comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qui corporaliter intelligi uo
lunt tantũ. alia eoꝵ qui spiri¬
taliter tantum: tercia eoꝵ qui
erciam mͥ placere fateor.
porali sit positus. qͣui ab illo
principio plantatus accipi
motis aquis. herbas. & ligna
procedere iussit. qui & p̃sentis
eccłiȩ. uel future tipũ tenet.
ad literam tam̃ intelligendũ
est ẽẽ locũ amenissimum. fruc¬
tuosis arborib magnũ. &
magno fonte fecundũ. quod
dicimus a principio antequã
translatio dicit ad orientem.
Unde uolunt in orientali
parte ẽẽ paradisũ. longo in¬
teriacente spacio. uel maris.
uel terrȩ.a regionib quas
ncolunt homines. secretum.
& inalto sitũ.usq lunareni
circulum. ꝓtingentem. unde
nec aque diluuii. illuc ꝑue¬

Expanded text:
qui corporaliter intelligi paradisum volunt tantum; alia eorum, qui spiritualiter tantum; tertia eorum, qTertiam mihi placere fateor, paradiso sit positus, qui ab illo principio plantatus accipi motis aquis herbas et ligna producere jussit. Qui etsi praesentis Ecclesiae vel futurae typum tenet, ad litteram tamen intelligendum est esse locum amoenissimum fructuosis arboribus, magnum et magno fonte foecundum. Quod dicimus a principio, antiqua translatio dicit ad Orientem. Unde volunt in orientali parte esse paradisum, longo interjacente spatio vel maris vel terrae a regionibus quas incolunt homines secretum, et in alto situm, usque ad lunarem circulum pertingentem, unde nec aquae diluvii illuc perve
Abbreviated transcription (Latin):
maius ea querit: cunichil ea¬
maius sit. Unde augustinus
Qui querit quare uoluerit
deus mundũ facere. querit cau¬
sam uoluntatis di. Omnis aũ
causa efficiens. maior ẽ eo: quo
efficitur. nicbil aũ maius est uo

Expanded text:
majus ea quaerit, cum nihil eajus sit. Unde August., Qui quaerit quare voluerit Deus mundum facere, causam quaerit voluntatis Dei. Omnis autem causa efficiens major est eo quod efficitur. N
Abbreviated transcription (Latin):
globatas pluialiter refun¬
d̾it. Si ergo potest aqua sic̃
uidemus ad tantas minucias
ꝑuenie. ut fãtur uaporalit̃
super aerem aquis naturalit̃
leuiorem: cur non ciedamus
etiam suꝑ illut leuius cęlum

Expanded text:
globatas pluvialiter refundit. Si ergo potest aqua sicut videmus ad tantas minutias pervenire, ut feratur vaporaliter super aerem aquis naturaliter leviorem, cur non credamus etiam super illud levius coelum
Abbreviated transcription (Latin):
ñ tm̃ ẽ unꝰ ho. qͣntũ tres homines
simul. & plus aliqͥd st̃ homines
duo quã imꝰ ħo: sic̃ & instatius eẽ
diximus. at indo ñ ita ẽ. slonem̃
maior cẽntia ẽ pat̃ ꝙ filius simul.
quãsoł pat᷑ uelsolł filuis s tres sims
ille persone equales sunt singlis
Ex p̃missis patet qd̾ tres ꝑsone dicn¬
tͦ diuma c̃entia: nec scđdm mati alẽ
causam. ut tres statue unũ aurum
nec scdin complexionis similitu¬
dinẽ. ut tres homĩes unius nature
Nec ut genꝰ p̃dicat᷑ despecieb. ua
ut spẽs de indundiis .i. continens¬

Expanded text:
ntum est unus homo, quantum tres homines simul, et plus aliquid sunt homines duo quam unus homo, sicut in statuis esse diximus; at in Deo non est ita. Non enim major essentia est Pater et Filius simul quam solus Pater vel solus Filius, sed tres simul illae personae aequales sunt singulis. Ex praemissis patet quod tres personae dicuntur divina essentia; nec secundum materialem causam, ut tres statuae unum aurum: nec secundum complexionis similitudinem, ut tres homines unius naturae; nec ut genus praedicatur de speciebus, vel ut species de individuis
Abbreviated transcription (Latin):
uelud abraam. ysaac. iacob. uel
qͥs alius. qͥ etiã digito p̃sens demĩo¬
strari possit. sic qͦq illos cadẽ ratio¬
ne confutabit. Sic̃ eĩ dicunt᷑ abra¬
ham. ysaac. iacob. tria indiuidua.
ita tres homines. & tria aiumalia.

Expanded text:
c, Jacob, vel quis alius qui etiam digito praesens demonstrari possit; sic quoque illos eadem ratio confutabit. Sicut enim dicuntur Abraham, Isaac, Jacob tria individua, ita tres homines, et tria animalia.
Abbreviated transcription (Latin):
in codẽ docet. Tanquã scđin cõmu¬
nẽ eandẽq matiam. ties ꝑsone di¬
cuut᷑ ẽẽ una eentia: sic̃ ex eodẽ au¬
ro si fierent tres statue. dicemꝰ ties
statuas. unuĩ aurũ. slon aũ sic t̾inta¬
tẽ .i. ties ꝑsonas dicimꝰ iniã eẽntiã.

Expanded text:
 cap. docet, tanquam secundum communem eamdemque materiam tres personae dicantur esse una essentia; sicut ex eodem auro si fierent tres statuae, diceremus tres statuas unum aurum. Non autem sic Trinitatem in tres personas dicimus unam essentiam,
Abbreviated transcription (Latin):
ac noue legis continen¬
tiam. diligenti indagine.
etiam atq etiam conside¬
rantibus nobis. preuia dei
gratia innotuit sacrȩ pa¬
ginȩ tractatum: cirra res
ueĩ signa precipue uer¬
sari. Ut enim egregius
doctor augustinus ait in
libro de doctrina xpistia¬
na. õmins doctrina. uel
rerum est. uel signorum:
sed res etiam per signa
discuntur. Proprie autẽ
hic res appellantur: que
non adsignificandum a¬
liquid ad hibentur. Signa
uero: qũoꝵ usus est in sus¬
inficando. ẜorum autem

Expanded text:
ac novae legis continentiam, diligenti indagine, etiam atque etiam considerantibus nobis, praevia Dei gratia, innotuit sacrae paginae tractatu circa res, vel signa praecipue versari; ut enim egregius doctor Aug. ait in libro de Doct. christ., omnis doctrina vel rerum est vel signorum; sed res etiam per signa discuntur. Proprie autem hic res appellantur, quae non ad significandum aliquid adhibentur; signa vero, quorum usus est in significando. Eorum autem
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntas retinendi uelꝯ
sequendi. qd̾ iusticia uetat. In
utͣq assignatione de actuali
pecc̃o agit᷑. & mortali ñ ueniali.
Ex pͥmadescͥptiõe ostendit᷑ pec¬
catũ ẽẽ uoluntas mala. siue lo¬

Expanded text:
voluntas retinendi vel consequendi quod justitia vetat. In utraque assignatione, de actuali peccato agitur et mortali, non veniali. Ex prima descriptione ostenditur peccatum esse voluntas mala, sive lo
Abbreviated transcription (Latin):
uidã tm̃ de suo sensu. glo
Cum eium dicunt huc usq
pot̃ deus et non amplius. qͥd
hoc ẽ aliud quã enuispotentiã
que iufinita est concludere. et
restringere ad mensuram: Ai¬
unt enim ñ potest aliud deus
facere quã facit: nec melius
facere id quod facit: nec ali¬
qd pretermutere de his que
sisq cõmenticiis uec tam̃ et
sacrarũ auctoritatum testimo¬
nus munire nicuntur dicen¬

