comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
egosum panis uitae qui decaelo descendi. Quo insudore uultus nostri uescimur
quia ad conspectum diui nae celsitudinis nonnisi per laborem necessariae
afflictionis ascendimus. Etuocauit adam nomen uxoris suae eua eo quod
mater ess& cunctorum ui uentium. Et hoc nomen adam diuino instinctu
constat uxorisuȩ posuisse. quod aptissime congruit ecclesiae scaẽ incuiusso
lum unitate quae catholica uocatur uitae cunctis ianua pat&: Fecitquoq
gratia factum est. sed tamen factum. Nam huius modi indumenta. dnseos
mortales iam factos fuisse insinuat. Pelles quippe quae non nisi mortuis pecudib:
subtrahuntur. mortisfiguram continent: Ita cum contra praeceptum Non
mitatione legitima sed in licita superbi adsesse appetit homo usque ad beluarum
mortalitatem deieccus est. Et quidem ipsi sibi fecerant peritomata de folus fici
quibus pudenda tegerent. sed ds̃ facitillis tonicas pellicias quibus omne corpus

Expanded text:
Ego sum panis vitae, qui de coelo descendi ; quo in sudore vultus nostri vescimur, Ego sum panis vitae, qui de coelo descendi ; quo in sudore vultus nostri vescimur, quia ad conspectum divinae celsitudinis, non nisi per laborem necessariae afflictionis ascendimus. Et vocavit Adam nomen uxoris suae Eva, eo quod mater esset cunctorum viventium. Et hoc nomen Adam divino instinctu constat uxori suae posuisse, quod aptissime lum unitate, quae catholica vocatur, vitae cunctis janua patet. Fecit quoqugratia factum est. Nam hujusmodi indumento Dominus eos mortales jam factos fuisssubtrahuntur, mortis figuram continent. Ita cum contra praeceptum non imitatione legitima, sed illicita superbia Deus esse appetit homo, usque ad belluarum mortalitatem dejectus est. Et quidem ipsi sibi fecerant perizomata de foliis fici, quibus pudenda tegerent: sed Deus facit illis tunicas pellicias, quibus omne corpus
Abbreviated transcription (Latin):
erubescendum sine fructu bonorum operum esse in agrodi hoc est in ecelesia
uttime ant nedeserat illos ds̃ quia & ipsi in agrissuis infructuosas arbores
deserunt nec aliquam culturam eis adhibent: Ante peccatum ergo hominis.
ionest scriptum quod terra protulerit nisi herbam pabuli & ligna fructuosa.
postpeccatum autem.: uidemus multa horrida & infruetuosa nasci propter
eam uidelic& quam diximus causam. Misticeuero terraquae in opere praeua¬
i cationis adae maledicta esse perhibetur. Non alia melius quam caro acci¬
pitur. Nam quae spinas iam & tribulos germinat nobis. quia percarnis concu¬
iscentiam propagati punctiones & incentiua uitiorum deipsa carne patimur
In sudore uultustui uesceris pane cuo donec reuertaris interram dequa sumptus es
quia puluis es & inpuluerem reuerteris. Illum hic panem intellege. quiait

Expanded text:
erubescendum sine fructu bonorum operum esse in agro Dei, hoc est in Ecclesia, erubescendum sine fructu bonorum operum esse in agro Dei, hoc est in Ecclesia, et ut timeant ne deserat illos Deus, quia et ipsi in agris suis infructuosas arbores deserunt, nec aliquam culturam eis adhibent. Ante peccatum ergo hominis non est scriptum quod terra protulerit nisi herbam pabuli et ligna fructuosa; post peccatum autem videmus multa horrida et infructuosa nasci, propter eam videlicet quam diximus causam. Mystice vero terra quae in opere praevaricationis Adae maledicta esse perhibetur, non alia melius quam caro accipitur. Namque spinas jam et tribulos germinat nobis, quia per carnis concupiscentiam propagati, punctiones et incentiva vitiorum de ipsa carne patimur. In sudore vultus tui vesceris pane donec revertaris in terram de qua sumptus es, quia pulvis es et in pulverem reverteris. Illum hic panem intellige qui ait:
Abbreviated transcription (Latin):
cumilla semper libertate regnar& Adae uero dixit. quia audistiuocen
uxoristuae & come disti deligno exquo preceperam ne comederes maledicta
terra in operetuo. In laboribus comedes eam cunctis diebus uitae tuae. spinas
& cribulos germinabittibi & comedas herbasterrae & cera. Hos esse in
ra labores humani generis quis ignorat: & quia non essent si felicitas quae
in paradyso fuerat teneretur: perpeccatum enim hominis terramaledictae
ut spinas parer& nonutipsa poenassentir& quae sine sensue st. sed ut peccati
humanicrimen semperhominibus ante oculos poner& quo ad monerentur
aliquando a uerti a peccatis & addi praecepta conuerti. Nam & herbae
uenenosȩ: ad poenam uel ad exercitationem mortalium creatȩsunt & hoc
notandum propter peccatum quia mortales post̃ peccatum factisumus. Per
infructuosas quoque arbores insultatur hominibus. ut intellegant quam sit

