum percutiant, hoc est casu et fortuitu: sic non praecognoscentes fine
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ fuus ⁊ bonũ id̾. ⁊ qui tollit finẽ: tollit om̃e uoñ.
qͣre si male agentes digni sunt ut mala ꝯseqͣnt᷑:
finẽ s eciam potentes bñ ag̾e nͥ bñ agant: ñ debe¬
ñ coronant᷑ fortissimi s agoruizantes. qui .n. fortis¬
simi sũt sunt potentes agonizare. attñ si ñ actu
agonizent: nõdebet᷑ eis corona. op gͥ actu bñ ag̾e
ut ꝑ oꝑa nr̃a m̾eamur ꝯsequi finem uł felicitatẽ.
¶Scdo requirit᷑ ꝙ ex elc̃one agamꝰ. nam qui caũ
uł fortiuto bñ agit: ex hoc ñ ÷ laudandꝰ. nec cebet᷑
ei ex hoc finis uł felicitas. nã q̃ ex elc̃one ñ fuit
ñ sũt uoluntaria. ex ĩuoluntariis aͥ ut p ꝑ pħm

Expanded text:
 finis et bonum idem: et qui tollit finem, tollit omne bonum. Quare si male agentes digni sunt ut mala consequantfinem, sed potentes bene agere, nisi bene agant, non debinon coronantur fortissimi, sed agonizantes: qui enim fortissimi sunt, potentes agonizare, attamen si non actu agonizant, non debetur eis corona. oportet igitur actu bene ageeamur consequi finem, vel felicitatem. Secundo requiritur quod ex electione agamus. nam qui casu vel fortuitu bene agit, ex hoc non est laudandus, nec debetur ei ex hoc finis vel felicitas: nam quae ex electione non fiunt, non sunt voluntaria. Ex involuntariis autem
Abbreviated transcription (Latin):
rñdere d magnitudi ⁊ dig̾tati. ut qͣnͣto quił
maior princeps exutit: tanto alios mag̃ exce¬
lere d in dignitate iuite ⁊ magnitudine boni¬
tatis. In tanto gͦ gradu exñs indignũ ÷ ut i¬
tum pecudũ eligat qr ꝑ eam ualde depͥmitur

Expanded text:
ndere magnitudini, et dignitati, ut quanto quis maior princeps existit, tanto alios magis excellere debet in dignitate vitae, et magnitudine bonitatis. In tanto ergo gradu existens, indignum est, ut vitam pecudum eligat, quia per eam valde deprimitur.
Abbreviated transcription (Latin):
telicitatõ in honorib nͥ sit fictus ⁊ st̾ficiał. ¶ Scdo
indecẽs ⁊ regi pon̾e suam feli̾tẽ in honorib qr ex ħ
efficitur ꝑiclitator ppsi ⁊ p̾sũptuosus. nam cũ fi¬
nis maxĩe diligat᷑. si pͥnceps feliͣte suã in honoł
ponat ut possit nonorẽ cõsequi: p̾sume̾t suã gen¬
filio cuiusdam rõani principis noĩe torquati. qui
ꝯseq̃retur: exposuit se ꝑiculis bellicis. uñ corquatꝰ
rõmus princeps ne ex hoc alii exemplũ assumẽt
⁊ ne ẽẽnt nimui honoris auidi: filiũ sic p̾sũptuo¬
sum occidit. ñ obstante ꝙ dc̃us filius uictoriã ob¬
tiiu̾at ab hoste. Ne gͦ pͥnceps se p̾cipitet ⁊ ne i¬
mis p̾sumat: expedit ei suam felicitatẽ in hono ᷝ¬

Expanded text:
it fictus, et superficialis. Secundo indecens est Regi, ponere suam felicitatem in honoribus, quia ex hoc efficietur periclitator Populi, et praesumptuosus: nam cum finis maxime diligatur, si princeps suam felicitatem in honoribus ponat, ut possit honorem consequi, praesumet suam gene filio cuiusdam Romani principis nomine Torquati, qui sequeretur, se exposuit periculis bellicis: unde Torquatus Romanus princeps, ne alii ex hoc exemplum assumerent, et ne essent nimii honoris avidi, filium sic praesumptuosum occidit, non obstante quod dictus filius victoriam obtinuerat ab hoste. Ne ergo princeps se praecipitet, et ne nimis praesumat, non expedit ei suam felicitatem in honorib
Abbreviated transcription (Latin):
id̾ p ex eo ꝙ rex ÷ alioꝵ directuiꝰ. nam si sagũta
signũ ñ ꝑcipit. no tñ pp̃ hoe impedit᷑ qͥn signũ
ꝑcutiat. qr a sagutante in signũ dingit᷑. Sic̃ gͥ
mag̾ expedit sagutatorẽ sigñ ꝑciꝑe ꝙͣ sagutam.
eo ꝙ sit sagite director: sc magis expedit ingia
maiestatẽ. felicitate ⁊ finẽ cognosc̃e̾: ꝙͣ ppłm. eo qd̾
sit ppłi directiua. Qñ dec regiam maiestate suã

Expanded text:
 directivus. nam si sagitta signum non percipit, non tamen propter hoc impeditur quin signum percutiat, quia a sagittante in signum dirigitur. sicut igitur magis expedit sagittatorem signum percipere quam sagitta, eo quod sit sagittae director: sic magis expedit regiam maiestatem felicitatem, et finem cognoscere quam populum, eo quod sit populi directi
Abbreviated transcription (Latin):
uiros pugnatiuos tales deb̾e ẽe qui possẽt
sustinere magnitudinẽ pond̾is. ꝯtinuũ la¬
borẽ m̃broꝵ. ꝑcitate uictus. ĩ ꝯmoditafe iacẽ¬
di ⁊ standi. non tim̾e morte. ñ horr̾e sangĩis
effusionẽ. ⁊ cet̾a alia q̃ tetigimus in capło
tudinẽ pond̾um. n̾o .n. in bellis gͣuabit eos
armoꝵ sarcina: qui assidue t̾ꝑe pacis assue¬
ti suiit ad maiora pondã. nec etiam eos fa¬
tigabit cursus uł ductio brachioꝵ uł alioꝵ
membroꝵ motꝰ qui ad hos ⁊ ad incuores la¬
bores continue sunt assueci. ¶Nesus eos
ñ aifflget ꝑcitas uictus: quib aq̃ potꝰ sat̾s¬
faciebat ĩsiti. ⁊ grossus panis sufficiebat
ad esũ. ¶ Amplius rurales ñ affligunt᷑
ex ĩcõmoditate iacendi ⁊ standi qui solis
aridrẽ ñ timẽt. mubeas ñ curãt. balneoꝵ
solacia nescurat. In solida t̾ma racẽtes siauiꝰ
dormiũt qͣm urbani ⁊ nobiles requiescantĩ
sultͥs. Hos ⁊̃ ꝓbabile ẽ nõ multũ tim̾e mor¬

