comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qualib& ratione ñ enĩ hoc nc̃ queritur. Tamen inimicis.:
cũ legerem ꝑme iꝑse cognoui. Ita ne est: nulla inbutꝰ poe¬
tira disciplina terranũ murũ sine magistro attingere non
auderes : asꝑ cornutꝰ. donatꝰ. & alii in numerabiles reqͥrunt᷑.
ut qͥ lib& poeta possit in telligi. cuiꝰ carmina & theatri plaus
uident᷑ captare᷑: tu eos libros qͥ qͦ quomͦ se habeant. scĩ tamen
diuinarũq rerũ pleni. ꝓpe tocius generis humani c̃fessione.
diffamantur. sine duce irruis. & dehis sine p̾ceptore audes
ferre sententiã: nec si tibi aliqua occurrunt quȩ uideantur
absurda. tarditatẽ tuã & putre factũ tabe huiꝰ mundi
animũ qualis om̃iũ stultorũ est. accusas potius quã eos qui
fortasse atalibus intelligi nequeunt: q̃uereres aliquem
piũ simul & doctũ. uel qui talis esse multis c̃sentientibus
diceretur: cuiꝰ & p̃ceptis melior & doctrina peritior fieres. Non

Expanded text:
qualibet ratione — non enim hoc nunc quaeritur — tamen inimicis. qualibet ratione — non enim hoc nunc quaeritur — tamen inimicis. cum legerem, per me ipse cognoui. itane est? nulla inbutus poetica disciplina Terentianum Maurum sine magistro adtingere non auderes, — Asper, Cornutus, Donatus et alii innumerabiles requiruntur, ut quilibet poeta possit intellegi, cuius carmina et theatri plausus uidentur captare — tu in eos libros, qui quoquo modo se habeant, sancti tamen diuinarumque rerum pleni prope to tius generis humani confessione diffamantur, sine duce inruis et de his sine praeceptore audes ferre sententiam nec si tibi aliqua occurrunt, quae uideantur absurda, tarditatem tuam et putrefactum tabe huius mundi animum, qualis omnium stultorum est, accusas potius quam eos, qui fortasse a talibus intellegi nequeunt? quaereres aliquem pium simul et doctum. uel qui talis esse multis consentientibusdiceretur, cujus et praeceptis melior et doctrina peritior fieres. Non
Abbreviated transcription (Latin):
discrimine fortasse contẽpnimꝰ : si enĩ uerissimꝰ & sincerĩ dĩ cultꝰ
quã ussit apud paucos: apud eos tam̃ est: quibꝰ multitudo quãqͣ
cupiditatibꝰ in uoluta & ãpuritate intelligentiȩ remota con¬
sentit: qͦd fieri posse qͥs dubit&: quero siquis temeritatẽ ue¬
cordiãq nr̃am arguat. qͦd ñ apud eius magistros eã diligen¬
ter inuestigamꝰ. cuiꝰ inueniendȩ nobis magna cura in est: quid
respondere possimus. Deterruit me multitudo. Cur abstudio
artium liberaliũ uix huic p̃senti aliquid cõmodi afferentium :
cur ab inqͥrenda pecuma. cur ab honore ad ipiscendo. cur deni¬
q acõparanda & retinenda bona ualitudinc: postremo cur
abipsa beatȩ uitȩ appeticione cumhis om̃s occupent᷑. pauci
excellant. nulla de terruit multitudo: at absurda ibi dici
uidebant᷑. Quibꝰ asserentibꝰ. nẽpe in inicis. Qualib& causa

Expanded text:
discrimine fortasse contemnimus? si enim uerissimus et sincerissimus dei cultus, discrimine fortasse contemnimus? si enim uerissimus et sincerissimus dei cultus, quamuis sit apud paucos, apud eos tamen est, quibus multitudo quamquam cupiditatibus inuoluta et a puritate intellegentiae remota consentit-quod fieri posse quis dubitet? — quaero, si quis temeritatem uecordiamque nostram arguat, quod non apud eius magistros eam diligenter inuestigamus, cuius inueniendae nobis magna cura inest, quid respondere possimus? deterruit me multitudo? cur ab studio artium liberalium uix huic praesenti uitae aliquid commodi adferentium, cur ab inquirenda pecunia, cur ab honore adipiscendo, cur denique a conparanda et retinenda bona ualetudine, postremo cur ab ipsa beatae uitae adpetitione, cum his omnes occupentur, pauci excellant, nulla deterruit multitudo? At absurda ibi dici uidebantur. quibus adserentibus? nempe inimicis, qualibet causa,
Abbreviated transcription (Latin):
multitudine: quicũq boni oratores euadere uolunt: cȩcilii sibi
potius aut eruci orationibus quam tullianis nauandã operam
existimant : hȩc appetunt om̃s: quȩ maiorũ auctoritate fir¬
matast̃. Eadem imperitorũ turbȩ discere moliuntur: quae
a paueis doctis dicenda recepta sunt. Asecuntur aut̃ ꝑ pauei.
agunt pauciores: clarescunt paucissimi. Quidsi tale quid dam
est religio: quidsi multitudo imperitorum frequentat eccłas:
sed nullum argumentũ est: ideo neminẽ illis mysteruis factũ
esse ꝑfec tum. Et tam̃ sitam pauci studerent eloquentiȩ quam
pauci sunt eloquentes. numquã nos parentes nr̃i magistris
talibus commendandos putarent. Cum gͥ ad hec studia nos
multitudo inuitauerit quȩ imperitorũ parte copiosa est. ut
id quod pauci ad ipisci possunt ad amaremꝰ᷑. cur nobis esse si¬
milem in religione nolumꝰ causam. quã cum magno animae

Expanded text:
multitudine, quicumque boni oratores euadere uolunt, Caecilii sibi multitudine, quicumque boni oratores euadere uolunt, Caecilii sibi potius aut Eruci orationibus quam Tullianis nauandam operam existimant? haec adpetunt omnes, quae maiorum auctoritate firmata sunt. eadem inperitorum turbae discere moliuntur. quae a paucis doctis discenda recepta sunt; adsequuntur autem perpauci, agunt pauciores, clarescunt paucissimi. quid? si tale quiddam est uera religio. quid? si multitudo inperitorum frequentat ecclesias, sed nullum argumentum est ideo neminem illis mysteriis factum esse perfectum. et tamen si tam pauci studerent eloquentiae quam pauci sunt eloquentes, numquam nos parentes nostri magistris talibus commendandos putarent. cum igitur ad haec studia nos multitudo inuitauerit, quae inperitorum parte copiosa est, ut id, quod pauci adipisci possunt, adamaremus. cur nobis esse similem in religione nolumus causam, quam cum magno animae
Abbreviated transcription (Latin):
perisse alios aliud opinantes. & diuersitate opinionum ad se
quem qłe trahere cupientes. Sed inter hos excellere famȩ¬
in terim celebritate quosdam atq om̃iũ poene occupatione płoꝵ.
Utrum isti uerũ teneant: magna questio est. Sed nonne pͥus
sunt exp̾lorandi: ut quãdiu erramꝰ. siquidẽ homines sumus.
cum ipso genere humano errare uideamur: At enĩ apud pau¬
cos quosdam est ueritas. Scis gͦ iam quesit. siscis apud quossit.
Nonne dixeram paulo ante: ut quasi rudes quereremus : sed si
ex ipsa ui ueritatis paucos eam tenere comectas. qui uerosint
nescis: quid siita pauci sunt qͥuerũ sciunt. ut auctoritate sua
multitudinẽ teneant: unde se in illa secreta expedire: & quasi
eliquare paucitas possit: nonne uidemus quã pauci sũmã eloquen¬
tiam consequantur: cũ ꝑtotũ orbem rethorũ scole ad uͦlescenti¬
um gregibus perstrepant : numquid nam imperitorũ ꝑterriti

