comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ȩ nita. ꝑeccato datur mors. iusticiȩ uita. Culpe pe¬
na. uirtuti gła. Unum qd̵q quod sirum est accipit.
Hȩc est ꝓuidentia. Utrĩq oꝑatur in suo.⁊ ialieno.
In suo quod fecit. in alieno quod ꝑmisit. Cuncta illi sub¬
iecta s̃ ⁊ ꝓuidet oĩbus. p̃sidens om̃ĩbus. Creaturȩ gub̾¬
nationem. iusticiȩ glorificationem: maliciȩ daminati¬
onem. De dispositione diuina.
imili modo dispositio diuina duplitit᷑ cõsiderat᷑.
Bona quippe dispositionem de suꝑ ħnt ⁊ut sint
quia bonasunt. ⁊ut sic sint q ordinata sunt. Mala
nero ex dispositione suꝑna non ħnt qd̾ sunt. q mala
sunt. ⁊ tñ ħnt quod sic sunt. quia ordinata sunt: dis
eni malum non fec̃. s cum factum est in ordinatum
eẽ non ꝑmittit. quia malorum auctor non est sed
tio. quę iccireo p̾destinatio nocatur. qm̃ in ea quod facien¬
dum fuit. dispositum ÷ pͥꝰ ꝙͣ fuit. Pot̃ aũt p̃ destinatio
generalit̃ aliquando intelligi ipsa faciendorum dispositio.

Expanded text:
ae vita. Peccato datur mors, justitiae vita; culpae poena, virtuti gloria. Unumquodque quod suum est accipit. Haec est providentia: utrinque operatur in suo et in alieno. In suo quod fecit, in alieno quod permisit. Cuncta Illi subjecta sunt, et providet omnibus, praesidens omnibus: creaturae gubernationem, justitiae glorificationem, malitiae damnationem. CAP. XX. De dispositione divina. Simili modo dispositio divina dupliciter consideratur. Bona quippe dispositionem desuper habent: et ut sint quia bona sunt, et ut sic sint quia ordinata sunt. Mala vero ex dispositione superna non habent quae sunt quia mala sunt; et tamen habent quod sic sunt, quia ordinata sunt. Deus enim malum non facit; sed cum factum est, inordinatum esse non permittit; quia malorum auctor non est, sedtio, quae idcirco praedestinatio vocatur; quoniam in ea quod faciendum fuit, dispositum est priusquam fuit. Potest autem praedestinatio generaliter aliquando intelligi ipsa faciendorum dispositio;
Abbreviated transcription (Latin):
qd̵ uoluntate facturus fuit. ⁊ opus ⁊ uoluntas ȩt̾na
fuit. ⁊ opus uoluntatis ȩt̾nũ non fuit. Sẽꝑ enĩ uoluit ut
fac̾e̾t et non uoluit ut sẽꝑ fac̾e̾t. s ut aliqñ fac̾e̾t. qd̾ sẽ¬
ꝑ uoluit ut aliqñ faceret. Sic uoluntas ęt̾̃na fuit. de
oꝑe tprali qm̃ ⁊ ipsum tempꝰ in ȩt̾na uolu̾ntate fuit. qñ
fieret qd̾ futurum fuit. duo itaq hec increatore parif
erant. bonitas ⁊ sapientia ⁊ hȩc ģẽna erant. ⁊ aderatͥ
simł potestas coet̃na. Et bonitate uoluit. sapientia dis

Expanded text:
untate facturus fuit; et voluntas aeterna fuit, et opus voluntatis aeternum non fuit. Semper enim voluit ut faceret, et non voluit ut semper faceret; sed ut aliquando faceret, quod semper voluit ut aliquando faceret. Sic voluntas aeterna fuit deoniam et ipsum tempus in aeterna voluntate fuit, quando fieret quod futurum fuit. Duo itaque haec in Creatore pariter erant bonitas et sapientia, et haec aeterna erant; et aderat simul potestas coaeterna, et bonit
Abbreviated transcription (Latin):
quo habebantur. ⁊ non cognoũ aliquid extͣse ds̃. qui oĩa
habebat inse. nec ideo ibi fuerũt quia hic futura fuerũt.
nec causa ilorum fuisse credatur. existis neq idõ huc uener̃
qilia ibi fuerũt. quasi eẽ nõpotuissent. illa sine istis. Nã¬
et illa fuissent. ⁊̃ si ista exillis futura nonfuissent. Tan¬
tum istorum causa non fuissent. susta fatura non fuissent.¬
Sires future ñ fuissent sapĩa dĩ scientia ę̾ȩt. si p̾scientia
t fuisset quid̾ nõ di cere tur
quȩ fut᷑a non essent. Nec iccirco minus aliquid increatore
scientia eoꝵ quȩ essent. p̃scientia aũ ñ fuisset. eco
fuisset. quia ipsa quȩ p̾scientia ẽ. scientia fuisset. ȩciam
sip̃scientia non fuisset. qm̃ fut᷑um aliquid nonfuisset. si¬

Expanded text:
quomodo habebantur; et non cognovit aliquid extra se Deus qui omnia quomodo habebantur; et non cognovit aliquid extra se Deus qui omnia habebat in se? Nec ideo ibi fuerunt, quia hic futura fuerunt; nec causa illorum fuisse credatur ex istis, neque ideo huc venerunt quia ibi fuerunt, quasi esse non potuissent illa sine istis. Naet illa fuissent etiam si ista ex illis futura non fuissent; tantum istorum causa non fuissent, si ista futura non fuisseomnia in Creatore ab aeterno increata fuerunt quae ab ipso temporaliter creata sunt, et illic sciebantur ubi habebantur; et eo modo sciebantur quomodo habebantur; et non cognovit aliquid extra se Deus qui omnia habebat in se? Nec ideo ibi fuerunt, quia hic futura fuerunt; nec causa illorum fuisse credatur ex istis, neque ideo huc venerunt quia ibi fuerunt, quasi esse non potuissent illa sine istis. Na
Abbreviated transcription (Latin):
tia esset. scientia nulla eẽt. Nõ ergo in deo ęt̃na scientia.
ł p̾scientia eẽt. nisi fut᷑um eẽt aliquid dequo esset. Si er¬
go creatum nichil ł. creandum suisset. nichil increatore
scitum ł p̾scitum fuisset. Ac ꝑhoc scientia nulla. ł p̾scientia
fuisset. Siaũt sciẽtia nulla in creatore fuisset. manifes
sine esse non potuisset. cni ide est esse quod scire. Ut
ergo scientia uł p̾scientia in creatore eẽ potuisset. neces¬
se erat aliquid esse. ł futurum eẽ de quo eẽ potuisset. cum
sic̃ dictum est side nichilo eẽt. nulla eẽt. Omĩs enĩ sci¬
entia alicuiꝰ ÷ scientia. et dealiquo ÷ Siergo excreaturiᷤᷤ
pendet p̾scientia ereatoris. causalit̾. pͥꝰ esse uidebitur. qd̾
ndicemus q omnia in creatorȩ s scientia erat.¬
ab ȩt̾no in creata fuer̃. quȩ ab ipso tpralit̾ creata
sunt. ⁊ illic sciebantur nͥ habebantur. ⁊ eo modo sciebant᷑

