comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
factos: alios ab hominib. Hoc qͥ audit
sicut a me positum ẽ: putat dici de si¬
mulachris. quia oꝑa st̃ manuũ homi¬
num. At ile uisibilia &e contrectabilia
simulachra uelut corpora deoꝵ ẽẽ as¬
serit: inẽẽ aũ his quosdam sp̃s inuita¬
tos: qui ualeant aliquid siue ad nocen¬
dum. siue ad desideria ñ nulla cõplen¬
da eoꝵ aquib eis diuni honores ce
cultus obsequia deferuntur. Hos gͦ sp̃s
inuisibiles ꝑ artem quandã uisibilibꝰ
reb corporalis materie copulare. ut
sint quasi animata corpora illis
spiritib dicata & subdita simulachiꝰ.
Hoc ẽẽ dicit deos facere: eamq magnã
&r mirabilem deos faciendi accepisse ho¬
mines potestatem. Huius egyptii u̾ba
sicut in nrãm linguam interpretata ft̃:
ponam. Et qm̃ de cognatione inquit
ce consortio hominum deoꝵq nobis
indicitur sermo: potestatem hominiᷤᷤ
o asclepi uimq cognosce. Dñs inqͥt o&
pater. uel qui ẽ summus ds̃. ut effector

Expanded text:
factos, alios ab hominibus. Hoc qui audit, sicut a me positum est, putat dici de simulacris, quia opera sunt manuum hominum; at ille uisibilia et contrectabilia simulacra uelut corpora deorum esse adserit; inesse autem his quosdam spiritus inuitatos, qui ualeant aliquid siue ad nocendum siue ad desideria nonnulla conplenda eorum, a quibus eis diuini honores et cultus obsequia deferuntur. Hos ergo spiritus inuisibiles per artem quandam uisibilibus rebus corporalis materiae copulare, ut sint quasi animata corpora illis spiritibus dicata et subdita simulacra, hoc esse dicit deos facere eamque magnam et mirabilem deos faciendi accepisse homines potestatem. Huius Aegyptii uerba, sicut in nostram linguam interpretata sunt, ponam. \'Et quoniam de cognatione, inquit, et consortio hominum deorumque nobis indicitur sermo, potestatem hominis, o Asclepi, uimque cognosce. Dominus, inquit, et Pater uel quod est summum Deus ut effector
Abbreviated transcription (Latin):
stulit ad unum uerum dm̃ scm̃q con¬
qui fecerat: quando in eoꝵ societatẽ
colendo traducebatur. Societatẽ dico
ñ idoloꝵ stolidoꝵ. s uersutoꝵ demonioꝵ.
Nam quid sunt idola: nͥ qd̾ eadẽ scͥpt᷑a
dicit: Ocłos hñt ce non uidebunt: ce
qͥcqͥd tale de materiis licet fabre ef¬
figiatis. tamen uita sensuq carentib
dicendum fuit. S immundi sp̃s eiscłe
simulachris arte illa nefaria colliga¬
ti: cultoꝵ suoꝵ animas in suã societa¬
tem redigendo miserabilit̾ captuia¬
uerant. Unde dicit apłs. Scimꝰ quia
nicħ ẽ idolum: s quȩ immolant gẽs
demoniis immolant. ce ñ deo. Nolo
itaq qui coluntur in templis. ꝑ artem
nescio quam imaginib inditi. hoc ẽ

Expanded text:
stulit ad unum uerum Deum sanctumque constulit ad unum uerum Deum sanctumque conqui fecerat, quando in eorum societatem colendo traducebatur; societatem dico, non idolorum stolidorum, sed uersutorum daemoniorum. Nam quid sunt idola, nisi quod eadem scriptura dicit: Oculos habent, et non uidebunt, et quidquid tale de materiis licet adfabre effigiatis, tamen uita sensuque carentibus dicendum fuit. Sed inmundi spiritus eisdem simulacris arte illa nefaria conligati cultorum suorum animas in suam societatem redigendo miserabiliter captiuauerant. Unde dicit apostolus: Scimus quia nihil est idolum; sed quae immolant gentes, daemoniis immolant, et non Deo; nolo qui coluntur in templis, per artem nescio quam imaginibus inditi, hoc est
Abbreviated transcription (Latin):
tentes ad cultum religionẽq diuina.
inuenerunt artem qua efficerent
deos. cui inuente adiunxert̃ uͥtutẽ
de mundi natura conuenientẽ. eãq
miscentes. qm̃ animas face̾ ñ pot̾ant
euocantes animas demonũ uł angłoꝵ
eas indiderunt. imaginib scĩs diui¬
nisq misteriis: ꝑ quas idola &e bene
faciendi ce male uires habere potuis¬
sent. Confitetur atq expͥmit causas
quare ad ista ꝑuentum sit: dicens
ꝓauos suos multo errore ce incredu¬
litate. & animũ non adu̾tendo ad
cultum religionẽq diuinã. inuenis¬
se hanc ardem. qua facerent deos. Nos
qͥd oportet dicere. uł potiꝰ quid agere᷑:
nisi quantas possumꝰ gr̃as agamꝰ¬
dño ileo nr̃o. qui hec contrariis cau¬
sis quȩ instituta sunt abstulit: Nam
quod instituit multitudo erroris. ab¬
stulit uia ueritatis: qd̾ instituit incre¬
dulitas. abstulit fides: quod instituit
a cultu diuine religionis auersio: ab¬

Expanded text:
tentes ad cultum religionemque diuinam, tentes ad cultum religionemque diuinam, inuenerunt artem qua efficerent deos. Cui inuentae adiunxerunt uirtutem de mundi natura conuenientem eamque miscentes, quoniam animas facere non poterant, euocantes animas daemonum uel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis diuinisque mysteriis, per quas idola et bene faciendi et male uires habere potuis confitetur tamen adque exprimit causas, quare ad ista peruentum sit, dicens proauos suos multo errore et incredulitate et animum non aduertendo ad cultum religionemque diuinam inuenisse hanc artem, qua facerent deos: nos quid oportet dicere, uel potius quid agere nisi quantas possumus gratias Domino Deo nostro, qui haec contrariis causis, quam instituta sunt, abstulit? Nam quod instituit multitudo erroris, abstulit uia ueritatis; quod instituit incredulitas, abstulit fides; quod instituit a cultu diuinae religionis auersio, ab
Abbreviated transcription (Latin):
głam incorruptibilis dĩ insimilitu¬
dinem imaginis corruptibilis hoĩs:
ce cȩtera que cõmemorare longum ẽ.
Multa quippe talia dicit de uno uero
deo fabricatore mundi. qualla ueri¬
tas habet: ce nescio quomͦ illa obscu¬
ratione cordis ad ista delabitur: ut
diis quos confitetur ab hominib
fieri. semꝑ uelit homines subdi Ñ¬
enim ei hec reuelauerat sp̃s sc̃s. sicut
ꝓpħis sc̃ĩs. qui hec preuidentes cũ exul¬
datione dicebant. Sic faciet homo deo.
& ecce ipsi non sunt dii. Et alio loco.¬
Et erit. in illo die dicit dñs. ext̾mina¬
bo nomina simulachroꝵ a t̾ra: oe iã
non erit eoꝵ memoria. Ex quo genere
&e illi erant. qui uenturum qd̃ sciebãt
uenisse gaudebant: qualis si meon qͣł
anna. qui mox natum iħm. qualis
elisabet. que etiam conceptum insꝑu
agnouit: qualis petrus reuebante
ost multa enim ad hoc ipsum redit
ut iterum dicat de diis quos homineᷤ
stri multum errabant circa deoꝵ
rationem increduli. ce ñ animadũ¬

