comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bona erẽpta. iuslibertatis inminutũ erat. haud
sane alio animo. belli euentũ expec taban
Ad hoc. quicũq aliarũ quãsenatus partium e¬
ranꝰ conturbari rem .ẜ. quãminus ualere
ipsi malebant. Ideo malũ
multos
post annos inciuitatẽ reuerterat.N
Nam
postquã .Gx. pompeio. & marco crasso consu¬
lib tribunitia potestas restituta ẽ. homines
adolescentes. summã potestatẽ nacti quib:¬
ȩratas animꝰq ferexerat. cȩpere senatũ cri¬
minando. plebem exagitare. Dein. largiendo atq:
pollicendo. magis incendere Ita ipsi clari poten¬
tesque fieri. Contra eos. sũma ope nitebatur.
pleraque nobilitas. senatus specie. ꝓsua magni¬
tudine. Nãq uti paucis uerum absoluã post
illa tẽpora. quicũq rẽ .p. agitauere. honestis
nominib alii sicuti populi ura defenderent.
pars. quosenatus auctoritas maxima for&. bonũ
publicũ simulantes. ꝓsua quisq: potentia certa¬

Expanded text:
bona erepta, ius libertatis inminutum erat, haud bona erepta, ius libertatis inminutum erat, haud sane alio animo belli eventum expectabant. ad hoc quicumque aliarum atque senatus partium erant, conturbari rem publicam quam minus valere ipsi malebant. id ad eo malum multos post annos in civitatem revorterat. nam postquam Cn. Pompeio et M. Crasso consulibus tribunicia postestas restituta est, homines adulescentes summam potestatem nacti, quibus aetas animusque ferox erat, coepere senatum criminando plebem exagitare, dein largiundo atque pollicitando magis incendere, ita ipsi clari potentesque fieri. contra eos summa ope nitebatur pleraque nobilitas senatus specie pro sua magnitudine. namque, uti paucis verum absolvam, post illa tempora quicumque rem publicam agitavere, honestis nominibus, alii sicuti populi iura defenderent, pars quo senatus auctoritas maxuma foret, bonum publicum simulantes pro sua quisque potentia certa
Abbreviated transcription (Latin):
tur. qm̃ egestas. facile habetur sine dãpno
Sedurbana plebs. ea uero pͣceps erat. demultis
causis. Primũ om̃iũ quiubiq ꝓbro. atq petulan¬
tia maxume prestabant. Itẽ alii. quiꝑ dede¬
cora. patrimonus amissis. postremo om̃s. quos
flagiciũ. autfacinus ad omo expulerat. hiromã
sicut insentinã confluxerant. Deinde multi
memores syllane uictorie quod exgregarus militi¬
b aliossenatores uidebaN alios ita diuites. utre¬
gio cultu. atq uictu aetatẽ agerent. sibi quisque
sunarmis for&. exuictoria. talia sperabat. Prete¬
rea uiuentus. que inagris manuũ mercede in opiã
tolerauerat. pͥuatis. atque publicis largitionib:
excita. urbanũ ocium. in ãgro labori p̃tulerat
Cos. atq alios om̃s. malũ publicũ alebat. Quominꝰ
mirandũ ẽ. homines egentes. malis morib: Ma¬
xima spe. rei .p. iũsta. acsibi consuluisse. Prete¬
rea. quorũ uictoria syllȩ parentes proscripti.

Expanded text:
tur, quoniam egestas facile habetur sine damno. tur, quoniam egestas facile habetur sine damno. sed urbana plebes, ea vero praeceps erat de multis causis. primum omnium qui ubique probro atque petulantia maxume praestabant, item alii per dedecora patrimoniis amissis, postremo omnes quos flagitium aut facinus domo expulerat, ii Romam sicut in sentinam confluxerant. deinde multi memores Sullanae victoriae, quod ex gregariis militibus alios senatores videbant, alios ita divites, ut regio victu atque cultu aetatem agerent, sibi quisque, si in armis foret, ex victoria talia sperabat. praeterea iuventus, quae in agris manuum mercede inopiam toleraverat, privatis atque publicis largitionibus excita urbanum otium ingrato labori praetulerat. eos atque alios omnis malum publicum alebat. quo minus mirandum est homines egentis, malis moribus, maxuma spe rei publicae iuxta ac sibi consuluisse. praeterea, quorum victoria Sullae parentes proscripti,
Abbreviated transcription (Latin):
nit. uti consules delectũ habeant. Antonius. cũ
exercitu. catilinã ꝑseqͥ matur& Cicero p̃sidio¬
urbisit. Eatẽpestate : michi imperiũ populi ro¬
mani. multo maxime miserabile uisũ ẽ : cui cũ
adoccasũ. ab ꝰt᷑usolis om̃ia domita armis. pate¬
reNT. domi ociũ. atq diuitiȩ. que prima mor¬
tales putant affluerent. fuere tamen ciues. quise
duob senatus decretis. extanta multitudine. neq
pͥmio inductus. conuirationẽ pate fecerat. neq:
excas tris catilinȩ quisquã om̃iũ discesserat. tan¬
tauis morbi. atq uti tabes plerosq ciuiũ animos
inuaserat. neq solũ illis aliena menserat. qui
cũscu coniurationis fuerant. sed omĩno cuncta
plebs. nouarũ rerũ studio. catilinȩ incepta
Nam semꝑ inciuitate. quib opes nulle sun : bo¬
nis inuident. malos extollunt. uetera odere
noua exobtant. Odio suarũ rerũ. omĩa mutari
student. Turba. atq sedicionib: sine cura alun¬

Expanded text:
nit, uti consules dilectum habeant, Antonius cum nit, uti consules dilectum habeant, Antonius cum exercitu Catilinam persequi maturet, Cicero urbi praesidio sit. Ea tempestate mihi imperium populi Romani multo maxume miserabile visum est. quoi quom ad occasum ab ortu solis omnia domita armis parerent, domi otium atque divitiae, quae prima mortales putant, adfluerent, fuere tamen cives, qui seduobus senati decretis ex tanta multitudine neque praemio inductus coniurationem patefecerat neque ex castris Catilinae quisquam omnium discesserat: tanta vis morbi atque uti tabes plerosque civium animos invaserat. neque solum illis aliena mens erat, qui conscii coniurationis fuerant, sed omnino cuncta plebes novarum rerum studio Catilinae incepta nam semper in civitate, quibus opes nullae sunt, bonis invident, malos extollunt, vetera odere, nova exoptant, odio suarum rerum mutari omnia student, turba atque seditionibus sine cura alun
Abbreviated transcription (Latin):
citatus. qđ fructu laboris. industrieq: meȩ pri¬
uatꝰ. statũ dignitatis ñ obtinebã. publicã mise¬
roꝵ causa : ꝓmea consuetudine suscepi Non
honore honestatos uidebam : meq falsi suspitione
alienatũ. ee sentiebam. Hoc nomine satis honestas
ꝓmeo casu. spesreliquȩ dignitatis conseruandȩ sũ
secutus. Plura cumscribere uellem : nuntiatũ est
mͥuimparari. Nunc orestillã cõmendo. tueq fide
trado. eã ab iniuria defendas. ꝑliberos tuos. ro¬
gatus ałeto. Sed ipse paucosdies commoratus a pud
G. flaminiũ in agro retino. dũuicinitate antea sol¬
licitatu. armis exornat. cũ fascib. atq aliis impe¬
rii insignib in castra admanliũ contendit. Hȩc
ubi romȩ cõꝑta sunt : senatus catilina. & manliũ
hostes uidicat. Cȩte̾rȩ multitudini. diem statuit
ante quã sine fraude. licer& ab armis discedere:
pͣter rerũ capitaliũ condẽpnatis. Preterea decer¬

