comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
lia. & qͥd significet᷑ nomine
cęli & t̾rȩ. utrũ sꝑitalis cor¬
poralisq creatura cęli &. t̃rȩ
uo cabulũ acceꝑit. an tantũ¬
mͦ corꝑalis. ut in hoc libro
de sꝑitali tacuisse intelliga¬
t᷑ aiq ita dixisse cęlũ &. t̃rã.
ut omnẽ ereatura corporeã
suꝑiorẽ atq inferiorẽ signi¬
fieare uoluerit: an utriusq
informis materia dicta ẽ cȩ¬
lũ &. t̃ra spitalis uidelicet
uita. sicuti e̾ẽ potest inse. ñcon¬
uersa adereatorẽ. tali eñi ẽuer¬
siõe format᷑ atq ꝑficit᷑. si aũ ñ
c̃uertat᷑. informis ẽ: corꝑalis
aũ. si posset intelligi ꝑ pͥuaci¬
onẽ om̃is corꝑ eȩ qͣlitatis q̃
apparet in materia formata.
cũ ĩa st̃ species corpoꝵ siue ui¬
su siue alio qͦlibet sensu corꝑis
ꝑceptibiles. Ancelũ intelligẽ¬
dũ ẽ creatura sꝑitalis ab exor¬
dio qͦ facta ẽ ꝑfecta illa & be¬
ata sẽꝑ. terra uͦ corꝑalis ma¬
teries adhuc imꝑfecta. qͥa t̃ra

Expanded text:
nificetur nomine coeli et terrae; utrum spiritualis corporalisque creatura coeli et terrae vocabulum acceperit, an tantummodo corporalis: ut in hoc libro de spirituali tacuisse intelligatur, atque ita dixisse coelum et terram, ut omnem creaturam corpoream superiorem atque inferiorem significare voluerit. An utriusque informis materia dicta est coelum et terra: spiritualis videlicet vita, sicuti esse potest in se, non conversa ad Creatorem; tali enim conversione formatur atque perficitur; si autem non convertatur, informisautem si possit intellegi per priuationem omnis corporeae qualitatis, quae apparet in materia formata, cum iam sunt species corporum siue uisu siue alio quolibet sensu corporis perceptibiles? an caelum intellegendum est creatura spiritalis ab exordio quo facta est perfecta illa et beata semper, terra uero corporalis materies adhuc imperfecta? quia terra,
Abbreviated transcription (Latin):
auri uel argenti. qͥ prius
fuerat qͥde & in massa.
s obscurior ñ tam̃ nul¬
lus: tẽ & alii atq alii ha¬
bitꝰ accedunt ꝓ facilita¬
te materiȩ qua duxerit
eã qͥ agit: nichil confe¬
rens modulo nͥ effigiem.
Proinde & animȩ crem̃¬
ta reputanda: ñ substan¬
tiua .s ꝓuocatiua. Quis
hunc credet cũ isto corde.
tã disertũ ee̾ potuisse:
Sed tremenda ista sunt:
ñ ridenda. Ad hoc enim
nũqͥd cogeret᷑ si aliqͥd eo¬
gitare posset qͦd &. sit .&.
corpꝰ ñ sit: Quid aũ ab¬
surdius. quã putare mas¬
sã cuiꝰpiã metalli ex ali¬
qua parte crescere pos¬
se dũ tundit᷑. nͥ decrescat
ex altera: uel augeri la¬
titudine. nͥ crassitudinȩ
minuatur: aut ullũ ẽẽ
corpꝰ manente naturȩ
suȩ quantitate. qͦd undiq
crescat: nͥ rarescat: Quomͦ
gͥ impleuit anma exilla
stilla seminis magnitudi¬
nẽ corꝑ is qͦd aniat. si&.
ipsa corpꝰ ẽ. cuiꝰ substanci

Expanded text:
auri uel argenti, qui prius fuerat quidem et in massa, sed obscurior, non tamen nullus . tunc. et alii atque alii habitus accedunt pro facilitate materiae, qua duxerit eam, qui agit, nihil conferens modulo nisi effigiem. proinde et animae crementa reputanda non substantiua, sed prouocatiua. Quis hunc crederet cum isto corde tam disertum esse potuisse? sed tremenda ista sunt, non ridenda. ad hoc enim numquid cogeretur, si aliquid cogitare posset, quod et sit et corpus non sit? quid autem absurdius quam putare massam cuiuspiam metalli ex aliqua parte crescere posse, dum tunditur, nisi decrescat ex altera, uel augeri latitudine, nisi crassitudine minuatur? aut ullum esse corpus manente naturae suae quantitate, quod undique crescat, nisi rarescat? quomodo igitur inplebit anima ex illa stilla seminis magnitudinem corporis, quod animat, si et ipsa corpus est, cuius substanti
Abbreviated transcription (Latin):
meros quoꝵ partes st̃. imꝑ¬
fecti nominant᷑: quoꝵ. aũ
etiã excedunt. plusquã ꝑ¬
fecti appellant᷑. Perfecto gͦ
numero dierũ. hoc ẽ sena¬
rio: ꝑfecit ds oꝑa sua quȩ
fecit. Ita eñ scriptũ ẽ. Et
consũmauit ds̃ in die sexto
oꝑa sua q̃ fecit. Magis aũ
in istũ numerũ intentꝰ fio.
cũ consido etiã etiã ordinẽ
oꝑũ ipsoꝵ. Sic̃ enĩ ide mime¬
rus gradat᷑i partibꝰ suis in
trigonũ surgit. nã ita se se¬
quunt᷑. unũ. duo. tria. ut
nullꝰ alius in t̃poni possit
q̃ singłȩ senarii partes sunt.
quibꝰ c̃stat. unũ. sexta duo. t̃cia.
tria. dimidia: ita uno die fac¬
ta ẽ lux. duobꝰ aũ sequentibꝰ
fabrica mundi huiꝰ: uno suꝑi¬
or pars. idest firmam̃tũ. alte¬
ro inferior. id est mare & t̃ra.
Sed partẽ suꝑiorẽ. nullis a¬
lim̃toꝵ corꝑaliũ generibꝰ im¬
pleuit: qͥa ñ ibi erat positurꝰ
corpora tali refectione in

Expanded text:
meros, quorum partes sunt, inperfecti nominantur; quorum autem etiam excedunt, plus quam perfecti appellantur. Perfecto ergo numero dierum, hoc est senario, perfecit deus opera sua, quae fecit. ita enim scriptum est: et consummauit deus in die sexto opera sua, quae fecit. magis autem in istum numerum intentus fio, cum considero etiam ordinem operum ipsorum. sicut enim idem numerus gradatim partibus suis in trigonum surgit — nam ita sequuntur unum, duo, tria, ut nullus alius interponi possit, quae singulae senarii partes sunt quibus constat: unum sexta, duo tertia, tria dimidia — ita uno die facta est lux, duobus autem sequentibus fabrica mundi huius: uno superior pars, id est firmamentum, altero inferior, id est mare et terra . sed partem superiorem nullis alimentorum corporalium generibus inpleuit, quia non ibi erat positurus corpora tali refectione in
Abbreviated transcription (Latin):
tis. costã ds ȩdificare potuit
in mulierẽ. & carnẽ pulpamue ñ
potuit: qͥ ipsũ de puluere
hominẽ fecit : Aut si iã costa
fuerat detrahenda: cur ñ
altera ꝓ ea costa reposita ẽ
Cur etiã ñ dictũ ẽ. finxit
aut fecit. sic̃ in omibꝰ supra
ds illã costã. ñ tãgͣ corpꝰ hu¬
manũ. s tamꝗͣ domũ: Non¬
eͣ utsq dubitandũ qm hec
facta st̃ . & ftulta ee̾ ñ possinT.
ob aliqͥd significandũ ẽe̾ fac¬
ta. fructũ futuri secłi ab
ipso iã primordio generis
humani deo prȩscio impsis
suis oꝑibꝰ miscd̾it᷑ prȩdicante.
ut certo tẽpore seruis suis
siue ꝑ hominũ successiones.
siue ꝑ suũ sꝑm uel angeloꝵ¬
m inisteriũ reuelata atq
conscripta. & ꝓmittendis
rebꝰ futuris & recognos¬
cendis impletis. testimoni¬
ũ ꝑhiberent: qͦd magis ma