Expanded text:
t sustinere magnitudinem ponderis, continuum laborem membrorum, parcitatem victus, et incommoditatem iacendi et standi, non timere mortem, non horrere sanguinis effusionem, et cetera alia quae tetigimus in capitulo itudinem ponderum non enim in bellis gravabit eos armorum sarcina, qui assidue tempore pacis assueti sunt ad maiora pondera. Nec etiam eos fatigabit cursus vel ductio brachiorum, vel aliorum membrorum motus, qui ad hoset ad maiores sunt continue assueti. Rursus, eos non affliget parcitas victus, quibus potus aquae satisfaciebat in siti, et grossus panis sufficiebat ad esum. Amplius, rurales non affliguntur ex incommoditate iacendi vel standi, quimsolis ardorem non timent, umbras non curant, balneorum solatia nesciunt, in solida terra iacentes suavius dormiunt, quam urbani et nobiles requiescant in fulcris. Hos etiam probabile est non multum timere mor
Abbreviated transcription (Latin):
dentib uidetur sentiend̃ ẽẽ meliores bellato¬
di urbanos ⁊ nobiles meliores ẽẽ pugnãtes¬
uos nam int̾ cct̃a ꝑ q̃ quis redditur bonus
pugnatuus ẽ ut dicebatur uelle nonorãi
ex pugna ⁊ erubesc̾e turpem fugam. ħ ẽ
.n. ut cit ph̃s .iiiͦ. etħ. ꝙ hectorem fecit au¬
dacem. Dicebat .n. hector si ex pugna fugi¬
am polẏmidas mͥ redargutiones põit. sic ⁊ ⁊
bat si in bello t̾ga u̾tam. hector cũ cantõab
qr cũ uelle honorari ⁊ uelle erubesc̾e de ali
uecundentur fug̾e̾. ¶ R̾sus inͦ bello mul¬
tũ ualet industria ⁊ prudentia. nam saga¬
citas ⁊ u̾sucia alũ plus facit ad optinẽdã

Expanded text:
dentibus videtur censendum esse meliores bellatodi, urbanos et nobiles meliores esse pugnantes. Nam inter cetera, per quaequis redditur bonus pugnativus, est ut dicebatur velle honorati ex pugna, et erubescere turpem fugam. Hoc est enim ut ait Phdacem. Dicebat enim Hector, Si ex pugna fugiam, Polydamas mihi redargutiones ponet. Sic etiabat, Si in bello terga vertam, Hector cum concionabiQuare cum velle honorari et erubescere de aliqverecundentur fugere. Rursus, in bello multum valet industria et prudentia. Nam sagacitas et versutia aliquando plus faciunt ad obtinendam
Abbreviated transcription (Latin):
ca. uł ẜ aliꝙͣ foͣrͣ aliam ꝙͣ requirit disꝑo¬
sitio ⁊ aptitudo situs. Dorta aut̃ principa¬
lis ex illa ꝑte facienda est q̃ respicit hosteᷤ
redire. ¶ Hiis itaq ꝑtractatis suꝑẽ ind̾e
qͥs muuntionis modus actendendus in ca
rari intendit:eligende sunt fortiores mu

Expanded text:
ta, vel aliquam formam aliam quam requirit dispota, vel aliquam formam aliam quam requirit dispositio et aptitudo. Porta autem principalis ex illa parte fienda est, quae respicit hostes,redire. His itaque pertractatis superest videre quis munitionis modus attendendus sit in rari intendat, eligendae sunt fortiores mun
Abbreviated transcription (Latin):
stris iõne quoꝵ est ex̾citus collocandus:
tionis modꝰ. ¶Eirca sitũ cuif qͣntũ ad
locus aliquis a quo possit ex̾citus impug¬
nari.¶Tercio ccͣ situm consid̾and̾ ẽ sꝑa¬
ciũ. ut ꝓ nũo bellatoꝵ accipiend̾ ẽ spaciũ:
cũ nec ultra ꝙͣ debeat. oporteat ex̾citũ cõ¬
stringi ⁊ conscipari. ¶Quarto si oꝑte¬
sit possibilitas eligenda est cͣcͣ sitũ salub̾¬
tas aeris. nam in ex̾citu n̾o solũ cauẽda
sunt uuln̾a hostiũ: s ut offert se facul¬
tas: cauende sunt pestes morbor. ¶De¬
clarato gͦ que sunt actendd̃a ccͣ sitũ castͦr
decłand̃ eit qͣlis debeat ẽẽ eoꝵ forma. uide
ã uelle uegecius muitiones ⁊ fossas fi¬
endas ccͣ ex̾citũ deb̾e hr̃e for̾m qͣdilaterã
stiũ: oꝑt̾et foueas fac̾e multoꝵ anguloꝵ.
uł aꝑta ut infra patebit. Talis itaq foͣr
eit m̾elior incomitrnctõno castroꝵ nͥ loci¬
da castra semic̾cularia. tangularia. qͣdra¬

