comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
lit ad unũ uerũ dm̃ scm̃q conu̾sio. Neq
possidebatur ipse qͥ fecerat: qnͣdo in eoꝵ
societatẽ colendo traducebat᷑. Societatẽ
dico. ñ ydoloꝵ stolidoꝵ. s u̾sutoꝵ demo¬
nioꝵ. Nam qͥd sunt ydola. nͥ qd̃ eadem
scriptura dicit: Oculos habent & ñ ui¬
debunt. & quicqͥd tale de materiis licet
affabre effigiatis. tam̃ uita sensuq caren¬
tib dicendum fuit. S immundi sp̃c
cisdem simulachris arte illa nefaria col¬
ligati. cultoꝵ suoꝵ animas in suã societa¬
tem redigendo miserabilit̾ captiuaue¬
rant. Unde dicit apłs. Scimꝰ qͥa nichil
est ydolum. s quȩ immolant gentes.
aemoniis immolant & ñ dõ. Nolo uos¬

Expanded text:
lit ad unum verum Deum sanctumque conversio: nec lit ad unum verum Deum sanctumque conversio: nec possidebatur ipse qui fecerat, quando in eorum societatem colendo traducebatur: societatem dico, non idolorum stolidorum, sed versutorum daemoniorum. Nam quid sunt idola, nisi quod eadem Scriptura dicit, Oculos habent, et non vident : et quidquid tale de materiis licet affabre effigiatis, tamen vita sensuque carentibus dicendum fuit. Sed inmundi spiritus eisdem simulacris arte illa nefaria conligati cultorum suorum animas in suam societatem redigendo miserabiliter captiuauerant. Unde dicit apostolus: Scimus quia nihil est idolum; sed quae immolant gentes, daemoniis immolant, et non
Abbreviated transcription (Latin):
religionẽq diuinã. inuenerunt artem
qua efficerent deos. cui inuente. ad iunxe¬
runt uirtutẽ de mundi natura conueni¬
entẽ. eamq miscentes. qm̃ animas facere
ñ poterant. euocantis animas demonũ
uł angłoꝵ eas indiderunt imaginib scĩs.
diuinisq mysteriis. ꝑ quas ydola & bene
faciendi. & male uires habere potuissent.
Confitetur atq expͥmit causas quare ad
ista ꝑuentũ sit. dicens. ꝓauos tuos multo
errore & incredulitate & animũ.  ñ ad¬
uertendo ad cultũ religionẽq diuinam
inuenisse hanc artẽ qua facerent deos.
Nos qͥd oportet dicere. uł potiꝰ qͥd agere.
nisi qͣntas possumꝰ grãs agamꝰ dño dõ nr̃o
qui hȩc contrariis causis quȩ instituta suis
abstulit: Nam qd̾ instituit multitudo
erroris. abstulit uia ueritatis : qd̾ institu¬
it incredulitas. abstulit fides. qd̾ institu¬
it a cului diuinȩ religionis au̾sio. abstu¬

Expanded text:
religionemque diuinam, inuenerunt artem religionemque diuinam, inuenerunt artem qua efficerent deos. Cui inuentae adiunxerunt uirtutem de mundi natura conuenientem eamque miscentes, quoniam animas facere non poterant, euocantes animas daemonum uel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis diuinisque mysteriis, per quas idola et bene faciendi et male uires habere potuissent.confitetur tamen atque exprimit causas, quare ad ista perventum sit, dicens proavos suos multo errore et incredulitate, et animum non advertendo ad cultum religionemque divinam invenisse hanc artem qua facerent deos: nos quid oportet dicere vel potius quid agere, nisi quantas possumus gratias Domino Deo nostro, qui haec contrariis causis, quam instituta sunt, abstulit? Nam quod instituit multitudo erroris, abstulit via veritatis; quod instituit incredulitas, abstulit fides; quod instituit a cultu divinae religionis aversio, abstu
Abbreviated transcription (Latin):
incorruptibilis dĩ. in similitudinẽ ima¬
ginis corruptibilis hominis. & cȩt̾a quȩ
cõmemorare longũ est. Multa qͥppe talia
dicit de uno uero dõ. fabricatore mun¬
di. qualia ueritas habet. & nescio quomͦ
illa obscuratione cordis ad ista delabitur.
ut diis quos confitetur ab hominib fieri
semꝑ uelit homines subdi. Non enĩ hec.¬
hec p̃uidentes cũ exultatione dicebant.
Sic faciet homo deos. & ecce ipsi ñ sunt du.
Et alio loco. Erit in illo die dicit dñs. ext̾¬
minabo nomina simula chroꝵ a terra.
nere & illi erant. qui uenturũ qd̃ sciebaꝵ
uenisse gaudebant. qͣlis sẏmeon. qualis
anna. qui mox natũ uĩm. qͣlis elisabeth
quȩ etiã conceptũ in spũ agnouit. qualis
petrus reuelante patre dicens. tu es xp̃c
filiꝰ dĩ uiui. Post multa enĩ ad hoc ipsũ¬
redit. ut iterũ dicat de diis quos homi¬
nes fecerunt. ita loquens. Qm̃ gͦ ꝓaui
nr̃i multũ errabant circa deoꝵ rationem
increduli. & ñ animadũtentes ad cultum

Expanded text:
i in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et cetera, quae commemorare longum est. Multa quippe talia dicit de uno uero Deo fabricatore mundi, qualia ueritas habet; et nescio quo modo illa obscuratione cordis ad ista delabitur, ut dis, quos confitetur ab hominibus fieri, semper uelit homines subdi et haechaec praevidentes cum exsultatione dicebant: Si faciet homo deos, et ecce ipsi non sunt dii . Et alio loco: Erit in illo die, dicit Dominus, exterminabo nomina simulacrorum a terra, nere et illi erant, qui uenturum quod sciebant uenisse gaudebant; qualis Symeon, qualis Anna, qui mox natum Iesum, qualis Elisabeth, quae etiam conceptum in Spiritu agnouit; qualis Petrus reuelante Patre dicens: Tu es Christus, filius Dei uiui. redit, ut iterum dicat de diis quos homines fecerunt, ita loquens: Sed jam ri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animaduertentes ad cultum
Abbreviated transcription (Latin):
ipsũ dm̃ recte coluisse. quia & alus reb qͥb
ñ oportebat diuinos honores illi uni tan¬
tũ debitos detulerunt. Qm̃ cognoscentes
dm̃ ñ sicut dm głificauerunt aut gr̃as ege¬
runt. s euanuerunt in cogitationib suis.