Expanded text:
pti Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et cetera, quae commemorare longum est. Multa quippe talia dicit de uno uero Deo fabricatore mundi, qualia ueritas habet; et nescio quo modo illa obscuratione cordis ad ista delabitur, ut dis, quos confitetur ab hominibus fieri, semper uelit homines subdi icut Prophetis sanctis, qui haec praevidentes cum exsultatione dicebant: Si faciet homo deos, et ecce ipsi non sunt dii . Et alio loco: Erit in illo die, dicit Dominus, exterminabo nomina simulacrorum a terra, et non  huius modi. Ex quo genere et illi erant, qui uenturum quod sciebant uenisse gaudebant; qualis Symeon, qualis Anna, qui mox natum Iesum, qualis Elisabeth, quae etiam conceptum in Spiritu agnouit; qualis Petrus reuelante ost multa enim ad hoc ipsum redit, ut iterum dicat de diis quos homines stri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animaduer
Abbreviated transcription (Latin):
sonus eoꝵ: & infines orbis t̃re u̾ba eoꝵ.
S antequam hoc inciꝑet fieri. anteꝙͣ
deniq usq adfines totius orb t̃re p̃dica¬
tio ipsa ꝑueniat. qm̃ non desunt ad huc
ultime gentes. licet ut ꝑhibet᷑ paucissime.
quib hoc nondũ fuerit predicatũ: quid
faciat humana natura. uł quid fecit.
que uł ante non audierat hoc futurũ.
uł ad huc ñ comꝑit factũ: nͥ credendo in
dm̃ qui fecit celum & terram. aquo &
se factam naturalit̾ sentit. & recte ui¬
uendo eius impleat uoluntatẽ. nulld
fide passionis xꝑi &e resurrectionis im¬
bita: Ed sifieri potuit aut potest: hoc
ce ego dico qd̃ de lege dixit apłs. Ergo
dixit de lege quã accepit gens una iu¬
deoꝵ: quanto iustius dicitur de lege
nature. quã accepit uniu̾sũ genus hu¬
manũ: Si ꝑ naturã iusticia: gͦ xp̃c gͣcis¬
ẽ: gͦ omĩs humana natura iustificari
& redimi ab ira dei iustissima. hoc ẽ a

Expanded text:
sonus eorujn et in fines orbis terrae uerba eorum. sonus eorujn et in fines orbis terrae uerba eorum. sed antequam hoc inciperet fieri, antequam denique usque ad fines totius orbis terrae praedicatio ipsa perueniat — quoniam non desunt adhuc ultimae gentes, licet ut perhibetur paucissimae, quibus hoc nondum fuerit praedicatumquid faciat humana natura uel quid fecit, quae uel ante non audierat hoc futurum uel adhuc non comperit factum nisi credendo in deum, qui fecit caelum et terram, a quo et se factam naturaliter sentit et recte uiuendo eius inpleat uoluntatcm nulla fide passionis Christi et resurrectionis imbuta? quod si fieri potuit aut potest, hoc et ego dico, quod de lege dixit apostolus: dixit de lege quam accepit gens una ludaeorum, quanto iustius dicitur de lege naturae. quam accepit uniuersum genus humanum: \'si per naturam iustitia, ergo Chrisest, ergo omnis humana natura iustificari et redimi ab ira dei iustissima, hoc est a
Abbreviated transcription (Latin):
est. in illo solo iustificat᷑ impuis: cui
credenti in eum qͥ iustificat impium.
deputatur fides eiꝰ adiusticiã: Omnes
enim peccauerunt & egent gła di. iu¬
stificati gratis ꝑ sanguinẽ ipsiꝰ: quia
ñ est opus sanis medicꝰ. s egrotantibꝰ.
Unde ñuenit uocare ille iustos: s pec¬
catores. Ac ꝑ hoc natura humani ge¬
neris. exillius uniꝰ preuaricatoris car¬
ne ꝓcreata. si porest sibi sufficere. ad
implendam legem. ꝑficiendãq iustici¬
am. de p̃mio debet esse secura. hoc ẽ
de uita et̃na: etiam si in aliqua gente.
aut in aliquo suꝑiore tempore fides
eam latuit sanguinis xꝑi. Non enĩ
iniustus ds qui iustos fraudet mercẽde
iusticie: si eis ñ est annuntiatũ sacram̃¬
tum diuinitatis &e humanitatis. xp̃i.
q̃d manifestatum ẽ in carne. Quomͦ
enim crederent qd̾ non audirent: aut
qͦmͦ audirent sine predicante: fides
ñ audierunt: In omnẽ t̾ram exiuit

Expanded text:
est, in illo solo justificatur impius, cui est, in illo solo justificatur impius, cui credenti in eum qui justificat impium, deputatur fides ad justitiam . Omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei; jusnon est opus sanis medicus, sed aegrotantibus; unde non uenit ille uocare iustos, sed peccatores. Ac per hoc natura humani generis ex illius unius praeuaricatoris carne procreata, si potest sibi sufficere ad inplendam legem perficiendamque iustitiam, de praemio debet esse secura, hoc est de uita aeterna, etiamsi in aliqua gente aut aliquo superiore tempore fides eam latuit sanguinis Christi. non enim iniustus deus. qui iustos fraudet mercede iustitiae, si eis non est annuntiatum sacramentum diuinitatis et humanitatis Christi, quod manifestatum est in carne. quomodo enim crederent quod non audierunt ? aut quomodo audirent sine praedicante? fidos non audierunt? inomnem terramexiit
Abbreviated transcription (Latin):
suam uolentes constituere: iusticie
dei ñ sunt subiecti. De iudeis hoc dix̃.
qui de se p̾sum̃tes gr̃am repellebant:
iusticiam dicit eos uolentes constitue¬
re. quȩ iusticia ẽ ex lege: ñ qͥa lex ab
ipsis est constituta: s in legẽ quȩ ex
deo est suã iusticiam constituerant qͣn¬
do eandem legem suis uirib se imple¬
re posse credebant. Ignorantes di iu¬
sticiam ñ qua iusticia d̾s iustus ẽ: sẽd
quȩ iusticia ẽ homini ex deo. Ex libͦ
iusticie di ñ sunt subiecti. Que sit aũ
iusticia dei dequa hic loquit᷑: conse¬
quenter aꝑit adiungens. finis enim
legis xꝑc ad iusticiam: omni credenti
Hanc itaq iusticiam dei ñ in p̃cepto
legis quo timor incutitur. s in adiu¬
torio gr̃ẽ xꝑi ad quam solam utiliter
legis uelut pedagogi timor ducit con¬
stitutam eẽ qui intelligit: ipse intelli¬
git quare sit cristianus.
Nam si ꝑ legem iusticia: gͦ xp̃c gratis
mortuus ẽ. Si aũ ñ gratis mortuus