Expanded text:
uorum spatium est exercitus collocandus, tionis modus. Circa situm quantum ad s aliquis, a quo possit exercitus impugnari. Tertio circa situm consideradum est spatium ut cus, ut ultra quam debeat, oporteat exercitum constringi et constipari. Quarto si oposit possibilitas est eligenda circa situm salubritas aeris. Nam in exercitu non solum cavenda sunt vulnera hostium, sed ut offert se facultas, cavendae sunt pestes morborum. Declarato ergo quae sunt attendenda circa situm castrorum: declarandum est, qualis debaet esse eorum forma. Videtur autem velle Vegetius, munitiones et fossas fiendas circa exercitum debere habere formam quadrilatereum stium, oporteret foveas facere multorum angulorum,  apta, ut infra patebit. Talis itaque forma est melior in constructione castrorum, nisunt castra semicircularia, triangularia, quadra
Abbreviated transcription (Latin):
labores bellicosos. ¶Tertio exercitandi
sunt bellatores ad emittend̃ tela ⁊ iacu¬
la ⁊ ad ꝑcutiend cum lancea ꝙ ⁊̃ ad defi¬
xũ palum fieri ħ̾ebat. fiebat .n. antiquit
ut cum iuuenes ex̾citati erant ad ꝑcutiẽ¬
dũ palos infixos cũ claua: excitabant᷑
ad ꝑcutiend̾ cum telo uł iacuio sũ cũ lã¬
cea. stabant .n. a remotis ⁊ assuefaciebãt
ẽ telũ ip̃m ⁊ postea fortit̾ impellend̾. uibͣ¬
to .n. telo pp̃ maiorẽ motũ quẽ efficit in
aiere longuis ꝑgit ⁊ amplius uulmis in¬
fligit. ¶Quarto ex̾citandi sũt bellãtes
ad iaciend̾ scigutas uł cũ artub uł cum
pugnare. ĩmo dato ꝙ pugnantes se cũ So¬
stib possint cõuing̾e ince̾ꝙͣ c̾ouingantitr.

Expanded text:
labores bellicos. Tertio exercitandi labores bellicos. Tertio exercitandi sunt bellatores admittendum tela et iacula, et ad percutiendum cum lancea: quod etiam ad defixum palum fieri habet. Fiebat enim antiquitus ut cum iuvenes exercitati erant ad percutiendum palos infixos cum clava, quod exercitabantur ad percutiendum cum telo vel cum iaculo, sive cum lancea. Stabant enim a remotis et assuefaciebant est telum ipsum, et postea fortiter impellendum: vibrato enim telo propter maiorem motum quem efficit in aere, longius pergit et amplius vulnus infligit. Quarto exercitandi sunt bellantes ad iaciendum sagittas, vel cum arcubus, vel cum pugnare: immo dato quod pugnantes se cum hostibus possint coniungere, antequam coniungantur
Abbreviated transcription (Latin):
mcedat si ou̾etur minori pond̾e. ¶Rsus
nõ solum arma s ⁊̃ plura alia sunt fe̾nda ĩ
bello. ido ⁊̃ ad maiora pond̾a nõ est utile as¬
suesc̾e bellatores. ¶ Scdo excitandi sũt
bellantes ad imucdendũ ⁊ ꝑcutiend̾ cũ cla¬
ua. Recitat .n. uegetius ꝙ antiquit᷑ ap̃ ro¬
manos in campo aliquo multi pali ĩfi¬
gebant᷑. ⁊ uiũes quos uolebant facere
captiuos bellatores: ex̾citabant ad pa¬
los illos. ita ut quilz hr̃et scutum dupli
pond̾is ꝙͣ sit scutũ ꝙ portatur in uello. ⁊
clauam ligneam ⁊̃ dupli pond̾is. ⁊ qͥlz il¬
.5. ꝯͣ adu̾sariũ incedebat. ⁊ nuunc ꝑcutiebat
palum in sũitate. nũc in imo. nũc in¬
medio. ⁊ ꝯͣ palum illũ. sic impetuose se g̾e¬
faciendo que requiruntur ad bellũ. acsi
ꝯͣ hostẽ dumcaret ⁊ cũ diu mane ⁊ sero
uiuenes sic excitati eẽnt cum postea nẽi¬
ebant ad bellũ ñ granabantur in ꝑcuti¬
endo cũ claua. uł m sustinendo quoscũq

Expanded text:
cedat, si oneretur quodam minori pondere. Rursus, non solum arma sed etiam plura alia sunt ferenda in bello: ideo etiam ad maiora pondera non est inutile assuescere bellatores. Secundo exercitandi sunt bellantes adinvadendum et percutiendum cum clava. Recitat ennos in campo aliquo multi pali infingebantur, et iuvenes quos volebant facere oprimos bellatores exercitabant ad palos illos ita, ut quilibet haberet scutum dupli ponderis quam sit scutum, quod portatur in bello, et clavam ligneam etiam dupli ponderis: et quilibet il adversarium incedebat, et nunc percutiebat palum in summitate, nunc in imo, nunc medio, et contra palum illum sic impetuose se gerefaciendo quae requiruntur ad bellum, ac si contra hostem dimicaret: et cum diu mane et sero iuvenes sic exercitati essent, cum postea veniebant ad bellum, non gravebantur in percutiendo cumclava, vel in sustinendo quoscunque
Abbreviated transcription (Latin):
tu transiri nõ possunt. qr utile ẽ ad remo¬
uenda impedim̃ta ut equites sint docti ut
sciant equũ sic punge: ut ꝑ saltũ foueas
⁊ alia impedim̃ta ꝑtranseat. ⁊ pedites ⁊ ĩ
milites si contingat eos pedices ẽẽ si uolt̃
bõi bellatores exist̾e: sic ab ip̃a inuentute
ex̾citandi sunt ad saliendũ ut possuit ꝑ sal¬
tum foueas ⁊ alia impedimenta tnͣsire. t̾rẽt᷑¬