Expanded text:
tis, costam Deus aedificare potuit tis, costam Deus aedificare potuit in mulierem, et carnem pulpamve non potuit, qui de pulvere ipsum hominem fecit? Aut si jam costa fuerat detrahenda, cur non altera pro ea costa reposita est? Cur etiam non dictum est, Finxit, aut, fecit sicut in omnibus supra Deus illam costam, non tanquam corpus humanum, sed test itaque dubitandum, quoniam haec facta sunt et stulta esse non possunt, ob aliquid significandum esse facta, fructum futuri saeculi ab ipso jam primordio generis humani Deo praescio in ipsis suis operibus misericorditer praedicante; ut certo tempore servis suis, sive per hominum successiones, sive per suum Spiritum vel Angelorum ministerium revelata atque conscripta, et promittendis rebus futuris et recognoscendis impletis testimonium perhiberent: quod magis ma
Abbreviated transcription (Latin):
riũ: quod aũ possibile qͥdẽ
apparet. nec habet ullam
speciem repugnanciȩ.sed
tamͣ quasi suꝑfluũ uel eti¬
ã stultũ qͥbꝰdã uideri potest.
hoc ipsũ disputando demon¬
strẽ. quod id̾o ñ tamꝗͣ. rerũ
gestarũ naturali uel usitato
ordine factũ ẽ: ut cordibus
nr̃is fidelissima auctoritate¬
plata. qͥa stultũ ẽe̾ ñ potest.
misticũ e̾e credat᷑: quãuis
eiꝰ exposicionẽ uel inqͥsicionẽ
aut alibi iã exhibuerimꝰ aut
intẽpꝰ aliud differamꝰ. Pxx.
Quid gͦ sibi uult et iã illud.
quod mulier unro de latere¬
facta ẽ: Uerũ esto ꝓpt̃ ipsi¬
us c̃iunctionis uim cõmen¬
dandã. hoc itafieri oportuis¬
se credamꝰ. Nũqͥd etiã ut dor¬
mienti fieret. eadẽ racio
uel necessitas postulabat:
ut deniq osse detracto. incuiꝰ
locũ caro suppleret᷑: Nũ enĩ
ñ potuit ipsa caro detrahi
ut inde c̃gruencius qͦd sit
sexus infirmior mulier for¬
maret᷑ : An uͦ tã multis addi¬

Expanded text:
rium, quod autem possibile quidem rium, quod autem possibile quidem adparet nec habet ullam speciem repugnantiae, sed tamen quasi superfluum uel etiam stultum quibusdam uideri potest, hoc ipsum disputando demonstrem, quod ideo non tamquam rerum gestarum naturali uel usitato ordine factum est, ut cordibus nostris fidelissima sanctalata, quia stultum esse non potest, mysticum esse credatur, quamuis eius expositionem uel inquisitionem aut alibi iam exhibuerimus aut in tempus aliud differamus. Quid ergo sibi uult etiam illud, quod mulier ufacta est? Verum esto propter ipsius conjunctionis vim commendandam hoc ita fieri oportuisse credamus; numquid etiam ut dormienti fieret, eadem ratio vel necessitas flagitabat; ut denique osse detracto, in cujus locum caro suppleretur? Num enim non potuit ipsa caro detrahi, ut inde congruentius, quod sit sexus infirmior, mulier formaretur? An vero tam multis addi
Abbreviated transcription (Latin):
ne creata sub cęlo: &. de hoc
siẽ ipse aere uiuente. nichil
eiꝰ simile inuenerit. Mirũ
si hoc scire ñ posset: nͥom
nibꝰ ad se adductis atq ꝑ¬
spectis. Si enĩ deo credebat:
posset hoc illi eo mͦ dicere.
.&. peccantẽ int̾rogauit atq
iudicauit.Si aũ ñ credebat:
ꝓfecto neq hoc scire pote¬
cui ñ credebat adduxerit:
an forte in aliqͥbꝰ ab illo re¬
mocioribꝰ t̾re partibꝰ. aliqͣ
ei similia q̃ ñ demonstrasset
ab sconderit.xuiiii. Non
itaq arbitror dubitandũ
hoc aliculꝰ ꝓpħicȩ significa¬
cionis gr̃a factũ. s tam̃ fac¬
tũ. neq hoc oꝑe suscepimꝰ
ꝓphetica enigmata ꝑseru¬
tari: s rerũ gestarũ fidẽ
ad ꝓprietatẽ historiȩ cõ¬
mendare: ut qͦd impossi¬
bile uideri uanis atq in¬
credulis potest. aut ipsi
auctoritati sc̃ẽ seripture
uel ut testificacione contra¬
ria repugnare. id ꝓ meis
uiribꝰ quantũ ds adiuuat
disserendo demonstrẽ. neq:
impossibile ẽe̾ neq contra¬

Expanded text:
ne creata sub caelo et de hoc aere sicut ipse uiuente nihil eius simile inuenerit? mirum, si hoc scire non posset nisi omnibus ad se adductis atque perspectis. si enim deo credebat, posset hoc illi eo modo dicere, et peccantem interrogauit atque iudicauit; si autem non credebat, profecto neque hoc scire potecui non credebat, adduxerit, an forte in aliquibus ab illo remotioribus terrae partibus aliqua ei similia, quae non demonstrasset, absconderit. non itaque arbitror dubitandum hoc alicuius propheticae significationis gratia factum, sed tamen factum. Neque hoc opere suscepimus prophetica aenigmata perscrutari, sed rerum gestarum fidem ad proprietatem historiae commendare, ut quod inpossibile uideri uanis atque incredulis potest aut ipsi auctoritati sanctae scripturae uelut testificatione contraria repugnare id pro meis uiribus, quantum deus adiuuat, disserendo demonstrem neque inpossibile esse neque contra
Abbreviated transcription (Latin):
idest tc om̃ia simul sine ul¬
lis tẽporaliũ morarũ int̾¬
ras qbꝰ uidemꝰ sidera mo¬
ueri ab ortu ad occasur cȩlũ
mutari ab estate adhyemem:
germina certis dierũ mo¬
mentis pullulare. grandes¬
cere. uirescere. arescere.
animalia qͦq statutis
tẽpor. metis &. cursibꝰ .&. con¬
cipi & ꝑfici & nasci &. ꝑ e
tatẽ usq inseniũ mortẽq
decurrere:. & cȩtera huiꝰmo¬
di tẽporalia. Qͥs enĩ oꝑ at᷑
ista nͥ ds: etiã sine ullo ta¬
li suo motu. Non enĩ &. ip¬
illa explicasse.& cȩpit iã
ista c̃texere. Illoꝵ expli¬
catoꝵ cõmendacio sic fac¬
⁊a ẽ. Hic ẽ liber creatu¬
re cȩli & t̃rȩ cũ factꝰ est
dies. fecit d̾s cęlũ & uȩrr̃ã.
.&. omne uiride agri ante¬
quã ẽe̾t suꝑ tȩrrã. &. om¬
ne fenũ agri anteqͣ. ex

Expanded text:
id est, tunc omnia simul sine ullis temporalium morarum interas. quibus uidemus sidera moueri ab ortu ad occasum, caelum mutari ab aestate ad hiemem, germina certis dierum momentis pullulare, grandescere, uirescere, arescere, animalia quoque statutis temporum metis et cursibus et concipi et perfici et nasci et per aetates usque in senium mortemque decurrere et cetera huiusmodi temporalia. quis enim operatur ista nisi deus etiam sine ullo tali suo motu? non enim et ipilla explicasse et coepit iam ista contexere. illorum explicatorum commendatio sic facta est: hic erae coeli et terrae. Cum factus est dies, fecit Deus coelum et terram et omne viride agri antequam esset super terram, et omne fenum agri antequam ex
Abbreviated transcription (Latin):
sic̃ post cõmemorat᷑ nomi¬
na imposuit: ipse etiam
sexto die lege uerbi dei
cũ om̃ibꝰ cõmunes cibos
accepit. Aut sierat iã qͦd
timeret᷑ in bestiis. qͦ nam
pacto posset unꝰ homo
illũ munire paradysũ.
sleq enĩ exiguus locꝰ erat.
quẽ tantꝰ fons irrigabat.
Custodire qͥppe ille deberet.
si posset paradysũ scilicet¬
tali & tanta materia cõ¬
munire: ut eũ serpens ñ