Expanded text:
tia esset, scientia nulla esset. Non ergo in Deo aeterna scientia tia esset, scientia nulla esset. Non ergo in Deo aeterna scientia vel praescientia esset nisi futurum esset aliquid de quo esset. Si ergo creatum nihil vel creandum fuisset, nihil in Creatore scitum vel praescitum fuisset. Ac per hoc scientia nulla vel praescientia fuisset. Si autem scientia nulla in Creatore fuisset, manifesttia esse non potuisset, cui idem est esse quod scire. Ut ergo scientia vel praescientia in Creatore esse potuisset, necesse erat aliquid esse vel futurum esse de quo esse potuisset: cum sicut dictum est si de nihilo esset nulla esset. Omnis enim scientia alicujus est scientia, et de aliquo est. Si ergo ex creaturis pendet praescientia Creatoris causaliter, prius esse videbitur quod dicemus quod omnia in Creatore ab aeterno increata fuerunt quae ab ipso temporaliter creata sunt, et illic sciebantur ubi habebantur; et eo modo sciebantur
Abbreviated transcription (Latin):
in dm̃ necessitas cade rer̃ faciendarum. quasi
creator esse nõposset nisi creatura eẽt. Denide erip¬
sa p̾scientia. ⁊ꝓuidentia dei alia necessitas in rebus fac¬
tis uel faciendis ꝓuenire quasi fieri non possit ut nõ
eueniat qd̵ ꝓuisum est ł p̾scitum adeo quod utrum¬
q pari incõuenientia anuum pulsat. ⁊ cõfideratio¬
nem ꝑ turbat. Primũ ergo c̃sideran dum est. qͣnatiõe
rerum faciendarum necessitas in dm̃ cade uideatur exp̃¬
scientia. ⁊ puidentia. ⁊ dispositione. ł p̃ destinatione eaꝵ
quȩ facienda fueraunt ab ipso. Omnis enĩ scientia. ⁊ p̾scien¬
tia.⁊ ꝓuidentia. ⁊ dispositio. ł p̃destinatio. ad aliquid ẽẽ
iudentur. ⁊ alicius esse uidentur. Oĩs quippe scientia. sic̃
a licuiꝰ est quia mnaliquo ÷ ita. alicuiꝰ ÷ quia dealiquo
nichil scit. Scientia quippe quȩ de nullo ÷ ⁊ ipsa nulla :
Omis gͦ scientia dealiquo ẽ quia sinichil esset dequo scien¬

Expanded text:
in Deum necessitas cadere rerum faciendarum, quasi Creator esse non posset nisi creatura esset. Deinde ex ipsa praescientia et providentia Dei alia necessitas in rebus factis vel faciendis provenire, quasi fieri non possit ut non eveniat quod praevisum est vel praescitum a Deo; quod utrumque pari inconvenientia animum pulsat et considerationem perturbat. Primum ergo considerandum est qua ratione rerum faciendarum necessitas in Deum cadere videatur ex praescientia et providentia, ex dispositione et praedestinatione eorum quae facienda fuerant ab ipso. Omnis enim scientia, et praescientia, et providentia, et dispositio vel praedestinatio ad aliquid esse videtur, et alicujus esse videtur. Omnis quippe scientia sicut alicujus est quia in aliquo est; ita alicujus est quia de aliquo nihil scit. Scientia quippe de nullo est; et ipsa nulla est. Omnis ergo scientia de aliquo est; quia si nihil esset de quo scien
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ ipsa iniquitas exhac ꝓudentia stipem ħt. ⁊ nompotu¬
it uł ipsa malicia in obliuonem uenire ap̃ ꝓuusorem om¬
nium. Uis seire quȩ sint iniquitatis ⁊ peccati stipendia :¬

Expanded text:
et ipsa iniquitas ex hac providentia stipem habet, et non potuet ipsa iniquitas ex hac providentia stipem habet, et non potuit vel ipsa malitia in oblivionem venire apud provisorem omnium. Vis scire quae sunt iniquitatis et peccati stipendia
Abbreviated transcription (Latin):
tata fuisset. s numꝗͣ habita. quia futurum non fuisset.
Iuod aũ p̃destinauit deus facturum se disposuit. nec pre-¬
destinauit nisi quod facturus fuit. Preciuit aũt queda
quȩ facturus non fuit. quia p̾sciuiit om̃e quod futurũ
fuit. in quo quȩdam futum fuer̾ quȩ facturus fuit. q̃¬
dam quȩ ꝑmissurꝰ. ł ropt̾ ħ aliquid amplius p̃destinatio
quia ꝓuidentia est euraeoꝵ quȩ exhibenda sunt sub¬
iectis.⁊ quȩ cominissis cõueñ ĩꝑtiri. Scriptum ẽ qm̃
ipsi cura est de omibꝰ. hȩc est ergo ꝓuidentia illa qua
ds̃ curat de om̃ibꝰ quȩ fec. ⁊nichil derelinquit ex om̃i¬
bus que ꝑtinent ad ipsum ⁊ quȩ subiecta sunt ipsi s
ꝓuidet singulis ut ħat unum qd̾q quod sibi debetur
et conuenit. Sed hanc itaq uniu̾salem ꝓubentiã cunc̃¬
toꝵ. non solum sius quȩ bona fecit. set alienis quoq quȩ
mala non ipse fecit. s ꝑmisit. quod debitum ẽ dispensat.
ut nicħ in regno suo iustam ordinationem enadat. Hã

Expanded text:
tata fuisset; sed nunquam habita, quia futurum non fuisset. Quod autem praedestinavit Deus facturum se disposuit; nec praedestinavit nisi quod facturus fuit. Praescivit autem quaedam qui facturus non fuit; quia praescivit omnem quod futurum fuit, in quo quaedam futura fuerunt quae facturus fuit; quaedam quae permissurus, propter hoc aliquid amplius praedestinatio quod providentia est cura eorum quae exhibenda sunt subjectis, et quae commissis convenit impertiri. Scriptum est, quoniam ipsi cura est de omnibus . Haec est ergo providentia illa qua Deus curat de omnibus quae fecit; et nihil derelinquit ex omnibus quae pertinent ad ipsum, et quae subjecta sunt ipsi, sed providet singulis ut habeat unumquodque quod sibi debetur et convenit. Secundum hanc itaque universalem providentiam cunctorum non solum suis quae bona fecit, sed alienis quoque quae ipse mala non fecit sed permisit; quod debitum est, dispensat, ut nihil in regno suo justam ordinationem evadat. Nam
Abbreviated transcription (Latin):
ruit. añ tp̃ra in ȩc̾nitate. dispositum fuit : et ipsa dispositio
ȩt̃na coȩt̃nam habuit causam rerum omnium. uolunta¬
tem creatoris qͣfactum ẽ ut fieret quiquid faclum ÷:
⁊ ipsa facta non ẽ. Qd̃ sapientia dĩ cum una sit in se.

Expanded text:
ruit, ante tempora in aeternitate dispositum fuit; et ipsa dispositio ruit, ante tempora in aeternitate dispositum fuit; et ipsa dispositio aeterna, coaeternam habuit causam omnium rerum voluntatem Creatoris, qua factum est ut fieret quidquid factum est, et ipsa facta non
Abbreviated transcription (Latin):
s quia minis ħ esse solus pat̾ putabatur. Rursum c̃ di¬
ceret scriptum filium dm̃. neputaret ħo qui humana
nouerat. diuina non nouenit. minorationem ꝗͣdã sensꝰ.
⁊ intelligentiȩ eẽ infilio. qͣsi ad huc in fra ꝑfectionẽ eta¬
tis cõsũmare. ad didit sapientem. non quia singularit̃
ħ ipse ennt. quod cẽ comune om̃ibus erat. s q singnlarit᷑
tia humana ad dm̃ ꝓrigore et crudelitate. Et subsecuta ẽ
scriptuma. et temꝑauit dictum suum spiritum benignum
noĩans. ne crudet putaretur qui mutis erat. et distincta
sunt ꝑsonalit᷑ quȩ sub aliter comunia erant ut humana
mens diuinoꝵ u̾itatem. non scđm humana estimare disc̾et.
c̃ contra cõsuetudinem humanam quȩdam de deo dici au-¬
diret. Ds gͦ trinitas trina hac uirtute omnia oꝑa sua
cõsũmaũ. ut ꝑfectum ꝑfecta sequerentur. et emularentur.
auctorem suum cuncta quȩ fec̾at. Quicquid enĩ intp̃r appa¬