Expanded text:
cum illo semper libertate regnaret. Adae vero dixit: Quia audisti vocem cum illo semper libertate regnaret. Adae vero dixit: Quia audisti vocem uxoris tuae, et comedisti de ligno ex quo praeceperam tibi ne comederes, maledicta terra in opere tuo. In laboribus comedes eam cunctis diebus vitae tuae, spinas et tribulos germinabit tibi, et comedes herbas terrae, etc. « Hos esse in terra labores humani generis quis ignorat, et quia non essent si felicitas quae in paradiso fuerat teneretur? Per peccatum enim hominis terra maledicta est, ut spinas pareret, non ut ipsa poenas sentiret quae sine sensu est, sed ut peccati humani crimen semper hominibus ante oculos poneret, quo admonerentur aliquando averti a peccatis, et ad Dei praecepta converti. Nam et herbae venenosae ad poenam vel ad exercitationem mortalium creatae sunt. Et hoc notandum propter peccatum, quia mortales post peccatum facti sumus. Per infructuosas quoque arbores insultatur hominibus, ut intelligant quam sit
Abbreviated transcription (Latin):
de lic& xp̃i conueniunt cuius erumnae postreatum primȩ preuaricationis
multiplicantur in hacuita. ut aduitam perpetuam castigata perueni at
Multiplicantur & conceptus. cum spiritalem dõ sobolem predicando acre
uiuendo gignere satagit Vnde eidem suae soboli peregregium predica¬
toremdicit filiolimei quoslterum parturio donec formetur xp̃s in uobis
Parit indolore filios cum sollicita mecuit nesicut serpens seduxit euam
astutia sua. Ita corrum pantur sensuseorum & excidant a simplicitate
quae est in xp̃o Ait subuiri potestate quia seruit dño intimore & ex ulta
dinon iniecuritate : sed cum tremore cuisinum quam peccass& solo secura
diletionis copularetur amplexu. Etipse dominabitur eius. carnales
eius cohibens motus eam que ad perceptionem uitae celestis continuo
supernae institutionis exercitio prouehens aquasinum quam recessisse sotia

Expanded text:
delicet Christi conveniunt, cujus aerumnae post reatum primae praevaricationis delicet Christi conveniunt, cujus aerumnae post reatum primae praevaricationis multiplicantur in hac vita, ut ad vitam perpetuam castigata perveniat; multiplicantur et conceptus, cum spiritalem Deo sobolem praedicando ac recte vivendo gignere satagit; unde eidem suae soboli per egregium praedicatorem dicitur: Filioli mei, quos iterum parturio donec formetur Christus in vobis . Parit in dolore filios, cum sollicita metuit, ne sicut serpens seduxit Evam astutia sua, ita corrumpantur sensus eorum, et excidant a simplicitate quae est in Christo. Agit sub viri potestate, quia servit Domino in timore et exsultat ei non in securitate, sed cum tremore: cui, si nunquam peccasset, solo securae dilectionis copularetur amplexu. Et ipse dominabitur ejus, carnales ejus cohibens motus, eamque ad perceptionem vitae coelestis continuo supernae institutionis exercitio provehens, a qua si nunquam recessisset, socia
Abbreviated transcription (Latin):
haecpoena ad proprietatem litterae Sim & ineo quod sequitur. Et subuiri
potestaco eris &ipsedominabiturtui. Eum & ante peccatum aliterfactam
uise non dec& credere mulierem nisi ut uirei dominar&ur & subeius ipsa potes¬
tite degero: recte accipi potest hanc seruitutem significatam quaecuiusdam
onditionis est potiusquam dilectionis. ut &iam ipsatalis seruitus qua homines
hominibus postea serui esse coeperunt depoena peccati repperiatur exorto
Dixit quidem a postolus percaritatem seruite inuicem Sed nequaquam
dicere inuicem dominamini possunt itaque coniuges percaritatem serut
inuicem sed mulierem non permitcit a postolus dominari inuirum hocenĩ
uro potius sententia detulit & maritum habere dominium meruit mulieris
non natura sedculpa quod timen nisi seruetur depra uabitur amplius &
augebitur culpa figurate autem uerba haec adecclesiam coniugem ui¬