Expanded text:
sicut post commemoratur, nomisicut post commemoratur, nomina inposuit, ipse etiam sexta die lege uerbi dei cum omnibus communes cibos accepit. aut si erat iam, quod timeretur in bestiis, quonam pacto posset unus homo illum munire paradisum? neque enim exiguus locus erat, quem tantus fons inrigabat. custodire quippe ille deberet, si posset paradisum tali et tanta maceria communire, ut eo serpens n
Abbreviated transcription (Latin):
amꝰ paradysũ custo dire
s inparadyso: qͥd gͦ in pa¬
radyso custodire:Nam
qͥd oꝑari inparadyso. iam
ut uisũ ẽ disseruimꝰ. An
ut qͦd oꝑaret᷑ in terra ꝑ a
griculturã. inse ipso eu¬
stodiret ꝑ disciplinã. id
ẽ ut sic̃ ei ager obtẽ pe¬
raret colenti se. ita & ip¬
se p̃cipienti dño suo. ut
sumpto p̃cepto obȩdien¬
ciȩ fructũ. ñ spinas in¬
obȩdienc iȩ redderet:
Deniq qm̃ similitudiñe a
se culti paradysi. inse ipso
custodire sub q̾itꝰ noluit.
simisẽ sibi agrũ dampnatꝰ
accepit Spinas inqͥt & tri¬
bulos pariȩt tͥ. Qͦd si & illud
intelligamꝰ ut parady sũ
oꝑaret᷑ & paradysũ custo¬
diret: oꝑari qͥdẽ para dysũ
posset sic̃ supradix imꝰ ꝑ
agricultura. custodire
aũ ñ aduersus imꝓbos
aut iniicos qͥ nulli erant
s fortassis aduersus bestias
Quomꝰ istud aut quare.
Nũqͥd enĩ bestiȩ iã in homi¬
ne seuiebant: qͦd ñ pecca
to ñ fieret: Ipse qͥppebes¬
tiis om̃ibꝰ adse adductis.

Expanded text:
amus "paradisum custodire", sed "in paradiso", quid ergo in paradiso custodire? nam quid operari in paradiso, iam, ut uisum est, disseruimus. an ut quod operaretur in terra per agriculturam, in se ipso custodiret per disciplinam, id est ut, sicut ei ager obtemperaret colenti se, ita et ipse praecipienti domino suo, ut sumto praecepto oboedientiae fructum, non spinas inoboedientiae redderet? denique, quoniam similitudinem a se culti paradisi in se ipso custodire subditus noluit, similem sibi agrum damnatus accepit. spinas, inquit, et tribulos pariet tibi. Quodsi et illud intellegamus, ut paradisum operaretur et paradisum custodireposset, sicut supra diximus, per agriculturam, custodire autem non aduersus inprobos aut inimicos, qui nulli erant, sed fortassis aduersus bestias. quomodo istuc? aut quare? numquid enim bestiae iam in hominem saeuiebant, quod nisi peccato non fieret? ipse quippe bestiis omnibus ad se adductis,
Abbreviated transcription (Latin):
t᷑ inuasor. nullus lunitis
aggressor: Quomꝰ gͦ intel¬
lecturi sumꝰ corꝑalẽ pa¬
radysũ. potuisse ab homi¬
ne corꝑalitͣ custodiri.
Sed neq seriptura dixit.
ut oꝑaret᷑ & custodiret
paradysũ. dixͣ aũ. ut oꝑ¬
aret᷑ & custodiret. quam¬
quã si de greco diligen¬
cius ad uerbũ exprima¬
t᷑. ita scriptũ ẽ. Et acce¬
pit dñs d̾s hominẽ quẽ
fecit. & posuit eũ in pa¬
radyso oꝑari eũ &cus
todire: sẽd utrũ ipsũ ho¬
minẽ posuerit oꝑarrhoc
enĩ sensit qͥ int̃pre tatus
ẽ ut oꝑ aret᷑. an eundẽ
patadysũ opari. id est
ut homo parady sũ oꝑa¬
ret᷑. ambiguȩ sonat: &
uidet᷑ magis exigere lo¬
cucio ut ñ dicat᷑ oꝑaret᷑
paradysũ s in paradyso.
Uerũtam̃ ne forte sic dic¬
Tũ sit ut oꝑaret᷑ parady

Expanded text:
tur inuasor, nullus limitis tur inuasor, nullus limitis adgressor. quomodo ergo intellecturi sumus corporalem paradisum potuisse ab homine corporaliter custodiri? sed neque scriptura dixit: ut operaretur et custodiret paradisum, dixit autem: ut operaretur et custodiret. quamquam si de graeco diligentius ad uerbum exprimatur, ita scriptum est: et accepit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso psum hominem posuit operari, hoc enim sensit qui interpretatus est, ut operaretur; an eumdem paradisum operari, id est, ut homo paradisum operaretur, ambigue sonat: et videtur magis exigere locutio, ut non dicatur, Operaretur paradisum; sed, in paradiso. 20. Verumtamen ne forte sic dictum sit, Ut operaretur p
Abbreviated transcription (Latin):
tura forinsecꝰ. ut illud ꝓfi¬
ciat qͦd gerit᷑ in trinsecus.
sic in homine scđm corpꝰ
ei qͦd intrinsecꝰ agit natu¬
ra.seruit extrinsecꝰ medi¬
cina. It̾eq scđm anima ut
natura beatificet᷑ intrin¬
secꝰ. doctrina ministrat᷑
extrinsecꝰ. Qͦo aũ ad arbo¬
rẽ colendi negligeneia.
hoc ad corpꝰ medendi in¬
curia: hoc ad animã dis¬
cendi segnicia. Et qͦd ad
arborẽ humor in utilis:
hoc ad corpꝰ uictꝰ exicia¬
bilis: hoc ad anima ꝑsua¬
sio iniqͥtatis. Deus itaq
suꝑ om̃ia qͥ ẽdidit om̃ia.
&. regit om̃ĩa. omͣs natu¬
ras bonas. bonꝰ creat. om¬
nes uoluntates iustꝰ ordi¬
nat. Qͥd gͦ abhorret auero.
si credamꝰ hominẽ ita in
paradyso eͣstitutũ. ut o¬
ꝑaretur agricultur& ñ
labore seruili. s honesta
animi uoluptate: Qͥd enĩ
hoc oꝑe innocencius uacan¬
tibꝰ. &. qͥd plenius magna
c̃sid̾acione prudentibus:
Ut eustodiret auͣ. Quid:. An
ipsũ parady sũ. ẽtra quem
nullꝰ certe uicinꝰ metueba¬

Expanded text:
tura forinsecus, ut illud proficiat, quod geritur intrinsecus, sic in homine secundum corpus ei, quod intrinsecus agit natura, seruit extrinsecus medicina, itemque secundum animam, ut natura beatificetur intrinsecus, doctrina ministratur extrinsecus. quod autem ad arborem colendi neglegentia, hoc ad corpus medendi incuria, hoc ad animam discendi segnitia: et quod ad arborem humor inutilis, hoc ad corpus uictus exitiabilis, hoc ad animam persuasio iniquitatis. deus itaque super omnia, qui condidit omnia et regit omnia, omnes naturas bonus creat, omnes uoluntates iustus ordinat. quid ergo abhorret a uero, si credamus hominem ita in paradiso constitutum, ut operaretur agriculturam non labore seruili, sed honesta animi uoluptate? quid enim hoc opere innocentius uacantibus et quid plenius magna consideratione prudentibus? Ut custodiret autem quid? an ipsum paradisum? contra quos? nullus certe uicinus metueba
Abbreviated transcription (Latin):
sit: qm̃ ipse uita ẽ lux ho
minũ. Quia gͦ nichil cre¬
ariposset siue ante tẽpo
tẽporũ. siue in aliqͦ tẽpore
cuiꝰ creandi racio. si tam̃
racio recte đr. ñ in deiuer¬
bo patri coet̃no. coet̃na
uiueret: ꝓpt̾ea scriptura
priusquã insimiet unã¬
quãq creaturã ex ordine qͦ

