comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tã spes frustratae̾ quicopias in quatonat
partes distribuera iratꝰ crupnibu dep
aliquos ab t̃go hostib uenturos. Int̾im silla quẽ
pͥmũ hostes attigerant: cohortatꝰ suos tͣmatĩ
& quã inaxime c̃fertis equis ipse aluq: mauros
inuaclunt. Cet᷑i in locomanentes ab iaculis eminꝰ
emissis corpora tegere: isiqui in manus uene¬
rant obtruncare. Dũ eomͦ equites pliantur:
boceus cũ peditib quos uolux filius eius addu¬
xerat. neq: in pͥore pugna in it inere morati
affuerant : postremã romanorũ aciẽ inuadunt
Tunc inariꝰ apeł pͥmos agitabat. qđ ibi uiguta cũ
plurimis erat. Deinnumida cognito bochi ad¬
uentu cla cũ paucis ad pedites c̃nertit. ibi latine¬
nã apud numantiã loqui dielicerat: exclamat
nr̃os frustra pugnare laulo ante mariũ sua
manu int᷑fectũ. si mulgladiũ sanguine obli¬
tũ ostende. quẽ inpugna satis inpigre occiso
pedite nrõ cruent auerat. Quod ulimilites
accepe. magis atrocitate rei qua fide nuneu:

Expanded text:
ham spes frustrata, qui copias in quattuor partis distribuerat, ratus ex omnibus aeque aliquos ab tergo hostibus venturos. Interim Sulla, quem primum hostes attigerant, cohortatus suos turmatim et quam maxime confertis equis ipse aliique Mauros invadunt, ceteri in loco manentes ab iaculis eminus emissis corpora tegere et, si qui in manus venerant, obtruncare. Dum eo modo equites proeliantur, Bocchus cum peditibus, quos Volux, filius eius, adduxerat neque in priore pugna, in itinere morati, affuerant, postremam Romanorum aciem invadunt. Tum Marius apud primos agebat, quod ibi Iugurtha cum plurimis erat. Dein Numida cognito Bocchi adventu clam cum paucis ad pedites conuertit. Ibi Latine—nam apud Numantiam loqui didicerat—exclamat nostros frustra pugnare, paulo ante Marium sua manu interfectum, simul gladium sanguine oblitum ostentans, quem in pugna satis impigre occiso pedite nostro cruentauerat. Quod ubi milites accepere, magis atrocitate rei quam fide nuntii
Abbreviated transcription (Latin):
quã ꝗopib: sius confidera : tam̃ ñ debere incerta ꝓc̃tis
mutare  Omẽ bellũ sumi facile. cet̾rũ egerrime desi¬
nere. non ineiusdẽ potestate iniciũ belli a finẽ et᷑. Inci¬
pere bellũ cuiuis &iã ignauo licere. Deponi: cũ uelint
uictores. Tromde sibi regnoq suo consuler&. Neustoren¬
tes res suas cũ iugurthȩ ꝑditis miscer&. Ad ea rex satis
placide uerba facit Se pacẽ cupert. s iugurthȩ fortunarũ
misereri. sieadẽ illi copia fier&i omĩa conuentura. Rur¬
sus iꝑator cont᷑postulata bochi nuncios mittit. Ille ꝓba¬
repartĩ alia abnuere. Eomͦ sepe ab utroq missis re¬
missisq nunciis. tẽpus ꝓcede. & ex metelli uoluntate
bellũ intactũ trai. At mariꝰ ut sup̃ diximꝰ cupientissima
iã infestꝰ nobilitati. tũ uͦ multꝰ atq feroꝵ instare singłos mͦ.
m uniuersos lede. Dictitare sese consulatũ exuictis illis

Expanded text:
quam opibus suis confideret, tamen non debere incerta pro certis quam opibus suis confideret, tamen non debere incerta pro certis mutare. Omne bellum sumi facile, ceterum aegerrime desinere; non in eiusdem potestate initium eius et finem esse; incipere cuiuis etiam ignavo licere, deponi cum victores uelint. Proinde sibi regnoque suo consuleret neu florentis res suas cum Iugurthae perditis misceret. Ad ea rex satis placide verba facit: sese pacem cupere, sed Iugurthae fortunarum misereri; si eadem illi copia fieret, omnia conventura. Rursus imperator contra postulata Bocchi nuntios mittit; ille probare partim, alia abnuere. Eo modo saepe ab utroque missis remissisque nuntiis tempus procedere, et ex Metelli voluntate bellum intactum trahi. At Marius, ut supra diximus, cupientissima iam infestus nobilitati, tum vero multus atque ferox instare; singulos modo, modo uniuersos laedere; dictitare sese consulatum ex victis illis
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑe p̃ciũ fore. Aut sidux re auxilio suis ueniss&. p̃lio sese certa¬
turos. Nã callid id mͦ festinabat bochi pacẽ inminuere. ne
uerat. om̃ib in locis pugnandi copiã fecit. Corum haud ꝓcul
abcirta castris munitis reges oꝑit᷑  meliꝰ eẽ ratꝰ cognitis mauris
gius in alus artib: nimis mollit᷑ egritudinẽ pati. quã rẽ
alii insuꝑbiã uertebant. Alu bonũ ingeniũ c̃tumelia accen¬
sum etꝰ. Multi. qđ iã parta iuctoria ex manib eriperit᷑.
Nobis satis cognitũ ÷ illũ magis honore marii quã iniuria
sua exeraciatũ. Pleq tã anxie laturũ fuisse. si adepta
ꝓuncia alii quã mario traderet᷑. Igͥ eo dolore inpeditꝰ.
& quia stulticiȩ uidebat᷑ alienã rẽ suo periculo curare.
legatos ad bocchũ mittit. postulatũ nesine causa hostis
populo romano fier&i. tũ magnã habere copiã socie¬
tatis amicitiȩq: coniungendȩ. quȩ pocior bello ẽet

Expanded text:
operae pretium fore aut, si Romanus auxilio suis venisset, proelio sese certaoperae pretium fore aut, si Romanus auxilio suis venisset, proelio sese certaturos. Nam callidus id modo festinabat, Bocchi pacem imminuere, ne uerat, omnibus locis pugnandi copiam facit. Ceterum haud procul ab Cirta castris munitis reges opperitur, melius esse ratus cognitis Mauris, gius in aliis artibus nimis molliter aegritudinem pati. Quam rem alii in superbiam vertebant, alii bonum ingenium contumelia accensum esse, multi quod iam parta victoria ex manibus eriperetur. Nobis satis cognitum est illum magis honore Mari quam iniuria sua excruciatum, neque tam anxie laturum fuisse, si adempta prouincia alii quam Mario traderetur. Igitur eo dolore impeditus et quia stultitiae videbatur alienam rem periculo suo curare, legatos ad Bocchum mittit postulatum, ne sine causa hostis populo Romano fieret: habere tum magnam copiam societatis amicitiaeque coniungendae, quae potior bello esset
Abbreviated transcription (Latin):
antea iugurthe filia bocchi nupserat: Uerũ ea necessitudo
apud numidas maurosq leuis ducit᷑ quoed singuli ꝓopib:
quisq quã plurimas uxores. denas alii. alii plures habenis:
Sed reges eo anplius. Ita animꝰ multitudine elistrait᷑.
Nullã ꝓsocia eptina. Parit᷑ om̃es uiles sunt. Igͥ in locũ
ab ob placitũ exercitꝰ c̃ueniunt. Ibi fide data & accipta :¬
iugurta bocchi animũ oratione accendit. romanos
inuistos ꝓfunda auaritia. cõmunes om̃iũ hostes.eẽ. eandẽ
illos causa belli cũ bocchohab̃e. quã secũ &cũ alis gentib libi¬
dine ĩꝑitandi. qͥs omĩã regna adũsa sint. tũ sese paulo ante
cartaginenses itẽ & regẽ ꝑsen. post utiquisq opulentissimus
uideat᷑. Ita romanis hostẽ fore. His atq alus talib dictis:
adcirtã oppidũ it̃ consticuunt. qđ ibi quint mecellus p̃dlã capti¬
uosq &impediinta locaurrat. Ita iugurta ratꝰ aut cupta urbe