Expanded text:
perisse alios aliud opinantes et diuersitate opinionum ad se perisse alios aliud opinantes et diuersitate opinionum ad se quemque trahere cupientes. sed inter hos excellere faminterim celebritate quosdam atque omnium paene occupatione populorum. utrum isti uerum teneant. magna quaestio est; sed nonne prius sunt explorandi, ut, quamdiu erramus, si quidem homines sumus, cum ipso genere humano errare uideamur? At enim apud paucos quosdam est ueritas. scis ergo iam quae sit, si scis, apud quos sit. nonne dixeram paulo ante, ut quasi rudes quaereremus? sed si ex ipsa ui ueritatis paucos eam tenere coniectas, qui uero sint, nescis, quid? si ita pauci sunt, qui uerum sciunt, ut auctoritate sua multitudinem teneant, unde se in illa secreta expedire et quasi eliquare paucitas possit? nonne uidemus, quam pauci summam eloquentiam consequantur, cum per totum orbem rhetorum scholae adulescentium gregibus perstrepant? numquidnam inperitorum perterriti
Abbreviated transcription (Latin):
quomodo se habeat. nullã curã acsollicitudinẽ incutit ei.
p̃sertim post mortẽ. cuiꝰ animã tenuerit: quo beata sit: Animȩ
igitur causa uel soluis uel maxime: uera siqua est religio con¬
stituta est. Haec aut̃ anima uidero quam ob causã & obscu¬
rissimũ esse confiteor: errat tam̃ acstulta est ut uidemꝰ. donec
ad ipiscatur ꝑcipiatq sapientiã. Et fortasse ipsa est uera re¬
ligio. Num te adfabulas mitto: num aliquid cogo te temere
credere: Animã nr̃am dico errore ac stulticia irretitam ac
demersam: uiã siqua est querere ueritatis. Sihoc uite non
est. daueniã: & participare mecũ queso sapientiã tuam. Sin
id quod dico agnoscis inte: simul obsecro queramus uerum.
Puta nos adhuc neminem audisse cuiꝰ piam religionis insinu¬
atorẽ. Ecce res noua est anobis. negotiumq susceptũ. Qui¬
credendi sunt: credo huiꝰ rei siulla est ꝓfessores. fac nosrep¬

Expanded text:
quo modo se habeat, nullam curam ac sollicitudinem incutit ei, quo modo se habeat, nullam curam ac sollicitudinem incutit ei, praesertim post mortem, cuius anima tenuerit quo beata sit. animae igitur causa uel solius uel maxime uera, si qua est, religio constituta est. haec autem anima — uidero quam ob causam et hoc obscurissimum esse confiteor — errat tamen ac stulta est, ut uidemus, donec adipiscatur percipiatque sapientiam, et fortasse ipsa est uera religio. num te ad fabulas mitto? num aliquid cogo te temere credere? animam nostram dico errore ac stultitia inretitam et demersam uiam, si qua est, quaerere ueritatis. si hoc in te non est, da ueniam et participare mecum, quaeso, sapientiam tuam; sin id, quod dico, agnoscis in te, simul, obsecro, quaeramus uerum. Puta nos adhuc neminem audisse cuiuspiam religionis insinuatorem. ecce res noua est a nobis negotiumque susceptum. quaerendi sunt, credo, huius rei, si ulla est, professores. fac nos rep
Abbreviated transcription (Latin):
lic& intelligentissimi ad u̾lescentes & miri rationũ explo¬
ratores. non euolutis saltem illis litteris. non quȩsitis ma¬
gistris. non aliquantũ nr̃a tarditate accusata. non deniq
uel mediocri corde concesso eis. qui eius modi litteras ꝑ
totum orbem tam longo tempore legi custodiri. tractari¬
qlie uoluertint. nihil apud illos credendũ putauimus
eorum qui istis inimici infestiq sunt uoce commoti: apud quos
falsa pollicitatione rationis. in audita milia fabularum cre¬
possum. Et sic apud te agam. ut fidem catholicam non in¬
terim aperiam: sed ad scrutanda eiꝰ magna misteria. eis quorũ
animȩ sibi curȩ sunt. spem diuini fructus & inueniende ueri¬
tatis ostendam. Nemo dubitat eum qui uerã religionẽ requi¬
rit. aut iam credere immortalem esse animã cui ꝓsit illa
religio: aut &iam idipsũ in eadem religione uelle inuenire
Anime igitur causa: om̃is religio. Nam corporis natura quo¬

Expanded text:
licet intellegentissimi adulescentes et miri rationum explolicet intellegentissimi adulescentes et miri rationum exploratores non euolutis saltem illis litteris, non quaesitis magistris. non aliquantum nostra tarditate accusata, non denique uel mediocri corde concesso eis, qui huiusmodi litteras per totum orbem tam longo tempore legi, custodiri tractarique uoluerunt, nihil apud illos credendum putauimus, eorum qui istis inimici infestique sunt uoce commoti, apud quos falsa pollicitatione rationis inaudita milia fabularum crepossum, et sic apud te agam, ut fidem catholicam non interim aperiam, sed ad scrutanda eius magna mysteria eis. quorum animae sibi curae sunt, spem diuini fructus et inueniendae ueritatis . ostendam. nemo dubitat eum, qui ueram religionem requirit, aut iam credere inmortalem esse animam, cui prosit illa religio, aut etiam id ipsum in eadem religione uelle inuenire. animae igitur causa omnis religio; nam corporis natura quo
Abbreviated transcription (Latin):
in numerabilibus. quibꝰ gramatici agitari & ꝑturbari solent :
Nec audiremus libenter. qui cumenis laude illas ex pedir&:
sed ei faueremus qui ꝑeas illũ errasse ac delirasse conaretur
ostendere. Nunc uͦ cum eas multi ac uarie: ꝓsuo quisq captu
aperire cornentur : his potissimũ plauditur. ꝑ quorum
expositionẽ melior inuenitur poeta: qui nonsolum nihil
peccasse sed nihil non laudabiliter cecinisse ab eis &iam qui
illũ non intelligunt creditur. Itaq in questiuncula magistr
deficienti. & quid respondeat non habenti. succensem̃ potuᷤᷤ.
quã illũ mutũ uitio maronis putamus. lam si addefensionẽ
suã peccatũ tanti auctoris asserere uoluerit: uix apud eũ
discipuli uel datis mercedib remanebunt. Quantũ erat
ut sunilem beniuolentiã preberemꝰ eis: ꝑ quos locutum
esse spm̃ scm̃ tam diuturna uetustate firmatũ est : sed sci¬