Expanded text:
sed quia minus hoc esse solus Pater putabatur. Rursum cum dised quia minus hoc esse solus Pater putabatur. Rursum cum diceret Scriptura Filium Deum, ne putaret homo qui humana noverat, divina non noverat, minorationem quamdam sensus et intelligentiae esse in Filio, quasi adhuc infra perfectionem aetatis consummatae, addidit sapientem; non quia singulariter hoc ipse erat quod esse commune omnibus erat; sed quia singulariter tia humana ad Deum pro rigore et crudelitate; et subsecuta est Scriptura, et temperavit dictum suum Spiritum benignum nominans, ne crudelis putaretur qui mitis erat; et distincta sunt personaliter quae substantialiter communia erant, ut humana mens divinorum veritatem non secundum humana aestimare disceret, cum contra consuetudinem humanam quaedam de Deo dici audiret. Deus ergo Trinitas trina hac virtute omnia opera sua consummavit, ut perfectum perfecta sequerentur, et aemularentur auctorem suum cuncta quae fecerat. Quidquid enim in tempore appa
Abbreviated transcription (Latin):
sed ħtria scđ necessariam noticioem ꝑsonis assignauit. ut
assereret qd̾ scd̾m comunionẽ naturȩ erant. Nominandaᷤ
erat intrmitate pater:⁊ filius.⁊ sũptas nocabula ip¬
tantum simile erat. in toto similiter dicendum enit.
Et cauit prudentia eloquii sacri. ne plena similitado
cradetur int̾disparia. si indeitate pat̾ prior ant filius
posterior diceretur. In dõ patri potentia assignata est.¬
⁊ sapientia filio. non quia magis erat. s qͥa m anus esse
credi poterat. Dixerat scriptura sac̃. quia ds̃ pater est.
Et audiuit ħ hõo qͥ hoĩ ẽ patrem uiderat. dm̃ patrem
non uiderat. ⁊ cogitare cepit scđ hominem quem uidenit
euum qd dam ꝓlixum. ⁊ multitudinem annoꝵ p̃terito.¬
run. et senectutis defectum. E t occurrit seriptum.
⁊ dirit patrẽ potentem. necred̾es inpotentem. autꝰ
mimis potentem. nec solum potentem. s ⁊̃ ommpoten¬
tem. N on ẽgo quia solus ħ ẽ pat̾ solus ħ esse dicebatur.

Expanded text:
ec tria secundum necessariam notionem personis assignavit ut assereret quod secundum communionem naturae erant. Nominandus erat in Trinitate Pater et Filius; et sumpta sunt vocabula iptantum simile erat, in toto similiter dicendum erat. Et cavit prudentia eloquii sacri ne plena similitudo crederetur inter disparia, si in deitate Pater prior aut Filius posterior diceretur. Sic et sapientia Filio; non quia magis erat, sed quia minus esse credi poterat. Dixerat enim Scriptura sancta quod Deus Pater est; et audivit hoc homo, qui hominem Patrem viderat, Deum Patrem non viderat; et cogitare coepit secundum hominem quem viderat aerum quoddam prolixum et multitudinem annorum praeteritorum et senectutis defectum; et occurrit Scriptura et dixit Patrem potentem ne crederes impotentem aut minus potentem; nec solum potentem, sed etiam omnipotentem. Non ergo quia solus hoc est Pater, solus hoc esse dicebatur;
Abbreviated transcription (Latin):
plenum ÷: ⁊ cõsumatum totũ. ꝑ ropterea tria hȩc spe¬
cialit̃ discreta sunt. ⁊ suscepit fides catholica trinitatẽ.
quiã nec numero augere uoluit. ne extra tria aliqͥd
cõfiteri uidetur. nec natura cõfundẽ. ne triũ aliqd
negare cõuinceretur. Ꝙ̾ in uenit in dõtria eẽ.⁊ in dõ
tria unum ẽẽ. nec ꝓpt̾a tria nõ cẽ qr unum erant. neq:
unũ nõ eẽ ꝓpterea qd̾ tria erant. Et tribus ad monita
dint tres ꝑsonas tria. quia naturalit᷑ ds̃ erant.⁊
una sub̃a ⁊ in deo timis deus. Et assignauit potentiam
patrĩ. sapientiam filio. bonitatẽ spñi sco. Ꝙ confessa ⁊

Expanded text:
plenum est et consummatum totum. Propterea tria haec speplenum est et consummatum totum. Propterea tria haec specialiter discreta sunt; et suscepit fides catholica Trinitatem, quam nec numero augeri voluit, ne extra tria aliquid confiteri videretur; nec natura confundere, ne trium aliquid negare convinceretur. Et invenit in Deo tria esse; et in Deo tria unum esse. Nec propterea tria non esse, quia unum erant. Neque unum non esse, propterea quod tria erant: et tribus admonita, dixit tres personas tria; quia naturaliter Deus erant, et una substantia, et ideo unus Deus; et assignavit potestatem Patri, sapientiam Filio, bonitatem Spiritui sancto; et confessa est
Abbreviated transcription (Latin):
posset. Et hec tria erant. potentia. sapientia. uoluntas.
Et ad omnem effectum cõcurrunt. tria hȩc. nec aliqͥd
ab soluit᷑. nisi ista affuerunt. Uoluntas mouet. scientia
disponit. potestas oꝑatur. ⁊ si hoꝵ discretionem ꝓponas.
non est posse illud qd̾ scire. neq scire illud qd̾ uelle. ⁊ tñ
dõ unũ s̃ posse. scire ⁊ uelle. Et disc̾nit illa racio. ⁊ nat᷑a
nõ diuidit. Et uenit nobis trinitas in diuisa quȩ
totum continet ⁊ sine ipsa totum est. nichil. Iuc qͥd
de deo uere dr̃. aut. pie credi pot̾ in deo ħtria cõtinẽt¬
potestas. sapientia. ⁊ bonitas. Et plena s̃ hȩc tria parit᷑.
Si in m̃sum nominas. si in corruptum dicis. siȩt̃num. si
in comutabilem. ⁊ que cumq horum similia. totumh
potestatis est. Si scientem appllas. sipuidum. si imspeeto¬
tẽ si scrutãtem. ⁊ cõsiderantẽ. ⁊ discernentem. totũ
ħ sapientiȩ est. Simitem. simansuetum. si copatientem

Expanded text:
posset. Et haec tria erant potentia, sapientia, voluntas: posset. Et haec tria erant potentia, sapientia, voluntas: et ad omnem effectum concurrunt tria haec, nec aliquid absolvitur nisi ista adfuerint. Voluntas movet, scientia disponit, potestas operatur. Et si horum discretionem proponas non est posse illud quod scire, neque scire illud quod velle; et tamen Deo unum sunt posse, scire et velle. Et discernit illa ratio, et natura non dividit; et venit nobis Trinitas indivisa quae totum continet; et sine ipsa totum est nihil. Quidquid de Deo vere dicitur, aut pie credi potest in Deo, haec tria continent-potestas, sapientia et bonitas. Et plena sunt haec tria pariter. Si immensum nominas, si incorruptum dicis, si aeternum, si incommutabilem, et quaecunque horum similia: totum hoc potestatis est. Si scientem appellas, si providum, si inspectorem, si scrutantem et considerantem, et discernentem: totum hoc sapientiae est. Si mitem, si mansuetum, si compatientem
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ comunicari posse. ⁊ minui omnino non posse. Il¬
lud itaq bomim qd̾ ipse erat. ⁊ quo ipse beatus eint.
bonitate sola non necessitate trahebatur. ad cõmunican¬
dum qm̃ ⁊ optimi eẽt ꝓdẽẽ uelle: ⁊ potentissimi noceri
non posse. Quod diuine uoluntati & bonitas affuit.
bonitate ꝑfecta non fuisset. nisi pariter affuisset
potestas. qm̃ id qd̾ bonitate p̾eunte uoluit. potestate sub¬
sequente ad impleuit. Inpredestinatione itaq creatorum
oꝑata ẽ bonitas. in ereatione aũt uero p̃destinatuꝵ oꝑa¬
ta est potestas. inbeatificatione uͦ creatorum potestas.
rant enĩ tria quȩdam. ⁊ hȩc tria unum erant.
et ȩt̾na erant tria hec. nichił ꝑfectum eẽ poterat
sine his tribus. ⁊ cumhis tribus nichil diminutum. Cõs¬
tabat enĩ ut si adeẽnt tria hȩc. nichil ꝑfectum de eẽt.
⁊ si de eẽt dchis tribus unum. aliquid cosũmatũ ẽẽ nõ