Expanded text:
antea Iugurthae filia Boccho nupserat, verum ea necessitudo antea Iugurthae filia Boccho nupserat, verum ea necessitudo apud Numidas Maurosque leuis ducitur, quia singuli pro opibus quisque quam plurimas uxores, denas alii, alii pluris habent, sed reges eo amplius. Ita animus multitudine distrahitur: nulla pro socia obtinet, pariter omnes viles sunt. Igitur in locum ambobus placitum exercitus conveniunt. Ibi fide data et accepta Iugurtha Bocchi animum oratione accendit: Romanos iniustos, profunda auaritia, communis omnium hostis esse; eandem illos causam belli cum Boccho habere, quam secum et cum aliis gentibus, libidinem imperitandi, quis omnia regna aduersa sint; tum sese, paulo ante Carthaginiensis, item regem Persen, post uti quisque opulentissimus videatur, ita Romanis hostem fore. His atque aliis talibus dictis ad Cirtam oppidum iter constituunt, quod Ibique Metellus praedam captiuosque et impedimenta locauerat. Ita Iugurtha ratus aut capta urbe
Abbreviated transcription (Latin):
loco phylenis frib aras consecrauere. Aluq illis
domi honores constituti. Nun adrẽ redeo. Iugur¬
ta pꝰꝗ amissa thala nil satis firmũ cont̾ mecellum
putat : ꝑ magnas solitudines cũ paucis ꝓfectus. ꝑ¬
uenit ad getulos gen hominũ ferũ. incultũq & eo
tepe ignarũ nomĩs .R. Eoꝵ multitudinẽ cogit
inunũ. ac paulatĩ consuefacit orclines habere. signa
sequi. ĩꝑiũ obseruare . Itẽ alia militaria facere.
Preterea regis bochi ꝓximos magnis munerib:. & ma¬
iorib ꝓmissis : ad studiũ siu ꝑducit. Quis adiutorib: regẽ
aggressus ĩpellit uti aduersũ romanos bellũ incipiat. Id
ea grã faciliꝰ ꝓniusq fuit : qđ boccus inicio huiꝰ bellilegatos
romã miserat fedus & amicitiã petitũ. quã rẽ oportu¬
nissimã incepto belli pauci ĩpediuerant. cȩci auaricia quis
omĩa honesta atq in honesta uendere moserat . Et iam

Expanded text:
loco Philaenis fratribus aras consecrauere, aliique illis loco Philaenis fratribus aras consecrauere, aliique illis domi honores instituti. Nunc ad rem redeo. Iugurtha postquam amissa Thala nihil satis firmum contra Metellum putat, per magnas solitudines cum paucis profectus pervenit ad Gaetulos, genus hominum ferum incultumque et eo tempore ignarum nominis Romani. Eorum multitudinem in unum cogit ac paulatim consuefacit ordines habere, signa sequi, imperium obseruare, item alia militaria facere. Praeterea regis Bocchi proximos magnis muneribus et maioribus promissis ad studium sui perducit, quis adiutoribus regem aggressus impellit, uti aduersus Romanos bellum incipiat. Id ea gratia facilius proniusque fuit, quod Bocchus initio huiusce belli legatos Romam miserat foedus et amicitiam petitum, quam rem opportunissimam incepto bello pauci impediuerant caeci auaritia, quis omnia honesta atque inhonesta vendere mos erat. Et iam
Abbreviated transcription (Latin):
maturauere it ꝑgere. Cirenenses tardiꝰ iere. id
socordia an casu accidit. parũ cognoui. C&xũm
sol&r millis locis tẽpestas hautisecꝰ atꝙ in mari reti¬
nere. Nã ubi ꝑloca eqͣlia & nuda gignentiũ uentus
co ortꝰ arenã humo excitauit. ea magnaui agitͣt᷑
ora oculosq implere sol&. Ita ꝓspectu impedito
morari it̃. Postꝗ cirenenses aliꝗto pꝰteriores seeẽ
uident: & obrẽ corruptã domi penas metuunt.
criminari. darchaginenses ante tẽpꝰ domo digressos.
cont᷑bare rẽ. deniq omĩa male ꝗuicti abire. S cũ
peni aliꝗͣ conditionẽ tantũmͦ equã peterent. greci
optionẽ carthaginensiũ faciunt. ut ł illi qͦs fines
popło suo poerent. ibi uiui obruerent᷑ . ł eadem
conditione sese quẽ ad locũ ułlent. c̃processuros.
F il eni cõditione ꝓbata. seq uitãq suã reip. con¬
donauere. Ita uiui obruti. Carthaginens esineo

Expanded text:
maturauere iter pergere, Cyrenenses tardius iere. Id maturauere iter pergere, Cyrenenses tardius iere. Id socordiane an casu acciderit, parum cognovi. Ceterum solet in illis locis tempestas haud secus atque in mari retinere. Nam ubi per loca aequalia et nuda gignentium ventus coortus harenam humo excitauit, ea magna vi agitata ora oculosque implere solet: ita prospectu impedito morari iter. Postquam Cyrenenses aliquanto posteriores se esse vident et ob rem corruptam domi poenas metuont, criminari Carthaginiensis ante tempus domo digressos, conturbare rem, denique omnia malle quam victi abire. Sed cum Poeni aliam condicionem, tantummodo aequam, peterent, Graeci optionem Carthaginiensium faciunt, ut vel illi, quos finis populo suo peterent, ibi viui obruerentur, vel eadem condicione sese quem in locum vellent processuros. Philaeni condicione probata seque vitamque suam rei publicae condonauere: ita viui obruti. Carthaginienses in eo
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓcul abimꝑio regis. etatẽ agebant. Int̃ illos & frequentẽ
numidiã. multi uastiq loci erant. S qm̃ in has regi¬
ones ꝑleptitanoꝵ negocia uenimꝰ. ñ itidignũ udorꝰ
egregiũ atq mirabile facinꝰ duoꝵ cartaginensium
memorare. Eamre. loc nos ammonuit. Qua ten¬
pestate carthaginenses plerat affric& imꝑitabant :
cirenenses qͦq magni atq opulenti fuere. Ager in
medio. arenos. una species. neq flum neq monserat
qui fines eoꝵ discerner&. Queres eos in magnodiu¬
turnoq bello int̃se habuit. Postꝗ utr̃iq legiones
itẽt: classes sepe fusȩ. fugiteq & altĩ. altõs aliꝗtum
detriuerant. ueriti ne moꝵ uictos uictoresq defes¬
sos aliꝰ aggreder& : ꝑ inducias sponsionẽ faciunt :
uticerto die. legati domo ꝓficis cerent᷑. Quo in loco
int̃se obui fuissent: is cõmunis utriꝰq płi finis hab̾et᷑.

