comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ misterio. Quo misterio nisi humilita¬
tis nr̃ę. sicut natiuitas xp̃i plena ẽ miste¬
rio altitudinis nr̃e: Ergo in iohanne
minuamur: ut in d̾o crescamus. In no¬
bis humiliemur: ut in illo exaltemur.
humiietur humana p̾sumptio. ut cres¬
cat diuina miseratio: nam huitis rei
sacramentum etiam in passionib ambo
ium impletum ẽ. Ut minitat᷑ homo.
caput iohannis absciditur: ut exaltetur
deus. xp̃c in ligno suspencutur. Quare
autem beatiem iohannem dñs & salnator
ñr lucernam eẽ dixerit & quare eum an¬
caritatis uĩȩ aurib intimabo. Premissus
ẽ enim iohannes uelut uox ante uerbũ
lucerna ante solem. p̃co ante uidicem.
seruus ante dñm. amicus ante sponsũ.
s quia uniuersum mundũ peccatorum
ttnebre & nox infidelitatis oppresserant
& solem iusticie aspicere non ualebant.
beatus iohannes quasi lucerna p̃mittit᷑.
ut cordis oculi qui luppitudine iniquita¬
tis oppressi. magnũ⁊ uerũ lum̃ uidere

Expanded text:
est mysterio. Quo mysterio, nisi humilitaest mysterio. Quo mysterio, nisi humilitatis nostrae; sicut nativitas Christi plena est mysterio altitudinis nostrae? Ergo in homine minuamur, ut in Deo crescamus; in nobis humiliemur, ut in illo exaltemur; humilietur humana praesumptio, ut crescat divina miseratio. Nam hujus rei sacramentum rum impletum est: ut minueretur homo, caput Joannis abscinditur; ut exaltaretur Deus, Christus in ligno suspenditur. Quare autem beatum Joannem Dominus et Salvator noster lucernam esse dixerit, et quare eum anharitati vestrae intimabo: praemissus est enim Joannes velut vox ante verbum, lucerna ante solem, praeco ante judicem, servus ante dominum, amicus ante sponsum. Et quia universum mundum peccatorum tenebrae et nox infidelitatis oppresserat, et solem justitiae aspicere non valebant, beatus Joannes quasi lucerna praemittitur, ut cordis oculi, qui, lippitudine iniquitatis oppressi, magnum et verum lumen videre
Abbreviated transcription (Latin):
natus mulieris. xp̃c autem uirginis natꝰ
ẽ. Iile corruptibilis uteri sinib effusus ẽ
iste impollutȩ uuluę flore ꝓgenitus. Lẽo
autem cum iohannis natiiitate dñi gene¬
ratio deputatur. ne dñs extra ueritatem
uideatur conditionis humane. Si conpare¬
tur hominib iohannes. p̃missus ẽ ante dm̃i.
Tanta in illo excellentia erat tanta gr̃a: ut
onem p̃missi. uel incarnato missi. om̃s nos¬
de plenitudine euis accepimꝰ. Nos uasa
sumus: ille fons ẽ. Si ergo intellerimus
misteruim fẽs mei: iohannes homo est .̃¬
ap̃e as est. Humilietur homo ut exalte
tur as: scãm illud quod de dño ipse io¬
rannes dixit. Lilum oportet crescere. me
autem minui. Ut humilietur homo
hoc die natus ẽ iohannes quo incipiunt
decrescere dies: ut exaltetur d̃s eo die
natus ẽ xp̃c. quo incipiunt crescere dies.
Magium saeramentum fr̃s dilectissimi.
deo cȩlebramus natalem scĩ iohannis si¬
cut & xp̃i: quia ipsa natiuitas plena

Expanded text:
natus mulieris, Christus autem virginis natus natus mulieris, Christus autem virginis natus est; ille corruptibilis uteri sinibus effusus est, iste impollutae vulvae flore progenitus. Ideo autem cum Joannis nativitate Domini generatio deputatur, ne Dominus extra veritatem videatur conditionis humanae: si comparetur hominibus Joannes, praemissus est ante Deum. Tanta in illo excellentia erat, tanta gratia, ut onem praemissi, vel ab incarnato missi, omde plenitudine ejus accepimus. Nos vasa sumus, ille fons est. Ergo si intelleximus mysterium, fratres mei, Joannes homo est, Christus Deus est: humilietur homo, et exaltetur Deus, secundum illud quod de Domino ipse Joannes dixit, Illum oportet crescere, me autem minui . Ut humiliaretur homo, eo die natus est Joannes, quo incipiunt decrescere dies: ut exaltetur Deus, eo die natus est Christus, quo incipiunt crescere dies. Magnum sacramentum, fratres charissimi. Ideo celebramus Natalem Joannis, sicut et Christi, quia et ipsa nativitas plena
Abbreviated transcription (Latin):
fr̃s kĩm hodie cȩlebra¬
mus: quod nulli umꝗͣ
scõrum leginus fuisse
concessum. Solius enĩ
dmñ &. beati iohannis dies natiuitatis. in
uniuerso mundo cȩlebratur & colitur. Ii¬
lum enim sterilis peperit. istum iurgo aom¬
cepit. In eliabeth sterilitas uincitur:. in
beata maria conceptionis consuetudo muta¬
cur. E lirabeth uirum cognoscendo filiũ
genunt. maria angelo credidit. & concep̃.
hominẽ concepit elitabeth: hominẽ maru.
S ed elirabeth solum hominẽ: maria dm̃ .s.
hominem. Qͥd sibi gͦ iohannes. unde int̾¬
positus. unde p̾̃missus: Magnus igitur io¬
hannes. cuius magnitudini etiam saluator
testimoniũ ꝑhibet dicens. Non surrexit
int̾ natos mulierum. maior iohanne bap¬
tista. Precellit cunctis. eminet uniu̾sis.
Antecedit ꝓpħas: suꝑgreditur patriarchas.
Et quisq de muliere natus ẽ: inferior est
iohanne. Dicit fortasse aliquis. Si inter
natos mulierum iohannes maior ẽ. mi¬
ior ẽ saluatore: Absit. Iohannes enun

Expanded text:
simi, hodie celebramus, quod nulli unquam sanctorum legimus fuisse concessum. Solius enim Domini et beati Joannis dies nativitatis in universo mundo celebratur et colitur. Illum enim sterilis peperit; istum virgo concepit. In Elisabeth sterilitas vincitur; in beata Maria conceptionis consuetudo mutatur. Elisabeth virum cognoscendo filium genuit; Maria angelo credidit, et concepit. Hominem concepit Elisabeth, et hominem Maria; sed Elisabeth solum hominem, Maria Deum et hominem. Quid sibi vult ergo Joannes? Unde interpositus, unde praemissus? Magnus igitur Joannes, cujus magnitudini etiam Salvator testimonium perhibet, dicens: Non surrexit inter natos mulierum major Joanne Baptista . Praecellit cunctis, eminet universis; antecellit Prophetas, supergreditur Patriarchas; et quisquis de muliere natus est, inferior est Joanne. Dicit fortasse aliquis: Si inter natos mulierum Joannes major est, major est Salvatore. Absit. Joannes enim
Abbreviated transcription (Latin):
dicit dñs.&. suscitabo dauid germen iustum.
& regnabit rex & sapiens erit. Int̾rogatio sal¬
uatoris multum nobis hodie ꝓficit contra ui
dunt. Nos autem ab illo docti: int̾rogemus
illos. si xp̃c tantum homo ẽ. & non ds. quo¬
modo dauid in spũ uocat eum dñm dicens.
dixit dñs dño ineo sede a dextris meis donec