Expanded text:
ipsum Deum recte coluisse, quia et aliis rebus, quibus ipsum Deum recte coluisse, quia et aliis rebus, quibus non oportebat, diuinos honores illi uni tantum debitos detulerunt: Quoniam cognoscentes Deum non sicut Deum glorificauerunt aut gratias egerunt, sed euanuerunt in cogitationi
Abbreviated transcription (Latin):
entiã ꝓfiteri. Cauet eos tam̃. qui scdm ele¬
m̃ta huiꝰ mundi phylosophantur. ñ scđm
dm̃. a quo ipse factus est mundus: Am¬
monetur enĩ p̾cepto apłico. fidelit̾q au¬
dit qd̃ dictum est. Cauete neqͥs uos deci¬
piat ꝑ phylosophiã & inanẽ seductionẽ.
scdm elem̃ta mundi. Deinde ne om̃s ta
les arbitretur. audit ab eodem apło dici
de quib dã. Quia qd̃ notum est dĩ. mani-¬
festũ est in illis. Ds̃ enĩ illis manifestauit.
Inuisibilia enĩ eiꝰ a constitutione mundi
ꝑ ea quȩ facta sunt intellecta conspiciunt᷑.
sempit̾na qͦ uirtus eiꝰ & diuinitas. Et ubi
atheniensib loquens. cũ rem magnã de
deo dixisset. & quȩ a paucis possit intelli¬
Nouit sane etiã ipsos in quib errant cauere.
Ubi enĩ dictum est. qd̃ ꝑ ea quȩ facta sunt ds̃
illis manifestauit intellectu conspicienda
inuisibilia sua. ibi etiã dictũ est. ñ illos

Expanded text:
entiam profiteri. Cauet eos tamen, qui secundum eleentiam profiteri. Cauet eos tamen, qui secundum elementa huius mundi philosophantur, non secundum Deum, a quo ipse factus est mundus. Admonetur enim praecepto apostolico fideliterque audit quod dictum est: Cauete ne quis uos decipiat per philosophiam et inanem seductionem secundum elementa mundi. Deinde ne omnes tales esse arbitretur, audit ab eodem apostolo dici de quibusdam: Quia quod notum est Dei, manifestum est in illis; Deus enim illis manifestauit. Inuisibilper ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque uirtus eius et diuinitas, et ubi Atheniensibus loquens, cum rem magnam de Deo dixisset et quae a paucis possit intelleNouit sane etiam ipsos, in quibus errant, cauere; ubi enim dictum est, quod per ea, quae facta sunt, Deus illis manifestauit intellectu conspicienda inuisibilia sua: ibi etiam dictum est non illos
Abbreviated transcription (Latin):
legos inuentã. ñ destruit s confirmat apłs¬
paulus. eiꝰq utitur testimonio ad docen¬
dos eos qui ista nesciebant. Multo autẽ mi¬
cuiens aram qndã int̾ aras demonũ inuen-¬
tam in qua scͥptũ esset ignoto deo. neq hoc
negando & refellendo destruxerit. s potiꝰ
confirmando. hinc etiã reppererit oportu¬
nissimũ suȩ disputationis exordium. di¬
cens. quẽ uos ignorantes colitis. hunc ego
annuntio uobis. Hanc itaq & nos ꝑ ma-¬
iores nr̃os traditam nobis sequentes apłi¬
sam regulam. si qͥd recti etiã in ꝑu̾sis inue-¬
nerimꝰ. eoꝵ ꝑu̾sitate. correcta illud qd̾ re-¬
cdum est minime uiolamꝰ. ut in uno ho¬
mine. ex his quȩ uera tenet etiã falsa emen-¬
dentur. ñ ex falsis conuitiis etiam uera de¬
Quamuis enĩ homo xp̃ianus litteris
tantũ eccliasticis eruditus. platoni-¬
est in reb humanis. ut nesciat phyloso¬
phos uł studiũ sapientie. uł ipsam sapi-¬

Expanded text:
legos inuentam non destruit, sed confirmat aposlegos inuentam non destruit, sed confirmat apostolus eiusque utitur testimonio ad docendos eos, qui ista nesciebant. huius cumiens ara quadam inter aras daemonum inuenta, in qua scriptum esset: ignoto deo, neque hoc negando et refellendo destruxerit, sed potius confirmando hinc etiam reppererit oportunissimum suae disputationis exordium dicens: quem uos ignorantes colitis, hunc ego annuntio uobis. Hanc itaque et nos per maiores nostros traditam nobis sequentes apostolicam regulam si quid recti etiam in peruersis inuenerimus, eorum peruersitate correcta illud quod rectum est minime uiolamus, ut in uno homine ex his quae uera tenet etiam falsa emendentur, non ex falsis conuictis etiam uera deQuamvis enim homo christianus litteris tantum ecclesiasticis eruditus, Platonicest in rebus humanis, ut nesciat philosophos uel studium sapientiae uel ipsam sapi
Abbreviated transcription (Latin):
conu̾terunt. tanqͣm deos colentes solem &
lunam. & quȩcũq celestia atq terrestria.
Qs gͦ ĩmutauerunt mendatiũ suũ. culpat.
decestatur. euertit. Qd̃ autẽ uerũ in doctri-¬
na qͣmuis multis falsitatib ꝑmixta confu-¬
saq seruarunt: approbat. testat᷑. affirmat.
Nam & hic eundẽ locum. ita cepit ut diceret.
reuelatur enĩ ira dĩ de celo suꝑ omnẽ imꝑi¬
etatẽ & iniusticiã hominũ. eoꝵ qui uerita-¬
tem in iniquitate detinent. ñ abnegans
ueritatẽ. qmuis in iniquitate detentam.
& in actib apłoꝵ cũ de dõ uno & uero athe.¬
nienses doceret. qd̾ in illo uuimꝰ. mouem᷑.
& sumꝰ: continuo subiunxit. sicut quidã
scđ̾m uos dixerunt. Hoc gͥ qd̃ in dõ uiuimꝰ
mouem᷑ & sumꝰ : ex illa ueritate est. qmͣ &
illi impii simulachroꝵ cultores in
iniqͥtate detinent. Qui cognoscentes dm̃:
ñ sicut dm̃ głificauerunt. Hanc tam̃ ue-¬
ritatẽ sicut uidemꝰ apud impios & sacri-¬

Expanded text:
converterunt, tanquam deos colentes solem et converterunt, tanquam deos colentes solem et lunam et quaecumque caelestia atque terrestria —: quod ergo immutauerunt in mendacium suum, culpat detestatur euertit, quod autem uerum in doctrina quamuis multis falsitatibus permixta confusaque seruarunt, approbat attestatur affirmat. nam et hic eundem locum ita coepit, ut diceret: reuelatur enim ira dei de caelo super omnem impietatem et iniustitiam hominum eorum, qui ueritatem in iniquitate detinent, non abnegans ueritatem quamuis in ini- quitate detentam, et in Actibus apostolorum cum de deo uno et uero Athenienses doceret, quod in illo uiuimus, mouemur et sumus, continuo subiunxit: sicut quidam secundum uos dixerunt. hoc igitur, quod in deo uiuimus et mouemur et sumus, ex illa ueritate est, quam et illi impii simulacrorum cultores in iniquitate detinent, qui cognoscentes deum non sicut deum glorificauerunt. hanc tamen ueritatem, sicut uidemus, apud impios et sacri
Abbreviated transcription (Latin):
corruptibilis hominis. & uolucrũ. & qua¬
drupedũ. & serpentiũ. Talia qͥppe fuisse
nouimꝰ simulacroꝵ egyptioꝵ. ubi & in¬
stituta eẽ multiplicior multoq ignomi¬
mosior ydolatria phibetur. Nunqͥd tam̃
cognitionẽ denegauit illis fuisse. ac ñ po¬
tius confirmauit dicens. cognoscentes dm
ñ ut dm̃ głificauerunt: Si gͦ istam cog¬
nitionẽ tamqm mendaciũ repellere &
destruere conaret᷑. qd̃ eam in sacrilegis in¬
uenisset. ñ ne qd̾ absit ueritatis inimicus
existeret: Ideoq id qd̾ immutauert̃ in
mendatiũ suũ. nam & hic dixit. ĩmutaue¬
runt głam dĩ in similitudinẽ imaginis
corruptibilis hominis. talem scilicet fin¬
gentes dm̃ qualis ñ est ds̃. & ñ sicut eum
cognouerunt tradentes hominib. Eit
paulopost de talib dicit. qui ĩmutauert
ueritatẽ in mendaciũ. & coluerunt & ser¬
uigrunt creaturȩ potiꝰ qͣm creatori. qͥ est
bencdictus in scła. Ueritas qͥppe creature
Est a deo. ñ est ds̃. Qmͣ illi in mendatium