Expanded text:
uam volentes constituere, justitiae Dei non sunt subjecti . De Judaeis hoc dixit, qui de se praesumentes gratiam repellebant, justitiam dicit eos volentes constituere, quae justitia est ex lege; non quia lex ab ipsis est constituta, sed in lege quae ex Deo est, suam justitiam constituerant, quando eamdem legem suis viribus se implere posse credebant: ignorantes Dei justitiam, non qua justitia Deus justus est, sed quae justitia est homini ex Deo. Et ut justitiae Dei non sunt subjecti. Quae sit autem justitia Dei de qua hic loquitur, consequenter aperit adjungens, Finis enim legis Christus, ad justitiam omni credenti ? Hanc itaque justitiam Dei, non in praecepto legis, quo timor incutitur, sed in adjutorio gratiae Christi, ad quam solam utiliter legis velut paedagogi timor ducit , constitutam esse qui intelligit, ipse intelligit quare sit christianus. Nam si per legem justitia, ergo Christus gratis mortuus est . Si autem non gratis mortuus
Abbreviated transcription (Latin):
des di iusticiam. id est quam dãt hoĩ
ds̃. qui solus est iustus atq iustificans.
& suam uolentes constituere. id ẽ uelut
a se sibi partã. non ab illo imꝑtitam. iu¬
sticie di non sunt subiecti: utiq qͥa
suꝑbi: de suoputantes. ñ de dei posse
ꝑlace̾ se deo

Expanded text:
tes Dei iustitiam id est, quam dat homini Deus, qui solus est iustus adque iustificans et suam uolentes constituere id est uelut a se sibi partam, non ab illo inpertitam iustitiae Dei non sunt subiecti, utique quia superbi, de suo putantes, non de Dei, posse placere se Deo
Abbreviated transcription (Latin):
N istis enim erat ꝑ transgressionẽ
legis confringenda suꝑbia. qui głan¬
tes de patre abraham. quasi natura¬
lem se iactabant habere iusticiam:
&e merita sua in circumcisis cȩteris
gentib. tanto ꝑnitiosiꝰ quanto ar¬
rogantius preferebant. Gentes autẽ:
facillime etiam sine huiꝰmodi legis
transgressione humiliarent᷑. Homi¬
nẽ setrahere prefidentes: simulachro¬
rum etiam seruos inuenit eugłica
grã. Non enim sicut istis dici poterat.
ñ fuisse illam iusticiam parentum.
eoꝵ incolendis idolis quã eẽ arbitra¬
bantur: ita etiã iudeis dici poterat fal¬
sam fuisse iusticiam patͥs abrahã¬
Deniq illic infideles de oliua sua fracti:
hic autẽ fideles de oleastro inoliua il¬
loꝵ inserti eẽ monstrantur. Illoꝵ gͦ e¬
rat de legis transgressione atterenda
peccata eoꝵ exaggerasset. scimus aũ
inquit qm̃ quecumq lex dicit. his qui
in lege sunt loquitur. ut omẽ os ob¬
struatur. &e reus fiat omĩs mundus

Expanded text:
n istis enim erat per transgressionem legis confringenda superbia, qui gloriantes de patre Abraham, quasi naturalem se jactabant habere justitiam, et merita sua in circumcisione caeteris gentibus tanto perniciosius, quanto arrogantius praeferebant. Gentes autem facillime etiam sine hujusmodi legis transgressione humiliarentur. Homiinem justitiae se trahere praevidentes, simulacrorum etiam servos invenit evangelica gratia. Non enim sicut istis dici poterat, non fuisse illam justitiam parentum eorum in colendis idolis, quam esse arbitrabantur: ita etiam Judaeis dici poterat, falsam fuisse justitiam patris AbrahaDenique illic infideles de oliva sua fracti, hic autem fideles de oleastro in oliva illorum inserti esse monstrantur. Illorum ergo erat de legis transgressione atterenda peccata eorum exaggerasset: Scitis autem, inquit, quoniam quaecunque lex dicit, his qui in lege sunt, loquitur, ut omne os obstruatur, et reus fiat omnis mundus
Abbreviated transcription (Latin):
num. Qm̃ itaq dedit nob potestatẽ
filios dĩ fieri. ut non serui s filii simꝰ.¬
ut miro quodam & ineffabili sedtam̃
uero modo serui ce ñ serui ẽẽ possimꝰ.
serui scilicet tuore casto. ad quem ꝑ¬
tinet seruus intrans indñi sui gaudiũ:
non serui aũ timore foras mittendo.
ad quem ꝑtinet seruus non manens
indomo inȩternũ. Ut tales autem
serui. non serui simus: dñm facere
scimus. Hoc seruus ille ñ¬
scit: qui nescit quid faciat dñs eius.
Et cum aliquid boni facit. sic extollit᷑
in se. non in dño głatur: cum se ipse
decepit. quia sic głatur quasi non
acceperit.

Expanded text:
ernum . Quoniam itaque dedit nobis potestatem ernum . Quoniam itaque dedit nobis potestatem filios Dei fieri , ut non servi, sed filii simus: miro quodam et ineffabili, sed tamen vero modo, servi, non servi esse possumus. Servi scilicet timore casto, ad quem pertinet servus intrans in domini sui gaudium; non servi autem, timorem foras mittendo, ad quem pertinet servus non manens in domo in aeternum. Ut autem tales servi non servi simus, dominum facere scimus. Hoc servus ille nescit, qui nescit quid faciat dominus ejus: et cum aliquid boni facit, sic extolliturin se, non in Domino gloriatur, cum se ipse deceperit, quia sic gloriatur quasi non acceperit.
Abbreviated transcription (Latin):
ic̃ enim duo sunt timores. qui faci¬
unt duo genera timentiũ: sic due
sunt seruitutes que faciunt duoge¬
nera seruoꝵ. Est timor quẽ ꝑfecta ca¬
ritas foras mittit: &e ẽ alius timor ca
postolus tum dicebat. Non enim acce¬
pistis sp̃m seruitutis iterum intimore.
Iuum autem timorem castum atten¬
debat: cum dicebat. Noli altũ saꝑe:
s time. In illo timore quẽ caritas fo¬
ras mittit: est etiam seruitus simul
foras cum ipsotimore mittenda.
Utrumq enim iunxit apłs: hoc ẽ¬
&e seruitutẽ ce timorẽ docendo. Non
enim accepistis sp̃m seruitutis
iterum intimore. Ad hanc seruitu¬
tem seruum ꝑtinentem. intuebat᷑
&e dñs: dicens. Iam non dicam uos ser¬
uos: quia seruus nescit qͥd faciat dñs
eius. Non utiq ille seruus ꝑtiners
ad timorem castum: cui dictt᷑ fuge
serue bone: intra ingaudiũ dñi tui.
S ille seruus ꝑtinens ad timorem.
foras a caritate mittendũ. De qͦ alibi
dicit. Seruus non manet in domo
in et̾num: filius autem manet in et

Expanded text:
icut enim duo sunt timores qui faciunt duo genera timentium, sic duae sunt servitutes quae faciunt duo genera servorum. Est timor quem perfecta charitas foras mittit , et est alius timor caspostolus cum dicebat: Non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore . Illum autem timorem castum attendebat, cum dicebat: Noli altum sapere, sed time . In illo timore quem foras charitas mittit, est etiam servitus simul foras cum ipso timore mittenda. Utrumque enim junxit Apostolus, hoc est servitutem et timorem, dicendo: Non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore. Ad hanc servitutem ad servum pertinentem intuebatur et Dominus dicens: Jam non dico vos servos; quia servus nescit quid faciat dominus ejus. Non utique ille servus pertinens ad timorem castum, cui dicitur, Euge, serve bone, intra in gaudium Domini tui: sed ille servus pertinens ad timorem foras a charitate mittendum, de quo alibi dicit, Servus non manet in domo in aeternum; filius autem manet in
Abbreviated transcription (Latin):
finis enim legis est xꝑc. inquo lex iu¬
sticie non consumitur. s implet᷑. Om̃is
enim ꝑfectio in ipso ẽ: ultra quem ñ ẽ.
quo se spes fidei &e caritatis extendat.
finis fidelium xꝑc ẽ. Ad quem cũ ꝑue¬
nerit currentis intentio. non habet
qͦd possit amplius inuenire: s ha¬
bet in quo debeat ꝑmanere. Al oyses