Expanded text:
procul ab imperio regis aetatem agebant. Inter illos et frequentem procul ab imperio regis aetatem agebant. Inter illos et frequentem Numidiaones per Lepcitanorum negotia venimus, non indignum videtur egregium atque mirabile facinus duorum Carthaginiensium memorare; eam rem nos locus admonuit. qua tempestate Carthaginienses pleraque Africa imperitabant, Cyrenenses quoque magni atque opulenti fuere. ager in medio harenosus, una specie; neque flumen neque mons erat, qui finis eorum discerneret. quae res eos in magno diuturnoque bello inter se habuit. postquam utrimque legiones, item classes saepe fusae fugataeque et alteri alteros aliquantum adtriverant, veriti, ne mox victos victoresque defessos alius aggrederetur, per indutias sponsionem faciunt, uti certo die legati domo proficiscerentur: quo in loco inter se obvii fuissent, is communis utriusque populi finis haberetur.
Abbreviated transcription (Latin):
lẽ & postea romã miserant: amicitiã soci&eatẽq ro
gatũ. Deinde ubi ea ĩpetrata: seꝑ boni. fidelesq mã¬
sere. Et cuncta ab estia albino metelloq impetrata
giaue fecerant. Itaq ab imꝑatore facilt que petebant
ad epti: emissȩ eo cohortes. ligurũ .iiiiͦ. & .G. anius.
p̃fectꝰ. Idoppidũ absidonis conditũ ẽ. qͦs accepimus
profugos obdiscordias ciuiles: nauib in eos locos uenisse.
C&um sitũ int̾̃duas sirtes quib nom̃ exre inditum.
Nã duos sinꝰ ꝓpe inextrema affrica. impares magni¬
uti fors tulit. alta. alia intẽpestate uadosa. Nã ubi
mare magnũ eẽ. & seuire uentis cȩp̃: limũ. arenãq
& saxa ingentia: Fluctꝰ trahunt. Ita facies locoꝵ cũ
uentissimul mutat᷑. syrtes abstratu nominatȩ. eius
ciuitatis lingua. mͦ conũsa conubio numidarũ. legũ
cultꝰq pleraq sidonica. quȩ eo faciliꝰ ra&inebant. qđ

Expanded text:
lem et plem et pgatum. Deinde ubi ea impetrata, semper boni fidelesque mansere et cuncta a Bestia, Albino Metelloque imperata naue fecerant. Itaque ab imperatore facile quae petebant adepti. Emissae eo cohortes Ligurum quattuor et C. Annius praefectus. Id oppidum ab Sidoniis conditum est, quos accepimus profugos ob discordias civilis nauibus in eos locos venisse, ceterum situm inter duas Syrtis, quibus nomen ex re inditum. Nam duo sunt sinus prope in extrema Africa, impares magniuti fors tulit alta alia, alia in tempestate uadosa. Nam ubi mare magnum esse et saevire ventis coepit. limum harenamque et saxa ingentia fluctus trahunt: ita facies locorum cum ventis simul mutatur. Syrtes ab tractu nominatae. Eius civitatis lingua modo conuersa conubio Numidarum, legum cultusque pleraque Sidonica; quae eo facilius retinebant, quod
Abbreviated transcription (Latin):
& suꝑ aggerẽ impositis turrib op. & ad ministros
tutari. Contͣ harc. oppidani festinare. ꝑare. ꝓrsus
abutrisq nichil reliquũ fieri. Deniq romani multo
pido mͦ potiti p̃da om̃is aꝑfugis corrupta ẽ. Hi postꝗ
murũ ari&ib feriri. resq suas afflictas uident : aurũ
argentũ & alia quae pͥma dicunt᷑. domũ regiã conpor¬
tant: Ibiq uino & epulis onerati: illaq & domũ & semor
igii corrũpunt. & q̃s uicti ab hostib penas mecuerant.
eas ipsi uolentes pepenđẽ. S parit̃ cũ capta tͥala: legati
ex oppido lepti. ad mecellũ uenerant: orantes ut i p̃sidiũ
p̃fectũq eo mitter&. amilcarẽ quẽdã hominem no¬
bilẽ. facciosũ. nouis reb stuđẽ. Aduers quẽ. neq: ĩpia
magistratuũ. neq leges ualerent. ni id festinaroe. in
sumo ꝑicło suam salut̃. & illoꝵ socios fore. Na lepti¬
tani iã inde apͥncipio belli iugurtini. adbestiã consu¬

Expanded text:
et super aggerem inpositis turribus opus et administros et super aggerem inpositis turribus opus et administros tutari; contra haec oppidani festinare, parare; prorsus ab utrisque nihil reliquom fieri. denique Romani, multo pido modo potiti; praeda omnis ab perfugis corrupta. Ii postquam murum arietibus feriri resque suas afflictas vident, aurum atque argentum et alia, quae prima ducuntur, domum regiam comportant. Ibi vino et epulis onerati illaque et domum et semet igni corrumpunt, et quas victi ab hostibus poenas metuerant, eas ipsi volentes pependere. Sed pariter cum capta Thala legati ex oppido Lepti ad Metellum venerant orantes, uti praesidium praefectumque eo mitteret: Hamilcarem quendam, hominem nobilem factiosum, novis rebus studere, advorsum quem neque imperia magistratuum neque leges valerent; ni id festinaret, in summo periculo suam salutem, illorum socios fore. nam Lepcitani iam inde a principio belli Iugurthini ad Bestiam consu
Abbreviated transcription (Latin):
dus in mortalib curȩ eẽ. Deinde posterodie contͣ
opinionẽ iugurte. adthalã ꝑueniunt. Oppiclani
qͥ se locoꝵ asꝑitate munitos crediderant. magna
atq insolita re. ꝑculsi: nihilo segniꝰ bellũ parare.
Idẽ nr̃i facere. S rex nihil iã infectũ metello cre¬
dens. quippe qͥ om̃a arma tela. locos. tẽpora. deniq
naturã ipsam coris imꝑitantẽ. industria iuicerat.
cũ libis & magna parte peccuniȩ. exoppido noctu
ꝓfugit. neq pꝰea in loco ampliꝰ ullo unadie aut una
nocte morat᷑. simulabat sese negotui gr̃a ꝓperare.
Coxũm ꝓditionẽ timebat. quã uitare posse celeritate
putabat. Nã talia consilia ꝑociũ exoportunitate
capi. At metellꝰ ubi oppidanos p̾lio intencos op¬
pidĩ & oꝑib ce locũ munitũ uido: uallo fosaq¬
mȩnia circũ uenit. Deinde iub& locis maxime
excopia idoneis. uineas agere. suꝑq eas aggerẽ iacere.