Expanded text:
dicit Dominus, et suscitabo David germen justum, dicit Dominus, et suscitabo David germen justum, et regnabit rex, et sapiens erit . » Interrogatio Salvatoris multum nobis hodie proficit contra Jdunt. Nos autem ab illo docti, interrogemus eos: Si Christus tantum homo est, et non Deus, « Quomodo David in spiritu vocat eum Dominum, dicens: D
Abbreviated transcription (Latin):
filus est: Et reliqua. Cum dñs alibi ait. no¬
site scm̃ dare canib. neq mittatis margaritas
urãs ante porcos: quid ẽ quod ipse uidȩos qui¬
cum suis int̾rogationib eum dilaniabant. illa
quȩ iusta & sca sunt docet: Ad quod dicendũ:
quia non dedit scm̃ canib. neq inifit margari¬
tas suas ante porcos. sed ideo omnib suam p̾di
cationeni patefecit. quia tales erant in turba:
qui ꝑ euis predicationẽ credituri erant: & ut
illi qui lucraturi erant haberent quod crede¬
rent: qui uero credere nollẽt: inexcusabiles
remanerent. Sed phariscis ꝑ uarias int̾rogatio¬
ꝑtinet. interrogauit eos dicens. Quid uobis
uidetur de xp̃o cuius filius ẽ: At illi quod
legerant negare non poterant: responderunt
dicentes. Dauid. Sic enum ad eund̃e dauid
dictum nouerant. Et erit postquam dorime¬
ris tu cum patribus tuis. suscitabo semen tu¬
um post te quod erit de filiis tuis: & stabiliã
regnum eius. E iterum. Eece dies ueniunt

Expanded text:
us est? » Et reliqua. Cum Dominus alibi ait: « Nolite sanctum dare canibus, neque mittatis margaritas vestras ante porcos , » quid est quod ipse Judaeos, qui suis interrogationibus eum dilaniabant, illa quae justa et sancta sunt, docet? Ad quod dicendum, quia non dedit sanctum canibus, neque misit margaritas suas ante porcos, sed ideo praedicationem suam omnibus patefecit, quia tales, erant in turba, qui per ejus praedicationem credituri: et ut illi, qui credituri erant, haberent quod crederent; qui vero credere nollent, inexcusabiles essent; sed Pharisaeis per varias interrogatiolutem pertinet, interrogavit eos, dicens: « Quid vobis videtur de Christo? cujus Filius est? » At illi quod legerant nec negare poterant, responderunt, dicentes: « David. » Sic enim ad eumdem David dictum noverant; « Et erit postquam dormieris tu cum patribus tuis, suscitabo nomen tuum post te, quod erit de filiis tuis, et stabiliam regnum ejus . » Et iterum; « Ecce dies veniunt,
Abbreviated transcription (Latin):
quod uidetur habere. auferetur ab eo: quia
qui habet caritatem. adiciuntur ei cȩterȩ uir¬
tutes. Qui autem eam non habet frustra de ele¬
mosina. abstinentia. & uigilia głatur. teste apło.
Si linguis hominum loquar & angelorum. ca

Expanded text:
quod videtur habere, auferetur ab eo ; » quia quod videtur habere, auferetur ab eo ; » quia qui habet charitatem, adjicien tur ei caeterae virtutes: qui autem eam non habet, frustra de eleemosyna, abstinentia et vigilia gloria tur, teste Apostolo: « Si linguis hominum loquar et angelorum,
Abbreviated transcription (Latin):
proximi tui. & si quod ẽ aliud mandatum:
in hoc uerbo instauratur. Diliges proximum
cuum sicut teipsum. E iterum. Plentudo¬
ergo legis ẽ dilectio. Mandatum caritatis:¬
& litum ẽ & breue. Latum exhibitione oꝑis:
sicut ꝑ psalmistam dicitur. Latum mandatũ
tuum nimis. Breue in descriptione sermo¬
mum tuum sicut teipsum: sicut ꝑ ꝓpħam di¬
citur. adbreuatum sermonem faciet dñs suꝑ
terram. Duo ergo sunt erga dilectionem proxi¬
mi obseruanda. Primum. ne quequam ledas.
scd̃m: ut bona quȩ uales impendas. quia qui
dixit. quod tibi non uis fieri: alii ne facias.
ipse alibi ait. Quod uultis ut faciant uobis ho¬
mines: & uos facite illis. Ut enim multi arbo.¬
ris rami ex una radice ꝓdeunt. sic cȩterȩ uirtu¬
tes ex dilectione dĩ & proximi ꝓcreantur.
S el sine cusa głatur iubere ramos boni oꝑis:
qui non habet radicem caritatis. Quod dñs ali¬
bi ostendit. cum ait. Om̃i habenti dabitur:
& habundabit. Ei autem qui ñ habet. &

Expanded text:
t si quod est aliud mandatum, in hoc verbo instauratur: Diliges proximum tuum sicut teipsum . » Et iterum: « Plenitudo legis est dilectio . » Mandatum charitatis latum et breve. Latum exhibitione operis, sicut per Psalmistam dicitur: « Latum mandatum tuum nimis . » Breve in descriptione sermoimum tuum sicut teipsum. » Sicut per prophetam dicitur « Abbreviatum sermonem faciet Dominus super terram . » Duo ergo sunt erga dilectionem proxim observanda. Primo, ne quemque laedas secundo, ut bona quae vales impendas, quia qui dixit: « Quod tibi non vis fieri, alii ne facias , » ipse alibi ait: « Quod vultis ut faciant vobis homines, et vos facite illis . » Ut enim multi arboris rami ex ima radice prodeunt, sic et caeterae virtutes ex dilectione Dei et proximi procreantur. Sed sine causa gloriatur habere ramos boni operis, qui non habet radicem charitatis. Quod Dominus ostendit, cum ait: « Omni habenti dabitur, et abundabit: ei autem qui non habet, et
Abbreviated transcription (Latin):
& domine: & benedicitis. Sum & enim. Si ego
dominus & magister ur laui uobis pedes: &
uos debetis alter alterius lauare pedes. Quod
ꝓprie illorum ẽ facere: qui magis eternã głam
quani temporalem diligunt uitam. Unde s
subditur. Qui autem se exiltauerit humilabi¬
tur: & qui se humiliauerit oxaltabitur. Qugni¬
usq in fuiem ipsorum in ipsa exaltatione ꝑmi¬
nere: rursum uideanus alios in pauꝑtate usꝙ
quia qui se in p̾̃senti scło suꝑbe exaltauerit:
in futuro humiliabitur. & qui se in hoc scł̃o
futuro exaltabitur. Sicut ergo inter suꝑbos
semꝑ urgia sunt: sic inter humiles pax & con¬
cordia iniuiolata conseruatur: quia qui se humi¬
uant in presenti. exaltabuntur in fucuro: quan