Expanded text:
quadrupedum et serpentium. talia quippe nouimus fuisse simulacra Aegyptiorum, ubi et instituta esse multiplicior multoque ignominiosior idolatria perhibetur. numquid tamen cognitionem dei negauit in illis fuisse ac non potius confirmauit dicens: cognoscentes deum non ut deum glorificauerunt? si ergo istam cognitionem tamquam mendacium refellere et destruere conaretur, quod eam in sacrilegis inuenisset, nonne, quod absit, ueritatis inimicus existeret? ideoque id quod immutauerunt in mendacium suum — nam et hic dixit: immutauerunt gloriam dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, talem scilicet fingentes deum, qualis non est deus, et non sicut eum cognouerunt tradentes hominibus, et paulo post de talibus dicit: qui immutauerunt ueritatem dei in mendacium, et coluerunt et seruierunt creaturae potius quam creatori, qui est be a Deo est, non Deus, quam illi in mendacium
Abbreviated transcription (Latin):
similitudinẽ inaginis corruptibilis ho¬
minis. & uolucrũ. & quadrupedũ. & ser-¬
pentiũ. Ubi & romanos. & grecos. & egyp¬
tios. qui de sapientiȩ nomine głati sunt
fecit intelligi¬

Expanded text:
nis corruptibilis hominis et volucrum, et quadrupedum, et serpentium . Ubi et Romanos, et Graecos, et Aegyptios, qui de sapientiae nomine gloriati sunt, fecit intelligi
Abbreviated transcription (Latin):
ẏdoloꝵq cultorib multa utiq a no¬
bis diu̾sitate distantib. nichil aliud nobis
demonstrat apls. nͥ ut in ipsis qͦ: ita qͥcqͥd
prauũ est corrigamꝰ. ut qͦd forte rectum
est approbemꝰ. Nam utiq ydolatras. & qd̃
est grauiꝰ ñ tantũ cultores s etiã institu¬
tores simulacroꝵ redarguebat. ubi ait.
Qui cognoscentes dm̃. ñ sicut dm̃ głificaue¬
runt aut grãs egerunt. s euanuerunt in
cogitationib suis. & obscuratũ est insipien¬

Expanded text:
dolorumque cultoribus multa utique a nobis diversitate distantibus, nihil aliud nobis demonstrat Apostolus, nisi ut in ipsis quoque ita quidquid pravum est corrigamus, ut quod forte rectum est approbemus. Nam utique idololatras, et quod est gravius, non tantum cultores, sed etiam institutores simulacrorum redarguebat, ubi ait: Qui cognoscentes Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt; sed evanuerunt in cogitationibus suis
Abbreviated transcription (Latin):
¶o ait apłs. omĩa autẽ ex dõ. si mulie¬
ris corpꝰ ita est ex uiro. ut ñ sit ex deo:
Quappt̾ ut apls potiꝰ uerũ loquatur.
qͣm iste apło p̃feratur. mulier ex uiro
quo constat humana natura. nichil
enĩ hoꝵ tanqm certũ affirmamꝰ. s qͥd
hoꝵ uerũ sit adhuc querimꝰ. & uir ꝑ
mulierem siue ex parte tota hominis
natura dicatur. quȩ ꝑ mulierẽ nasci¬
tur. siue sola caro. Unde adhuc que¬
stio est. Omĩa tam̃ ex dõ. unde nulla
questio est. id est & corpꝰ & anima & sp̃c
& uiri & mulieris. Et si enim ñ ex deo
nata uł tracta sunt. uł manarunt ita
ut ciꝰ naturȩ sint. tam̃ ex dõ sunt Aquo
enim creata condita facta sunt. ab illo

Expanded text:
quod ait apostolus: omnia autem ex deo, si mulieris corpus ita est ex uiro. ut non sit ex deo? quapropter ut apostolus potius uerum loquatur, quam iste apostolo praeferatur, mulier ex uiro quo constat humana natura — nihil enim horum tamquam certum affirmamus, sed quid horum uerum sit adhuc quaerimus — et uir per mulierem, siue ex patre tota hominis natura ducatur, quae per mulierem nascitur, siue sola caro, unde adhuc quaestio est, omnia tamen ex deo, unde nulla quaestio est, id est et corpus et anima et spiritus et uiri et mulieris. etsi enim non ex deo nata uel tracta sunt uel manarunt, ita ut eius naturae sint, tamen ex denim creata, condita, facta sunt, ab illo
Abbreviated transcription (Latin):
test intelligi nͥ p̃dicato ibi ꝑ eũ pri¬
mitus eugłio credidisse multos. & multos
eiꝰ dem fidei adu̾sarios extitisse scdm illud
dñi. nemo uenit ad me nͥ datũ fuerit el¬
a patre. meo: & uobis cdatũ est nosse mỹ¬
steriũ regni di. illis autẽ ñ datum est:

Expanded text:
test intellegi nisi praedicato ibi per eum primitus euangelio credidisse multos et multos eiusdem fidei aduersarios extitisse secundum illud domini: nemo uenit ad me, nisi cui datum fuerit a patre meo, et: uobis datum est nosse mysterium regni caelorum, illis au
Abbreviated transcription (Latin):
consortio. etiã si anteqͣm panem. illim̃
comer at. &e talice bibat de hos slo in anl¬
tau cor potis ap̃i constitutus abscedas.
Sacram̃ta qͥppe ipsiꝰ participatione ac
heneficio ñ priuatur. qnͣdo ipse hoc qd̃
illud sacram̃tũ significat inuenitur.

Expanded text:
consortio, etiamsi antequam panem illum consortio, etiamsi antequam panem illum comedat calicemque bibat, de hoc satate corporis Christi constitutus abscedat. Sacramenti quippe illius participatione ac beneficio non privatur, quando ipse hoc, quod illud sacramentum significat, invenit.
Abbreviated transcription (Latin):
gaudete. Unitas. pietas. ueritas. caritas.
unꝰ panis. unũ corpꝰ. multi sumꝰ. Reco¬
lite enĩ quia panis ñ sit de uno grano.
s de multis. qnͣdo exorcizabamini. qͣsi
molebamini. Qnͣdo baptizati estis. qͣsi
pistis. qͣsi cocti estis. Estote qd̾̃ uidetis. &
accipite qd̾ estis. Hoc apłs de pane dicit.
Lam de calice qͥd intelligeremꝰ. etiã ñ dictũ
satis ostendit. Sicut enĩ ut sit species ui¬
sibilis panis multa grana in unũ consꝑ¬
gunt᷑. tanqͣm illud fiat qd̃ de fidelib ait
scͥptura scã. erat illis anima una & cor
unũ indm: sic & de uino. Er̃s. recolite
unde sit uinũ. Grana multa pendent
pacis & unitatis nr̃ȩ. in sua m̃sa conserra¬
uit. Qui accipit mẏsteriũ unitatis. & ñ
penꝰ ambigendũ. tunc unũ quẽq fideliũ
corporis sanguinisq dñci partidipe fieu
qͣnio in baptismate m̃ brũ corꝑis xpi esti
citius. ncc alienari ab illiꝰ panis calicassy