Expanded text:
innumerabilibus, quibus grammatici agitari et perturbari solent; innumerabilibus, quibus grammatici agitari et perturbari solent; nec audiremus libenter, qui cum eius laude illas expediret, sed ei faueremus, qui per eas illum errasse ac delirasse conaretur ostendere. nunc uero cum eas multi ac uarie pro suo quisque captu aperire conentur, his potissimum plauditur, per quorum expositionem melior inuenitur poeta, qui non solum nihil peccasse, sed nihil non laudabiliter cecinisse ab eis etiam, qui illum non intellegunt, creditur. itaque in quaestiuncula magistro deficienti et quid respondeat non habenti suscensemus potius quam illum mutum uitio Maronis putamus. iam si ad defensionem suam peccatum tanti auctoris adserere uoluerit. uix apud eum discipuli uel datis mercedibus remanebunt. quantum erat, ut similem beneuolentiam praeberemus eis, per quos locutum esse sanctum spiritum tam diuturna uetustate firmatum est? sed sci
Abbreviated transcription (Latin):
aut omnino qualia sint. quam ue iacentibus similia. subtilia
tamen intelligentibꝰ atq diuina. magno impetu orationis
maledictisq lacerantes: quia eis imperiti plaudunt aliquid
se proficere existimant: quicꝗd est mͥ crede inscripturis illis.
altum & diuinũ est. In est om̃ino ueritas. & reficiendis instau¬
randisq animis accommodatissima disciplina: Et plane ita
modificata. ut nemo inde haurire non possit quod sibi satis
est. simodo ad hauriendum. deuote acpie ut uera religio
poscit accedat. Quod ut tibi probem: multis rationibus
& longiore orationc opus est. Agendum enum tecum prius est
ut auctores ipsos non oderis. deinde ut ames: Et hoc agendũ
quouis alio modo potius. quã exponendis eorũ sententus &
litteris: propterea quia si uirgiliũ odissemus immo si noneũ
priusquã in tellectus esset maiorũ nr̃orũ cominendatione
diligeremus. numquã nobis satis fier& de illis eiꝰ quȩstionibꝰ

Expanded text:
aut omnino qualia sint, quamue iacentibus similia, subtilia aut omnino qualia sint, quamue iacentibus similia, subtilia tamen intellegentibus atque diuina, magno inpetu orationis maledictisque lacerantes, quia eis inperiti plaudunt, aliquid se proficere existimant? quicquid est, mihi crede, in scripturis illis altum et diuinum est: inest omnino ueritas et reficiendis instaurandisque animis adcomodatissima disciplina et plane ita modificata, ut nemo inde haurire non possit. quod sibi satis est. si modo ad hauriendum deuote ac pie, ut uera religio poscit, accedat. quod ut tibi probem, multis rationibus et longiore oratione opus est. agendum enim tecum prius est, ut auctores ipsos non oderis, deinde ut ames; et hoc agendum quouis alio modo potius quam exponendis eorum sententiis et litteris, propterea quia si Vergilium odissemus. immo si non eum, priusquam intellectus esset, maiorum nostrorum commendatione diligeremus, numquam nobis satis fieret de illis eius quaestionibus
Abbreviated transcription (Latin):
ditos & obscuros. ab eius inmico exponendos putauit: ut de
his loquar disciplinis. inquibꝰ lector fortasse sine sacrilegio
labi potest: quis deniq geometricas litteras archimedis legere.
magistro epicuro aut discere uoluit: contra quas ille multũ
ꝑtinaciter. nihil earum quantũ arbitror intelligens dissere¬
bat : an iste scripturȩ legis planissime sunt. in quas isti quasi
uulgo expositas impetum faciunt frustra & in aniter: qͥ mihi
similes uidentur illi mulierculȩ: quam idem ipsi solent deri¬
dere. quȩ irata quod ei sol iste laudaretur. & ama nichea qua¬
dam femina colendꝰ commendaretur: ut erat religiose sim¬
plex. concita exiluit. & locũ quem sol ꝑfenestram inlustraue-¬
rat crebro pede ꝑcutiens. ecce solem dm̃q tuũ calco clamare
coepit: Stulte om̃ino atq muliebriter. Quis negat: sed non¬
ne tibi tales uident᷑ isti qui ea quȩ non intelligunt. aut cur.

Expanded text:
ditos et obscuros ab eius inimico exponendos putauit, ut de ditos et obscuros ab eius inimico exponendos putauit, ut de his loquar disciplinis, in quibus lector fortasse sine sacrilegio labi potest? quis denique geometricas litteras Archimedis legere magistro Epicuro aut discere uoluit, contra quas ille multum pertinaciter nihil earum, quantum arbitror, intellegens disserebat? an istae scripturae legis planissimae sunt, in quas isti quasi uulgo expositas inpetum faciunt frustra et inaniter? qui mihi similes uidentur illi mulierculae, quam iidem ipsi solent deridere, quae irata, quod ei sol iste laudaretur et a manichaea quadam femina colendus commendaretur, ut erat religiose simplex, concita exiluit et eum locum, quem sol per fenestram inlustrauerat, crebro pede percutiens: ecce solem deumque tuum calco' clamare coepit. stulte omnino atque muliebriter — quis negat? — sed nonne tibi tales uidentur isti, qui ea, quae non intellegunt, aut cur,
Abbreviated transcription (Latin):
simihi ȩquu ᷤᷤ & minime ꝑtinax animus adhibeatur. At qͣue
id faciã cum copia nobis data fuerit beniuolarum aurium.
ac mentis tuȩ: Sed hoc noͣn potero. Nunc aut̃ nonne mͥ satis
est. quoquomͦ se ista res habeat. deceptũ non fuisse: Testor ho¬
norate conscientiam meã & puris animis inhabitantẽ dm̃inihil
me existimare prudentius. castius. religiosius. quã sunt illȩ
scripturȩ om̃s quas testamenti ueteris nomine. catholica ȩccła
retin&. Miraris. noui. Non enim dissimulare possum: longe.
aliter nobis fuisse ꝑsuasum. Sed nil est ꝓfecto temeritatis ple¬
nius. quȩ nobis tunc pueris in erat: quã quorũq librorũ ex¬
positores deserere. quiebs se tenere: ac discipulis tradere posse
prositentur: & eorum sententiã requirere abhis. qui conditoribus
illorũ atq auctoribus acerbissimũ nescio qua cogente causa
bellũ indixerunt. Quis enĩ sibi umquã libros aristotellis recon¬

