comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
eccłiȩ catholicȩ maledicere desinatis uituꝑando
filios corrigere studet. s qcũq illoꝵ bona uolun¬
tate diq auxilio corrigunt᷑ qđ amiserant peccan¬
do. penitendo recuperant. Qͥ aut̃ uoluntate mala
in pristinis uiciis ꝑseuerant. aut etiã addunt gͣ¬
uiora pͥoribus: in agro qͥdẽ dni sinunt᷑ ẽẽ. ⁊ cum
bonis seminib crescere. s ueniet tẽpꝰ qͦ riania
in palea qͣ inspinis ẽẽ arbitͣndi st̃: ueniet etiã
qͥ areã purget. ⁊ a frum̃tis paleã separet: ⁊ singe¬
qͥd excecamini studio partiũ: qͥd tanti erroris
longa defensiõẽ ĩplicamini: Fruges in agro
frum̃ta in area quęxite. Apparebunt facile: seseq
offerent ista quęrentib Quid nimis in purgam̃ta
ocłm intenditis. Qͥd ab opimi orti ubtate. ĩꝑitos
hõines sepiũ asꝑitate t̾retis. Est certꝰ aditus quã¬
ius pauciorib notus qͣ possit intrarl. quẽ uos aut

Expanded text:
Ecclesiae catholicae maledicere desinatis, vituperando Ecclesiae catholicae maledicere desinatis, vituperando filios corrigere studet. Sed quicumque illorum bona voluntate Deique auxilio corriguntur, quod amiserant peccando, poenitendo recuperant. Qui autem voluntate mala in pristinis vitiis perseverant, aut etiam addunt graviora prioribus, in agro quidem Domini sinuntur esse, et cum bonis seminibus crescere, sed veniet tempus quo zizania in palea quam in spinis esse arbitrandi sunt, veniet etiam qui aream purget, et a frumentis paleam separet, et singquid excaecammi studio partium? Quid tanti erroris longa defensione implicamini? Fruges in agro, frumenta in area quaerite: apparebunt facile, seseque offerent ipsa quaerentibus. Quid nimis in purgamenta oculos intenditis? quid ab opimi horti ubertate imperitos homines sepium asperitate terretis? Est certus aditus, quamvis paucioribus notus, qua possit intrari, quem vos aut
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ portũ religiõis int̾sit. Nolite mͥ colligere. ꝓfes¬
sores noĩnis xp̃iani. neq ꝓfessiõis suȩ uim aut
scientes aut exhibentes. Molite consectari tͥbas
đo. Noui multos eẽ sepulchroꝵ ⁊ picturarũ
adoratores. Noui młtos ẽẽ qͥ cũ luxuriosissime
suꝑ mortuos bibant. ⁊ epulas cadauerib exhi.¬
bentes. suꝑ sepultos se ipsos sepeluant. ⁊ uoracitates ebri¬
etatesq suas deputent religiõi. Noui młtos ẽẽ qͥ reñcia¬
uelint. opp̃ssosq lecaent᷑. Nec mirũ eͣ in tanta copia
tis incautos.⁊ a catholica salute auertatis: cũ in ur̃a
paucitatẽ magnas patiamini angustias: dũ a uob̃
exigit᷑ ł unꝰ ex his qͦs electos uocatis. qui p̃cepta illa
ipsa custodiat. q̃ irracionabili suꝑsticioe defenditis
S ⁊ illa quã uana fint ꝗͣ noxia. quã sacͥlega. ⁊ quẽ¬
admodum a magna parte ur̃m. atq ad eo pene
ab omĩb uob ñ obseruent᷑  alio uolumine osten¬
de institui. Munc uos illud admoneo. ut aliqͣndo

Expanded text:
 portum religionis intersit. 75. Nolite mihi colligere professores nominis christiani, nec professionis suae vim aut scientes aut exhibentes. Nolite consectari turbasDeo. Novi multos esse sepulcrorum et picturarum adoratores: novi multos esse qui luxuriosissime super mortuos bibant, et epulas cadaveribus exhibentes, super sepultos seipsos sepeliant, et voracitates ebrietatesque suas deputent religioni. Novi multos esse qui renuntiavelint, oppressique laetentur. Nec mirum est in tanta copia tis incautos, et a catholica salute avertatis, cum in vestra paucitate magnas patiamini angustias, dum a vobis exigitur, vel unus ex iis quos electos vocatis, qui praecepta illa ipsa custodiat, quae irrationabili superstitione defenditis. Sed et illa quam vana sint, quam noxia, quam sacrilega, et quemadmodum a magna parte vestrum, atque adeo pene ab omnibus vobis non observentur, alio volumine ostendere institui. 76. Nunc vos illud admoneo, ut aliquando
Abbreviated transcription (Latin):
cognoui. quã multos p̃bros. quã młtos diaconos. ⁊
huiuscemodi ministros diuinoꝵ sacram̃toꝵ quoꝵ
uirt᷑ eo mͥ mirabilior ⁊ maiore p̃dicatiõe dignior
uidet᷑. quo difficilius ẽ eã in multiplici hoĩnũ ge¬
nere.⁊ in ista uita tͥbulentiore seruare. Non enĩ
sanatis magis ꝗͣ. sanandis hõĩnib p̾sunt Perpe¬
cienda st̃ uitia multitudinis ut curent᷑. ⁊ pͥusto.¬
leranda. quã sedanda ẽ pestilentia. Difficillimũ
ẽ hic tenere optimũ uitȩ modũ: & animũ paca¬
tũ atq tranqͥllũ. Quippe ut breui explicẽ. hi
agunt. ubi uiuere discit᷑. illi. ubi uiuit᷑. Aec ido¬

Expanded text:
cognovi, quam multos presbyteros, quam multos diaconos, et cognovi, quam multos presbyteros, quam multos diaconos, et cujuscemodi ministros diviedicatione dignior videtur, quo difficilius est eam in multiplici hominum genere, et in ista vita turbulentiore servare! Non enim sanatis magis quam sanandis hominibus praesunt. Perpetienda sunt vitia multitudinis ut curentur, et prius toleranda quam sedanda est pestilentia. Difficillimum est hic tenere optimum vitae modum, et animum pacatum atque tranquillum. Quippe, ut breviter explicem, hi agunt ubi vivere discitur, illi ubi vivitur. C
Abbreviated transcription (Latin):
hȩc ẽtiã uita feminarũ do sollicite casteq ser¬
uientiũ. quȩ habitacuł segregatȩ ac remotȩ a
uiris quã longissime decet.pia tantũ illis cari¬
tate iungunt᷑ ⁊ imitatione uirtutis: ad quas
necessaria prebendi. quib indigent gr̃a lanifi¬
cis. Nãq corpꝰ exercent atq sustentant: uestesq
ipsas fr̃ib tͣdunt. ab his inuicẽ qđ uictui opꝰ e̾ p̃sumͣtes.
Hos mores hanc uitã hc̃ ordin̾e hoc institutũ. si laũ¬
dare ueli neq digne ualeo: ⁊ uereor ne iudicare
uidear ꝑ se ipsũ tantũmͦ expositũ. placere ñ pos¬
se. si suꝑ narratoris simplicitatẽ coturnũ etiã
laudatoris addendũ. putauero. Hȩc manichei re¬
phendite si potestis: nolite cecis hoĩnib ⁊ discernere
angustȩ habent ȩccłiȩ catholicȩ mores optimi. ut
eoꝵ tantũ uita qͥs cõmemoraui arbit᷑rer ẽẽ laudan-¬
dos. Quã enĩ multos ep̃os optimos uiros sc̃issimosq