Expanded text:
icari posse, et minui omnino non posse. Ilicari posse, et minui omnino non posse. Illud itaque bonum quod ipse erat et quo ipse beatus erat, bonitate sola non necessitate trahebatur ad communicandum. Quoniam et optimi erat prodesse velle, et potentissimi noceri non posse. CAP. V. Quod divinae voluntati et bonitas adfuit bonitate perfecta non fuisset, nisi pariter adfuisset potestas; quoniam id quod bonitate praeeunte voluit, potestate subsequente adimplevit. In praedestinatione itaque cresudorum operata est bonitas; in creatione autem praedestinatorum operata est potestas, in beatificatione vero creatorum, potestas rant enim tria quaedam, et haec tria erant unum; et aeterna erant tria haec; et nihil perfectum esse poterat sine his tribus, et cum his nihil diminutum. Constabat enim ut si adessent tria haec, nihil perfectum deesset; et si deesset de his tribus unum, aliquid consummatum esse non
Abbreviated transcription (Latin):
ministrauit. corruptibilia creãs. s manẽs qd̃ eit. fec̃ qd nõ
cuit. in se cõtinẽs postestatẽ faciẽi. nõ sumẽs ex se mat̾iam.
facti. Neq enĩ degenerauit in fehora cõdẽs. ut natura in
um sumerent que nõ erant: quoniam opꝰ ⁊ factor natura
idem esse nõ poterant. Sic̃ ergo infaciendis se non minuit
ȩc̃nitas: sic in factis se nõ aurit in mensitas. S añ facta
sine defectu plena constitit. ⁊ pꝰ facta sine motu. in de¬
ficiens ꝑmansit. nicħ nouum assumens. mhil antiquum
amittens: totum dans et nicħ abiciens. Hec prima causa
rerum om̃iũ scse ⁊ propter se oꝑata ẽ opus suum. Scd̾se
qm̃ extrinsecus oꝑis sui formam non accep̃. ꝓpt̾ se qm̃ ali¬
un de causam oꝑandi non habuit. Fec̃ enim ad similitu¬
dinem suam qđ disponebat ad partitipationem suam.
ut exipsa end formam traheret. qd̾ cum ipsa id̾e bonũ
creaturȩ rõnał conditio. qd̾ uoluit deus et̾̃na
bonitate sua beatitudinȩs participes fieri. quam uid̃

Expanded text:
ans; sed manens quod erat, fecit quod non erat, in se continens potestatem faciendi, non sumens ex se materiam facti. Neque enim degeneravit inferiora condens, ut natura in um sumerent quae non erant, quoniam opus et factor natura idem esse non poterant. Sicut ergo in faciendis se non minuit aeternitas; sic in factis se non auxit immensitas. Sed ante facta sine defectu plena consistit; et post facta sine motu indeficiens permansit. Nihil novum assumens, nihil antiquum amittens; totum dans et nihil abjiciens. Haec prima causa rerum omnium secundum se et propter se operata est opus suum; sem extrinsecus operis sui formam non accepit; propter se, quoniam aliunde causam operandi non habuit. Fecit enim ad similitudinem suam, quod disponebat ad participationem sui, ut ex ipsa eamdem formam traheret, quod cum ipsa idem bonum creaturae rationalis conditio, quod voluit Deus aeterna bonitate suae beatitudi
Abbreviated transcription (Latin):
lenter. ⁊ ꝓpͥe ad illuis similitudinem facta ÷. quȩ tuc citiꝰ
creatorem suũ quem non uidet agnoscit : cum se ipsam
ad illuis imaginem factam intelligit. In hoc ergo primũ
trinitatis uestigium in uentum ẽ: cum agnosc̾e̾ cepit ipsa
qd̵ enit inse.⁊ ex eo ꝯsid̾auit qd̾ erat supͣse. Uidit enim
qd̃ ex ipsa nascitur sapi̾a. quȩ ÷ in ipsa.⁊ diligit ipsa
genitam de se. ⁊ inse manentem ñ diuidit ase. et apparent
tria quȩdam in uno. mens. sapientia. ⁊ amor. ⁊ ẽ mens.¬
i sapia de m̃te. ⁊ de mente. ⁊ sapi̾a : amor. Et surgit tri
nitas quedam. ⁊ unitas non recedit.⁊ s simul trmitas.
et unitas scđm potestatem. ⁊ imagnus uirtutem. Q̾ cons¬
cendit mens ab istis per hȩc illuminata.⁊ considat catorẽ
suum sapientem eẽ. ⁊ sapi̾am habȩ.⁊ ex ipso ee̾ sapiam suã
sapiã suam ipse dilex̃. ⁊ semper amorem hu̾it ad sapientiã
suam. et erat cogt̾miis amor et̃no. ⁊ coet̾ne sapi̾e illius.

Expanded text:
lenter et proprie ad illius similitudinem facta est; quae tunc citius creatorem suum quem non videt agnoscit, cum seipsam ad illius imaginem factam intelligit. In hoc ergo primum Trinitatis vestigium inventum est cum agnoscere coepit ipsa quod erat in se, et ex eo consideravit quod erat supra se. Vidit enim quod ex se ipsa nascitur sapientia quae in ipsa est, et diligit ipsa genitam de se, et in se manentem non dividit a se. Et apparent tria quaedam in uno, mens, sapientia et amor. Et est sapientia de mente, et de mente et sapnitas quaedam, et unitas non recedit, et sunt simul Trinitas et unitas secundum potestatem et imaginis virtutem. Et conscendit mens ab istis per haec illuminata, et considerat creatorem suum sapientem esse et sapientiam habere, et ex ipso esse sapientiam suam; t quod semper sapientiam suam ipse dilexit et semper amorem habuit ad sapientiam suam, et erat coaeternus amor aeterno et coaeternae sapientiae illius.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpͥe. Ne. ⁊ in omni re. siue natura. siue e̾entia ẽ. sine
sui diffinitione. et in omni loco sine sui circscͥptione.⁊
monini tp̃r. sine mutabilitate. Nam id quod quidam
insipientes ĩmo solam carnem sapientes.⁊ quȩ carnis
s̃ solum ꝯsiderantes : estimant qͣsi corꝑaliũ sordium.
⁊ pollutionũ in quinationes dm̃ ꝯtinge̾ possint. sireb
om̃ĩb c̾e̾ntialiter ł sub̃alit̾ in eẽ. dicatur. tam frmolũ
÷ ut nec repensione sit dignũ. cum ⁊ ipse sp̃c ereatus
corꝑeis sordib in quinari non possit. Si enĩ sp̃c̃ sordes
corporeȩ cõtingunt. dicant ipsi quomodo anima huma¬
na incarne posita ĩmacłata. ẽẽ. possit. cum carnis hu¬
mane sordibus nulla in qͥnatio. ł pollutio maior possit¬
horrore sustine̾ non pot̾. quomodo animam scãm.
itam non inquinet. quȩ in tm̃ in ea sine pollutione ui¬
uit : ut ex ea cẽ apollutioẽ emundetur. Postremo respon¬
deant quid potius ꝯcedend̾ dedõ estimant. ł q nꝰꝗͣ. sit