Expanded text:
dicitis: sum etenim. Si ergo Dominus et magister vobis lavi pedes, et vos debetis alter alterius lavare pedes . » Quod proprie illorum est facere, qui magis aeternam gloriam, quam temporalem diligunt vitam. Unde et subditur: « Qui autem se exaltaverit, humiliabitur: et qui se humiliaverit, exaltabiturusque in finem ipsorum in ipsa exaltatione permanere: rursum videmus alios in paupertate et quia qui se in praesenti saeculo superbe exaltaverit, in futuro humiliabitur: et qui se in hoc saeculliaverit, in futuro exaltabitur. Sicut ergo inter superbos semper jurgia sunt, sic inter humiles pax et concordia inviolata conservatur. Quoniam qui se humiliant in praesenti, exaltabuntur in futuro, qu
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑuenire ȩcernam: sic optemus nobiscum ꝑue¬
tangiam nosinetipsos: qm̃ cunc diligicur as.
si ex dileccione proximi eius dilectio condiatuil.
⁊ rustra enim se dm̃ diligere aserit: qui proys¬
mum suum non diligit. Hinc ꝑ iohannem
apł̃m dicitur. Siquis dixerit. qm̃ diligo dũ
& ftẽm suum oderit : mendax ẽ. G̃ icerun.¬

Expanded text:
nobiscum petanquam nosipsos: quoniam tunc diligitur Deus si ex dilectione proximi ejus dilectio condiatur. Frustra enim se Deum diligere asserit, qui proximum suum non diligit. Hinc per Joannem apostolum legitur: « Si quis dixerit quoniam diligo Deum et fratrem suum oderit, mendax est . » E
Abbreviated transcription (Latin):
tintes inimici intelligendi sunt: sed illi qui
quondam immici ꝑ conuersionem reconciliati
faeti sunt amici. Quod in eo facile intelligitur:
quia filius sub quo scabellum pedum ponitur:
in dextera sedere dicitur. Soli enim electi in dex¬
tera ponendi sunt: ipso dño dicente. Statuet
oues quidem a dextris: hedos a senistris. Tunc
dicet his qui a dextris eius erunt. Uenite bene

Expanded text:
rantes inimici intelligendi sunt, sed illi, qui rantes inimici intelligendi sunt, sed illi, qui quondam inimici, per conversionem reconciliati facti sunt amici. Quod in eo facile intelligitur, quia Filius, sub cujus scabello pedum ponuntur, in dextera sedere dicitur. Soli enim electi in dextera ponendi sunt, ipso Domino dicente: « Statuet quidem oves a dextris, haedos autem a sinistris. Tunc dicet illis qui a dextris ejus
Abbreviated transcription (Latin):
Quod uero subiungit. donec ponam immicos l¬
os scabellum pedum tuorum: aduerbium fi¬
nitum pro infinito posuit tempore. Usus
enum scripturȩ ẽ: hoc aduerbium anitum au¬
quando pro finito: aliquando pro infinito.
ꝑ opuse meus intra in eubicula tua abscondere
modicum ad momentum donec ꝑtranseat
idignatio. Pto infinito: ficut ait psalmista.
ꝯ culi nr̃i ad dnmn dm̃ nr̃im: donec misereatur
ar̃i. S̃ ꝓpħa. Donec senescatis ego sum.
Q umnquid̃ post illotum senectam deus futurus
non erat: Aut oculi nr̃i cessabunt respicere
ad eum. postquam misertus fuerit nr̃i: Non.
⁊ ed ut diximus. finitum ꝓ infinito posuit.
S ic .& in hoc loco dum dixit. donec ponam ini¬
micos cuos. & reliqua: hoc aduerbium infini¬
tum. gcernitatem xp̃i sonat. Scabellum enun
ĩ scandendo dicitur: pedes autem eius ȩt̾nita¬
tem ꝑpetue stabilitati designant. Inimici uero
qui sub scabello pedum ponuntur. non ꝑseue¬

Expanded text:
Quod vero subjungit: « donec ponam inimicos tQuod vero subjungit: « donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum, » adverbium finitum pro infinito posuit tempore. Usus enim Scripturae est, hoc adverbium finitum aliquando pro finito, aliquando pro infinito pm dicitur: « Popule meus, intra in cubicula tua, abscondere modicum ad momentum, donec pertranseat indignatio . » Pro infinito, sicut ait Psalmista: « Oculi nostri ad Dominum Deum nostrum, donec miseropheta: « Donec senescatis ego sum. » Nunquid post illorum senectam Deus futurus non erat, aut oculi nostri cessabunt respicere ad eum, postquam misertus fuerit nostri? Non; sed, ut diximus, finitum pro infinito posuit. Sic et in hoc loco dum dixit, « donec ponam inimicos tuos, » etc., hoc adverbium infinitum aeternitatem Christi sonat. Scabellum enim a scandendo dicitur: pedes autem aeternitatem ejus perpetuae stabilitatis designant. Inimici vero, qui sub scabello pedum ponuntur, non perseve
Abbreviated transcription (Latin):
idẽ dĩ filio. Quod autem ait dixit dñs ilño
meo: geminatio uius nominis non diusio¬
nem ostendit substantiȩ. sed propͥetatem umꝰ¬
cuiusq ꝑsonȩ. quia in natura quod ẽ pater
hoc ẽ filius: sed tamen alia ẽ ꝑsona patris: aba
filii. Dixit autem quod nec ille ore protulit:
nec iste aure intentus audiuit: sed quod uult
pater. nouit filius. &. quod uult filius: nouit
pater: quorum dicere uelle ẽ. Quod uero ait
sede a dextris meis. uictori filio dicitur: quia
sessio uictori debetur. Qui postquam ꝑ sum
passionem & resurrectionem antiquum hoste
suꝑauit: humanitatem quam ex nobis assump¬
serat: in dexteram patris collocauit: marco
euuangelista teste qui ait. Dñs quidem ihe
postquam locutus ẽ eis assumptus ẽ in cȩlum:
&. sedet ad dexteram di: non quod d̃s pater
dexteram uel sinistram habere credendus sit:
sicut &. nos: sed totus ẽ dexter. quia totus ẽ seꝰ.

Expanded text:
id est Deo Filio. Quod autem ait: « Dixit Dominus Domino id est Deo Filio. Quod autem ait: « Dixit Dominus Domino meo, » geminatio unius nominis, non divisionem ostendit substantiae, sed proprietatem uniuscujusque personae; quia in natura qui est Pater, hoc est Filius, sed tamen alia est persona Patris, alia Filii. Dixit autem quod nec ille ore protulit, nec iste aure intentus audit, sed quod vult Pater, novit Filius; et quod vult Filius, novit Pater, quorum dicere, velle est. Quod vero ait: « sede a dextris meis, » victori Filio dicitur, quia sessio victori debetur. Qui postquam per suam passionem et resurrectionem antiquum hostem superavit, humanitatem, quam ex nobis assumpserat, in dexteram Patris collocavit, Marco evangelista teste, qui ait: « Dominus quidem Jesus, postquam locutus est eis, assumptus est in coelum, et sedet a dextris Dei , » non quod Deus Pater dexteram vel sinistram habere credendus sit, sicut et nos, sed totus est dexter, quia totus est Sanctus.
Abbreviated transcription (Latin):
bum erat apud dm̃. & d̃s erat uerbum. filiũ
dauid: ꝑ hoc quod uerbum caro factum ẽ: &
lubitauit in nobis. Nec mirum si unus ideq
contingere soleat. ut aliquis ep̃c ordinatus
patris sui dicatur pat̾. non nascendi ordine
sed honore. Sed illud non ẽ p̃termittendum:
quod uidei de scripturis multa mentientes
hunc psalmum in ꝑsonas abrahȩ tradunt fuis¬
se decantandum de puero euis elierer: ut sit
ã cȩde quinq regum reuertentem triumpho
uictoriȩ głificauerit: qm̃ sessio uictori para¬
tur. Interiogenius gͥ cos. quomodo abralnȩ
conueniat: quod in eodem psalmo sequitur.
luciferum sit genitus: cum eius ortum & in¬
tiuitatem legamus: & quomodo sacerdos fuit¬
scãm ordinem melchisedech. cum ipse potius
predam eidem melchisedech optulerit: & ab
eo benedictionem postulauerit. E cum respon¬
dere non potueruit: nos firmiter credamus. he
psalinum in ꝑsona xp̃i ẽẽ decantatum. Et
ẽ sensus. Dixit dñs: id ẽ ds pater. dño meo:

Expanded text:
bum erat apud Deum, et Deus erat Verbum ; filium David per hoc quod Verbum caro factum est, et habitavit in nobis . Nec mirum si unus idemqucontingere soleat, ut aliquis episcopus ordinatus patris sui dicatur pater, non nascendi ordine, sed honore. Sed illud non est praetermittendum quod Judaei de Scripturis multa mentientes, hunc psalmum in persona Abrahae tradunt fuisse decantatum a puero ejus Damasco Eliezer, ut sit a caede quinque regum revertentem triumpho victoria glorificaverit, quoniam sessio victori paratur. Interrogemus ergo eos quomodo Abrahae conveniat, quod in eodem psalmo sequitur: Luciferum sit genitus, cum ejus ortum et nativitatem legamus: et quomodo fuit sacerdos secundum ordinem Melchisedech, cum ipse potius praedam eidem Melchisedech obtulerit, et ab eo benedictionem postulaverit . Et cum respondere non potuerint, nos firmiter credamus, hunc psalmum in persona Christi esse decantatum. Et est sensus; « Dixit Dominus, » id est Deus Pater: « Domino meo, »
Abbreviated transcription (Latin):
autem quantum humilior: tanto utiq melior.
Cum ergo ait qui maior ẽ ur̃m erit minister
ur̃: tale ẽ ergo acsi diceret dñs. Sicut filius
hominis non uenit ministrari sed ministrare.
& factus ẽ inter non quasi recumbens sed si¬
cut qui ministrat: quantomagis magistri dis¬
cipulis uiam humilitatis debent demonstrare.
scilicet ut quo altiores sunt gradu: eo & hu¬
miliores sint exemplo: Quod dominis alibi
ostendere uoluit: cum discipulis inter se con¬
quirentib: quis eorum maior eẽt in regno celoꝵ.
ait. Reges gentium dominantur eorum: &
qui pocestatem habent suꝑ illos. benefici uocan-¬
tur. In uobis autem ñ erit ita: sed qui uolue.¬

Expanded text:
autem quanto humilior, tanto utique melior. autem quanto humilior, tanto utique melior. Cum ergo ait: « Qui major est vestrum, erit ministerest ac si diceret Dominus: Sicut Filius hominis non venit ministrari, sed ministrare: et factus est inter vos, non quasi recumbens, sed sicut qui ministrat: quanto magis magistri discipulis viam humilitatis debent demonstrare? scilicet ut quo altiores sunt gradu, eo et humiliores sint exemplo. Quod Dominus alibi ostendere voluit, cum discipulis inter se conquirentibus, quis eorum major esset in regno coelorum, ait: « Reges gentium dominantur eorum, et qui potestatem hab ut super eos, benefici vocantur. In vobis autem n
Abbreviated transcription (Latin):
& cuius sapientia cuncta regit & ordinat.
Ceterum sine culpa eos qui nobis prȩsunt
magistros uel patres appellamus: quia in hac
appellatione reuerentiam corum sc̃ĩtati & etati
atq sapientiȩ deferimus: non tamen auctores
solus d̾s: & tamen ab eus bonitate multi bo¬
it: tamen ab eius magisterio uel imitatione
multi magistri & patres appellantur: sed iste
ut diximus essentialiter. illi uero abusiue.
Sed quia ad hanc dignitatem magistri ut¬
uel patres uocentur. non ꝑ suꝑbiam sed ꝑ hu¬
militatem ascenditur: recte subditur. Qui
maior ẽ ur̃m: erit minister ur̃. In quibus
uerbis illorum suꝑcilium retunditur: qui ñ
ꝑ uitȩ meritum sed ꝓpter temporalem honorẽ
altiorem gradum ascendere cupiunt. Hoc
quippe inter secularem potentiam & eccliȩ
hunilitatem distat: quia in illis potentia:
in istis humilitas eligitur. Ẽ quanto quisq
in illis fuerit potentior. eo & reuerentior: in istis

Expanded text:
et cujus sapientia cuncta regit et ordinat. et cujus sapientia cuncta regit et ordinat. Caeterum sine culpa eos, qui nobis praesunt, magistros vel patres appellamus, quia in hac appellatione reverentiam eorum sanctitati et aetati atque sapientiae deferimus, non tamen auctores solus Deus , » et tamen ab ejus bonitate multi boit, tamen ab ejus magisterio vel imitatione multi magistri et patres appellantur. Sed iste, ut diximus, essentialiter, illi vero abusive. Sed quia ad hanc dignitatem, ut magistri vel patres vocentur, non per superbiam, sed per humilitatem ascenditur, recte subditur. « Qui major est vestrum, erit minister vester. » In quibus verbis illorum superbia retunditur, qui non per vitae meritum, sed propter temporalem honorem altiorem gradum ascendere cupiunt. Hoc quippe inter saecularem potentiam et Ecclesiae humilitatem distat, quia in illis potentia, in istis humilitas eligitur. Et quanto quisque in illis fuerit potentior, eo et reverentior: in istis
Abbreviated transcription (Latin):
& mater ȩccł̃ia. & una ẽ fides catholicorum:
consiquenter fr̃ ẽ debent ñ carne sed spũ:
ut unum credant. unuim sapiant. unum de¬
siderent: & impleatur in illis quod scͥptum
e: ecce quam bonum & quam iocundum la¬
bitare fĩs inunum. quales erant de quibus
aibi dicitur. Multitudinis erat credentium
cor unum & anima una: nec quisqũa eorum
quȩ possidebat aliquid suum ẽẽ dicebat: sed
erant illis omnia communia. Unde apłs om̃s
qui sibi presunt in doctrina uel regimine.
paties uel magistros audeant appellare: &
maxime in monasteruis. cum dñs dicat. uos
autem nolite uocari rabbi: & patrem nolite
uocart uobis suꝑ terram. & paulus apłs.
magistrum gentium se nuncupet dicens.
Quam diu sum magister gentium: munsteriũ
meum glicabo. Ad quod dicendum: quia
aliud ẽ essentialiter eẽ patrem & magistrum:
& aliud nuncupatiue. Uerus namq magist᷑
& pater ille ẽ: qui omnia scit antequ̾a fiant.