Expanded text:
 transire non possunt. quare utile est ad removenda impedimenta, ut equites sic sint docti, ut sciant equum sic pungere, ut per saltum foveas et alia impedimenta pertranseant: et pedites, et etiam milites, si contingat eos pedestres esse, si volunt boni bellatores existere, sic ab ipsa iuventute exercitandi sunt ad saliendum, ut possint per saltum foveas, et alia impedimenta transire. Terrent
Abbreviated transcription (Latin):
bundare canteł In pugna .n. est omĩo eli¬
gend̾ maiorẽ diligentiam hũisse. ꝙͣ bella
ꝯmissa requir̾ent: ꝙͣ ocͣ ip̃a. in aliquo neglex¬
isse. nam recitnt uegecius dixisse cathonẽ
ꝙ in alus reb si quid erratũ ẽ: pot̾ pꝰmod̾
corrigi. delicta uͣo pͥlioꝵ emendatõ ñ re¬
cipuinit. s statin pena errorem consequi.
qr imꝑite ⁊ imprudent̾ pugnances ułcõ¬
festim ꝑeunt uł in fugam conu̾si adeo
efficumtur timnudi: ꝙͣ contͣ suos uctores
uix aut nũꝙͣ audẽt bella ꝯmitt̾e. q̃r si ĩ uel¬
lis oĩo est suꝑhũndd̾ cautelis ⁊ ñ est p̾t̾mnt¬
te dum quicquid in aliquo casu pot̃ ex̾ci¬
tui ẽe ꝓficuũ. ne debelletur ab hostib ꝯͥt ã¬
płies diurno tp̃r ꝙ ex̾citu absq fossis ⁊ ca¬
stris exñte ⁊ non credente hostes ẽẽ ꝓpinqͦs
suꝑuenientib hostib fuit ex̾citus debel¬
latus. Igͥ postqͣm ex̾citus suam dietã ꝯple¬
u̾it ⁊ alicubi uult ꝑnoctare uł ult̾iorem

Expanded text:
bundare cautelis. In pugna enim omnini est eligendum, maiorem diligentiam habuisse quam bella commissa requirerent, quam circa ipsa in aliquo neglexisse. Nam recitat Vegetius dixisse Catonem, quod in aliis rebus si quid erratum est, potest postmodum corrigi. Delicta veor bellorum emendationem non recipiunt: sed statim poena errorem consequitur: quia imperite et imprudenter pugnantes,vel confestim pereunt, vel in fugam versi adeo efficiuntur timidi, quod contra suos victores vix aut nunquam audent bella committere. Quare si in bellis omnino est superabundandum cautelis, non est praetermittendum quicquid in aliquo casu potest exercitui esse proficuum, ne debelletur ab hostibus.  fossis et castris existente, et non credentes hostes esse propinquos, supervenientibus hostibus fugit exercitus debellatus. Igitur postquam exercitus suam dietam complevit, alicubi vult pernoctare, vel ulteriorem
Abbreviated transcription (Latin):
uẽire in bello: sicut si debite sut mũitões
stroꝵ spacia totus ex̾citus securus prna
tes obsideant. D .n. ex̾ctus secum ferre
munitões congruas ut cũ castiñ meca¬
cũ portasse indeat᷑. ¶ Diso utile. ẽẽ ccͣ¬

Expanded text:
ur in bello, sicut si debite sunt factae mustrorum spatia totus exercitus securus permaentes hostes obsideant. Debet enim exercitus secum ferre munitiones congruas, ut cum casti ametacum portasse videatur. Viso utile e
Abbreviated transcription (Latin):
cenddõs puũ in hyeme ⁊ iuuenes ex̾citabãt᷑¬
sub tecto. Estate uoͣ in campo. ⁊ pͦ equos il¬
los ascendebant inarmes. ⁊deide armati.
ce ꝙ in tumultu p̾lii sine mora de facili eqͦs¬
ascendebant. ¶Octano assuescẽdi sunt
bellatores ut ⁊̃ natare sciant. nam n̾o sꝑ
potentes sunt prompti ⁊ multociẽs igno
multos ꝑiclitatos eẽ. Inde est ꝙ ap̃ roanos
antiquitus consuetudo erat ꝙ uines futuri
bellatores postꝙͣ ꝑ magnã ꝑt̃e diei excita¬
diẽẽnt ad arma : si tẽpus erat natationi
ꝯgruũ c dricebant᷑ ad fluuiũ ut artem
natandi ad disc̾e̾nt. ĩmo ñ solũ pedites s ⁊̃
equites ⁊ ip̃os equos ad natandũ ex̾citabãt.
⁊ solertem mt̾e lat̾e ño pot̾ naui ascend̾e aͦs
ẽ ꝓprium equitib. ꝓic̾e lapides cum funda
uidetur ẽe ꝓpriũ peditib. alia nͦ sũt applica

Expanded text:
cendendos iuvenes, in hyeme ecendendos iuvenes, in hyeme eto: aestate vero in campo, et primo equos illos ascendebant inermes, deinde armati: ntur in pace, quod in tumultu praelii sine mora de facili ascendebant equos. Octavo, assuescendi sunt bellatores, ut etiam natare sciant. Nam non semper pontes smultos periclitatos esse. Inde est quod apud Romanos antiquitus consuetudo erat, quod iuvenes futuri bellatores postquam per magnam partem diei exercitati esent ad arma, si tempus erat natationi congruum, ducebantur ad fluvium, ut artem natandi addiscerent. immo non solum pedites, sed equites, et etiam ipsos equos ad natandum exercebant.  solertem mentem latere non potest. Nam ascendere equos, est proprium equitibus: proiicere lapides cum funda, videtur esse proprium peditibus. Alia vero sunt aliquo
Abbreviated transcription (Latin):
nͥ in om̃ib elcõs sagittarios miscuiss. ¶ Cn¬
to sunt bellatores exercitonde ad iaciendũ
lapides cum fundis. Hic .n. modus bellãdi
in quibdam marinis insulis fuit inuentꝰ.
in quib pĩu ut uegetius recitat ado indu¬
stres erant ut matres nullũ cibũ eis exhibe¬
rent ꝙ̃ nõ pͦ cum funda ꝑcut̾ent. Est .n. hoc
ex̾cicium utile qr fundam portare nullus ẽ
labor. Intd̾ tñ euẽit ut in lapidosis locis ħ̾e¬
antur ꝯflictus. ⁊ ut locus sit aliquis defe̾ndꝰ.¬
est lapides cum fundis eicere. ¶Sexto ex̾ci¬
tandi sunt bellantes ad ꝑcutiendũ cum plũ¬
batis. nam pila plũbea uł fr̾ea cum cathe¬
na aliqͣ ꝯiuncta manub̾o ligneo uehem̃tẽ
ictum reddit. nam p̃p uehementõrẽ motũ
cieris uehem̃tius ꝑcutit pila. oum cathena
haste infixa: ꝙͣ si ip̃i haste uł ip̃i manubb
ligneo eẽt cõiuncta. Ad omne .n. genꝰ ꝑcus¬
sionũ ex̾citandi sunt bellantes. ut ꝯͣ alios
fiebant antiquitus equi lignei. ad quos as¬