Expanded text:
citatus, quod fructu laboris industriaeque meae pricitatus, quod fructu laboris industriaeque meae privatus statum dignitatis non obtinebam, publicam miserorum causam pro mea consuetudine suscepi, nonhonore honestatos videbam meque falsa suspicione alienatum esse sentiebam. Hoc nomine satis honestas pro meo casu spes reliquae dignitatis conservandae sum secutus. Plura cum scribere vellem, nuntiatum est vim mihi parari. Nunc Orestillam commendo tuaeque fidei trado; eam ab iniuria defendas, per liberos tuos rogatus. haveto.' Sed ipse paucos dies conmoratus apud C. Flaminium in agro Arretino, dum vicinitatem antea sollicitatam armis exornat, cum fascibus atque aliis imperi insignibus in castra ad Manlium contendit. haec ubi Romae comperta sunt, senatus Catilinam et Manlium hostis iudicat, ceterae multitudini diem statuit, ante quam sine fraude liceret ab armis discedere praeter rerum capitalium condemnatis. praeterea decer
Abbreviated transcription (Latin):
dhȩc .&. martius respondit. siquid ad senatu
petere uellent: ab armis discetlant. romam
tra auxiliũ peciuerit. Atcatilina exitinere plerisq
consularib p̃terea cuiq optimo litteras mittit. sefal¬
sis criminib: circumuentũ. Qm̃ factioni in imicorũ
resistere nequiuerit. fortunȩ cedere. massiliam
in exiliũ ꝓficisci. non quo sibi tanti sceleris conscius
e̾et sed utires ẜ quida for&. neue exsua conten¬
tione. sedicio oriretur Abhis longe diuersas
lit teras &. catulus insenatũ recitauit. quassibi
catilinȩ nomine redoitas dicebat. Earum exem¬
plõ. in fra scriptũ ẽ.l. catilina . &. catulo : łgre¬
gia tua fides. recognita. gratamͥ. magnis inpe¬
riculis. fiduciã cõmendationi meae tribuit
Quã obrẽ : defensionẽ in nouo consilio. nonstatu¬
i parare. Satis factionẽ exnulla conscientia.
deculpa ꝓponere decreui. Qua medius fidius
uerã lic& cognoscas . Iniurus. contumeliisq: con¬

Expanded text:
Ad haec Q. Marcius respondit, si quid ab senatu Ad haec Q. Marcius respondit, si quid ab senatu petere vellent, ab armis discedant, Romam tra auxilium petiverit. At Catilina ex itinere plerisque consularibus, praeterea optumo quoique litteras mittit: se falsis criminibus circumventum, quoniam factioni inimicorum resistere nequiverit, fortunae cedere, Massiliam in exilium proficisci, non quo sibi tanti sceleris conscius esset, sed uti res publica quieta foret neve ex sua contentione seditio oreretur. ab his longe divorsas litteras Q. Catulus in senatu recitavit, quas sibi nomine Catilinae redditas dicebat. earum exemplum infra scriptum est. 'L. Catilina Q. Catulo. Egregia tua fides, re cognita, grata mihi magnis in meis periculis, fiduciam commendationi meae tribuit. quam ob rem defensionem in novo consilio non statui parare: satisfactionem ex nulla conscientia de culpa proponere decrevi, quam me dius fidius veram licet cognoscas. iniuriis contumeliisque con
Abbreviated transcription (Latin):
plerique patria: sed om̃s fama. atq fortuns exꝑtes
sumus. Neq cuiquã nrm licuit. more maiorũ lege
uti. neq amiso patrimonio. liberũ corpus habere
Tanta seuitia feneratoꝵ. atq p̃toris fuit. Sȩpe ma¬
iores nr̃i: miserti plebis romanȩ decretis suis ino¬
piȩ eius opitulatisuñ. Ac nouissime memoria
nĩa ꝓpt̃ magnitudinem ȩris alieni. uolentib: om̃i¬
b bonis: argentũ ere solutũẽ: Sepe illa plebs
aut dominandi studio ꝑ mota. aut suꝑbia ma¬
gis tratuũ. armata. apatrib recessit. Atnos:
ñ imperiũ. neq diuitias petimꝰ. quarũ rerum
causa. bella atq certamina om̃ia int̃ mortales
sunt : sed libertatẽ : quã nemobonus : nisi cũani¬
ma simul amisit. Ieatq senatũ obtestamur.
consulatis miseris ciuib legis p̾sidiũ. quod ini¬
quitas p̃toris eripuit : restituatis. Neue nob
eam necessitudonẽ imponatis. ut queramus qͦ¬
nã modo maxime ulti sanguinẽ nrm̃ pereamꝰ.

Expanded text:
plerique patria, sed omnes fama atque fortunis expertes sumus. neque quoiquam nostrum licuit more maiorum lege uti neque amisso patrimonio liberum corpus habere: tanta saevitia faeneratorum atque praetoris fuit. saepe maiores vostrum, miseriti plebis Romanae, decretis suis inopiae eius opitulati sunt, ac novissume memoria nostra propter magnitudinem aeris alieni volentibus omnibus bonis argentum aere solutum est. saepe ipsa plebs, aut dominandi studio permota aut superbia magistratuum, armata a patribus secessit. at nos non imperium neque divitias petimus, quarum rerum causa bella atque certamina omnia inter mortalis sunt, sed libertatem, quam nemo bonus nisi cum anima simul amittit. te atque senatum obtestamur, consulatis miseris civibus, legis praesidium quod iniquitas praetoris eripuit restituatis, neve nobis eam neccessitudinem inponatis, ut quaeramus, quonam modo maxume ulti sanguinem nostrum pereamus.'
Abbreviated transcription (Latin):
Rartaginensium: quos nẽnissime habuerant.
popłs R. permagis tratiis adminis trabat. Ge¬
tulorũ magrapars. & mimide usq ad flumen
muluc cham. sub iugurta erant. Mouris om̃ĩb:
rexboccus inpergabat Preter nomen cȩtera
ł ello dnita cognitus. Deafrica. e eius in colis
ad necessitudinem re ⁊̃ satis diccũ. Postauor¬
duniso regno. legati africa decessere. & iugurtha contra
timorẽ animi p̃mia sceleris adeptũ sese uid&. certum
ratus ẽẽ qđ examicis apud numantiã acceperat. om̃ia
uenalia ẽẽ. simul & illoꝵ pollicitacionib accensus.
quos paulo ante munerib: expleuerat. in regnũ
atherbalis animũ intendit. Ipse acer. bellicostis.
At is. quẽ petebat. quietus. inbellis. placido inge¬
nio. oportunꝰ iniuriȩ. metuens magis. quã metu¬
enđ Igitur exin prouiso. fines eius cũ magna
manu inuadit. multos mortales cũpecore. atq
alia p̃da capit. edificia incendit. pleraq loca