Expanded text:
Haec est etiam vita feminarum Deo sollicite casteque serHaec est etiam vita feminarum Deo sollicite casteque servientium, quae habitaculis segregatae ac remotae a viris quam longissime decet, pia tantum illis charitate junguntur et imitatione virtutis: ad quas necessaria praebendi quibus indigent gratia. Lanificio namque corpus exercent atque sustentant, vestesque ipsas fratribus tradunt, ab iis invicem quod victui opus est resumentes. Hos mores, hanc vitam, hunc ordinem, hoc institutum si laudare velim, neque digne valeo, et vereor ne judicare videar per seipsum tantummodo expositum placere non posse, si super narratoris simplicitatem cothurnum etiam laudatoris addendum putavero. Haec, Manichaei, reprehendite, si potestis. Nolite caecis hominibus et discernere anguste habent Ecclesiae catholicae mores optimi, ut eorum tantum vita, quos commemoravi, arbitrer esse laudandos. Quam enim multos episcopos optimos viros, sanctissimosque
Abbreviated transcription (Latin):
fletu modesto. ⁊ omi clamore uacuo gaudiũ sig¬
nificantes. Corpꝰ deinde reficit᷑ qͣntũ saluti ⁊ salubri¬
tati satis ẽ. cohercente uno qͦq concupiscentiã ne
ꝓfundat. uł in ea ipsa q̃ p̾sto st̃ parce. ⁊ uilissima.
Ita ñ solũ a carnib ⁊ a uino abstinent ꝙ sufficientia.
domandarũ libidinũ.: s ab his etiã quȩ tanto ꝯ¬
citacius uentris ⁊ gutturis ꝓuocant appetitũ: qn
est ridicule turpitq defendi. Sane qͥcqd neces¬
sario uictui redundat. nã redundat plurimũ ex
oꝑib manuũ ⁊ epularũ restrictione: tanta citra
egentib distribuit᷑. quanta ñ ab ipsis qͥ distribu¬
unt cõparatũ. ẽ. Nullomͦ nãq satagunt. ut hȩc
sib ha bundent s omimͦ agunt ut ñ apd
se remaneat qđ habundauerit: usq ad eo ut
oneratas etiã naues in ea loca mittant q̃ inopes
colunt. Non opꝰ ẽ plura de re notissima dicere.

Expanded text:
fletu, vel modesto et omni clamore vacuo gaudio sigfletu, vel modesto et omni clamore vacuo gaudio significantes. Corpus deinde reficitur, quantum saluti et salubritati satis est, coercente unoquoque concupiscentiam, ne se profundat vel in ea ipsa quae praesto sunt parca et vilissima. Ita non solum a carnibus et vino abstinent pro sufficientia domandarum libidinum, sed ab iis etiam quae tanto concitatius ventris et gutturis provocant appetitum, quabus alienum est, ridicule turpiterque defendi. Sane quidquid necessario victui redundat nam redundat plurimum ex operibus manuum, et epularum restrictione, tanta cura egentibus distribuitur, quanta non ab ipsis qui distribuunt comparatum est. Nullo modo namque satagunt, ut haec sibi abundent, sed omni modo agunt ut non apud se remaneat quod abundaverit, usque adeo ut oneratas etiam naves in ea loca mittant, quae inopes incolunt. Non opus est plura de re notissima dicere. 68.
Abbreviated transcription (Latin):
gat. neq in cibo neq in uestim̾̃to. neq siqͥd ali-¬
ud opꝰ ẽ uel eotidianȩ necessitati. łmutate ut as¬
solet ualitudini. Illi aut̃ decani cũ magna sol¬
licitudine omĩa disponentes: ⁊ p̃sto facientes qc¬
qͥd illa uita ꝓpt̾ ĩbec illitatẽ corporis postulat: tra¬
ditionẽ tam̃ etiã ipsi reddunt uni. quẽ patrem
uocant. Hi uͦ patres ñ solũ scĩssimis morib
s etiã diuina doctrina excellentissimi. omĩb
reb excelsi. nulla suꝑbia consulunt his quos
filios appellant. magna sua in iubendo auc̃to¬
ritate. magna illoꝵ in optẽperando uoluntate.
Conueniunt aũ diei tpre extremo: de suis qͥsq
habitacuł dũ adhuc ieiuni st̃. ad audiendũ illũ
patre : & conueniunt ad singulos patres. terna
ut intnimũ hoĩnũ milia. Nã etiã multo nume¬
rosiores sub uno agunt. Audiunt aũ in credibili
studio. sumo silentio: affectioes animoꝵ suoꝵ
ꝓ ut eos depulerit disserentis oratio ł gemitu uł

Expanded text:
 neque in vestimento, neque si quid aliud opus est, vel quotidianae necessitati, vel mutatae, ut assolet, valetudini. Illi autem decani cum magna sollicitudine omnia disponentes, et praesto facientes quidquid illa vita propter imbecillitatem corporis postulat, rationem tamen etiam ipsi reddunt uni, quem patrem appellant. Hi vero patres non solum sanctissimi moribus, sed etiam divina doctrina excellentissimi, omnibus rebus excelsi, nulla superbia consulunt iis quos filios vocant, magna sua in jubendo auctoritate, magna illorum in obtemperando voluntate. Conveniunt autem diei tempore extremo de suis quisque habitaculis, dum adhuc jejuni sunt, ad audiendum illum patrem, et conveniunt ad singulos patres terna, ut minimum, hominum millia: nam etiam multo numerosiores sub uno agunt. Audiunt autem incredibili studio, summo silentio; affectiones animorum suorum, prout eos pepulerit disserentis oratio, vel gemitu, vel
Abbreviated transcription (Latin):
eternum ubi crucientur mali. Bonis enim dicturus ẽ
uenite beneticti patris mei percipite regnum qđ uobis
paratum est a constitutione mundi.: malis autem dic¬
turus est discedite a me maledicti in ignem ȩternũ
qu paratus est diabolo ⁊ angelis eius. Ecce ad quod dñs
iniquos ⁊ impios prȩdestinauit. id est ad supplicium
iustum non ad aliquod opus iniustum: ad pęnam non
adculpam: ad punitionem non ad transgressionem.
Ad interitum quem ira iusti uidicis peccantibus red¬
didit: non ad interitum quo in se iram dei peccan¬
tium iniquitas prouocauit. Quod beati apostoli p̃.¬
dicatio manifestat.: qui malos quos in ȩternum dam¬
naturus est deus uasa uocat ire non culpȩ. ait enim.¬