Expanded text:
sit, qsit, qminum. quia ergo nihil creari posset siue ante temportemporum siue in aliquo tempore, cuius creandi ratio, si tamen ratio recte dicitur, non in dei uerbo patri coaeterno coaeterna uita uiueret, propterea scriptura, priusquam insinuet unamquamque creaturam, ex o
Abbreviated transcription (Latin):
potest: utrũ quasi iussis¬
se filio patrẽ debeamꝰ ac¬
ciꝑe in eo qͦd seriptũ est
& dix̃ ds. fiat. Sed cur scͥp¬
tura ñ curauit ostendere
nitas intelligit᷑ & dir̃ đs
fiat. &. fecit deus: & uidit
ds qͥa bonũ ẽ: Sed ñ con¬
uenit unitati trinitatis.
ut filius quasi iussus fe
nullo sibi iubente. libere
uidisse bonũ ẽẽ qͦd factũ ẽ.
Quibꝰ enĩ uerbis iube ret
filio patͣ ut faceret: cũ ip¬
se sit pͥncipale uerbũ pa¬
tris ꝑ qͦd facta st̃ omnia.
An ẽo ipso qͦd scriptũ ẽ. fi¬
at firmam̃tũ. hec ipsa dic¬
tio uerbũ ẽ pꝗtris unige¬
nitꝰ filius. in qͦ sunt om̃ia
q̃ creant᷑ etiã anteꝗͣ ere¬
ẽ: qͥa qͥcquid ꝑeũ factũ est
in ipso uita ẽ. & uita utiq
creatrix: sub illo aũ cre¬
atura. Alit̃ gͦ in illo st̃ ea
qͣ ꝑ illũ facta st̃ qͥa regit
&. continet ea. alit̃ aũ in
illo st̾ eaq̃ ipse ẽ. Ipse enĩ ui¬
ta ẽ. q̃ ita in illo ẽ. ut ipse

Expanded text:
potest, utrum quasi iussispotest, utrum quasi iussisse filio patrem debeamus accipere in eo, quod scriptum est: et dixit deus: fiat. sed cur non scriptura curauit ostendere nitas intellegitur: et dixit deus: fiat. et fecit deus. et uidit deus, quia bonum est? sed non conuenit unitati trinitatis, ut filius quasi iussus fecnullo sibi iubente libere uidisse bonum esse, quod factum est. quibus enim uerbis iuberet filio pater, ut faceret, cum ipse sit principale uerbum patris, per quod facta sunt omnia? an eo ipso, quod scriptum est: fiat firmamentum, haec ipsa dictio uerbum est patris, unigenitus filius, in quo sunt omnia, quae creantur, etiam antequam creest; quia quidquid per eum factum est, in ipso vita est, et vita utique creatrix, sub illo autem creatura? Aliter ergo in illo sunt ea quae per illum facta sunt, quia regit et continet ea; aliter autem in illo sunt ea quae ipse est. Ipse enim vita est, quae ita in illo est ut ipse
Abbreviated transcription (Latin):
dixͣ ds fiat firmam̃tũ in
medio aquarũ. & sit diui¬
sio int̾ aquã & a quã. & sic est
factũ. ac deinde ut intelli¬
gat᷑ filis fecisse qͦd apatre
dictũ ẽ ut fieret. arbitrant᷑
ee̾ subnexũ. & fecit ds fir¬
t̾a. Sed cũ antea legit᷑. &.
sic ẽ factũ. a qͦ intelligimꝰ
factũ : Si a filio. qͥd opus
erat iã dicere . & fecit qͥeus.
&. q̃ secunt᷑ ᷑ Siaũ qͦd scrip¬
tũ ẽ.&. sic est factũ. a patre
intellexerimꝰ factũ ñ iã
patͣ dicit .&. filius facit.
Et potest aliqͥd pat̾ facere sine
filio: ut deinde filius ñ hoc
s aliud similit̃ faciat. Q ͦa
ẽ contra catholicã fidẽ. Si
aũ illud de qͦ dr. &. sic ẽ fac¬
⁊ũ. hoc idẽ fit. cũ itide dici¬
t᷑. & fecit ds̃. qͦd ꝓhibet eun¬
dẽ intelligere facere qͦd dix̃.
qͥ dixͣ ut fieret : An etiã ex¬
cepto eo qͦd seriptũ ẽ. &
sic ẽ factũ. tantũmͦ in his
& postea dr & fecit d̾s. pa¬
tris &. filii ꝑsonã uoluit
intelligi:. Sed q̃ri adhuc

Expanded text:
dixit Deus, Fiat firmamentum in medio aquarum, et sit divisio inter aquam et aquam: et sic est factum. Ac deinde ut intelligatur Filius fecisse quod a Patre dictum est ut fieret, arbitrantur esse subnexum, Et fecit Deus fir11. Sed cum antea legitur, Et sic est factum; a quo intelligimus factum? Si a Filio, quid opus erat jam dicere, Et fecit DeusSi autem quod scriptum est, Et sic est factum, a Patre intellexerimus factum; non jam Pater dicit, et Filius facit: et potest aliquid Pater facere sine Filio, ut deinde Filius non hoc, sed aliud similiter faciat; quod est contra catholicam fidem. Si autem illud, de quo dicitur: et sic est factum, hoc idem fit, cum itidem dicitur: et fecit deus, quid prohibet eundem intellegere facere quod dixit, qui dixit, ut fieret? an etiam excepto eo, quod scriptum est: et sic est factum, tantummodo in his et postea dicitur: et fecit deus, patris et filii personam uolunt intellegi? Sed quaeri adhuc
Abbreviated transcription (Latin):
lus meus moyses in tota
domo mea fidelis ẽ. Os ad
os loquar ad illũ. inspecie
&. ñ ꝑ enigmata: & clarita¬
tẽ qñi uidit. Neq enĩ hoc
scđm substanciã corꝑis q̃
carnis sensibꝰ prȩsentatur.
intelligendũ ẽ. Nã utiq
sic loq̃bat᷑ ad moysen facie
ad faciem. contra in contra.
quando tam̃ ei dix̃ often¬
de mͥ temet ipsũ: &. nc eti¬
ã ad ĩpsos qͦs obiurgabat.
& qbꝰ moysi meritũ ita pre¬
ferebat: sic lõq̃bat᷑ ꝑ ereã¬
turã corꝑalẽ presentatã
sensibꝰ carnis. Illogͦ mͦ in
illa specie qua ds̃ ẽ. longe
ineffabilit̾ secrecius &. pre¬
sencius loqͥt᷑ loquucione
ineffabili: ubi eũ nemo
uidet. uiuens uita ista.
qua in cortalit̃ inuit᷑ inis¬
tis sensibꝰ corꝑ is: scilicet
nͥ ab hac uita qͥsq qͦdãmͦ mo¬
riat᷑. siue omino exiens de
corꝑe. siue ita auersus .&. a¬
lienatꝰ a carnalibꝰ sensibꝰ.
ut merito nesciat sic̃ apłs
ait. utrũ incorꝑe an extra
corpꝰ sit. cũ in illã rapitur