Expanded text:
uidam tamen de suo sensu gloriCum enim dicunt: Hucusque potest Deus, et non amplius, quid hoc est aliud quam ejus potentiam quae infinita est, concludere et restringere ad mensuram. Aiunt enim: Non potest Deus aliud facere quam facit, nec melius facere id quod facit, nec aliquid praetermittere de his quaesisque commentitiis, necnon et sacrarum auctoritatum testimoniis munire conantur dicen
Abbreviated transcription (Latin):
am de gra fidei ephesi
ex cło tantũ esse asserit. inqͥ¬
eus gr̃a estis saluati ꝑ fidem.
Et hoc ñ ex uobis donum
enĩ dei ẽ. quod a s cĩs ita ex¬

Expanded text:
am de gratia fidei Ephesiiex Deo tantum esse asserit, inquiens: Gratia estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis; Dei eni
Abbreviated transcription (Latin):
in qͥb subiecti st̃ ea. qͦ in aliqͦ sub¬
iecto ẽe̾ dm̃: sic̃ in corpore color
aut forma. sorpꝰ cĩ subsistit: & ido
sub̾a ẽ. Res gͦ mutabiles neq sim
sistit ut sub̾a ꝓprie dici possit: in¬
ẽ in eo aliqd tͣnqͣm in subiecto: &
ñ ẽ simplex. slefas c̃ aũ dic̾e ut sub
sistat d̾s: & subsit bonitati suȩ. atq
illa bonitas ñ sub̾a sit. ł potius ec̃u¬
tia. neq ip̃e d̾s sit bonitas sua. s
in illo sit tͣnqͣm insubiecto. Uñ
manifestũ ẽ dm̃ abusiue sub̾am
uocari. ut noĩe usitatiore intel¬
ligat᷑ e̾entia. qd̾ u̾e̾ ac ꝓprie d̾r. ita
ut fortasse solũ dm̃ dici oporte¬
at centiam. Est eñ ue solꝰ. quia

Expanded text:
 ut subjectis, sunt ea quae in aliquo subjecto esse dicuntur; sicut in corpore color aut forma. Corpus enim subsistit; et ideo substantia est. Res ergo mutabiles neque simsistit, ut substantia proprie dici possit, inest in eo aliquid tanquam in subjecto; et non est simplex. Nefas est autem dicere ubonitati suae, atque illa bonitas non substantia sit uel potius essentia, neque ipse Deus sit bonitas sua, sed in illo sit tamquam in subiecto. Unde manifestum est Deum abusiue substantiam uocari, ut nomine usitatiore intelligatur essentia, quod uere ac proprie dicitur, ita ut fortasse Deum solum dici oporteat essentiam. Est enim uere solus, quia
Abbreviated transcription (Latin):
son ista ex aliquo tempore.
& quando ab illo petituri fuera¬
inus. & quos de quib rebus uł
exauditurus. uel ñ exauditurꝰ
esset sine uutio ante p̃scunt. U¬
niuersas autem creaturas. & spi¬
rituales &s corporales. ñ quia st̃
idõ nouit: s ideo sunt. qr nouit.
Non enim nesciu it que fuerat
creaturus. qr gͦ scunt creauit: ñ
qr creauit scuut: nec aliter sciũ
creata quam creanta. Non eñi
eus sapientiȩ aliqd accessit: ex
cis: s illis existentib sicut opor¬
stico. antequã crearentur om̃ia.
nota sunt. illi: sic & postquam

Expanded text:
 ista ex aliquo tempore cet quando ab illo petituri fueramus, et quos et de quibus rebus vel exauditurus vel non exauditurus esset, sine initio ante praescivit. Universas autem creaturas suas, et spirituales et corporales, non quia sunt ideo novit; sed ideo sunt quia novit. Non enim nescivit quae fuerat creaturus. Quia ergo scivit, creavit; non quia creavit, scivit. Nec aliter ea scivit creata, quam creanda: non enim ejus sapientiae aliquid accessit ex eis; sed illis existentibus sicut oporstico: Antequam crearentur, omnia nota sunt illi; sic et postquam
Abbreviated transcription (Latin):
od si ita est: est gͥ causa om¬
mũ maloꝵ. cũ omiina mala
sciantur. & p̃sciantur adõ quod
longe ẽ aueritate. Si eĩ scientia¬
dĩ. uel p̃scientia causa eẽt malo¬
rum: esset utiq deus auctor ma¬
lor. quod penitus falsum est.
son gͥscientia uel p̾scientia dei
causa ẽ ominum. que eis sub sũt.
Quͦd ies future ñ sunt causa
scientię uel prescientie dei.
eq etiam res futine causa
sunt dei p̃scientiȩ. Licet em̃
ñ essent future. nͥ prescirentur
a deo: ñ tamen idõ presciuntur:
qr future sunt. Si eium hoc eẽt
tunc eiꝰ quod eternũ est. aliqͥb ex

Expanded text:
Quod si ita est, est ergo causa omnium malorum, cum omnia mala sciantur et praesciantur a Deo; quod longe est a veritate. Si enim Dei scientia vel praescientia causa esset malorum, esset utique Deus auctor malorum, quod penitus falsum est; non ergo scientia et praescientia Dei causa est omnium quae ei subsunt. 3. Quod res futurae non sunt causa scientiae vel praescientiae Dei. Neque etiam res futurae causa sunt Dei praescientiae; licet enim non essent futurae nisi praescirentur a Deo, non tamen ideo praesciuntur quia futurae sunt. Si enim hoc esset, tunc ejus quod aeternum est aliquid ex
Abbreviated transcription (Latin):
eñ hec que creata sũt. id̃o sciu¬
tur a dõ. quia facta sunt: potius
idofacta sũt. quia minutabili¬
t̃ ab eo sciuintur. Et hic etiam.
significare iudetur dĩ scientiã.
causam ẽẽ eoꝵ que fiunt. dicẽs.
non tõo deum ea nouisse. quia
facta sunt: s id̃õ facta: qr nouit
ea deus. Ideoq udetur dĩ scien¬
tia. uel p̾scientia causa eor ẽẽ

Expanded text:
ata sunt ideo sciuntur a Deo quia facta sunt, sed potius ideo facta sunt quia immutabiliter ab eo sciuntur. Et hic etiam significare videtur Dei scientiam causam eorum esse quae fiunt, dicens, c. 10: Non ideo Deum ea novisse quia facta sunt, sed ideo facta, quia novit ea Deus. Ideoque videtur Dei scientia vel praescientia causa esse
Abbreviated transcription (Latin):
ic oritur questio ñ dissimu¬
landa utrũ scilicet scientia.
uel prescientia sit causa rerũ.
an res sint causa scientiȩ. uel p̃¬
detur enim p̾scientia dei.
causaẽe eoꝵ. que ei subsũt.
ac necessitatem eueniendi. eis
facere: qr nec aliqua futura fu¬
issent. nͥ deus ea p̾scisset. nec pos¬
sunt non euenire: cũ deus ea p̃¬
sciuerit. Si autem impossibile
ẽ ea non euenire. qr prescita sũt.
iud eturgͥ ipsa p̃scientia qua
p̃scita sunt. eis ẽẽ causa eueni¬
endi. Impossibile ẽ autem ea
ñ euenure. cũ prescita sunt: qr
si ũ euemrrent cũ prescita sint.
falleret᷑ dĩ prescientia. at dei p̃¬
scientia falli non potest. In¬
possibile est gͦ ea ñ euenire. cũ
prescita sint. Sic gͥ prescientia

