comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Si autem iã ipsam rem uiderẽt. ⁊ non ãplius uidendum
aliquid expectarẽt: non per speculũ in enigmate. sed facie
ad faciem uiderẽt. Ergo si per fidem uident: imaginẽ ui¬
dent qui ꝑ contẽplacionẽ uident. rem uidẽt. Qͥ fidẽ habẽt
saeram̃tũ habẽt: qui contẽplacionẽ habẽt. rem habẽt. fidẽ
gͦ sacram̃tũ ẽ future contẽplacionis: ⁊ ipsa contẽplacio
res ⁊ uirtus sacram̃ti. Et accipimꝰ nũc interĩ sacram̃tũ scĩ¬
ficandi: ut ꝑfecte sanctificati. ipsam rem capere possimus.
Si gͦ sũmũ bonũ hominis contẽplacio creatoris sui merito
creditur: non in conuenient̃ fides per quam absentẽ qͦdãmͦ
uidere incipit. initiũ boni et principiũ testauracionis
enis memorat᷑. Que uidelicet restauracio scd̾m increm̃ta
fidei crescit: dum homo et per agnitionẽ ampliꝰ illumi¬
natur ut pleniꝰ agnoscat: et inflãmat᷑ per dilectionẽ. ut

Expanded text:
Si autem jam ipsam rem viderent, et non amplius videndum Si autem jam ipsam rem viderent, et non amplius videndum aliquid exspectarent, non per speculum in aenigmate, sed facie ad faciem viderent. Ergo qui per fidem vident, imaginem vident; qui per contemplationem vident, rrem habent. Fides ergo sacramentum est futurae contemplationis; et ipsa contemplatio res et virtus sacramenti; et accipimus nunc interim sacramentum sanctificandi, ut perfecte sanctificati rem ipsam capere possimus. Si ergo summum bonum hominis contemplatio creatoris sui merito creditur, non inconvenienter fides per quam absentem videre quodammodo incipit, initium boni, et principium restaurationis ejus memoratur. Quae videlicet restauratio secundum incrementa fidei crescit, dum homo per agnitionem amplius illuminatur, ut plenius agnoscat, et inflammatur per dilectionem, ut
Abbreviated transcription (Latin):
aliquid similitudinis fuit illi qd̾ uisum est in unagite:
ad io qd uidet̃ in re. Qd̾ uidetur in imagine sacram̃tũ
est: quod uidet̾ in re. res sacram̃ti. Qd̃ eigo uideinus
nũc ꝑ speculũ in enigmate: soctam̃tũ est ad illud qd̾
uidebimꝰ facie ad faciem in manifesta contẽplacionẽ.
S quod est cngma. et qd est speculũ. in quo unago u
detur: donec ipsa res uideri possit: Enigma ẽ sancta
scriptura. Quares Quia obscuram habet significationem.
Speculum est eor tuum: si tamen mundũ fuerit. et exter¬
sum. et clariticatũ. Iinago in speculo: fides in cordt tuo.
Ipsa enim fides. iinago et sacramentũ ẽ: contẽplacio autẽ
futura. res et uirtus sactamenti. Qui fidem non habent.
nichil uident: qui fidem habent. iam aliquid uidere incipi¬
unt. sed imaginẽ solam. Si enim fidelis niehil uideret. ex
fide illuminatio non esset: nec chicerent̃ illuminati fideles.

Expanded text:
aliquid similitudinis fuit illi quod visum est in imagine, aliquid similitudinis fuit illi quod visum est in imagine, ad id quod videtur in re. Quod videtur in imagine sacramentum est: quod videtur in re, res sacramenti est. Quod ergo videmus nunc per speculum in aenigmate, sacramentum est ad illud quod videbimus facie ad faciem in manifesta contemplatione. Sed quod est aenigma, et quod est speculum in quo videtur imago donec ipsa res videri possit? Aenigma est Scriptura sacra. Quare? quia obscuram habet significationem. Speculum est cor tuum, si tamen mundum fuerit et extersum et clarificatum. Imago in speculo fides in corde tuo. Ipsa enim fides imago est, et sacramentum. Contemplatio autem futura, res et virtus sacramenti. Qui fidem non habent nihil vident; qui fidem habent jam aliquid videre incipiunt, sed imaginem solam. Si enim fidelis nihil videret, ex fide illuminatio non esset, nec dicerentur illuminati fideles.
Abbreviated transcription (Latin):
uidere : Rem uidere. Puta aliquem esse retrote. uel
supra te. Auersus es ab illo nec uides facie ad faciem:¬
id est facie tua ad faciem illius. Auersa est enim facies
tua ab illo: et si forte ille respicit ad te. non tu simili¬
ter ad illum. Quãdiu igitur sic eris: non poteris illum
uidere facie ad faciem. Exchbe speculũ: et pone ante
te: statim uidebis in eo imaginẽ illius qui est ad dor¬
sum tuũ uel supra uertieẽ tuum: et dices uideo te. Qͥd
uides: Iam aliquid uides: s imaginẽ solam̃. uides illũ:
sed in imagine sua. ñdũ in facie sua. Nondũ cognoscis
sicut cognosceris: ñdũ uides sicut uideris. Uideris in re.
uides inimagine. Ille ad te respicit qui te uidet: tu aũ
auersus es ab illo. Conuertere ad illum. et pone faciẽ
ad faciẽ: ⁊ uidebis iam non imaginẽ. sed ipsam rem. Priꝰ
uidisti illum sed in inagine sua: mͦ uides illum infacię
sua. Tamen cũ ipsam rem uidere incipis: agnoscis qͥuia

Expanded text:
videre? Rem videre. Puta aliquem esse post te, vel videre? Rem videre. Puta aliquem esse post te, vel supra te, aversus es ab illo, nec vides facie ad faciem, facie tua ad faciem illius. Aversa est enim facies tua ab illo: et si forte ille respicit ad te, non tamen tu similiter ad illum. Quandiu igitur sic eris, non poteris illum videre facie ad faciem. Exhibe speculum et pone ante te, statim videbis in eo imaginem illius, qui est ad dorsum tuum, vel supra verticem tuum, et dices: Video te. Quid vides? Jam aliquid vides, sed imaginem solam. Vides illum, sed in imagine sua, nondum in facie sua. Nondum cognoscis sicut cognosceris; nondum vides, sicut videris. Videris in te, vides in imagine. Ille ad te respicit qui te videt; tu autem aversus es ab illo. Converte te ad illum, et pone faciem ad faciem; et videbis jam non imaginem, sed ipsam rem. Prius vidisti illum, sed in imagine sua: modo vides illum in facie sua. Tamen cum ipsam rem videre incipis, agnoscis quia
Abbreviated transcription (Latin):
militaria dicuntur: quib milites in sua condicione
imꝑatori suo ad fidem conseruandã obligant᷑. Et infi¬
deles quiq sacram̃ta quedam habent que sacram̃ta di¬
cuntur: quãuis nec facra sint nec sacre rei signa. s exe¬
crationes potius et abominationes: quib non sactant̃
homines s polluunt. Tamen ad horum differentiã. sacra¬
menta fidei dicta intelligi possunt que a fidelib tractan¬
tur: et cum fide ad scĩficationẽ suscipiuut̃. Primũ ergo
consideremꝰ qua ratione ipsa fides sacrãtũ dicitur: uel
cuius rei sacramentũ esse intelligatur. Apłs dicit. Uidemꝰ
nunc per speculũ in enigmate: tune autẽ facie ad faciẽ.
Nunc scilicet quaudo per fidem uidemus. uidemꝰ ꝑ specu¬
lum in enigmate : tunc autem quando uidebimus per
contẽplacionẽ. uide̾mꝰ facie ad faciem. Quid est ꝑ specu¬
lum uudere: Imaginẽ uidere. Quid est faciem uidere:

Expanded text:
militaria dicuntur, quibus milites in sua conditione militaria dicuntur, quibus milites in sua conditione imperatori suo ad fidem conservandam obligantur; et infideles quoque sacramenta quaedam habent, quae sacramenta dicuntur, quamvis nec sacra sint, nec sacrae rei signa. Sed exsecrationes potius et abominationes: quibus non sacrantur homines, sed polluuntur. Tamen ad horum differentiam sacramenta fidei dicta intelligi possunt quae a fidelibus tractantur, et cum fide ad sanctificationem suscipiuntur. Primum ergo consideremus qua ratione ipsa fides sacramentum dicatur, vel cujus rei sacramentum esse intelligatur. Apostolus dicit: Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem . Nunc scilicet quando per fidem videmus, videmus per speculum in aenigmate; tunc autem quando videbimus per contemplationem videbimus facie ad faciem. Quid est per speculum videre? Imaginem videre. Quid est facie ad faciem
Abbreviated transcription (Latin):
ast creator et redẽptor. Creator ad naturã: redẽptor ad
gram. In his duobiis totũ est et unũ: hoc eit in quo ab im¬
cio fides credentiũ una ẽ. quauis in eadem fide in aliis ma¬
ior in aliis minor de istis cognicio fuerit scdm diuersita¬
tem tẽporũ. sicut uno eodẽq tẽpore in aliis maior. in ali¬
is minor inuenitur tognicio de his ipsis scdm capacitatẽ
ꝑsonarũ. Quãuis ergo fides creiunt. ut aliquando ⁊ ĩ aliq
maior esset. non tamen mucata est ut alia esset: s om̃s¬
una fide unum crediderunt. et om̃s una fide iustificati sũt.
qui iustificari meruerũt. Sine fide enim ut ait apłs:
impossibile eit placere deo. Et sicut dicit beatiis augus¬
tinus: ubi fides nor erat. bonum opus omĩno ñ erat:
telligitur que sacram̃tũ est⁊ uel sacram̃ta dei
intelliguntur. que cum fide ꝑcipienda sunt: et ad sc̃ifi¬
cationem fideliũ preparata sunt. Nam et sacram̃ta q̃dã

Expanded text:
s creator est et redemptor. Creator ad naturam, salvator ad s creator est et redemptor. Creator ad naturam, salvator ad gratiam. In his duobus totum est et unum, hoc est in quo ab initio fides credentium una est, quamvis in eadem fide in aliis major, in aliis minor de istis cognitio fuerit, secundum diversitatem temporum, sicut uno et eodem tempore, in aliis major in aliis minor invenitur cognitio de his ipsis secundum capacitatem personarum. Quamvis ergo fides creverit, ut aliquando et in aliquibus major esset; non tamen mutata est, ut alia esset. Sed omnes fide una crediderunt unum, et omnes una fide justificati sunt, qui justificari meruerunt. Sine fide enim, ut ait Apostolus, impossibile est placere Deo . Et sicut dicit beatus Augustinus: Ubi fides non erat, bonum opus non erat. CAP. Itelligitur quae sacramentum est, vel sacramenta fidei intelliguntur quae cum fide percipienda sunt, et ad sanctificationem fidelium praeparata sunt. Nam et quaedam sacramenta
Abbreviated transcription (Latin):
creator et redẽptor. In suo te fecit. in tuo te refecit.:
et utrũq unus fecit. Si ipse te fecisset ⁊ alter te tefe¬
cisset. Aoberes illi quod factus es. et deberes alteri quod
refectus es: et esset diuisa intencio tua. et dilectio tua.¬
et obediencia tua: et non esses uniuis totus. Et e duo¬
bus illum plus diligeres. a quo plus haberes. Qui cre¬
auit te. dedit tibi esse: qui redemit te. dedit tͥ beatũ
eise. Proptea ne plus a te diligeretur alter quidã redẽp¬
tor quam ipse creator. uoluit ipse ereator esse redẽptor
et sustinuit tuam passionẽ. ut emeret tuã dilectionẽ.
Missus est naturalis filius pro adoptandis: ꝙ sine ipio
lieni introducendi non fuerat in hereditatem. Sapiencia¬
uenit: ut hostis non potestate sed ricione uinceretur.
Et in ins om̃ib fides tua in uno constat. et ad unum. et
una: quia cum duo nominant unus significat: qmͣ unus¬

Expanded text:
creator et redemptor. In suo te fecit, in tuo te refecit; creator et redemptor. In suo te fecit, in tuo te refecit; et utrumque unus fecit. Si ipse te fecisset, et alter te refecisset; deberes illi quod factus es, et deberes alteri quod refectus es. Et sic esset divisa intentio tua et dilectio et obedientia tua; et non esses unius totus. Et de duobus illum plus diligeres, a quo plus haberes. Qui creavit te, dedit tibi esse; qui redemit te, dedit tibi beatum esse. Propterea ne plus a te diligeretur alter quidam redemptor, quam ipse creator, voluit ipse creator esse redemptor, et sustinuit tuam passionem ut emeret tuam dilectionem. Missus est naturalis filius pro adoptandis, quia sine ipso alieni introducendi non fuerant in haereditatem. Venit sapientia, ut hostis non potestate, sed ratione vinceretor; et in his omnibus fides tua in uno constat, et ad unum et una, quia cum duo nominantur, unus significatur; quoniam unu
Abbreviated transcription (Latin):
secuntur. sacram̃tũ passionis eius et per fidem suscipiũt.
et per reuelatã iam cognitionẽ agnoscunt. Unde beda
in eandem questionẽ Unũ inquit idemq dnice crucis
tiopł eum prius piopħe et morses quam apłi nouerãt
et predicabant: sed prophete hoc aliquotiens figuratis
uelatisq sermonib: apostoli autem apłorũ : successo¬
res. patefacta luce euuangelii semꝑ aꝑte predicabant:
ita ut nunc omĩs populus xp̃ianus scire et confiteri
debeat fidem. quam eo tẽpore pauci admodũ et ꝑfecli¬
ores quiq nouerunt: quãuis omĩs dei populus etiã
tunc eiusdẽ inisteria fidei in legalib cerimoniis tipice
uo igitur sunt in quib constat uera fides:¬
creator et redẽptor. Unum tibi sine altero
non sufficit. Utrũq agnosce: utrũq confi¬
tere. Si creatorẽ credis: agnoscis qd factus es. Si redẽp¬
torem confiteris: agnoscis qd reparatus es. Unus eit