Expanded text:
lus meus Moyses in tota domo mea fidelis est; os ad os loquar ad illum in specie et non per aenigmata, et claritatem domini uidit. neque enim hoc secundum substantiam corporis, quae carnis sensibus praesentatur, intellegendum est; nam utique sic loquebatur ad Moysen faci-e ad faciem, contra in contra, quando tamen dixit ei: ostende mihi temet ipsum, et nunc etiam ad ipsos, quos obiurgabat et quibus Moysi meritum ita praeferebat, sic loquebatur per creaturam corporalem praesentatam sensibus carnis. illo ergo modo in illa specie, qua deus est, longe ineffabiliter secretius et praesentius loquitur locutione ineffabili, ubi eum nemo uiuens uidet uita ista, qua mortaliter uiuitur in istis sensibus corporis, sed nisi ab hac uita quisque quodammodo moriatur siue omnino exiens de corpore siue ita auersus et alienatus a carnalibus sensibus, ut merito nesciat, sicut apostolus ait, utrum in corpore an extra corpus sit, cum in illam rapitur
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑali qͦ ꝑ corꝑis sensus corꝑa
senciunt᷑. uerũ etiã omni
illo sꝑitali qͦ similitudines
corpor sꝑu ñ mente cer¬
nnt᷑ terciũ cȩlũ appella¬
uit apłs: in hocuidet᷑ cla¬
ritas dei. cui uidende corda
mundant᷑. unde dictũ ẽ. be¬
ati mund i cordes. qͥa ipsi
d̾m uidebunt: ñ ꝑ̾ aliꝙͣ. cor
ꝑalit̃ uel sꝑitalit᷑ figuratã
significacionẽ.taqͣ. ꝑ spe¬
culũ menigmate. s facie
ad faciem qͦd de moyse dic¬
tũ ẽ os ados. ꝑ speciem sei¬
licet qua ds ẽ quicqͥd est.
quantulucũq eũ mens q̃
ñ ẽ qͦd ipse etiã ab omni
t̃rena labe mundata.ab
om̃i corꝑe & similitudine

Expanded text:
ali, quo per corporis sensus corpora sentiuntur, uerum etiam omni illo spiritali, quo similitudines corporum spiritu, non mente cernuntur, tertium caelum appellauit apostolus, in hoc uidetur claritas dei, cui uidendae corda mundantur. unde dictum est: beati mundicordes, quia ipsi deum uidebunt, non per aliquam coraliter vel spiritualiter figuratam significationem tanquam per speculum in aenigmate, sed facie ad faciem , quod de Moyse dictum est, os ad os; per speciem scilicet qua est Deus quidquid est, quantulumcumque eum mens, quae non est quod ipse, etiam ab omni terrena labe mundata, et ab omni corpore et similitudine
Abbreviated transcription (Latin):
Sed de his alias & multa
iã diximꝰ. & si d̾s uolue¬
rit ubi res uidebit᷑ pos¬
tulare dicemꝰ. Nunc qͦd
dicere ceꝑamꝰ. si de tra¬
duce animarũ a paren¬
tibꝰ uel ñ dubitant qͥda
qͦd ita sit. uel dubitant
an ita sit: animã tamen
corpꝰ ẽe̾ nͣ audeant ere¬
dere aut dicere: maxi¬
me. ꝓptͣ qͦd dixi. ne deũ
qͦq ipsũ nic hil aliud
opinent᷑ ee̾ quã corpꝰ.
&. si excellentissi mĩt &.¬
si naturx cuiꝰdã ꝓprie
cȩtera suꝑ gredientis.
corpꝰ tam̃. Deniq ter¬
tulli anꝰ qͥa corpꝰ esse a¬
nimã credidit. ñ ob ali¬
ud nͥ quod eã in corꝑ eã¬

Expanded text:
sed de his alias et multa iam diximus et, si deus uoluerit, ubi res uidebitur postulare, dicemus. nunc quod dicere coeperamus, si de traduce animarum a parentibus uel non dubitant quidam, quod ita sit, uel dubitant, an ita sit, animam tamen corpus esse non audeant credere aut dicere, maxime propter quod dixi, ne deum quoque ipsum nihil aliud opinentur esse quam corpus, etsi excellentissimum, etsi naturae cuiusdam propriae cetera supergredientis, corpus tamen. Denique Tertullianus, quia corpus esse animam credidit non ob aliud, nisi quod eam incor
Abbreviated transcription (Latin):
qͥa omniũ ẽ. aut si recte
faciunt qͥ ista ñ q̃runt.
rectius fecerint. si nec
in illa curiosi sint. Ego

Expanded text:
a omnium est; aut si recte faciunt, qui ista non quaerunt, rectius fecerint, si nec in illa curiosi sint. ego
Abbreviated transcription (Latin):
malo posteros detͣreret.
qͥbꝰ ea conscribenda & an¬
nuncianda parabant᷑Si
serpentẽ diabolus tẽptare ꝑmis¬
sus sit. iã hoc significandi
gr̃a factũ ee̾ quẽ ñ ammo¬
neat scriptura tantȩ aue¬
ł oritatis: tantis diuinis do¬
cum̃tis agens in ꝓpħando.
quantis effectis ia mundusim¬
pletus ẽ. Non qͦ diabolus
aliqͥd ad instructionẽ nrãm
significare uoluerit. s cũ
accedere ad tẽptandũ ñ
posset nͥ ꝑmissus. ñ ꝑ ꝗli¬
ud posset niss ꝑ quodłmit¬
tebatur accedere. Quicqͥd
gͥ serpens ille significa¬
uit: ei ꝓuidencie tribu¬
endũ est. sub qua &. & ip¬
se diabolus suã qͥdẽ habet
cupiditatẽ nocendi.
facultat᷑ẽ aũ ñ nͥ q̃ dat᷑: uel
ad sub uertenda ac ꝑuer

Expanded text:
malo posteros deterreret, malo posteros deterreret, quibus ea conscribenda et adnuntianda parabantur? serpentem diabolus temtare permissus sit, iam hoc significandi gratia factum esse quem non admoneat scriptura tantae auctoritatis, - tantis diuinitatis documentis agens in prophetando, quantis effectis iam mundus inpletus est? non quo diabolus aliquid ad instructionem nostram significare uoluerit, sed cum accedere ad temtandum non posset nisi permissus, num ud posset nisi per quod permittebatur accedere? quidquid igitur serpens ille significauit, dei prouidentiae tribuendum est, sub qua et ipse diabolus suam quidem habet cupiditatem nocendi, facultatem autem non nisi quae datur uel ad subuertenda ac per
Abbreviated transcription (Latin):
nere creauit. ut ad bonũ
ꝓficere nͥ maloꝵ cõparacio¬
ne ñ possent. Si enĩ nessen.
nulli rei utiq ꝓdessent.
Parũ ne bom actũ ẽ ut
sint. qͥcerte illi generi ut:¬
les st̃. qͦd genꝰ qͥsqͥs ñ uult
ut sit. nichil aliud agit.
nͥ ut ipse in eo ñ sit. Mag¬
na oꝑa dñi: exqͥsita in om̃s
uoluntates eiꝰ. Preuidet
ipsũ ad fruendũ prȩbens
bonis: multa munerũ su¬
or. largiens & malis miseri¬
cordit᷑ ignoscens. iuste ul¬
ciscens: itẽq misericordit᷑
ulciscens. iuste ignoscens:
mchil metuens de cuiꝰꝙͣ
malieia. nichil indigens de
cuiꝰꝗͣ iusticia: nichil sibi
c̃sulens nec de oꝑibꝰ bonoꝵ
& bonis c̃sulens etiã de pe¬
nis maloꝵ. Cur gͦ ñ ꝑmitte¬
ret tẽp̃tari hominẽ. illa
tẽptacione ꝓdendũ con¬
uincendũ. puniendũ. cũ
suꝑba concupiscencia ꝓpͥe
potestatis qͦd conceꝑat pa¬
reret. suoq fȩtu confun¬
deret᷑: iustoq supplicio a
suꝑbiȩ atq in obedieneiȩ

Expanded text:
nere creauit, ut ad bonum proficere nisi malorum conparatione non possent. si enim non essent, nulli rei utique prodeessent. parumne boni actum est ut sint, qui certe illi generi utiles sunt? quod genus quisquis non uult ut sit, nihil aliud agit, nisi ut ipse in eo non sit. Magna opera domini, exquisita in omnes uoluntates eius! praeuidet ipsum ad fruendum praebens bonis, multa munerum suorum largiens et malis, misericorditer ignoscens, iuste ulciscens, itemque misericorditer ulciscens, iuste ignoscens, nihil metuens de cuiusquam malitia, nihil indigens de cuiusquam iustitia, nihil sibi consulens nec de operibus bonorum et bonis consulens etiam de poenis malorum. cur ergo non permitteret temtari hominem illa temtatione prodendum, conuincendum, puniendum, cum superba concupiscentia propriae potestatis quod conceperat pareret suoque fetu confunderetur iustoque subplicio a superbiae atque inoboedientiae
Abbreviated transcription (Latin):
dicunt᷑. q̃ ñ tã capiti quam
corꝑi. membrisq c̃ueniañ.
Itaq lucifer qͥ mane orie¬
bat᷑ .&. cecidit. potest intel¬
ligi apostatarũ genꝰ. uel a
xꝑo. uel ab eccła: qͦd ita con¬
uertit᷑ ad te nebras amissa
luce quã portabat: quẽ¬
admodũ qui conuertun¬
t᷑ ad deũ. a tenebris adlu¬
cẽ transeunt: id est qͥ fue¬
Arunt tenebrȩ. lux