Expanded text:
dis immortalibus curae esse. Deinde postero die contra dis immortalibus curae esse. Deinde postero die contra opinionem Iugurthae ad Thalam perveniunt. oppidani, qui se locorum asperitate munitos crediderant, magna atque insolita re perculsi, nihilo segnius bellum parare; idem nostri facere. sed rex, nihil iam infectum Metello credens, quippe qui omnia, arma tela, locos tempora, denique naturam ipsam ceteris imperitantem industria vicerat, cum liberis et magna parte pecuniae ex oppido noctu profugit. neque postea in ullo loco amplius uno die aut una nocte moratus, simulabat sese negoti gratia properare, ceterum proditionem timebat, quam vitare posse celeritate putabat: nam talia consilia per otium et ex opportunitate capi. at Metellus, ubi oppidanos proelio intentosloco munitum videt, vallo fossaqumoenia circumvenit. dein duobus locis ex copia maxume idoneis vineas agere, superque eas aggerem iacere
Abbreviated transcription (Latin):
arida. atq uasta eẽ cognouerat. tam̃ spe patr̃adi
belli sieiꝰ oppidi potitꝰ for&. om̃s asꝑitates suꝑua¬
dere. ac naturã &iã uincere agaredit᷑. Ig omĩa
tea cũquirit ex agris quã plurimũ potest domiti
peccoris eoq imponit uasa cuiq modi. s pleraq
lignea collecta extuguris numidat. Ad hoc fini¬
timis inꝑit qͥse post regis fugã mecello dederant.
quã plurimũ quisq aquȩ portara. Diem. locũq
ubi presto fuerit. p̃diẽ. Ipse ex flumine qua ꝓoxonã
opido aquã eẽ. supͣ diximꝰ iumta honerat. Eomodo
instructꝰ. adchalã ꝓficiscit᷑. Deinde ubi adid loci
uentũ qdđ numidis p̃ceperat. & cast᷑ posita munitaq
sunt tanta repentaȩ cȩlomissa uis aquȩ dr̃ ut ea
plior. qr numidȩ sicuti pleriq in noua deditione offi¬
cia intendant: C&xum milites religione pluiua magis
usi. eaq res. multũ animis eoꝵ addidit. Nã ratis sese

Expanded text:
arida atque vasta esse cognoverat, tamen spe patrandi arida atque vasta esse cognoverat, tamen spe patrandi belli, si eius oppidi potitus foret, omnis asperitates superuadere ac naturam etiam vincere aggreditur. Igitur omnia terea conquirit ex agris quam plurimum potest domiti pecoris eoque imponit vasa cuiusque modi, sed pleraque lignea collecta ex tuguriis Numidarum. Ad hoc finitimis imperat, que se post regis fugam Metello dederant, quam plurimum quisque aquae portaret; diem locumque, ubi praesto forent, praedicit; ipse ex flumine, quam proximam oppido aquam esse supra diximus, iumenta onerat: eo modo instructus ad Thalam proficiscitur. Deinde ubi ad id loci ventum, quo Numidis praeceperat, et castra posita munitaque sunt, tanta repente caelo missa vis aquae dicitur, ut ea plior, quia Numidae, sicuti plerique in nova deditione, officia intenderant. Ceterum milites religione pluvia magis usi, eaque res multum animis eorum addidit, nam rati sese
Abbreviated transcription (Latin):
hominũ satis placebat. Itinera pfectosq indies
mutare. mͦ adũ sũ hostes. int̾dũ insolitudinesꝑgere.
Sepe infuga. ac paulopost spẽ in armis habere
Ita qͦcũq minus intendat ⁊ res adũsȩ erant. S int̃
ras moras. repente sese mecellꝰ cũ exercitu ostendit
numide abiugurta ꝓtẽpore ꝑati. infent̃iq Dem.
p̃liũ incipit᷑. Qua in parte rex pugi fuit.
ibi aliquãdiu certatũ. Coĩ eiꝰ pm̃sulites pͥmo
congressu. pulsi fugatiq Romani signoꝵ & ar¬
morũ & aliꝗto numero hostiy paucoꝵ potitis.
Na fere numidas inom̃ib: p̃liis magis pedes quã armis arma
tutatis: Ea fuga. iugurta impensiꝰ mͦ rebi suis diffi¬
dens. cũ ꝑfugis & parte eqͥtatꝰ insolitudines. dein:
thalã ꝑuenit inoppidũ magnũ. atq oppulentũ. ibiq
pleriq thes auri regis. filioꝵq eiꝰ multꝰ pueritie cultꝰ
flum̃q ꝓximũ inspacio miliũ quinquaginta. loca

Expanded text:
hominum satis placebat: itinera praefectosque in dies hominum satis placebat: itinera praefectosque in dies mutare; modo aduersum hostis, interdum in solitudines pergere; saepe in fuga ac post paulo in armis spem habere;ita quocumque intenderat, res aduersae erant. Sed inter eas moras repente sese Metellus cum exercitu ostendit. Numidae ab Iugurtha pro tempore parati instructique, dein proelium incipitur. Qua in parte rex pugnae affuit, ibi aliquamdiu certatum, ceteri eius omnes milites primo congressu pulsi fugatique. Romani signorum et armorum et aliquanto numero, hostium paucorum potiti; nam ferme Numidis in omnibus proeliis magis pedes quam arma tuta sunt. Ea fuga Iugurtha impensius modo rebus suis diffidens cum perfugis et parte equitatus in solitudines, dein Thalam pervenit, in oppidum magnum atque opulentum, ubi plerique thesauri filiorumque eius multus pueflumenque proximum in spatio milium quinquaginta loca
Abbreviated transcription (Latin):
t uulgũ agitare. metellũ om̃ib concionib capitis
accesseri marii uirtutẽ in maiꝰ celebrare. Deniq
plebs sic acinsa uti opifices agrestesq om̃squoꝵ
res fidesq inmauib sitae erant. relictis oꝑib. fre¬
quentarent marĩ. & sua necessaria pilliꝰ honorẽ
ducerent. Ita ꝑculsa nobilitate. pꝰmultas tẽpestates.
nouo homini nobilitas mandat᷑. &pꝰ ea popłs atri¬
buno p̃.manlio mantino. rogatꝰ. quẽ uellae cĩ iugur¬
ta bellũ gerere . frequens mariũ uissit: s paulun
decreueratꝰ. Ea res. fuit frustra. Eodẽ tẽpore
iugurta amicis amissis. quoꝵ plerosq ipse neca¬
uerat. c&ũ formidine pars ad romanos. aliiad
regẽ boccũ ꝓfugerant. Cũ neg bellũ geri. sine
administris poss & nouoꝵ fidẽ intanta ꝑfidia
ueterũ exꝑiri ꝑiculosũ ducer&. uanꝰ. inctusq
agitabat᷑. neq illi res. neq consiliũ. Aut quisquã

Expanded text:
tus uulgum exagitare, Metellum omnibus contionibus capitis tus uulgum exagitare, Metellum omnibus contionibus capitis arcessere, Mari virtutem in maius celebrare. Denique plebes sic accensa, uti opifices agrestesque omnes, quorum res fidesque in manibus sitae erant. relictis operibus frequentarent Marium et sua necessaria post illius honorem ducerent. Ita perculsa nobilitate post multas tempestates nouo homini consulatus mandatur. Et postea populus a tribuno plebis T. Manlio Mancino rogatus, quem vellet cum Iugurtha bellum gerere, frequens Marium iussit. Sed paulo ... Decreverat: ea res frustra fuit. Eodem tempore Iugurtha amissis amicis, quorum plerosque ipse necauerat, ceteri formidine pars ad Romanos, alii ad regem Bocchum profugerant, cum neque bellum geri sine administris posset et nouorum fidem in tanta perfidia ueterum experiri periculosum duceret, varius incertusque agitabat. Neque illi res neque consilium aut quisquam
Abbreviated transcription (Latin):
care aliisq multis qͦr socios insidiaꝵ cognouerat inter¬
fectis irã oppsserat. neq̃ exeo negocio sedicio oriret᷑
neq post id negotiat᷑ su girtȩ dies aut nox ulla. qͥeta
fuit. neq loco. neq mortali cuiꝗ aut tẽpori satiscre¬
dẽ. Ciues hostesq iuxta metuere circũ spectare
q̃si uecordia exagitari. Igͥ metellꝰ ubi decasu bomil¬
caris & indicio patefacto ex ꝑfugis cognouit. rurs
tãꝗ ad integrũ bellũ cuncta ꝑat. Festinatq mariũ
fatigintẽ. dȩꝓfectionȩ simul: & inuitũ & offensũ
sibi. parũ idoneũ ratꝰ : domũ dimittit. & romae
plebes littĩs quȩ demetello ac mario missȩ erant.
cognitis : uolenti animo de ambob acceꝑant.
Imꝑatori nobilitas quȩ antea decori fuit inuidiȩ.
eȩ. Alt̃ĩ generis humilitas fauorẽ ad diderat.
E&ũm inutroq magis studia parciũ. quã bona
Aut mala sua moderata. Pret̾ea sediciosiꝰ magistra¬