Expanded text:
aeternum, ubi crucientur mali. Bonis etenim dicturus est: aeternum, ubi crucientur mali. Bonis etenim dicturus est: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum, quod vobis paratum est a constitutione mundi . Malis autem dicturus est: Ite, maledicti, in ignem aeternum, qui praeparatus est diabolo et angelis ejus . Ecce ad quod Dominus iniquos et impios praedestinavit, id est ad supplicium justum, non ad aliquod opus injustum; ad poenam, non ad culpam: ad punitionem, non ad transgressionem: ad interitum, quem ira justi judicis peccantibus reddidit, non ad interitum, quo in se iram Dei peccantium iniquitas provocavit. Quod beati Apostoli praedicatio manifestat, qui malos quos in aeternum damnaturus est Deus, vasa vocat irae, non culpae. Item
Abbreviated transcription (Latin):
sic in suis malis operibus a se discedentem deserit: ut
ibi permittentis dei operatio noͣn desit: dum ⁊ i
peccantis uoluntate iniusta implet ipse iusticiam:
& de malo quo peccantem iudicat: quibus ipse uult
beneficium prerogat. In sanctis igitur perfecturus
e tłns quod ut essent boni gratis dedit: quod aute
daturum se prȩsciuit. in ȩterna bonitatis dispositio¬
ne predestinauit. Ipsa est predestinatio di. sempiter¬
na scilicet dispositio futuri operis dei. Porro autem
in iniquis puniturus est quod ut essent mali noti
dedit : nec eos ad iniquitatem aliquam prȩdestina¬
uit. qui ut iniq uellent hoc eis daturus ipse non
fuit. & quia malȩ uoluntatis perseuerans iniquitas
in ulta remanere non debuit. tales ad interitum
supplicium preparauit. Quod utiq manifesto dñs
ipse sermone perdocut in eo quod a se ostendit paratũ
non solum regnum ubi lȩtentur boni: sed ⁊ ignem

Expanded text:
sic in suis malis operibus a se discedentem deserit, ut sic in suis malis operibus a se discedentem deserit, ut ibi permittentis Dei operatio bona non desit? dum et in peccantis voluntate injusta, implet ipse justitiam; et de malo, quo peccantem judicat, quibus ipse vult, beneficium praerogat. Iest Dominus, quod ut essent boni, gratis dedit. Quod autem daturum se praescivit, in aeterna bonitatis dispositione praedestinavit. Ipsa est enim praedestinatio Dei, sempiterna scilicet dispositio futuri operis Dei. Porro autem in iniquis puniturus est, quod ut essent mali non dedit; nec eos ad iniquitatem aliquam praedestinavit; quia ut inique vellent, hoc eis daturus ipse non fuit. Et quia malae voluntatis perseverans iniquitas inulta remanere non debuit, tales ad interitum supplicium praeparavit. Quod utique manifesto Dominus ipse sermone perdocuit, in eo, quod a se ostendit paratum, non solum regnum ubi laetentur boni; sed et ignem
Abbreviated transcription (Latin):
eternam. iusti autem in uitam ȩternam. Predixit
⁊ promisit premium quo fruentur iusti: non autẽ
promifit sed predixit supplicrum quo pumentur
in iusti. Neq uero sicut prȩdestinauit sanctos ad ius¬
ticiam accipiendam: sic prȩdestinauit iniquos
ad eandem iusticiam ad mittendam. Quia miseri¬
cors dñs ⁊ iustus potuit gratis a prauitate liberare
quem uoluit. prauitatis autem operator nequaquã
fuit: quia prauus nunquam aliquis fuit. nisi in quan¬
tum a dõ discessit. Nec discessurum ds prȩdestinauit.
quauis discessurum cognitione diuina prȩscierit.
Ds̃ itaq licet auctor non sit malarum cogitationum.
ordinator tamen est malarum uoluntatum. & de ma¬
lo opere cuiuslibet mali. non definit ipse bonu oꝑari.
Nec in ipsis iniustȩ uoluntatis operibus deserit operũ
suoꝵ iustum ordinem: quia ⁊ hoc in ipso ordine hab&
quod malam iuste deserit uoluntatem. Quam tam

Expanded text:
aeternam, justi autem in vitam aeternam . Praedixit aeternam, justi autem in vitam aeternam . Praedixit et promisit praemium quo fruentur justi, non autem promisit, sed praedixit supplicium quo punientur injusti. Neque vero, sicut praedestinavit sanctos ad justitiam accipiendam, sic praedestinavit iniquos ad eamdem justitiam amittendam, quia misericors Dominus et justus, potuit gratis a pravitate liberare quem voluit; pravitatis autem operator nunquam fuit, quia pravus nunquam aliquis fuit, nisi in quantum a Deo discquamvis discessurum cognitione divina praesciverit . Deus itaque, licet auctor non sit malarum cogitationum, ordinator tamen est malarum voluntatum, et de malo opere cujuslibet mali, non desinit ipse bonum operari: nec in ipsis injustae voluntatis operibus, deserit operum suorum justum ordinem, quia et hoc in ipso ordine habet, quod malam juste deserit voluntatem. Quam tamen
Abbreviated transcription (Latin):
tantummodo non promissa. Quod etiã diinis testimo¬
nus facilius ostenditur. In illo quippe loco prophete
utrumq pariter inuenitur expressum. ubi ds̃ ꝑ ysaiã
eos qui sibi non seruiunt his arguit uerbis. Ecce qui
seruiunt michi mauducabunt : uos autem esurietis.
Ecce qui seruiunt michi bibent: uos uero sitietis.
Ecce qui seruiunt michi letabunt᷑. uos uͦ confundemini.
Ecce qui seruiunt michi exultabunt leticia: yos autem
clamabitis prȩ dolore cordis uestri: & contriciõe spͣc ulu¬
labitis. In his omnibus quecumq ad personam iquo¬
rum pertinent: predicta sunt tantum modo non
promissa. Neq enim dicendum est bonitatis largi¬
tate promissum : quod intentat iniquitatis merito
seueritatis inferendum. Siqua uero ad personam
seruientium dõ pertinent : predicta sunt ⁊ pro¬
missa. Tale aliquid est etiã in illo saluatoris nostri
sermone quo ait. Tunc illi ibunt in combustionem

Expanded text:
tantummodo, non promissa. Quod etiam divinis testimotantummodo, non promissa. Quod etiam divinis testimoniis facilius ostenditur. In illo quippe prophetae loco utrumque pariter invenitur expressum, ubi Deus per Isaiam eos qui sibi non serviunt, his arguit verbis: Ecce qui serviunt mihi, manducabunt, vos vero esurietis. Ecce qui serviunt mihi, bibent, vos vero sitietis. Ecce qui serviunt mihi, laetabuntur, vos vero confundemini. Ecce qui serviunt mihi, exsultabunt in laetitia, vos autem clamabitis propter dolorem cordis vestri, et a contritione splabitis . In his omnibus, quaecunque ad iniquorum personam pertinent, praedicta sunt tantummodo, non promissa. Neque enim dicendum est bonitatis largitate promseveritas inferendum. Si qua vero ad personam servientium Deo pertinent, et praedicta sunt et promissa. Tale aliquid est etiam in illo Salvatoris nostri sermone, quo ait: Tunc illi ibunt in combustionem
Abbreviated transcription (Latin):
sue opus predixit pariter ⁊ promisit. Iniquis autẽ
quidem predestinata prȩdixerit. non tamen om̃ia
prȩdestinata promiserit: respondemus ꝓmissionẽ
dici non posse. nisi cum aliquid ad hoc prȩdicitur
faciendum ut posset ei cui promittitur prodesse
iam factum. & promissum semꝑ esse doni non semꝑ
esse iudicii: cum promissi semꝑ largitas semper
letificet. iudicii uero seueritas aliquando contris¬
tet. Quod propħa metuens : huiuscemodi ad d̾m
orationem effundit. Non intres in udicium cum
seruo tuo. quia non iustificabitur in conspectutuo
omnis uiuens. Sciebat enim cunctos pari retinendos
punitionis uinculo. nisi d̾s in quibus uellet mi¬
sericordiam fecisset super s exaltare iudicio. Iusti¬
ficatio igitur i glorificatio quȩ non est homini ex
homine sed ex dõ. quia multum sanctis fuerat pro¬
futura. ideo prȩdicta est ⁊ promissa: punitio uero
que in ȩternum fuit impiis obfutura. pͣdicta est