Expanded text:
nibus aciebus electos sagittarios miscuisset. Quinto, sunt bellatores exercitandi ad iaciendum lapides cum fundis. Hic enim modusbellandi in quibusdam marinis Insulis fuit inventus, in quibus pueri ut Vegetius recitat adeo industres erant, ut matres nullum cibum eis exhiberent, quem non primo cum funda percuterent. Est enim hoc est quia fundam portare nullus est labor. Et interdum evenit ut in lapidosis locis conflictus habeatur, ut mons sit aliquis defendest lapides cum fundis eiicere. Sexto, exercitandi sunt bellantes ad percutiendum cum plumbatis. Nam pila plumbea vel ferrea cum cathena aliqua coniuncta manubrio ligneo vehementem ictum reddit. Nam propter vehementiorem motum aeris, vehementius percutit pila cum cathena hastae infixa, quam si ipsi hastae,vel ipsi manubrio ligneo esset coniuncta. Ad omne enim genus percussionum exercitandi sunt bellantes, ut contra alios fiebant antiquitus equi lignei, ad quos as
Abbreviated transcription (Latin):
di. Esset ⁊̃ ult̾ius dicend̃ qũo ex̾citandi sũt
bellatores ad ꝑcutiend̃ cũ gladiis ⁊ ensib
S de hoc sp̃ale capłm faciemus. ¶Primo
.ii. sunt bellatores excitandi ad portand̾ põ¬
d̾a: uł plus pondis portare assuescãt ⁊̃ ꝙͣ sit
armoꝵ sarcina. nam consuetudo ẽ .q. na

Expanded text:
s dicendum, quomodo exercitandi sunt bellatores ad percutiendum cum gladiis et ensibus. Sed de hoc speciale capitulum faciemus. Primo enim sunt bellatores exercitandi ad portandum pondera, ut plus ponderis portare assuescant etiam quam sit armorum sarcina. Nam consuetudo est qua
Abbreviated transcription (Latin):
lem bellatorem. ¶Scdo ex̾citandi sunt
bellatores tam pedites qͣm cquites ad cꝰ¬
sum ut sunit habiles in p̾currendo. ur .n.¬
ħ uale ad t̾a. ¶ primo .s. ad explorand̾
inimicoꝵ statũ. nqm bonũ est in ex̾citũ
aliquos agiliores p̾curr̾e qui de facili n̾o
possunt ab ip̃is hostib comp̾hiendi exꝑlo¬
rantes conditões ⁊ statum hostiũ. ¶Se¬
cundo ħ ẽ utile ad optinend̃ meliorẽ locũ.
nam ⁊ locus multũ facit ad ꝑugnã. Id̾o si
beslatores ex̾citati sunt ad cursum: faciliꝰ
oꝑtinebũt aptiorẽ locũ ad pugnandum.
¶Est ⁊̃ noc utile ad ꝑseq̃ndum hostes
fugientes. nam non de facili quis potest
euade̾ manus agiliũ ⁊ ꝑcutientiũ. ¶ Terͤ
ex̾citandi sunt uellatores ad saltũ ut sciãt
ad t̾rend̾ adu̾sarios. ¶t̾ ab infligẽd̾ ma̾

Expanded text:
lem bellatorem. Secundo exercitandi sunt lem bellatorem. Secundo exercitandi sunt bellatores tam pedites quam equites ad cursum, ut sint habiles in praecurrendo.  valere ad tria. Primo ad explorandum inimicorum facta. Nam bonum est in exercitu aliquos exiliores praecurrere, qui de facili non possint ab ipsis hostibus comprehendit, explorantes conditiones et facta hostium. Secundo hoc est utile ad obtinendum meliorem locum. Nam et locus multum facit ad pugnam. Ideo si bellatores exercitati sunt ad cursum, facilius obtinebunt aptiorem locum ad pugnandum. Est etiam hoc utile ad prosequendum hostes fugientes. Nam non de facili quis potest evadere manus agilium et praecurrentium. Tertio exercitandi sunt bellatores ad saltum, ut sciant ad
Abbreviated transcription (Latin):
ad cedem. ¶ Uio armoꝵ excitiũ esse ꝑuti¬
le ad opͣ bellica: restat on̾d̾e qũo ex̾citandi
sunt bellantes ad incedd̾ gradati ⁊ passĩ
⁊ ad cursum ⁊ ad saltũ. nam ista ut in ꝓ¬
sequendo patebit: ncͣcͣ sunt in bellis. ⁊ in¬
lantes assuefaciendr sunt ad gradũ ⁊ pas¬
sũ bellicũ ut gradatĩ ꝑgant ita ut quil
se in suo ordine teneat. nam si acies siũ
peditũ. siũ militũ ñ ordĩate incedit: duo
mala inde sequntur. nam no obẜuato
debito ordine in una ꝑte erit acies qͣsi
cta ⁊ itricta plus ꝙ oporteat. ¶ primo
bellabitur. ¶ Scd̾o in ꝑte illa in qua
nimis arcta eit impediet᷑ ad ꝑcutiendũ
hostib plagas infig̾e. hec .n. duo sũt in
ꝙ nisi ẜuato debito grdu ⁊ debito ordĩe
in incessu: fi no pot Tam gͦ pedites qͣm
equites bellatores anteqͣm. bella exceãt
sunt multociẽs sunul cong̾gandi ⁊ ex̾ci¬
tandi ut ou̾ati armis ordinate incedant