Expanded text:
care aliisque multis, quos socios insidiarum cognoverat, intercare aliisque multis, quos socios insidiarum cognoverat, interfectis iram oppresserat, ne qua ex eo negotio seditio oreretur. Neque post id locorum Iugurthae dies aut nox ulla quieta fuit: neque loco neque mortali cuiquam aut tempori satis credere, civis hostisque iuxta metuere, circumspectare quasi vecordia exagitari. Igitur Metellus, ubi de casu Bomilcaris et indicio patefacto ex perfugis cognovit, rursus tamquam ad integrum bellum cuncta parat festinatque. Marium fatigantem de profectione, simul et inuitum et offensum sibi parum idoneum ratus, domum dimittit. Et Romae plebes litteris, qua de Metello ac Mario missae erant, cognitis volenti animo de ambobus acceperant. Imperatori nobilitas, quae antea decori fuit, invidiae esse; at illi alteri generis humilitas fauorem addiderat. Ceterum in utroque magis studia partium quam bona aut mala sua moderata. Praeterea seditiosi magistra
Abbreviated transcription (Latin):
in lectoqͥescebat. ubi coguitis bomilcaris uerbis.
pͥmo cura. deĩde uti egrũ animũ sol&. sonuscȩpit.
Erat ei numida qͥdã negocioꝵ curator. fidꝰ accep¬
tͦq & om̃ium consilioꝵ nisi nouissimi particeps.
Qui postꝗ lictãs allatas audiuit. excõsuetudine
ratꝰ oꝑa. aut ingenio suo opꝰ ẽe: intiͥnaculũ intro¬
iuit. Dormiente illo. epłam suꝑcaput inpulumno
temere positã. sumit. ac ꝑlegit. Demn ꝓꝑe cognitis.
insidiis. ad regẽ ꝑgit. Napdalsa paulopꝰ exprect᷑.
ex ꝑfugis cognouit. pͥmo indicẽ ꝑseqͥ cognat᷑. Postꝗ¬
id frustra frustrafuit. iugurtã placandi gr̃ã accedit:
Dic̃. quȩ ipse ꝑauiss facere. ꝑfidia dientis sui p̃uenta
lacrimans obtestat᷑ ꝑ amiciciã ꝑq sua antea fidelit̃
aucta : ne suꝑ tali scelere suspectũ sese haber&. Adea
rex alit̃ atq animo gerebat: placide respondit. Romil¬

Expanded text:
in lecto quiescebat, ubi cognitis Bomilcaris verbis in lecto quiescebat, ubi cognitis Bomilcaris verbis primo cura, deinde, uti aegrum animum solet, somnus cepit. Erat ei Numida quidam negotiorum curator, fidus acceptusque et omnium consiliorum nisi novissimi particeps. Qui postquam allatas litteras audivit et ex consuetudine ratus opera aut ingenio suo opus esse in tabernaculum introiit, dormiente illo epistulam super caput in puluino temere positam sumit ac perlegit, dein propere cognitis insidiis ad regem pergit. Nabdalsa paulo post experreex perfugis cognovit, primo indicem persequi conatus, postquam id frustra fuit, Iugurtham placandi gratia accedit; dicit, quae ipse parauisset facere, perfidia clientis sui praeuenta; lacrimans obtestatur per amicitiam perque sua antea fideliter acta, ne super tali scelere suspectum sese haberet. Ad ea rex, aliter atque animo gerebat, placide respondit. Bomil
Abbreviated transcription (Latin):
erat. quae iugurtȩ fesso. aut maiorib astricto suꝑa¬
uerant. Ex qͦ illi gła opesq inuentȩ. Igͥ utriq con¬
silio dies insidus statuit᷑. C&ã uti res poscerce
extẽpore plrari placuit. Napdalsa ad exercitũ
pfectꝰ. quẽ int̾hibna romanoꝵ iuss habebat. neager
in ultis hostib uastaret᷑. Sspꝰꝗ magnitudine facino¬
ris ꝑculs. ad tepꝰ ñ uenit. m&q rẽ impediebat bomil¬
car simul cupidꝰ incȩpta patrande. ⁊timore socui
anxiꝰ ne obmisso u&ere consilio. nouũ querer& :
littãs ad eũ ꝑ homines fideles mittit. inqͥs molli¬
tuã socordiãq uiri accusare. testari dõs ꝑqͦs iurauis¬
s& monere nep̃mia metelli ĩpestẽ conũter&. iugur¬
tȩ dicens exitiũ adẽe. C&um suane an metelliuir¬
tute ꝑir&. idmͦ agitari. Pro inde reputar& cum
animo suo p̃mia ancruciatũ mallo&. S cũ hae lit¬
tẽ allatȩ. forte napdalsa exeruto corpore fess.

Expanded text:
erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus asstricto superaerat, quae Iugurthae fesso aut maioribus asstricto superauerant; ex quo illi gloria opesque inventae. Igitur utriusque consilio dies insidiis statuitur; cetera, uti res posceret, ex tempore parari placuit. Nabdalsa ad exercitum profectus, quem inter hiberna Romanorum iussus habebat, ne ager inultis hostibus vastaretur. Is postquam magnitudine facinoris perculsus ad tempus non venit metusque rem impediebat, Bomilcar, simul cupidus incepta patrandi et timore soci anxius, ne omisso uetere consilio nouum quaereret, litteras ad eum per homines fidelis mittit, in quis mollitiam socordiamque viri accusare, testari deos, per quos iurauisset, monere, ne praemia Metelli in pestem conuerteret: Iugurthae exitium adesse, ceterum suane an Metelli virtute periret, id modo agitari; proinde reputaret cum animo suo, praemia an cruciatum mallet. Sed cum eae litterae allatae, forte Nabdalsa exercito corpore fessus
Abbreviated transcription (Latin):
iugurtã arbitrati. cũ magno gaudio obuuꝓcednt̃
Eqͥtes. peditesq repente signo dato. alii uulgum
effusũ. opido ceđẽ. alii adportas festinare. pars
turres caꝑe. ira atq p̃de spes apliꝰ ꝗlassitudo posse.
Ita uaccenses biduũ mͦ ex ꝑfidia letati. ciuitas magna
& opulens. cuncta poene aut p̃de fuit. Turpilius
quẽ p̃fectũ oppidi unũ exom̃ib ꝓfugisse sup̃os¬
tendimꝰ. iussꝰ a metello causã dicere. Postꝗ sese parũ
expurgat. condepnat. uberatꝰq capite penas soluit:
ĩpulsu iugurta deditionẽ. quã m&u deseruit incȩꝑat :
suspectus regi & ipse eũ suspiciens: nouas rescuꝑe.
ad ꝑniciẽ eiꝰ dolũ querere. die noctuq fatigare
animũ. Deiide omĩa tentando. sociũ sibi adiunx̃
napdalsã hominẽ nobilẽ. magnis opib: clarum.
acceptũq popularib: suis. Qui plerũq seorsum
arege exercitũ ductare & oms res exeqͥ solitus