Expanded text:
haec poena et ad proprietatem litterae. Nam et in eo quod sequitur, Et sub viri haec poena et ad proprietatem litterae. Nam et in eo quod sequitur, Et sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui, cum et ante peccatum aliter factam fuisse non deceat credere mulierem, nisi ut vir ei dominaretur, et sub ejus ipsa potestate degeret, recte accipi potest hanc servitutem significatam, quae cujusdam conditionis est potihominibus postea serui esse coeperunt, de poena peccati reperiatur exorta. dixit quidem apostolus: per caritatem seruite inuicem; sed nequaquam diceret: inuicem dominamini. possunt itaque coniuges per caritatem seruire inuicem; sed mulierem non permittit apostolus dominari in uirum. hoc enim uiro potius sententia dei detulit et maritum habernon natura, sed culpa: quod tamen nisi servetur, depravabitur amplius et augebitur culpa. » Figurate autem verba haec ad Ecclesiam conjugem vi
Abbreviated transcription (Latin):
&Aulier conter& caput serpentis. cum ecclesia scã insidias diaboli & suasiones
uenenosas in ipsomox initio de prehensas abiit & quasi conculcans ad nihi lum
deducit Gonter& caput serpentis. cum superbiae porquam eua decepta est
saepe subpotentimanudĩ humiliando resistit. Initium enim omnis peccati.
superbia. Et serpens insidiatur calcaneum eius. quia circumiens ecclesi ã
diabolus uelut leo rugiens quaerit quem deuor&. quomodo gressus bonae
merito uicue nostrae designatur. quod utrum quȩ ipsa quoque serpentis conditio
figurate denuntiat. qui conteri solo ab hominibus quipos sunc &ipse feriendu
hominum uestigus insidiari non de sinit Mulieri quoque dixit multiplica
bo erum nastuas & conceptustuos indolore paries filiostuos : haec quoque in
mulierem diuerba. figurate ac prophetico multo commodius intelleguntur
uerum tamen qui a nondum pepererat femina nec dolor & gemitus parientis

Expanded text:
Mulier conterit caput serpentis, cum Ecclesia sancta insidias diaboli et suasiones Mulier conterit caput serpentis, cum Ecclesia sancta insidias diaboli et suasiones venenosas in ipso mox initio deprehensas abigit, et quasi conculcans ad nihilum deducit. Conterit caput serpentis, cum superbiae, per quam Eva decepta est, saepe sub potenti manu Dei humiliando resistit: initium enim omnis peccati superbia. Et serpens insidiatur calcaneo mulieris, quia circuiens Ecclesiam diabolus velut leo rugiens quaerit quem devoret, quomodo gressus bonae merito finis vitae nostrae designatur, quod utrumque ipsa quoque serpentis conditio figurate denuntiat, qui conteri solet ab omnibus qui possunt, et ipse feriendis hominum vestigiis insidiari non desinit Mubo aerumnas tuas, et conceptus tuos: in dolore paries filios. Haec quoque in mulierem Dei verba figurate ac prophetice multo commodius intelliguntur; verumtamen quia nondum pepererat femina, nec dolor et gemitus parientis
Abbreviated transcription (Latin):
ructu uesci concessum erat: Inimicitias ponam interte & mulierem & sẽm̃tuu
millius Semen mulieris totum estgenus humanum. semendiaboli preuarica¬
toressunt angeli qui exemplosunt superbiȩ illius a crebellionis de prẽuati. Semen
illius est perueria suggestio Semenmulieris fructus bonioperis quoperuersȩ
suggestioni resisticur. uius autem serpentis ac seminis eius memorati in imici¬
iam quantum genus humanum toler& quantam aduersuseum inimicitiam
onneselecti recte uiuendo exerceant gunctissoleclarius fidelibus constat
uius signum inimicitiae innatura &iam appar& inrationalis serpentis. qua
cunctis animantibus & bestiis terrae pro insita sibi peste ueneni generalis semper
existit inimicus quod uidelic& ei a tempore maledictionis huius insi tum esse
redendum es. Ipsa conter& caputtuum & tu insidiaberis calcaneum eius