Expanded text:
entia est sine sui definitione; et in omni loco sine circumscriptione; et in omni tempore sine mutabilitate. Nam id quod quidam insipientes, imo solam carnem sapientes et quae carnis sunt solum considerantes existimant quasi corporalium sordium et pollutionum inquinationes Deum contingere possint si rebus omnibus essentialiter vel substantialiter inesse dicatur; tam frivolum est ut nec responsione sit dignum cum et ipse Spiritus creatus corporeis sordibus inquinari non possit. Si enim spiritus sordes corporeae contingunt, dicant ipsi quomodo anima humana in carae posita immaculata esse possit, cum carnis humanae sordibus nulla inquinatio vel pollutio major invenirhorrore sustinere non potest quomodo animam sanctam et justam non inquinet, quae in tantum in ea sine pollutione vivit, ut ex ea etiam a pollutione emundetur? Postremo respondeant utrum potius concedendum de Deo existimant, quod nusquam sit
Abbreviated transcription (Latin):
unum sunt. sed ꝑcreaturȩ spetiem diuisĩ se ad cognitionẽ
esfundunt. Suscep̃ enĩ formã potestatis rerum in m̃¬
sitas. sapientiȩ uero pulcritudo. bonitatis utilitas.⁊
uidebantur hȩc foris. et concurrebant cum alio si¬
enit enĩ in rõnali creata ꝑfectior ẽ ꝗͣ foris

Expanded text:
unum sunt, sed per creaturae speciem divisium se ad cognitionem unum sunt, sed per creaturae speciem divisium se ad cognitionem effundunt. Suscepit enim formam potestatis rerum immensitas; sapientiae pulchritudo, bonitatis utilitas. Et videbantur haec foris et concurrebant cum alio siilitudo Dei in rationali creatura perfectior est quam foris
Abbreviated transcription (Latin):
nitas qr ꝑeam uoluit ds̃ dm̃ sapientia quia ꝑeam disposu¬
it nouissima potestas. quia ꝑ eam fec̃. qm̃ ordo iudetur
esse ⁊ fuisse uoluntas prima. ⁊ pꝰ eã dispositio. et nonis¬
sine oꝑatio subsequuta. ħisi enĩ uoluisset nõ d̾isposuisset.
⁊ nisi disposuisset non fecisset. et occurrit magna ratio.
quia sẽper in homnibus p̾ced̾ uoluntas consilium. ⁊ cõ¬
silium opꝰ subsequitur. S quid faciemnis . Nñquid au¬
debimis in ducere. tp̃ra in ęt̃nitatem: Nam si hec in
deo sunt quẽ ad modum in hoĩbus aliquid in eo priꝰ fuit.
aliquid posteruis. ⁊ non totus d̃ ęt̾nis est. S ħ nefas
taq ȩt̃na bonitate semper uoluit. et etna sapien¬
tia seꝑ disposiuit: quod coȩterna potestate aliqnͣ fac̃.
Et erant simł semper bonitas. sapientia. ⁊ potestas.
N ec diuidi ł separari ab inuicem tp̃r pot̾ant. quȩ sub ali¬
ter idem erant. Q̾ abhis formam dedit oꝑi suo artifer
ds̃. quibus consuminata st̃ omĩa. ab euo in choationis.

Expanded text:
ia per eam voluit Deus, deinde sapientia, quia per eam disposuit, novissima potestas quia per eam fecit; quoniam ordo videtur esse, et fuisse voluntas prima, et post eam dispositio, et novissime operatio subsecuta. Nisi enim voluisset non disposuisset, et si non disposuisset, non fecisset. Et occurrit magna ratio, quia semper in hominibus praecedit voluntas consilium, et consilium opus subsequitur. Sed quid facimus? Nunquid audebimus inducere tempora in aeternitatem? Nam si haec in Deo sunt quemadmodum in hominibus, aliquid in eo prius fuit, aliquid posterius; et non totus Deus Deus aeternus per voluit, et aeterna sapientia semper disposuit, quod coaeterna potestate aliquando facit. Et erant simul semper bonitas, sapientia, et potestas; nec dividi vel separari ab invicem tempore poterant quae substantialiter idem erant, et ab his formam dedit operi suo artifex Deus, quibus consummata sunt omnia ab aevo inchoationis,
Abbreviated transcription (Latin):
ł reuelatione diuina aduita. Et primum usq quo ipsa
humana rõ exinsito s lumine ueritatis comialuerit.
dignum ẽ. cõsidatione. ne ũ ł totũ hoĩẽ detur negare
cõuncam᷑ grãm. aut si tollatur totum. ignorantiam
excusare. Itaq utrumq modũ humane in uestigatioĩs
ordine ꝓsequanur. quo ratio homĩs ł ꝑse c̾irecta. ł ab
his quȩ ertra se naturlia erant iusibilia admonita: ad
uerum cognoscendum enixa est. De gnitionis gn̾e qͦ¬
tur primum ⁊ principalit̾ in uisibił deus quantum ad
manifestationem expositum ẽ. uidĩ pot̾at. qd̾ illius ima¬
gini ⁊ similitudini ꝓximũ et cognatum magis fac tũ
erat. Hoc dũt ipsa ratio erat. ⁊ ms rõne utens. quo ad
primam similitudinẽ dei facta ẽ. ut ꝑse in uenire pos¬
esse potest. se ipsam esse aliquid ignorare potest. cum
ex his omĩbꝰ quȩ in se ħ ẽ in corpore suo. iisibilia uidet.
nichil se esse ł eẽ posse uidet. Sec̾nit ergo. ⁊ diuidit

Expanded text:
 revelatione divina adjuta. Et primum usquequo ipsa humana ratio ex insito sibi lumine veritatis convaluerit, dignum est consideratione; ne si vel totum homini detur negare convincamur gratiam, aut si tollatur totum ignorantiam excusare. Itaque utrumque modum humanae investigationis ordine prosequamur, quo ratio hominis vel per se directa vel ab iis quae extra se naturalia erant visibilia admonita, ad verum cognoscendum enisa est. CAP. VI. De tur primum et principaliter invisibilis Deus quantum ad manifestationem expositum est videri poterat quod illius imagini et similitudini proximum et cognatum magis factum erat. Hoc autem ipsa ratio erat et mens ratione utens quo ad primam similitudinem Dei facta erat, ut per se invenire posesse potest, seipsam esse aliquid ignorare potest, cum ex his omnibus quae in se hoc est in corpore suo visibila videt nihil se esse vel esse posse videt. Secernit e
Abbreviated transcription (Latin):
lit̾ enit. ⁊ equaliter erat. ⁊ sapientia filii erat. ⁊ patͥs
erat. ⁊ sp̃s scĩ enit. ⁊ sub̾alit̾ erat ⁊ equalit̾ enit. Et
bonitas sp̃c scĩ erat. ⁊ patris ciit.⁊ filii erat. ⁊ subalit̾
erat et equaliter erit. ⁊ tñ cansa erat. ut ꝑsonalit᷑ dis
tingueretur. qd subaliter ide erat. Qre ħ tria cũ scđ̾m suban
Idicant᷑ qͣsi ꝓpria ĩqͥbusdã locis ꝑsonis at tributa in¬