Expanded text:
gaudete. Unitas, pietas, veritas, caritas, gaudete. Unitas, pietas, veritas, caritas, unus panis, unum corpus multi sumus . Recolite enim quia panis non fit de uno grano, sed de multis. Quando exorcizabamini, quasi molebamini; quando baptizati estis, quasi pistis, quasi cocti estis. Estote quod videtis, et accipite quod estis. Hoc Apostolus de pane dixit, jam de calice quid intelligeremus, etiam hoc dictum satis ostendit. Sicut enim ut sit species visibilis panis multa grana in unum consperguntur; tanquam illud fiat quod de fidelibus ait Scriptura sancta: Erat illis anima una et cor unum in Deum ; sic et de vino, fratres, recolite unde sit unum. Grana multa pendent pacis et unitatis nostrae in sua mensa consecravit. Quuatenus ambigendum tunc unumquemque fidelium corporis sanguinisque Dominici participem fieri, quando in bacitur, nec alienari ab ipsius panis calicisque
Abbreviated transcription (Latin):
uoluit in celũ ascendit. illuc leuauit cor¬
pus suũ. Unde est uenturꝰ ut iudicet ui¬
uos & mortuos. ibi est mͦ sedens ad dexte-¬
ram patris. Quomͦ est panis corpꝰ eius:
Et calix. uł qd̃ habet calix: qͦmͦ est sangnis
cus: Ista fr̃s idõ dicunt᷑ sacram̃ta. quia
in eis aliud uidetur. aliud intelligitur.
Qd̾ uidetur speciem habet corporalem:
qd̃ intelligitur fructũ habet sp̃ualem.
Corpꝰ gͦ xp̃i si uis intelligere: apłm audi
dicentem fidelib Uos estis corpꝰ xp̃i. &
m̃bra. Si gͦ uos estis corpꝰ xp̃i & m̃bra:
mysteriũ ur̃m in m̃sa dm̃i positum est.
Mysteriũ ur̃m accipitis. ad id qd̃ estis ameni
respondetis. & respondendo subscribitis.
m̃brũ corꝑis xp̃i: ut uerũ sit am̃. Quare
gͦ in pane:. Nichil bic de nr̃o afferamꝰ.
ipsum apłm item audiamꝰ. Cũ gͦ de
isto sacram̃to loqueret᷑ ait. Unus pa-¬
nis. unũ corpꝰ. multi sumꝰ. Intelligite &

Expanded text:
voluit in coelum ascendit. Illuc levavit corvoluit in coelum ascendit. Illuc levavit corpus suum, unde est venturus ut judicet vivos et mortuos. Ibi est modo sedens ad dexteram Patris. Quomodo est panis corpus ejus, et calix, vel quod habet calix quomodo est sanguis ejus? Ista, fratres, ideo dicuntur sacramenta, quia in eis aliud videtur, aliud intelligitur. Quod videtur speciem habet corporalem, quod intelligitur fructum habet spiritalem. Corpus ergo Christi si vis intelligere, Apostolum audi dicentem fidelibus: Vos estis corpus Christi et membra . Si ergo vos estis corpus Christi et membra, mysterium vestrum in mensa Domini positum est, mysterium Domini accipitis. Ad id quod estis, Amen respondetis, et respondendo subscribitis. membrum corporis Christi, ut verum sit Amen. Quare ergo in pane? Nihil hic de nostro asseramus, ipsum Apostolum item audiamus. Cum ergo de isto sacramento loqueretur, ait: Unus panis, unum corpus multi sumus. Intelligite, et
Abbreviated transcription (Latin):
III angłoꝵ manducauit homo. Unde: qͣmͣ:
Qua uia. quib meritis: qua dignitate pa-¬
nem angłoꝵ manducaret homo: nisi cre¬
ator angłoꝵ fieret homo: Ex sermone¬
etiã transacta nocte uidistis. S qͥd
esset. qͥd sibi uellet. qm̃ magne rei sacra¬
m̃tũ contineret. ñ dum audistis. Qd̃ gͦ
uidistis panis est & calix. qd̃ uobis etiam
oculi ur̃i renuntiant. Qd̃ autẽ fides ur̃a
postulat instruenda: panis est corpꝰ xp̃i.¬
N calix sanguis. Breuit̾ quidẽ hoc dictũ est:
s qd̃ fidĩ forte sufficiat. S sides instru¬
ctionẽ desiderat. Dicit enim ꝓpħa nisi
credideritis ñ intelligetis. Potestis gͦ mͦ
dicere mͥ. Precepisti ut credamꝰ expone
ut intelligamꝰ. Potest tni in animo
cuiꝰ qͣm cogitatio talis oboriri. Dñs nr̃
nutritus est. creuit. ad iuuenilem etatẽ
ꝑductus est. a iuideis ꝑsecutionẽ passꝰ est.
ligno suspensus est. in ligno int̾fectus est.

Expanded text:
m angelorum manducavit homo. Unde, quomodo, m angelorum manducavit homo. Unde, quomodo, qua via, quibus meritis, qua dignitate panem angelorum manducavit homo, nisi Creator angelorum fieret homo? Sed fidtiam transacta nocte vidistis, sed quid esset, quid sibi vellet, quam magnae rei sacramentum contineret, nondum audistis. Quod ergo videtis, panis est, et calix; quod vobis etiam oculi vestri renuntiant. Quod autem fides 227 vestra postulat instruenda, panis est corpus Christi, calix sanguis Christi. Breviter quidem hoc dictum est, quod fidei forte sufficiat; sed fides instructionem desiderat. Dicit enim propheta: Nisi credideritis, non intelligetis . Potestis ergo modo dicere mihi: Praecepisti ut credamus; expone ut intelligamus. Potest enim in animo cujuspiam cogitatio talis oboriri. Dominus nnutritus est, crevit, ad juvenilem aetatem perductus est, a Judaeis persecutionem passus est, ligno suspensus est, in ligno interfectus est,
Abbreviated transcription (Latin):
ducat᷑. uita manducat᷑. Nec occiditur
ut manducetur. s mortuos uiuificat.
Qnͣdo manducat᷑ reficit: s ñ deficit.
Non gͦ timeamꝰ fr̃s manducare istũ pa-¬
nem. ne forte fimamꝰ illum: & postra
qd̾ manducemꝰ ñ inueniamꝰ. Mandu.¬
cetur xp̃c: uiuit manducatꝰ: qͥa resur¬
rexit occisus. Nec qnͣdo manducamꝰ.
partes de illo faciamꝰ. Et quidẽ in sa¬
cram̃to sic fit: & norunt fideles quẽad¬
modũ manducent carnẽ xp̃i. unꝰ quisq
accipit partẽ suam. Unde & ipsa gr̃a
partes uocantur. Per partes manducat᷑:
& manet integer totus. Per partes man¬
ducatur in sacram̃to. & manet integer
totus in cęlo: manet integer totus in cor¬
mde tuo. Totus em̃ erat apud patrẽ qñdo
uenit in uirginẽ. Impleuit illam. nec
recessit ab illo. Uemebat in carnem ut
eum homines manducarent. & manebat
integer apud patrẽ ut angłos pasceret. Qd̃¬
enĩ sciatis fr̃s. & qui scitis. & qui nescitis sci-¬
re debetis. qnͣdo xp̃c factus est homo. panẽ¬