Expanded text:
 Mater Ecclesia, et una est fides catholicorum, consequenter fratres esse debent, non carne, sed Spiritu, ut unum credant, unum sapiant, unum desiderent, et impleatur in illis quod scriptum est: « Ecce quam bonum et quam jucundum, habitare fratres in unum . » Quales erant, de quibus alibi dicitur: « Multitudinis credentium erat cor unum et anima una. Nec quisquam eorum quae possidebat, aliquid esse suum dicebat, sed erant illis omnia communia . » Unde Apostolqui sibi praesunt in doctrina vel regimine, patres vel magistros audeant appellare, et maxime in monasteriis, cum Dominus dicat: « Vos autem nolite vocari Rabbi, et patrem nolite vocare vobis super terram; » et Paulus apostolus magistrum gentium se nuncupet, dicens: « Quandiu sum magister gentium, ministerium meum honorificabo . » Ad quod dicendum, quia aliud est essentialiter esse patrem et magistrum, et aliud nuncupative. Verus namque ille magister et Pater est, qui omnia scit antequam fiant,
Abbreviated transcription (Latin):
quamus male uiuerent: tamen bona docebant.
quia quam uulgaris populus incelligere ñ
pocerat: illi specialiter a dño ad docendum
populum acceperant. In eo autem quod be¬
ne docebant audiendi erant: in eo quod
male uiuebant. nec audiendi nec imitandi
erant. Unde bene dicitur. Omnia enum quȩ¬
cumq dixerint uobis: seruate & ficite. Qa
enim non suam doctrinam sed di prȩdicatio¬
nem docebant. ideo ad eorum doctrinam au¬
diendam uel obseruandam ppłm inuicabat:
&. quod ad eoꝵ p̾dicationem obseruandam

Expanded text:
quamvis male viverent, tamen bona dicebant. quamvis male viverent, tamen bona dicebant. Quia quam vulgaris populus intelligere non poterat, illi specialiter a Domino ad docendum populum acceperant. In eo enim, quod bene docebant audiendi erant: in eo quod male vivebant, nec audiendi, nec imitandi erant. Unde et bene dicitur: « Omnia ergo quaecunque dixerint vobis, servate et facite. » Quia enim non suam doctrinam, sed Dei praedicationem docebant, ideo ad eorum doctrinam audiendam vel observandam populum invitabat; et quod ad eorum praedicationem observandam
Abbreviated transcription (Latin):
nolite facere. Dicunt enim: & non faciunt.
Grandis in hoc loco dñi ostenditur pacientia:
sed nec minor eius declaratur beniuolentia.
S cribȩ ergo & pbarisçi grauissimis hunc questi¬
onib lacessire cupiebant. ipse autem ad eoꝵ
subiectionem & uenerationem turbas orta¬
batur dicens. Supra cathedram moysi. ⁊ cȩt̾a.
Cathedra autem sedile ẽ ligneum. sustentatio¬
do bona: aliquando mala significatur doctri¬
na. Mala sicut in primo psalmo legitur: in
cathedra pestilentiȩ non sedit: bona sicut psal¬
mista alibi ait. Exaltent eum in eccł̃ia ple¬
bis: & in cathedra seniorum laudent eum.
Sic & in hoc loco in bono ponicur. cum dicitur.
suꝑ cathedram moysi. Hic cathedra. morfi
doctrinam legis siguificat: quȩ pro eo moysi
dicitur. quia a dño. pata specialiter ꝑ moysen
populo ẽ admiustrata. Supra cathedram ergo
moysi sederunt scribȩ & pharisei: quia in doc¬
trina logis quieuerunt. E ideo dñs ad eorum
doctrmam audiendam turbas ortabatur. qͥa

Expanded text:
ere. Dicunt enim et non faciunt. » Grandis in hoc loco Domini ostenditur patientia, sed non minor ejus declaratur benevolentia. Scribae ergo et Pharisaei gravissimis hunc quaestionibus lacessere cupiebant, ipse autem ad eorum subjectionem et venerationem turbas hortabatur, dicens: « Super cathedram Moysi. » Et reliqua. Cathedra autem sedile est ligneum, sustentatiodo bona, aliquando mala significatur doctrina: mala, sicut in primo psalmo legitur: « In cathedra pestilentiae non sedit: » bona, sicut Psalmista alibi ait: « Exaltent eum in ecclesia plebis, et in cathedra seniorum laudent eum . » Sic et in hoc loco in bono ponitur, cum dicitur: « Super cathedram Moysi. » Hic cathedra Moysi doctrinam legis significat, quae pro eo Moysi dicitur, quia a Domino data specialiter populo per Moysen est administrata. Super cathedram ergo Moysi sederunt Scribae et Pharisaei, quia in doctrina legis quieverunt. Et ideo Dominus ad eorum doctrinam audiendam turbas hortatur, quia
Abbreviated transcription (Latin):
die ac nocte. Et est sensus. Ligabis cam i
auigitis tuis: id est oꝑe adimplebis: & erit in mo¬
ta ante oculos tuos. hoc ẽ iugiter meditabens
in ea. Scribȩ & pharisei uanȩ głȩ amatores.
decem uerba logis in membranulis scribebant.
& ea fiontib suis cirumligabant: ut inuiem
sese salutantes atq obiuantes preceptorum le¬
gis recordarentur: & ipsa pictaliola philactera
uocabant. Iusserat quoq añs in lege. ut in
quatuor angulis palliorum iacinctinas fimbi¬
as ponerent: ad israheliticum populum dino.¬
sendum. Scribe ergo & pharisei auancis
sctatores. iucra de mulierculis captantes. lon¬
gissinas fimbrias faciebant. In quarum sum¬
nitatib acutisimas spinas ligabant: ut in
conuiuis uel in synagogis sedentes in uicem
se pungerent. ac ꝑ hoc legis recordarentur:
&. qui hoc haberet. religiosior putaretur.
Iuxta hanc similitudinẽ fuit illa funbria
mulier quȩ duodecim annis fuxum sangui¬

Expanded text:
die ac nocte . » Et est sensus: Ligabis eam in die ac nocte . » Et est sensus: Ligabis eam in digitis tuis, id est opere adimplebis. Et erunt immota ante oculos tuos, hoc est jugiter meditaberis in eis. Scribae ergo et Pharisaei vanae gloriae amatores, decem verba legis in membranulis scribebant, et ea frontibus suis circumligabant, ut invicem se salutantes atque obviantes, praeceptorum legis recordarentur, et ipsa pictatiola phylacteria vocabant. Jusserat quoque Dominus in lege , ut in quatuor angulos palliorum hyacinthinas fimbrias ponerent, ad Israeliticum populum dignoscendum. Scribae ergo et Pharisaei, avaritiae sectatores, lucrum de mulierculis captantes, longissimas fimbrias faciebant, in quarum summitatibus acutissimas spinas ligabant, ut in conviviis vel in synagogis sedentes invicem se pungerent, et per hoc legis recordarentur, et qui hoc haberet, religiosior putaretur. Juxta hanc similitudinem fuit illa fimbria mulier, quae duodecim annis fluxum sangui
Abbreviated transcription (Latin):
uerum etiam minora digito oꝑationis cangere
nolebant: de quib alibi ait. Uȩ uobis scribȩ
& pharisei hy pocritȩ qui tulistis lauem scientiȩ
S ed quia hȩc non amore di sed cupiditate laudis
humane faciebant: recte subiungitur. Onĩa uͥ
oꝑa sua faciunt: ut uideantur ab hommibus.
Erant tales. qui illud audire mererentur: quod
dñs alibi ait. Uos estis qui iustificatis uos cora
hominib: ds autem nouit corda uĩa. De qͥb
alibi dicitur. Amen dico uobis: receperunt
mercedem suam. Unde alibi eos fortiter moe
pat diceus. U̾e uobis scribȩ & pharisei hypo¬
critȩ: qui sumiles estis sepulcris dealbatis.
Erebiqua. Quorum uitia dñs tetigit: cum
adhuc subiungit dicens. Dilatant enim phi¬
lacteria sua: & magnificant fimbrias. Cum
dedisset dñs legem ꝑ morsen: ad extremum
intulit. Ligabis eam in digitis tuis: & ent
inmota ante oculos tuos: & meditabens ia