Expanded text:
Finis legis Christus est in quo lex justitiae non consumitur, sed impletur. Omnis enim perfectio in ipso est: ultra quem non est, quo se spes fidei et charitatiFinis fidelium Christus est ad quem cum venerit currentis intentio, non habet in quod possit amplius invenire, sed habet in quo debeat permanere. Moyses
Abbreviated transcription (Latin):
se scͥpturũ incordib eoꝵ: quia &e ip̃i
ꝑ insertionẽ quã oleastro prestitam
dicit. ad eandem oleam. hoc ẽ ad eun¬
dem dĩ ppłm ꝑtinent: potiꝰq concor¬
dat ꝓpħico etiam hoc apłicum testi¬
monio. ut hoc sit ꝑtinere ad testa¬
mentũ nouum. legẽ dĩ habere ñ
intabulis s in cordib scͥptã: hoc
ẽ in intimo affectu iusticiam legis am-

Expanded text:
se scripturum in cordibus eorum, quia et ipsi se scripturum in cordibus eorum, quia et ipsi per insertionem, quam oleastro praestitam dicit, ad eandem oleam, hoc est ad eundem dei populum, pertinent, potiusque concordat prophetico etiam hoc apostolicum testimonium. ut hoc sit pertinere ad testamentum nouum legem dei habere non in tabulis. sed in cordibus scriptam, hoc est intimo affectu iustiti
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. ac si diceretur factores legis creabũ¬
tur. ñ quia erant s ut sint: ut sic oẽ¬
intelligererent. iudei legis auditore.
indigere se grã iustificatoris. ut possut
eẽ factores. Aut certe. ita dictum est
iustificabuntur. ac si diceretur iusti¬
habebuntur. iusti deputabunt᷑: sic̃t
dictum ẽ de quodam. Ille aũ uolens
se iustificare: id ẽ ut iustus haberet᷑ e
deputaretur. Unde alit dicimꝰ. deus
scĩficat scõs suos. alit̾ aũ sc̃ificet᷑ no¬
men tuũ: illud ideo quia ipse illos
ideo. ut qd̃ semꝑ apud se scm̃ ẽ. scm̃
etiam ab hominib habeat᷑. id ẽ sc̃ẽ
timeatur. Si gͦ gentes cõmemorans
naturalit̃ que legis sunt facientes.
& scriptũ habentes opus legis in
cordib. illos intelligi uoluit qͥ cre¬
dunt in xꝑm. quia ñ sicut udei p̃¬
missa sibi lege ueniunt ad fidem:
non ẽ eur eos conemur discernere ab
stamentũ nouum. dixit leges suas

Expanded text:
est, ac si diceretur \'factores legis creabunest, ac si diceretur \'factores legis creabuntur\', non quia erant, sed ut sint, ut sic intellegerent etiam Iudaei legis auditores indigere se gratia iustifieatoris, ut possint esse factores. aut certe ita dictum est \'iustifieabuntur\',ac si diceretur\'iustihabebuntur,\' \'iusti deputabuntur\', sicut dictum est de quodam: ille autem uolens se iustificare, id est ut iustus haberetur et deputaretur. unde aliter dicimus \'deus sanctificat sanctos suos\', aliter autem sanctificetur nomen tuum; nam illud ideo, quia ipse illos ideo, ut quod semper apud se sanctum est sanctum etiam ab hominibus habeatur, id est sancte timeatur.. Si ergo gentes commemorans naturaliter quae legis sunt . facientes et scriptum habentes opus legis in cordibus illos intellegi uoluit, qui credunt in Christum, quia non sicut Iudaei praemissa sibi lege ueniunt ad fidem, non est cur eos conemur discernere ab stamentum nouum dixit leges suas
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ẽ gr̃a. S sic intelligendũ ẽ factores
leges iustificabuntur. ut sciamꝰ eos
aliter ñ ẽẽ factores legis nisi iustificẽ¬
tur: ut ñ iustificatio factorib accedat. s
ut factores iustificatio precedat. Quid
enim est aliud iustificati quã iusti
facti: ab illo scilicet qui iustificat impi¬
um ut ex impio fiat iustus: Si enim
ita loqueremur. ut diceremꝰ. hoĩes
liberabuntur: hoc utiq intellige̾t᷑
eis qui iã homines eẽnt accede liberati¬
onem. Si autẽ diceremus hoĩes crea¬
bunt᷑. ñ utiq intelligeret᷑ eos creari
qui erant. s ipsa creatione hoĩes fie¬
ri: ita si dictum eẽt factores legis ho¬
norabuntur. recte ñ acciꝑemꝰ nͥ hono¬
rem illis qͥ iam essent factores legis ac¬
cedere. Cum gͦ dictum ẽ factores legis
iustificabunt᷑: qͥd aliud dictũ ẽ quã
iustificabuntur: Factores enĩ legis
utiq iusti sunt. Ac ꝑ hoc tantiundem

Expanded text:
n est gratia . Sed sic intelligendum est, factores n est gratia . Sed sic intelligendum est, factores legis justificabuntur, ut sciamus eos aliter non esse factores legis, nisi justificentur: ut non justificatio factoribus accedat, sed ut factores justificatio praecedat. Quid est enim aliud, justificati, quam justi facti, ab illo scilicet qui justificat impium , ut ex impio fiat justus? Si enim ita loqueremur, ut diceremus, Homines liberabuntur; hoc utique intelligeretur, eis qui jam homines essent accedere liberationem: si autem diceremus, Homines creabuntur; non utique intelligeretur eos creari qui erant, sed ipsa creatione homines fieri. Ita si dictum esset, Factores legis honorabuntur; non recte acciperemus nisi honorem illis qui jam essent factores legis accedere: cum vero dictum est, factores legis justificabuntur; quid aliud dictum est quam, iustificabuntur\' ? factores enim legis utique iusti sunt. ac per hoc tantundem
Abbreviated transcription (Latin):
turalit quȩ legis sc̃ facientiũ. &e q̃ scͥptũ
habent opus legis in cordib suis: ꝓfecto
ad eugłm ꝑtinent gentes. qͥb lex ĩ cor¬
dib scripta ẽ. Eis quippe credentibus
urtus dei ẽ in salutem. Quib aũ gen¬
tib bene oꝑantib głam ce honorẽ
pacemq ꝓmitteret: extra eugłii gr̃ã
constitutis: Quia enĩ ꝑsonaꝵ acceptio
ñ ẽ apud dm̃. ce ñ auditores legis sed
factores iustificabunt᷑: ideo siue iudeꝰ
siue grecus. hoc ẽ quilibet exgentib
bebit. Non enim ẽ distinctio. sicut
ꝑostea dicit: om̃s enim peccauert̃ ce
egent gła dĩ: iustificati gͥratis ꝑ gr̃am
ipsius. Unde aũ factorem legis grecũ
iustificari diceret᷑ sine grã saluatoris:
Neq enim contra se ipsum diceret. qd̾
ait. factores legis iustificabuntur.
tur. cum dicat gratis iustificari ho¬
minem ꝑfidẽ sine oꝑib legis: nicħq
Aliud uelit intelligi in eo quod dicit
gratis. nisi quia iustificationẽ oꝑa
non precedunt. Aꝑte quippe alibi