Expanded text:
Carthaginiensium, quos novissime habuerant, Carthaginiensium, quos novissime habuerant, populus Romanus per magistratus administrabat; Gaetulorum magna pars et Numidae usque ad flumen Muluccham sub Iugurtha erant; Mauris omnibus rex Bocchus imperitabat, praeter nomen cetera ilo neque pace antea cognitus. De Africa et eius incolis ad necessitudinem rei satis dictum. Postquadiviso regno legati Africa decessere et Iugurtha contra timorem animi praemia sceleris adeptum sese videt, certum esse ratus, quod ex amicis apud Numantiam acceperat, omnia Romae venalia esse, simul et illorum pollicitationibus accensus, quos paulo ante muneribus expleuerat, in regnum Adherbalis animum intendit. Ipse acer, bellicosus; at is quem petebat quietus, inbellis, placido ingenio, opportunus iniuriae, metuens magis quam metuendus. Igitur ex improuiso finis eius cum magna manu invadit, multos mortalis cum pecore atque alia praeda capit, aedificia incendit, pleraque loca
Abbreviated transcription (Latin):
Postea phenices: alii multitudinis domi minuendȩ
grã. pars imperui cupidine sollititata plebe
& aliis nouarũ rerũ auidis hipponem. adrime¬
tũ. lept̃i aliasq irbes inora maritima c̃didere
eq ciuitates breui multũ ucte. parsorntinib
suis p̃sidio. aliȩ decori fuere. Namdetiartagine. silere
melius puto. ꝗ parũ dicere. qm̃ alio. ꝓperare tẽpus
mon&. Igitur ad catabatmon. quilocus egiptũ ab a¬
frica diuidit scđo mari. prima cirene ẽ. colonia.
thereon. acdeinceps. duȩ syrthes. int̾q eas leptis.
deinde philenon arȩ. quẽ locũ egiptũ uersus. finẽ
imperii habuere Hartaginenses. Postaliȩ punicȩ
urbes. Cȩtera loca usq: ad mauretaniam. numidȩ
tenen Proximȩ bispaniam. maurisun. Super
numidiam. getulos accepimꝰ partini intuguriis.
alios incultus uagos agitare Psteos: et hicpes
esse: dein. loca. exusta solis ardorib Iggur bello
ugustino pleraq: expirtis oppida. & fines

Expanded text:
Postea Phoenices, alii multitudinis domi minuendae Postea Phoenices, alii multitudinis domi minuendae gratia, pars imperi cupidine sollicitata plebe et aliis novarum rerum auidis, Hipponem Hadrumetum Leptim aliasque urbis in ora maritima condidere; eaeque brevi multum auctae, pars originibus suis praesidio, aliae decori fuere. Nam de Carthagine silere melius puto quam parum dicere, quoniam alio properare tempus monet. Igitur ad Catabathmon, qui locus Aegyptum ab Africa dividit, secundo mari prima Cyrene est, colonia Theraeon, ac deinceps duae Syrtes interque eas Leptis, deinde Philaenon arae, quem locum Aegyptum versus finem imperi habuere Carthaginienses, post aliae Punicae urbes. Cetera loca usque ad Mauretaniam Numidae tenent, proximi Hispaniam Mauri sunt. Super Numidiam Gaetulos accepimus partim in tuguriis, alios incultius uagos agitare, post eos Aethiopas esse, dein loca exusta solis ardoribus. Igitur bello Iugurthino pleraque ex Punicis oppida et finis
Abbreviated transcription (Latin):
rũ adhuc edificia numidarũ agrestiũ. quȩ mapa¬
lia illiuocant. oblonga incuruis lateribus tecta
quasi nauium carinȩ sunt Nledis autẽ . & armenus
accessere libies. Nam hui. ꝓpius mare africũ agitalunt
Getuli. subsole magis. haud procul ab ardorib: Hiq ma¬
ture oppida habuere. Namfreto dunsi abhispania.
mutare res int̾se instituerant. Nomen eoꝵ paulatĩ
libies corrupere. barbani lingua mauros ꝓmedis
appellantes. Sares ꝑsarũ breui ad oleuit. ac postea
nomine numidiȩ ꝓpt̾ multitudinẽ aparentibus
digressi. possidere ealoca. que proxime Hartaginẽ
numidia appellatur. Deinde utrique alteris
freti finitimos. armis. autmetu. sub imperium
suum coegere. Nomen gloriamq sibi ad didere
magis hi. quiad nr̃m mare ꝓcesserant. Quia
libies quã getuli. minus bellicosi. Demq afrre
pars inferior. pleraq ab momidis possessaesta
Uicti om̃s. ingentẽ nomenq inperantiũ c̃cessere :

Expanded text:
rum adhuc aedificia Numidarum agrestium, quae maparum adhuc aedificia Numidarum agrestium, quae mapalia illi vocant, oblonga, incuruis lateribus, tecta quasi nauium carinae sunt. Medis autem et Armeniis accessere Libyes—nam ii propius mare Africum agitabant, Gaetuli sub sole magis, haud procul ab ardoribus—, iique mature oppida habuere; nam freto divisi ab Hispania mutare res inter se instituerant. Nomen eorum paulatim Libyes corrupere, barbara lingua Mauros pro Medis appellantes. Sed res Persarum brevi adoleuit, ac postea nomine Numidae, propter multitudinem a parentibus digressi, possedere ea loca, quae proxima Carthaginem Numidia appellatur. Deinde utrique alteris freti finitimos armis aut metu sub imperium suum coegere, nomen gloriamque sibi addidere, magis ii, qui ad nostrum mare processerant, quia Libyes quam Gaetuli minus bellicose. Denique Africae pars inferior pleraque ab Numidis possessa est, victi omnes in gentem nomenque imperantium concessere.
Abbreviated transcription (Latin):
erit. Africã. initio habuere getuli. & libies. asperi.
incultiq quis. cib erat caro ferina. atq humi pabulũ
uti pecorib. Hineq morib neq lege. autimperio
cuiusq regebantur. Uagi. palantes. quas nax coegerat
sedes: habebant. Sa postquã in hispania hercules
sicuti afri putant interuit. exercitus eius cõpositus
exuarus gentib amisso duce. ac passim multis sibi
quisq imperiũ petentib breui dilabitur. Eixeo
numero: medi. & ꝑsȩ . & armeni nauib: in africam
trans uecti. ꝓxrimos nr̃o ari locos occupauere.
Sa. ł sȩ intra oceanũ magis. P Suq al ueos naiium
inuersos. ꝓtugurus habuere. qr neq matheria in
agris. neq ab hispanis em̃di. aut mutandi copra erat
Pare magnũ. & ignara lingua. cõmertia ꝓhibebar ꝓ.
Hipaulatim ꝑ conubia. getulos secũ miscuere. Et
quia sepe tetãtes agros. alia. deinde alia loca pe¬
tiuerant: sema ips esiumidas appellauere. Gete¬