Expanded text:
ic oritur quaestio non dissimulanda, utrum scilicet scientia vel praescientia sit causa rerum, an res sint causa scientiae vel pdetur enim praescientia Dei causa esse eorum quae ei subsunt, ac necessitatem eveniendi eis facere, quia nec aliqua futura fuissent nisi Deus ea praescisset, nec possunt non evenire, cum Deus ea praesciverit. Si autem impossibile est ea non evenire quia praescita sunt, videtur ergo ipsa praescientia qua praescita sunt, eis esse causa eveniendi. Impossibile est autem ea non evenire, cum praescita sint, quia si non eveniret cum praescita sint, falleretur Dei praescientia. At Dei praescientia falli non potest. Impossibile est ergo ea non evenire, cum praescita sint. Sic ergo praesci
Abbreviated transcription (Latin):
uitari.s non ab om̃ib & quedã ꝑsonahit̃
p̃cepit. ꝙ inueteri & iinoua
lege. que ab eis quib p̃cepit. fie¬
rinoluit: ut abrahȩ de iino¬
latione filii. & in euũgłio qui¬
busdam curatis. quibus p̃cepit.
ne cui dicerent. Qd aliqũ ho

Expanded text:
vitari, sed non ab omnibus; et quaedam personaliter vitari, sed non ab omnibus; et quaedam personaliter praecepit, et in veteri, et in nova lege, quae ab eis quibus praecepit fieri noluit; ut Abrahae de immolatione filii, et in Evangelio quibusdam curatis quibus praecepit ne cui dicerent. DISTINCTIO
Abbreviated transcription (Latin):
miscłiam cuiꝰ uult miseretur
siue ꝑ iudiciũ quem uult ob¬
duret. nec inique aliqͥd facit.
nec insi uolens quicquã facit.
& om̃ia quecumq uult facit.
Sũmatim perstringit. senten¬
tiã p̃dictoꝵ.aodens quare ds
p̃cipit hominub bona facẽ. et
mala uitare cũ ñ uelit ħ ab om̃b¬
a predictis liquet qd̾ uo¬
luntas dĩ que ip̃e est sem¬
ꝑ mincta. est: nec in aliquo
cassatur. s per om̃ia impletur.
consilium uͦ eius. atq p̃cepti.
siue ꝓhibitio. ñ ab om̃ib mi¬
plentur: quib: ꝓposita & data
sunt. Neq id̾oprecepit om̃ib
bona. uel & ꝓhibuit. mala uel
consuluit.optima. qd̾ uellet ab
om̃ib bona. que p̃cepit fieri.
uellet. utiq & fierent: qr in nul¬
lo potest ab homine suparruł
impediri. eius uoluntas. s ut
iusticiam suam. hominib os¬
tenderet: & mali eẽnt mexrusa¬
biles. Deniq ut bom ex obedi¬
entia głam. mali ex mobedi¬
entia penam sortirentin: sicut
hibuit. a qͥb dã uoluit fieri. uł

Expanded text:
iam cujus vult miseretur, sive per judicium quem vult obdurat, nec inique aliquid facit, nec nisi volens quidquam facit, et omnia quaecumque vult facit. 3. Summatim perstringit sententiam praedictorum, addens quare Deus praecepit omnibus bona facere et mala vitare, cum non velit hoc ab om praedictis liquet quod voluntas Dei, quae ipse est, semper invicta est, nec in aliquo cassatur, sed per omnia impletur. Consilium vero ejus et praeceptio, sive prohibitio, non ab omnibus implentur quibus proposita et data sunt. Neque ideo praecepit omnibus bona, vel prohibuit mala, vel consuluit optima, quod vellet ab omnibus bona quae praecepit fieri, vellet, utique et fierent, quia in nullo potest ab homine superari vel impediri ejus voluntas, sed ut justitiam suam hominibus ostenderet, et mali essent inexcusabiles; denique ut boni ex obedientia gloriam, mali ex inobedientia poenam sortirentur, sicut hibuit, a quibusdam voluit fieri vel
Abbreviated transcription (Latin):
erunt. Et ita ꝑ hoc qd̾ fecerunt
contra dĩ uoluntatem id est dĩ
preceptũ de ipsis facta est uolun¬
tas eius. id est impleta ẽ uolun¬
tas eiꝰ sempiterna. qͣ eos damp¬
uari uolebat. Unde gregorius
suꝑ genesim. Multi uoluntatẽ
dĩ peragunt: unde mutare con¬
tendunt. & consilio eiꝰ resistentes.
obsecuntur: qr hoc eiꝰ dispositio¬
i militat. qd̾ ꝑ humanum stu¬
diũ resultat. Hic aꝑte ostendit᷑.
qr dũ mali consilio. ac precepto
dĩ resistunt. qd̾ deiuoluntas ap
pellatur. ea faciunt. unde uolun
tas que ip̃e est impletur: que
dispositio uel beneplacitum
uocatur. slam ut ait augusti¬

Expanded text:
et ita per hoc quod fecerunt contra Dei voluntatem, id est, praeceptum, de ipsis facta est voluntas ejus, id est, impleta est voluntas ejus sempiterna, qua eos damnari volebat. Unde Gregorius, super Genes: Multi voluntatem Dei peragunt, unde mutare contendunt, et consilio ejus resitentes obsequuntur; quia hoc ejus dispositioni militant, quae per humanum studium resultat. Hic aperte ostenditur, quia dum mali consilio ac praecepto Dei resistunt, quod voluntas Dei appellatur, ea faciunt unde voluntas ejus, quae ipse est, impletur, quae dispositio vel beneplacitum vocatur. Nam, ut ait Aug
Abbreviated transcription (Latin):
ulta eñ fuint contͣ dei p̃¬
ceptũ. uel prohibitionem.
que tam̃ non fiunt p̾ter eius
ꝑmissionem. Ipsius namq ꝑmis¬
sione om̃ia fiunt mala: que
tam̃ preter eius uoluntatem.
sempiternam fiunt: sicut au
gustinꝰ dicit. suꝑ illum locũ
psalmi. Ut ñ loquatur osme¬
uĩ opera hominũ. Opera enim
hominũ dicit ea que mala st̃.
que p̃ter deiuoluntatem fiunt.
que ip̃e est. s non p̃ter euis ꝑ¬
missionẽ que ip̃e non ẽ. appel

Expanded text:
Multa enim fiunt contra Dei praeceptum vel prohibitionem, quae tamen non fiunt praeter ejus permissionem. Ipsius namque permissione omnia fiunt mala, quae tamen praeter ejus voluntatem sempiternam fiunt, sicut Aug., tom. 8, dicit super illum locum psal. 16: Ut non loquatur os meum opera hominum. Opera enim hominum dicit ea quae mala sunt, quae praeter Dei voluntatem fiunt, quae ipse est; sed non praeter ejus permissio
Abbreviated transcription (Latin):
u̾sis modis accipidĩ uoluntatẽ.
erũ ut supra dirimus. uo¬
luntas dei diuersis modis.
accipitur. que diuersitas in
p̃dictis uerbis si diligenter no¬
tetur nichil ibi contradictionis
repperietur. Ubi em̃ dicit ñ fie¬
rip̾ter eiꝰ uoluntatem. etiã qt̃
fit contra eiꝰ uoluntatem. dissi¬

Expanded text:
supra accipi Dei voluntatem. Verum, ut supra diximus, voluntas Dei diversis modis accipitur; quae diversitas in praedictis verbis si diligenter notetur, nihil ibi contradictionis reperitur. Ubi enim dicit non fieri praeter ejus voluntatem etiam quod fit contra ejus voluntatem,
Abbreviated transcription (Latin):
coet̾intate filii cum patre.
enitꝰ ẽ enĩ a patre filius: & idõ
alius: nec tñ ante fuit. pat̾
quã filius. Coet̾ne enĩ sibi sunt tres ꝑ¬
sone. Argumentatio arrianoꝵ.