Expanded text:
sequuntur; sacramentum passionis ejus, et per fidem suscipiunt, sequuntur; sacramentum passionis ejus, et per fidem suscipiunt, et per revelatam jam cognitionem agnoscunt. Unde Beda in eamdem quaestionem: Unum, itropaeum prius Prophetae et Moyses, quam Apostoli noverant et praedicabant: sed Prophetae hoc aliquoties figuratis velatisque sermonibus, Apostoli autem Apostolorumque successores patefacta luce Evangelii semper aperte praedicabant: ita ut nunc omnis populus christianus scire et confitdebeat fidem, quam eo tempore pauci admodum, et perfectiores quique noverunt, quamvis omnis Dei populus etiam tunc ejusdem mysteria fidei in legalibus caeremoniis typice torum. Duo igitur sunt in quibus constat vera fidesCreator et redemptor. Unum tibi sine altero non sufficit. Utrumque agnosce, utrumque confitere. Si Creatorem credis agnoscisque quod factus es; si redemptorem confiteris, agnoscis quod reparatus es. Unus est
Abbreviated transcription (Latin):
cio iustos fidem saluatoris hibuisse. et om̃s in fide redẽp¬
tionis uenture iustificatos fuisse: ꝙ eandẽ redẽptionẽ
crediderunt: ⁊ cum hac fide sacram̃ta ipsius redẽptionis
que ab inicio instituta sunt. ad sc̃ĩficationẽ susceꝑunt :
et in ipsis iam eandem redẽptionẽ suam qͣsi in umbra
et figura portauerunt. Quod bene duo uiruilli signaue¬
runt: qui botrum in uecte suspensũ. de terra repmissio¬
nis ad filios urł in deserto portauerũt. Bottui ñ quidem
i uecte. xp̃c in cruce est: cuius inisteriũ in sacramento
copuli duo portant. Qui precesserunt portauert qui¬
dem sed non uiderunt: quia precedentes aduentũ eius
sacramenta passionis eius om̃s quidem per fidem porta¬
uerunt : sed non om̃s per cognicionẽ quod portauerunt
intelligere meruerunt. Sequentes autem et portant et
uident : quia fideles qui post aduentum eius in carne sub¬

Expanded text:
tio justos fidem Salvatoris habuisse, et omnes in fide redemptio justos fidem Salvatoris habuisse, et omnes in fide redemptionis venturae justificatos fuisse, quia eamdem redemptionem crediderunt; et cum fide sacramenta ipsius redemptionis, quae ab initio instituta sunt, ad sanctificationem susceperunt; et in ipsis eamdem redemptionem suam, quasi in umbra et figura portaverunt. Quod bene illi duo viri signaverunt, qui botrum in vecte suspensum, de terra promissionis ad filios Israel in desertum portaverunt. Botrus siquidem in vecte Christus in cruce est, cujus mysterium in sacramento duo populi portant. Qui praecesserunt, portaverunt quidem: sed non viderunt, quia praecedentes adventum ejus; sacramenta passionis ejus, omnes quidem per fidem portaverunt, sed non omnes per cognitionem, quod portaverunt intelligere meruerunt. Sequentes autem et portant et vident: quia fideles qui post adventum ejus in carne sub
Abbreviated transcription (Latin):
uentura erant credentes et cognoscer tes: alii uero non
quidem cognoscentes. sed credendo et desiderando cognos¬
centib et credentib adherentes. Quod uero subiungit.
quia sicut uos credimus eum in carne uenisse. sic illi uen¬
turum : sicut nos mortuũ. sic illi moriturũ. et cetera: uel
non ad om̃s refereudũ est. sed ad eos tantũ quib hec uen
tura p̾scire singulariter datum est: ut om̃s quidem ean¬
dem fidem sed non eandem fidei coguicionẽ habuisse dicũ¬
tur: uel si de om̃ibus hoc dictum intelligitur om̃s qui
futurã redẽptionẽ crediderũt. hec etiam in quib redẽp¬
tio constabat credidisse. non inconuenient̃ affirmant᷑.
In quantũ etum ipsam que omĩa hec continebat redẽp¬
tionem uenturã crediderũt. hec crediderũt: quauis ean¬
dem de ipsis om̃s credendo cognitionẽ non hobuerunt.
Hoc modo igitur sano intellectu dici poteit. om̃s ab ini¬

Expanded text:
ventura credentes et cognoscentes; alii vero non ventura credentes et cognoscentes; alii vero non quidem cognoscentes, sed credendo et desiderando, cognoscentibus et credentibus adhaerentes. Quod vero subjungit, quia sicut nos credimus in carne venisse, sic illi venturum, sicut nos mortuum, sic illi moriturum, etc., vel non ad omnes referendum est, sed ad eos tantum quibus ventura haec praescire singulariter datum est, ut omnes quidem eamdem fidem sed non eamdem fidei cognitionem habuisse dicantur; aut si de omnibus hoc dictum intelligitur, omnes qui futuram redemptionem crediderunt, haec etiam in quibus redemptio constabat credidisse, non inconvenienter affirmantur. Inquantum enim ipsam quae omnia haec continebat redemptionem venturam crediderunt, haec crediderunt, quamvis eamdem de ipsis omnes in credendo cognitionem non habuerunt. Hoc modo igitur sano intellectu dici potest omnes ab ini
Abbreviated transcription (Latin):
fidei in uncio fidei suffecisse crediinus: quib et si nichil
amplius additum est ad cognicionẽ. multũ tamen col¬
latum est ad deuocionẽ. Itti quidem uenturũ in carne
redẽptorẽ. et in eadem carne moriturũ. et resurrectu¬
rum. et ascensurũ: siue alia quedam que illis temporibus
abscondita fuerunt manifeste non cognouerut: ⁊ tam̃
fidem natiuitatis et passionis sue siue resurrectionis ⁊
ascensionis eius. in hoc eos uerissime habuisse dicimus:
quia credentib et scientib hec. fide et deuocione sub
spe et expectacione eiusdem redẽptionis adheserunt:
quãuis modum ciusdem redẽptionis sue similiter non
cognouerũt. Sic ergo intelligendũ putamꝰ quod dicit
beatus augustinus. quia eadem fides saluatoris saluos
iustos faciebat antiquos pusillos cum magnis: quia
eandem mnediatoris antiqui iusti habuerunt fidem. pu¬
silli cũ magnis. Alii quidem que uentura erant. sicut