Expanded text:
si mihi aequus et minime pertinax animus adhibeatur. atque si mihi aequus et minime pertinax animus adhibeatur. atque id faciam, cum copia nobis data fuerit beniuolarum aurium ac mentis tuae; sed hoc cum potero. nunc autem nonne mihi satis est, quoquo modo se ista res habeat, deceptum non fuisse? Testor, Honorate, conscientiam meam et puris animis inhabitantem deum nihil me existimare prudentius, castius. religiosius, quam sunt illae scripturae omnes, quas testamenti ueteris nomine catholica ecclesia retinet. miraris, noui. non enim dissimulare possum longe aliter nobis fuisse persuasum. sed nihil est profecto temeritatis plenius, quae nobis tunc pueris inerat, quam quorumque librorum expositores deserere, qui eos se tenere ac discipulis tradere posse profitentur, et eorum sententiam requirere ab his, qui conditoribus illorum atque auctoribus acerbissimum nescio qua cogente causa bellum indixerunt. quis enim sibi umquam libros Aristotelis recon
Abbreviated transcription (Latin):
telligere: ut illi cum inuehuntur existimant. Si inscđo ñminus
graue est. sed eadem uoce refellentur. Suntertio nullũ crimen
est. Age acdeinde scripturas ipsas considera. Quid enim libris
obiciunt ueteris quod dr̃ testamenti : numquid nam quod bon
sunt. sed male intelliguntur anobis : at eos ipsi non accipiunt.
Anquia nec bonisunt. nec bene accipiunt᷑ : at hoc superior defen¬
sio. satis expugnat. A nillud dicent. quãuis bene. anobis accipi¬
antur: mali sunt tamen: quid est aliud uiuos cum quib res agit᷑
aduersarios absoluere: atq olim mortuos cũquib nulla conten¬
tio est accusare: ego quidem illos iuros & om̃ia utiliter memoriȩ
mandasse: & magnos ac diuinos fuisse: & illã legem dĩ iussu ac
uoluntate ꝓmulgatã esse & conditã credo. Et id quãquã per¬
pauca eius generis librorũ sciã. ꝑsuadere. tamen facile. possum:

Expanded text:
tellegere, ut illi, cum inuehuntur, existimant. si in secundo, non minus tellegere, ut illi, cum inuehuntur, existimant. si in secundo, non minus graue est, sed eadem uoce refellentur. si in tertio, nullum crimen est. age ac deinde scripturas ipsas considera. quid enim libris obiciunt ueteris quod dicitur testamenti? numquidnam, quod boni sunt, sed male intelleguntur a nobis? at eos ipsi non accipiunt. an quia nec boni sunt nec bene accipiuntur? at hoc superior defensio satis expugnat. an illud dicent: quamuis bene a uobis accipiantur, mali sunt tamen? quid est aliud uiuos, cum quibus res agitur, aduersarios absoluere atque olim mortuos, cum quibus nulla contentio est. accusare? ego quidem illos uiros et omnia utiliter memoriae mandasse et magnos ac diuinos fuisse et illam legem dei iussu ac uoluntate promulgatam esse et conditam credo et id, quamquam perpauca eius generis librorum sciam, persuadere tamen facile possum.
Abbreviated transcription (Latin):
quod ille quẽ legimus & id est uitȩ bene agendȩ accõmoda¬
tissimũ: cumulatissime sese hab& ueritas: nec aliunde aperit᷑
falsitatis locus. Quod genus cumde rebus obscurissimis lectio
est: rarissimũ om̃ino est. Neq id mea sententia liquido sciri :
sed tantũ modo credi potest. Quib enĩ argumentis absentis
ł mortui hominis uoluntatẽ ita colligam. ut de illa iurare
possim: cũ &iam si p̃sens in terrogaretur. multa esse possent.
quȩ simalus non ess& officiosissime absconder&: illud aut̃ nihil
adrẽ cognoscendã ualere arbitror: qualis fuerit ille qui
scripsit. Honestissime. tamen bonus credit᷑ cuiꝰ litteris generi
humano posteritatiq consultũ est. Quã ob̃rem: uellem mihi
isti dicerent. in quo genere ponant ȩccłȩ catholicȩ quem
putant errorem. Siinprimo. graue omnino crimen: Sed defen¬
sionem longinquã non reqͥrit. Satis est enim negare ita nos in¬

Expanded text:
quod ille quem legimus — et id est uitae bene agendae adcommodaquod ille quem legimus — et id est uitae bene agendae adcommodatissimum — cumulatissime sese habet ueritas nec aliunde aperitur falsitatis locus. quod genus cum de rebus obscurissimis lectio est, rarissimum omnino est neque id mea sententia liquido sciri, sed tantummodo credi potest. quibus enim argumentis absentis uel mortui hominis uoluntatem ita colligam, ut de illa iurare possim, cum etiam si praesens interrogaretur, multa esse possent, quae, si malus non esset, officiosissime absconderet? illud autem nihil ad rem cognoscendam ualere arbitror, qualis fuerit ille, qui scripsit; honestissime tamen bonus creditur, cuius litteris generi humano posteritatique consultum est. Quamobrem uellem mihi isti dicerent, in quo genere ponant ecclesiae catholicae quem putant errorem. si in primo, graue omnino crimen, sed defensionem longam non requirit; satis est enim negare ita nos in
Abbreviated transcription (Latin):
male licer& : Quȩ cum itasint: audi xiam carundem scripturarũ
totidem conditiones & differentias. Nam necesse est totidem
occurrant. Aut enim utiliter scripsit quispiã. & ñutilit̾ ab
aliquo intelligit᷑᷑ aut utrumq inutilit̾ fit: aut utilit̾ intelligit
lector cũ ille contra qͥlegitur scripserit. Horum triũ pͥmum
non imꝓbo: ultimũ ñcuro. Nam neq possum rep̃hendere. homi¬
nem. qͥ nulla sua culpa male intellectus est. nec moleste habe¬
re quẽ quã legi qͥ uerũ non uiderit : hon obesse legentib nihil
uideam. Unum gͥ genus est ꝓbatissimũ & quasi purgatissimum.
cum& bona scriptasunt & in bonã partem accipiuntur alegen¬
tibus. Id quoq tam̃ adhuc: induo diuiditur. Non enĩ penit᷑.
excludit errorem. Nam euenit plerũq ut cum bene senserit
scriptorͥ bene &iam lector sentiat. sed aliud quã ille. Et sȩpe
melius. sepe inferius: utiliter tamen. Cum aut̃ & hoc sentim

Expanded text:
male liceret. Quae cum ita sint, audi etiam earundem scripturarum male liceret. Quae cum ita sint, audi etiam earundem scripturarum totidem condiciones et differentias; nam necesse est totidem occurrant. aut enim utiliter scripsit quispiam et non utiliter ab aliquo intellegitur, aut utrumque inutiliter fit, aut utiliter intellegit lector, cum ille contra, qui legitur, scripserit. horum trium primum non inprobo, ultimum non curo. nam neque possum reprehendere hominem, qui nulla sua culpa male intellectus est, nec moleste habere quemquam legi, qui uerum non uiderit, cum obesse legentibus nihil uideam. unum igitur genus est probatissimum et quasi purgatissimum, cum et bona scripta sunt et in bonam partem accipiuntur a legentibus. id quoque tamen adhuc in duo diuiditur; non enim penitus excludit errorem. nam euenit plerumque, ut cum bene senserit scriptor, bene etiam lector sentiat, sed aliud quam ille et saepe melius, saepe inferius.utiliter tamen. cum autem et hoc sentimus,
Abbreviated transcription (Latin):
uelle uiuere idq ita mihi probaretur. ut impudenter¬
negarem: num rep̃hendendus uiderer sicum ex istimare̾
cum hoc dicer& significare uoluisse sibi placere innocentia
& ab eis quibus hominũ genus inuolueretur cupiditatibꝰ
animũ alienũ: & ex eo illũ magis magisq diligerẽ quã
antea diligebam. &iam sifortasse ille in puerorũ ȩtatibꝰ.
liberͣtem quandã in ludendo & cibando atq ignauum¬
otiũ stultꝰ ad amass& : fac enĩ eũ esse de functum post quã
hoc mihi nuntiatũ est. nec interrogari am̃e potuisse quicquã.
ut aperir& sententiã suã: ess& nequisquã tamimꝓbus qͥ mihi
sugenser&. cum hominis laudarẽ ꝓpositũ & uoluntatẽ per
illã ipsa uerba quȩ acceperã : quid quod &iam iustus rerũ
existimator non dubitar& forsitan laudare opinionẽ ac
uoluntatẽ meã. cum & in nocentiã mͥ placer&: & homo de
homine inre dubia bene potius existimarem. cuni &iam