Expanded text:
uraliter quae legis sunt facientium et quae scriptum habent opus legis in cordibus suis, profecto ad euangelium pertinent gentes, quibus lex in cordibus scripta est; eis quippe credentibus uirtus dei est in salutem. quibus autem gentibus bene operantibus gloriam, honorem pacemque promitteret extra euangelii gratiam constitutis? quia enim personarum acceptio non est apud deum et non auditores legis, sed factores iustificantur, ideo siue Iudaeus siue Graecus, hoc est quilibet ex gentibubebit; non enim est distinctio, sicut postea dicit. omnes enim peccauerunt e t egent gloria dei iustificati gratis per gratiam ipsius unde autem factorem legis Graecum iustificari diceret sine gratia saluatoris ? Neque enim contra se ipsum diceret, quod ait: factores legis iustificabuntur, tur, cum dicat gratis iustifieari hominem per fidem sine operibus legis nihilque aliud uelit intellegi in eo quod dicit \'gratis\', nisi quia iustificationem opera non praecedunt. aperte quippe alibi
Abbreviated transcription (Latin):
hoc ipso ꝓbandum credidit quod
supra dixerat. quia ñ ẽ ꝑsonarũ ac¬
ceptio apud dm̃: ce qͦd postea dixit
Quod quantulac̃q legis oꝑa natͣalit᷑
insita. ñ inuenirentur in eis qͥ legẽ
ñ acceꝑunt. nͥ ex reliquiis imaginis
dĩ. quam ñ contempnit cũ in eũ cre¬
dunt. apud quẽ ñ ẽ acceptio ꝑsonaꝵ:¬

Expanded text:
hoc ipso probandum credidit, quod hoc ipso probandum credidit, quod supra dixerat, quia non est personarum acceptio apud deum, et quod postea dixit, quod quantulacumque legis opera naturaliter insita non inuenirentur in eis, qui legem non acceperunt, nisi ex reliquiis imaginis dei, quam non contemnit, cum in eum credunt, apud quem non est acceptio persona
Abbreviated transcription (Latin):
sine quib hec uita ñ ducit᷑: sic ad sali¬
tem ȩternam nicħ ꝓsunt impio aliqͣ
bona oꝑa. sine quib difficillime unta
cuiusubet hominis pessimi inuenitͣ.
Uerumptam̃ sicut in regno dĩ uelut
stella ab stella ingloriam differt̃ scĩ:
sic & in dampnatione penȩ sempit̾nȩ
tolerabiliꝰ erit sodome quam alteri
ciuitati: & erunt quidam duꝑlo am¬
plius quib dam gehenne filii. Ita
nec illud inuidicio dĩ uacabit: quod
in ipsa impietate dampnabili ma¬
gis alius alio minisue peceauerit
uid gͦ hinc apłs efficere uoluit. qd̃
iactantiam cohibens iudeoꝵ. cũ dixis¬
set non auditores legis iusti ft̃ apud
dm̃. s factores legis iustificabuntur
continuo subiecit de his qui legem
ñ habentes. naturalit̾ que legis sunt
faciunt: si non illi sunt intelligendi
qͥ ꝑtinent ad grãm mediatoris. sed
illi potiꝰ qui cum dm̃ uerũ uera pie¬
tate non colant. habent tam̃ qued̃a
oꝑa bona inuita impia: Anforte

Expanded text:
sine quibus haec uita non ducitur, sic ad salusine quibus haec uita non ducitur, sic ad salutem aeternam nihil prosunt impio aliqua bona opera, sine quibus difficillime uita cuiuslibet pessimi hominis inuenitur. uerum tamen sicut in regno dei uelut stella ab stella in gloria differunt sancti, sic et in damnatione poenae sempiternae tolerabilius erit Sodomae quam alteri ciuitati et erunt quidam duplo amplius quibusdam gehennae filii. ita nec illud in iudicio dei uaeabit, quod in ipsa impietate damnabili magis alius alio minusue peccauerit. Quid ergo hinc apostolus efficere uoluit, quod iactantiam cohibens ludaeorum, cum dixisset: non auditores legis insti sunt apud deum, sed factores legis iustificabuntur, continuo subiecit de his, qui legem non habentes naturaliter quae legis sunt faciunt, si non illi sunt intellegendi, qui pertinent ad gratiam mediatoris, sed illi potius, qui cum deum uerum uera pietate non colant, habent tamen quaedam opera bona in uita impia? an forte
Abbreviated transcription (Latin):
ibi dei lex non exomĩ parte deleta
ꝑ iniusticiam. ꝓfecto scribit᷑ reno¬
uata ꝑ gr̃am: nec istam inscriptio¬
nem que iustificatio ẽ poterat effice
in uideis lex intabulis scripta: s so¬
lum preuaricationẽ. Nam &e ipsi
homines erant: ce uis illa nature
inerat eis qua legitimum aliquid
animal rationale &e sentit &e facit.: s
pietas que in aliam uitã transfert
beatam & eternam. legem habet
iminaculatã. conu̾tentẽ aĩas ut ex
illo lumine renouentur. fiatq in eis.
dne. Unde auersi obsolescere merue¬
runt: renouari autẽ nisi gr̃a xꝑiana
hoc ẽ nisi mediatoris int̾cessione ñ
illi de quib agimꝰ. qui scđm illum
modum de quo suꝑiꝰ satis diximꝰ
naturalit̾ que legis ft̃ faciunt: qd
eis ꝓderunt excusantes cogitationes
in die qua iudicabit dñs occulta ho¬
minum. nisi forte ut mitius punian¬
tur: Sicut enim non impediunt auitꝯ
et̾na iustum quedã peccata uenialia.

Expanded text:
ibi lex Dei non ex omni parte deleta ibi lex Dei non ex omni parte deleta per injustitiam, profecto scribitur renovata per gratiam. Nec istam inscriptionem, quae justificatio est, poterat efficere in Judaeis lex in tabulis scripta, sed solum praevaricationem. Nam et ipsi homines erant, et vis illa naturae inerat eis, qua legitimum aliquid anima rationalis et sentit et facit: sed pietas quae in aliam vitam transfert beatam inmaculatam, conuertentem animas. ut ex illo lumine renouentur fiatque in eis:  t u i, dum i n c. unde auersi obsolescere meruerunt; renouari autem nisi gratia christiana, hoc est nisi mediatoris intercessione, non illi de quibus agimus, qui secundum illum modum, de quo superius satis diximus, naturaliter quae legis sunt faciunt, quid eis proderunt excusantes cogitationes in die, qua iudicabit deus occulta hominum. nisi forte ut mitius puniantur? sicut enim non inpediunt a uita aeterna iustum quaedam peccata uenialia,
Abbreviated transcription (Latin):
defensionemue mereant᷑. Uerũpta¬
men quia non usq adeo in anima
humana imago dĩ t̾renoꝵ affectu¬
um. labe detrita ẽ. ut nulla inea
uelut liniam̃ta extrema remanse¬
rint. unde merito dici possit. etiã
inipsa impietate uite sue facere
aliqua legis uł saꝑe: si hoc ẽ quod
dictum ẽ. quia gentes quȩ legem ñ
habent. hoc ẽ legem dĩ naturalit̾
quȩ legis sunt faciunt. & qͥa huiꝰ¬
modi homines iꝑsi sibisunt lex.
&e scriptum opus legis habent in
ꝑturbabitur. qua distat a ueteri
testam̃tum nouum: eo qd̾ ꝑ nouum
scribitur lex dei in corde fidelium.
quȩ ꝑuetus intabulis scripta est:
hoc enim illic scribitur ꝑ renouatio¬
nem. qd̵ non omĩmꝰ deletum ẽ ꝑ ue¬
tustatem. Nam sicut ipsa imago di
renouatur in mente credentium ꝑ
testam̃tum nouum. quã ñ penitꝰ
impietas aboleuerat: nam reman¬
serat utiq id qd̃ anima hominis
nisi rationalis eẽ ñ potest: ita etiã