Expanded text:
suae opus praedixit pariter et promisit. Iniquis autem suae opus praedixit pariter et promisit. Iniquis autem quidem praedestinata praedixerit, non tamen omnia praedestinata promiserit, respondemus promissionem dici non posse, nisi cum aliquid ad hoc praedicitur faciendum, ut possit ei cui promittitur prodesse jam factum. Et promissum semper esse doni, non semper esse judicii, cum promissi largitas semper laetificet, judicii vero severitas aliquando contristet. Quod propheta metuens hujuscemodi ad Deum orationem effundit: Ne intres in judicio cum servo tuo, quia non justificabitur in conspectu tuo omnis vivens . Sciebat enim cunctos pari retinendos punitionis vinculo, nisi Deus, in quibus vellet misericordiam fecisse, superexaltaret judicium . Justificatio igitur et glorificatio quae non est homini ex homine, sed ex Deo, quia multum sanctis fuerat profutura, ideo praedicta est et promissa. Punitio vero, quae in aeternum fuit impiis obfutura, praedicta est
Abbreviated transcription (Latin):
ad regnum quos ad se prȩsciuit misericordie prȩ¬
uementis auxilio redituros. & inse misericordiȩ
subsequentis aux ilio esse mansuros. In istis mise¬
ricordiam custodiens. in illis iusticiam tenens. Istis
quod promisit pie retribuens. illis nichilominus
quod predixit iuste retribuens. Sic autem d̃s nͥ
omina promisit quȩ predixit quamuis p̃dixerit
omnnia quȩ promifit: sicut non omnia predes¬
tinauit quȩ p̃sciuit᷑. quamuis omnia p̃destinata
p̃sciuerit. P resciuit enim uoluntates hominum
bonas ⁊ malas. predestinauit non malas sed solas
bonas. & licet in eius prȩdestinatione non fuerit
ut maliciam uoluntati humanȩ dedisset. fuit
tamen in eius prȩdestinatione quid humane uolunta¬
tis maliciȩ reddidisset . propter hoc sicut psalmista
testatur misericors dominus ⁊ iustus. p̃destinauit
iustos ad gloriam. iniquos ad pęnam. lustificandis
ergo atq glorificandis. predestinatum misericordiȩ

Expanded text:
ad regnum, quos ad se praescivit misericordiae praead regnum, quos ad se praescivit misericordiae praevenientis auxilio redituros et in se misericordiae subsequentis auxilio esse mansuros. In istis misericordiam custodiens, in illis justitiam tenens; istis quod promisit pie tribuens, illis nihilominus quod praedixit juste retribuens. Sic autem Deus non omnia promisit quae praedixit, quamvis praedixerit omnia quae promisit. Sicut non omnia praedestinavit quae praescivit, quamvis omnia praedestinata praesciverit. Praescivit enim voluntates hominum bonas et malas, praedestinavit autem non malas, sed solas bonas. Et licet in ejus praedestinatione non fuerit, ut malitiam voluntati humanae dedisset, fuit tamen in ejus praedestinatione, quid humanae voluntatis malitiae reddidisset. Propter hoc, quia sicut Psalmista testatur, 20 Misericors est Dominus et justus , praedestinavit justos ad gloriam, iniquos ad poenam. Justificandis ergo atque glorificandis praedestinatum misericordiae
Abbreviated transcription (Latin):
ita p̃destinatio iustissimȩ laudanda est ultionis: ut
agnosceretur ñ ab eo prȩdestinatum hominem
ad qualecumq peccatum. quem prȩdestinauit pec¬
cati merito pumendum. Ds̃ itaq omnia hominum
opera suie bona siue mala presciuit quia eum latere
nil potuit: sed sola bona pͣdestinauit. quȩ se infiliss
gratiȩ facturuin esse presciuit. Mala uero fucara
opera illoꝵ quos non prȩdestinauit ad regnum sed
ad interitum presciuit . potentissima deitate ordina¬
uit ⁊ prouida bonitate. Et quia prescuis fuit quod
eadem mala non solum ipse facturus non esset. sed
nec honio in quantum xi humiliter ad hesisset. in
eo nobis insuperabilem potentiam pręscientiȩ suȩ
magis ostendit: quia nec in malis predestinationẽ
iusticie suȩ uacare permisit. Ostensurus itaq d̾s
quid credendum presciuerit quid donandum:
predestinauit illos ad supplicium. quos a se p̾sciuit
uoluntatis malȩ uicio discessuros. Et predestinauit

Expanded text:
ita praedestinatio justissimae laudanda est ultionis; ut ita praedestinatio justissimae laudanda est ultionis; ut agnosceretur non ab eo praedestinatum hominem ad qualecunque peccatum, quem praedestinavit peccati merito puniendum . Deus itaque omnia hominum opera, sive bona sive mala praescivit, quia eum latere nihil potuit, sed sola bona praedestinavit, quae se in filiis gratiae facturum esse praescivit: mala vero futura opera illorum quos non praedestinavit ad regnum, sed ad interitum praescivit potentissima deitate, et ordinavit provida bonitate: et quia praescius fuit, quod eadem mala non solum ipse facturus non esset, sed nec homo in quantum ei humiliter adhaesisset, in eo nobis insuperabilem potentiam praescientiae suae magis ostendit, quia nec in malis praedestinationem justitiae suae vacare permisit. Ostensurus itaque Deus quid reddendum praesciverit, quid donandum, praedestinavit illos ad suppvoluntatis malae vitio discessuros. Et praedestinavit
Abbreviated transcription (Latin):
multum ⁊ dulciora super mel ⁊ fauum: quis gͦ
putet a bono ⁊ suaui dõ predestinatũ hominem
aut ad maliciam uoluntatis qua bonum relinqueret:
aut ad amaritudinem contumatiȩ qua suauem dm̃
non timeret. Proinde fidelibus congruit credere &
fateri d̾m bonum ⁊ iustum prescisse quidem peccatu¬
ros homines. qr eum nicbil latere potunit futuroꝵ:
neq enim uel futura essent si in eius prȩ scientia non
fuissent: nontamen prȩdestinasse quemlibet hoĩnem
Dei enum predestinatione aut peccatoꝵ preparata ẽ
pia remissio: aut peccatoꝵ iusta punitio. Nunquam
igitur d̃s ad hoc hominem potuit prȩdestinare qd̾¬
ipse disposuerat. ⁊ precepto prohibere: & miscdia
diluere. ⁊ iusticia pimire. Iniquos itaq quos p̃sciũ
d̾s hanc uitam in peccato terminaturos. prȩdestina¬
uit supplicio interminabili puniendos. In quo sicut
non est culpanda prescientia humane iniq Uitatis.