Expanded text:
fructu vesci concessum erat. Inimicitias ponam inter te et mulierem, et semenfructu vesci concessum erat. Inimicitias ponam inter te et mulierem, et semen tuum et semen illius. Semen mulieris totum est genus humanum, semen diaboli praevaricatores sunt angeli, qui exemplo sunt superbiae illius ac rebellionis depravati. Semen illius est perversa suggestio: semen mulieris fructus boni operis, quo perversae suggestioni resistitur. Hujus autem serpentis ac seminis ejus memorati inimicitiam quantum genus humanum toleret, quantam adversus eum inimicitiam omnes electi recte vivendo exerceant, cunctis sole clarius fidelibus constat. Cujus signum inimicitiae in natura etiam apparet irrationabilis serpentis, qua cunctis animantibus et bestiis terrae pro insita sibi peste veneni generalis semper existit inimicus: quod videlicet ei a tempore maledictionis hujus, et non ante insitum esse credendum est. Ipsa conteret caput tuum, et insidiaberis calcaneo ejus.
Abbreviated transcription (Latin):
& uentre cumeos ingluuie superatos in ȩitum libidinis excitatSmnia nam qua
quaerepunt corpus perterram trahunt: Gorpus autem diabolisunt comnesln¬
probi Nupsepectore & uentresuo repit cum eos periniquas cogitationes uel in¬
pecebras commesiationes acluxuriȩ ad infima deprimit Qeuorat autem terra
imerrore peccantium pascitur ac delectatur eosque seducens ad interitum
rapit Bicutenim sc̃i saepe caelorum. Ita nomine terrae hi qui terrena sapi¬
unt indicantur: quomodo insequentibus adaedicitur berraes & in terra
ibis nq uod nostra translatio hab& quia pulus es & inpuluerem reuerteris
incuius signum deuorationis spiritalis ipse &iam serpens in rationalis quo ad de¬
cipiendum hominem uelut organosuo usus est diabolus. Nune terram materialẽ
comedere iubetur ciuprius unacum c&eris animantibus terrae herbis & lignorum

Expanded text:
et ventre, cum eos ingluvie superatos in aestum libidinis excitat. Omnia namque et ventre, cum eos ingluvie superatos in aestum libidinis excitat. Omnia namque quae repunt, corpus per terram trahunt. Corpus autem diaboli sunt omnes reprobi; et ipse pectore et ventre suo repit, cum eos per iniquas cogitationes vel illecebras comessationis ac luxuriae ad infima deprimit. Devorat autem terram, cum errore peccantium pascitur ac delectatur, eosque seducens ad interitum rapit. Sicut enim sancti saepe coelorum, ita nomine terrae hi qui terrena sapiunt, indicantur, quomodo in sequentibus Adae dicitur: Terra es, et in terram ibis, quod nostra translatio habet: Quia pulvis es et in pulverem reverteris. In cujus signum devorationis spiritalis ipse etiam serpens irrationalis, quo ad decipiendum hominem velut organo suo usus est diabolus, nunc terram materialem comedere jubetur, cui prius una cum caeteris animantibus terrae herbis et lignorum
Abbreviated transcription (Latin):
terrae Quia serpens curhoc fecerit non est incerrogatus potest uideri quod
non ipse utique id sua natura & uoluntate fecerat. sed diabolus de illo eper
illum fuerat operatus quiiam expeccato impietatis ac superbiae suas igni
destinatus fuerit. Nuncergo quid serpenti dicitur & ad eum quiperserpe¬
tem operatus est utique refertur proculdubio figuratum est. Nam in his
uerbis temptatorille de scribitur. qualis generi humano futurus essee
Duperpectus tuum gradieris & terram comedes cunctis diebus uitae tu ae
Superpectus quippe graditur serpens. qui d omnes gressus diaboli nequiti ae
sunt & fraudes. Tam inpectore calliditatem &uersutias cogitationum
eius indicat. quibus ad eos quos uult decipere serpit proquo antiquatrans¬
latio hab& pectore & uentre repis Ex pit autem pectore cum terrenas
hominibus quos sua membra facere desiderat cogitationes suggerit Repi