Expanded text:
defensionemue mereantur. Verum tadefensionemue mereantur. Verum tamen quia non usque adeo in anima humana imago dei terrenorum affectuum labe detrita est, ut nulla in ea uelut liniamenta extrema remanserint — unde merito dici possit etiam in ipsa impietate uitae suae facere aliqua legis uel sapere, si hoc est quod dictum est, quia gentes quae legem non habent, hoc est legem dei, naturaliter quae legis sunt faciunt et quia huiusmodi homines et scriptum opus legis habent in perturbabitur, qua distat a Vetere Testamentum Novum, eo quod per Novum scribitur lex Dei in corde fidelium, quae per Vetus in tabulis scripta est. Hoc enim illic scribitur per renovationem, quod non omni modo deletum est per vetustatem. Nam sicut ipsa imago Dei renovatur in mente credentium per Testamentum Novum, quam non penitus impietas aboleverat; nam remanserat utique id quod anima hominis nisi rationalis esse non potest: ita etiam
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ non fide ñ grã. Hoc enim agit sꝑs
gr̃e ut imaginẽ dĩ inqua naturalit̃
facti sumus. instauret in nob̃. Uitiũ
quippe contra naturã ẽ. Qd̃ utiq sa¬
nat grã: ꝓpt̾ quam deo dr miserere
mei. sandanimã m eã quia peccauit.
Pinde naturalit homines quȩ legis
sunt faciunt. Qui enĩ hoc non fãci¬
unt: uitio suo ñ faciunt. Quo uitio
lex dĩ ẽ deleta de cordib: ac ꝑ hoc uicio
sanato. cũ illic scͥbit᷑ fiunt quȩ legiᷤᷤ
sunt naturalit̾: ñ qd̃ ꝑ naturã ne
culpa deleuerat. Si autem hi qui na¬
turaliter que legis sunt faciunt.
ñdum sunt habendi in numero
eoꝵ quos xꝑi iustificat gr̃a: s in
eoꝵ potius quoꝵ etiam impioꝵ nec
dm̃ uerum ueracit̾ iusteq colen¬
tium: quedam tam̃ facta uel legimꝰ
re non possumus. uerũ etiã merito
resteq laudamus: quãquã si discu¬
tiantur quo fine fiant. uix inueni¬
untur que iusticie debitam laudẽ

Expanded text:
dei, non fide, non gratia. hoc enim agit spiritus dei, non fide, non gratia. hoc enim agit spiritus gratiae, ut imaginem dei, in qua naturaliter facti sumus, instauret in nobis. uitium quippe contra naturam est, quod utique sanat gratia, propter quam deo dicitur: miserere mei, sana ani mam meam, quoniam peccaui tibi. proinde naturaliter homines quae legis sunt faciunt; qui enim hoc non faciunt, uitio suo 11011 faciunt. quo uitio lex dei est deleta de cordibus ac per hoc uitio sanato, cum illic scribitur, fiunt quae legis sunt naturaliter, non quod per natus Iesus. Si autem hi, qui naturaliter quae legis sunt faciunt, nondum sunt habendi in numero eorum, quos Christi iustificat gratia, sed in eorum potius, quorum etiam impiorum nec deum uerum ueraciter iusteque colentium quaedam tamen facta uel legimusre non possumus, uerum etiam merito recteque laudamus — quamquam si discutiatur, quo fine fiant, uix inueniuntur quae iustitiae debitam laudem
Abbreviated transcription (Latin):
brahe dicens. insemine tuo benedi¬
centur om̃s gentes ut ꝑ hanc pmis¬
sionis grãm oliue insereret᷑ oleaster.
&e fierent fideles gentes filii abrahe.
eus fidem: qui non accepta intabuliᷤᷤ
lege. ñdumq habens ipsam circum¬
cisionem. credidit do & deputatũ
ẽ ad iusticiam: ac sic tale erit hoc
dib suis. quale ẽ ulud ad corinthios ñ
intabulis lapideis. s intabulis cordi ᷤᷤ
carnalib. Ita enĩ fiunt de domo isrł.
cum p̃putiũ ipsoꝵ in circunsionẽ de¬
putatur: eo qͦd iusticiã legis ñ p̃cisio¬
ne carnis ostendunt. s cordis carita¬
te custodiunt. Qm̃ si p̃putium iusti¬
cias legis custodiat: nonne p̃putiũ eiꝰ
inquit incircumcisionẽ deputabit᷑.
Et ꝓpt̃ea indomo ueri isrł in qͦ dolꝰ ñ ẽ.
participes sunt testam̃ti noui: quia
dat d̃s leges inmentẽ eoꝵ. &e in cordibꝰ
ibi diffunditur caritas que legis ẽ
plenitudo. Nec moueat qd̾ naturalit̃
eos dixit que legis sunt facere: ñ sp̃u

Expanded text:
semine tuo benedicentur omnes gentes: ut per hanc promissionis gratiam olivae insereretur oleaster, et fierent fideles Gentes filii Abrahae tantes ejus fidem, qui non accepta in tabulis lege, nondumque habens ipsam circumcisionem, credidit Deo, et deputatum est illi ad justitiam . Ac sic tale erit hoc  in cordibus suis : quale est illud ad Corinthios, non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus . Ita enim fiunt de domo Israel, cum praeputium eorum in circumcisionem deputatur, eo quod justitiam legis non praecisione carnis ostendunt, sed cordis charitate custodiunt, quoniam si praeputium iustitias legis custodiat, nonne praeputium eius, inquit, in circumcisionem deputabitur? et propterea in domo ueri Israhel, in quo dolus non est, participes sunt testamenti noui, quia dat deus leges in mentem ipsorum et in cordibus ibi diffunditur caritas, quae legis est plenitudo. Nec moueat, qoud naturaliter eos dixit quae legis sunt facere, non spiritu
Abbreviated transcription (Latin):
facit digna plagis. uapulabit multa:
Ecce ubi ostendit grauius peccare ho¬
minẽ scientẽ quã nescientẽ: nec tam̃
id̾̃o confugiendũ ẽ ad ignorantie tene¬
bras. ut in eis quisq reqͥrat excusationẽ.
Aliud ẽ enĩ nescis se: aliud scire noluisse
uoluntas quippe arguit᷑ in eo. de quo dr̃.
Noluit intelligere ut bene ageret. S ce
illa ignorantia que ñ ẽ eoꝵ qui scire no¬
lutit. s eoꝵ qͥ tamqm simplicit᷑ nesciuit.
neminẽ sic excusat ut sempit̃no igne
ñ ardeat: si ꝓpt̃ea ñ credidit. quia ñ au¬
diuit omnino qͥd crederet: s fortasse
ut initiꝰ ardeat. Non enim sine causa
dictum ẽ. effunde iram tuã ingentes
que te ñ nouert̃: & illud quodait apłs.¬