Expanded text:
multum, et dulciora super mel et favum . Quis ergo multum, et dulciora super mel et favum . Quis ergo putet a bono ac suavi Deo praedestinatum hominem aut ad malitiam voluntatis, qua bonum Deum relinqueret, aut ad amaritudinem contumaciae, qua suavem Dominum non timeret? Proinde fidelibus congruit credere et fateri Deum bonum et justum praescisse quidem peccaturos homines, quia nihil eum latere potuit futurorum neque enim vel futura essent, si in ejus praescientia non fuissent, non tamen praedestinasse quemlibet hominem Dei enim praedestinatione aut peccatorum praeparata est pia remissio, aut peccatorum justa punitio. Nunquam igitur Dipse disposuerat, et praecepto prohibere, et misericordia diluere, et justitia punire. Iniquos itaque, quos praescivit Deus hanc vitam in peccato terminaturos, praedestinavit supplicio interminabili puniendos: in quos sicut culpanda non est praescientia humanae iniquitatis,
Abbreviated transcription (Latin):
quam in ea d̾s ipse non fecit. quoniam ipsam
amaruudinem nec ex dei predestinatione nec
ex dei opere sed ex malitia suȩ uoluntatis habuit.
Pro qua amaritudine sic eam ds per supra
memoratum propħam denuo increpat. Scito
quam malum est tibi ⁊ amarum reliquisse d̾nin
dm̃ tuum. & non esse timorem meum apud te.
Cum ergo hoc sit homini malum. ⁊ amarum re¬
liquisse dominum ⁊ timorem dĩ apud euͣ non ẽe̾:
quis ita contrarius sit ueritati ut putet a bono
ac suaui dõ. de quo scriptum est quam bomis
d̾s ifrahel rectis corde. ⁊ quia nemo bonus nisi so¬
super uenientibus habundantes diuitias gratiȩ
suȩ in bonitate super nos : & de cuius suauitate
canitur gustate ⁊ uidete quoniam suauis ẽ dñs:
& de cuius eloquiis denuo predicatur. quã dultia
faucib meis eloquia tua super mel ⁊ fauu ori
meo. ⁊ rursus iudicia dei uera iustificata insemet
ipsa. desiderabilia super aurum ⁊ lapide̾ p̾ciosũ

Expanded text:
quam in ea Deus ipse non fecit. Quoniam ipsam quam in ea Deus ipse non fecit. Quoniam ipsam amaritudinem, nec ex Dei praedestinatione, nec ex Dei opere, sed ex malitia suae voluntatis habuit. Pro qua amaritudine sic eam Deus per supra memoratum prophetam denuo increpat: Scito quam malum est tibi et amarum reliquisse Dominum Deum tuum, et non esse timorem meum apud te . Cum ergo hoc sit homini malum et amarum reliquisse Dominum, et timorem Dei apud eum non esse, quis ita sit contrarius veritati, ut putet a bono ac suavi Deo de quo scriptum est: Quam bonus Deus Israel rectis corde ? Et quia nemo bonus nisi sosupervenientibus abundantes divitias gratiae suae in bonitate super nos . Et de cujus suavitate canitur: Gustate et videte quam suavis est Dominus . Et de cujus eloquiis denuo praedicatur: Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, super mel et favum ori meo . Et rursus: Judicia Dei pidem pretiosum
Abbreviated transcription (Latin):
cias dilexit. ȩquitatem uidit uultus eius. Si autem
male uoluntatis inicium peccatori homini non tri-¬
buit sed retribuit d̾s. ut ab homine credatur cepis¬
ditum male uoluntatis inicium: dicatur quod pec¬
catum homo facere potuit. in quo uoluntas mala
non fuit. cum nullus fructus miquitatis exortri
possit nisi quem radix iniquitatis male protulerit.
De corde enim sicut ueritas ait exeunt cogitatioẽs
malȩ homicidia. ad ulteria. fornicationes. furta.
falsa testimonia. blasphemiȩ. Hȩc sunt quȩ comqͥ¬
nant hominem. Propter quod dis ipse per hiere¬
miam sic humanȩ malitiam uoluntatis obuirgat.
ut Ea a se alienam esse perdoceat. Dicit enim.
Ego te plantaui uineam meam fructiferam: quo¬
modo conuersa es in amaritudinem uitis aliena:
Alienam utiq a se uitem dicit. non uitio diuinȩ con¬
ditionis : sed auersione propriȩ uoluntatis. Quȩ
iuste culpatur. pro eo quod amaritudinẽ ꝓtulit

Expanded text:
tiam dilexit, aequitatem vidit vultus ejus ? Si autem tiam dilexit, aequitatem vidit vultus ejus ? Si autem malae voluntatis initium peccatori homini non tribuit, sed retribuit Deus, ut ab homine credatur coepisditum malae voluntatis initium dicatur, quod peccatum homo facere potuit, in quo voluntas mala non fuit? cum nullus fructus iniquitatis exoriri possit, nisi quem radix voluntatis malae protulerit. De corde enim sicut Veritas ait exeunt cogitationes malae, homicidia, adulteria, fornicationes, furta, falsa testimonia, blasphemiae. Haec sunt quae coinquinant hominem . Propter quod Deus ipse per Jeremiam sic humanae malitiam voluntatis objurgat, ut eam a se alienam esse perdoceat. Dicit enim: Ego te plantavi vineam fructiferam, quomodo conversa es in amaritudinem vitis alienae ? Alienam utique a se vitem dicit non vitio divinae conditionis, sed aversione propriae voluntatis, quae juste culpatur, pro eo quod amaritudinem protulit,
Abbreviated transcription (Latin):
fiant homines mali aut  ex iustis iniqui. si diui¬
nȩ prȩdestinationis asseritur causa: erit quod
absit intuperanda iusticia. Quin imino nec ius¬
ticia iuste dicetur : si puniendũ reum non inue¬
nisse sed fecisse predicatur. Maior uero erit inius¬
ticia. si lapso d̾s retribuit pęnam: quem stantem
prȩdestinasse dicitur ad ruinam. Quero autem¬
cur primum hominem quem sicut scriptũ est
fecit dñs rectum prȩdestinate potuerit ad pec¬
candum id est ad uoluntatem malam que est tocius
origo peccati : quam utiq aut tribuisse tłm nun¬
dum peccanti homini. aut retribuisse credendum
est peccatori. Hanc itaq si nundum peccanti homi¬
ni tribuit. ipse quod absit auctor iniquitatis extitit.
qui malam uoluntatem dedit homimi bono. per
quam peccans ȩterno mereretur puniri supplicio.
Et ubi est quia mortem ds̃ nonfecit. & quia non ẽ
iniquitas apud d̾m. & quia iustus dominus ⁊ iusti¬