Expanded text:
ducatur, vita manducatur, nec occiditur, ut manducetur, sed mortuos vivificat. Quando manducatur, reficit, / sed non deficit. Non ergo timeamus, fratres, manducare istum panem, ne forte finiamus illum et postea, quid manducemus, non inveniamus. Manducetur Christus, vivit manducatus, quia resurrpartes de illo facimus. Et quia in sacramento sic fit, et norunt fideles, quemadmodum manducent carnem Christi. Unusquisque accipit partem suam, unde ipsa gratia partes vocantur. Per partes manducatur et manet integer totus. Per partes manducatur in sacramento et manet integer totus in caelo, manet integer totus in corde tuo. Totus enim erat apud patrem, quando venit in virginem. Implevit illam nec recessit ab illo. Veniebat in carnem, ut eum homines manducarent, et manebat integer apud patrem, ut angenim sciatis, fratres, et quod scitis et quod nescitis scire debetis, quando Christus factus est homo, pane
Abbreviated transcription (Latin):
induamꝰ imaginẽ eius qui de cęlo est.
oc apls̾ ita posuit. ut nunc quidẽ
in nobis scdm sacram̃tũ regenerationis
fiat sicut alibi dicit. qͦtqͦt in xp̃o bap¬
tizati estis xp̃m induistis: re autẽ ipsa
tunc ꝑficietur. cũ & in nobis qd̾ est an-¬
male nascendo. spũale factum fuerit
resurgendo. Ut gͦ eiꝰ itidem u̾bis utar.
spe salui facti sumꝰ. Induimꝰ autẽ una¬
ginẽ t̾reni hominis ꝓpagatione p̃uari-¬
cationis & mortis. quã nobis intulit ge¬
neratio. s induimꝰ imaginẽ cȩlestis
hominis gr̃ȩ indulgentie uitȩq ꝑpe¬
tuȩ. qd̃ nobis p̾stat regeneratio. ñ nisi
ꝑ mediatorẽ dĩ & hominũ hominem
xp̃m uĩm quẽ cȩlestem hominẽ uult
intelligi. quia de celo uenit ut t̾renȩ
mortalitatis corꝑe uestiret᷑ qd̾ cȩlesti im¬
mortalitate uestiret. Celestes uͦ ideo
appellat & alios quia fiunt ꝑ gr̃am m̃¬
bra ciꝰ ut cum illis sit unus xp̃c. uelut
caput & corpꝰ. Hoc in eadem epła ita¬

Expanded text:
induamus et imaginem eius, qui de caelo est. Hoc apostolus ita posuit, ut nunc quidem in nobis secundum sacramentum regenerationis fiat, sicut alibi dicit: Quotquot in Christo baptizati estis, Christum induistis; re autem ipsa tunc perficietur, cum et in nobis, quod est animale nascendo, spiritale factum fuerit resurgendo. Ut enim eius itidem uerbis utar: Spe salui facti sumus. Induimus autem imaginem terreni hominis propagatione prae. uaricationis et mortis, quam nobis intulit generatio; sed induimus imaginem caelestis hominis gratia indulgentiae uitaeque perpetuae, quod nobis praestat regeneratio, non nisi per mediatorem Dei et hominum, hominem Christum Iesum; quem caelestem hominem uult intellegi, quia de caelo uenit, ut terrenae mortalitatis corpore uestiretur, quod caelesti inmortalitate uestiret. Caelestes uero ideo appellat et alios, quia fiunt per gratiam membra eius, ut cum illis sit unus Christus, uelut caput et corpus. Hoc in, eadem epi
Abbreviated transcription (Latin):
uiuificant᷑. iam utiq in corpore sp̃uali
qd̾ erit in sp̃m uuificantẽ. ñ quia om̃s
qui in adam moriunt᷑ m̃bra crunt xp̃i
ex illis enim multo plures scdã in et̾num
morte plectentur. s ido dictũ est om̃s
atq om̃s. quia sicut nemo corꝑe amma¬
nisi in xp̃o uiuificatur. Ex libro re
corꝑis quã peccando amisimꝰ habe¬
b̾at tantã felicitatem. ut in defectum ñ
uergeret senectutis. Huic gͦ pͥstinȩ sta-¬
bilitati restituet᷑ hoc corpꝰ in resurrec¬
tione mortuoꝵ. S habebit ampliꝰ ut
nec alim̃tis corporalib sustentetur. s
ad sufficientiã uinificetur solo sp̃ti. cũ
resurrexerit in spm̃ uiuificantẽ. Qua
causa etiã sp̃uale est. Illud autem qd̾
pͥmũ fuit qmuis ñ moriturũ nisi ho¬
mo peccasset. tam̃ animale factum est.
hoc est in animã uiuentem. Ex tract¬

Expanded text:
uiuificabuntur; iam utique in corpore spiritali quod erit in spiritum uiuificantem; non quia omnes, qui in Adam moriuntur, membra erunt Christi ex illis enim multo plures secunda in aeternum morte plectentur; sed ideo dictum est omnes adque omnes, quianisi in Christo vivificatur. Proinde neporis quam peccando amisimus, habebat tantam felicitatem, ut in defectum non vergeret senectutis. Huic ergo pristinae stabilitati restituetur hoc corpus in resurrectione mortuorum. Sed habebit amplius, ut nec alimentis corporalibus sustentetur; sed ad sufficientiam vivificetur solo spiritu, cum resurrexerit in spiritum vivificantem, qua iam etiam spiritale erit. illud autem, quod primum fuit quamuis non moriturum, nisi homo peccasset, tamen animale factum est, hoc est in animam uiuentem. Et a
Abbreviated transcription (Latin):
a catholica ecclia fuerit separatus.
quantũlibet laudabilit̾ se uiuere exi¬
stimet. hoc solo scelere. qd̃ a xp̃i unitate
disiunctus est ñ habebit uitam. s ira
dĩ manebit suꝑ eum. Quisqͥs autẽ in
hac eccłia bene uixerit. nichil ei p̃uidi¬
cant aliena peccata. quia unꝰ quisq in
ea. ꝓpͥum onus portabit. sicut apłs dic̃
Et quicũq in ea corpꝰ xp̃i manducaue¬
rit indigne: iudiciũ sibi manducat &

Expanded text:
a catholica Ecclesia fuerit separatus, quantumlibet laudabiliter se vivere existimet, hoc solo scelere quod a Christi unitate disiunctus est, non habebit uitam, sed ira dei manet super eum. quisquis autem in hac ecclesia bene uixerit, nihil ei praeiudicant aliena peccata, quia unusquisque in ea proprium onus portabit, sicut apostolus dicit. et quicumque in ea corpus Christi manducauerit i
Abbreviated transcription (Latin):
iudei carnales. ne hoc solum putarent
semine. dauid: ammonet cos ipse dñs ex
ꝓpħia ciusdẽ dauid. querens ab eis quideis
filium. Qui cum respondissent dauid.
ne hoc solum ut dixi putaretur & ñ respi¬
spũ dicit cũ dnm. dixit dñs dño meo se¬
de ad dexterã meam. donec ponã inini¬
cos tuos scabellum pedum tuoꝵ. Ex li

Expanded text:
Iudaei carnales ne hoc solum putarent semine Dauid, admonet eos ipse dominus ex prophetia eiusdem Dauid quaerens ab eis, quid eis filium. qui cum respondissent: Dauid, ne hoc solum, ut dixi. putaretur et non respispiritu dicit eum dominum: dixit dominus domino meo, sede ad dexteram meam. donec ponam inimicos tuos scabellu
Abbreviated transcription (Latin):
a nobis querttur si homines dicti sunt
dii. qd̾ in ppło dĩ sunt quẽ ꝑ angłos uel
ꝑ homines alloquit᷑ ds. qͣntomagis im¬
mortales eo nomine digni ft̃: qui ea
fruuntur beatitudine ad quã dm̃ colen¬
do cupiunt homines ꝑuenire. qͥd respon¬
debimꝰ. nisi ñ frustra in scͥpturis scĩs ex¬
p̃ssius homines nuncupatos deos: qmͣ
illos immortales & beatos quib nos eqͣ-¬
les futuros in resurrectione. ꝓmittitur:
ne scilicet ꝓpter illoꝵ excellentiã aliquẽ
eoꝵ constituere nobis dm̃ infidelis aude¬
ret infirmitas. qd̾ in homine facile est
euitare: Et euidentiꝰ dici debuerunt
homines dii in ppło dĩ. ut certi ac fiden¬
tes scirent eum eẽ dm suũ qui dictus est
ds̃ deoꝵ. quia & si appellẽtur dii immor¬
tales illi & heati qui in cęlis sunt. ñ tam̃
dicti sunt dii deoꝵ. id est dii hominũ in
ppłõ dĩ constitutoꝵ. quib dictum est ego
dixi dii estis. & filii excelsi om̃s. Hinc est
qd̾ apłs ait. Et si sunt qui dicunt᷑ dii