Expanded text:
uelle uiuere, idquelle uiuere, idqnegarem? num reprehendendus viderer, si eum existimarem, cum hoc diceret, significare voluisse, sibi placere innocentiam, et ab eis quibus hominum genus involveretur cupiditatibus animum alienum, et ex eo illum magis magisque diligerem, quam antea diligebam; etiamsi fortasse ille in puerorum aetatibus libertatem quamdam in ludendo et cibando atqotium stultus adamasset? fac enim eum esse defunctum, postquam hoc mihi nuntiatum est, nec interrogari a me potuisse quicquam, ut aperiret sententiam suam: essetne quisquam tam inprobus. qui mihi suscenseret, cum hominis laudarem propositum et uoluntatem per illa ipsa uerba, quae acceperam? quid? quod etiam iustus rerum existimator non dubitaret fortasse laudare opinionem ac uoluntatem meam, cum et innocentia mihi placeret et homo de homine in re dubia bene potius existimarem, cum etiam
Abbreviated transcription (Latin):
id lucretius cuiꝰ libris decept̾ est opinatus sit. Quid enim
huic prodest de auctoris sententia certũ esse: quando
sibi eũ non ꝑquem errare. sedcum quo errar& elegerit.
Tertio generi est illud accõmodatum:. Siquis epicurũ lecto eiꝰ
in libris aliquo loco ubi continentiã laudat. in uirtute illum
summũ bonũ posuisse. asseuer&: & idõ esse culpandũ. Huic enim
quid obest error epicuri. si sũmũ bonũ hominis uoluptatem
ille corporis credit. cum iste non se dederit tam turpi noxiȩq
sententiȩ: neq ob aliam causam ei placeat epicurus. nisi quod
eum sensisse non putat qͦd sentiri non oporteat : Hic error
non modo humanus est: sed sepe ȩtiam homine dignissimus.
Quid enim sim̾ dealiquo quẽ diligerem nuntiaretur. quod
sibi cum ess& barbatus. pueritiã atq infantiã ita placere
multis audientibꝰ dixerit. ut etiam iurauerit sẽ similiter

Expanded text:
id Lucretius, cuius libris deceptus est, opinatus sit. quid enim id Lucretius, cuius libris deceptus est, opinatus sit. quid enim huic prodest de auctoris sententia certum esse, quando sibi eum non per quem erraret, sed cum quo erraret, elegerit? tertio generi est illud adcommodatum: si quis Epicurum lecto eius in libris aliquo loco, ubi continentiam laudat, in uirtute illum summum bonum posuisse adseueret et ideo non esse culpandum. huic enim quid obest error Epicuri, si summum bonum hominis uoluptatem ille corporis credit, cum iste non se dederit tam turpi noxiaeque sententiae neque ob aliam causam ei placeat Epicurus, nisi quod eum sensisse non putat, quod sentiri non oporteat? hic error non modo humanus est, sed saepe etiam homine dignissimus. quid enim? si mihi de aliquo, quem diligerem. nuntiaretur, quod sibi, cum esset barbatus, pueritiam atque infantiam ita placere multis audientibus dixerit. ut etiam iurauerit se similiter
Abbreviated transcription (Latin):
est uerũ putatur: id tam̃ putatur qđ ȩtiam ille qͥscripsit
putauit. Tercium est cũ exalieno scripto intelligitur aliqͥd
ueri:cũ hoc ille qͥscripsit non tellexerit. Inquo genere ñ
parũ est ut ilitatis. Immo sidiligentius consideres. totus le¬
gendi frurtus est integer. Primi generis exemplũ est: ut si
quisquã uerbi gr̃a dicat & credat. radamantũ apud inferos
audire. acduudicare causas mortuorũ: eoqͦd maronis in
carmine idlegerit. Hic enĩ errat. duobꝰ modis: Quod & rẽ
non crȩdam credit: neq id putandꝰ est credidisse ille quẽ
legit. Alterũ genus animaduerti sic potest: Siquis quia
lucretius animã exathomis esse scribit. eamq post mortẽ
in eosdem athomos solui atq in terire. iduerũ acsibi cre¬
dendum arbitretur. Nam & hic ñ minus miser est. si der
tanta id qͦd falsumn est ꝓcerto sibi persuasit: quan quam

Expanded text:
est uerum putatur, id tamen putatur, quod etiam ille qui scripsit est uerum putatur, id tamen putatur, quod etiam ille qui scripsit putauit. tertium est, cum ex alieno scripto intellegitur aliquid ueri, cum hoc ille qui scripsit non intellexerit. in quo genere non parum est utilitatis; immo si diligentius consideres, totus legendi fructus est integer. primi generis exemplum est, ut si quisquam uerbi gratia dicat et credat Rhadamanthum apud inferos audire ac diiudicare causas mortuorum, eo quod Maronis in carmine id legerit. hic enim errat duobus modis: quod et rem non credendam credit neque id putandus est credidisse ille quem legit. alterum genus animaduerti sic potest: si quis, quia Lucretius animam ex atomis esse scribit eamque post mortem in easdem atomos solui atque interire, id uerum ac sibi credendum arbitretur. nam et hic non minus miser est, si de re tanta id quod falsum est pro certo sibi persuasit, quamquam
Abbreviated transcription (Latin):
ablatasunt: sed tegmen potius quo utilia tegebant᷑. Hoc
modo agitur cum his: qui studiose acpie. non turbide atq
improbe scripturarũ illarum sensum requirunt. Demonstra-¬
turq sedulo & ordo rerum. & cause factorum atq dictorũ.
& ueteris testamenti ad nouum tanta congruentia.
ut apex  nullus qͥ ñ conson& relinquat᷑: & figurarũ tanta
seereta. ut omia quȩ interp̃tando eruuntur. miseros esse co¬
gant fateri. qui hȩc uolunt ante condempnare quã discere.
Sed ut omissa interim altitudine: scientiae. sic agam tecum
quomͦ agendũ arbitror cũ familiari meo. id est sicut ego pos¬
sum. non sicut doctissimos uiros posse miratus sum: Tria
genera sunt errori. quibꝰ homines errant cum aliqͥd legunt.
Desingulis dicam. Primũ genus est inquo id qͦd falsum est
uerũ putatur: cum aliud qui scripsit. putauerit. Alterũ est
quã uis non tam late patens. ñ tam̃ minus naxiũ: cũ id qđ falsũ