Expanded text:
coaeternitate Filii cum Patre. Genitus est enim a Patre Filius, et ideo alius; nec tamen ante fuit Pater quam Filius, coaeternae enim sunt sibi tres personae. 3. Argumentatio Ariano
Abbreviated transcription (Latin):
pluralitatẽ designat ꝑsonarum.
De alus nomimbris que tempo¬
ualiter deo congruunt et
non relatiue dicuntur.
unt etiã qͦdã nomina qͦ ex
temꝑe dõ conueniunt: nec
nũ. differentias assignauimꝰ. qͥbus
utim᷑ lo quentes. de dõ: de qͥb sin¬
głis agendũ ẽ. Q uod illa nomi¬
na que ad singłas proprie per

Expanded text:
pluralitatem designat personarum. 4. De aliis nominibus quae temporaliter Deo congruunt, et non relative dicuntur. unt etiam quaedam nomina quae ex tempore Deo conveniunt, nec num differentias assignavimus, quibus utimur loquentes de Deo; de quibus singulis agendum est. 5. Quod nomina quae ad sing
Abbreviated transcription (Latin):
complectitur ut sicut de illis
dictũ est erunt duo in carne
una. sic de his dicipossit. duo
inmente una. E cce his intelli
gi potest qualiter in anima ho¬
muns existat Ymago illius
conuigii. & qualiter insingu¬
lis nr̃m spũaliter sint illa tria
idẽ uir mulier. serpens.
Qualit̃ ꝑ illa tͥa in nob̾ con¬
sũmat᷑ temptatio.
unc superest ostendere
quomͦ per hec tria. in no¬
bis consũmetur peccatum. ͥ
agnosci poterit si diligenter
intendatur quod sit in anima
mortale uel ueniale peccatũ.
Ut enim ibi serpens mulieri
suasit. & mulier uiro. ita et in
nobis sensualis motus. cumi
illecebrim peccati conceperit.
qͣsi scrpens suggerit mulieri.
scilicet inferiori parti ratioĩs.
id est ratiomi scientiȩ. que si cõ¬
senserit illecebix mulier edit¬
cibum uetitũ. post. de eodem
dat uiro. cũ superiori parti
rationis. idest rationi sapien¬
tiȩ eandem illecebram sugge¬
rit. que si consentit. tunc uir
etiã cũ femina cibũ uetitum

Expanded text:
complectitur: ut sicut de illis complectitur: ut sicut de illis dictum est, Gen. 2: Erunt duo in carne una, sic et de his dici possit: Duo in mente una. Ecce ex his verbigi potest qualiter in anima hominis existat imago illius conjugii, et qualiter in singulis nostrum spiritualiter sint illa tria, scilicet, vir, mulier, serpens. 8. Qualiter per illa tria in nobis consummetur tentatio. Nunc superest ostendere quomodo per haec tria in nobis consummetur peccatum; ubi agnosci poterit, si diligenter intendatur, quid sit in anima mortale vel veniale peccatum. Ut enim ibi serpens suasit mulieri, et mulier viro; ita et in nobis sensualis motus, cum illecebram peccati conceperit, quasi serpens suggerit mulieri, scilicet, inferiori parti rationis, id est, rationi scientiae; quae si consenserit illecebcibum vetitum, post de eodem dat viro, cum superiori parti rationis, id est, rationi sapientiae eamdem illecebram suggerit; quae si consentit, tunc vir etiam cum femina cibum vetitum
Abbreviated transcription (Latin):
Illud nr̃m qđ̃ in actione
temporalium tractandoꝵ ita
uersatur: ut ñ sit nobis cõmu¬
ne cũ peccore. rationale ẽ qui¬
dem. sed ex illa rationali. men¬
te qua subheremus intelligibi¬
li ꝙ incõmutabili ueritati. tan¬
quã ductum. & inferiorib trac¬
tandis gubernandisq depu¬
tatũ est. Sicut enĩ in om̃ib peccoribͥ
ñ est inuentũ uiro ad iutorium
simile illi: insi de illo detrac¬
tum in coniugium formartur.
ita mentim̃e quam suꝑnam
consulunus ueritatem. nullũ
ẽ ad usũ rerum temporaliũ.
quantũ uature hominis sat
est simile adiutorium ex am¬
mȩ partib. quas cõmunes
cũ peccorib habemus. Ideoq
rationale nr̃m non ad unita¬
tis diuorcium. separatum. sed
in auxxiliũ societatis diriuatũ¬
quasi in suo dispertitur officio.
& sicut una caro ẽ duoꝵ. in
mascło & infemina: sic intellec¬
tũ nr̃m et actionem. siue rati¬
onem et appetitũ rationalem.
uel si aliquomͦ significancius
uici possunt unamentis ratio

Expanded text:
Illud nostrum quod in actione temporalium tractandorum ita versatur, ut non sit in nobis commune cum pecore, rationale est quidem, sed ex illa rationali mente qua subhaeremus intelligibili et incommutabili Veritati, tanquam ductum, et inferioribus tractandis gubernandisque deputatum est. Sicut enim in omnibus pecoribus non est inventum viro adjutorium simile sibi, nisi de illo detractum in conjugium formaretur; ita menti nostrae qua supernam consulimus Veritatem, nullum est ad usum rerum temporalium, quantum naturae hominis satis est, simile adjutorium ex animae partibus quas communes cum pecoribus habemus . Ideoque rationale nostrum non ad unitatis divortium separatum, sed in auxilium societatis quasi derivatum, in suo dispartitur officio. Et sicut una caro est duorum in masculo et in femina; sic intellectum nostrum et actionem sive rationem et appetitum rationalem vel si aliquo modo significantius dici possunt, una mentis natura
Abbreviated transcription (Latin):
quod si pot̾ deus rem meliorem
facere quã facit. inuidus estis ed
ñ ualet huiꝰ sumilitudinis induc¬
tio. qr filium genuit de sua sub¬
stantia. Id̾oq si posset gignere
meliora facere potest. Q uestio qua
iẽ aliquam siue etiã rerum uni¬
uersitatẽ in qua maior. cõsum¬
matio exp̃ssa est. ñ posse eẽ me¬
liorem. quã est. siue ido quia
sũme bona ẽ. ita ut nulla om̃i¬
uoboni ꝑfectio ei desit. siue td̃o
qr maius bonũ quod ei deest ca¬
ꝑeꝰ ipsa ñ ualeat.s si ita sũme
bonad̾r ut nulla ei ꝑfectio boni
desit: iam cieatura creatori eqͣ¬
tur. Si uͦ idõ non potest nelior
ẽẽ quia bonũ amplius qd̾ eide¬
est capere ip̃a non ualet. iã hoc
ipsum ñ posse defectionis ẽ. non
consũmationis. & potest eẽ me¬
lior si fiat capar melioris bomi.
quod ipse pot̾. quod facere ca¬
test gͦ deus metiorem rem facẽ.
hominẽ fecisse. qui nec peccare
posset. nec uellet. Et si tałẽ fecis¬
set. quisdubitat eũ meliorem.