Expanded text:
erit. Africam initio habuere Gaetuli et Libyes, asperi erit. Africam initio habuere Gaetuli et Libyes, asperi incultique, quis cibus erat caro ferina atque humi pabulum uti pecoribus. Ii neque moribus neque lege aut imperio cuiusquam regebantur: uagi palantes quas nox coegerat sedes habebant. Sed postquam in Hispania Hercules, sicuti Afri putant, interiit, exercitus eius, compositus ex variis gentibus, amisso duce ac passim multis sibi quisque imperium petentibus brevi dilabitur. Ex eo numero Medi, Persae et Armenii nauibus in Africam transuecti proximos nostro mari locos occupauere, sed Persae intra Oceanum magis, iique alueos nauium inversos pro tuguriis habuere, quia neque materia in agris neque ab Hispanis emendi aut mutandi copia erat: mare magnum et ignara lingua commercio prohibebant. Ii paulatim per conubia Gaetulos secum miscuere et, quia saepe temptantes agros alia, deinde alia loca petiuerant, semet ipsi Numidas appellauere. Cete
Abbreviated transcription (Latin):
cã posuere. Pauci. tantũ modo. asiam. & euro pam
esse. seda fricã ineuropa. Sa. fines hab& abocciden
fretũ nr̃imaris. & oceani. ab ortu solis. aeliuẽ
latitudinem. Quẽlocũ. catabathmon. in colȩ
appellant. mare seuum. imporeuosum Ager
frugũ fertilis. Bonus pecori. arbori infecundus.
cę̧lo. terraq penuria aquarũ. genꝰ hominũ
salubri corpore: uelax. patiens laborũ. pleros¬
q senectꝰ dissoluit: nisi quiferro. autbestus. in¬
terierst. Nam inorb haut sȩpe quẽq superat
Aahoc malefici generis. plurima animalia. Sa
qui mortales mitio africã habuerint. quiq
postea accesserint: aut quomodo int̾se permix¬
ti sint. quãꝗ ab ea fama quȩ plerosq obtin& di¬
uersum est: tamen uti ex lilrif punicis qui regis
hiemsalis dicebantur int̾petatũ nobis est. ut q
rem sese habere cultores eius terrȩ putant. quã pau¬
cissimis dicã. Cȩterũ fides eius re .⁊. penes auctores

Expanded text:
cam posuere, pauci tantummodo Asiam et Europam cam posuere, pauci tantummodo Asiam et Europam esse, sed Africam in Europa. Ea finis habet ab occidente fretum nostri maris et Oceani, ab ortu solis decliuem latitudinem, quem locum Catabathmon incolae appellant. mare saevum, importuosum; ager frugum fertilis, bonus pecori, arbori infecundus; caelo terraque penuria aquarum. genus hominum salubri corpore, velox, patiens laborum; ac plerosque senectus dissoluit, nisi qui ferro aut bestiis interiere, nam morbus haud saepe quemquam superat; ad hoc malefici generis plurima animalia. Sed qui mortales initio Africam habuerint quique postea accesserint aut quo modo inter se permixti sint, quamquam ab ea fama, quae plerosque obtinet, diuersum est, tamen, uti ex libris Punicis, qui regis Hiempsalis dicebantur, interpretatum nobis est utique rem sese habere cultores eius terrae putant, quam paucissimis dicam. Ceterum fides eius rei penes auctores
Abbreviated transcription (Latin):
lem diunderent. Quius leganonis princans. snit .L.
opimus. homo clarus & tum̃ inserare botens. quia
consubbo. graceo & marco fuluio flauco incer¬
fectis: a cerrime uicoriã nobilitatis implebemi
exercuerat: Nune igurcha uma si romȩ ina¬
micis habuerat: tamet accumto sime recepie.
Sando: & pollicento: multa ꝑfecit. ut i famu. fule
postremo om̃i: suis rebus. cõmodũ regis antre¬
ferrae. Reliquos legatos. eade ina aressus ipte¬
rosq capit. piuicis. carior fides quã pecuima fuitr
ndiuisione: quȩ pars numidiȩ maurtiniã. atingic
agro uirisq: oe ulentior iugurtho tradirtirs
llam alterã sperie quã usu nõtiore qrortuo¬
sior: ⁊ edificus nagis exornata ent. acherbat
tiones. obcalorẽ. autasperitatẽ. itẽ solitudines.
minus frequentata sunt. dehis. aud facile cõpertũ
narrauerim. Cȩterũ quã paucissimis absoluam. In
diuisione orbis terrȩ. pleriq: in parte tertia afri¬

Expanded text:
lem dividerent. Cuius legationis princeps fuit L. lem dividerent. Cuius legationis princeps fuit L. Opimius, homo clarus et tum in senatu potens, quia consul C. Graccho et M. Fuluio Flacco interfectis acerrime victoriam nobilitatis in plebem exercuerat. Eum Iugurtha tametsi Romae in amicis habuerat, tamen accuratissime recepit, dando et pollicendo multa perfecit, uti fama, fide, postremo omnibus suis rebus commodum regis anteferret. Relicuos legatos eadem via aggressus plerosque capit, paucis carior fides quam pecunia fuit. In divisione, quae pars Numidiae Mauretaniam attingit, agro virisque opulentior, Iugurthae traditur; illam alteram specie quam usu potiorem, quae portuosior et aedificiis magis exornata erat, Adherbal tiones ob calorem aut asperitatem, item solitudines minus frequentata sunt, de iis haud facile compertum narrauerim. Cetera quam paucissimis absoluam. In divisione orbis terrae plerique in parte tertia Afri
Abbreviated transcription (Latin):
respondent. Inemsalem obseuitiã suã ab namidis
interfectũ : a therbalem. ultro bellũ inferentem:
postauã superatus est. queri qđ iuriã facere
ne quianssa÷ iuguntłi a senatu petere. nese
altum: pamrent: acnimantiȩ. cognitus ess&:
neu ũba inieraci. ute facta sua ponerent. Dein¬
de utriq curia egrediuntur. Senat᷑. scatim consu¬
litur ł asimes legatorũ peerea senatus magna
pars. grã deomune ꝗtherbalis dicta c̃tẽpnere.
dgurthe eui titẽ utollere laudib Qrã. uoce.
eenioue disũb modis prcalicno scelere. & fla¬
gti sua quasi pro gła nitebantur. Atcontra
anu. quib bonũ & eq̃ diuitus cirius erat.
sin uemierdũ atherbali. xhictusil i mortem.
maturie emiliuis scaurus. homo nobilis enpier
ettr cimiasba cailide occultaus Is post quã
ide dars largitionõ famosam mnpudeniẽq
ueritus qđ intalire sol&. nepelluta licentia inuidiam
qđ micipsa obtinuerat. int̾iugurxham & adierłu¬