Expanded text:
verum etiam minora digito operationis tangere verum etiam minora digito operationis tangere nolebant. De quibus alibi ait: « Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui tulistis clavem scientiae . » Sed quia haec non amore Dei, sed cupiditate laudis humanae faciebant, recte subjungitur: « Omnia vero opera sua faciunt, ut videantur ab hominibus. » Erant enim tales, ut illud audire mererentur, quod Dominus alibi ait: « Vos estis qui justificatis vos coram hominibus, Deus autem novit corda vestra . » De quibus alibi dicitur: « Amen dico vobis, receperunt mercedem suam . » Unde alibi fortiter eos increpat, dicens: « Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui similes estis sepulcris dealbatis , » et reliqua. Quorum vitia Dominus detegit, cum adhuc subjungit, dicens: « Dilatant enim phylacteria sua, et magnificant fimbrias. » Cum dedisset Dominus legem per Moysen, ad extremum intulit: « Ligabis eam in digitis tuis, et erunt immota ante oculos tuos et meditaberis in eis
Abbreviated transcription (Latin):
gaudio sed & gaudebo. Ailigant enun onera
grauia & importabilia: & inponunt in hu¬
meros hominum. digito autem suo nolunt
ea mouere. Onera grauia & importabilia prȩ¬
cepta legis fuerunt: quȩ ꝓpter duritiam ifra¬
helitici populi dura & aspera sunt data: intan¬
tum ut nullus uixta litteram implere potu¬
nos neq patres nr̃i por̾tare potuimus: Sed per
giãm cdi nr̃i credimiis saluari: quemadinodũ
& illi. Sed onera grauia & importabilia scribȩ
& pharisei grauiora fecerant: quasdam obserua
hȩc simplicem turbam ad suam uenerationẽ
indinarent: sicut eis dñs alibi exprobrat dicẽs.
hẏpocritȩ quare trans gredimini mandatum
c̃ĩ propter traditionem urãm: Nam d̾s dixit.
Honora patrem & matrem: uos autem dicitis.
munus quedcumq ẽ ee me tibi proderit: &
non honorificatis patrem. & irritum fecistis
mandatum dĩ propt̃ traditionem urãm. di¬
gito autem suo nolunt ea mouere. quia non
solum maiora legis p̃cepta non obseruabant:

Expanded text:
ant enim onera gravia et importabilia, et imponunt in humeros hominum, digito autem suo nolunt ea movere. » Onera gravia et importabilia, praecepta legis fuerunt, quae propter duritiam Israelitici populi, dura et aspera sunt data, intantum ut nullus ea juxta litteram implere potunos neque patres nostri portare potuimus? Sed per gratiam Domini Jesu credimus salvari, quemadmodum et illi . » Sed onera gravia et importabilia Scribae et Pharisaei graviora fecerant, quasdam observater haec simplicem turbam ad suam venerationem inclinarent, sicut eis Dominus alibi exprobrat, dicens: « Hypocritae, quare transgredimini mandatum Dei propter traditiones vestras? Nam Deus dixit: Honora patrem tuum et matrem. Vos autem dicitis: Munus quodcunque est ex me, tibi proderit, et non honorificatis patrem, et irritum fecistis mandatum Dei propter traditiones vestras . » Digito autem suo nolunt ea movere, quia non solum majora legis praecepta non observabant,
Abbreviated transcription (Latin):
um milto aptiora testimonia dñs de otaiculis
ꝓpħarum proferre poterat. Equibus c̃ illud.
E xspecta me dicit dñs in die resurrectionis meȩ
in futurum. E iterum in oseȩ. Uiuificabit
in danhele. Multi quidem de terrȩ puluere
consurgent: alii in uitam ȩternam. alii in ob¬
probrium sempit̾num. E psalmista. E go
dormiu & soporatus sum & exurrexi: quia
dominus suscepit me. Sed sicut suꝑius dictũ
ẽ. quia saduçei quos contra de resurrectione
sermonem habebat. oracula ꝓpħarum non recipi¬
ebũt. ideo suꝑfluum erat ex illis libris ꝓferre
testimonia: quos illi non recipiebant. Quod si
diligenter consideremus hoc testimonium:
euidenter ad resurrectionẽ ꝑtinere cognoscimꝰ.
Cum enim quadringentesinõ circiter annt̃ post
mortem abrahȩ hoc dñs moysi loqueretur. non
dixit ego fui a̾s abraham. as isaac. &. as iacob.
sed ego sum: ostendens animas non simul cũ

Expanded text:
tem, multa apertiora testimonia Dominus de oraculis tem, multa apertiora testimonia Dominus de oraculis prophetarum proferre poterat, ex quibus est illud: « Exspecta me, dicit Dominus, in die resurrectionis meae in futurum . » Et iterum in Osee: « Vivificabit in Daniele: « Multi quidem de terrae pulvere consurgent, alii in vitam aeternam, alii in opprobrium sempiternum . » Et Psalmista: « Ego dormivi et soporatus sum, et exsurrexi, quia Dominus suscepit me . » Sed, sicut superius dictum est, quia Sadducaei, contra quos de resurrectione sermonem habebat, oracula prophetarum non recipiebant, ideo superfluum erat ex illis libris proferre testimonia, quos illi non recipiebant. Quod si diligenter consideremus, hoc testimonium evidenter ad resurrectionem pertinere cognoscimus. Cum enim quadringentesimo circiter anno post mortem Abrahae haec Dominus Moysi loqueretur, non dixit: Ego fui Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob: sed, Ego sum, ostendens animas non simul cum
Abbreviated transcription (Latin):
festat cum ait. In resurrectione enim neq
nibent neq nubentur: sed sunt sicut angeli
ãi in cęlo. In quib uerbis proprietas latine lin¬
guȩ cum greca eloquentia non concordat.
A pud latinos enim propriȩ feminȩ nubere &
uiri uxores ducere duͥcuntur. sed hic proprieta¬
tem greci sermonis sequimur. cum dicimus.
Non ergo nubent in resurrectione uiri neq nu¬
bentur uxores. quȩ habebunt quide corpora
uera que non possunt nubi & nubere: sed tam̃
immortalia & absq infirmitate. & ido non so¬
lumi a pollutione. sed etiam ab omni corrup¬
tione aliena. Quales autem sunt qui in hoc
sc̃o adigui habentur: manifestat cum dicit.
S ed erunt sicut angeli d̃i in celo. idest immorta¬
ies effecti. De resurrectione autem mortuoꝵ
non legistis. quod dictum ẽ ã dño dicente uo¬
bis: ego sum de abraham. & ds isiac. & ds
uob: Ad compbandam resurrectionis uerita¬