Expanded text:
Iugurtham arbitrati cum magno gaudio obvii procedunt. Iugurtham arbitrati cum magno gaudio obvii procedunt. Equites peditesque repente signo dato alii uulgum effusum oppido caedere, alii ad portas festinare, pars turris capere: ira atque praedae spes amplius quam lassitudo posse. Ita Vagenses biduum modo ex perfidia laetati; civitas magna et opulens cuncta poenae aut praedae fuit. Turpilius, quem praefectum oppidi unum ex omnibus profugisse supra ostendimus, iussus a Metello causam dicere, postquam sese parum expurgat, condemnatus verberatusque capite poenas soluit; impulsu Iugurtha deditionem, quam metu deseruit, inceperat, suspectus regi et ipse eum suspiciens novas res cupere, ad perniciem eius dolum quaerere, die noctuque fatigare animum. Denique omnia temptando socium sibi adiungit Nabdalsam, hominem nobilem, magnis opibus, clarum acceptumque popularibus suis, qui plerumque seorsum ab rege exercitum ductare et omnis res exequi solitus
Abbreviated transcription (Latin):
pectu abiit. Deinde ubi ira & egritudo ꝑmixtas.
cũ maxima cura ultũ ire in iurias festinat. Legi¬
onẽ cũꝗͣ hiemabat. & quã plurimos potest numi¬
das eqͥtes. parit̃ cũ occasu solis expeditos educit.
&postera die circit̃ horã t̃ciã ꝑuenit quandã
planiciẽ locis paulo suꝑiorib circũuentã: Ibimi¬
lites fessos itineris magnitudine &iam abnuentes
omĩa doc& omta oppidũ uaccã. ñ ãpliꝰ mille
passuũ ab eẽ. Decere illos reliquũ laborẽ eqͦ
animo pati. dũ ꝓciuib suis uiris fortissimis. atq
miserrimis penas caperent. p̃terea p̃dã benigne
ostentat: Sic animis eoꝵ arreptis. eqͥtes in pͥmo
latere: pedites quã artissime ire & signa occul¬
tare iub&. Uaccenses ubi anĩ ad ũtere ad seũsũ
exercitũ ꝑgere. pͥmo uti erat res. metellũ eẽrati :¬
portas clausere. Deinde ubi neq agros uastari.
& eos qͥ pͥmi aderant numidas eqͥtes uident . rursũ

Expanded text:
pectu abit. Deinde ubi ira et aegritudo permixta sunt, pectu abit. Deinde ubi ira et aegritudo permixta sunt, cum maxima cura ultum ire iniurias festinat. legionem, cum qua hiemabat, et quam plurimos potest Numidas equites pariter cum occasu solis expeditos educit et postera die circiter hora tertia pervenit in quandam planitiem locis paulo superioribus circumventam. Ibi milites fessos itineris magnitudine et iam abnuentis omnia docet oppidum Vagam non amplius mille passuum abesse, decere illos relicuum laborem aequo animo pati, dum pro civibus suis, viris fortissimis atque miserrimis, poenas caperent; praeterea praedam benigne ostentat. Sic animis eorum arrectis equites in primo late, pedites quam artissime ire et signa occultare iubet. Vagenses ubi animum aduertere ad se versum exercitum pergere, primo, uti erat res, Metellum esse rati portas clausere; deinde ubi neque agros vastari et eos, qui primi aderant, Numidas equites vident, rursum
Abbreviated transcription (Latin):
ac sine ĩꝑio aggrediunt᷑. Idẽ plebes fac̃ pars edocti
a nobilitate. Alii studio taliũ rere icitatĩ qͥs acta
consiliũq ignorantib tumultꝰ ipse & resnouȩ satis pla¬
cebant. Romani milites in ꝓuiso metu incerti: igna¬
riq qͥd potissimũ facerent. trepidare. Arcẽ oppidi
ubi signa. & scuta erant. p̃sidiũ hostiũ portȩ ante clau¬
sȩ fugã ꝓhibebant. Ad hoc mulieres qe ptectis edifici¬
oꝵ saxa & alia quȩ locꝰ p̃bebat. c̃tatĩ mittere. Ita neq
caueri anceps malũ. neq a fortissimis infirmissimo
generi resisti posse. iuxta boni. maliq strenui. & in¬
becilles. multi obtruncati. In ea tanta asꝑitate.
seuissimis numidis & oppido undiq clauso. quilius
ne hospitis. anpactione. Aut casu. ita euenerit. parũ
cõꝑimꝰ. nisi illi qr intanto malo. t᷑pis uita integra
fama pocior fuit. in ꝓb intestabiłq uidoe᷑. Mecellꝰ

Expanded text:
ac sine imperio, aggrediuntur. Idem plebes facit, pars edocti ac sine imperio, aggrediuntur. Idem plebes facit, pars edocti ab nobilitate, alii studio talium rerum incitati, quis acta consiliumque ignorantibus tumultus ipse et res novae satis placebant. Romani milites, improuiso metu incerti ignarique, quid potissimum facerent, trepidare. Arce oppidi, ubi signa et scuta erant, praesidium hostium, portae ante clausae fuga prohibebant; ad hoc mulieres puerique pro tectis aedificiorum saxa et alia, quae locus praebebat, certatim mittere. Ita neque caueri anceps malum neque a fortissimis infirmissimo generi resisti posse: iuxta boni malique, strenui et inbelles inulti obtruncari. in ea tanta asperitate saevissumis Numidis et oppido undique clauso Turpiliune hospitis an pactione aut casu ita evenerit, parum comperimus, nisi, quia illi in tanto malo turpis vita integra fama potior fuit, inprobus intestabilisque videtur. Metellus
Abbreviated transcription (Latin):
reficere. aut cõmercari. selucia romanoꝵ allicere.
ceros ipsos q̃ inp̃sidus erant pecunia tep̃tare. ꝓrsus niħil
intactũ. neq quictũ pati. cuncta agitare. Igͥ uaccenses
qͦ metellꝰ inicio iugurta parificante. p̃sidiũ ĩ posuerat:
fatigati regis suppliciis. neq antea uolũtate alienati:
pͥncipes ciuitatis int̾se conurant. Na uulgꝰ uti
plerũq solo. it magone numidaoꝵ ĩ genio mobili
sediciosũ. atq discordiosũ erat cupidũ nouan rerũ
quieti. & ocio adũsũ. Dem cõpositis int̃se reb indiẽ
t̃ciũ constituunt qđ his festus celeb̾tusq ꝑ omẽm affri¬
cã. ludũ & lasciuiã in iagis ꝗ formidinẽ ostentabat.
S ubi tẽpꝰ fuit. centuriones tribunosq militares &ipsũ
p̃fectũ oppidi titũ turpiliũ sillanũ. aliꝰ aliũ domos
suas inuitant eos om̃s p̃t̃ purpiliũ int̃ epulas obtrun¬
cant. Postea milites palantes in hermes qͥppe intali die