Expanded text:
terrae. « Quia serpens cur hoc fecerit non est interrogatus, potest videri quod terrae. « Quia serpens cur hoc fecerit non est interrogatus, potest videri quod non ipse utique id sua natura et voluntate fecerat, sed diabolus de illo et per illum fuerat operatus, qui jam ex peccato impietatis ac superbiae suae igni destinatus fuerat. Nunc ergo quod serpenti dicitur, et ad eum qui per serpentem operatus est utique refertur, procul dubio figuratum est. Nam in his verbis tentator ille describitur qualis generi humano futurus esset. » Super pectus tuum gradieris, et terram comedes cunctis diebus vitae tuae. Super pectus quippe graditur serpens, quia omnes gressus diaboli nequitiae sunt et fraudes: nam in pectore calliditatem et versutias cogitationum ejus indicat, quibus ad eos quos vult decipere serpit, pro quo antiqua translatio habet: Pectore et ventre repes. Repit autem pectore, cum terrenas hominibus, quos sua membra facere desiderat, cogitationes suggerit. Repit
Abbreviated transcription (Latin):
deres come disti bincenim mors concepta propterdi sententiam quisic fuerat
comminatus. fecit a luerti concupis centialiter membra ubi dicti sunt a perti
oculi & secutum est quod puder& Dixitque adam mulier quam de disti
mihi sotiam. de ditmihi deligno & comedi Euperbianum quid dixdt pecca¬
ututiliter scriberentur ut aduertamur quomodo superbia laborent homines
hodie nonnisi increatorem conantes referrisi quid egerint mali : cum sibiue lint
& comedi quasi ad hoc data sit ut non ipsa potius oboedir& uiro & ambodo
pitme & comedi Eecista confitetur peccitum sedin alterum refert in parisexu
parifastu Erpens inquit decepit me & comede quasicuiusquam suasio precep¬
to di debuerit anteponi Ipsa autem culpae ciusam ingreatorem refere: qui
erpentem inpara diso perquem deciperetur creauerio Sitait dñs dsad
serpentem quia fecisti hoc maledictus es interomnia animantia & bestias

Expanded text:
deres, comedisti? Hinc enim mors concepta propter Dei sententiam, qui sic fuerat deres, comedisti? Hinc enim mors concepta propter Dei sententiam, qui sic fuerat comminatus, fecit adverti concupiscenoculi, et secutum est, quod puderet. et dixit Adam: mulier, quam dedisti mecum, haec mihi dedit a ligno, et edi. superbia! numquid dixit: peccaut utiliter scriberentur, ut advertamus quomodo superbia laborent homines hodie, non nisi in Creatorem conantes referre si quid egerint mali, cum sibi velint i de ligno et comedi, quasi ad hoc data sit, ut non ipsa potius obediret viro, et ambo pit me, et comedi. Nec ista confitetur peccatum, sed in alterum refert, impari sexu, pari fastu, Serpens, inquit, decepit me et comedi; quasi cujusquam suasio praecepto Dei debuerit anteponi. » Et ipsa autem culpae causam in Creatorem refert, qui serpentem in paradiso per quem deciperetur, creaverit. Et ait Dominus Deus ad serpentem: Quia fecisti hoc, maledictus es inter omnia animantia et bestias
Abbreviated transcription (Latin):
ram taliactioni congiuam in forma humana primisillis hominibus appuregcu
quos tantum num quam permisit aduertere nuditatem suam eorum intencur¬
neo in superna suscollens: nisi post peccatum pudendum in membris motum
penale membrorum lege sensissent Iicergo effectisunt utsolent afletes
homines suboculis hominum. & talis affectio depecciti poena erat eum later
uelle quem latere ni hil potest. Quienimiam ipsos pudebat erga se ipsos un¬
desibi & suacinctoria fecerant. multo uehementius ab illo &iam sic suc cin
uideri uerebantur quitam quam fãmiliari temperamento ad eos uiden¬
dos pertreaturam uisibilem uelut humanos oculos afferebant Misergo
uolens iam peccatores morȩ iuscitiae Interrogatos punire amplius quam
erat illa poena de quaiam cogebantur erubescere. Qusenim inquit indica¬
ut tibi quod nudus enses nis quod ex ligno dequo praccperamtibi ne come¬