Expanded text:
a nobis quaeritur, si homines dicti sunt dii, quod in populo dii sunt, quem per angelos vel per homines alloquitur Deus; quanto magis immortales eo nomine digni sunt, qui ea fruuntur beatitudine, ad quam Deum colendo cupiunt homines pervenire; quid respondebimus, nisi non frustra in Scripturis sanctis expressius homines nuncupatos deos, quam illos immortales et beatos, quibus nos aequales futuros in resurrectione promittitur; ne scilicet propter illorum excellentiam aliquem eorum nobis constituere Deum infidelis auderet infirmitas. Quod in homine facile est evitare. Et evidentius dici debuerunt homines dii in populo Dei, ut certi ac fidentes fierent eum esse Deum suum, qui dictus est Deus deorum. Quia etsi appellantur dii immortales illi, et beati, qui in coelis sunt, non tamen dicti sunt dii deorum, id est, dii hominum in populo Dei constitutorum, quibus dictum est: Ego dixi: dii estis, et filii excelsi omnes. Hinc est quod ait Apostolus: Etsi sunt qui dicantur dii,
Abbreviated transcription (Latin):
niis immolant & ñ dõ. Nolo uos socios
fieri demonioꝵ. Si gͦ nusqmͣ in diuinis
eloquiis repperitur scõs angłos appella¬
tos deos. ea mͥ causa potissimũ occurrit.
ne isto nomine. homines ad hoc ȩdifica-¬
rentur. ut ministeriũ uł seruitiũ religi¬
onis quȩ grece liturgia uł latria dicitur
scĩsangłis exhiberent. qd̾ nec
ex hiberi ab hominib uolunt. nisi illi
dõ qui & ipsoꝵ & hominũ ds̃ est. Unde
multo utiliꝰ angłi uocantur. qui latine
nuntii nuncupant᷑. ut ꝑ nom̃ ñ substan¬
tiȩ s officii. satis intelligamꝰ illũ dm a
nobis coli cos uelle quẽ nuntiant. Totam
gͥ istam questionẽ breuiter apłs absoluit
ubi ait. Nam & sunt qui dicunt᷑ dii siue
in celo siue in t̾ra. quẽa dinodũ sunt dii

Expanded text:
n Deo. Nolo vos socios fieri daemoniorum» . Si ergo nusquam in eloquiis divinis reperitur sanctos Angelos appellatos deos, ea mihi causa potissimum occurrit, ne isto nomine homines ad hoc aedificarentur, ut ministerium vel servitium religionis, quae graece liturgia, vel latria dicitur, sanctis Angelis exhiberent; quod nec ipsi exhiberi ab hominibus volunt, nisi illi Deo qui et ipsorum et hominum Deus est. Unde multo utilius Angeli vocantur, qui latine nuntii nuncupantur; ut per nomen non substantiae, sed officii, satis intelligamus illum Deum a nobis eos coli velle, quem nuntiant. Totam ergo istam quaestionem breviter Apostolus solvit, ubi ait: «Nam etsi sunt qui dicantur dii, sive in coelo, sive
Abbreviated transcription (Latin):
dii gentiũ simulachra. nisi ꝑ simulachra
intelligant᷑ demonia quȩ t̾reri possunt:
lum. Hoc enĩ retulit ad materiam terre¬
nam. sensu carentem. Item ne qͥsqͣm pu¬
taret ñ ẽẽ aliqͣm uiuentẽ sentientemq
naturam quȩ gentiũ sacrificiis delectet᷑¬

Expanded text:
dii Gentium simulacra,» nisi per simulacra intelligantur daemonia, quae terreri possunt? lum:» hoc enim retulit ad materiam terrenam sensu carentem. Item ne quisquam putaret non esse aliquam viventem sentientemque naturam, quae Gentium sacrificiis delectet
Abbreviated transcription (Latin):
a quib demonia t̾rentur. sic enim seqͥtur.
dñs autẽ cęlos fecit. Non gͦ dii sine ad¬
ditam̃to. s dii gentiũ demonia. suꝑiꝰ
tam̃ terribilis inqͥt suꝑ om̃s deos. Non
ait suꝑ deos gentiũ. qmuis hoc intelli
gi uoluerit. addendo
qd̃ sequit᷑. qm̃ om̃s dii gentium
na. ut intelligeremꝰ sic etiã in hebreo
positũ. dii gentiũ simulachra. ut demo¬
na potiꝰ quȩ sunt in si mulachris signi¬
siarentur. Nam qd̃ attinet ad ipsa simu¬
hra quȩ grece appellantur ydola. quo
lomine iam utimur. ꝓ latino. oculos ha-¬
t & ñ uident. & cęt̾a. qu̾ȩ de his ideo
licuntur. quia om̃i sensu carent. qͥ circa
titri possunt: quia nsi ea quȩ senti

Expanded text:
a quibus daemonia terrerentur. Sic enim sequitur, a quibus daemonia terrerentur. Sic enim sequitur, «Dominus autem coelos fecit.» Non ergo, Dii sine additamento; sed, Dii Gentium daemonia: superius tamen, «Terribilis,» inquit, «super omnes deos;» non ait, super omnes deos Gentium, quamvis intelligi hoc voluerit, addendo quod sequitur, «Quoniam dii Gentium nia:» ut intelligeremus sic etiam in hebraeo positum, «Dii Gentium simulacra;» ut daemonia potius quae sunt in simulacris, significarentur. Nam quod attinet ad ipsa simulacra, quae graece appellantur idola, quo nomine jam utimur pro latino, oculos habent et non vident; et caetera quae de his ideo dicuntur, quia omni sensu carent: quocirca nec terreri possunt, quia nisi ea quae senti
Abbreviated transcription (Latin):
si solet. Et sc̃ptum mnuemimꝰ c̃t in alio
ꝑsalmo. deos etiam homines appellatos.
siuit est. ds stetit in sẏnagoga deoꝵ. in
medio autẽ deos discernit. Et paulopost.
go dixi dii estis. & filii excelsi om̃s. Uos
autt̃ sicut homines moriemin. & sicut
unꝰ ex pͥncipib cadetis. Nongͦ quia boni
om̃s ñ sic om̃s diuidicaret. Cum enĩ dixis¬
set ds stetit in sẏnagoga deoꝵ. ñ ait in
medio deos & homines discernit. tanqͣm
ostendens quid int̾sit inter deos & homi¬
nes: s in medio inqͥt deos discernit. De¬
inde sequit᷑. Usq quo iudicatis iniqͥtatẽ.
tus dii uocantur. utrũ angłi uocandi sus
ꝓmittatur. ȩqualitas angłoꝵ. Et in scͥꝑ¬
iuris quidẽ nescio utrũ uł possit uł faci¬
le possit reppiri. aꝑte dictos angłos deos.
cum de dño dõ dictum esset. t̾ribilis est¬
suꝑ om̃s deos. cur hoc dixerit continuo
dii gentiũ demonia. Suꝑ tales deos dix̃
dñm t̾ribilem in scĩs suis. qͦs cęlos fecit.