Expanded text:
r Filius quasi non de suo potens. Quia potentia Patris neque Pater vel Filius de suo bonus, quia Spiritus sancti bonitas erat; et si hoc diceretur scandalum patiebatur veritas, et unitas scissionem; nec poterat in tribus perfectus dici unus, cui proprium deesset aliquid, quod alter singulare haberet. Propterea potentia Patris erat, et Filii erat, et Spiritus sa
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ scientia nocatur. ⁊ p̾scientia. ⁊ dispositio. etl
p̃destinatio. ⁊ ꝓuidentia. scientia. existentium. p̃ scientia
futurorum. dispositio faciendoꝵ p̃destinatio saluandaꝵ.
ꝓuidentia subiectuꝵ. Et totum ħ una erat sapientia.
⁊ una dispositio. ⁊ ipsa et̃na erat. ⁊ c̃ ipsa coȩt̃na uolun¬
tas erat. ⁊ scd̾ uoluntatem ipsa dispositio erat.⁊ tñ uolun-

Expanded text:
ur, et praescientia, et dispositio, et praedestinatio, et providentia. Scientia existentium, praescientia futurorum, dispositio faciendorum, praedestinatio salvandorum, providentia subjectorum. Et totum hoc una erat sapientia, et una dispositio, et ipsa aeterna erat; et cum ipsa coaeterna voluntas erat, et secundum voluntatem ip
Abbreviated transcription (Latin):
non uidet. &̾ qr se cepisse intelligit.
um ergo de se dubitare non possit. qm̃ ẽ. quia se ig¬
norare non pot᷑. cogitur exse.⁊ ħeredere quia aliqñ
cepisse se memunit. qm̃ non semꝑ est. q se nescire non potest
cum ẽ. Cum engo ꝑse ⁊ in se. cȩpisse ⁊ iitium habuisse¬
se uideat. nec ħ ignorare pot. quomam cum non fuit: Sib
ẽẽ ẽ. qm̃ qui abalio esse accepit. primus⁊ omnbus existẽdi.
auctor esse non potuit. Non ergo abalio acciꝑe esse potu¬
it. qui omnibus esse dedit. quem ꝓpt̾ea semꝑ fuisse. ⁊ nũ¬
quam cepisse. fat̾i oportet qm̃ om̃e quod aliqͣndo eẽ in¬
cepit. auc torem habuie. ꝑ quem cȩpit. Gonstat ergo nec

Expanded text:
. Et quod se coepisse intelligit. Cum ergo de se dubitare non possit quoniam est quia se ignorare non potest cogitur ex se et hoc credere quod aliquando se coepisse meminit; quoniam non semper est, quia se nescire non potest cum est. Cum ergo per se et in se coepisse et initium habuisse videat, nec hoc ignorare potest. Quoniam cum non fuit, sibi esse est; quoniam qui ab alio esse accepit primus omnibus existendi auctor esse non potuit. Non ergo ab alio accipere esse potuit qui omnibus esse dedit, quem propterea semper fuisse et nunquam coepisse fateri oportet; quoniam omne quod aliquando esse incoepit auct
Abbreviated transcription (Latin):
pͥma generantia. p̾mȩ añ cause. alie ereitȩ sũt. ⁊ quȩ st̃¬
in suo genere primȩ. aliȩ in creatȩ. et quȩ unuiersalit᷑ pͥmȩ

Expanded text:
prima generantia. Primae autem causae aliae creatae sunt et quae sunprima generantia. Primae autem causae aliae creatae sunt et quae sunin suo genere primae, aliae increatae et quae un
Abbreviated transcription (Latin):
q asũmo usq ad imum inunu̾sitatis hꝰ cõpage. ita se¬
se causis quibusdam rõnumq genituris ꝓseqr̃ ut omniũ
quȩ sũt nicħ in conexum aut separabile natura et̾num¬
q inueniatur. Iuȩẽq enĩ sũt rerum omnium. aut causc&̧
in ueniuntur subsequẽtium effectuũ eẽ : aut iffectus p̃¬
sunt ad posteriona quȩ generãt: ⁊ ad priora aquibus ge¬
nerantur effertus. Et sic̃ his queultima sunt. ⁊ effectus tan¬
tum priorum nicħ posteriꝰ ternitur. sic quid his quȩ pͥma
sunt ⁊ cause tantum subsequentium nicħ pͥus inuenitur.
demediis aũt quecũq priora sunt magis causȩ nominan¬
tur: ⁊ minus effectus. Quȩ cũq uero postĩora sunt ma¬
gis sunt effectus. ⁊ minus causȩ: ⁊pͥma causalissima. Et
quȩ prima sunt. pꝰ pͥma. pͥmi sunt effectus. et quȩ ultima
sunt. añ ultima. Eanse ultime. et ultana generata. et

Expanded text:
a summo usque ad imum, in universitatis hujus compage ita sea summo usque ad imum, in universitatis hujus compage ita sese causis quibusdam rationumque genituris prosequitur, ut omnium quae sunt, nihil inconnexum aut separabile natura externumque inveniatur. Quaecunque enim sunt rerum omnium, aut causae inveniuntur subsequentium effectuum esse, aut effectus prsunt ad posteriora quae generant; et ad priora a quibus generantur effectus; et sicut his quae ultima sunt et effectus tantum priorum nihil posterius cernitur; sic quidem iis quae prima sunt et causae tantum subsequentium, nihil prius invenitur. De mediis autem quaecunque priora sunt, magis causae nominantur, et minus effectus. Quaecunque vero posteriora sunt, magis sunt effectus; et minus causae, et prima causalissima. Et quae prima sunt post prima, primi sunt effectus; et quae ultima sunt ante ultima, causae ultimae, et ultima generata, et
Abbreviated transcription (Latin):
ipse aquo ipsa est. Sic̃ eñĩ abipso ÷ ut aliquid esset. sic ꝓpt̃
turam fec̃. si uiuari ipse non potuit ꝑ ereat᷑am : Ciualã
tec̃. qd̵ sibi nõ fec̃. qñ alt̾ nemo erat nisi ipse qui fecit:
Iuasi enĩ ꝓnichilo factum eẽ uidet᷑. ⁊ causã ip̃em̃ habuisse ut
ficret. qd̾ ita factũ ÷ ut iñ nec uiuaretur ille qui fecit. quasi¬
ꝑfectus ñ eguit. nec alter in de iunaret᷑. q p̾t᷑ ipsum quiuiua¬
re posset alter nonfuit. Nħ fortassis diligentiꝰ cõsideratũ
aliquem mouere possit. ꝓpt̾ea causa cõdicionis rõnalium ꝗͥ
in solo rerum auctore cõstitiumus. non solum ꝓhoibꝰ deqͥbus
dem naturȩ participes s̃. ita quoq ab eod fonte originis
causam trahunt. generali quadam cõsideratione in uestiga¬
re oportet qm̃ in ipsa principiũ consistit uniuersorum
quȩ facta sunt. De causis primordialibꝰ & de affectibus
erum omnium ordo disposicio earum.