Expanded text:
ad caedem. Viso armorum exercitium esse perutiad caedem. Viso armorum exercitium esse perutile ad opera bellica, restat ostendere quomodo exercitandi sunt bellantes ad incedendum gradatim, et passim, et ad cursum et ad saltum. Nam ista ut in prosequendo patebit necessaria sunt in bellis: et inlantes assuescendi sunt ad gradum et passum bellicum, ut gradatim pergant ita, ut quilibet se in suo ordine teneat. Nam si acies sive peditum sive militum non ordinate incedat, duo mala inde consequantur. Nam non servato debito ordine, in una parte erit acies quasicta et trista, plus quam oporteat. Primo erbellabitur. Secundo in parte illa in qua nimis arctum est, impedietur ad percutiendum. hostibus plagas infligere. Haec enim duo in  nisi servato debito gradu, et debito ordine in incessu, fieri non potest. Tam ergo pedites quam equites bellatores antequam bella exerceant sunt multotiens simul congregandi, et exercitandi, ut onerat armis ordinate incedant,
Abbreviated transcription (Latin):
gnantes. pot̾ .n. ẽẽ pugna pedest̾s ⁊ eq̃st̾s.¬
¶ In pedestri itaq c̾tamine mag̾ eligendi
ctio ad portatõ pondũm ⁊ tolantiam laboꝵ
untur nobiles in ño posse tantos sustine
citas. sociata erubescentie fugiendi. ¶Sci
tñ ꝙ ut nobiles ex om̃i ꝑte efficiantur stͤ¬
nui bellatores: assuefaciendi sũb ad por¬
tand̾ armoꝵ pond̾a ⁊ ad sustinendũ la¬
illa ad q̃ debeant exctari bellantes: ĩseq̃ti
capło ostendetur Ꝙ in oꝑe bellico niium
re militari ex̾citationẽ passĩ ad cursum ⁊
di fuisse ea q̃ t̾raꝵ orbẽ rõanodi sunt bel¬
ppło subiecunt. nam quid̃ potus latores¬
s paucitas rõmoꝵ adu̾sus multitudinẽ
⁊ mag̾ hũissẽt bellandi industriam. ñ ẽ.n.
bellis. Ex̾cicium .n. in quol negocio p̾bet
audaciam: ut ñ metuat iᵈ facere. nam qr
citatõ ꝙ in belloꝵ c̾tamĩe paucitas ex̾cita
ta sit prompta ad nictoriam ⁊ multitudo
rdis ⁊ in docta sꝑ sit expõita ad fugam ⁊

Expanded text:
bellatores. Potest enim ese pugna pedestris, et equestris. In pedestri itaque certamine magis eligendi ctio ad portationem ponderum, et tolerantiam laboruuntur nobiles in non posse tantos sustinere citas sociata erubescentiae fugiendi, Sciendum tamen quod ut nobiles ex omni parte efficiantur strenui bellatores, assuefaciendi sunt ad portandum armorum pondera, et ad sustinendum lailla, ad quae debeant exercitari bellantes; in sequenti capitulo ostendetur. Quod in opere bellico nimium re militari, exercitationem armorum, di fuisse ea, quae terrarum orbem Romano Populo subiecerunt. Nam quid potuisset paucitas Romanorum adversus multitudinem et magis habuessent bellandi industriam. Non est ebellis. Exercitium enim in quolibet negocio praebet audaciam, ut non metuat illud facere. Nam quiercitatio, quod in bellorum certamine paucitas exercitaitudo rudis, et indocta semper sit exposita fugam et
Abbreviated transcription (Latin):
tent̾. ¶ Enu̾atis sex conditionib q̃ consi¬
dande sunt pͥusꝙͣ beilum publicũ ꝯmittitat᷑
ex ꝑte hõi bellatoꝵ: reliquũ ẽ enu̾arẽ sex
antur ad bellũ. In bello quid̃ anxiliant᷑ eqͥ.
arma. uictualiq. loca pugnandi. tempꝰ ⁊ qu
re. ¶primo ex qua ꝑte sunt ple̾s equi si̾
meliores. ¶Eo ex qua ꝑte sunt meliores sa¬
gutarii. ple̾s armati ⁊ hñtes meliores arma.
¶ t̾cio ubi plus iuctualia hũndant. nara

Expanded text:
tionibus, quae considerandae sunt prius quam bellum publicum ex parte hominum bellatorum: reliquum est enumerare sex aantur ad bellum. In bello quidem auxiliantur equi arma, victualia, loca pugnandi, tempus, et re primo ex qua parte sunt plures equi et meliores. Secundo ex qua parte sunt meliores sagittarii, plures armati, et habentes meliora arma. Tertio ubi plus victualia abundant: nam
Abbreviated transcription (Latin):
strib p̾ponendꝰ. nam sic̃ caput p̾stantior ẽ m̃¬
bris aliis: sic qui in bello p̃ponit̾ur aliquib
turmis uł uellatorib alliis d eẽ magis
strens illis ⁊ mag̾ exꝑtus in hus q̃ requi¬
runtur ad pugnam. quare cũ pedites si de¬
beant boni bellatores exist̾e: debent ẽẽ fortes
uirib. ꝓceri statem. scientes eice̾ hastas. ⁊¬