Expanded text:
dicuntur, quae non tam capiti quam corpori membrisque conueniant. itaque lucifer, qui mane oriebatur et cecidit, potest intellegi apostatarum genus uel a Christo uel ab ecclesia, quod ita conuertitur ad tenebras amissa luce, quam portabat, quemadmodum qui conuertuntur ad deum a tenebris ad lucem transeunt, id est qui fuerunt tenebrae
Abbreviated transcription (Latin):
cornibꝰ. aut ne hoc qͥdem.
Prȩdixi enĩ & quadrupe¬
dũ nom̃ quã late pateat.
ipso pedũ numero facile
agnosci: &. nomine pȩcor
uel bestiarũ omne irraci¬
onale animal aliqͦndo
cõprehendi. Sed etiã fe¬
rarũ uocabulũ solet in
latina lingua tantũdem
ualere. Non ido tam̃ ne¬
gligenda fuit ẽsid̾ac io qͦ¬
mͦ possint hȩc nomina q̃
ñ frustra in hoc scriptu¬
rarũ loco posita st̃. etiam
speciali distinctione dis¬
cerni: qͦd inusu loquen¬
di cotidiano facile animad¬
uerti potest .¶.xii. Non
frustra etiã lectorẽ mouet.
utrũne passim & quasi for¬
tuito. an aliqua racione
rint & antea cũ prima
creata narrent᷑ an gen
eoꝵ in suꝑ ioribꝰ racioni¬
bꝰ intelligendũ ẽ. utiq
sꝑitalib. scđm quas cre¬
ant᷑ inferus. Sed si ita esset.
hoc de luce. hoc de cȩlo. hoc
de aqͥs. & terris: hoc de cȩli
luminaribꝰ diceret᷑. Quid
cõmutabilis racio in ipsa
dei sapiencia uigeat: quȩ
attingit a fine usq ad finẽ

Expanded text:
cornibus aut ne hoc quidem. praedixi enim et quadrupedum nomen quam late pateat ipso pedum numero facile agnosci et nomine pecorum uel bestiarum omne inrationale animal aliquando conprehendi. sed etiam ferarum uocabulum solet in latina lingua tantumdem ualere; non ideo tamen neglegenda fuit consideratio, quomodo possint haec nomina, quae non frustra in hoc scripturarum loco posita sunt, etiam speciali distinctione discerni, quod in usu loquendi cotidiano facile animaduerti potest. Non frustra etiam lectorem mouet, utrumne passim et quasi fortuito an aliqua ratione rint et antea, cum primo creata narrentur. an genus eorum in superioribus rationibus intellegendum est, utique spiritalibus, secundum quas creantur inferius? sed si ita esset, hoc de luce, hoc de caelo, hoc de aquis et terris, hoc de caeli luminaribus diceretur. quid commutabilis ratio in ipsa dei sapientia uigeat, quae adtingit a fine usque ad finem
Abbreviated transcription (Latin):
cipiamꝰ scđ̾m genꝰ ac si dice¬
ret᷑ gene ratim: ut inter se
similia atq ad unã originẽ
seminis ꝑtine ncia d istin¬
guerentur a cȩteris. Ex .iii.¬
Itẽ q̃rit᷑ qͥd tantũ aquarũ
animalia de creatore me¬
ruerint: ut sola benedice¬
rent᷑ sicut homines.slã & ip¬
sa benedix̃ ds. dicens. Cresci¬
te & multiplicamini. & mi¬
plete aquas maris. & uola
tilia multiplicent᷑ suꝑ ter¬
rã. An in uno creaturȩ ge¬
nere dicendũ fuit:ut ince¬
teris c̃sequent̃ intelligere¬
t᷑ q̃ generacionibꝰ crescunt.
Prius gͦ diceret᷑ in eo qͦd pri¬
mũ tale creatũ ẽ. in her¬
ba scilicet atq ligno. An
forte q̃ nullũ haberent
ꝓpagandȩ ꝓlis affectũ. ac
sine ullo sensu generarent
in digna iudicauit illis be¬
nedictionis uerbis: cres¬
cite & multiplicamin:
Ubi aũ talis inesset affec¬
tꝰ ibi primũ hoc dix̃
ut int̃renis animalibꝰ etiã

Expanded text:
cipiamus: secundum genus, ac si dicecipiamus: secundum genus, ac si diceretur generatim, ut inter se similia atque ad unam originem seminis pertinentia distinguerentur a ceteris. Item quaeritur, quid tantum aquarum animalia de creatore meruerint, ut sola benedicerentur sicut homines. nam et ipsa benedixit deus dicens: crescite et multiplicamini et inplete aquastilia multiplicentur super terram. An in uno creaturae genere dicendum fuit, ut in caeteris consequenter intelligeretur, quae generationibus crescunt? Prius ergo diceretur in eo quod primum tale creatum est, in herba scilicet atque ligno. An forte quae nullum haberent propagandae prolis affectum, ac sine ullo sensu generarent, indigna judicavit illis benedictionis verbis, Crescite et multiplicamini: ubi autem talis inesset affectus, ibi primum hoc dixit, ut in terrenis animalibus etia
Abbreviated transcription (Latin):
ad imagmẽ & similitudinẽ
nis. ꝓpago manifesta fit. An
qͥa ñ ita ds fecerat hominẽ¬
ut moreret᷑. si p̃ceptũ serua¬
re uoluisset: & ido ñ erat
necessarius decessori suoces¬
sor: Sed post peccatũ cõpa¬
ratꝰ ẽ pecorib in sensatis.
.e. similis factꝰ ẽ eis: ut iã
filii secłi huiꝰ generent &
generent᷑: qͦ possit morta¬
liũ genꝰ seruata successio¬
ne subsistere. Qͥd sibi gͦ uult
post hominẽ factũ illa be¬
nedictio. crescite & multi¬
plicamini & replete tȩrr̃a
qͦd utiq generando fieri
posset: An nichil hinc te¬
mere dicendũ. donec adeũ
scripture locũ ꝑueniamꝰ.
ubi diligencius ista requi¬
renda atq tractanda st̃:
Potest enĩ nc̃ fortasse suf¬
ficere. ꝓpt̾ea de homine ñ
fiebat. de qͦ etiã femina
facta ẽ. Non enĩ multa
genera hominũ. sic̃ her
barũ. lignoꝵ. pisciũ. uo¬
latiliũ. serpenciũ. pecoꝵ.
bestiarũ: ut sic dictũ ac¬