Expanded text:
fidei in initio suffecisse credimus, quibus, etsi nihil fidei in initio suffecisse credimus, quibus, etsi nihil amplius additum est ad cognitionem, multum tamen collatum est ad devotionem. Isti quidem venturum in carne redemptorem, et in eadem carne moriturum, resurrecturum, et ascensurum; sive alia quaedam quae illis temporibus abscondita fuerunt, manifeste non cognoverunt. Et tamen fidem nativitatis et passionis, sive resurrectionis et ascensionis ejus, in hoc eos verissime habuisse dicimus; quia credentibus et scientibus haec fide et devotione sub spe et exspectatione ejusdem redemptionis adhaeserunt, quamvis modum ejusdem redemptionis suae similiter non cognoverunt. Sic ergo intelligendum putamus quod dicit beatus Augustinus, quod eadem fides mediatoris salvos justos faciebat antiquos, pusillos cum magnis; quia eamdem fidem mediatoris justi antiqui habuerunt pusilli cum magnis. Alii quidem quae ventura erant, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
tura expectabatur : que autem illa ꝑsona foret. hoc
est homo uel angelus. uel deus. nondũ manifestabat᷑.
Soli h oc cognouerũt: qui per sp̃m singulariter ad
hoc illum inati fuerũt. Sub gracia autẽ manifeste
ab om̃ibus iam et p̃dicatur et creditur: et modus
redẽptionis. et qualitas ꝑsone redẽptoris. Sẽꝑ tamen
in ecclesia dei ab mieio sidem et cognitionẽ fuiise credimꝰ
inearnationis et passionis xp̃i: quia ab inicionũ uam
defuerunt qui hoc cognouerũt. Alii uero sauabantur: qr
horum ꝑfectioni fide simplici iungebantur. et eos bene
quo niehil uinquã minus fides habere potuit. uii¬
ec sunt igitur quibus ab inicio nichil tam us
umquã recta fides habere potuit: credere ui¬
delicet unum esse deum creatorẽ omĩum. dñim
et rectorem umuersorũ. Ipsum quidem non esse mali
auetorẽ: eorũ tamen qui in malis suis eius miscdiam q̃¬
rerent. et expectarẽt futurũ redẽptorẽ. Hec simplicium

Expanded text:
tura exspectabatur: quae autem ipsa persona foret, hoc tura exspectabatur: quae autem ipsa persona foret, hoc est, an homo, an angelus, an Deus, nondum manifestabatur. Soli hoc cognoverunt qui per spiritum singulariter ad hoc illuminati fuerunt. Sub gratia autem manifeste ab omnibus jam et praedicatur et crredemptionis et qualitas personae redemptoris. Semper tamen in Ecclesia Dei ab initio fidem et cognitionem fuisse credimus incarnationis et passionis Christi; quia ab initio nunquam defuerunt, qui hoc cognoverunt. Alii salvabantur, quia horum perfectioni fide simplici jungebantur; et eos bene quo nihil minus unquam fides vera habere potuit. Haec sunt quibus ab initio nihil minus unquam recta fides habere potuit. Credere videlicet unum esse Deum creatorem omnium, Dominum et rectorem universorum; ipsum quidem non esse mali auctorem, eorum tamen qui in malis suis ejus misericordiam quaererent vel exspectarent futurum redemptorem. Haec simplicium
Abbreviated transcription (Latin):
tẽpore scd̾m capacitatẽ diuersorũ differentẽ agnosci¬
mus: ita quoq per successionẽ tẽporũ ab inicio increm̃¬
tis quibusdam auctam in ipsis fidelib non dubitemus.
Utiam autẽ et deandem fidem fuisse p̃cedentiũ ⁊ subse¬
quentiũ. in quib tamen eadem cognicio ñ fuit: sic indu¬
bitanter confitem. quẽadmodũ in his quos in nr̃is tẽpo¬
ribus fideles cernimꝰ. eandem fidem. et tam̃ ñ eaudem
fidei cognitionẽ inuenimꝰ. Creuit itaq per tẽꝑa fides
in om̃ib ut maior esset: sed mutata non est ut alia
esset. Ante legem deus creator credebatur. et ab eo sa
lus et redẽptio expectabatur: per quem uero ⁊ quomͦ
eadem salus implenda et ꝑficienda foret. exceptis pau¬
cis quibus hoc seire singularit᷑ in inunere datũ erat:
a ceteris etiam fidelib non cognoscebatur. Sub lege
autem ꝑsona redẽptoris inittenda pdicebatur. et uen¬

Expanded text:
tempore secundum capacitatem diversorum differentem agnoscitempore secundum capacitatem diversorum differentem agnoscimus, ita quoque per successionem temporum ab initio incrementis quibusdam auctam in ipsis fidelibus non dubitemus. Unam tamen et eamdem fuisse fidem praecedentium et subsequentium: in quibus tamen eadem cognitio non fuit, sic indubitanter confitemur, quemadmodum in his quos in nostris temporibus fideles cernimus eamdem fidem, et tamen non eamdem fidei cognitionem invenimus. Crevit itaque per tempora fides in omnibus, ut major esset, sed mutata non est, ut alia esset. Alus et redemptio exspectabatur; per quem vero et quodammodo eadem salus implenda ac perficienda foret, exceptis paucis quibus hoc scire singulariter in munere datum erat, a caeteris etiam fidelibus non cognoscebatur. Sub lege autem persona Redemptoris mittenda praedicebatur, et ven
Abbreviated transcription (Latin):
Porro s̃i hoc stare debebit. quis non uideat quam in effabi¬
liter priora illa tẽpota posteriorib seculis p̃ferenda sint:
cum fides que hic solo foris auditu uerborũ ꝑcipitur.
illic per contẽplacionẽ propħice aspiracionisantus ab
om̃ib plena et mnanifesta ueritatis luce legeretur:
Quid fides nr̃a cõparacione fidei illorum. nisi ut ita di¬
cam non fides sed opinio quedam dicenda est. quos in
tantũ cerciores agnoscimus fuisse de futuro quã nos de
preterito: qm illi quod itre non uiderũt. oognouerunt
per sp̃m: nos autem qd̃ non uidimus. auditu solo ꝑcipimꝰ
per uerbu: Quod siuerum est. quis non uideat qm̃ ad¬
onem non attulit: sed cerciorẽ ⁊ meliorẽ agnicionẽ
abstulit: Quo cirea fidem rectam consulentes. ꝯmodi¬
ora saluti et propinquiora ueritati confiteam᷑: ⁊ cog¬
nicionem eorũ que ad fidem ꝑtinẽt. sicut in uno eodẽq