Expanded text:
itibus praeponendus. Nam sicut caput est praestantius memitibus praeponendus. Nam sicut caput est praestantius membris aliis: sic qui in bello praeponitur aliquibus turmis, vel bellatoribus aliis, debet esse magis strenuus illis, et magis expertus in iis quae requiruntur ad pugnam. Quare cum pedites, si debent boni bellatores existere debeant esse fortes viribus, proceri statura, scientes proiicere hastas
Abbreviated transcription (Latin):
cum ꝙͣ peditũ: constituendi sunt duces ⁊
p̾põiti. ⁊ fe̾ntes uexilla. ut quil sciat qͥd
debeat ag̾e. tantus ꝯͥt error in bello p̃p ar
moꝵ strepitum ⁊ ꝑcussiones illatas: qd̾
u̾ba ⁊ monitões non sufficiũt ad d̾igend̾
beslantes: s o dare euidenͣ signa ut qͥlib¬
ex solo intuitu sciat se ten̾e ordĩate ĩ arte.
la. Nlam uexillo contracto: totus excitus est
ꝯfusus. Cum maxͣ gͥ diligenͣ ẽ uexillif᷑ eli¬
gendus. ut sit fortis. in nĩo constãs. fidelis
principi. ⁊ exꝑtus u armis ⁊ alia singu
bellatorem. Contigit .n. q̃ nr̃is t̃prib totũ
ppłm ciitatis ciusdam deuictũ ẽẽ a bel¬
latorib pancis. eo ꝙ uexillifer frand̾e c̃o¬
muttẽs uelaiit uexillum ⁊ abscondit ip̃m.
q̃r confundebantur uellatores. q nõ hñtes
cuput ⁊ ignorantes ad quid deb̾ent att̃ed̾e̾.
p̃p̃ ꝙ si in debelsatione uita multoꝵ hoĩm¬
ꝑiculis mortis expo: cum magna diligenͣ

Expanded text:
m peditum constituendi sunt duces et praepositi, et ferentes vexilla: ut quilibet sciat quid debeat agere.Est enim tantus terror in bello propter armorum strepitum et percussiones illatas, quod verba et monitiones non sufficiunt ad dirigendum bellantes, sed oportet dare evidentia signa; ut quilibet solo intuitu sciat se tenere ordinate in acie, la. Nam vexillo confracto totus exercitus est confusus. Cum magna igitur diligentia est vexillifer eligendus, ut sit corpore fortis, animo constans, fidelis principi, et expertus in armis, et alia singulenuum bellatorem. Contigit enim nostris temporibus totum populum civitatis cuiusdam devictum esse a bellatoribus paucis, eo quod vexillifer fraudem committens velavit vexillum et abscondit ipsum: quare confundebantur bellatores, quasi non habentes capquod si in debellatione vita multorum homericulis mortis exponitur, cum magna diligentia
Abbreviated transcription (Latin):
possint anos debellare s sufiat ut se defen¬
tund̾a. ⁊ pugnantes debent se mag̾ constͥng̾e
⁊ constipare. ut acies ñ possit ab hostib trã¬
scindi. ¶Sura aciem aut̃ ⁊ in sũutate
⁊ in ext̾iori ꝑte constituendi sũt hoĩes gͣuio¬
ris armature ⁊ melius armati qui cibsq gͣ¬
iuori grauamĩe possint ictus sustin̾e. ¶ Si
uo hostes c̾dant se ẽẽ tante potĩie ut possĩt
stes sunt panci uł multi. Si hostes sint ual¬
de pauci:constituenda est acies ẜ foͣrm forsi¬
cularem ut acies sit aꝑta ad modũ feri eqͥ
⁊.q. forsites. ut adu̾sarios .q. in medio capi¬
ant ⁊ concludãt. ¶ Si uo hostes sint ml¬
possit hostes scind̾e ⁊ diuid̾e. nam di̾sis ho¬
stib. facilius debellatur. ¶Acies gͦ consti¬
tuta in foe rotunda: utilis est ad sustinend̾.
¶In foruͣo forsiculari: utilis est ad c̾cũd̾ad
⁊ concluds̃ cum hostes suit pauci. ¶S in
for acuta ⁊ pirmidali est utił ad scuidd̃ ⁊

Expanded text:
 ut se defenet pugnantes debent se magis constingere et constipare, ut acies non possit ab hositbus transcindi. Circa aciem autem in summitate, et in exteriori parte constituendi sunt homines gravioris armaturae et melius armati, qui absque minori gravamine possint ictus suscipere. Si vero pugnantes credunt se esse tantae potentiae, ut possint el sunt pauci, vel multi. Si hostes sunt valde pauci, construenda esat acies secundum formam forficularem, ut acies sit aperta ad modum ferri equi et quasi forficis, ut adversarios quasi in medio capiat et concludat. Si vero hostes sunt mulpossit hostes scindere et dividere. Nam divisis hostibus facilius debellantur. Acies ergo constructa in forma rotunda, utilis est ad sustinendum. In forma vero forficulari, est utilis ad circum dandum et concludendum, cum hostes sunt pauci. Sed in fo
Abbreviated transcription (Latin):
auit in blło ꝑ quem pugnͣtes hiꝰ ordinẽ ser¬
uare descũt: est ut frequent̾ tum pedites ꝙͣ
n̾e. ita ut seriatun maneãt ⁊ eqͣlit̾ ad se in¬
uicẽ distent s distantiam ꝙͣ reqͥrit acies
equest̾s uł pedestͥs. postea p̾ciꝑe d ut du¬
plẽt aciem itaut medietas aciei stati seꝑet
se a medietate alia. ⁊ seriatĩ ordĩet se añ ali¬
am uł post ipãm. quo fc̃o: statĩ d p̾ciꝑere
dux blłi ut aciem quadratã faciãt ⁊ dem̃
ut statuant tͥgonũ ꝙ facilit fit. nam acie
capiũt ductis pugnatorib ad campos siũ
pugnatores ordinẽt se ẜ forͣ qͣdrangłarem¬
inceps d assuesc̾e pugͣntes ⁊ bellantes u sci
is uisis sciend̾ qͣdrangularẽ fig̾am ad auẽ
si situs talẽ formam reqͥre̾t: in hiꝰ caũ consti¬
tuenda est forma p̾dc̃a. ¶ forme a̾ acieꝵ ẜ