Expanded text:
quod si potest Deus rem meliorem facere quam facit, invidus est. Sed non valet hujus similitudinis inductio, quia Filium genuit de substantia sua. Ideoque si posset gignere meliora facere potest. 2. Quaestio qrem aliquam sive etiam rerum universitatem, in qua major consummatio expressa est, non posse esse meliorem quam est? Sive ideo quia summe bona est, ita ut nulla omnino boni perfectio ei desit; sive ideo quia majus bonum quod ei deest, capere ipsa non valeat. Sed si ita summe bonum dicitur, ut nulla ei perfectio boni desit, jam creatura Creatori aequatur. Si vero ideo non potest melior esse, quia bonum amplius quod ei deest, capere ipsa non valeat, jam hoc ipsum non posse defectionis est, non consummationis; et potest esse melior si fiat capax melioris boni, quod ipse potest qui eaergo Deus meliorem rem facere hominem fecisse, qui nec peccare posset, nec vellet; et si talem fecisset, quis dubitat eum meliorem
Abbreviated transcription (Latin):
tura intelligitur: que prius
informis fuit. s postea for¬
mata ẽ. cum ad creatorem.
conuersa ei caritate adhesit.
cuius informitatis creatio
suꝑius significata est. Ubi
dictum est. In principio cre¬
auit ds cȩlũ & terram. hicuͦ e
iusdem formacio ostenditur
cũ ait fiat lux. & facta ẽ lux
Nec gͦ angelica natura prius
tenebie & postea lux fuit: qr
prius habuit informitatem.
& inꝑfectionem. Deide for¬
inationis ꝑfectionẽ: ꝙ ita di¬
uisit lucem. & tenebras deus.
atuix & iperfectio fuit. an¬
tequã formaretur in amore
conditoris. formata uͦ est. qñ¬
incõmutabile lum̃ uerbi. Si
uͦ corporalis fuit lux illa. quod
utiq ꝓbabile est corpus luci¬
dũ fuisse. intelligitur: uel ut
lucida nubes. quod de nchi
chilos de p̃iacenti materia
formaliter factum ẽ. ut lux
esset. & lucendi uim haberet.
sũ quadies prima exorta ẽ.
quia ante diẽ nec dies fuit:
nec nor. licet tempus fuerit.
Qd̃ lux illa facta ẽ uͥ sol ap¬
paret que inter aquas lu

Expanded text:
tura intelligitur, quae prius informis fuit, sed postea formata est, cum ad Creatorem conversa ei charitate adhaesit, cujus informitatis creatio superius significata est, ut dictum est: In principio creavit Deus coelum et terram. Hic vero ejusdem formatio ostenditur cum ait: Fiat lux, et facta est lux. Haec ergo angelica natura prius tenebrae, et postea lux fuit, quia prius habuit informitatem et imperfectionem, deinde formationis perfectionem; et ita divisit Deus lucem a tenebris. t imperfectio fuit antequam formaretur in amore Conditoris. Formata vero est qincommutabile lumen Verbi. Si vero corporalis fuit lux illa, quod utique probabile est, corpus lucidum fuisse intelligitur, velut lucida nubes; quod non de nihilo, sed de praejacenti materia formaliter factum est, ut lux esset, et vim lucendi haberet, cum qua dies prima exorta est, quia ante lucem nec dies fuit nec nox, licet tempus fuerit. 3. Quod lux illa facta est ubi sol apparet, quae in aquis lu
Abbreviated transcription (Latin):
habens discretionem bomi.
ac mali. scientiam quoq
rerũ cieatarum. & cognicio¬
nem ueritatis que pͥmȩ ꝑfec¬
tioms congruebat. mox con¬
ditus ñ incongrue accepis¬
se̾. putatu. & ad illã non stu¬
dio uel disciplina aliqua. ꝑ
interuallũ temporis ꝓfecis¬
se. set ab exordio suȩ condi¬
tioins dummittus illam ꝑce¬
pisse. Qd̃ triplicẽ habui̾t ho¬

Expanded text:
onem boni et mali. Scientiam quoque rerum creatarum, et cognitionem veritatis, quae primae perfectioni congruebat, mox conditus non incongrue accepisse putatur, et ad illam non studio vel disciplina aliqua per intervalla temporis profecisse, sed ab exordio suae conditionis divinitus illam percepisse.
Abbreviated transcription (Latin):
ħ̾re uirtutẽ. Tanta ẽ dĩ simplicitas
qd̾ nulli p̃dicamendoꝵ subicitur.
uod aũ in natura d̾itatis. nul¬
la sit accidentiũ diu̾sitas. mul¬
laq penit mutabilitas. s ꝑfecta sim¬
plicitas: ostendit aug̃. i.u. li. d̾ tͥ.¬

Expanded text:
re virtutum. 7. Tanta est Dei simplicitas, quod nulli praedicamentorum subjicitur. Quod autem in natura divina nulla sit accidentium diversitas, nullaque penitus mutabilitas, sed perfecta simplicitas, ostendit Aug. in lib. 5
Abbreviated transcription (Latin):
tñ cauet qͣntũ pot̾ aliqͥd de illo sen¬
tire. qd̾ ñsit. Ecce si subtilit̾ inten¬
das. ex his atq p̃dictis aꝑit᷑ illa p̃¬
dicam̃ta artis dialectice. dĩ nat᷑e᷑

Expanded text:
n caveat quantum potest aliquid de illo sentire, quod non sit. Ecce si subtiliter intendas, ex his atque praedictis aperitur, illa praedicamenta artis dialecticae Dei nat
Abbreviated transcription (Latin):
S malũ ante ñ erat. Ex bono
gͥ ortũ est. Prius em̃ in angło
ortũ est pecc̃m. & postea iu
honiuẽ. & qͣserat angłs isi
bona natura dĩ: Non ex deo
ortũ est malũ. qd̾ fuit in an¬
gło.ñ ex alio quã ex angło.
Ex bono gͥ ortũ fuit. Unde
augustinꝰ in responsionib con¬
Si ex natura pecc̃m ẽ tuncma¬
la ẽ natura ait. queso ut si potest
respondeat. Manfestũ ẽ ex uo¬
luutate mala. tanqͣm ex arbo¬
re mala fieri. om̃ia oꝑamala.
tanquã fructꝰ malos. s ipsã
malã uoluntatẽ unde dicit exor¬
tam. nisi ex bono: Si em̃ exan
Si ex homine. quid erat ipsẽ
homo nͥbonũ opusdĩ Immo
qbͥ erant hec duo: Anteqͣm in
lugo ex bono orit᷑ malũ. ñ fuit
uũ oriri posset nͥex bono. Di¬
co gͦ qr uoluntatẽ malã nuillũ
malũ p̃cessit. si ex bono origi¬
nẽ habuit. Nic aꝑte docetur
pͥmã causã & originẽ mali.
bonã fuisse nat᷑am. Et nichilo¬
minꝰ ostendit᷑ cuiꝰ peccati fuit

Expanded text:
at; ex bono ergo ortum est. Prius enim in angelo ortum est peccatum, et postea in homine. Et quid erat angelus, nisi bona natura Dei? Non ex Deo ortum est malum quod fuit in angelo; non ex alio quam ex angelo; ex bono ergo ortum est. Unde August., in Responsionibus consi ex natura peccatum est, tunc mala est natura. Quaeso ut, si potest respondeat. Manifestum est ex voluntate mala, tanquam ex arbore mala fieri omnia opera mala tanquam fructus malos; sed ipsam malam voluntatem unde dicet exortam, nisi ex bono? Si eSi ex homine, quid erat ipse homo, nisi bonum opus Dei? Imo quid erant haec duo antequam in Ergo ex bono oritur malum, nec fuit unde oriri posset nisi ex bono. Dico ergo quia voluntatem malam nullum malum praecessit, sed ex bono originem habuit. Hic aperte dicitur primam causam et originem mali, bonam fuisse naturam. Et nihilominus o
Abbreviated transcription (Latin):
ueris a me si de sub̾a patris
cce respondeo. siue capias. si¬
iste ꝓcedens. Id̾o ille filius ẽ patris:
de qͦ ẽ genitꝰ. Iste aũ sp̃c utriusq:

Expanded text:
uit, a me si de substantia Patris Ecce respondeo, sive capias, siiste procedens. Ideo ille Filius est Patris, de quo est genitus; iste autem Spiritus utriusq
Abbreviated transcription (Latin):
dicit. quod adam in eta¬
te uirili continuo factus est.
hoc scđm superiores. ñ inferi¬
ores causas. idẽ scd̾m uolunta¬
tem. & potentiam dĩ. quam na¬
turȩ generib non alligauit:
qualiter & uirga moysi. con¬
uersa est in draconem. Nec ta¬
lia contranaturã fiunt. inisiuo¬
bis quib aliter natiue cursus
nniotuit: Deo aũ natura est qd̾
facit. Hec gͦ contra dispositio¬
nem suam illud fecit deus. E
dicione. sic hominem posse
fieri. s ñ ibi erat. neceẽ ut sic
rio futurũ est. quod uult. &
p̃scit. Multa uͦ scd̾m inferiores.
causas futura sunt: s in p̃sci¬
entia dĩ futura ñ sunt. Si aũ
ibi aliter futura sunt. pocius
futura sũt. sicut ibisunt. ubi
p̃scit ille qui non pot̾ fallidic
gͦ factus est adam. non scłm
inferiorescausas. quia ñ erat
in rerũ causis seminalib ut ita
fieret. s scdm superiores. non
contra naturam. operantes.

Expanded text:
dicit quod Adam in virili aetate continuo factus est; et hoc secundum superiores, non inferiores causas, id est, secundum voluntatem et potentiam Dei quam naturae generibus non alligavit, qualiter et virga Moysi conversa est in draconem. Nec talia contra naturam fiunt, nisi nobis, quibus alter naturae cursus innotuit; Deo autem natura est quod facit. Non ergo contra dispositionem suam illud fecit Deus. Erarum conditione sic hominem posse fieri; sed non ibi erat necesse ut sic rio futurum est quod vult et praescit. Multa vero secundum inferiores causas futura sunt, sed in praescientia Dei futura non sunt. Si autem ibi aliter futura sunt, potius futura sunt sicut ibi sunt, ubi praescit ille qui non potest falli. Si ergo factus est Adam, non secundum inferiores causas, quia non erat in rerum causis seminalibus ut ita fieret; sed secundum superiores, non contra naturam operantes
Abbreviated transcription (Latin):
triuitatis sũmę. & mneffa¬
bilis multa iã diximus. nichil
tũ meffabilitate eius dignum
tradidisse ꝓficemur. s potius
ex nobis mirificatam eiꝰ scien¬
tiam nec potuisse nos ad illã.

Expanded text:
Trinitatis summae et ineffabilis multa jam diximus. Nihil tamen ejus ineffabilitate dignum tradidisse profitemur, sed potius ex nobis mirificatam ejus scientiam, nec potuisse nos ad illam.
Abbreviated transcription (Latin):
tia. dispositione. p̃destinatio¬
ne. uoluntate. potentiaq Sci¬
endũ est gͥ quod sapientia.
uel scientia. dei. cũ sit una et
rerum. & diuersos effectus. plu¬
ra ac diuersa sortit᷑ nomina.

Expanded text:
one, praedestinatione, voluntate et potentia. Sciendum est ergo quod sapientia vel scientia Dei, cum sit una et status et diversos effectus, plura ac diversa sortitur nomina.
Abbreviated transcription (Latin):
obstinatꝰ ẽ aliqͥsͥ ut ñ peniteat.
discuti oportet. an aliut obsti¬
natio. aliud inpenitentia sit in
eo pecc̃m. anidẽ. s diu̾sis mis
cõmissũ.S cd̾m istos pecc̃m illut
dr. inremissibile. eo qd̾ nũquã
dumitat᷑. Uñ aug̃ etiã dicit.
qd̾ ħ solũ pece̾m ueniã mereri
ñ pot̾. Et ieronimꝰ qd̾ talit̾ pec

Expanded text:
obstinatus est aliquis, ut non poeniteat, discuti oportet an aliud sit obstinatio, aliud impoenitentia sit in eo peccatum, an idem, sed diversis modis commissum. Secundum istos peccatum illud dicitur irremissibile, eo quod nunquam dimittatur. Unde Aug. etiam dicit, quod hoc solum peccatum veniam mereri non potest; et Hier.
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ upenitent᷑ oppugnans. qͦ uti¬
q obstinatio eẽ uid̾r & om̃is i¬
penitentis obstinatio. atq des¬
ꝑatio. Notandũ uͦ ẽ qd̾ ñ om̃is qͥ
ñ penitet inpenitens dici pͥ. qr
inpenttentia ꝓprie obstinati ẽ.
& ut qͥdã uolunt etiã desperati.
Alia assignatio peccati in

Expanded text:
tem impoenitentis oppugnans; quae utique obstinatio esse videtur, et omnis impoenitentis obstinatio atque desperatio. Notandum vero est quod non omnis qui non poenitet impoenitens dici potest, quia impoenitentia proprie obstinati est, et, ut quidam volunt etiam desperati. 4. Alia assignatio peccati in
Abbreviated transcription (Latin):
nitentia uł cormpenitens qͣnidiu
qͥs que inhac carne uiuit. ñ pot̾
iudicari. de nullo em̃ desꝑandũ
ẽ. quã dui pacientia dĩ. ad pem¬
tentiam adducit. Paganꝰẽ ho¬
die. Iudeus miftoelis ẽ hodieScis¬

Expanded text:
nitentia, vel cor impoenitens quandiu quisque in hac carne vivit, non potest judicari. De nullo enim desperandum est, quandiu patientia Dei ad poenitentiam adducit. Paganus est hodie, Judaeus infidelis est hodie
Abbreviated transcription (Latin):
recte ioħs dicit. ut ñ ꝓ eo oret
ccłie & hic uł in fut᷑o iuuari ñ
pot̾ hnĩs corinduratũ tanqͣm
lapis. sic̃ de diabolo legit᷑. Q
post hanc uitã qͥ ualde malist̃.
meritis eccłiȩ iuuari ñ posst̃
Quod aliter accipitur
peccatum in sp̃m sanctum.
st etiam alia & þuiꝰ pec̃ci
assignatio. ħ em̃ peccatũ
augustimis diffimens in libro
de sermone dm̃i. in monte ait.
Pecc̃m ad mortẽ ẽ cũ pꝰ agntio¬
nẽ dĩ per gr̃am xp̃i oppugnat
aliqͥs fraternitatẽ. & adu̾sus ip̃ã
grãm qͣ reconciliatꝰ ẽ dõ. inuiden¬
tie facib agitat᷑. qd̾ fortasse est
cendũ peccanti. si peniteat. s
dep̃candi humilitatẽ subire ñ
possit. etiã si peccatũ suũ mala
conscientia agnosc̾e & enuntia¬
re cogat᷑. ut uidas cũ dixit pec¬
cam facilius desperans. cucur¬
rit ad laqueũ. qͣm humilitate
uemã petẽt qd̾ ꝓpter magnitu¬
dinẽ pecc̃i. iã ex dãpnatione
pecci. tales hr̃e credendũ est: Ec