Expanded text:
Porro si hoc stare debebit, quis non videat quam ineffabiPorro si hoc stare debebit, quis non videat quam ineffabiliter priora illa tempora posterioribus saeculis praeferenda sint, cum fides quae hic foris solo auditu verborum percipitur, illic per contemplationem propheticae aspirationis, intus ab omnibus plena et manifesta veritatis luce legeretur? Quid fides nostra comparatione fidei illorum, nisi, ut ita dicam, non fides, sed opinio quaedam dicenda est? quos in tantum certiores agnoscimus fuisse de futuro quam nos de praeterito; quoniam illi quod in re non viderunt, agnoverunt per spiritum; nos quod non vidimus, auditu solo percipimus per verbum. Quod si verum est, quis non videat quod adnem fidelibus non attulit, sed certiorem et meliorem agnitionem abstulit? Quocirca rectam fidem consulentes, commodiora saluti et propinquiora veritati confiteamur: et cognitionem eorum quae ad fidem pertinent, sicut in uno eodemque
Abbreviated transcription (Latin):
sperabamꝰ quod ipse esset redẽpturus isrł. In quo aꝑte
ostenditur. quod redẽptionẽ isrł per passionẽ ap̃i uen¬
turam non crediderant: qui in ipsa passione de redẽpti¬
ne deiperabant. Propter qd̾ et illis ibidem dicitur. Ostulti
et tardi corde ad credendũ: nonne oportuit xp̃m pati et e¬
resurgere a mortuis: et sic intrare in głam suam: Postre¬
mo quod est misteriũ a seculis absconditũ: Et ne forte
putetur solis malis absconditũ: subiecit. Nouissimis tem¬
poribus sanctis reuelatũ. Si om̃s hoc ab inicio bomi cogno¬
uerunt. quomodo uel mali hoc ignorire potuerut. maxi¬
me cum ab ipsis bonis qui hoc ꝑcepissent. qui uere boni
uel maliessent: quib hoc reuelandũ uel celandũ foret
ducerni non potuisset: Atq in hune modũ conseques
esse manifeste agnoscimꝰ: ut si bonis om̃ib hec reuela¬
ta confitemͣ. inalis quoq non ignota fuisse ñ dubitemꝰ.

Expanded text:
sperabamus quod ipse erat redempturus Israel . In quo aperte sperabamus quod ipse erat redempturus Israel . In quo aperte ostendunt quod redemptionem Israel per passionem Christi venturam non crediderant, qui in ipsa passione de redemptione desperabant. Propter quod et illis ibidem dicitur: O stulti et tardi corde ad credendum. Nonne oportuit Christum pati et resurgere a mortuis, et ita intrare in gloriam suam? Postremo quod est mysterium a saeculis absconditum; et ne forte putetur solis malis absconditum, subjecit novissimis temporibus sanctis revelatum. Si omnes hoc ab initio boni cognoverunt, quomodo vel mali hoc ignorare potuerunt, maxime cum ab ipsis bonis qui hoc percepissent, qui vere boni vel mali essent; quibus hoc revelandum vel celandum foret discerni non potuisset. Atque in hunc modum consequens esse manifeste agnoscimus, ut si bonis omnibus haec revelata confitemur, malis quoque non ignota fuisse non dubitemus.
Abbreviated transcription (Latin):
futuri. quod indubitant̃ credũt. et sperant. ⁊ ardenter
desiderant: formã tamen ac statum ne cogitare qͥdem
uel tenuter norunt. Ita ergo et multi aute saluatoris
ligentes sue salutis gratuitũ ꝓmissorem. credentes in
promissione fidelem. sperantes cerussimũ redditorem:
in hac fide et expectacione saluati sunt: licet quando
et qualiter et quo ordine salus repmissa fieret ignora¬
rent. Nam et ipsis apłis quos iustos fuisse nemo est qui
ambigat: presente saluatore et regnum celorũ manifes¬
ta iam luce predicante ⁊ p̃dicente misteriũ passionis.
intantũ adhuc ignotũ fuisse atq occultũ legitur: ut
ipso hoc dño aꝑte predicante et p̃dicente. illi nec intel¬
ligere possent que dicebant᷑. Duo quoq illi discipuli. q:
euntib et dubitantib in uia iħe apparuit: ad ipsius in¬
terrogationẽ pulsati. inter cetera dixisse referunt᷑. Nos

Expanded text:
futuri, quod indubitanter credunt et sperant, et ardenter futuri, quod indubitanter credunt et sperant, et ardenter desiderant; formam tamen ac statum ne cogitare quidem vel tenuiter norunt; ita ergo multi ante Salvatoris ligentes, suae salutis gratuitum promissorem, credentes in promissione fidelem, sperantes certissimum redditorem, in hac fide et exspectatione salvati sunt; licet quando et qualiter et quo ordine salus repromissa fieret, ignorarent. Nam et ipsis apostolis quos justos fuisse nemo est qui ambigat; praesente salvatore et regnum coelorum manifesta jam luce praedicante, mysterium passionis in tantum adhuc ignotum fuisse atque occultum legitur, ut ipso Domino hoc aperte praedicante et praedicente, illi nec intelligere possent quae dicebantur. Duo quoque illi discipuli quibus euntibus et dubitantibus in via Jesus apparuit; ad ipsius interrogationem pulsati, inter caetera dixisse referuntur: Nos
Abbreviated transcription (Latin):
uidere que uos uidetis. et non uiderunt: et audire que
auditis. et non audierũt. Quare : Ut uidelicet darius
largiusq ꝑciperent: quod uix tenuiter obscureq p̃sen¬
serant. alioquin quid opus erat foris uidere carnẽ. ⁊ car¬
nis audire sermones. s̃i iam intus aspiritu sc̃õ fuerant
perfecte instructi de om̃ibus: presertun cũ dñs dicat
ciro non prodest quicqua: sp̃c est qui uiuificat: Quod
si prophete et qui illustriores uidebant in illo popło. ñ
om̃s omĩa aliquando equaliter agnoscere ualuerunt.
sed alii plus alii minus. pro ut sp̃c sc̃s dabat diuidens
singulis prout uolebat. idq absq preiudicio sue scitatis
atq ꝑfectionis: quantomagis simpliciores quiq iusti.
sine detrim̃to salutis saluationis tempus. modũ. et ordi¬
nem nescire potuerũt: quã tamen certa spe et fide
ut ꝓmissa fuerat firmissime tenuerunt: Quanti ho¬
dieq profecto in populo xp̃iano. uite eterne seculiq

Expanded text:
re quae vos videtis, et non viderunt; et audire quae auditis, et non audierunt . Quare? ut videlicet clarius largiusque perciperent, quod vix tenuiter obscureque praesenserant. Alioquin quid opus erat foris videre carnem, et carnis audire sermones, si jam intus a Spiritu fuerant perfecte instructi de omnibus? praesertim cum Dominus dicat, Caro non prodest quidquam, spiritus est qui vivificat . Quod si Prophetae, et qui illustriores videbantur in illo populo, non omnes omnia liquido aequaliter agnoscere valuerunt, sed alii plus, alii minus; prout eis Spiritus dabat, dividens singulis prout volebat, idque absque praejudicio suae sanctitatis atque perfectionis: quanto magis simpliciores quique justi sine detrimento salutis, salvationis tempus, modum et ordinem nescire potuerunt, quae tamen certa spe et fide, uti promissa fuerant, firmissime tenuerunt? 15. Quanti hodieque profecto in populo christiano vitae aeternae, saeculique
Abbreviated transcription (Latin):
retur licite: concessum est postea ad remediũ. qd̾ prius
ad officiũ solum fuerat institutũ: ut dum ꝑ indulgen¬
tiam pro maiori malo euitando agitur. ipsum quod ei in
est malum infirmitatis. per pudiciciã coniugalẽ excusetur.
Et de prima quidem institucione coniugii: hec in p̃senti
loco dicta sufficere possunt: Explicit pars octaua.¬
mentorum. Quatuor au esse u consi¬