Expanded text:
ram tali actioni congruam in forma humana primis illis hominibus apparere, ram tali actioni congruam in forma humana primis illis hominibus apparere, quos tamen nunquam permisit advertere nuditatem suam, eorum intentionem in superna sustollens, nisi post peccatum pudendum in membris motum poenali membrorum lege sensissent. Sic ergo affecti sunt, ut solent affici homines sub oculis hominum: et talis affectio de peccati poena erat, eum latere velle quem latere nihil potest. Quod enim jam ipsos pudebat erga se ipsos, unde sibi et succinctoria fecerant, multo vehementius ab illo etiam sic succincti videri verebantur, qui tanquam familiari temperamento ad eos videndos per creaturam visibilem velut humanos oculos afferebat. « Dominus ergo volens jam peccatores more justitiae interrogatos punire amplius quam erat illa poena, de qua jam cogebantur erubescere, Quis enim, inquit, indicatibi quod nudus esses, nisi quod ex ligno de quo tibi praeceptum ne come
Abbreviated transcription (Latin):
utuosoru conscientiam incernus arbiter non uideat sedutipsi gloriam uultus
ubi siuraonutique ignorando quaesiuit. sed increpando ammonue erit etor¬
deres ubiessor in quodi non esi& Iamenim quiad e arbore uetita comedelituan¬
tuuserat inorte anime cumcam deseruisie uita suadiciturd hocsane adabiq uon
pertin& significationem: quod sicut preceptum uro datumerupe aio pu¬
uenir& ad feminam. Itauirprior interrogatur Pracceptumenim achop adu
rum usque ad seminam. peccatum autem adiabolo perfeminam usquitad iu¬
rum ulaec mrsticis significationibus plena sunt non idagentibus in quibrnite¬
tasunt seddehis idl agente potentissima sapientiadĩ Son autem nune signisi¬
cata reseramus sed gesta defendimus Quiatt Pocem tuam audiui liparadẽ so
& timui coqued nudus essem &x abs condime P ati probabi lon solere diperere itu¬

Expanded text:
cientiam internus arbiter non videat, sed ut ipsi gloriam vultus cientiam internus arbiter non videat, sed ut ipsi gloriam vultus  et dixit ei: Ubi es? Non utique ignorando quaesivit, sed increpando admonuit, ut attenderet ubi esset in quo Deus non esset. Jam enim quia de arbore vetita comederat, mortuus erat morte animae, cum eam deseruisse vita sua dicitur. « Et hoc sane ad aliquam pertinet significationem, quod sicut praeceptum viro datum est per quem perveniret ad feminam; ita vir prior interrogatur. Praeceptum enim a Domino per virum usque ad feminam: peccatum autem a diabolo per feminam usque ad virum. Haec mysticis significationibus plena sunt, non id agentibus in quibus facta sunt, sed de his id agente potentissima sapientia Dei non autem nunc significata referamus, sed gesta defendimus. » Qui ait: Vocem tuam audivi in paradiso, et timui eo quod nudus essem, et abscondi me. Satis probabile est solere Deum per creatu
Abbreviated transcription (Latin):
generationis non fructum futurum sed quaedam peccata signar&. Et cun¬
audiss& uocem dñidĩ de ambulantis inparadiso ad auram postmeridiem. abs¬
conditse adam & uxoreius. N ost meridiem talesiam conuenerat uisitar
qui defecerant aluce ueritatis. On de aptedñs meridie crucem ascendit¬
& promissa latroni habitatione paradisi post meridiem id est horanona sp̃m
tradidit. ut uidelic& eadem hora qua primus homo lignum prȩuaricationi
tetigenrit sccundus homo lignum redemptionis asendera Eequahoradie ipcm¬
ricacores pararis & pulerat eaconsesiorem Inpara dỹsum induceroi abicon¬
die se inquit adam & uxoreius asiciednidi in medio ligiri pancadenli Sado mnen
uertn intrinscus faciem suam: nonmiremur haec fieri qude nutu luo  edl de men¬
ti pernimium pudorem actimorem. illo quoque occulto inscietu noncius scen¬
to ut er nensciemtps faceren actiseuae aliquid significent quandoque scicur is pos¬