Expanded text:
respondent: Hiempsalem ob saevitiam suam ab Numidis respondent: Hiempsalem ob saevitiam suam ab Numidis interfectum, Adherbalem ultro bellum inferentem, postquam superatus sit, queri, quod iniuriam facere nequiuisset. Iugurtham ab senatu petere, ne se alium putarent ac Numantiae cognitus esset, neu verba inimici ante facta sua ponerent. Deinde utrique curia egrediuntur. Senatus statim consulitur. Fautores legatorum, praeterea senatus magna pars gratia deprauata Adherbalis dicta contemnere, Iugurthae virtutem extollere laudibus; gratia, voce, denique omnibus modis pro alieno scelere et flagitio, sua quasi pro gloria, nitebantur. At contra pauci, quibus bonum et aequum divitiis carius erat, subueniendum Adherbali et Hiempsalis mortemmaxume Aemilius Scaurus, homo nobilis inpiger ceterum vitia sua callide occultans. is postquam videt regis largitionem famosam inpudentemque, veritus, quod in tali re solet, ne polluta licentia invidiam quod Micipsa obtinuerat, inter Iugurtham et Adherba
Abbreviated transcription (Latin):
fratris mei necis. mearũq miseriarũ grauns ꝑoenas
reddat. lamlã fr̃ animo meo karissime. quãꝗ tibi in¬
maturo. & unde minime dedint uita erepta est : ta¬
men letandũ magis quã dolendũ puto casumitliũ
Uonenĩ regnũ. sed fugam. exiliũ ȩgestatem & has
om̃s quȩ me p̃munt̃ erunas onima suntil amiss¬
ti Atego imfelix in tanta mala pdipratus expa¬
trio regno. rerũ humanaris sparaculum. p̃begusi
Incertus quid agam: Inas ne inuimas ꝑsequar ipse
auxilii egens. Anregno c̃sulam. cuitis untꝑi nedis¬
q potestas. exopd alienis penda Scirinam
emori fortunis meis honestus exitus eet neuilie¬
re c̃tẽptꝰ uiderer. sidefessus malis iniuriȩ ctes¬
sis sem. Hunc neq: uiuere libae neq inb ile
site oboiã miurie.Nolite pati regnũ numidię.
tabescere. Posiqua rexfinẽ loquendi fecit. legati ui¬
gurthȩ largitione magis quã causa freti. paucis

Expanded text:
fratris mei necis mearumque miseriarum grauis poenas fratris mei necis mearumque miseriarum grauis poenas reddat. Iam iam, frater animo meo carissime, quamquam tibi immaturo et unde minime decuit vita erepta est, tamen laetandum magis quam dolendum puto casum tuum. Non enim regnum, sed fugam exilium egestatem et omnis has quae me premunt aerumnas cum anima simul amisisti. At ego infelix, in tanta mala praecipitatus ex patrio regno, rerum humanarum spectaculum praebeo, incertus quid agam tuasne iniurias persequar ipse auxili egens an regno consulam, cuius vitae necisque potestas ex opibus alienis pendet. utinam emori fortunis meis honestus exitus esset neu viuere contemptus viderer, si defessus malis iniuriae concessissem. Nunc neque viuere libet neque mori licet ite obviam iniuriae, nolite pati regnum Numidiae, e nostrae tabescere." Postquam rex finem loquendi fecit, legati Iugurthae largitione magis quam causa freti paucis
Abbreviated transcription (Latin):
quialiquando uobis hostis fuit. Postremo masi¬
populũ .r. nesotietates. nefȩdera noua acciperemꝰ.
abunde magna p̃sidia nobis in ur̃a amititia fore.
Sihuic imperio fortuna mutaretur. una &ciden¬
dũ nobis esse. Uirtute. acdis uolentib magni
estis. & oppulenti. om̃ia scđa. & oboedientia sun
quo facilius sotiorũ iniurias curare lic& : Tan¬
tũ illud uereor. nequos pͥu̾ata amicitia iugur¬
thȩ. parũ cognita trans uersos agat. quos ego
audio magna ope mti. ambire. fatigare uos
singulos: nequid deabsente. in cognita causa sta¬
tuatis. ł ingere me uerba. & fugã simulare. cui
licuerit in regno manere. Quod utinã illũ cuius
impio facinoꝵe in has miserias ꝓiertussũ. eadẽ
hȩc simulantẽ uideã. & aliquando aut apud uos.
aut apud deos inmortales. rerũ humararũ cura oriat᷑
utille quinunc scelerib suis ferax. atq p̃clarus est.
omib malis excruciatus. impietatis inparentẽ nr̃m.

Expanded text:
qui aliquando vobis hostis fuit? Postremo Masiqui aliquando vobis hostis fuit? Postremo Masipopulum Romanum, ne societates, ne foedera nova acciperemus: abunde magna praesidia nobis in vestra amicitia fore; si huic imperio fortuna mutaretur, una occidendum nobis esse. Virtute ac dis volentibus magni estis et opulenti, omnia secunda et oboedientia sunt: quo facilius sociorum iniurias curare licet. Tantum illud vereor, ne quos privata amicitia Iugurthae parum cognita transuersos agat. Quos ego audio maxima ope niti ambire fatigare vos singulos, ne quid de absente incognita causa statuatis; fingere me verba et fugam simulare, cui licuerit in regno manere. Quod utinam illum, cuius impio facinore in has miserias proiectus sum, eadem haec simulantem videam, et aliquando aut apud vos aut apud deos immortalis rerum humanarum cura oriatur: ne ille, qui nunc sceleribus suis ferox atque praeclarus est, omnibus malis excruciatus impietatis in parentem nostrum,
Abbreviated transcription (Latin):
ficus suis ratꝰ ẽ coniunctũ nobis fore. Alter eoꝵ
necatꝰ ẽ : alterius ipse ego manꝰ impias uixeffugi
Quid agam: autquo potissimũ infelix accedã
Generis p̃sidia omĩa eatinctasunt. Pater uti ne¬
cesse erat. naturȩ. c̃cessit: fr̃i quẽ miniine decu¬
it: ꝓpinquis ꝑscelus uitam eripuit. Ad fine
amicõs. propinquos. cȩteros meos. aliũ. alia
clades oppressit. Capti ab iugurtha. pars in
crucẽ acti. parsbestus obiecti sunt. Pauu quib
relicta ẽ anima : clausi intenebris. cũ merore
& luctu. morte grauiorẽ uitam exrigunt. Si
om̃ia quȩ aut amisi. aut exnecessariis ad uersa
facta sunt. in cold̾mia manerent. tamen sigind
exin pro uiso mali accidiss& uos implorare. ꝑẽ
om̃s curȩ ẽẽ dec&. Nuncuͦ excul patria. domo.¬
solus& atq: om̃iũ rerũ honestarũ egens. quo accedam:
auttuos appellem: Nationes ne. autreges quiom̃e
plurima sint: Autquisq nr̃i misereri potest.