Expanded text:
exciperetur; concessum est postea ad remedium, quod prius exciperetur; concessum est postea ad remedium, quod prius ad officium solum fuerat institutum. Ut dum per indulgentiam pro majori malo evitando agitur, ipsum quod inest ei malum infirmitatis, per pudicitiam conjugalem excusetur. Et de prima quidem institutione conjugii haec in praesenti loco dicta sufficere possunt. PARS MENTORUM.
Abbreviated transcription (Latin):
num inobediencie positum est: cunctis per illud transeun¬
tibus manifeste ostenditur. qm̃ cum culpa inobediencie
generantur. Quasi enim in ipso titulo qui porte inscrip¬
tus est per quam transeunt: agnoscunt ui de ueniunt.
et quo uadunt. Propter hoc ergo cetera mẽbra corporis
que imperiũ racionis secuntur. sine culpa oꝑari possunt:
hoc uero m̃brum in quo concupiscencia precipue regnat.
quia nutum uoluntatis non sequitur. sine culpa non ape¬
ratur. In tantũ enim hoc m̃brum corporis imperiũ anime
non sequitur: ut sicut aliquando non mouetur quando
uult: sic sepe etiam quando non uult inoueatur. Ex¬
mine: ex quo illud sine turpi concupiscencia et carnis
libidine non potuit. Ipse enum sibi hoc illicttum fecit: ex
quo se talemfecit. qui illud licite implere non possit.
Sed quia carnis humane infirmitas turpius ad omnẽ
concupiscenciã efflueret. si non in parte aliqua excipe

Expanded text:
num inobedientiae positum est, cunctis per illud transeunnum inobedientiae positum est, cunctis per illud transeuntibus manifeste ostenditur quod cum culpa inobedientiae generantur. Quasi enim in ipso titulo qui portae inscriptus est per quam transeunt, agnoscunt unde veniunt et quo vadunt Propter hoc ergo caetera membra corporis quae imperium rationis sequuntur sine culpa operari possunt; hoc vero membrum in quo concupiscentia praecipue regnat, quia nutum voluntatis non sequitur; sine culpa non operatur. In tantum enim hoc membrum corporis imperium animae non sequitur ut sicut aliquando non movetur quando vult, sic saepe etiam quando non vult moveatur. Exex quo illud sine turpi concupiscentia et carnis libidine exerceri non potuit. Ipse enim sibi hoc illicitum fecit, ex quo se talem fecit qui illud licite implere non possit. Sed quia carnis humanae infirmitas turpius ad omnem concupiscentiam efflueret si non in parte aliqua licite
Abbreviated transcription (Latin):
aduerfus creatorẽ suum per suꝑbiam intumuit. me¬
rito in suo inferiori ius antique dñacionis amisit:
ut m̃ebra corporis iam enis imperio. ad imuriã ereatoris ul¬
ciscendam. contradicerent: que illi uisi per ereatorẽ subiecta
esse non deberent. Quia uero uita humana nullatenus iub¬
sistere posset. si in mẽbris corporis sui nullam sp̃c racionalis
potestatẽ haberet. uindicta suam deus in parte ꝑ iusticiã
ecertuit. et in parte misericorditer tẽperauit: quatinus
simul et culpa plecteretur. et natura foueret. Igitur ut¬
inobediencia manifesta fieret. u ũ in corpore humano
m̃brum potestati anme subtraxit. per quod posteritas in
carne seminanda fuit: ut om̃s qui per illud generantur.
se filios in obediencie esse intelligant: et ex sua origine qua¬
les et ex qualib generantur agnoscant. Quia ergo in hoc
inẽbro per quod huinana propagatio trausire debuit. sig¬

Expanded text:
adversus creatorem suum per superbiam intumuit, meadversus creatorem suum per superbiam intumuit, merito in suo inferiori jus antiquae damnationis amisit, ut membra corporis jam ejus imperio ad injuriam creatoris ulciscendam contradicerent, quae illi nisi per creatorem suum subjecta esse non deberent. Quia vero vita humana nullatenus subsistere posset si in membris corporis sui nullam spiritus rationalis potestatem haberet, vindictam suam Deus in parte per justitiam exercuit, et in parte misericorditer temperavit, quatenus simul et culpa plecteretur, et natura foveretur. Ut igitur inobedientia manifesta fieret unum in corpore humano membrum potestati animae subtraxit, per quod posteritas in carne seminanda fuit, ut omnes qui per illud generentur se filios inobedientiae esse intelligant, et ex sua origine quales et ex qualibus generentur agnoscant. Quia ergo in hoc membro per quod humana propagatio transire debuit sig
Abbreviated transcription (Latin):
quia sine ea in officio coniugii ministeriũ generandi
impleri non potuit. Sic igitur ante peccatũ institutũ
fuit coniugiũ et coniugii officium. utrũq ad sacram̃¬
tum: ut coniugiũ quidem secĩficaretur pura m̃tis dilec¬
tione: officiũ quoq coniugii impleret̃ sine carnis
pollucione: nunc uero quia per peccatũ hominis
caro humana corrupta est. iam post peccatũ carnis
cõmirtio sine carnali concupiscencia fierinon potest.
Fortassis autem aliquẽ in ouere potest: quare post
peccatũ hoc homo potissimũ opus sine peccato exple¬
re non potest. Sed diligenter consideranti: racio ma¬
nifesta occurrit. Quãdiu enim spe racionalis creato¬
ri suo subiectus fuit. nullam in carne sua contradicti¬
onem inuenit : et erant mbra corporis imperio ani¬
me subiecta: ut nec preter ipsam aliquando moueren¬
tur. neq ad aliquid contra ipsam. Post quã aute sp̃e

Expanded text:
quia sine ea in officio conjugii ministerium generandi quia sine ea in officio conjugii ministerium generandi impleri non potuit. Sic igitur ante peccatum institutum fuit conjugium et conjugii officium, utrumque ad sacramentum, ut conjugium quidem sanctificaretur pura mentis dilectione; officium quoque conjugii impleretur sine carnis pollutione. Nunc vero quia per peccatum hominis caro humana corrupta est, jam post peccatum, carnis commistio sine carnali concupiscentia fieri non potest. Fortassis autem aliquem movere potest, quare post peccatum homo hoc potissimum opus sine peccato explere non potest. Sed diligenter consideranti ratio manifesta occurrit. Quandiu enim spiritus rationalis creatori suo subjectus fuit, nullam in carne sua contradictionem invenit; et erant membra corporis imperio animae subjecta, ut nec praeter ipsam aliquando moverentur, nec ad aliud contra ipsam. Postquam autem spiritus
Abbreviated transcription (Latin):
batur. terciũ racionale similiter. quod a superiori qui¬
dem regebatur: et cum superiore inferiori dñabatur.
Erat igitur uir imago sapiencie. femina forma pru¬
dencie: bestie autem similitudo sensualitatis et concu¬
piscencie. Propterea serpens femina peccatum suadendo
decepit: femina uero uiru decepta ad consensum incli¬
nauit: quia concupiscencia prudencie earnis. primũ
delectacionẽ peccati suggerit: deinde prudencia car¬
nis per delectacionẽ peccati decepta. racione ad consen¬
sum iniquitatis trahit. Propedr has et huiuscemodi
raciones. discreta est humana natura: ut in altera par¬
te robustior esset. in altera uero infirmior demõstra¬
retur: ut in ea inueniretur unũ quod regeret. et ali¬
ud quod regeretur. Adiuncta est deinde foris in carne:
etiam discretio sexuum. Que quidem quantũ ad uirtu¬
tem sacramenti in coniugio necessaria non fuit: sed