Expanded text:
facit digna plagis, uapulabit multa. facit digna plagis, uapulabit multa. ecce ubi ostendit grauius peccare hominem scientem quam nescientem. nec tamen ideo confugiendum est ad ignorantiae tenebras, ut in eis quisque requirat excusationem. aliud est enim nescisse, aliud scire noluisse. uoluntas quippe arguitur in eo de quo dicitur: noluit intellegere, ut bene ageret. sed et illa ignorantia, quae non est eorum qui scire nolunt, sed eorum qui tamquam simpliciter nesciunt, neminem sic excusat, ut sempiterno igne non ardeat, si propterea non credidit, quia non audiuit omnino quid crederet, sed fortasse, ut mitius ardeat. non enim sine causa dictum est: effunde iram tuam in gentes, quae te non nouerunt, et illud quod ait apos
Abbreviated transcription (Latin):
ui gͦ nouerunt diuina manda¬
ta. aufertur eis excusatio: qͣm solent
homines habere de ignorantia.S
nec ipsi sine pena ert̃: qui legẽ di nes¬
ciunt. Qui enim sine lege peccauert̃:
sine lege ꝑibunt. Qui enĩ in lege pec¬
cauerunt: ꝑ legem iudicabunt᷑. Qd̃
ñ mͥ uidetur apłs ita dixisse. tamqͣm
peiꝰ aliquid significauerit eẽ passuros
qui legem nesciunt inpeccatis suis.
quã ulos qui sciunt. Peiꝰ enĩ uidet᷑ eẽ
ꝑire: quã iudicari. S cũ hoc de gentib¬
ce de iudeis loqueret᷑. qͥa illi sine lege
sunt. isti autẽ legẽ acceꝑunt: quis au
rint: quando qͥdẽ de illis dictũ ẽ. ꝑ legẽ
iuidicabunt᷑: Sine fide enĩ xp̃i: nemo¬
potest liberari. Ic ꝑhoc: ita uidicabũ
tur ut ꝑeant. Nam si peior ẽ condici¬
o nescientium quã scientiũ legem dei:
quomͦ uerum erit qd̃ in eugłio dñs ait.
seruus qͥ nescit uoluntatẽ dñi sui. ce
facit digna plagis. uapulabit pauca
seruus aũ qͥ scit uoluntatẽ dñi sui ce

Expanded text:
ui ergo nouerunt diuina mandata, aufertur eis excusatio, quam solent habere homines de ignorantia. sed nec ipsi sine poena erunt qui legem dei nesciunt. qui enim sine lege peccauerunt, sine lege peribunt; qui autem in lege peccauerunt, per legem iudicabuntur. quod mihi non uidetur apostolus ita dixisse, tamquam peius aliquid significauerit esse passuros qui legem nesciunt in peccatis suis quam illos qui sciunt. peius enim uidetur esse perire quam iudicari. sed cum hoc de gentibus et Iudaeis loqueretur, quia illi sine lege sunt, isti autem legem acceperunt, quis audrint, quando quidem de illis dictum est: per legem iudicabuntur? sine fide enim Christi nemo liberaritur, ut pereant. nam si peior est condicio nescientium quam scientium legem dei, quomodo uerum erit quod in euangelio dominus ait: seruus, qui nescit uoluntatem domini sui et facit digna plagis, uapulabit pauca; seruus autem, qui scit uoluntatem domini sui et
Abbreviated transcription (Latin):
qͥb locutus ẽ xꝑc. non habent de magno
infidelitatis peccato illam excusationẽ
qua possint dicere: ñ uidimꝰ ñ audiuimͦ.
Siue ñ acceꝑtaret᷑ ista excusatio ab illo cu¬
uis inscrutabilia iudicia siue acceptaret.
&e si ñ ut ab omĩ dampnatione liberarẽ¬
tur. certe aliquanto leuiꝰ dãpnarentur.

Expanded text:
quibus locutus est Christus, non habent de magno quibus locutus est Christus, non habent de magno infidelitatiqua possent dicere: Non vidimus, non audivimus; sive non acceptaretur ista excusatio ab illo cujus inscrutabilia sunt judicia, sive acceptaretur; et si non ab omni damnatione liberarentur, certe aliquanto levius damnarentur.
Abbreviated transcription (Latin):
quendo. Deq ipsi in lege peccauerunt
s omĩno legem xꝑi acciꝑe noluerunt:
ce eã qͣntum ad ipsos attinet omnino
nullã ẽẽ uoluert̃. Illi aũ peccant in
lege qui st̃ inlege id est qͥ eã suscipiunt.
&e bonũ fatent᷑: s infirmitate ñ in¬
plent. qd̾ ab ea rectissime p̃cipi dubi¬
tare ñ possunt. Aeq enim de infideli
b &e fidelib erat sermo ut hoc diceret:
s de gentib &e iudeis. Qui certe utriq
nisi ineo saluatore saluent᷑ qui uenit
querere qd̾ ꝑierat. ad ꝑditionẽ sine du¬
bio ꝑtinebunt: quãuis dici possit alioᷤ
grauius. alios leuiꝰ ꝑituros: id ẽ alios
grauiores. alios leuiores penas insua
ꝑditione passuros. Iue enim ꝑire dõ dĩ
quisqͥs ab illa beatitudine quã dat scĩs
sius ꝑsuppliciũ separat᷑. Tanta ẽ aũ sup¬
plicioꝵ quanta ẽ diu̾sitas peccatoꝵ: quȩ
quomͦ sese habeat altiꝰ uedicat sapien¬
tia diuina. qm comiectura scrutat᷑ aut
effat᷑ humana. Isti certe ad qͦs uenit oe

Expanded text:
quia neque in Lege peccaverunt, sed omnino Legem Christi accipere noluerunt, et eam quantum ad ipsos attinet, omnino nullam esse voluerunt. Illi autem peccant in Lege, qui sunt in Lege, id est, qui eam suscipiunt, et bonum fatentur ; sed infirmitate non implent quod ab ea rectissime praecipi dubitare non possunt. Hi bus et fidelibus erat sermo ut hoc diceret, sed de Gentibus et Judaeis: qui certe utrique nisi in eo Salvatore salventur, qui venit quaerere quod perierat , ad perditionem sine dubio pertinebunt. Quamvis dici possit, alios gravius, alios levius perituros, id est, alios graviores, alios leviores poenas in sua perditione passuros. Ille enim perire Deo dicitur, quisquis ab illa beatitudine quam dat sanctis suis, per supplicium separatur: tanta est autem suppliciorum, quanta est diversitas peccatorum; quae quomodo se habeat, altius judicat sapientia divina, quam conjectura scrutatur aut effatur humana. Isti certe ad quos venit, et
Abbreviated transcription (Latin):
ulla ẽ anima quamuis ꝑuersa.
que tam̃ ullo modo ratiocinari
potest: in cui conscientia ñ loquat d̃s.
Quis enim scripsit in cordib homi¬
num naturalem legem nisi d̃s: De
qua lege apłs ait. Cum enĩ gentes
que legem non habent naturalit̃
que legis sunt faciunt. hi legem ñ
habentes ipsi sibi sunt lex. qui osten¬
dunt opus legis scriptũ in cordibꝰ suis:
contestante conscientia ipsoꝵ ce inter
se inuicẽ cogitationũ accusantium
aut etiam excusantiũ: in die qua
iudicabit ds occulta hominũ. Qua¬
ꝓpt̃ omĩs anima rationalis. etiam
cupiditate cecata. tam̃ cum cogitat
&e ratiocinatur. quicqͥd in ea ratioci¬
natione uerum ẽ. non sibi tribuen¬
dum ẽ. s ipsi lumini ueritatis: aqͦ
ut uerum aliqͥd in ratiocinando sen¬
tiat.¬