Expanded text:
generationis non fructum futurum, sed quaedam peccata signaret. Cugenerationis non fructum futurum, sed quaedam peccata signaret. Cuset vocem Domini Dei deambulantis in paradiso ad auram post meridiem, abscondit se Adam et uxor ejus. Post meridiem tales jam convenerat visitari qui defecerant a luce veritatis. Unde apte Dominus meridie crucem ascendit, et promissa latroni habitatione paradisi, post meridiem, id est, hora nona spiritum tradidit; ut videlicet eadem hora qua primus homo lignum praevaricationis tetigerat, secundus homo lignum redemptionis ascenderet, et qua hora diei praevaricatores paradiso expulerat, ea confessorem in paradisum induceret. Abscondit se, inquit, Adam et uxor ejus a facie Domini Dei in medio ligni paradisi. « Cum Deus avertit intrinsecus faciem suam, non miremur haec fieri quae similia sunt dementiae, per nimium pudorem ac timorem, illo quoque occulto instinctu non quiescente, ut ea nescientes facerent, quae aliquid significent, quandoque scituris pos
Abbreviated transcription (Latin):
ad hoc illa conturbatione conpulsi sunt. ut &iamtalis poenae suae significatio
nes gentibus fier& quae peccatorem facta con uincer& & docer& scripta le¬
torem Mysterium autem huius arboris subqua &nathanahel adhuc
posicum dns uidit beatus ambrosius breuiterquidem sed patenter expos
dicens. beati qui subuite & olea e quos suos alligant laborum cursum suorum
aci& laetitiae conse crantes. Me ficus adhuc. id est in lecebrosa deliciarũ
obumbrat prurigo mundi. humilis adaltitudinem fragilis ad laborem
mollis adusum sterilis ad fructu. Et in alio loco quodigitur grauiuse st̃ inquit
hacse adam interpretatione succincxit eo loci ubi fructu magis castitatis se su¬
gere debuiss&. In lumbis enim quibus precingimur quaedam semina genera¬
tionis essedicuntur. & ideomale ibi suc cinctus adamfolus inutilibus ubi futurȩ

Expanded text:
ad hoc illi per conturbationem compulsi sunt, ut etiam talis poenae suae significatio ad hoc illi per conturbationem compulsi sunt, ut etiam talis poenae suae significatio a nescientibus fieret, quae peccatorem facta convinceret, et doceret scripta lectorem. Mysterium autem hujus arboris, sub qua et Nathanael adhuc positum Dominum vidit, beatus Ambrosius breviter quidem, sed patenter exposuit dicens: Beati qui sub vite et olea equos suos alligant, laborem cursuum suorum paci et laetitiae consecrantes, ne ficus adhuc id est, illecebrosa deliciarum obumbret prurigo mundi, humilis ad altitudinem, fragilis ad laborem, mollis ad usum, sterilis ad fructum. Et in alio loco: Quod igitur gravius est, inquit, hac se Adam interpretatione succinxit, eo loco ubi fructu magis castitatis se succingere debuisset. In lumbis enim, quibus praecingimur, quaedam semina generationis esse dicuntur; et ideo male ibi succinctus Adam foliis inutilibus, ubi futurae
Abbreviated transcription (Latin):
clausisoculis ambulantes. sed eum cognoscere non ualentes. Adhocergo a¬
ti sunt oculi primorum hominum ad quod antea non pacebant quamꝰ uis
ad alia paterent. Camque cognouissent essesenudos. consuerunt folia ficus & fe¬
cerunt sibi periromata. Anima rationalis bestialem motum in membris sua
carnis erubuit ei que incussit pudorem. Nonsolum quia hoc ibi sentiebat ubi
num quam antea aliquid senserat. uerum &iam quod ille pudendus motus
de precepti trans gressione ueniebat. Ebienimsentit quaprius gratiauestir&.
quando insua nũditatenihil indecens patiebatur. Penique illa conturba¬
tione ad folia ficulnea cu currerunt. quae forte percurbati prima in uen¬
runt perizomata id est suc cinctoria consuerunt. & quia glorianda deserue¬
rant pudenda texerant Mec arbitror eos cogitasse aliquid in illis foliis. qu
talibus congruer& contegi. lam membra prurientia sed occulto inftinctu