Expanded text:
batur, tertium rationale similiter quod a superiori quibatur, tertium rationale similiter quod a superiori quidem regebatur, et cum superiore inferiori dominabatur. Erat igitur vir imago sapientiae, femina forma prudentiae, bestia autem similitudo sensualitatis et concupiscentiae. Propterea serpens feminam peccatum suadendo decepit, femina vero virum. Decepta ad consensum inclinavit, quia concupiscentia prudentiae carnis primum delectationem peccati suggerit: deinde prudentia carnis per delectationem peccati decepta, rationem ad consensum iniquitatis trahit. Propter has et hujusmodi rationes discreta est humana natura ut in altera parte robustior esset, in altera vero infirmior demonstraretur, ut in ea unum inveniretur quod regeret, et totum quod regeretur. Adjuncta est deinde foris in carne etiam discretio sensuum, quae quidem quantum ad virtutem sacramenti in conjugio necessaria non fuit, sed
Abbreviated transcription (Latin):
sub illo esset et subiectũ illi: deinde aliud nouissimũ¬
et in imo constitutũ: et ceteris duob subieetũ. Erat
quippe in homine racio iupremo loco constituta: solis di¬
uinis et inuisibilibus intendens: et diuine uoluntati se
conformans. Post hec alia quedam racio ad corporalia
illa informata. subiecte sibi sensualitati dominabatur:
que tercio et imo loco fuerat constituta. Sic itaq tria in¬
uenta sunt in homine: sapientia. prudencia. et sensuali¬
tas. Sapiencia scilicet hoc est racio ad diuina: pruden¬
tia autem. hoc est racio ad humana. Sensualitas uero:
hoc est affectus siue appetitus ad terrena. E quib prima
racio regebat tantum: et non regebatur. Sensualitas
ultima regebatur tantũ: et non regebat. Media uͦ ra¬
tio. et a superiori regebatur: et inferius regebat. Ad
hanc similitudinẽ tria animalia foris facta funt: unũ
racionale qd dominabat᷑. aliud irracionale qd subicie¬

Expanded text:
sub illo esset et subjectum illi; deinde aliud novissimusub illo esset et subjectum illi; deinde aliud novissimum in imo constitutum, et in caeteris duobus subjeetum. Erat quippe in homine ratio supremo loco constituta, solis divinis et invisibilibus intendens et divinae voluntati se conformans. Post haec al a quaedam ratio ad corporalia illa informata subjectae sibi sensualitati dominabatur, quae tertio et imo loco fuerat constituta. Sic itaque tria inventa sunt in homine: sapientia, prudentia et sensualitas. Sapientia scilicet hoc est ratio ad divina, prudentia autem hoc est ratio ad humana; sensualitas vero hoc est affectus sive appetitus ad terrena. Equibus prima, scilicet ratio, regebat tantum et non regebatur. Sensualitas ultima regebatur tantum et non regebat. Media vero ratio et a superiori regebatur et inferius regebat. Ad hanc similitudinem tria animalia foris facta sunt. Unum rationale quod dominabatur, secundum irrationale quod subjicie
Abbreviated transcription (Latin):
per dilectionẽ iunctus erat anime: post modũ ꝑ asiũp¬
tam carnem iunctus est eoclesie sue. Iterũ ne ociosa es¬
set societas coniugalis inter masculũ et feminã. ꝓptea
post sacram̃tum coniugii additũ est officium: quod in
ꝯmixtione carnis expleri debuerat: ut in eo conĩueti¬
et exercerentur per obedienciã ad uirtutẽ. et fructifi¬
carent per prolis generacionẽ. In quo officio. masculo
quidem qui superior erat datũ est quod propagandũ
fuisset de suo seminare. femine autem concipere et
parere: ut in eadem similitudine demõstraretur. qm̃
in illa inuisibili societate anima racionalis nullatenꝰ
fructificare posset: nisi prius semen uirtutis a deo
conciperet. Erat adhuc aliud in natura humana: qd̃
per societatẽ coniugii mõstrari debuisset. Sic quippe
conditus est homo. ut quiddam in eo supremũ esset.
et in homine nichil altius esset: post illud autẽ aliud

Expanded text:
per dilectionem junctus erat animae, postmodum per assumpper dilectionem junctus erat animae, postmodum per assumptum carnem junctus est Ecclesiae suae. Iterum ne etiosa esset societas conjugalis inter masculum et feminam, propterea post sacramentum conjugii additum est officium quod in commistione carnis expleri debuerat, ut in eo conjuncti exercerentur per obedientiam ad virtutem, et fructificarent per prolis generationem. In quo officio masculo quidem qui superior erat datum est quod propagandum fuisset de suo seminare, feminae autem concipere et parere, ut in eadem similitudine demonstraretur quod in illa invisibili societate anima rationalis nullatenus fructificare posset, nisi prius semen virtutis a Deo conciperet. Erat adhuc aliud in natura humana quod per societatem conjugii monstrari debuisset. Sic quippe conditus est homo, ut quiddam in eo supremum esset, et in homine nihil altius esset. Post illud autem aliud
Abbreviated transcription (Latin):
tior. in femina uero infirmior. et aliena ope egens ap¬
pareret: et iuncti sunt duo in unum dilectione una¬
et societate una. ut in una dilectione essent: ⁊ ꝑ dilecti¬
onem unam. in una societate manerẽt. Et uir quidem
ut imago dei fieret in hoc sacram̃to. pietate ad dilectio¬
nem inclinaretur : femina uero ut formã anime raci¬
onalis exprimeret. necessitate magis. et quasi respectu
ꝯmoditatis cuiusdam amare ꝑsuaderetur. sic tamen
ut utrimq uoluntaria esset dilectio: quia si uolunta¬
ria non esset: nec uera dilectio. nec uere dilectionis sa¬
mentum esie posset. Iterum ut aliud sacram̃tũ in hac
societate formaretur. precepit deus ut masculus et fe¬
mina in una carne iungerent᷑: ut sicut prius in sacra¬
mento coniugii per dilectionẽ unũ erant: ita pꝰmodũ
in officio coniugii unũ fierent. per unã carnis ꝯmixti¬
onem: ut ostenderet᷑ quia qui prius in sua diuinitate