Expanded text:
ficiis suis ratus est coniunctum nobis fore. Alter eorum ficiis suis ratus est coniunctum nobis fore. Alter eorum necatus est, alterius ipse ego manus impias vix effugi. Quid agam? Aut quo potissimum infelix accedam? Generis praesidia omnia extincta sunt. Pater, uti necesse erat, naturae concessit. Fratri, quem minime decuit, propinquos per scelus vitam eripuit. Affinis amicos propinquos ceteros meos alium alia clades oppressit: capti ab Iugurtha pars in crucem acti, pars bestiis obiecti sunt, pauci, quibus relicta est anima, clausi in tenebris cum maerore et luctu morte grauiorem vitam exigunt. Si omnia, quae aut amisi aut ex necessariis aduersa facta sunt, incolumia manerent, tamen, si quid ex improuiso mali accidisset, vos implorarem, patomnis curae esse decet. Nunc vero exul patria domsolus atque omnium honestarum rerum egens quo accedam aut quos appellem? Nationesne an reges, qui omnplurima sint? Aut quisquam nostri misereri potest,
Abbreviated transcription (Latin):
Sẽꝑne in sanguine. ferro. fuga uersabimur
Dum carthaginenses incolumes fuere : iuire om̃ia seua
patiobamur Hostes ab latere uos amici ꝓcul spes
om̃is inarmis erat. Postꝗ illa pestis en cafrica eiec¬
taẽ. lȩti pacẽ agitabamꝰ. quĩppe. quis hostis
nelus erit. ms fonte quẽ nos uissisetis Ec ce
autẽ eximpro iuso uigurcha intoleranda au¬
datia. scelere. atq suꝑbia sese efferens. fre¬
Tiẽt atq eodẽ propinquo suo int̾fecto primũ
regnũ euis sceleris sui p̃dã secit. Post ubi mqis¬
dẽ eolis nequit capere. nichił minus quamuim
aut bellu  expectante i. imperio ur̃o sicuti ui¬
Actis. edirẽ patru. domo. in opẽ e cocꝑiũ
miseriis effecit utisti uis tutius quõ iimeo tot
diligent colerent: eos multũ laborẽ susipen uete¬
rum ex om̃ib maxime tutos cͥe. Auod infamlia
nr̃a fint. p̾stitit. uti in omnib bellis ad essa uobis.
duos fratres reliquitł: tertium ilgurtham: bene¬

Expanded text:
Semperne in sanguine ferro fuga versabitur? Semperne in sanguine ferro fuga versabitur? Dum Carthaginienses incolumes fuere, iure omnia saeva patiebamur: hostes ab latere, vos amici procul, spes omnis in armis erat. Postquam illa pestis ex Africa eiecta est, laeti pacem agitabamus, quippe quis hostis nullus erat, nisi forte quem vos iussissetis. Ecce autem ex improuiso Iugurtha, intoleranda audacia scelere atque superbia sese efferens, fratre meo atque eodem propinquo suo interfecto primum regnum eius sceleris sui praedam fecit; post ubi me isdem dolis nequit capere, nihil minus quam vim aut bellum expectantem in imperio vestro, sicuti videtis, extorrem patria domo, inopem et coopertum miseriis effecit, ut ubiuis tutius quam in meo regno diligenter colerent, eos multum laborem suscipere, ceterum ex omnibus maxime tutos esse. Quod in familia nostra fuit, praestitit, uti in omnibus bellis adesset vobis; duos fratres reliquit, tertium Iugurtham bene
Abbreviated transcription (Latin):
sunt a uobis recepti. autinsuis dubus rebus sotietatẽ
urãm appetiuerunt. Tamilia nr̃a. çũ popło .r. bello
carthaginensi institint amiticiã. Quotẽpore ma¬
gis fides eius quã fortuna petenda erat. QIuoꝵ ũ
frus tra auobis auxiliũ petere: siad inpetrandũ:
nil causȩ haberẽ p̃ter miserandã fortunã. quod
paulo ante rex. genere. fama. atq: copiis potens.
nc̃ deformatꝰ erũnis. in ops. alienas opes expeto:
tam̃ erat maiestatis popłi .R. ꝓhibere inuiriã.
neq pati. cuiusꝗ regnũ ꝑscelus crescere. Uerũ :¬
ego his finib eiectussũ. quos maiorib: meis po¬
płs.r. dedit Unde pat̃. & auusm̃s. una uobiscũ.
expulere syphacem & carthaginenses. Vra bene¬
Eh heu memiserũ. huccine micipsi pat̾ beneficia aa
euasere. utquẽ tuparẽ cũliberis tuis regnique
participẽ fecisti : ispotissimõ stupis crae extinctor
sif: Numquã ne orgo famiia niã quicta euit

Expanded text:
 a vobis recepti sunt aut in suis dubiis rebus societatem  a vobis recepti sunt aut in suis dubiis rebus societatem vestram appetiuerunt; familia nostra cum populo Romano bello Carthaginiensi amicitiam instituit, quo tempore magis fides eius quam fortuna petenda erat. Quorum prfrustra a vobis auxilium petere. Si ad impetrandum nihil causae haberem praeter miserandam fortunam, quod paulo ante rex genere fama atque copiis potens, nunc deformatus aerumnis, inops alienas opes expecto, tamen erat maiestatis populi Romani prohibere iniuriam neque pati cuiusquam regnum per scelus crescere. Verum ego iis finibus eiectus sum, quos maioribus meis populus Romanus dedit, unde pater et auos meus una vobiscum expulere Syphacem et Carthaginiensis. Vestra beneEheu me miserum! Hucine, Micipsa pater, beneficia tua euasere, ut, quem tu parem cum liberis tuis regnique participem fecisti, is potissimum stirpis tuae extinctor sit? Numquamne ergo familia nostra quieta erit?
Abbreviated transcription (Latin):
ubi legati satis c̃fidunt. die constituto. senatus
utrisq datur : Tum atherbalem hoc mͦ loquutum
accepimꝰ. Patres conscripti. micipsa pat̾m̃s moriens.
mͥ p̃cepit. uti regni numidiȩ. tantũ modo ꝓtura¬
tionẽ existimarẽ meã. Cȩterũ ius. & imperium eiꝰ.
penes uos e̾e simul eniterer domi. militieq ꝗ ma¬
ximo usui ẽe̾ populo .r. Uos mͥ cognatorũ. uos in ad¬
finiũ locũ ducerẽ. Siea fecissem. in ur̃ã amiticia.
exercitũ. diuitias. munimenta. regni me habiturũ
Auecũ p̃cepta parentis mei agitarẽ. uigurtha.
homo om̃iũ quos terra sustin& sceleratisimus.
miseriarũ uenturus eram. uellem potius ob mea
quã obmeorũ maiori beneficia. posseme a uobis auxili¬
u̾ petere ac maxime deberimͥ beneficia apopulo .r.
debitis fruerer. D& qm̃ parũ tuta ꝑse. ipsa probitas ẽ
neq mͥ in manu fuit: uigurtha qualis for&: ad uos
ꝗ usui ee. Cȩteri reges. autbello uicti: in amiticiam¬