Expanded text:
ipse a quo ipsa est. Sicut enim ab ipso est, ut aliquid esset; sic propter ipse a quo ipsa est. Sicut enim ab ipso est, ut aliquid esset; sic propter turam fecit si juvari ipse non potuit per creaturam? qui alteri fecit quod sibi non fecit quando alter nemo erat nisi ipse qui fecit. Quasi enim pro nihilo factum esse videtur et causam non habuisse, ut fieret quod ita factum est; ut inde nec juvaretur ille qui fecit quia perfectus non eguit; nec alter inde juvaretur, quia praeter ipsum qui juvari posset alter non fuit. Et hoc fortassis diligentius consideratum aliquem movere possit; propterea causam conditionis rationalium quam in solo rerum auctore constituimus, non solum pro hominibusdem naturae participes sunt, ita quoque ab eodem fonte originis causam trahunt: generali quadam consideratione investigare oportet; quoniam in ipsa principium consistit universorum quae facta sunt. CAP. II. De causis primordialibus et effectibus earum. Rerum omnium ordo dispositioque
Abbreviated transcription (Latin):
ipse seruiens uinaret᷑. Et noluit ut mundus seruiret hõi.
ꝓpt̃ hominem totum ħ factũ ÷ G totum bonum hominis
ennt. iideł ⁊ qd̾ factum est ꝓꝑter ipsum : ⁊ ꝓpter qd̾ factꝰ
est ipse. S aliud bonum deorsum erat : ⁊ de subtus sume¬
batur ad necessitatem. alind bonum sursum eiit. ⁊ desuper
sumebatur ad felicitatem. Bonum quippe illud qd̵ in creat᷑a
positum erat. bonum erat necessitatis : quod uero in creatm e
erat bonum. bonum erat felititatis. Et utrũq adhoĩẽ fere¬
batur. q utrumq h oĩ debebatur. q ꝓpt̾ aliud factus ÷ homo.
ut illud possid̾ et. et frueret᷑. aliud ꝓpt̾ hoĩẽ factum ÷ ut illud
acciꝑet ⁊ iunaretur. Intantũ gͦ rõalis creaturȩ ꝯdicio. cę¬
t̃is oĩb quȩ ꝓpt̾ ipsam facta sunt. excellentior ẽẽ ꝓbatur
qd̾ omnium causa ipsa est. Causa nͦ eus alia nulla ẽ. insi

Expanded text:
ipse serviens juvaretur, et voluit ut mundus serviret hominiipse serviens juvaretur, et voluit ut mundus serviret hominipropter hominem totum hoc factum est. Ergo totum bonum hominis erat: videlicet et quod factum est propter ipsum, et propter quod factus est ipse. Sed aliud bonum deorsum erat et de subtus sumebatur ad necessitatem, aliud bonum sursum erat, et desuper sumebatur ad felicitatem. Bonum quippe illud quod in creatura positum erat, bonum erat necessitatis; quod vero in Creatore erat bonum, bonum erat felicitatis. Et utrumque ad hominem ferebatur quia utrumque homini debebatur; quia propter alterum factus est homo, ut illud possideret et frueretur; alterum propter hominem factum est ut illud acciperet et juvaretur. In tantum ergo rationalis creaturae conditio caeteris omnibus quae propter ipsam facta sunt excellentior esse probatur; quod omnium causa ipsa est. Causa vero ejus alia nulla est, nisi
Abbreviated transcription (Latin):
thõ. Ergo ds̃ erat. ⁊ mundus nõ erat. neq hõ enit. ⁊ fac¬
tus ẽ ꝓpt̾ dm̃. hõ qͥnõ enit. ⁊ mundus ꝓpt̾ hominem qui
nec dum enit. & qsi eadem causa nidebatur qd̵ factus
Nam ⁊ hõ factus: ut dõ seruiret ꝓpt̾ quem factus et.¬
⁊ mundus factus ÷ ut seruiret hoĩ ꝓpt̾ quem factus est
Et quasi idem erat. ⁊ idem non erat. q idem nõ erant.
ꝓpt᷑ quos erat. Ds̃ ꝑfectus erat. ⁊ plenꝰ bõ cõsũmato. neq
opis habuit. aliunde uiuari. qm̃ nec minu potuit. et̾mis
nec in mensus augeri. Homo uero natura egens erat alie¬
ni. auxilii . qͦ. ł. cõseruaret qd̾ mutabile acceꝑat. nel angeret
quod non cõsummatum habebat. Ita positus ÷ in medio hõ
nt et a seruret᷑. ⁊ ipse seruiret ut acciꝑet utrimq ipse
et totum sͥ uendicaret et reflueret totum adbonum hoĩs.
et qd accepit obsequiũ. ⁊ qd̾ inpendit. Uoluit enĩ ds̃ ut
ab omine s scruiretur. sic tñ ut ea seruitute. nõ ds̃ s homo

Expanded text:
s erat et mundus non erat, neque homo erat; et factus est propter Deum homo qui non erat et mundus propter hominem qui necdum erat; et quasi eadem causa videbatur quod factusNam et homo factus est ut Deo serviret propter quem factus est; et mundus factus est ut serviret homini propter quem factus est. Et quasi idem erat et idem non erat; quia idem non erat propter quos erat. Deus perfectus erat et plenus bono consummato; neque opus habuit aliunde juvari, quoniam nec minui potuit aeternus, nec immensus augeri. Homo vero natura egens erat alieni auxilii, quo vel conservaret quod mutabile acceperat, vel augeret quod non consummatum habebat. Ita positus est in medio homo, ut et ei serviretur et ipse serviret, et acciperet utrinque ipse, et totum sibi vindicaret; et reflueret totum ad bonum hominis, et quod accepit obsequium et quod impendit. Voluit enim Deus ut ab homine sibi serviretur; sic tamen ut ea servitute non Deus sed homo
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ comimxit duo hȩc : ut ꝑnuisibilia in uisibilia iude¬
ret. ⁊ uidit creatoris potentiam. ⁊ sapientiam.⁊
bonitatem. a sem̾psa ꝑea que foris paruerunt magni¬
tionem excitata. Et hȩc erant quasi admonicio
recordatio prim trinum ẽẽ dm̃ s nondum ꝑfecta eõ¬
sũmatio agnitionis. qm̃ ad sub̃am erant. nec poterant
singłarit᷑ diuidi quȩ unum erant. Ho enĩ singłarit᷑
ꝑsonȩ patris potentia enit. quȩ filii erat. ⁊ spũ scĩ erat.
neq singłarit̾ sapĩa ꝑsonȩ filii erat. quȩ patris erit.
erat. quȩ patris erat. ⁊ filii erat. s p̃dicabatur trim¬
tas existis. non significabatur in istis. Et tñ hȩc tri¬
a ȩt̃na erant. ⁊ causa omnium erant.⁊ ꝑ hȩc facta
sũt omĩa.⁊ ipsa non sunt facta. Et assignauimꝰ
bonitati uoluntatem. ⁊ sapientię dispositionem.⁊ po¬
testati oꝑationem. et oboritur cõquisitio grauis. ⁊ in¬
uestigatio ꝓfiuida deuoluntate dei.⁊ dep̾scientia illiꝰ

Expanded text:
xit duo haec, ut per visibilia invisibilia videret. Et vidit Creatoris potentiam et sapientiam et bonitatem a semetipsa, per ea quae foris apparuerunt in agnitionem excitata. Et haec erant quasi admonitio et recordatio prima trinum esse Deum; sed nondum perfecta consummatio agnitionis, quoniam ad substantiam erant; nec poterant singulariter dividi quae unum erant. Non enim singulariter personae Patris potentia erat quae Filii erat et Spiritus sancti erat; neque singulariter sapientia personae Filii erat, quae Patris erat, erat, quae Patris erat, et Filii erat; sed praedicabatur Trinitas ex istis, non significabatur in istis; et tamen haec tria aeterna erant, et causa omnium erant et per haec facta sunt omnia, et ipsa non sunt facta; et assignavimus bonitati voluntatem, et sapientiae dispositionem; et potestati operationem. Et oboritur conquisitio gravis et investigatio profunda de voluntate Dei, et de praescientia illius,
Abbreviated transcription (Latin):
hom̃is sex etatib fuint que ut bui diffincioner strm¬
ganiꝰ. oꝑa restanrationis esse dicimꝰ in carnationem uerbi
et quȩ in carne ⁊ ꝑ carnem gessit u̾bũ cũ om̃ib sacͣmen¬
tis suis. siunehis quȩ abinicio mundi ad ipsam incarnatio¬
nem figurandam p̾cesser̃. sine his quȩ usq in finem scli
ad ipsam anñtiandam ⁊ p̃dicandam sub sequ̾ntur. deͥi
lqr omis duuina scͥptara. ⁊ dchis ⁊ pͥhis facta est omĩs
diuina scriptura. q quẽ ad modum libri gentiliũ oꝑa
condicionis in uestigant. ⁊ tractant. sic diuina eloquia
ad oꝑa restaunationis tractanda. ⁊ comẽ denda marime