Expanded text:
ablata sunt, sed tegmen potius, quo utilia tegebantur. hoc ablata sunt, sed tegmen potius, quo utilia tegebantur. hoc modo agitur cum iis, qui studiose ac pie, non turbide atque inprobe scripturarum illarum sensum requirunt, demonstraturque sedulo et ordo rerum et causae factorum atque dictorum et ueteris testamenti ad nouum tanta congruentia, ut apex nullus, qui non consonet, relinquatur. et figurarum tanta secreta, ut omnia, quae interpretando eruuntur, miseros esse cogant fateri, qui haec uolunt ante condemnare quam discere. Sed ut omissa interim altitudine scientiae sic agam tecum, quomodo agendum arbitror cum familiari meo, id est sicut ego possum, non sicut doctissimos uiros posse miratus sum: tria genera sunt erroris, quibus homines errant, cum aliquid legunt. de singulis dicam. primum genus est, in quo id quod falsum est uerum putatur, cum aliud qui scripsit putauerit. alterum est, quamuis non tam late patens, non tamen minus noxium, cum id quod falsum
Abbreviated transcription (Latin):
pedagogum dedit hominib quẽ timerent: qui magistrum
postea quẽ diligerent. Inquib tamen legis p̃ceptis atqͦue
mandatis. qͥbus nc̃ xp̃ianos uti fas non est. quale uł sabbatũ
est uł circũcisio. uł sacrifitia. & siquid huiꝰmodi est. tanta
mysteria continentur: ut om̃is pius intelligat nihil esse ꝑ¬
ntiosius. quã quicqͥd ibi est accipi adlitterã. idest ad ũbũ:
nihil salubrius quã spũ reuelari. Inde est: littera occidit.
sp̃s aut̃ uiuificat. Inde est: idipsum uelamen inlectione ue
cuatur. E uacuatur namq in xp̃o nonuetus testamentum.
sed uelamen eius: ut ꝑxp̃m intelligatur & quasi de nudetur:
quod sine xp̃o obscurũ atq ad oꝑtum est. Statim quippe
idem apłs subicit. Cum aut̃ transieris ad xp̃m: auferetur
uelamen. Nonenim ait auferetur lex aut testamentum
uetus. Non gͥ per dñi gr̃ãm tanquã inutilia ibi tegerent᷑

Expanded text:
lle igitur paedagogum dedit hominibus. quem timerent, qui magistrum lle igitur paedagogum dedit hominibus. quem timerent, qui magistrum postea, quem diligerent. in quibus tamen legis praeceptis atque mandatis, quibus nunc christianos uti fas non est, quale uel sabbatum est uel circumcisio uel sacrificia et si quid huiusmodi est, tanta mysteria continentur, ut omnis pius intellegat nihil esse perniciosius quam quicquid ibi est accipi ad litteram, id est ad uerbum; nihil autem salubrius quam spiritu reuelari. inde est: littera occidit, spiritus autem uiuificat; inde est: id ipsum uelamen in lectione uecuatur. euacuatur namque in Christo non uetus testamentum, sed uelamen eius, ut per Christum intellegatur et quasi denudetur, quod sine Christo obscurum atque adopertum est. statim quippe idem apostolus subicit: cum autem transieris ad Christum, auferetur uelamen; non enim ait: auferetur lex aut testamentum uetus. non igitur per domini gratiam, tamquam inutilia ibi tegerentur,
Abbreviated transcription (Latin):
mali. dum frustrare legem conantur: eas scripturas apꝓ¬
bare nos cogunt. Adtendunt enĩ quod dictũ est inserui¬
tute esse eos: qui sublege sunt. Et id ultimũ p̃cȩteris uen¬
Nos hȩc om̃a. uera esse concedimus: Nec illã legem necessariã
esse dicimus. nisi eis quibꝰ est adhuc utilis seruitus. Ideoque
utiliter esse latam. quod homines qui reuocari apeccatis rati¬
one non poterant. tali lege cohercendi erant. pęnarũ scilic&
istarum quȩ uideri abstultis possunt minis atq terroribus.
Aquibꝰ grã xp̃i cumliberat: nonlegem illam dampnat. sed
aliquando nos optemperare suȩ caritati. non seruire timori
legis inuitat. Ipsa est grã. id est beneficium: qͦd non intelligunt
sibi uenisse diuinitus. qui adhuc esse cupiunt sub uinculis legis
Quos merito paulus obiurgat tanquã s fideles: qui aseruitute
cui certo tempore iustissima dĩ dispositione subiecti erant.

Expanded text:
mali, dum frustrare legem conantur, eas scripturas adpromali, dum frustrare legem conantur, eas scripturas adprobare nos cogunt. adtendunt enim, quod dictum est in seruitute esse eos, qui sub lege sunt, et id ultimum prae ceteris uennos haec omnia uera esse concedimus nec illam legem necessariam esse dicimus nisi eis, quibus est adhuc utilis seruitus, ideoque utiliter esse latam, quod homines, qui reuocari a peccatis ratione non poterant, tali lege cohercendi erant, poenarum scilicet istarum, quae uideri ah stultis possunt, minis atque terroribus: a quibus gratia Christi cum liberat, non legem illam damnat, sed aliquando nos obtemperare suae caritati, non seruire timore legis inuitat. ipsa est gratia, id est beneficium, quod non intellegunt sibi uenisse diuinitus, qui adhuc esse cupiunt sub uinculis legis. quos merito Paulus obiurgat tamquam infideles, quia a seruitute, cui certo tempore iustissima dei dispositione subiecti erant,
Abbreviated transcription (Latin):
ex illis murmurauerunt: & perierunt ab exterminatore: Om̃a
aut̃ ista insigura contingebant illis. scripta sunt aut̃ ad cor¬
reptionẽ nr̃am. in quoᷤ fines scłoꝵ deuenerunt. Estitem apuo
apłm allegoria quedã sane ad causam maxime ꝑtinens:
ideo quod idem ipsi eam indisputando ꝓferre atq ostentare
consuerunt. Idem paulus. dicit adgalathas. Scriptũ est
enĩ. quod abraham duos filios habuit: Unum de ancilla &
unũ delibera. Sed is quidem qui de ancilla. scđm carnẽ natu
est: Qui aut̃ delib̾a ꝑ repromissionẽ: quȩ sunt ꝑ allegoriã
dicta. Nam hec sunt duo testamenta. Unum quidem de
monte sina inseruitutẽ generans: qͦd est agar. Sina enim
mons est in arabia. qui confinis est ei quȩ nunc est hierłm: &
seruit cum filus suis. Quȩ aut̃ sursum est hierłm libera est
quȩ est mater om̃iũ nr̃m. hic igitur illi homines minime