Expanded text:
fiant homines mali, aut ex justis iniqui, si divifiant homines mali, aut ex justis iniqui, si divinae praedestinationis asseritur causa, erit quod absit vituperanda justitia. Quinimo nec justitia justa dicetur, si puniendum reum non invenisse, sed fecisse dicatur. Major vero erit injustitia, si lapso Deus retribuit poenam, quem stantem praedestinasse dicitur ad ruinam. cur primum hominem, quem sicut scriptum est fecit Dominus rectum , praedestinare potuerit ad peccandum, id est ad voluntatem malam, quae est totius origo peccati, quam utique aut retribuisse Deum nondum peccanti homini, aut retribuisse credendum est peccatori. Hanc itaque si nondum peccanti homini tribuit, ipse quod absit auctor iniquitatis exstitit, qui malam voluntatem dedit homini bono, per quam peccans aeterno meretur puniri supplicio. Et ubi est, quia Deus mortem non fecit ? Et quia non est iniquitas apud Deum? Et quia justus Dominus, et justi
Abbreviated transcription (Latin):
causa nisi sola uoluntas dd̃i bona. In his autem qui
putantur pͣdestinati non ad luenda supplicia sed ad per¬
petranda peccata. cum causa ipsius p̃destinationis quȩ¬
ritur. non inuenio quid respondere possit. quisqͥs
hanc asserere meditatur. Nunquid enim sicut rec¬
te dicimus ad hoc predestinatos sanctos ut deo in
eis misericorditer operante ex malis fierent boni:
& ex impiis iusti:᷑ Quod cum dicimus: ad di gloriã
dicimus. Nunquid sic recte dicere poterimus. ad hoc
predestinatos iniquos ut dõ in eis ⁊ si non misericor¬
diter. saltim iuste operante exbonis fierent mali:
aut ex iustis fierent impii : Absit hoc a nobis atq
ab omnibus xp̃ianis. ut causam cuiuslibet depu¬
nec malitiȩ nec impietatis cuiusquam causa esse pos¬
sit: nisi in eo qui malus ⁊ impius fuerit. Ut ergo
ex malis fiant homines boni & ex impiis iusti.
laudanda est di misericordia. Ut autẽ ex bonis

Expanded text:
causa, nisi sola Dei voluntas bona. In his causa, nisi sola Dei voluntas bona. In his putantur praedestinati, non ad luenda supplicia, sed ad perpetranda peccata, cum causa ipsius praedestinationis quaeritur, non invenio quid respondere possit, quisquis hanc asserere meditatur. Nunquid enim, sicut recte deis misericorditer operante, ex malis fierent boni, et ex impiis justi, quod cum dicimus, ad Dei gloriam dicimus, nunquid sic recte dicere poterimus, ad hoc praedestinatos iniquos, ut Deo in eis, etsi non misericorditer, saltem juste operante, ex bonis fierent mali, aut ex justis tierent impii? Absit hoc a nobis atque ab omnibus Christianis, ut causam cujuslibet pnec malitiae, nec impietatis cujusquam causa esse possit, nisi in eo qui malus atque impius fuerit. Ut ergo ex malis fiant homines boni, et ex impiis justi, laudanda est Dei misericordia: ut autem ex bonis
Abbreviated transcription (Latin):
fecit nobis. neq secundum iniquitates nostras retribuit
nobis: qr secundum altitudinẽ cęli ⁊ terrȩ elongauit ins¬
quitates nostras a nobis: sicut miseretur pater filiis ita
misertus est dominus timentibus se. In his omnibus tot
ac talibus bonis que dominus retribuit malis. quid aliud
quam indebita misericordia canitur. quidue aliud quam
gratuita pietas predicatur. Nam ⁊ in eo quod non scđ̾m
peccata nostra fecit nobis neq secundum iniquitates
nostras retribuit nobis: gratuita manifestatur iustifica¬
tio impioꝵ. Et in eo quod sicut miseretur pater filiis.
ita misertus est dominus timentibus eum: gratuita cla¬
ret per eaudem fidei iustificationem ad optio filiorum.
Neq enim sicut pater filis miseretur: nisi nobis gratia
pater factus nos sibi filios facere dignaretur. Quocqͦt
enim receperunt eum: dedit eis potestatem filios di fieri
scilicet iustificationis ⁊ adoptionis indebite : quam qr
non merebatur uoluntas hominis mala: non est eius

Expanded text:
iniquitates nostras retribuit nobis. Quia secundum altitudinem coeli a terra elongavit iniquitates nostras a nobis. Sicut miseretur pater filiis, ita misertus est Dominus timentibus eum . In his omnibus tot ac talibus bonis, quae Dominus retribuit malis, quid aliud quam indebita misericordia canitur? quidve aliud quam gratuita pietas praedicatur? Nam et in eo, quod non secundum peccata nostra fecit nobis, neque secundum iniquitates nostras retribuit nobis, gratuita manifestatur justificatio impiorum. Et in eo, quod sicut miseretur pater filiis, ita misertus est Dominus timentibus eum, gratuita claret per eamdem fidei justificationem adoptio filiorum. Neque enim sicut pater filiis misereretur, nisi nobis gratia pater factus, nos sibi filios facere dignaretur. Quotquot enim receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri scilicet justificationis et adoptionis indebitae, quam quia non merebatur voluntas hominis mala, non est ejus
Abbreviated transcription (Latin):
flagitat. ꝓ merito. qͣntũ ab hoĩne potest. explica¬
ri ⁊ p̃dicari queat. Qui gͦ diligit ꝓximũ: agit qͣn¬
tũ potest ut saluus corpore. saluusq animo sit.
d cura corporis. ad sanitatẽ animi referenda ẽ. At
gͥ his gͣdib qđ ad aninũ ꝑtinet: ut pͥmo timeat. dein¬
de diligat dm. Eti mores st̃ optumi. ꝑ qͦs nob̾ etiã ipsa
ꝓuenit. ad quã õĩ studio rapim᷑ agnitio ueritatis.
aq in his duob conuenit mͥ cũ manicheis. id: ut¬

Expanded text:
flagitat, ut pro merito, quantum ab homine potest, explicaflagitat, ut pro merito, quantum ab homine potest, explicari et praedicari queat. Qui ergo diligit proximum, agit quantum potest ut salvus corpore salvusque animo sit: sed cura corporis ad sanitatem animi referenda est. Agit ergo his gradibus, quod ad animum pertinet, ut primo timeat, deinde diligat Deum. Hi mores sunt optimi, per quos nobis etiam ipsa provenit, ad quam omni studio rapimur, agnitio veritatis. 57. Atque in his duobus convenit mihi cum Manichaeis, id
Abbreviated transcription (Latin):
unde ad hoĩnes manare potuerit nͥ a do: cui rer̃
omniũ status salusq tribuenda. ẽ. Hȩc tam̃ discipli¬
na de qͣua nc̃ agimꝰ q̃ animi medicina ẽ. quantũ¬
in scripturis ipsis diuinis colligilicet in duo dis¬
tribuit᷑ cohercitionẽ ⁊ instructione. Dohercicio tumor
instructio uͦ amore ꝑficit᷑ eius dico cui ꝑ discipli¬
nã subuenit᷑. Nã qͥ subuenit. nichil hoꝵ duoꝵ
habet. nͥ amare. In his duob ds ipse cuius bonita¬
te atq clem̃tia fit om̃ino ut aliqͥd simꝰ: duob tes¬
tam̃tis. uetere ⁊ nouo disciplinȩ nob̾ regulã ded̾.
Quãꝗͣ enĩ utrũq in utroq sit p̃ualet tam̃ in ueters
timor. amor in nouo: qr ibi seruit᷑: hic lib̃tas ab apłis
p̃dicat᷑. De quoꝵ testam̃toꝵ admirabili qͦdã ordine
diuinoq cõnceptu. longissimũ ẽ dicere: & multi
religiosi doctiq dixerunt. Multos libros res ista