Expanded text:
ubi legati satis confidunt, die constituto senatus ubi legati satis confidunt, die constituto senatus utrisque datur. Tum Adherbalem hoc modo locutum accepimus: "Patres conscripti, Micipsa pater meus moriens mihi praecepit, uti regni Numidiae tantummodo procurationem existimarem meam, ceterum ius et imperium eius penes vos esse; simul eniterer domi militiaeque quam maximo usui esse populo Romano; vos mihi cognatorum, vos affinium loco ducerem: si ea fecissem, in vestra amicitia exercitum divitias munimenta regni me habiturum. Quae cum praecepta parentis mei agitarem, Iugurtha, homo omnium quos terra sustinet sceleratissimus, miseriarum venturus eram, vellem potius ob mea quam ob maiorum meorum beneficia posse me a vobis auxilium petere, ac maxime deberi mihi beneficia a populo Romdebitis uterer. Sed quoniam parum tuta per se ipsa probitas est neque mihi in manu fuit, Iugurtha qualis foret, ad vosquam usui esse. Ceteri reges aut bello victi in amicitiam
Abbreviated transcription (Latin):
contendere. Set ubires ad certamen uenit. uictꝰ
exprelio ꝓfugit in prouintiã. acdeinde romã
contendit: Tunc iugurtha. patratis consilus.
postauã. om̃i numidia potiebatur. in otio facinꝰ
suũ cũ animo reputans. timere popłm .r. neq
aduersus irã eius usꝗ nisi in auaritia nobilitatis.
& pecunia sua spẽ habere. Itoq paucis dieb:
cũ auro: &e argento multo. romam legatos mit¬
tit : quis p̃cipit. uti primũ ueteres amicos mu¬
nerib expleant: deinde nouos ad quirant : pos¬
tremo quẽ cũq possint largiendo parare ne
unctertur. So ubi roma legati uenere. & ex
p̃cepto regis. hospitib alusq quoꝵ ea tẽpestate insena¬
tu auctoritas pollebat magna munera misere. tan¬
ta cõmutatio incessit. ut exmaxima inuidia. in gram.
& fauorẽ nobilitatis uigurtha uenir&. Quoꝵ pars
spe. alii p̾mio. inducti. singulos exsenatu ambiun¬
do nitebant᷑. negrauius in eũ consuleretur. Igitur

Expanded text:
contendere. Sed ubi res ad certamen venit, victus contendere. Sed ubi res ad certamen venit, victus ex proelio profugit in prouinciam ac deinde Romam contendit. Tum Iugurtha patratis consiliis, postquam omnis Numidiae potiebatur, in otio facinus suum cum animo reputans timere populum Romanum neque aduersus iram eius usquam nisi in auaritia nobilitatis et pecunia sua spem habere. Itaque paucis diebus cum auro et argento multo Romam legatos mittit, quis praecipit, primum uti ueteres amicos muneribus expleant, deinde nouos aqquirant, postremo quaecumque possint largiendo parare ne cunctentur. Sed ubi Romam legati venere et ex praecepto regis hospitibus aliisque, quorum ea tempestate in senatu auctoritas pollebat, magna munera misere, tanta commutatio incessit, ut ex maxima invidia in gratiam et fauorem nobilitatis Iugurtha veniret. Quorum pars spe, alii praemio inducti singulos ex senatu ambiendo nitebantur, ne grauius in eum consuleretur. Igitur
Abbreviated transcription (Latin):
iugurthe milites introduut. Qui postꝗ inȩ des
pirupere. diuersi regẽ querere. dormientes alios.
alios occursantes inter ficere. scrutari loca ab di¬
ta. clausa effringere. strepitu. & tumultu om̃ia
miserȩ Cuninter̃. hiemsal. reperitur. occultans
se tugurio mulicris ancillȩ. quoinitio pauidus.
x ignarus loci ꝑfuerat. Numide caput ẽius uti
ussi erant. adiugurtã referꝰ: Cȩterũ fama
tanti facinoris. ꝑ omnẽ affricã breui diuulgatur.
Atherbalẽ. oñisq quisub imperio micipsȩ fuerant. me¬
tus inuadit. Induas partes. discedunt numidȩ Nu¬
res athȩrbalẽ sequuntur. hillũ alterũ. bello me¬
liores Igitur iugurcha. quã maximas potest co¬
pias ar̃mat. urbes partĩ ui. alias uoluntate im¬
perio suo adiungit. om̃i numadiȩ imperare parat.
XA therbal. tam& si roma legatos miserat. qui sena¬
t̾ũ docerent decede fr̃s. &fortanis suis. tamen
frotus multitudine militũ. parabat. armis

Expanded text:
Iugurthae milites introducit. Qui postquam in aedis Iugurthae milites introducit. Qui postquam in aedis irrupere, diuersi regem quaerere, dormientis alios, alios occursantis interficere, scrutari loca abdita, clausa effringere, strepitu et tumultu omnia miscere, cum interim Hiempsal reperitur occultans se tugurio mulieris ancillae, quo initio pauidus et ignarus loci perfugerat. Numidae caput eius, uti iussi erant, ad Iugurtham referunt. Ceterum fama tanti facinoris per omnem Africam brevi diuulgatur. Adherbalem omnisque, qui sub imperio Micipsae fuerant, metus invadit. In duas partis discedunt Numidae: plures Adherbalem secuntur, sed illum alterum bello meliores. Igitur Iugurtha quam maximas potest copias armat, urbis partim vi alias voluntate imperio suo adiungit, omni Numidiae imperare parat. Adherbal tametsi Romam legatos miserat, qui senatum docerent de caede fratris et fortunis suis, tamen fretus multitudine militum parabat armis
Abbreviated transcription (Latin):
atq eo modo cũ animo habere. quib hiems al
ꝑdolũ caperetur . Euȩ ubi tardius ꝓcedunt. neq:
lenitur animus ferox. statuit quouis modo in¬
cȩptũ ꝑficere . Primo conuentu. quẽ ab regulis fac¬
tũ supra memoraui. ꝓpt̃ dissensionẽ placuerat.
diuidi thesiuros. finesq imperii singulis constitur
Itaq tẽpus adutrãq rẽ decernitur. sed maturius
adpetuniã distribuendã. Reguli interea in loca
propinqua thesauris. alius alio concessere. Sed
hiemsal. in oppido thirmida. forte eius domo ute¬
batur. quiꝓaximus lictor iugurthȩ. carus. accep¬
t᷑que ei sẽꝑ fuenat. que ille casu ministrũ oblatũ.
ꝓmissis onerat. impellitq uti tãꝗ suã uisens domũ
eat : portarũ claues adulterinas par&. Namue¬
rȩ. adhiemsalẽ referebantur. Cȩterũ ubires pos¬
tulart: seipsũ cũ magna uenturũ manu. Numida.
mandata breui c̃ficit. atq doctꝰ utierat. noc tu

Expanded text:
atque ea modo cum animo habere, quibus Hiempsal atque ea modo cum animo habere, quibus Hiempsal per dolum caperetur. Quae ubi tardius procedunt neque lenitur animus ferox, statuit quovis modo inceptum perficere. Primo conventu, quem ab regulis factum supra memoravi, propter dissensionem placuerat dividi thesauros finisque imperi singulis constitui. Itaque tempus ad utramque rem decernitur, sed maturius ad pecuniam distribuendam. Reguli interea in loca propinqua thesauris alius alio concessere. Sed Hiempsal in oppido Thirmida forte eius domo utebatur, qui proximus lictor Iugurthae carus acceptusque ei semper fuerat. Quem ille casu ministrum oblatum promissis onerat impellitque, uti tamquam suam visens domum eat, portarum clauis adulterinas paret— nam verae ad Hiempsalem referebantur—ceterum, ubi res postularet, se ipsum cum magna manu venturum. Numida mandata brevi conficit atque, uti doctus erat, noctu
Abbreviated transcription (Latin):
ePode berugne respondit Mhicipsa. paisis
post dieb moritur Postq illi more regio uiita
magnifice fecerant. reguli inunũ conuenert̃. ut int̃se
decunctis negotus disceptarent. S& hiemsal quimi¬
nimꝰ exillis erat. natura ferar. Mã ante ignobilita¬
tẽ uigurtȩ.qr. materno genere imparerat despici¬
ens. deatra atherbalẽ assedit. nemedius extrib: qđ
apud numidas honori ducitur. iugurta for&. Demn
tamen utetati c̃cederet. fatigatꝰ afre. uix inpar¬
tẽ alterã transductus est. Ibi cũ multa de adminis¬
trando imperio dissererent: iugurta int̾ alias resat
oportere quinquennii consulta & decreta om̃ia
rescindi. Namꝑea tẽpora. cõfectũ annis micipsã.
parũ animo ualiusse: Tuncidẽ hiemsal placere sibi
respondit. Namipsũ illũ trib: hispoximis annis. ad ob¬
tione in regnũ ꝑuenisse. Quod uerbũ inpectus
iugurthȩ altius ꝗquisqũa ratꝰ erat descendit. Itaq
exeo tẽpore. ira. & metu anxius. moliri. parare.