Expanded text:
s dicit: Ut non pro eo oret cclesiae hic vel in futuro juvari non potest, habens cor induratum tanquam lapis, sicut de diabolo legitur. Post hanc vitam qui valde mali sunt meritis Ecclesiae juvari non possunt. 3. Quod aliter accipitur peccatum in Spiritum sanctum. Est etiam alia hujus peccati assignatio. Hoc enim peccatum August. definiens in lib. de Sermone Domini in monte, ait: Peccatum ad mortem est, cum post agnitionem Dei per gratiam Christi oppugnat aliquis fraternitatem, et adversus ipsam gratiam qua reconciliatus est Deo, invidiae facibus agitatur, quod fortasse est cendum peccanti si poeniteat, sed deprecandi humilitatem subire non possit, etiam si peccatum suum mala conscientia agnoscere et renuntiare cogatur: ut Judas, cum dixit peccavi, facilius desperans cucurrit ad laqueum quam humilitate veniam peteret; quod propter magnitudinem peccati jam ex damnatione pec
Abbreviated transcription (Latin):
pacẽ. & sequat᷑ catholicã ĩtatẽ:
oet si isti qͦs in qͦcũq gn̾e erporis
notas. & tanquã desꝑatissimos
dampnas. aute quã fimant is¬
tã uitã agunt penitentiã & ii¬
uemunt uerã reqͥẽ & uitã in fu¬
turo : Nolite gͦ ante tempꝰ quicꝗͣ.
iudicare. Ex his ostendit᷑ ꝑ sui¬
głis pecẽorib in hac uita eẽ oran¬

Expanded text:
et sequatur catholicam veritatem? Quid si isti quos in quocumque genere erroris notas, et tanquam desperatissimos damnas, antequam finiant istam vitam agant poenitentiam, et inveniant veram requiem et vitam in futuro? Nolite ergo ante tempus judicare quemquam . Ex his ostenditur pro singulis peccatoribus in hac vita esse oran
Abbreviated transcription (Latin):
rans aliqͥd adiciendũ ibi fore
nec aserenoo se dixise aꝑit
ita dicens. Qd̃ qͥdem ñ confir¬
maui. qm̃ ħ putare me dixi. S
tũ addendũ fuit si in hac scelera¬
ta m̃tis ꝑu̾sitate fimerit hanc
uitã. qm̃ de qͦcumq pessimo in
hac uita constituto. ñ est des¬

Expanded text:
rans, aliquid adjiciendum ibi fore, nec asserendo se dixisse, aperit, ita dicens: Quod quidem confirmavi, quoniam hoc putare me dixi. Sed tamen addendum fuit: si in hac tam scelerata mentis peruersitate finierit hanc uitam, quoniam de quocumque pessimo in hac uita constituto non est
Abbreviated transcription (Latin):
habent g̾ram sine qua
ũ possunt facere dunna man¬
qua occasione dixit in
libro retractationũ pelagio
respondens aperit. Id emim
contra manicheos dixit. qui
in homine duas naturas esse
contendunt. uniam bonam.
ex deo. alteram malam ex
gente tenebrarum. que num¬
quam bona fuit. Nec bonũ
uelle potest. qr si eẽt non uide¬
retur ei imputandũ eẽ si non

Expanded text:
am, sine qua non possunt facere manqua occasione dixerit, in libro Retract. Pelagio respondens aperit. Id enim contra Manichaeos dixit; qui in homine duas naturas esse contendunt, unam bonam ex Deo, alteram malam ex gente tenebrarum, quae nunquam bona fuit, nec bonum velle potest; quod si esset, non videretur ei imputandum esse si bon
Abbreviated transcription (Latin):
bonũ qđ purgatissimis mͣtib
cernit᷑. Alentis enĩ humane
acies inualida intã excellen¬
ti luce ñ figit᷑ . nͥ ꝑ iustitiã
fidei emundet᷑. De hac gͥre
sũma excellentissima. cu
modestia ⁊ timore agendũ ẽ
deuotis audiendũ. U̾bi g̃rit᷑¬
alicubi errat᷑: nec laboriosius
aliqͥd q̃rit᷑: nec fructuosius
aliqͥd inuenit᷑. Pinde om̃ĩs
qͥ aud̃i leg̃ ea q̃ de ineffabili
⁊ in accessibili ditatis luce dnr.
studeat imitari atq seruare
qđ uen̾abił doctor augustinꝰ
in libro .l. de tͥnitate. de se ip̾o ait.
Npigebit me inqͥt sicubi hesito augustuiꝰ¬
q̃rere: nec pudebit sicubi erro
ubi parit certꝰ ẽ ꝑgat mecũ:
uͥ parit᷑ hesitat q̃rat mec̃: ubi
errorẽ suũ cognosc̾ redeat ad
me: ubi meũ reuocet me
Ita ingͥdiam᷑ simul karitatis uiã.
tendentes ad eũ de qͦ dictũ ẽ.¬
Querite faciem eius semper.
Que fuĩt intentio scriben

Expanded text:
tibus cernitur. Mentis enim humanae acies invalida in tam excellenti luce non figitur, nisi per justitiam fidei emundetur. De hac igitur re summa et excellentissima cum modestia et timore agendum est, dealicubi erratur, nec labaliquid quaeritur, nec fructuosius aliquid invenitur. Proinde omnis, qui audit et legit ea, quae de ineffabili et inaccessibili Deitatis luce dicuntur, studeat imitari atque servare, quod venerabilis doctor Augustinus in primo libro De Trinitate, de seipso ait: Non pigebit me, inquit, sicubi haesito quaerere; nec pudebit, sicubi erro,ubi pariter certus est, pergat mecum: ubi pariter haesitat, quaerat mecum; ubi errorem suum cognoscit, redeat ad me; ubi meum, revocet me. Ita ingrediamur simul charitatis viam, tendentes ad eum de quo dictum eQuaerite faciem ejus semper. 2. Quae fuerit intentio scribent
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpt̃ solã beatitudin̾e. ñ quin
eas ꝓpt̃ se diligamꝰ. s qr id ipsꝰ
qđ eas diligimꝰ referimꝰ ad
illud sumũ bonũ cui soli in¬
herendũẽ ⁊ in eo ꝑmanendũ:
finisq leticiȩ ponendus
qͣre uirtutib ñ ẽ fruendũ.
S dicet aliqͥs. Frui ẽ. amore
inħere alicui rei ꝓpt̾ se ipsã:
ut p̃dictũ ẽ. Si gͦ uirtutes ꝓpt̾
se amandȩ st̃. & eis fruendũ eͣ
Ad qđ dicimꝰ in illa descͥptione
ubi dr ꝓpt̾ seipsã. intelligndũ
ẽ tantũmꝰ ut scilic amet᷑ ꝓptͣ
seipsã tantũ ut ñ referatur

Expanded text:
itudinem; non quin eas propter se diligamus, sed quia id ipsum quod eas diligimus, referimus ad illud summum bonum, cui soli inhaerendum est et in eo permanendum, finisque laetitiae ponendus: quare virtutibus non est fruendum. Sed, dicet aliquis: Frui est amore inhaerere alicui rei propter se ipsam, ut praedictum est. Si ergo virtutes propter se amandae sunt, et eis fruendum est. Ad quod dicimus, in illa descriptione, ubi dicitur propter seipsam, intelligendum est tantummodo, ut scilicet ametur propter seipsam tantum, ut non referatur
Abbreviated transcription (Latin):
uͥtutes ꝓpt̾ se petendȩ ⁊ aman¬
dine. Propt̃ se qͥdẽ amandȩ
st̃. qr delectant sui possessores
sincera ⁊ sc̃a delectatiõe. &
in eis pariunt gaudiũ sp̾uale.
Uer̾tam nͣ ẽ hic ꝯsistendũ. sed
ult᷑ gͣdiendũ. Non hic hereat
dilectiõis gressus neq hͥ sit di¬
lectiõis tͣminꝰ. s referat᷑ hoc
ad illud sũmũ bonũ. cui soli
omnino inherendũ ẽ: qr illł̃
ꝓpt̾ se tantũ amandũ ẽ: &
ultͣ illud nichil qͣrendũ est
Illud enĩ: ẽ sup̃mꝰ finis. Ideo¬