Expanded text:
festat cum ait: « In resurrectione enim neque festat cum ait: « In resurrectione enim neque nubent neque nubentur, sed erunt sicut angeli Dei in coelo. » In quibus verbis proprietas Latinae linguae cum Graeca eloquentia non concordat. Apud Latinos enim proprie feminae nubere, et viri uxores esse dicuntur. Sed hanc proprietatem Graeci sermonis sequimur, cum dicimus: » scilicet uxores. Non ergo nubent in resurrectione viri, neque nubentur uxores, quae habebunt quidem corpora vera, quae possunt nubi et nubere, sed tamen immortalia, et absque infirmitate; et ideo non solum a pollutione, sed etiam ab omni corruptione aliena. Quales autem sint, qui in hoc saeculo digni habentur, manifestat dicens: « Sed erunt sicut angeli Dei in coelo, » id est immortales effecti: « De resurrectione autem mortuorum non legistis quod dictum est a Deo, dicente vobis: Ego sum Deus Abraham et Deus Isaac, et Deus Jacob? » Ad comprobandam resurrectionis verita
Abbreviated transcription (Latin):
St ꝑ ꝓpłum. Narrabo nomen tuum ftib melsi
in medio ȩccłiȩ laudabo te. Huius uxor ecł̃ua
scã ẽ. ciui ipse ꝑ ꝓpħam ait. Sponsabo te in
in iusticia & ueritate. De qua ꝑ iobannem
in apocali psi dicitur. Uidi ciuitatem sc̃ãm
sam ornatam iuro suo. Mortius ẽ sine ibe¬
ris: qui ante passionem suam paucos udȩorũ
ꝑ suam prȩdicationem & bonum exemplum
filios spualiter do generabat. Primogenito
quoq fr̃is nomen impoint. quia a xp̃o xp̃iani
uocamur. ut intelligant doctores non suos cẽ¬
proprios. sed di quos ꝑ p̃dicationem generant.
S ed saducȩi quia scripturas spũaliter non intel¬
ligebant. resurrectionem negare uolebant.
unde congrue a dño audierunt. Erratis nes¬
cientes scripturas: neq uirtutem dđi. Quia
enim scripturarum sensus ignorabant. conse¬
quenter. xp̃m qui ẽ dĩ uirtus. & di sapientia.
iamime cognoscebant. Quid autem de resur¬
rectione credere uel sentire debeamus : mami¬

Expanded text:
 « Narrabo nomen tuum fratribus meis, in medio Ecclesiae laudabo te . » Hujus uxor Ecclesia sancta est, cui ipse per prophetam ait: « Sponsabo te mihi in justitia et veritate . » De qua per Joannem in Apocalypsi dicitur: « Vidi civitatem sanctam sam ornatam viro suo . » Mortuus est sine liberis, quia ante passionem suam paucos Judaeorum per suam praedicationem et bonum exemplum filios spiritaliter Deo generavit. Primogenito quoque fratris nomen imponit, quia a Christo Christiani vocamur, ut intelligant doctores non suos proprios, sed Dei, quos per praedicationem generant. Sed Sadducaei, quia Scripturas spiritaliter non intelligebant, resurrectionem negare volebant. Unde congrue a Domino audierunt: « Erratis, nescientes Scripturas, neque virtutem Dei. » Quia enim Scripturarum sensus ignorabant, consequenter Christum, qui est Dei virtus et Dei sapientia, minime cognoscebant. Quid autem de resurrectione credere vel sentire debeamus, mani
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtnet ad inanem głam: &. salutationes in foro:
&. uocari ab hominib rabbi: quod ꝑtinet ad
mnadebitam reuerentiam. Sed eorum uitiis pate¬
fictis. dominus ab eorum unitatione suos com¬
pescit dicens. Uos autem nolite uocari rabbi:
unus ẽ enim magister ur. Acsi diceret. Uos
enim estis electi: qui unum & uerum habetis
magistrum illum scilicet a quo ꝓcedit omnis
sipientia: & cum quo fuit semꝑ & ẽ ante euũ:
quorum fiducia ds ẽ . & qui terrena uobis tri

Expanded text:
inanem gloriam; « et salutationes in foro, et vocari ab hominibus Rabbi: » quod pertinet ad indebitam reverentiam. Sed eorum vitiis patefactis, Dominus ab eorum imitatione suos compescuit, dicens: « Vos autem nolite vocari Rabbi. Unus est enim magister vester. » Ac si diceret: Vos enim estis electi, qui unum et verum habetis magistrum, illum scilicet, a quo procedit omnis sapientia, et cum quo fuit semper, et est ante aevum, quorum fiducia Deus est, et qui terrena
Abbreviated transcription (Latin):
quem non undet quomodo potest iligelo.
ꝙ hoc mandatum habenius ab eo: ut qui diligit
am̃. diligat &. frẽm suum. Sicut enim auis
ad alta se sustollere non potest sine duab alis
sic nos ad ꝑfectionem uitȩ caritatis uenire non
possumus. isi geminam dilectionem di uide¬
ucet &. proximi seruemus. Unde & in ornam̃¬
to pontificis coccus bistinctus poni precipitur.
ut uidelicet in nr̃o bono opere dilectio dĩ &
proxuni conungatur. qm̃ hoc confirmat do¬
imi. & uniuersa implebit: teste apło qui ait.
Qui diligit proximum. legem implebit. Nam

Expanded text:
videt, quomodo potest diligere? Et hoc mandatum habemus a Deo, ut qui diligit Deum, diligat et fratrem suum . » Sicut enim avis ad alta se sustollere non potest sine duabus alis, sic nos ad perfectionem verae charitatis venire non possumus, nisi geminam dilectionem, Dei videlicet et proximi, servemus. Unde et in ornamento pontificis coccus bis tinctus poni praecipitur, ut videlicet in nostro bono opere dilectio. Dei et proximi conjungatur, quoniam hoc confirmat Doimi, et universa implevit, teste Apostolo, qui ait: « Qui diligit proximum, legem implevit
Abbreviated transcription (Latin):
mini laudem crescere. & in suam uituꝑationẽ
non ausi sunt eum amplius int̾rogare: quia
quicquid dixerant. contra se dictum sentie¬
lunit. Sed quem interrogare non audebant:
manifeste comprehensum romanȩ cradidert̃
potestati: ut intelligamus: quia luior & in¬
uidia suꝑari potest: sed quiescere nescit. Tunc
locutus ẽ iħe ad turbas. &. ad discipulos suos
dicens. Supra cathedram moysi sederunt scri¬

Expanded text:
mini laudem crescere, et suam vituperationem, non ausi sunt eum amplius interrogare: quia quid quid dixerint, contra se dictum sentiebant. Sed quem interrogare non audebant, manifeste comprehensum Romanae tradiderunt potestati, ut intelligamus quia livor et invidia superari potest, sed quiescere nescit. « Tunc locutus est Jesus ad turbas, et ad discipulos suos, dicens: Super cathedram Moysi sederunt Scri
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃o: duȩ precipue here¬
ses erant inter uideos:
una saducȩorum. &
altera pharisȩorum.
Saducei autem dicuntur. qui saducum
quendam inagistrum legis sequentes. neq
resurrectionem credebant. neq angłos. neq
sp̃c eẽ. hi tantum quinq libros moysi reci¬
pientes. oracula ꝓpħarum respuebant. Et
contra pharisȩi qui diuisi int̾prȩtantur. eo
quod a cȩteris in quibusdam obseruationib
se separarent. & resurrectionẽ credebant cor-¬
non solum quinq libros moysi. sed etiam ora¬
cula ꝓpħarum recipiebant. Sadticȩi ergo ut
resurrectionis ueritatem negare possent: tur¬
pitudinis fabulam composuerunt de milie¬
re. quȩ septem fis habuerat. Unde & inter¬
rogauerunt eum dicentes. Magister dixit
moyses. Siquis mortuus fuerit non habens