Expanded text:
ad imaginem et similitudinem ad imaginem et similitudinem nis propago manifesta sit? an quia non ita deus fecerat homineut moreretur, si praeceptum seruare uoluisset, et ideo non erat necessarius decessori successor? sed post peccatum conparatus est pecoribus insensatis et similis factus est eis, ut iam filii saeculi huius generent et generentur, quo , possit mortalium genus seruata successione subsistere. quid sibi ergo uult post hominem factum illa benedictio: crescite et multiplicamini et inplete terram, quod utique generando fieri posset? an nihil hinc temere dicendum, donec ad eum scripturae locum perueniamus, ubi diligentius ista requirenda atque tractanda sunt? potest enim nunc fortasse sufficere propterea de homine non fiebat, de quo etiam femina facta est. non enim multa genera hominuium, uolatilium, serpentium, pecorum, bestiarum, ut sic dictum ac
Abbreviated transcription (Latin):
.&. omnẽ anim̃a animaliũ
reptiliũ. q̃ eduxert̃ aquȩ
scđm genus eoꝵ: & omne
uolatile pennatũ sedm ge¬
nꝰ An qͥa hȩc ita ex orta ft̃
ut ex his alia nascerent᷑ &¬
originis formã successioẽ
seruarent: ido dicuntur
plis qua ꝑmansura crea¬
bant᷑ Sed cur de lignis
aqͣrũ siue t̾rarũ. scđm simi¬
litudinẽ suã generent: An
qͥa genꝰ seqͥt᷑ similitudo: no¬
luit eã ubiq repetere. Nã¬
ꝙ sem̃ ubiq ñ repetiuit.
cũ tã herbis & lignis insit.
malibꝰ.&. si ñ omĩbꝰ. Obser¬
uatũ ẽ enĩ quedã ita nasci.
ex aqͥs uel terra. ut sexus¬
in eis nullus fit. & id̾o sem̃
eor ñ sit in eis. s in elem̃tis
ex qͥbꝰ oriunt᷑. Noc ẽ gͦ scđm¬
genꝰ ubi & seminũ uis. & si¬
militudo intelligit᷑ succe¬
denciũ decedentibꝰ qͥa nichil
eoꝵ. ita creatũ ẽ. ut semel
existeret uel ꝑmansurũ.
uel nullo succedente deces¬
surũ. Cur gͦ &. de homine ñ
ita dictũ ẽ. faciamꝰ hominẽ

Expanded text:
animalium reptilium, quae eduxerunt aquae secundum genus eorum, et omne uolatile pennatum secundum genus. An quia haec ita exorta sunt, ut ex eis alia nascerentur et originis formam successione seruarent, ideo dicuntur prolis, qua permansura creabantur? sed cur de lignis aquarum siue terrarum secundum similitudinem suam generent? an, quia genus sequitur similitudo, noluit eam ubiqet semen non ubique repetivit; cum tam herbis et lignis insit, malibus, etsi non omnibus. Observatum est enim quaedam ita nasci ex aquis vel terra, ut sexus eis nullus sit; et ideo semen eorum non sit in eis, sed in elementis ex quibus oriuntur. Hoc esseminum uis et similitudo intellegitur succedentium decedentibus, quia nihil eorum ita creatum est, ut semel existeret, uel permansurum uel nullo succedente decessurum. Cur ergo et de homine non ita dictum est: faciamus hominem
Abbreviated transcription (Latin):
cius & ꝑ aurẽ audiat e
ꝑ ocłm uideat: Ita loqͥ¬
mur & cũ dicimꝰ manꝰ tua
subuenit homini: cum
aliqͥd porrecta manu
datur. qͦ cuiquã subuenit᷑
Qͦ d si dͥe ipso etiã fidi ocło
ad quẽ ꝑtinet credere
q̃ ꝑ carne ñ uident᷑ dictũ
ẽ. uidebit om̃is caro salu¬
tare dei: ñ utiq ñ de ani¬
ma qua uiuit caro.eũ en¬
pie uidere. id est formam
qua indutus est ꝓpt̾ nos
ñ ꝑtineat ad concupiscen¬
ciã s ad ministeriũ carnis.
ne forte aliqͥs ita uelit
acciꝑe qͦd dictũ ẽ. uide¬
bit om̃is caro salutare dei.
quanto c̃gruencius dr xuiii
caro concupiscere. quando
anima ñ solũ carni anima¬
lẽ uitã prȩbet: uerũ etã
scđmn ipsã carnẽ aliqͥd c̃¬
cupiscit qͦd in potestate

Expanded text:
ius et per aurem audiat et per oculum uideat? ita loquimur et cum dicimus; manus tua subuenit homini, cum aliquid porrecta manu datur, quo cuiquam subueniatur. quodsi de ipso etiam fidei oculo, ad quem pertinet credere, quae per carnem non uidentur, dictum est: uidebit omnis caro salutare dei, non utique nisi de anima, qua uiuit caro, cum etpie uidere, id est formam, qua indutus est propter nos, non pertineat ad con-r cupiscentiam, sed ad ministerium carnis, ne forte aliquis ita uelit accipere, quod dictum est: uidebit omnis caro salutare dei: quanto congruentius dicitur caro concupiscere, quando anima non solum carni animalem uitam praebet, uerum etiam secundum ipsam carnem aliquid concupiscit, quod in potestate
Abbreviated transcription (Latin):
aũ qͥa ea dicunt᷑ q̃ usitatũ
naturȩ cursũ intuentibꝰ
ñ occurrant. nolunt ea qͥdã
ꝓpͥe s figuratȩ dicta mn¬
telligi: atq ex illo loco uo¬
lunt inciꝑe historiã. id est
rerũ ꝓpͥe gestarũ narra¬
cionẽ: ex qͦ dimissi de pa-¬
radyso ada & eua comie¬
nert̃ atq genuer̃t. Quasi
uͦ usitatũ nobis sit. uel qͦd
tot annos uixerint. uel qͦd
enoch transiatꝰ ẽ: uel qͦd
& grandeua & sterilis pe¬
ꝑit: & cetera huiꝰmodi Sed
alia ẽ inqͥunt narracio
factoꝵ mirabiliũ: alia in¬
stitutarũ creaturarũ. Ii¬
lic enĩ ea ipsa insolita osten¬
dunt alios eeꝰ tã ꝙͣ natura¬
les modos rerũ: alios mira¬
culoꝵ q̃ magnalia nomi¬
nant᷑ : hic aũ ipsa insinuat᷑
institucio naturarũ. Quibꝰ
respondet᷑. Sed ido insolita¬

Expanded text:
autem, quia ea dicuntur, quae usitatum autem, quia ea dicuntur, quae usitatum naturae cursum intuentibus non occurrant, nolunt ea quidam proprie, sed figurate dicta intellegi atque ex illo loco uolunt incipere historiam, id est rerum proprie gestarum narrationem, ex quo dimissi de paradiso Adam et Eua conuenerunt atque genuerunt. quasi uero usitatum nobis sit, uel quod tot annos uixerunt uel quod Enoch translatus est uel quod et grandaeua et sterilis peperit et cetera eiusmodi. Sed alia est, inquiunt, narratio factorum mirabilium, alia institutarum creaturarum; illic enim ea ipsa insolita ostendunt alios esse tamquam naturales modos rerum, alios miraculorum — quae magnalia nominantur — hic autem ipsa insinuatur institutio naturarum. quibus respondetur: sed id
Abbreviated transcription (Latin):
nabit᷑: ut homo factꝰ e
limo qͦd utiq ẽ corpꝰ hu¬
manũ inparadyso corꝑali
collocatꝰ intelligat᷑: ut
quẽ ad modũ ipse adã &. si a¬
liqͥd aliua significat scđm
id qͦd eũ formã futuri esse
dix̃ apłs. homo tam̃ in ꝓ¬
pria natura expressus ac¬
cipit᷑. qͥ uixit certo nume¬
ro annoꝵr. & ꝓpagata nu¬
merosa ꝓle mortuus ẽ. sic̃
moriunt᷑ cȩteri homines.
&. si ñ sic̃ cȩteri ex ꝓarenti¬
paradysus in qͦ eũ colloca¬
uit ds. nichil aliud quã lo¬
cus qͥdã intelligat᷑: tȩrra
scilicet ubi habitaret ho¬
mo t̃renꝰ. Narracio qͥppe
in his libris ñ genere lo¬
quucionis figuratarũ re¬
rũ ẽ. sic̃ in cantico canticoꝵ:
s omino gestarũ ẽ siẽ in
regnoꝵ libris. & huiꝰ modi
simꝰ habet: ñ difficile inmo
promtissime pͥmitꝰ accipi¬
unt᷑ ad litterã. ut deinde
ex illis qͥd etiã futuroꝵ
res ipsȩ geste significa¬
uerint exculpatur: hic