Expanded text:
ex illis murmuraverunt, et perierunt ab exterminatore. Omnia ex illis murmuraverunt, et perierunt ab exterminatore. Omnia autem ista in figura contingebant illis. Scripta autem sunt ad correptionem nostram, inquos finis saeculorum deuenit. est item apud apostolum allegoria quaedam, sane ad causam maxime pertinens, ideo quod idem ipsi eam in disputando proferre atque ostentare consuerunt. idem enim Paulus dicit ad Galatas: scriptum est enim, quod Abraham duos filios habuit.unumdeancilla et unum delibera;sed is quidem, qui de ancilla, secundum carnem natus est; qui autem de libera, per promissionem: quae sunt per allegoriam dicta. nam haec sunt duo testamenta: unum quidem de monte Sina in seruitutem generans, quod est Agar. Sina enim mons est in Arabia. quae confinis est ei, quae nunc est Hierusalem, et seruit cum filiis suis. quae autem sursum est Hierusalem, libera est, quae est mater omnium nostrum. Hic igitur illi homines minime
Abbreviated transcription (Latin):
significat. ad cͥorintios epistola prima: nolo aut̃ uos igno¬
rare fr̃s. quia patres nr̃i om̃s sub nube fuerunt. & om̃s ꝑmare
transierunt. & om̃s in moysen baptizatisunt innube & in mari.
& om̃s eundem cybum spũalẽ manducauerunt: & omnes
eundem potum sp̃ualẽ biberunt. Bibebant enĩ de spũali:
pẽtra consequenti eos. Petra aut̃ fuit xp̃s. Sed ñ inplurib
eorũ. bene complacuit dõ. Prostrati enĩ sunt indeserto.
Haec aut̃ figurȩ nr̃ȩ fuerunt. ut nonsimus cupidi maloꝵ.
sicut & illi concupierunt: neq idola colamus. sicut qͥdã
ex illis. sicut scriptũ est. Sedit płs manducare & bibere: &
surrexerunt ludere. Neq fornicemur. sicut quidã ex illis¬
fornicati st̃: & ceciderunt una die uginti tria milia ho¬
minum. Neq temptemꝰ xp̃m sicut quidã eorũ tẽptauerunt.
& aserpentibꝰ interiert᷑. Neq murmuremus. sicut quidã

Expanded text:
significat ad Corinthios epistula prima? nolo autem uos ignosignificat ad Corinthios epistula prima? nolo autem uos ignorare, fratres, quia patres nostri omnes sub nube fuerunt et omnes per mare transierunt et omnes in manducauerunt et omnes eundem potum spiritalem biberunt. bibebant enim de spiritali petra prosequenti eos; petra autem fuit Christus. sed non in pluribus eorum bene conplacuit deo; prostrati enim sunt in deserto. haec autem figurae nostrae fuerunt, ut non simus cupidi malorum, sicut et illi concupierunt. neque idola colamus, sicut quidam ex illis, sicut scriptum est: et sedit populus manducare et bibere et surrexerunt ludere. neque fornicemur. sicut quidamillia hominum. Neque tentemus Christum, sicut quidam eorum tentaverunt, et a serpentibus interierunt. Neque murmuremus, sicut quidam
Abbreviated transcription (Latin):
miscere cupiebant. Hoc aut̃ de sp̃u sc̃o dicere nequeunt:
Nisi forte diuinasse illos aserant: & posuisse in suis libris
quod contra futurum aliquando manicheũ qui spm̃ scm̃
ꝑ se missum esse dicer& ꝓferetur. Uerum de spũ scõ alias pla¬
nius aliquid eloquemur. Nunc adhoc quod intenderam.
redeamꝰ. Nam & historiã ueteris testamenti. & ȩthimologiã.
& analogiã in nouo testamento inueniri. satis ut puto est
demonstratum: de allegoria restat ostendere. Ipse liberator
nr̃ in eugłio. allegoria utitur exueteri testamento. Genera¬
tio inquid hȩc signũ querit: & nondabitur ei nisi signũ ione
ꝓph&ȩ. Sicut enim ionas inuentre cęti trib dieb & trib noc¬
tibus fuit: sic & filius hominis trib dieb & trib noctib erit
incorde terrȩ. Nam quid ego de apło paulo dicã. qui ȩtiã
ipsam exodi historiã. futurȩ xp̃ianȩ plebis allegoriã fuisse

Expanded text:
miscere cupiebant. hoc de spiritu sancto dicere nequeunt, miscere cupiebant. hoc de spiritu sancto dicere nequeunt, nisi forte diuinasse illos adserant et posuisse in suis libris, quod contra futurum aliquando Manichaeum, qui spiritum sanctum per se missum esse diceret, proferretur. uerum de spiritu sancto alias planius aliquid eloquemur. nunc ad hoc, quod intenderam, redeamus. Nam et historiam ueteris testamenti et aetiologiam et analogiam in nouo testamento inueniri satis, ut puto, est demonstratum; de allegoria restat ostendere. ipse liberator noster in euangelio allegoriam utitur ex uetere testamento. generatio, inquit, haec signum quaerit; non dabitur ei nisi signum Ionae prophetae. sicut enim Ionas in uentre ceti tribus diebus et tribus noctibus fuit, sic et filius hominis tribus diebus et tribus noctibus erit in corde terrae. nam quid ego de apostolo Paulo dicam. qui etiam ipsam Exodi historiam futurae christianae plebis allegoriam fuisse
Abbreviated transcription (Latin):
Non enĩ sapientiã hominũ in hac re sedcor medioere
considero. Tanta enim liber iste hab& quȩ similiasint his
quȩ accipiunt : ut magne stultitiȩ mͥ uideatur non & hẽ
accipere. & siquid ibi eos offendit. falsum atq immissum
dicere. Aut si talis oratio impudens est sicuti est. cur
in pauli epistolis. cur inquatuor eugłu libris ea ualere
aliquid putant :. Inquib haud scio. an multo plurasint
ꝓportione. quã in illo libro esse potuerunt: quȩ acorrup¬
toribꝰ in ter iecta credi uolunt. Sed nimirũ illud est qͦd
mihi uidetur: quod peto placidissimo atq serenissimo iu¬
dit̾io mecũ consideres. Nosti enĩ qđ auctoris sui manichei
ꝑsonam in apłorũ numerũ inducere molientes: dicunt
ad nos uenisse. Itaqͥue si illos actus apłorũ acciperent. in
corruptores diuinorũ librorũ ante ipsius manichei tem¬
pora fuisse: Corrupisse aut̃ illos. qui iudeorũ legem eugłio