Expanded text:
ullam esse animam quamuis peruersam, quae tamen ullo modo ratiocinari potest, in cuius conscientia non loquatur deus? quis enim scripsit in cordibus hominum naturalem legem nisi deus? de qua lege apostolus dicit: cum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt, hi legem non habentes ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, contestante conscientia illorum et inter se inuicem cogitationum accusantium aut etiam excusantium in die, qua iudicabit deus occulta hominum. quapropter si omnis anima rationalis etiam cupiditate caecata, tamen cum cogitat et ratiocinatur, quidquid in ea ratiocinatione uerum est, non ei tribuendum est, sed ipsi lumini ueritatis, a quut uerum aliquid in ratiocinando sentiat
Abbreviated transcription (Latin):
in lege peccauerunt. ꝑ legẽ iudicabun¬
tur. Non enim auditores legis iusti st̃
apd̾ dm̃: s factores legis iustificabunt᷑.
his uerbis. hoc unde agit᷑ subiungit
ce dicit. Cum enim gentes que legẽ ñ
habent. naturaliter que legis st̃ faciũt
& cetera que iam supra cõmemoraui.
Pinde ñ uidetur alios hic significasse sub
nomine gentiũ: quam eos quos noĩe
greci supra significabat: cum diceret
uideo pͥmum ce greco. Porro si eugłiũ
uirtus di ẽ insalutẽ omĩ credenti. iudeo
pͥmum ce greco. &e ira &e indignatio. et
tribulatio. & angustia in omnẽ animã
hominis oꝑantis malũ iudei pͥmũ ce
greci: gła aũ ce honor ce pax oĩ oꝑan¬

Expanded text:
 iudicabuntur. non enim auditores legis iusti sunt apud deum, sed factores legis iustificabuntur. his uerbis hoc unde agitur subiungit et dicit: cum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt et cetera quae iam supra commemoraui. proinde non uidetur alios hic signinomine Gentium, quam eos quos nomine Graeci supra significabat, cum diceret, Judaeo primum et Graeco. Porro si Evangelium virtus Dei est in salutem omni credenti, Judaeo primum et Graeco; et ira et indignatio et tribulatio et angustia in omnes animam hominis operantis malum, Judaei primum et Graeci; gloria autem et honor e
Abbreviated transcription (Latin):
habent: potest mouere querentes u¬
ẽ eis habeant excusationẽ de peccõ suo.
Sienim ñ habent: cur hic dictũ ẽ ꝓpt̾ea
istos ñ habere. quia uenit &e locutus
ẽ eis: Si aũ habent: utrũ ad hoc ha¬
beant ut a penis alienentur. an ut
mitius ꝑuniantur: Ad hec in quisita
ꝓ meo captu donante dño respondeo.
habere illos excusationẽ ñ de omĩ peccõ
suo. s de hoc peccato quo in xꝑm non
crediderunt. ad qͦs ñuenit. & quib ñ
ẽ locutus: si ñ in eo st̃ mimero ad quos
indiscipłis uenit. & qͥb ꝑ discipłos est
locutꝰ. qd̃ nc̃ facit. Nam ꝑ eccłiam suã
gentib. Ad hoc enim ꝑtinet qd̃ ait. Qͥ¬

Expanded text:
 potest movere quaerentes, uec locutus est eis, habeant excusationem de peccato suo. Si enim non habent, cur hic dictum est propterea istos non habere, quia venit et locutus est eis? Si autem habent, utrum ad hoc habeant ut a poenis alienentur, an ut mitius puniantur? Ad haec inquisita pro meo captu, Domino donante, respondeo, habere illos excusationem, non de omni peccato suo, sed de hoc peccato quo in Christum non crediderunt, ad quos non venit, et quibus non est locutus. Sed non in eo sunt numero hi ad quos in discipulis venit, et quibus per discipulos est locutus, quod et nunc facit: nam per Ecclesiam suam Gentibus. Ad hoc enim pertinet quod ait, Q
Abbreviated transcription (Latin):
greco. Iusticia enĩ dĩ ineo reuelat᷑ ex fide
infidem: sicut scͥptũ ẽ. Iustꝰ aũ ex fide
uiuit. Deinde loquitur de illis impiis.
qͥb ꝓpt̾ suꝑbiã nec cognitiodei ꝓfute.
quia ñ sicut dm̃ głificauert. aut grãs
egerunt. Inde transit ad eos qͥ uidicant.
oe agunt talia qualia dãpnant: nimi¬
rum ꝓpt̃ iudeos. qui delege dĩ głaban¬
t᷑. qͣmuis adhuc eos noĩatim ñ expͥmat:
ce id̃o dicit. Ira & indignatio. tͥbulatio
& angustia. in omnẽ animã hoĩs oꝑan¬

Expanded text:
Graeco. iustitia enim dei in eo reuelatur ex fide Graeco. iustitia enim dei in eo reuelatur ex fide in fidem, sicut scriptum e s t: iustus autem ex fide uiuit. deinde loquitur de illis impiis, quibus propter superbiam nec cognitio dei profuit, quia non sicut deum glorificauerunt aut gratias egerunt. inde transit ad eos, qui iudicant et agunt talia, qualia 20 condemnant, nimirum propter Iudaeos, qui de lege dei gloriabantur, quamuis adhuc eos nominatim non exprimat, et in eo dicit: ira et indignatio, tribulatio et angustia in omnem animam hominis o
Abbreviated transcription (Latin):
habentes. ipsi sͥ st̃ lex: qui ostendunt
opꝰ legis scriptum in cordib sius. Ne ui¬
deatur certa ñ eẽ distantia noui testaõti
qd leges suas dñs incordib popłi sui se
scripturum eẽ ꝓmisit. qͣndo quidẽ legẽ
gentes naturalit̾ habeant: ꝑtractanda
g hec questio. quȩ ñ mediocris exorta ẽ
Bicit enim apłs. Si ds hinc discernit a
uetere testam̃to nouum. qd̃ in uetere
legẽ suã scripsit intabulis. in nouo aũ
scripsit in cordib: fideles noui testam̃¬
ti unde discernunt᷑ agentib q̃ habent
opꝰ legis scriptum incordib suis. qͦ na¬
turalit̾ que legis st̃ faciunt. quasi iam
illo ppło uetere potiores. qui legẽ accipit
in tabulis. & nouo ppło pͥores: cui hoc
p̃stat᷑ ꝑ testam̃tum nouũ. qd̃ his nat᷑a
iam prestitit: An forte eas gentes cõme
Ad hoc enĩ unde uen̾it intuendũ ẽ. Primo
eugłm cõmendans ait. Uirtus enĩ dĩ ẽ¬
in salutẽ omĩ credenti: iudeo pͥmũ oe

Expanded text:
es ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, ne uideatur non esse certa distantia noui testamenti, quod leges suas dominus in cordibus populi sui se scripturum esse promisit, quando quidem hoc gentes naturaliter habeant. pertractanda igitur haec quaestio, quae non mediocris exorta est. dicet enim aliquis: \'si deus hinc discernit a uetere testamento nouum. quod in uetere legem suam scripsit in tabulis, in nouo autem scripsit in cordibus, fideles noni testamenti unde discernuntur a gentibus, quae habent opus legis scriptum in cordibus suis, quo naturaliter quae legis sunt faciunt, quasi iam illo populo uetere potiores, qui legem accepit in tabulis, et nouo populo priores, cui hoc praestatur per testamentum nouum. quod his natura iam praestitit?\' An forte eas gentes commemad hoc enim unde uenerit, intuendum est. primo euangelium commendans ait: uirtus enim dei est salutem omni credenti, Iudaeo primum et