Expanded text:
unde ad homines manare potuerit, nisi a Deo, cui rerum unde ad homines manare potuerit, nisi a Deo, cui rerum omnium status salusque tribuenda est. 56. Haec tamen disciplina de qua nunc agimus, quae animi medicina est, quantum Scripturis ipsis divinis colligi licet, in duo disrum cohercionem et instruccionem. Cohercio timore, instruccio vero amore proficitur – eius dico, cui per disciplinam subvenitur. Nam qui subvenit, nichil horum duorum habet nisi amare. / In hiis duobus deus ipse, in cuius bonitate atque clemencia fit omnino, ut aliquid simus, duobus testamentis, vetere et novo, discipline nobis regulam dedit. Quamquam enim utrumque in utroque sit, prevalet tamen in veteri timor, amor in novo, quia ibi servitur, hic libertas ab apos. De quorum Testamentorum admirabili quodam ordine divinoque concentu, longissimum est dicere, et multi religiosi doctique dixerunt. Multos libros res ista
Abbreviated transcription (Latin):
ualet. difficillima res omĩno ẽ. Atq ut in corpo¬
re dicebamꝰ aliud ẽẽ morbos ⁊ uulnera curare
qđ pauci hoĩnes benẽ facere posst̃: aliud autẽ
famẽ sit̃iq sopire ⁊ cetera in quib subuenire hoĩ¬
nẽ homini uulgo passimq concedit᷑. sic in ani¬
mos quedam in quib excellentia illa ⁊ rara
magisteria ñ ad modũ desiderant᷑ ut cũ hor¬
tamur ⁊ monemꝰ ut hȩc ipsa indigentibus ex.¬
hibeant᷑ quȩ corpori ex hibendã diximus.
dũ enũ hȩc facimus ope corpori. cũ autem
dicimꝰ ut fiant. disciplina animo subuenimꝰ. Sunt uͦ
alia. quib multimodi uariiq morbi aminoꝵ magna
qͣdã ⁊ prorsus in effabili ratiõe sanant᷑. Quȩ medici¬
na nͥ diuinitꝰ p̾płis mitteret᷑ : nulla spes salutis ẽẽt
tã inmodata ꝓgressione peccantibus: quãꝗͣ. ⁊ illa
corporis si altius rerũ originẽ repetas ñ inuenitur

Expanded text:
valet, difficillima omnino res est. Atque ut in corpovalet, difficillima omnino res est. Atque ut in corpore dicebamus aliud esse morbos et vulnera curare, quod pauci homines bene facere possunt; aliud autem famem sitimque sopire, et caetera in quibus subvenire hominem homini vulgo passimque conceditur: sic in animo sunt quaedam, in quibus excellentia illa et rara magisteria non admodum desiderantur; ut cum hortamur et monemus, ut haec ipsa indigentibus exhibeantur quae corpori exhibenda esse diximus. Cum enim haec facimus, ope corpori; cum autem docemus ut fiant, disciplina animo subvenimus. Sunt vero alia, quibus multimodi variique morbi animorum, magna quadam et prorsus ineffabili ratione sanantur: quae medicina nisi divinitus populis mitteretur, nulla spes salutis esset, tam immoderata progressione peccantibus; quanquam et illa corporis, si altius rerum originem repetas, non invenitur
Abbreviated transcription (Latin):
quilla. nullis aculeis doloris instinctus s ad¬
ductus officio bonitatis: misericors tam̃ uo¬
cand̾ ẽ. Huic enĩ nichil obest nomͣ. cũ absit mise¬
ria. Stulti uͦ cũ miscdiã quasi uiciũ deuitant: qr of¬
ficio satis moueri nequeunt si nec ꝑturbatione cõ¬
mouent. congelascunt potius rigore inhumani¬
tatis: quã rationis tranqͥllitate serenant᷑. Itaq mul¬
to prudentius. etiã dͣs ipse misericors đr. Qui quẽ¬
admodũ dicat᷑. restat intelligere his qui sese ido¬
neos religione studioq p̾stiterint: ne cũ uerbis
doctoꝵ inepte utim᷑. in doctoꝵ animas pͥus dures¬
cere uitando miscđiã quã benignitatẽ appeten¬
do mitescere faciamꝰ. Atq ut miscdia iubet ista
nos ab hoĩne pellere. ĩncõmoda: sic innocentia
ꝓhibet inferre. Qđ autẽ attinet ad disciplinam.
ꝑ quã ipsi animo sanitas instaurat᷑: quȩ si absit
nichil ad depellendas miserias salus illa corporis

Expanded text:
quilla, nullis aculeis doloris instinctus, sed adquilla, nullis aculeis doloris instinctus, sed adductus officio bonitatis, misericors tamen vocandus est. Huic enim nihil obest nomen, cum absit miseria. 54. Stulti vero cum misericordiam quasi vitium devitant, quia officio satis moveri nequeunt, si nec perturbatione commoventur, congelascunt potius rigore inhumanitatis, quam rationis tranquillitate serenantur. Itaque multo prudentius Deus etiam ipse misericors dicitur: qui quemadmodum dicatur, restat intelligere iis qui sese idoneos religione studioque praestiterint; ne cum verbis doctorum inepte utimur, indoctorum animas prius durescere vitando misericordiam, quam benignitatem appetendo mitescere faciamus. Atque ut misericordia jubet, ista nos ab homine pellere incommoda, sic innocentia prohibet inferre. CAPUT XXVIper quam ipsi animo sanitas instauratur, quae si absit, nihil ad depellendas miserias salus illa corporis
Abbreviated transcription (Latin):
defensio deniq omis atq munitio qͣ nr̃m corpꝰ ad¬
uersus etiã externos ictus :asusq seruat᷑. Nam
fames ⁊ sitis ⁊ frigus ⁊ estus ⁊ quicqͥd extrinsecus
grauit̃ infligit᷑. salutẽ unde nc̃ agit᷑ manere ñ
sinunt. Qua re illa omĩa quib huiuscemodi
inalis incõmodisue resistit᷑. qͥ officiose atq ħũ¬
milit̾ p̃bent misericordes uocant᷑: etiã si sapien¬
tes usq ad eo st̃. ut iã nullo animi dolore turben¬
tur. Nã qͥs ignoret ex eo appellatã ẽẽ miscdđiã. qđ
miserũ cor faciat condolescentis alieno malo:
Aquifñ concedat ab om̃i miseria liberũ ẽẽ debe¬
re sapientẽ. cũ subuenit inopi. cũ esurienti cibũ
pͣstat. potuq sitienti. cũ uestit nudũ. cum
peregrinũ tecto recpit. cũ oppressũ liberat: cũ
deniq humanitatem suã usq ad sepulturam
porrigit mortuoꝵ᷑ Etiã si id faciat mte tran¬