Expanded text:
eri solet. Et scriptum invenimus in alio psalmo, deos etiam homines appellatos, sicuti est, «Deus stelit in synagoga deorum; in medio autem deos discernit:» et paulo post, «Ego dixi, Dii estis et filii Excelsi omnes; vos autem ut homines moriemini, et sicut unus ex pomnes, non sic eos dijudicaret. Cum enim dixisset, «Deus stetit in synagoga deorum;» non ait, In medio deos et homines discernit, tanquam ostendens quid intersit inter deos et homines: sed, «In medio» inquit, «deos discernit.» Deinde sequitur, «Usquequo judicatis iniquitatem» ? tus est, dii vocantur, utrum et Angeli vocandi sunt tur aequalitas Angelorum. Et in Scripturis quidem nescio utrum vel possit, vel facile possit reperiri, aperte dictos Angelos deos; sed cum de Domino Deo dictum esset, «Terribilis super omnes deos,» cur hoc dixerit, continuo dii Gentium daemonia» . Super tales deos dixit Dominum terribilem in sanctis suis, quos coelos fecit,
Abbreviated transcription (Latin):
sicuti sunt eos intelligi uoluit qui
digne etiã dicantur. ita sane ut latria
quȩ dicit᷑ grece & int̾pretatur latine ser¬
uitus. s ea quȩ ad religionem ꝑtinere
intelligitur. ñ debeatur nisi umi dõ uero
qui nobis est ds̃. Illi autẽ qui dicuntur
dii. etiã si qui sunt ubi merito dicuntꝰ.
ꝓhibiti sunt maledici. ñ uissi sunt sacri¬
ficiis. uł ulliꝰ latrie obseqͥis honorari.
dñs: & rex magnus suꝑ om̃s deos.
Sunt gͦ dii suꝑ quos sit magnꝰ ds̾ nr̃. cu
iubilemꝰ. cui exultemꝰ. cui laudes cantici
dicimꝰ: sunt s ñ nobis. Apłs enim ait.
Nam & si sunt qui dicunt᷑ dii siue in celo
siue in tra. quẽ admodũ sunt multi dii

Expanded text:
sicuti sunt" eos intellegi uoluit, qui digne etiam dicuntur: ita sane. ut λατρεία quae dicitur graece et interpretatur latine seruitus, sed ea, quae ad religionem pertinere intellegitur, non debeatur nisi uni deo uero, qui nobis est deus. illi autem qui dicuntur dii, etiam si qui sunt qui merito dicuntur, prohibiti sunt maledici, non iussi sunt sacrificiis uel ullis latriae obsequiis honorari.nus, et rex magnus super omnes deos.» Sunt ergo dii super quos sit magnus Deus noster, cui jubilamus, cui exsultamus, cui laudes cantici dicimus; sunt, sed non nobis. Apostolus enim ait: «Nam etsi sunt qui dicuntur dii, sive in coelo, sive in terra, quemad
Abbreviated transcription (Latin):
bricata sunt. demonib arȩ constructe.
demonib sacerdotes constituti. demoni¬
b oblata sacrificia. demonib arrepti¬
cii tanqm uates inducti. Hȩc om̃ia demo¬
nib gentes ex hibuerunt: hec omĩa uera
ñ nisi uni magno dõ debentur. Et enĩ¬
ista exigerent ut fallerent. nisi qͥa scius
om̃s deos. Hic accipe homines deos. ñ
tnim rex dñs suꝑ demonia. Et hinc ha¬
bemꝰ scͥpture testimoniũ. ds stetit in sy¬
nagoga deoꝵ. in medio autẽ deos dis-¬
cernit. Deos dixit participatione non
natura. gr̃a qua uoluit facere deos.
Qnͣtus ds̃ est qui facit deos. aut quales dii
sunt quos facit homo: Qm ille magnꝰ
deos faciendo. tam isti nichil qͥ ab homi¬
ne facti sunt. Ds̃ uerꝰ facit deos credentes
in se. quib dedit potestatem filios di fie¬
ri. Et ipse idõ uerus ds̃: quia ds̃ ñ facteꝰ
est. Nos autem facti ñ ueri dii. meliores
tam̃ illis quos homo facit. Ex tract psal¬

Expanded text:
onstructae, daemonibus sacerdotes instituti, daemonibus oblata sacrificia, daemonibus arreptitii tanquam vates inducti. Haec omnia daemonibus gentes exhibuerunt; haec omnia vera nonnisi uni magno Deo debentur: temista exigerent ut fallerent, nisi quia sciunomnes deos.» Hic accipe homines «deos:» non enim rex Dominus super daemonia. Et hinc habemus Scripturae testimonium: «Deus stetit in synagoga deorum; in medio autem deos discernere» . «Deos» dixit participatione, non natura; gratia, qua voluit facere deos. Quantus Deus est qui facit deos? Aut quales dii sunt quos facit homo? Quam ille magnus deos faciendo, tam isti nihil qui ab homine facti sunt. Deus verus facit deos credentes in se, quibus dedit potestatem filios Dei fieri . Et ideo ipse verus Deus, quia Deus non factus est: nos autem facti, non veri dii, meliores tamen illis quos homo facit. Quoniam s
Abbreviated transcription (Latin):
Isane coniugia iudicanda sunt. quȩ
siue filiis ꝓcreatis. siue etiã ista t̾rena
ꝓle contẽpta. continentiã inter se pari
consensu seruare potuerint. quia neq
contra illud p̃ceptũ fit qd̃ dñs dimitu
comugem uetat. ñ enim dimittit qui cũ
ea ñ carnaliter s sp̃ualiter uiuit: & illud

Expanded text:
ugia judicanda sunt, quae sive filiis proceandis, sive etiam ista terrena prole contempta, continentiam inter se pari consensu servare potuerint, quia neque contra illud praeceptum fit, quo Dominus dimitti conjugem vetat, non enim dimittit, qui cum ea non carnaliter, sed spiritaliter vivit. Et illud
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓ nobis. cõmendauit nobis in isto
sacram̃to corpꝰ & sanguinẽ suũ. qd̾ etiã fe¬
cit & nosipsos. Nam & nos corpꝰ ipsiꝰ fa-¬
E nos sumꝰ. Recordamini & uos ñ fuistis.
& creati estis. ad aream dñicã cõportati
estis. laborib boum id est annuntiantiũ
eugłm triturati estis. qnͣdo cathecumini
deferebamin. in horreo seruabamini. no¬
mina ur̃a dedistis. cepistis moli ieiuniis
& exorcismis. Postea ad aquã uenistis.
& consꝑsi estis. & panis dnicus facti estis.
indiuiduã caritatẽ. Heretici qnͣdo acci¬
piunt hoc testimoniũ contͣ se accipiunt.
quia illi querunt diuisionẽ. cũ panis
iste indicet unitatẽ. Sic & uinũ in mul¬
lis racemis fuit. & mͦ in unũ est. Unũ est
n suauitate calicis. post p̃ssuram torcu¬
aris. Et uos post illa ieiunia. post la¬
bores. post humilitatẽ & contritionem.
lam in nomine axp̃i. tanqm̃ ad calicẽ
dm̃ uenistis. & ibi uos estis in m̃sa c¬