Expanded text:
reficere aut commercari; servitia Romanorum allicere reficere aut commercari; servitia Romanorum allicere et eos ipsos, qui in praesidiis erant, pecunia temptare; prorsus nihil intactum neque quietum pati, cuncta agitare. Igitur Vagenses, quo Metellus initio Iugurtha pacificante praesidium imposuerat, fatigati regis suppliciis neque antea voluntate alienati, principes civitatis inter se coniurant. Nam uulgus, uti plerumque solet et maxime Numidarum, ingenio mobili, seditiosum atque discordiosum erat, cupidum novarum rerum, quieti et otio aduersum. Dein compositis inter se rebus in diem tertium constituunt, quod is festus celebratusque per omnem Africam ludum et lasciuiam magis quam formidinem ostentabat. Sed ubi tempus fuit, centuriones tribunosque militaris et ipsum praefectum oppidi T. Turpilium Silanum alius alium domos suas inuitant. Eos omnis praeter Turpilium inter epulas obtruncant, postea milites palantis inermos, quippe in tali die
Abbreviated transcription (Latin):
auxilio penas petat. Nominẽ obmorbos animo
parũ ualido scđa oratione extollit. illũ regẽ ĩgentẽ
uirũ. masinisse nep̾otẽ eẽ . si iugurta captꝰ aut occi s
for&. ĩꝑium nũmidiȩ siie mora habit᷑m. Id adeomat᷑ e
posse uenirẽ . supse consul: ad id bellũ missꝰ for&. Itaq
& illũ & eqͥtes romanos milites & negociatores alios ipse.
plerosq pacis spes impellit uti romã ad suos nec essarios
asꝑe inmetellũ debello scribant. mariũ imꝑatorẽ. pos¬
cant. Sic illi ãmultis mortalib honestissima suffraga¬
tione. consulatꝰ petebat᷑. Simul ea tẽpestate plebsno-¬
.biłitate fusa ꝑlegẽ mamillã nouuos extollebat. ita
mario cuncta ꝓcede. Nitĩm iugurta pꝰꝗ omissa deditione
bellũ incipit. cũ magna cura parare omĩa. festinare
cogere exercitũ. Ciuitates quȩ ase defecerant. for¬
midine. aut ostentando p̃mia affectire. cõmunire
suos locos. arma tela. aliaq quȩ spe pacis amiserat

Expanded text:
auxilio poenas petat. hominem ob morbos animo parum valido secunda oratione extollit: illum regem, ingentem virum, Masinissae nepotem esse; si Iugurtha captus aut occisus foret, imperium Numidiposse evenire, si ipse consul ad id bellum missus foret. Itaque et illum et equites Romanos, milites et negotiatores, alios ipse, plerosque pacis spes impellit, uti Romam ad suos necessarios aspere in Metellum de bello scribant, Marium imperatorem poscant. Sic illi a multis mortalibus honestissima suffragatione consulatus petebatur. Simul ea tempestate plebs nobilitate fusa per legem Mamiliam nouos extollebat. Ita Mario cuncta procedere. Interim Iugurtha, postquam omissa deditione bellum incipit, cum magna cura parare omnia, festinare: cogere exercitum; civitatis, quae ab se defecerant, formidine aut ostentando praemia affectare; communire suos locos, arma tela aliaque, quae spe pacis amiserat,
Abbreviated transcription (Latin):
& aliis talib Preterea frumentũ publice
datũ uendere : panẽ indies mercari. postre¬
mo quȩcũq dici Iaut fingi quenunt. ignauiȩ
luxuriȩq ꝓbra. in illo exercitu cuncta fu¬
ere & amplius alia. S& inea difficultate.
metellũ ñminus quã inreb hostilib mag¬
nũ. & sapientẽ uirũ fuisse cõperior. tãta
tẽperantia int̾ ambitionẽ
moderatũ Nãq edicto
prigiũ ad¬
umenta gnauiȩ sustulis¬
se nequisq
ne. seruũ ÷ aut iumentũ habera. Cȩterir̃ ar¬
te mc dũ scatuisse Preterea trains cieris

Expanded text:
et aliis talibus; praeterea frumentum publice et aliis talibus; praeterea frumentum publice datum vendere, panem in dies mercari; postremo quaecumque dici aut fingi queunt ignaviae luxuriaeque probra, ea in illo exercitu cuncta fuere et alia amplius. Sed in ea difficultate Metellum nec minus quam in rebus hostilibus magnum et sapientem virum fuisse comperior: tanta temperantia intmoderatum; namque edicto primum adjumenta ignaviae sustulisse: Ne quisquam ne servum aut jumentum haberet; ceteris arte modum statuisse. Praeterea tr
Abbreviated transcription (Latin):
promptior. p̃dator easotus. & ipse p̃da hostiũ.
sine imperio: & modestia habitus. Ita impera¬
tori nouo : plus exmalis morib: sollicitudinis:
quã excopia militũ auxilii. aut bonę spei ac¬
cedebat. Statuit tamen metellus. quãꝙ & es
tiuoꝵ tẽpus comitiorũ mot̾a inm inuerat.
& expectacionẽ euentus ciuiũ animos inten¬
tos putabat. ñ prius bellũ atangere. quã ma¬
ioꝵ disciplina. milites laborare cõegissa Nã
albinus auli frĩs. exercitꝰ que clade ꝑculsus
post quã decreuerat ñ egredi ꝓuntia. quantũ
tẽporis estiuoꝵ in imperio fuit. plerũq mili¬
tes statutis castris habebat. ni cũodor. aut
pabuli egestas locũ mutare subegerat.
uti cuiq libebat asignis aberat. Lire ꝑmix¬
ti cũ militib die noctuq uagabantur &
palantiss. cgros uastare uillas expugnare.
pecoris. & mancipoꝵ p̃das certantes agere. ea¬
q: mutare cũ mercatorib uino aduecticio.

Expanded text:
promptior, praedator ex sociis et ipse praeda hostium, promptior, praedator ex sociis et ipse praeda hostium, sine imperio et modestia habitus. Ita imperatori nouo plus ex malis moribus sollicitudinis quam ex copia militum auxili aut spei bonae accedebat. Statuit tamen Metellus, quamquam et aestiuorum tempus comitiorum mora imminuerat et expectatione eventus civium animos intentos putabat, non prius bellum attingere, quam maiorum disciplina milites laborare coegisset. Nam Albinus, Auli fratris exercitusque clade perculsus, postquam decreverat non egredi prouincia, quantum temporis aestiuorum in imperio fuit, plerumque milites statiuis castris habebat, nisi cum odor aut pabuli egestas locum mutare subegerat. uti cuique libebat, ab signis aberat; lixae permixti cum militibus diu noctuque uagabantur, et palantes agros vastare, villas expugnare, pecoris et mancipiorum praedas certantes agere eaque mutare cum mercatoribus vino aduecticio
Abbreviated transcription (Latin):
mũ intendit. Igitur diffidens ueteri exerci¬
tui. eligere milites. scribere pͣsidia. undiq
artescere:. arma. tela. equos. & cotera in¬
strum̃ta parare militiȩ. Ad hoc cõmeatũ
affatĩ. deniq omĩa quȩ inbello uario &
multarũ rerũ egenti. usui e̾e̾ solent. Cȩte¬
rũ adea patranda senatus auctoritate. socu
nom̃q latinũ: & reges. ultro auxilia mitten¬
do : postremo om̃is ciuitas. sũmo studio ad¬
nitebantur. Itaq exsententia om̃ib rebus
paratis cõpositisq. innumidiã ꝓficiscitur
magna spe ciuiũ. cũ propt̃ artes bonas. tũ ma¬
xime qđ adũsũ diuitias. inuictũ animum
gerebat. Etauaritia magis tracuũ ante id tẽpꝰ
innumidia nr̃ȩ opes contusȩ: hostiumq auctȩ
erant. S& ubi in affricã uenit. exertitus ei tradi¬
tur aspurio albino ꝓc̃sule. in ers. imbellis. neq
periculi. neq laboris patiens. Lingua. quã manu