Expanded text:
pore benigne respondit. Micipsa paucis post diebus moritur. Postquam illi more regio iusta magnifice fecerant, reguli in unum convenerunt, ut inter se de cunctis negotiis disceptarent. Sed Hiempsal, qui minimus ex illis erat, natura ferox et iam antea ignobilitatem Iugurthae, quia materno genere impar erat, despiciens, dextra Adherbalem assedit, ne medius ex tribus, quod apud Numidas honore ducitur, Iugurtha foret. Dein tamen, ut aetati concederet, fatigatus a fratre, vix in partem alteram transductus est. Ibi cum multa de administrando imperio dissererent, Iugurtha inter alias res iacit oportere quinquenni consulta et decreta omnia rescindi, nam per ea tempora confectum annis Micipsam parum animo valuisse. Tum idem Hiempsal placere sibi respondit, nam ipsum illum tribus proximis annis adoptatione in regnum pervenisse. Quod verbum in pectus Iugurthae altius, quam quisquam ratus erat, descendit. Itaque ex eo tempore ira et metu anxius moliri, parare
Abbreviated transcription (Latin):
hiensil. colite . & obseruate talẽ huric auro. Im¬
tamina uirtutẽ. & enitimini : ne ego melior es
libertis scũpsis se uidear. quã gefiuisse. aldea iu¬
da deme n regẽ ficta locutũ inteliegebat
p se songe alit̃ animo agicalut. tamen pro

Expanded text:
Hiempsal, colite, obseruate talem hunc virum, imHiempsal, colite, obseruate talem hunc virum, imitamini virtutem et enitimini, ne ego meliores liberos sumpsisse videar quam genuisse." Ad ea Iutha, tametsi regem ficta locutum intellegebat pse longe aliter animo agitabat, tamen pro
Abbreviated transcription (Latin):
examicu amicissimos fecisti In hispant onen
familiş renouatũ ẽ. Postremo. qđ difficiillone
ut mortales ẽ gła inuidiã uicisi Nutisa¬
natura finẽ uitȩ facit. ꝓhane derterd pgi
sidem. moneo obtestorqte. ut hos qui genere ꝓpinqui
beneficio meo fr̃isunt. caros habeas neu malis alienos
c̃ uingere. quãsanguinitare c̃iunctos retinere. Nonex¬
ercitus. neq thesauri. p̃sidia regnisunt: uerũ amici
uosneq armis cogere. Neq auro parare queas. offi¬
cio  fide pariuntur. Iuis autẽ amicitior quã fri fr̃i :
utquẽ alienũ fidũ inuenies situis hosts fueris
E quide ego uabis regũ trado firmũ sibonieritis sima
umbecillã Nam concordia parue res erescit uas¬
cordia maxime dilabunt᷑ Cȩteno antebos te u¬
gurta quietate o sapientia priores nealit᷑ quid
eueniat . ꝓuidere deco. Nam in om̃i certamine
qopulentiorẽ. & iã siaccipit iniuria. ctm qurae
plos potest facere uidetur Vosautẽ atherbal a

Expanded text:
ex amicis amicissimos fecisti. In Hispania nomen ex amicis amicissimos fecisti. In Hispania nomen familiae renovatum est. Postremo, quod difficillimum inter mortalis est, gloria invidiam vicistinatura finem vitae facit, per hanc dexteram, fidem moneo obtestorque te, uti hos, qui tibi genere propinqui, beneficio meo fratres sunt, caros habeas neu malis alienos adiungere quam sanguine coniunctos retinere. non exercitus neque thesauri praesidia regni sunt, verum amici, quos neque armis cogere neque auro parare queas: officio et fide pariuntur. quis autem amicior quam frater fratri? aut quem alienum fidum invenies, si tuis hostis fueris? equidem ego vobis regnum trado firmum, si boni eritis, sin mali, inbecillum. nam concordia parvae res crescunt, discordia maxumae dilabuntur. Ceterum ante hos te, Iugurteveniat, prouidere decet. Nam in omni certamine qui opulentior est, etiam si accipit iniuriam, tamen, quia plus potest, facere videtur. Vos autem, Adherbal et
Abbreviated transcription (Latin):
sũma ope nitemur. Tibi quad ꝓnrã amiticia. gratuloꝵ.
Enhabes uirũ. dignũte. atq auo suo ma ni msselge
rex. ubi ea que fama acceperat. exlitteris upperators
ita ẽẽ cognorit. cũ uirtute. tũ grã uiripinotꝰ. Fle¬
xit animũ suũ. & iugurtã beneficus uincere agges.¬
sus est Statimq ad optauit & tescamento parĩ cp̃
silus heredẽ institint. Sed ipse paucos post annos
morbo atq ȩtate c̃fectꝰ. cũ sibi finẽ uitȩ ad ẽe inte¬
leger& corã amicis. & cognatis. itẽq atherbale
& hiemsale filus. dicitur hutus cemodi uerba cũ
ugurta habuisse Laruum egote iugurta amisso
patre. sinespe sire opib inmeũ regnũ accepi: ex¬
istimans nnunus metibi quãliberis sigeniussem
obbenefic carỹ fore. Neq eares. falsum me
habuit ħ an itaba migna & egregia tua omittũ
nouissime ras numantia meq regiuã p meĩ
gła honrxsi tuaq uirtute nobis peras

Expanded text:
o sit, summa ope nitemur. Tibi quidem pro nostra amicitia gratulor. o sit, summa ope nitemur. Tibi quidem pro nostra amicitia gratulor. Habes virum dignum te atque auo suo Masinissa." Igitur rex, ubi ea quae fama acceperat ex litteris imperatoris ita esse cognovit, cum virtute tum gratia viri permotus flexit animum suum et Iugurtham beneficiis vincere aggressus est statimque eum adoptauit et testamento pariter cum filiis heredem instituit. Sed ipse paucos post annos morbo atque aetate confectus cum sibi finem vitae adesse intellegeret, coram amicis et cognatis itemque Adherbale et Hiempsale filiis dicitur huiusce modi verba cum Iugurtha habuisse: "Paruum ego te, Iugurtha, amisso patre, sine spe, sine opibus in meum regnum accepi, existimans non minus me tibi quam liberis, si genuissem, ob beneficia carum fore. Neque ea res falsum me habuit. Nam, ut alia magna et egregia tua omittam, novissime rediens Numantia meque regnumque meum gloria honorauisti tuaque virtute nobis Romanos