Expanded text:
 « Commendavit nobis in isto sacramento corpus et sanguinem suum, quod etiam fecit et nos ipsos. Nam et nos corpus  nos sumus. Recordamini: et vos non fuistis, et creati estis; ad aream dominicam comportati estis; laboribus boum, id est annuntiantium evangelium, triturati estis; quando catechumeni differebamini, in horreo servabamini, nomina vestra dedistis, coepistis moli jejuniis et exorcismis; postea ad aquam venistis, et conspersi estis, et panis dominicus facti estis. individuam charitatem. Haeretici quando accipiunt hoc testimonium, contra se faciunt, quia illi quaerunt divisionem, cum iste panis indicet unitatem. Sic et vinum ex multis racemis fluit, et modo in uno est, unum est in suavitate calicis post pressuras torcularis. Et vos post illa jejunia, post labores, post humilitatem et contritionem, jam in nomine Christi tanquam ad calicem Domini venistis, et ubi vos estis in m
Abbreviated transcription (Latin):
um dicit om̃ia ur̃a cum caritate fi¬
ant. satis ostendit etiã ipsas correp¬
tiones quas asꝑas & amaras sentiant qͥ
corripitint᷑. cum caritate ẽẽ faciendas.
Unde & alibi cũ dixisset corripite inquie¬
tos. consolamini pusillammes. suscipi¬
te infirmos. patientes estote ad om̃s.

Expanded text:
um dicit, Omnia vestra cum charitate fiant ; satis ostendit, etiam ipsas correptiones, quas asperas et amaras sentiunt qui corripiuntur, cum charitate esse faciendas. Unde alibi cum dixisset, Corripite inquietos, consolamini pusillanimes, suscipite infirmos: patientes estote ad omnes;
Abbreviated transcription (Latin):
post peccatũ exul effectus. stirpem qͦ suã
quã peccando in se tanqͣm in radice ui¬
tiauerat pęna mortis & damnationis ob.¬
strinxit. ut quicqͥd ꝓlis ex illo & simul
damnata ꝑ quã peccauerat coniuge. ꝑ
carnalem concupiscentiã in qua inobȩ¬
dientiȩ pena similis retributa est nasce¬
retur. traheret originale. peccatũ. quo
traheretur ꝑ errores doloresq diuersos
ad illũ extremũ cum desertorib angłis
uitiatorib & possessorib & consortib
suis sine fine supplicium. Sic ꝑ unum
hominẽ peccatũ intrauit in mundum
& ꝑ peccatũ mors. & ita in om̃s homines

Expanded text:
post peccatum exsul effectus, stirpem quoque suam, post peccatum exsul effectus, stirpem quoque suam, quam peccando in se tanquam in radice vitiaverat, poena mortis et damnationis obstrinxit, ut quidquid prolis ex illo, et simul damnata per quam peccaverat conjuge per carnalem concupiscentiam, in quam inobedientiae poena similis retributa est, nasceretur, traheret originale peccatum, quo traheretur per errores doloresque diversos ad illud extremum cum desertoribus angelis vitiatoribus, et possessoribus, et consortibus suis sine fine supplicium. Sic « per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors, et ita in omnes hom
Abbreviated transcription (Latin):
tum. regenerante auttm spũ ñ solum
originalis. s etiam uoluntarioꝵ fit re¬
morti pͥmi hominis obnoxii. nascunt᷑
in carne. & simul iusticiȩ uiteq eternȩ
scdĩ hominis sociati. renascuntur in
baptismo. Sic & in eccłiastico scriptũ est.
Amuliere initiũ factũ est peccati. & om̃s¬
ꝑ illam morim᷑. Siue autẽ a muliere.
siue ab adam dicatur. utrũq ad pͥmũ
hominẽ ꝑtinet. qm̃ sicut nouimꝰ muli¬
er ex uiro est. & utriꝰq una caro est. Unde
& illud qd̾ scriptũ est. & erunt duo in car¬
ne una. Igitur iam ñ duo inqͥt dñs: s
ic homo habet penam ꝓpͥam. qua eti¬
Iam corporis morte punitus est. Mor¬
tis ci quippe suppliciũ ds cõminatus sue¬
rat si peccaret. sic eum munerans libero
arbitrio. ut tam̃ regeret imꝑio. terreret
exitio. atq in paradysi felicitate. tanqͣm
in umbra uitȩ. unde iusticia custodita
in meliora conscenderet collocauit. Hinc

Expanded text:
tum, regenerante autem spiritu non solum tum, regenerante autem spiritu non solum originalis, sed etiam uoluntariorum fit remorti primi hominis obnoxii nascuntur in carne et simul iustitiae uitaeque aeternae secundi hominis sociati renascuntur in baptismo; sic et in Ecclesiastico scriptum est: a muliere initium faetum est peccati et perillamomnesmorimur.siueautem a muliere siue ab Adam dicatur, utrumque ad primum hominem pertinet, quoniam, sicut nouimus, mulier ex uiro est et utriusque una caro est. unde et illud quod scriptum est: et erunt duo in carne una. igitur iam non duo, inquit dominus, sed  homo habet poenam propriam, qua corporis morte punitus est. Mortis ei quippe supplicium Deus comminatus fuerat, si peccaret: sic eum munerans libero arbitrio, ut tamen regeret imperio, terreret exitio, atque in paradisi felicitate, tanquam in umbra vitae, unde justitia custodita in meliora conscenderet, collocavit. Hinc
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ ꝑ mobedientiã uniꝰ hominis pecta¬
catores constituti sunt multi. ita ꝑ obȩ¬
dientiã uniꝰ hominis iusti constituent᷑
multi. Lex autẽ subintrauit. ut abun¬
daret delictum. Hoc ad originale ho¬
mines ad diderunt iam ꝓpria uolunta¬
te. ñ ꝑ adam. S hoc qͦ soluitur. sana¬
turq ꝑ xp̃m. Quia ubi abundauit
peccatũ. suꝑ abundauit gr̃a. ut quẽad¬
admodũ regnauit peccatũ in mortem
etiã qd̾ ñ ex adam traxerunt homines
s sua uoluntate addiderunt: sic & grã
regnet ꝑ iusticiam in uitã c̨t̾nam. Non
tam̃ aliqua iusticia p̃ter xp̃m: sicut ali¬
qua peccata p̃ter adam. Ideo cum dixs
ꝑadam. quia supͣdixerat etiã de pec¬
cato illo qd̾ subintrante lege abunda¬
liit. Et hoc utiq ñ est originis. s etiã
ꝓpriȩ uoluntatis. Cum autẽ dixisset
sic & gr̃ã regnet ꝑ iusticiam in uitam
tummꝰ trahitur qd̃ est originale pecca¬

Expanded text:
enim per inoboedientiam unius hominis pecenim per inoboedientiam unius hominis peccatorcs constituti sunt multi, ita per oboedientiam unius hominis iusti constituentur multi. Lex autem subintrauit, ut abundaret delictum. hoc ad originale homines addiderunt iam propria uoluntate, non per Adam; sed hoc quoque soluitur sanaturque per Christum, quia ubi abundauit peccatum, superabundauit gratia, ut, quemadmodum regnauit peccatum in mortem, etiam quod non ex Adam traxerunt homines, sed sua uoluntate addiderunt, sic et gratia regnet per iustitiam in uitam aeternam. non tamen aliqua iustitia praeter Christum, sicut aliqua peccata practer Adam. ideo cum dixis\'per Adam,\' quia supra dixerat etiam de peccato illo, quod subintrante lege abundauit, et hoc utique non est originis, sed iam propriae uoluntatis. cum autem dixisset: sic et gratia regnet per iustitiam in uitam tummodo trahitur, quod est originale pecca