Expanded text:
nabitur, ut homo factus e nabitur, ut homo factus e limo, quod utique corpus humanum catus intellegatur, ut, quemadmodum ipse Adam, etsi aliquid aliud significat secundum id, quod eum formam futuri esse dixit apostolus, homo tamen in natura propria expressus accipitur, qui uixit certo numero annorum et propagata numerosa prole mortuus est, sicut moriuntur et ceteri homines, etsi non sicut ceteri ex parentiparadisus, in quo cum conlocauit deus, nihil aliud quam locus quidam intellegatur terrae scilicet, ubi habitaret homo terrenus. Narratio quippe in his libris non genere locutionis figuratarum rerum est sicut in Cantico canticorum, sed omnino gestarum est sicut in Regnorum libris et huiuscemodi simus habet, non difficile, immo promtissime primitus accipiuntur ad litteram, ut deinde ex illis quid etiam futurorum res ipsae gestae significauerint exculpatur; hic
Abbreviated transcription (Latin):
merito etiã mortalis pos¬
mortalitatẽ solus habet ille
de qͦ ꝓpͥe dictũ ẽ. qͥ solus ha¬
bet inmortalitatẽ. .xxxiiii.
Cetera q̃ in hoc libro discep¬
tando loquutꝰ sũ. ad hoc
ualeant legenti: ut aut
nouerit quẽ admodũ sine
affirmandi temeritate q̃¬
renda sint. q̃ nͣ aꝑte scrip¬
tura loqͥt᷑: aut siei q̃rendi
modꝰ iste ñ placet. quẽad¬
modũ ipse q̃siuerim sciat
ut si me potest docere ñ
abnuat. si aũ ñ potest. a qͦ
ambo discamꝰ mecum re¬
Tplan¬
tauit
deus
para¬
dysũ
mȩden ad orientẽ: & posu¬
it ibi hominẽ quẽ finxerat.
Non ignoro de parady so
multos multa dixisse: tres
tamͣ de hac re quasi genera¬
les st̃ sentencie. Una eoꝵ.
qͥ tantũmͦ corꝑalit̾ parady¬
sũ intelligi uolunt. alia eoꝵ
q utroq mͦ paradysũ ac¬
cipiunt: alias corꝑaliter.
alias aũ sꝑitalit᷑. Breuit᷑
gͦ ut dicã: t̾ciã mͥ fateor
placere sentenciã. Scd̾m
hanc suscepi nc̃ loqͥ de pa¬
radyso qͦd dñs donare dig¬

Expanded text:
mmerito mortalis dimortalitatem solus habet ille de quo dicitur: Qui solus habet immortalitatem . Caetera quae in hoc libro disceptando locutus sum, ad hoc valeant legenti, ut aut noverit quemadmodum sine affirmandi temeritate quaerenda sint quae non aperte Scriptura loquitur; aut, si ei quaerendi modus iste non placet, quemadmodum ipse quaesiverim sciat, ut si me potest docere non abnuat, si autem non potest, a quo ambo discamus mecum replantaviDeus paradisum in Eden ad orientem, et posuit ibi hominem, quem finxit. Non ignoro de paradiso multos multa dixisse, tres tamen de hac re quasi generales sunt sententiae. Una eorum qui tantummodo corporaliter paradisum intelligi volunt: alia eorum qui utroque modo paradisum accipiunt; alias corporaliter, alias autem spiritualiter. Breviter ergo ut dicam, tertiam mihi fateor placere sententiam. Secundum hanc suscepi nunc loqui de paradiso, quod Dominus donare dig
Abbreviated transcription (Latin):
cũq p̃ceptoꝵ tuoꝵ docu¬
m̃ta declarant: Ailigenter
credere &. audire. ardent᷑
inuestigare. prudent᷑ sci¬
re: festinant̃ exercere. de¬
sid̾ant᷑ implere .&. cot̃a te
humilẽ semꝑ existere. ut
surgã.ñdeiciar: erigã. ñ
subruar. ascend̃a ate. ñ
descenda: qͥa caro cũ qua
inhabito semꝑ ducere
me uult ad peccatũ. Me¬
cũ uult eoronari. s ñ me¬
cũ decertare: nullum
quasi lȩo. subuersor indo¬
mo mea: undiq mespestife

Expanded text:
cunque praeceptorum tuorum docucunque praeceptorum tuorum documenta declarant, diligenter credere et audire, ardenter investigare, prudenter scire, festinanter exercere, desideranter implere, et coram te humilem semper existere: ut surgam, non dejiciar; erigar, non subruar; ascendam, non descendam: quia caro, cum qua inhabito, semper perducere me vult ad peccatum, mecum vult coronari, sed non mecum decertare. Nullum quasi leo subversor in domo mea , undique me pestife
Abbreviated transcription (Latin):
iuriarũ mearũ nec me-¬
mor̾e ẽe̾ ullatenꝰ nec uin¬
dice̾: s inom̃i bonitate
suꝑare maliciã. maledi¬
centi benedictionẽ pa¬
rare: inimicũ ut amieũ
diligere. ẽuicia & cͣtume¬
lias irasceneiũ sustinere
ñ rependere. iniurias eito
obliuises. offensiones
meas ignoscere. adueniã
cedendã sẽꝑ paratã esse
aliena ñ concupiscere.
nec occasione qualibet¬
tibꝰ misericordit᷑ erogare
apud me ꝓpt te qͥ redemi¬
sti me retinere esurien¬
tẽ deande reficere. sici¬
entẽ potare. hospit᷑e
colligere. nudũ oꝑire.
uisitare languidũ. reqͥrere
carceratũ: ẽsolarꝗ tristẽ.
aff licꝰto& lugenti cõpati.
Non habenti prebere ne¬
cessaria. uictũ &. uestitũ
diidere cũ egeno. am¬
plect indigena. fouere
domestieũ. amare ꝑegri¬
nũ. redimere captiuum :
susciꝑe adue nã. tueri
pup illũ &. orphanũ. suf¬
fragare uiduȩ. subuenire
oppressis: prestare auxiliũ
desolat iisrũꝑe colliga¬
ciones impietatis. uel quȩ¬

Expanded text:
uriarum mearum nec memorem esse ullatenus, nec vindicem; sed in omni bonitate superare malitiam: maledicenti benedictionem parare, inimicum ut amicum diligere, convicia et contumelias irascentium sustinere, non rependere, injurias cito oblivisci, offensori meo ignoscere, ad veniam concedendam semper paratam esse: aliena non concupiscere, nec occasione qualibettibus misericorditer erogare: apud me propter te, qui redemisti metem deinde reficere, sitientem potare, hospitem colligere, nudum operire, visitare languidum, requirere carceratum, consolari tristem, afflicto et lugenti compati, non habenti praebere necessaria, victum et vestitum dividere cum egeno, amplecti indigenam, fovere domesticum, amare peregrinum, redimere captivum, suscipere advenam, tueri pupillum, et orphanum, suffragari viduae, subvenire oppresso, praestare auxilium desolato, dirumpere colligationes impietatis,
Abbreviated transcription (Latin):
& filiũ. & sꝑm scm̃: quã ta¬
m̃ deitatis unitatẽ intelli¬
genda statim ammonet
dicens. & fecit ds hominẽ
adimaginẽ dei. ñ quasi
pater ad imaginẽ filii. aut
filius ad imaginẽ patris.
alioqͥn ñ uere dictũ est
adimaginẽ nram̃. siad pa¬
tris solius. aut ad filii soli¬
us imaginẽ facꝰtꝰ ẽ homo.
s ita dictũ. fecit ds ad
maginẽ dei. tamꝗͣ. dice te¬
t᷑ fecit d̾s ad imaginẽ suã
Cũ aũ nc̃ dicit᷑ ad imagi¬
nẽ dei cũ suꝑius dictũ
sit ad imaginẽ nrãm: sig¬
nificat᷑ qͦo ñ id agat illa
pluralitas ꝑsonarũ. ut plu¬
res dõs uel dicamꝰ uel cre¬
damꝰ. uel intelligamꝰ: s pa¬

Expanded text:
uam tamen deitatis unitatem intellegendam statim admonet dicens: et fecit deus hominem ad imaginem dei, non quasi pater ad imaginem filii aut filius ad imaginem patris — alioquin non uere dictum est: ad imaginem nostram, si ad patris solius aut ad filii solius imaginem factus est homo — sed ita dictum: fecit deus ad imaginem dei, tamquam diceretur: fecit deus ad imaginem suam. cum autem nunc dicitur: ad imaginem dei, cum superius dictum sit: ad imaginem nostram, significatur, quod non id agat illa pluralitas personarum, ut plures deos uel dicamus uel credamus uel intellegamus, sed pa