Expanded text:
non enim sapientiam hominum in hac re, sed cor mediocre non enim sapientiam hominum in hac re, sed cor mediocre desidero. tanta enim liber iste habet, quae similia sint his, quae accipiunt, ut magnae stultitiae mihi uideatur non et hunc accipere et, si quid ibi eos offendit, falsum atque inmissum dicere. aut si talis oratio inpudens est, sicuti est, cur in Pauli epistulis, cur in quattuor euangelii libris ea ualere aliquid putant, in quibus haud scio an multo plura sint proportione quam in illo libro esse potuerunt, quae a corruptoribus interiecta credi uolunt ? sed nimirum illud est, quod mihi uidetur, quod peto placidissimo et serenissimo iudicio mecum consideres. nosti enim, quod auctoris sui Manichaei personam in apostolorum numerum inducere molientes dicunt sad nos uenisse. itaque si illos Actus apostolorum' acciperent, in corruptores diuinorum librorum ante ipsius Manichaei tempora fuisse, corrupisse autem illos, qui Iudaeorum legem euangelio
Abbreviated transcription (Latin):
eos audirẽ inualidissima uisa est:. Nec mihi soli sed&iã tibi
Nam bene memini. nobisq omnibꝰ: qui paulo maiorẽ diligen¬
tiam iniudicando: habere conabamur. quã turba credentiũ.
Nunc uͦ postea quam mͥ sunt exposita & enodata. multa quȩ
me maxime mouebant. ea scilic& inquib illorũ plerũq se
iactat & quo securius sine aduersario eo effusuis exultat
oratio. nihil mͥ uidetur ab eis impudentius dici. uel ut mitius
loquar incuriosius & imbecillius. quã scripturas diuinas esse
corruptas: cum id nullis uitam recenti memoria extantibus
exemplaribꝰ conuincere. Sienim dicerent eas sibi penitus ac¬
cipiendas nonputasse: quod ab his essent conscriptȩ. quos
uerum̃ scripsisse non arbitrarentur: ess& ut cumq tergi uer¬
satio eorum rectior uel error humanior. Hoc enĩ de illo
libro fecerunt. qui actus apłoꝵ inscribitur. Quod eorũ
consilium cum mecũ ipse ꝑtracto: nequeo satis mirari.

Expanded text:
eos audirem, inualidissima uisa est; nec mihi soli, sed etiam tibi eos audirem, inualidissima uisa est; nec mihi soli, sed etiam tibi - nam bene memini — et nobis omnibus, qui paulo maiorem diligentiam in iudicando habere conabamur quam turba credentium. nunc uero posteaquam mihi sunt exposita et enodata multa, quae me maxime mouebant, ea scilicet, in quibus illorum plerumque se iactat et quo securius sine aduersario, eo effusius exultat oratio, nihil mihi uidetur ab eis inpudentius dici uel, ut mitius loquar, incuriosius et inbecillius quam scripturas diuinas esse corruptas, cum id nullis in tam recenti memoria extantibus exemplaribus possint conuincere. si enim dicerent eas sibi penitus accipiendas non putasse, quod ab his essent conscriptae, quos uerum scripsisse non arbitrarentur, esset utcumque tergiuersatio eorum rectior uel error humanior. hoc enim de illo libro fecerunt, qui Actus apostolorum' inscribitur. quod eorum consilium cum mecum ipse pertracto, nequeo satis mirari.
Abbreviated transcription (Latin):
ei manducare neq eis qui cũ eo erant. nisi solis sacerdotibus.
Ad ethimologiã uͦ illud ꝑtin&. quod cũ xp̃s ꝓhibuiss& uxorẽ
abici nisi fornicationis causa. relatumq ess& ab interrogantib
moysen libello dato repudii ꝑ misisse licentiam: hoc inquid
morses fecit ꝓpter duritiam cordis ur̃i. Hic enĩ causa reddita
est. cur illud amoyse ꝓtempore bene permissum sit: ut hoc
quod xp̃s precipiebat. alia iam tempora demonstrare uideret᷑.
Horum aut̃ tẽporũ uices atq ordinẽ. mira quadam diuine
ꝓuidentiȩ dispositione digestum atq cõpositũ: longum est
explanare. Iam porro analogiam qua utriusq testamenti
congruentia ꝑspicitur . quid ego dicam usos fuisse. om̃s quoꝵ
auctoritati illi cȩdunt: cũ secũ ipsi considerare possint. quã
multa soleant dicere immissa esse scripturis diuinis. anescio
quibꝰ corruptoribꝰ ueritatis: quȩ uox mͥ semꝑ quidẽ &iã cum

Expanded text:
 eo erant, nisi solis sacerdotibus.  eo erant, nisi solis sacerdotibus. ad aetiologiam uero illud pertinet, quod cum Christus prohibuisset uxorem abici nisi fornicationis causa relatumque esset ab interrogantibus Moysen libello dato repudii permisisse licentiam, hoc, inquit, Moyses fecit propter duritiam cordis uestri. hic enim causa reddita est, cur illud a Moyse pro tempore bene permissum sit, ut hoc, quod Christus praecipiebat, alia iam tempora demonstrare uideretur. horum autem temporum uices atque ordinem mira quadam diuinae prouidentiae dispositione digestum atque conpositum longum est explanare. Iam porro analogiam, qua utriusque testamenti congruentia perspicitur, quid ego dicam usos fuisse omnes, quorum auctoritati illi cedunt? cum secum ipsi considerare possunt, quam multa soleant dicere inmissa esse scripturis diuinis a nescio quibus corruptoribus ueritatis. quae uox mihi semper quidem, etiam cum
Abbreviated transcription (Latin):
maduertis: non esse harum rerum apud nos usitata nomina.
Quȩ sifabricassem inter pretando: eẽm ꝓfecto ineptior. Si aut̃
circumloquerer: minus essem indisserendo expeditus. Id tantũ
oro credas quoquomodo errem: nichil ame inflato ac tumi¬
do fieri. Sed̾m istoriam gͦ traditur: cum docetur qͥd scriptũ.
aut qͥd gestum sit: quid non gestũ. sed tantũ mod o scriptũ
quasi gestumsit. Scd̾m ȩthimologiam: cum ostenditur quid
qua de causa. uel factum uel dictum sit. Scdm analogiam:
cum demonstratur non sibi aduersari. duo testamenta. uetꝰ
& nouum. Sedm allegoriã. cum doctor non ad litterã esse
accipienda quedã quȩ scripta sunt. sed figurate intelligen
istoria illud scriptum est: cũm obiectum ess& quod die¬
sabbati discipuli eiꝰ spicas euulsissent: Nonlegistis inquid quod
fecit dauid cum esurir& & quicũ eo erant. quomͦ intrauit in¬
domũ dĩ & panes ꝓpositionis manduͤauit: quos non licebat

Expanded text:
maduertis non esse harum rerum apud nos usitata nomina: maduertis non esse harum rerum apud nos usitata nomina: quae si fabricassem interpretando, essem profecto ineptior; si autem circumloquerer, minus essem in disserendo expeditus. id tantum oro credas, quoquo modo errem, nihil a me inflato ac tumido fieri. secundum historiam ergo traditur, cum docetur, quid scriptum aut quid gestum sit; quid non gestum, sed tantummodo scriptum quasi gestum sit. secundum aetiologiam, cum ostenditur, quid qua de causa uel factum uel dictum sit. secundum analogiam, cum demonstratur non sibi aduersari duo testamenta, uetus et nouum. secundum allegoriam, cum docetur non ad litteram esse accipienda quaedam, quae scripta sunt, sed figurate intellegendhistoria illud sumptum est, cum obiectum esset, quod dsabbati discipuli eius spicas euulsissent. non legistis, inquit, quod fecit Dauid, cum esuriret, et qui cum eo erant; quomodo intrauit indomum dei et panes propositionis manducauit, quos non licebat