Expanded text:
tior, in femina vero infirmior et aliena epe egens aptior, in femina vero infirmior et aliena epe egens appareret. Et juncti sunt duo in unum, una dilectione et societate una, ut in una dilectione essent, et per dilectionem unam in una societate manerent. Et vir quidem, ut imago Dei fieret in hoc sacramento, pietate ad dilectionem inclinaretur. Femina vero, ut formam animae rationalis exprimeret, necessitate magis et quasi respectu commoditatis cujusdam amare persuaderetur. Sic tamen ut utrinque voluntaria esset dilectio, quia si voluntaria non esset neque vera dilectio nec verae dilectionis sacramentum esse posset. Iterum ut aliud sacramentum in hac societate formaretur praecepit Deus ut masculus et femina in una carne jungerentur, ut sicut prius in sacramento conjugii per dilectionem unum erant, ita postmodum in officio conjugii unum fierent per unam carnis commistionem. Ut ostenderetur quod qui prius in divinitate
Abbreviated transcription (Latin):
mam. In qua societate anima sponsa erat: ⁊ sponsus
deus. Officium autem coniugii. sacram̃tum fuit cuius¬
dam societatis: que futura erat per carnem assũptam
inter xp̃m et eccłam. In qua societate xp̃c sponsus erat¬
futurus: et sponsa ecclesia. Et qui sponsus erat ut robiq
superior erat: et eius dilectio per pietatẽ trahebat᷑ ad
inferiorẽ. Que autem sponsa erat. utrobiq inferior erat:
quia sibi sufficiens non erat. et per se stare non poterat:
et ꝓpterea eius dilectio necessitate magis conuertebat
ad superiorẽ. Superior diligendo beneficiũ pstitit. infe¬
rior diligendo beneficiũ accepit. Huius ergo societatis
que utrimq dilectione mutua constabat. sacramentũ
formatũ est: quando coniugiũ constitutũ est. alterius
societatis sacram̃tum in coniugio. alterius societatis sacra¬
mentum in coniugii officio. Propterea natura humana
duplici qualitate distincta est: ut in uiro quidem robus¬

Expanded text:
mam in qua societate anima sponsa erat et sponsus mam in qua societate anima sponsa erat et sponsus Deus. Officium conjugii sacramentum fuit cujusdam societatis quae futura erat per carnem assumptam inter Christum et Ecclesiam, in qua societate Christus sponsus futurus erat et sponsa Ecclesia. Et qui sponsus erat utrobique superior erat, et ejus dilectio per pietatem trahebatur ad inferiorem. Quae autem sponsa erat, utrobique inferior erat; quia sibi sufficiens non erat, et per se stare non poterat. Et propterea ejus dilectio necessitate magis convertebatur ad superiorem. Superior diligendo beneficium praestitit, inferior diligendo beneficium accepit. Hujus ergo societatis quae utrinque dilectione mutua constabat, sacramentum formatum est, quando conjugium institutum est alterius societatis sacramentum, in conjugio, alterius societatis, sacramentum in conjugii officio Propterea natura humana duplici qualitate distincta est, ut in viro quidem robus
Abbreviated transcription (Latin):
reseruans. Habet enim hoc sacram̃tũ duplicem istituci¬
onem: uiam ante peccatũ ad officium: alteram post
piecatũ ad remedium. Et scd̾m illam quidem qua singu¬
lariter institutũ est. singulariter tractari debet: ut
postea scdm illam que ceteris in tempore coniungitur.
a ceteris in narracione non separetur:
sacramentis. que ad remedium hominis insti¬
tuta sunt. ante peccatũ hominis legitur ĩsti¬
tutum: non tamen ꝑpter peccatũ: sed ad sacraĩntum
solum. et ad officium. Ad sacram̃tũ ꝓpter erudicionẽ:
ad officiũ ꝓpter exercitacionẽ. Erant enim duo hec in
coniugio ipid. coniugiũ ipsum. ⁊ coniugii officium:
et utrũq sacramentũ erat. Coniugiũ constabat incon¬
sensu federis socialis: officiũ coniugii constabat in co¬
pula carnis. Coniugiũ sacram̃tũ fuit cuiusdam socie¬
tatis sp̾ualis : que per dilectionẽ erat inter dm̃ ⁊ ani¬

Expanded text:
reservatis. Habet enim hoc sacramentum duplicem institutireservatis. Habet enim hoc sacramentum duplicem institutionem; unam ante peccatum ad officium, alteram post peccatum ad remedium. Et secundum illam qua singulariter institutum est singulariter tractari debet; et postea secundum illam qua caeteris in tempore conjungitur a caeteris in narratione non separetur. sacramentis quae ad remedium hominis instituta sunt, ante peccatum hominis legitur institutum; non tamen propter peccatum, sed ad sacramentum solum et ad officium. Ad sacramentum propter eruditionem, et ad officium propter exercitationem. Erant enim duo haec in conjugio ipso: conjugium ipsum, et conjugii officium, et utrumque sacramentum erat. Conjugium constabat in consensu foederis socialis, officium conjugii constabat in copula carnis. Conjugium sacramentum fuit cujusdam societatis spiritualis quae per dilectionem erat inter Deum et ani
Abbreviated transcription (Latin):
prius etiam quã homo peccaret sancitũ legitur: ubi
teste scriptura mulier facta. uiro in adiutoriũ sociata
memoratur. Cuius tamen institucionis causa tunc ad
remediũ non fuit. sed ad officium: quia morbus in ho¬
mine non fuit qui sanaretur: sed uirtus que exercere¬
tur. Propter qd̾ ex tribus eausis institucionis sacram̃to¬
rum. duas tantũ hic inuenimꝰ: erudicionẽ scilicet et ex¬
ercitacionem. Humiliacio enim ibi necessaria non fuit.
ubi superbia nulla fuit: sed et racio que erudiretur ad
maiorem cognitionẽ: et uirtus que ꝓmoueretur ad
maiorẽ ꝑfectionẽ. Inuenitur itaq hoc sacram̃tum sin¬
gularem habens legem: quẽadmodũ singularẽ insti¬
tutionem. Et uidetur ordo postulare priusquã ad ea
amus: de isto singulariter quedam que ad primam
institucionẽ spectare uidentur premittere: his que ad
scdam institucionẽ eius ꝑtinent. sequenti narracione

Expanded text:
prius etiam quam homo peccaret sancitum legitur ubi prius etiam quam homo peccaret sancitum legitur ubi teste Scriptura: Mulier facta in adjutorium viro ei sociata memoratur . Cujus tamen institutionis causa tunc ad remedium non fuit, sed ad officium; quia morbus in homine non fuit qui sanaretur, sed virtus quae exercetur. Propter quod ex tribus causis institutionis sacramentorum duas tantum hic invenimus; eruditionem scilicet et exercitationem. Humiliatio enim ibi necessaria non fuit ubi superbia nulla fuit; sed ratio quae erudiretur ad majorem cognitionem et virtus quae promoveretur ad majorem perfectionem. Invenitur itaque hoc sacramentum singularem habens legem quemadmodum singularem habet institutionem. Et videtur ordo postulare priusquam ad ea cedamus; de isto singulariter quaedam quae ad primam institutionem spectare videbuntur praemittamus; his quae ad secundam ejus institutionem pertinent sequenti narrationi