Expanded text:
es propter se petendae et amandinem: propter se quidem amandae sunt, quia delectant sui possessores sincera et sancta delectatione, et in eis pariunt gaudium spirituale. Verumtamen non est hic consistendum, sed ultra gradiendum, non hic haereat dilectionis gressus, neque hic sit dilectionis terminus; sed referatur hoc ad illud summum bonum, cui soli omnino inhaerendum est, quia illud propter se tantum amandum est, et ultra illud nihil quaerendum est; illud est e
Abbreviated transcription (Latin):
Simbeseris atq ꝑmanseris.
faciendũ. nͥ in illa trinitate:
Utendũ ẽ gͦ uirtutib. ⁊ ꝑ eas
fruendũ sũmo bono. Ita ⁊ de
uoluntate bona dicimus.
forte aliqͣ uirtꝰ sit łs. ut kari¬
tas. de qͣ pꝰ tractabitur

Expanded text:
eseris, atque permanseris, faciendum est, nisi in illa Trinitate, Utendum est ergo virtutibus, et per eas fruendum summo bono; ita et de voluntate bona dicimus, forte aliqua virtus sit Deus, ut charitas; de qua post tractabitur
Abbreviated transcription (Latin):
utrũ iartutib sit utendum.
anfruendũ. Quibusdã uidet᷑
qđ eissit utenduͣ ⁊ nͣ fruendũ:
& hoc ꝯfirmant auctoritate
ñ eẽ fruendũ nͥ trinitate. id rͥ

Expanded text:
utrum virtutibus sit utendum, an fruendum. Quibusdam videtur quod eis sit utendum, et non fruendum: et hoc confirmant auctoritate non esse fruendum
Abbreviated transcription (Latin):
suade nob audent: ut ipsam
beatitudine nͥ amemꝰ. Qđ si fa¬
ciunt: etiã ipsas utiq amare
desistimꝰ qͣndo illã ꝓptͣ ꝗͣ solã
istas amauimꝰ ñ amamꝰ: Ecce

Expanded text:
suadere nobis audent, ut ipsam beatitudinem non amemus. Quod si faciunt, etiam ipsas utique amare desistimus, quando illam propter quam solam istas amavimus, non amamus. De
Abbreviated transcription (Latin):
eter᷑ ut in pͥmo libro de tran¬
tate augustinꝰ docet. primu̾
strandũ ẽ: dein adu̾sus gar¬
rulos raciocinatores elatiores
ad defensione̾ ⁊ assertionẽ
fidi utendũ eꝰ: ut eoꝵ inqͥsi¬
tiõib satis facientes mansu¬
etos plenꝰ instruamꝰ: ⁊ illi
si neqͥuerint inuenire quod
quer̃t. desius mͣtib potiꝰ quã
de ipsa u̾itate uel de m̃a dis¬
sertione conquerantur¬

Expanded text:
Caeterum ut in primo libro De Trinitate Augustinus docet, primum strandum est. Deinde adversus garrulos ratiocinatores elatiores ad defensionem, et assertionem verae fidei utendum est, ut eorum inquisitionibus satisfacientes, mansuetos plenius instruamus, et illi si nequiverint invenire quod quaerunt, de suis mentibus potius quam de ipsa veritate, vel de nostra dissertione conquerantur
Abbreviated transcription (Latin):
capiens. distanciam in locofa¬
ciat. Ounna gͥ sola ce̾ntia om¬
mno inlocalis ẽ. & incircuinscͥp¬
tibilis. que nec locis mouetur
aliquomͦ. scilicet uel. det̾mina¬
tione funta. uel dunensione sus¬
pore fit mutacio creatinȩ: que
longe est a creatore. Unde aug̾¬
suꝑ genesim. Os inquit om̃ip̃s
incomutabili eterntate. uolim¬
tate. ueritate. semꝑ idem. mo¬
uet ꝑtempus creaturam spũa¬
lem. mouet etiã ꝑ tempus. ꝙ lõ¬
cũ. cieatinam corporalem: ut eo
motu naturas quas condioit
admmnstiet. sũ ergo tale aliquidͥ
agit. ñ debemus opinari eius sus¬
tantiam. qͣ deus ẽ temporib lo¬
cisq mnutabilem. siuie ꝑ temꝑa.
ꝙ loca. mobilem. cũ sit ip̃e. ꝙ iii¬
terior om̃i re. qr in ip̃osunt om¬
ma: & exterior om̃i re. qr ipse ẽ
suꝑ om̃ia: & antiquior om̃ib qr
ip̃e est suꝑ om̃ia: & nouior om̃i¬
licet pꝰ ominum initia. łcce hic
aꝑte ostenditur. qd̾ nec locis. nͦ
temꝑib mutatur: uel mouetur

Expanded text:
capiens distantiam in loco faciat. Divina ergo sola essentia omnino illocalis et incircumscriptibilis est, quae nec locis movetur aliquo modo, scilicet vel determinatione finita, vel dimensione suspore, fit mutatio creaturae, quae longe est a Creatore. Unde Aug Genesim: Deus, inquit, omnipotens incommutabili eternitate, voluntate, veritate semper idem movet per tempus creaturam splem, mouet etiam per tempus et locum creaturam corporalem, ut eo motu naturas, quas intadministret. Cum ergo tale aliquid agit, non debemus opinari ejus substantiam qua Deus est, temporibus locisque mutabilem, sive per tempora et loca mobilem, cum sit ipse et interior omni re, quia in ipso sunt omnia: et exterior omni re, quia ipse est super omnia; et antiquior omnibus, quia ipse est ante omnia; et novior omnilicet post omnium initaperte ostenditur quod nec locis nec temporibus mutatur vel movetur
Abbreviated transcription (Latin):
uult. ab hominib fieri oĩa qͦ
p̃cipit uel ñ fieri qͤ ꝓhibet.
uoluntas. id̃o quia signa
sunt diuinȩ uoluntatis. ñ est
tam̃ intelligendũ deum om̃e
illud fieri uelle. qd̾ cuncumq
precepit. uelñ fieri qd̾ prohi¬
buit. Precepit em̃ abrahȩ un¬
molare filiũ nec tam̃ uoluit.
nec idõ precepit. ut id fieret.
s ut abrahe probaretur fides.
& in eĩigłio precepit sanato.
ne cui diceret. ille autẽ predi¬
cauit ubiq intelligens deum
ñ ideo ꝓhibuissei quin uellet

Expanded text:
ult ab hominibus fieri omnia quae praecipit, vel non fieri quae prohibet. voluntas, ideo quia signa sunt divinae voluntatis, non est tamen intelligendum Deum omne illud fieri velle quod cuicumque praecipit, vel non fieri quod prohibuit. Praecepit enim Abrahae immolare, filium nec tamen voluit; nec ideo praecepit ut id fieret, sed ut Abrahae probaretur fides. Et in Evangelio praecepit sanato ne cui diceret; ille autem praedicavit ubique, intelligens Deum non ideo prohibuisse quin vellet
Abbreviated transcription (Latin):
non excusat. quia & ipsa pec¬
catũ est. & eoꝵ qui uolunt. s
ñ possunt. que excusat. & est
pena peccati. ñ peccatum. et
eoꝵ qui quasi simplicit̾ nesci¬
unt ñ rementes uel ꝓponen¬
tes. scue que nemine plene ex¬
cusat: s sic fortasse ut minus

Expanded text:
 quia et ipsa peccatum est; et eorum qui volunt, sed non possunt, quae excusat, et est poena peccati, non peccatum; et eorum qui quasi simpliciter nesciunt, non renuentes vel proponentes scire, quae neminem plene excusat, sed fortasse ut minus