Expanded text:
defensio denique omnis atque munitio, qua nostrum corpus addefensio denique omnis atque munitio, qua nostrum corpus adversus etiam externos ictus casusque servatur: nam et fames, et sitis, et frigus, et aestus, et quidquid extrinsecus graviter infligitur, salutem, de qua nunc agitur, manere non sinunt. 53. Quare illa omnia, quibus hujuscemodi malis incommodisve resistitur, qui officiose atque humaniter praebent, misericordes vocantur, etiamsi sapientes usque adeo sint, ut jam nullo animi dolore turbentur. Nam quis ignoret ex eo appellatam esse misericordiam, quod miserum cor faciat condolentis alieno malo? et quis non concedat ab omni miseria liberum esse debere sapientem, cum subvenit inopi, cum esurienti cibum praestat potumque sitienti, cum vestit nudum, cum peregrinum tecto recipit, cum oppressum liberat, cum denique humanitatem suam usque ad sepulturam porrigit mortuorum? Etiamsi id faciat mente tran
Abbreviated transcription (Latin):
diligit. ẽẽ uenturũ. Atq utinã ut facile ẽ bene insti¬
tuto ⁊ benigno diligere ꝓocimũ: ita facile eẽt uel con¬
sulere ł nichil nocere. Non enĩ ad hȩc satis ẽ uolun¬
tas bona. sed opꝰ ẽ magna qͣdã.ratione atq p̾ru¬
dentia. qua nemo uti potest nͥ ds ille fons omniũ
bonoꝵ id tribuerit. De qͣ re quantũ arbitror diffi¬
cillima. tẽptabimꝰ dicere ꝓsuscepto oꝑe pauca que¬
dã. spem totã constituentes in eo cuius solius ista
mortali atq t̾reno utens corpore. Parti gͦ corpori: par¬
tĩ uͦ animȩ hoĩnis bene facit. qͥ ꝓximũ diligit. Ad
corpꝰ qđ ꝑtinet medicina nominata ẽ: ad animã
autẽ disciplina. S medicinã nc̃ uoco: quicqͥd om¬
nino corporis uel tuet᷑ uel instaurat salutẽ. Ad hanc
itaq ꝑtinent ñ ea tantũ quȩ ars eoꝵ exhibet qͥ ꝓpͥe
medici nominant᷑. sed etiã cyb ⁊ potꝰ. tegm̃ ⁊ tectũ

Expanded text:
diligit esse venturum. Atque utinam, ut facile est bene instidiligit esse venturum. Atque utinam, ut facile est bene instituto et benigno diligere proximum, ita facile esset vel consulere, vel nihil nocere. Non enim ad haec satis est voluntas bona, sed opus est magna quadam ratione atque prudentia, qua nemo uti potest, nisi Deus ille fons omnium bonorum id tribuerit. De qua re, quantum arbitror, difficillima, tentabimus dicere pro suscepto opere pauca quaedam, spem totam constituentes in eo cujus solius ista mortali atque terreno utens corpore. Partim ergo corpori, partim vero animae hominis benefacit qui proximum diligit. Ad corpus quod pertinet, medicina nominata est; ad animam autem, disciplina. Sed medicinam nunc voco, quidquid omnino corporis vel tuetur vel instaurat salutem. Ad hanc itaque pertinent, non ea tantum quae ars eorum exhibet, qui proprie medici nominantur; sed etiam cibus et porus, tegmen et tectum,
Abbreviated transcription (Latin):
si ledat᷑ alio si cũ potest ñ adiuuet᷑. eaq ipsa sint
quib mali hoĩnes ẽẽ dicunt᷑. quoꝵ neutrum qui
diligit facit: satis opinor qđ uolumꝰ demonstrat
ista sententia: dilectio ꝓrimi malũ ñ oꝑat᷑. E si
ad bona ꝑuenire ñ possumꝰ. nͥ mala õꝑa destite.¬
rimꝰ : ista st̃ quasi cunabula karitatis di quibus
diligimꝰ ꝓximũ: ut qm̃ dilectio ꝓximi malũ non
oꝑatꝰ : hinc ad illud ascendamꝰ qđ dictũ ẽ. scimꝰ qͣm
diligentib dm̃ õĩa ꝓcedunt in bonũ. S nescio qͦ¬
mͦ. aut parit᷑ ista in plenitudinẽ ꝑfectionẽq consui¬
gunt: aut inchͦat᷑ pͥus dĩ amor: ⁊ pͥus ꝑficit᷑ ꝓximi.
Ad incipiendu enĩ cicius nosfortasse in se diuina cari¬
tas rapit: s facilius minora ꝑficimꝰ. Quo qͦ mͦ autẽ sese
res habeat: illud maxime tenendũ ẽ ne se qͥsquã cre¬
dat contẽpto ꝓrrimo ad beatitudinẽ ⁊ ad dm̃ quẽ

Expanded text:
si laedatur, alio si cum potest non adjuvetur; eaque ipsa sint si laedatur, alio si cum potest non adjuvetur; eaque ipsa sint quibus mali homines esse dicantur, quorum neutrum, qui diligit, facit: satis, opinor, quod volumus demonstrat ista sententia, Dilectio proximi malum non operatur. Et si ad bona pervenire non possumus, nisi mala operari destiterimus, ista sunt quasi cunabula charitatis Dei, quibus diligimus proximum; ut quoniam dilectio proximi malum non operatur, hinc ad illud ascendamus quod dictum est, Scimus quoniam diligentibus Deum omnia procedunt in bonum . 51. Sed nescio quomodo aut pariter ista in plenitudinem perfectionemque consurgunt, aut inchoatur prius Dei amor, et prius perficitur proximi. Ad incipiendum enim citius nos fortasse in se divina charitas rapit, sed facilius minora perficimus. Quoquo modo autem res se habeat, illud maxime tenendum est, ne se quisquam credat, contempto proximo, ad beatitudinem et ad Deum quem
Abbreviated transcription (Latin):
ceptũ. esse: diliges ꝓximũ tuũ sic̃ te ipsũ. Te autem
ipsũ salubriter diligis: si plus quã te diligis d̾m.
Qđ gͥ agis tecũ id agendũ cũ ꝓorimo ẽ: hoc ẽ ut etiã
ipse ꝑfecto amore d̾m diligat. Non enĩ eũ diligis
tanquã te ipsũ: si nͣ ad id bonũ ad qđ ipse tendis
dentib non fit angustũ. Ex hoc p̾cepto nascuntur
officia societatis humanȩ: in quib ñ errare diffici¬
le ẽ. Agendũ autẽ in pͥmis ẽ ut beniuoli simꝰ: id est
ut nulla malicia nullo dolo malo aduersus ho¬
minẽ utam᷑. Qd enĩ hoĩni homine ꝓpinquius
A ccĩpe etiã qͥd paulus dicat. Dilectio inqͥt ꝓximi
malũ ñ operat᷑. Sreuissimis utor testimonus. sed
nisi fallor idoneis : & quib susceptȩ rei satis fiat.
NIam qͥs ignorat quã multa ⁊ quanti ponderis
uerba in illis libris de caritate ꝓximi usq  qͣq
diffusa sint: Dcũ duob modis peccet᷑ in hõine. uno

Expanded text:
aeceptum esse: Diliges proximum tuum tanquam teipsum . Te autem aeceptum esse: Diliges proximum tuum tanquam teipsum . Te autem ipsum salubriter diligis, si plus quam te diligis Deum. Quod ergo agis tecum, id agendum cum proximo est; hoc est, ut ipse etiam perfecto amore diligat Deum. Non enim eum diligis tanquam teipsum, si non ad id bonum ad quod ipse tendis,bus tecum tendentibus non fit angustum. Ex hoc praecepto nascuntur officia societatis humanae, in quibus non errare difficile est. Agendum autem in primis est, ut benevoli simus, id est, ut nulla malitia, nullo dolo malo adversus hominem utamur. Quid enim homini homine propinquius? 50. Accipe etiam quid Paulus dicat: Dilectio, inquit, proximi, malum non operatur . Brevissimis utor testimoniis, sed, nisi fallor, idoneis, et quibus susceptae rei satis fiat: nam quis ignorat quam multa, et quanti ponderis, verba in illis Libris de charitate proximi usquequaque diffusa sint? Sed cum duobus modis peccetur in homine, uno