Expanded text:
mum intendit. Igitur diffidens ueteri exercimum intendit. Igitur diffidens ueteri exercitui milites scribere, praesidia undique arcessere, arma tela equos et cetera instrumenta militiae parare, ad hoc commeatum affatim, denique omnia, quae in bello vario et multarum rerum egenti usui esse solent. Ceterum ad ea patranda senatus auctoritate, socii nomenque Latinum et reges ultro auxilia mittendo, postremo omnis civitas summo studio annitebatur. Itaque ex sententia omnibus rebus paratis compositisque in Numidiam proficiscitur, magna spe civium cum propter artis bonas tum maxime quod aduersum divitias invictum animum gerebat et auaritia magistratuum ante id tempus in Numidia nostrae opes contusae hostiumque auctae erant. Sed ubi in Africam venit, exercitus ei traditus a Sp. Albino proconsule iners inbellis, neque periculi neque laboris patiens, lingua quam manu
Abbreviated transcription (Latin):
dine uitdriȩ. haud satis moderatus animus
fuit. Sedbono uinci satius ẽ. ꝙ malo more
in iuriã uincere. Igitur ea uictoria nobilitas
exlibidine suausa : multos mortales. ferro. aut
fuga extinxit: plusq in reliquũ sibi. timoris
ꝗ potentiȩ addidit. Quȩres plerũq: magnas
ciuitates pessũ dedit. dũ alteri alteros uin¬
cere. qͦuis mͦ & uictos acer bius ulcisci uo¬
lunt. Sed de studus partiũ. & om̃ib
ciuitatis morib. sisingulatĩ aut promagnitu¬
dine parem disserere : tẽpus quãres maturi¬
us medeserae. Quã obrẽ ad inceptũ redeo
Post auli fȩdus. exercitꝰq nr̃ fȩdã fugam
metellus. & sillanus. c̃sules designati. ꝓuintias
inerse partiuerant : met olloq: numidia e¬
uenerat. acri iuro. & quãq aduerso poptiͦ par¬
tiũ. fama tamen ȩquabili . & inuiolata. Is. ubi
primũ magistratũ ingressus ẽ : alia omĩa sibi
cd̃ collega ratus. adbellũ qđ gesturꝰ erat ani¬

Expanded text:
dine victoriae haud satis moderatus animus dine victoriae haud satis moderatus animus fuit. Sed bono vinci satius est quam malo more iniuriam vincere. Igitur ea victoria nobilitas ex libidine sua usa multos mortalis ferro aut fuga extinxit plusque in relicuum sibi timoris quam potentiae addidit. Quae res plerumque magnas civitatis pessum dedit, dum alteri alteros vincere quouis modo et victos acerbius ulcisclunt. Sed de studiis partium et omnis civitatis moribus si singillatim aut pro magnitudine parem disserere, tempus quam res maturius me deseret. Quam ob rem ad inceptum redeo. Post Auli foedus exercitusque nostri foedam fugam Metellus et Silanus consules designati prouincias inter se partiuerant, Metelloque Numidia evenerat, acri viro et, quamquam aduerso populi partium, fama tamen aequabili et inviolata. Is ubi primum magistratum ingressus est, alia omnia sibi cum collega ratus, ad bellum, quod gesturus erat, ani
Abbreviated transcription (Latin):
litũ : uti quisq potentior c̃finis erit : sedib
pellebantur. Ita cũ potentia. auaritia: sine mo¬
do modestiaq: inuadere . polluere. & uastare
om̃ia. nichil pensi. neq sancti habere. quoatł
sema&e ipsa p̃cipitauit at ubi primũ ex nobili¬
iate repertis unt: qͥuerã głam: iniustȩ ro¬
rentiȩ. ante po¬
nerent: mouem ciutts
dissensio cu lis. quasi permistie ẽte
oriri cȩpit. Nim post quã tiberius. & .c.
graccus. quorũ maiores. punico. atq alus
bellis. multũ rei e addiderant: uindicare
plebẽ in libertatẽ & paucoꝵ scelera pate¬
facere ceperȩ: nobilitas naxia. atque eo ꝑculsa.
modo ꝑsotios. acnomen latinũ. interdũ ꝑequi¬
tes romanos. quossotietatis spes. aplebe dimo¬
uerat : graccorũ actionib obuiam ierat. Etpri¬
mo tiberiũ. dein paucoꝵ post annos eadem
uirũ coloniis deducendis. cum . M. fuluo
facco. ferro ne cauerant. &sane graccis cupi¬

Expanded text:
litum, uti quisque potentiori confinis erat, sedibus litum, uti quisque potentiori confinis erat, sedibus pellebantur. Ita cum potentia auaritia sine modo modestiaque invadere, polluere et vastare omnia, nihil pensi neque sancti habere, quoad semet ipsa praecipitauit. Nam ubi primum ex nobilitate reperti sunt, qui veram gloriam iniustae potentiae anteponerent, moveri civitas et dissensio civilis quasi permixtio terrae oriri coepit. Nam postquam Ti. Et C. Gracchus, quorum maiores Punico atque aliis bellis multum rei publicae addiderant, vindicare plebem in libertatem et paucorum scelera patefacere coepere, nobilitas noxia atque eo perculsa modo per socios ac nomen Latinum, interdum per equites Romanos, quos spes societatis a plebe dimouerat, Gracchorum actionibus obviam ierat; et primo Tiberium, dein paucos post annos eadem m triumuirum coloniis deducendis, cum M. Fuluio Flacco ferro necauerat. Et sane Gracchis cupi
Abbreviated transcription (Latin):
dicunt. Nam ante Harthaginẽ deleca popłs
& senatus romanus. placide modesteq int̾se
rem .p. tractabant. neq głȩ. neq dominati¬
onis certamen int̾ ciues erat. Metus hostilis:
in bonis artib ciuitatẽ retinebart. S& ubi
illa formido m̃tib discessit. scilic& eaquȩ
res scđȩ amant. lasciuia. atque suꝑbia in ces¬
sere taqđ in adũsis reb optauerant otiũ. post¬
ꝗ adeptisun. asperius. a cerbius quefit.
re. trahere. rapere. ita om̃ia induas partes
abstracta sunt. Res .p. quȩ media fuerat: di¬
lacerata. Ceterũ nobilitas. factione magis
pollebat. Nebis uis soluta. atq disꝑsa. inmul¬
ticudine minꝰ poterat. paucoꝵ arbitrio.
belli . domiq: agitabatur: penes eosdem
ȩrariũ ꝓuintiȩ. magistrat᷑. głe trium phiq
erant: Populus. militia. atq in opia urgeba÷¬
tur. Redas bellicas imperatores: cũ paucis. diripi¬
ebant. Interea parentes. aut pariiuli libem mi¬

Expanded text:
ducunt. Nam ante Carthaginem deletam populus ducunt. Nam ante Carthaginem deletam populus et senatus Romanus placide modesteque inter se rem publicam tractabant, neque gloriae neque dominationis certamen inter civis erat: metus hostilis in bonis artibus civitatem retinebat. Sed ubi illa formido mentibus decessit, scilicet ea, quae res secundae amant, lascivia atque superbia incessere. Ita quod in aduersis rebus optauerant otium, postquam adepti sunt, asperius acerbiusque fuit.re trahere rapere. Ita omnia in duas partis abstracta sunt, res publica, quae media fuerat, dilacerata. Ceterum nobilitas factione magis pollebat, plebis vis soluta atque dispersa in multitudine minus poterat. Paucorum arbitrio belli domique agitabatur; penes eosdem aerarium prouinciae magistratus gloriae triumphique erant; populus militia atque inopia urgebatur; praedas bellicas imperatores cum paucis diripiebant: interea parentes aut parui liberi mi