Expanded text:
o, duae praecipuae haereses erant inter Judaeos, una Sadducaeorum, et altera Pharisaeorum. Sadducaei autem dicuntur, qui Sadducum quemdam magistrum legis sequentes, neque resurrectionem credebant, neque angelos, neque spiritus esse. Hi tantum quinque libros Moysi recipientes, oracula prophetarum respuebant. Et contra Pharisaei, qui dirisi interpretantur, eo quod a caeteris in quibusdam observationibus se separent, et resurrectionem credebant cornon solum quinque libros Moysi, sed etiam oracula prophetarum recipiebant. Sadducaei ergo, ut resurrectionis veritatem negare possent, turpitudinis fabulam composuerunt de muliere, quae septem fratres habuerit. « Unde et interrogaverunt eum, dicentes: Magister, M
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃ cuum ex toto corde tuo. & in tota anima
tua: &. tota mente tua. In quib uerbis conside¬
randum ẽ: quia in dilectione dĩ mensura ñ
ponitur. cum toto corde. tota anima. tota
mente eum diligere p̃cipimur. Quia enim
mniensus ẽ cs. sine mensura ẽ diligendus.
ut cum eum multum diligimus. parum nos
diligere fateamur. nullusq locus in nobis re¬
maneat uacuus: qui di dilectione non reple¬
atur. sed mens. lingua. &. manus. euis dilec¬
tionem resonent. Sed quia d̾m neno ꝑficte
diligere potest. nisi diligat & proximum: rec¬
te fubdit. Scđ̃m autem simile ẽ huic. Diiges
proximum tuum sicut teipsum. Debemus g̾¬

Expanded text:
anima tua, et in tota mente tua. » In quibus considerandum est, quia in dilectione Dei mensura non ponitur, cum toto corde, tota anima, tota mente eum diligere praecipimur. Quia enim immensus est Deus, sine mensura est diligendus, ut cum eum multum diligimus, parum nos diligere fateamur, nullusque locus in nobis remaneat vacuus, qui Dei dilectione non repleatur, sed mens, lingua et manus ejus dilectionem resonent. Sed quia Deum nemo perfecte diligere potest, nisi diligat et proximum, recte subdidit: « Secundum autem simile est huic: Diliges proximum tuum sicut teipsum.
Abbreviated transcription (Latin):
nem iter uideos illo tempore fuisse uersatam
de precepto logis contendentes. & aliis hoc alus
illud proferentib. Aui enim circuicisionem
meliorem eẽ dicebant: alii sabbati obseruatio¬
nem magis ualere arbitrati sunt: ali hostiarũ
& uictimarum oblationem p̃ferebant: alii ka¬
lenddas & festiuitates proponere uolebant. Int̾¬
rogauit phariseus dnm̃ quod sit magnum man¬
datum in lege: ut dum unum magnũ diceret.
cȩtara mandata infamare uideretur: ac ꝑ hoc
illorum odium incurreret. qui illud mandatũ
legis laudare uolebant. Sed dñs ita responsionẽ¬
suam temperauit: ut quod eẽt magnum man¬
datum ostenderet: & ipse in reprehensibilis re¬
maneret. Ait enim. Diliges dñm dm̃ tuum
ex toto corde tuo. &. in tota anima tua. & in
tota mente tua: hoc ẽ maximum & primum
mandatum. Maxinum & primum mandatũ¬
dilectio dr. ñ tantum ꝓ ordine quantum pro
dignitate. U̾sus enim scripturȩ ẽ uocare primũ

Expanded text:
nem inter Judaeos illo tempore fuisse versatam, nem inter Judaeos illo tempore fuisse versatam, de praecepto legis contendentes, et aliis hoc, aliis illud praeferentibus. Alii enim circumcisionem meliorem esse dicebant, alii sabbati observationem magis valere arbitrati sunt, alii hostiarum et victimarum oblationem praeferebant, alii Calendas et festivitates praeponere volebant. Interrogavit ergo Pharisaeus Dominum, quod sit magnum mandatum in lege, ut dum unum magnum diceret, caetera mandata infamare videretur, ac per hoc illorum odium incurreret, qui aliud mandatum legis laudare volebant. Sed Dominus ita suam responsionem temperavit, ut quod esset magnum mandatum ostenderet, et ipse irreprehensibilis permaneret. Ait enim: « Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et in tota anima tua, et in tota mente tua. Hoc est enimtur maximum et primum esse mandatum, non tantum pro ordine quantum pro dignitate. Usus enim Scripturae est vocare primum
Abbreviated transcription (Latin):
mirabantur de doctrina eius. Pharisei autem
audientes quod filentium impofuisset saducȩis:
conuenerunt munũ. Cum reprobi inter se
discordes fint. frequenter in bonorum oppressio¬
ne concordare solent: sicut de herode & pilato
logimnus. quĩ cum eẽnt inimici adinuicem:
ad dñi passionem amici facti sunt: ita saducȩi
& pharisei duȩ hereses iudȩorum. cum inter
se diuersa sentirent: ad dñm calumpniandũ
pari mente conueniebant. Dolebant enum pha¬
risei saduceos mirantib turbis atq gauisis¬
a domino ẽẽ suꝑatos. Quod si ipsi uicissent utiq
ganderent: &. ideo inudia dueti conuenerunt
munum. S interrogauit eum unus ex eis legis
doctor: temptans eum. Magister quod ẽ man¬
datum magnum in lege: Unus autem int̾ro¬
gant pro omnib. Quod enim temptando eũ
int̾regauerit: ex ipsis suis uerbis demonstrat. cũ
ait. Magister.Si enim uere int̾rogasset: magis
dnĩ quam magistrum appellasset. Ex qua int̾.¬
rogatione plarisei inteligimus grauem questio¬

Expanded text:
ctrina ejus. Pharisaei autem audientes quod silentium imposuisset Sadducaeis, convenerunt in unum. » Cum reprobi inter se discordes sint, frequenter in bonorum oppressione concordare solent, sicut de Herode et Pilate legimus, quia cum essent inimici ad invicem, in Domini passione amici facti sunt . Ita Sadducaei et Pharisaei duae haereses Judaeorum, cum inter se diversa sentirent, ad Dominum calumniandum pari mente conveniebant. Dolebant enim Pharisaei Sadducaeos, mirantibus turbis atque gavisisa Domino esse superatos, quos si ipsi vicissent, utique gauderent, et ideo invidia ducti, convenerunt in unum. « Et interrogavit eum unus ex eis legis doctor, tentans eum: Magister, quod est mandatum magnum in lege? » Unus eum interrogavit pro omnibus. Quod enim tentando eum interrogaverit, ex ipsis suis verbis demonstrat, cum ait: « Magister. » Si enim vere interrogasset, magis Dominum quam magistrum appellasset. Ex qua interrogatione Pharisaei, intelligimus gravem quaestio