Expanded text:
autem, per quem pugnatores huiusmodi ordinem servare discunt, est, ut frequenter tam equites quam nere ita ut seriatim maneant, et aequaliter a se invicem distent secudnum distantiam quam requirit acies equestris vel pedestris. Postea praecipere debet ut duplicent aciem ita quod medietas aciei statim separet se a medietate alia, et seriatim ordinet se ante aliam vel post ipsam. Quo facto statim debet praecipere dux belli, ut aciem quadratam faciant, et deinde, ut constituant trigonum: quod faciliter sit. Nam acie capiunt, ductis pugnatoribus ad campos sive areminceps debet assuefacere bellantes, ut sciam. His visis sciendum quadrangularem formam aciei si situs talem formam requireret, in huiusmodi casu construenda est forma praedicta. Formae autem acierum
Abbreviated transcription (Latin):
mu̾m pugñtiũ constituentisi aciẽ reẜuan¬
di sunt aliqui strenui bellatores exͣ aciem qͥ
constructõne acieꝵ. ¶primo .s. ut acies bñ¬
larẽ ut requirit bellũ cõmitted̾.: ¶Scdo:
ut ꝓbiores bellatores in illis ꝑtib aciei ap¬
ponant᷑: in quib mag̾ ꝯͥt confundi ⁊ ꝑ¬
forari aciem. ¶Tercio ut exͣ qͣml aciẽm
reẜuentur aliqui milites strenui ⁊ auda¬
ces qui possint succurre ad ꝑtẽ illam er

Expanded text:
um pugnatorum constituentium aciem, reservandi sunt aliqui strenui bellatores extra ipsam aconstitutione acielarem: ut requirit bellum committendum. Secundo, ut probiores bellatores in illis partibus aciei apponantur, in quibus magis potest confundi et perforari acies. Tertio, ut extra quamlibet aciem reserverunt aliqui milites strenui et audaces, qui possint succurrere ad parteem illam, er
Abbreviated transcription (Latin):
pͥusqͣm eligat publicam pugnam ꝯmitte̾.
lantiũ. nam ubr pses sunt bellantes cet̾is¬
nam ut d̾r. iiͦ. poł. qnͣtitas in compugnatõe
ẽ utilis. sicut maius pondꝰ mag̾ trahit. ¶ Ro
ex ꝑte bellatoꝵ actendd̃a ẽ ex̾citatio. nã hñ¬
ces brachia in assueta ad ꝑcutiend ⁊ mbra
in ex̾citata ad bellandũ: deficiunt in susti
bore ⁊ pena facict oꝑa consueta. ¶Terc̃o
attendd̃a est tołantia erga ncc̃itates corꝑis.
nam existentes in ex̾citu o młta incõmoda

Expanded text:
prius quam eligat publicam pugnam committerlantium. Nam ubi plures sunt bellantes caetnam ut dicitur 2. Polit. quantitas in compugnatione est utilis, sicut maius pondus magis trahit. Secundo, ex parte bellatorum attendenda est exercitatio. Nam habentes brachia inassueta ad percutiendum, et membra inexercitata ad bellandum, deficiunt in sustinbore et poena faciat opera consueta. Tertio, attendenda est tolerantia erga necessitates corporis. Nam existentes in exercitu oportet multa incommoda
Abbreviated transcription (Latin):
Op om̃ia ħ ꝑamplius ⁊ ꝑfc̃ĩus reꝑiri in eo
qui est supͣ pugnatores pedites p̾ponendus.
d gͦ qui in pugna pedicib p̾ponitur: ẽ for¬
tis uirib. ꝓcerus stater. stiens eice̾ hastas
⁊ iacula. sciens ⁊̃ dimicare gladio. ad ꝑaiti¬
end̾. rocare scutũ ad se ꝓcegend̃. uigulans
agilis. sobrius. hñs õem armoꝵ exꝑientia
ut sciat erudire bellantes sͥ cõmissos. ⁊ co
portans hiꝰ arma c̾datur ẽc bonus bellator.

Expanded text:
 haec peramplius et perfectius reperiri in eo, qui est supra pugnatores pedites praeponendus. Debet ergo qui in pugna peditibus praeponitur esse fortis viribus, procer statura, sciens eiicere hastas et iacula, sciens dimicare gladio ad percutiendum, portare scutum ad se protegendum, vigilans, agilis, sobrius, habens omnium armorum experientiam: ut sciat erudire pugnantes sibi commissos, et cogportans huiusmodi arma credatur bonus esse bellator.
Abbreviated transcription (Latin):
ris mappã ut portus marini disc̾nũt ma¬
re. ⁊ ceca talia ꝓportionałr sunt descͥpta que
debeant sͥ cau̾e. q̃r cum pp̃ iisidias hostium
itin̾e heat dux cõscͥpta ⁊ ⁊̃ depicta. ¶ Scd̃a
uelli conductores aliquos qui bñ sciãt uias
ꝑti suit illas. nam ud̾e̾ aliqua conscͥpta ⁊
depicta ñ sũt ita nota ⁊ c̾ta sicut ꝑ se ip̃a sẜi¬
biłr indemus ip̃a. nam potior ẽ cognitõ rei
ꝑ ꝙͣ cognoscitur in seip̃a: ꝙͣ ꝑ ꝙ cognoscit᷑ ĩ
pictura uł in suo siłi. ne tamẽ conducto¬
res moliant᷑ fraudes aliquas: d cͣcͣ eos dux
bonas appon̾e custodias ne possint fug̾e. d ⁊
eis minare mortẽ: si in aliquo fradulent᷑ se
qͣntominꝰ ẽ publicũ: tanto q̃ sunt in cõsili¬
is delib̾ata minꝰ impediũt᷑ ⁊ ciciꝰ debito fini

Expanded text:
ris mappam ubi portus marini, discrimina maris, et cetera talia proportionaliter sunt descripta, qui debeant se cavere. Quare propter insidias hostium itinere habeat dux conscripta etiam et depicta. Secunda cbelli conductores aliquos bene scientes vias perti sint illas. Nam videre aliqua conscripta et depicta non sunt ita nota, sicut si per seipsa sensibiliter videmus ipsa. Nam potior est cognitio rei per quam cognoscitur in se ipsa, quam cognoscitur in pictura,vel inalio simili. Ne tamen conductores moliantur fraudes aliquas, debet circa eos dux belli bonas apponere custodias ne possint fugere. Debet etiam eis minari mortem, si in aliquo fraudulenter se quanto minus est publicum, tanto quae sunt in consiliis deliberata minus impediuntur, e