Expanded text:
i definitione stringamus, opera restaurationis esse dicimus incarnationem Verbi, et quae in carne et per carnem gessit Verbum cum omnibus sacramentis suis; sive iis quae ab initio mundi ad ipsam incarnationem figurandam praecesserunt, sive iis quae usque in finem saeculi ad ipsam annuntiandam et praedicandam subsequuntur. De his loquitur omnis divina Scriptura, et de his et pro his facta est omnis divina Scriptura; quia, quemadmodum libri gentilium opera conditionis investigant, et tractant, sic divina eloquia ad opera restaurationis tractanda et commendanda maxime
Abbreviated transcription (Latin):
ordiolibri. primum causam condicionis humanȩ. in uestige¬
mus. ut simł demonstret᷑. et pruum rationabilit᷑ ad co
ꝯ ditus. ⁊ pꝰmodum misericordit̾ reꝑatus. Ibiquoq dũ
ꝯ d̃etur gͣtuto factũ opꝰ rõnabile.⁊ hicdum redimeret᷑
sunt ꝑ q̃ sermo subsequens ordine decurere debet.¬

Expanded text:
ordio libri, primum causam conditionis humanae investigeordio libri, primum causam conditionis humanae investigemus, ut simul demonstretur et primum rationabiliter a Deo conditus, et postmodum misericorditer reparatus. Ibi quoque dum conderetur gratuito factum opus rationabile; et hic dum redimeretur su
Abbreviated transcription (Latin):
totam diuinarum scriptarum fidenter nos attigisse. ꝓnim¬
ciamꝰ. Hoc aũ incipiendum est a cõdicione primi parentis.
⁊ erudiendum paulatun ꝓ g̾dientib nb̵ sc̃ꝑ adea quȩ ordi¬
ne subsecuntur. S b̃uit̃ in clausula ipsa supͣ dicta colligimꝰ.
ad intelligentiam dic̃doꝵ cõꝑandam. Oꝑa gͦ cõdicionis
.I. mundus iste sensibilis cũ oĩb elem̃tis suis. in mat̾ia quid̃
añ omẽm diem in tp̃r parit᷑. ⁊ cũ tp̃r facta sunt. pꝰ ea sex
diebꝰ. in formam disposita. tribus pͥmis diebus ordinata.
⁊ sequentib tribus ornata. Nouissime sexta die factus ÷
hõ. adam. ⁊ ena. ꝓpt̾̃ quẽ facta sũt. cęt̾a omĩa ⁊ ipse inpa¬
radiso collocatus ÷ primo mansurꝰ ibi. ⁊ oꝑaturus. ut pꝰ
opꝰ cõsũmatum et obedientiam in pletam exm̃ illue ꝓuehe¬
ret᷑. uͥ semꝑ en t mansurꝰ. S quia sequentis oꝑis seriem
acõdicione pͥmi hoĩs deduce̾ in stituimꝰ. uistũ ÷ ut inipso ex¬

Expanded text:
totam divinarum Scripturarum fidenter nos attigisse pronuntiamus. Hoc autem incipiendum est a conditione primi parentis; et cernendum paulatim progredientibus nobis semper ad ea quae ordine subsequuntur. Sed breviter in clausula ipsa supradicta colligimus, ad intelligentiam dicendorum comparandam. Opera ergo conditionis, id est mundus iste sensibilis cum omnibus elementis suis in materia quidem ante omnem diem in tempore pariter et cum tempore facta sunt; postea sex diebus in formam disposita: tribus primis diebus ordinata, et sequentibus tribus ornata. Novissime sexta die factus est homo Adam et Eva, propter quem facta sunt caetera omnia; et ipse in paradiso collocatus est: primo mansurus ibi et operaturus ut post opus consummatum et obedientiam impletam exinde illuc proveheretur ubi erat semper mansurus. Sed, quia sequentis operis seriem, a conditione primi hominis deducere instituimus, justum est ut in ipsius ex
Abbreviated transcription (Latin):
sita est uniu̾sitatis huiꝰ machina. et partibꝰ suis distributa
firmam̃to aesuꝑ expanso. dem̃ t̾ra reuelata aiq uno resi¬
dente. et suo pondere librata. collectisq aquarũ molibus in¬
tiis receptacła sua aere serenato.iiͣ. mundi elem̃ta locis
ħtribꝰ sequentib itẽ diebꝰ factũ et. Qrto qui fuit . iꝰ.
in tribus ornatũ ẽ firmam̃tũ. sole ⁊ lima.⁊ stellis. Quanto
die qui fuit .ll. in tribus aer innolatilȩbus. ⁊ aquiş in pis¬
cibus. ornam̃ta acceꝑunt. Serto die qui fuit intribus

Expanded text:
sita est universitatis hujus machina et partibus suis distributa sita est universitatis hujus machina et partibus suis distributa firmamento desuper expanso. Deinde terra revelata atque in imo residente et suo pondere librata, collectisque aquarum molibus intra receptacula sua aere serenato: quatuor mundi elementa locis tribus sequentibus item diebus factum est. Quarto qui fuit primus in tribus ornatum est firmamentum sole et luna et stellis. Quinto die qui fuit secundus in tribus aer in volatilibus, et aquae in piscibus ornamenta acceperunt. Sexto die qui fuit tertius
Abbreviated transcription (Latin):
apłs niã nobis demonstrabo: Silingnis hor̃uĩ loquar et an¬
głoꝵ. sihabuero omnẽ ꝓpħiã. sinouero inysbrria omĩa. quid
e&: Nichil ꝓdest sicaritatem nõ habeam. Pax ait dei que ex:¬
suꝑat õẽ sensum. custodiat corda ur̃a et in telligentias urãs.
Iam quodam mͦ uidemus quare aquȩ illȩ quȩ supͣ cęlum sunt
ñ debuer̃ colligi. et inunum coartari. qm̃ caritos ampli fican¬
da sẽꝑ est et dilatanda. et ꝗͣto latiꝰ panditur. tanto ceisiꝰ fub¬
limatur. Quȩ subcelo sunt añ aq cõgregande sunt ⁊ cons¬
tringende in locum nnũ. ut iñ ꝑcertos tramitis et exitus
ordinatos qͣc̃q deducant᷑ qm̃ affectus animȩ in ferior nisi
certa lege constringatur. non pot̾ apparere arida. nec ger
redigit. ne forte cũ aliis p̾dicauerit ipse reꝓbus fiat.¬
Qd his tribus diebꝰ facta ẽ r erum dispositio.
cce ista sunt trium dierum oꝑa. añ ꝗͣ sol ł cęc̃a bumi¬
naria facta fuissent. Inhis pͥmis tribus diebus dispo¬

Expanded text:
et angelorum; si habuero omnem prophetiam; si novero mysteria omnia, quid est? nihil prodest si charitatem non habeam . Pax, ait, Dei quae exsuperat omnem sensum custodiat corda vestra et intelligentias vestras . Jam quodammodo videmus quare aquae illae quae supra coelum sunt non debuerunt colligi et in unum coarctari, quoniam charitas amplificanda semper est et dilatanda; et quanto latius panditur tanto celsius sublimatur. Quae autem sub coelo sunt aquae, congregandae sunt et constringendae in locum unum, ut inde per certos tramites et exitus ordinatos, quacunque deducantur. Quoniam affectus animae inferior nisi certa lege constringatur, non potest apparere arida, nec germervi utem religit, ne forte cum aliis praedicaverit, ipse reprobus fiatd iis tribus diebus facta est rerum dispositio. Ecce ista sunt trium dierum opera, antequam sol vel caetera luminaria facta fuissent. In his primis tribus diebus dispo