Expanded text:
clausis oculis ambulantes, sed eum cognoscere non valentes. Ad hoc ergo aclausis oculis ambulantes, sed eum cognoscere non valentes. Ad hoc ergo aperti sunt oculi primorum hominum, ad quod antea non patebant, quamvis ad alia paterent. Cumque cognovissent esse se nudos, consuerunt folia ficus, et fecerunt sibi perizomata. « Anima rcarnis erubuit, eique incussit pudorem: non solum quia hoc ibi sentiebat, ubi nunquam antea tale aliquid senserat, verum etiam quod ille pudendus motus de praecepti transgressione veniebat. Ibi enim sensit qua prius gratia vestiretur, quando in sua nuditate nihil indecens patiebatur; denique illa conturbatione ad folia ficulneae cucurrerunt, quae forte perturbati prima invenerunt, perizomata, id est, succinctoria consuerunt, et quia glorianda deseruerant, pudenda texerunt. Nec arbitror eos cogitasse aliquid in illis foliis quod talibus congrueret contegi jam membra prurientia, sed occulto instinctu
Abbreviated transcription (Latin):
usadixisse. simanducaueritis morte moriemini. Atque ideo culit defruct
illius & comedit: deditque uiro suo. fortassis &iam cum uerbo sua sorio quod
criptura tacens intellegendum reliquit. an forte nec sua deriiamopus erat
iuro quando illam eocibo mortuam nonesse cernebat. Qui co medit &
aperti sunt oculi amborum Quonisi ad inuicem concupiscendum ad peccati
oenam carnis ipsius morte conceptam utiam ess& corpus non animale tantum
quod poterat si o boedientiam conseruarent in meliorem spiritalemque habitũ
ine morte mutari. sediamcorpus mortis in quolex in membris repugnira
legimentis. Neque enim clausis oculis factierant & inpara drso deliciarũ
dicer& quorumerat unus cleopas quod cum fregisso eis dñs panem aperti su
oculieorum  cognouerunt eum quem peruiam noncognouerunt. onutique

Expanded text:
causa dixisse; si manducaveritis, morte moriemini; atque ideo TULIT DE FRUCTU causa dixisse; si manducaveritis, morte moriemini; atque ideo TULIT DE FRUCTU ILLIUS, ET COMEDIT, DEDITQUE VIRO SUO, fortassis etiam cum verbo suasorio, quod Scriptura tacens intelligendum reliquit. An forte nec suaderi am opus erat viro quando illam eo cibo mortuam non esse cernebat? » QUI COMEDIT. ET APERTI SUNT OCULI AMBORUM. « Quo? nisi ad invicem concupiscendum, ad peccati poenam carnis ipsius morte conceptam, ut jam esset corpus non animale tantum, quod poterat, si obedientiam conservarent, in meliorem spiritalemque habitum sine morte mutari, sed jam corpus mortis, in quo lex in membris repugnaret legi mentis. » Neque enim clausis oculis facti erant, et in paradiso deliciarum s duobus, quorum erat unus Cleophas, quod cum fregisset eis Dominus panem, aperti sunt oculi eorum, et cognoverunt eum quem per viam non cognoverant: non utique
Abbreviated transcription (Latin):
temptauerat qui non solum eum in oboedientiam contemptum que suicreatoris
ue lut sibi inuidentis docuit sed & numerositatem deorum illic credendam prop¬
nit dicens &eritis utdii: quatenus & si force ad inoboedientiam eum protrahere
nequir&. fide itamen quiunum dm̃colebant castitatem corrumper&. S
uero pertraher& In utroque uictor exister&: quando autom his uerbis creder&
mulier abona atque utilire diuinitus se fiusse prohibitos nsiiam iness& mente
imorille propriȩ potescatis & quaedam dese superbia prae sumptioque perillã
temptationem fuerat conuincenda & humilianda. Benique uerbis non
contenta serpentis considerauit lignum: Niditque ut scriptura dicit quod
bonum ess& aduescendum & pulchrum oculis aspectuque de lectabile: Et non
credens posse i de semori arbitror quod puta uerit dm̃ alicuius significationis

Expanded text:
tentaverit, qui non solum eum inobedientiam contemptumque sui Creatoris tentaverit, qui non solum eum inobedientiam contemptumque sui Creatoris velut sibi invidentis docuit, sed et numerositatem deorum illi credendam proponit dicens: Et eritis ut dii, quatenus etsi forte ad inobedientiam eum protrahere nequiret, fidei tamen, qua unum Deum colebant, castitatem corrumperet; si vero pertraheret, in utroque victor existeret. « Quando autem his verbis crederet mulier a bona atque utili re divinitus se fuisse prohibitos, nisi jam inesset menti amor ille propriae potestatis, et quaedam de se superba praesumptio, quae per illam tentationem fuerat convincenda et humilianda? Denique verbis non contenta serpentis, consideravit lignum, viditque, ut Scriptura dicit, quod bonum esset ad vescendum, et pulchrum oculis, aspectuque delectabile; et non credens posse inde se mori, arbitror quod putaverit Deum alicujus significationis
Abbreviated transcription (Latin):
sligni quodest inmedio paradisi. precepit nobis ds̃ ne comederemus & ne cange¬
remus illud ne forte moriamur.Ideoprius interrogauit serpens & respon¬
dit hocmulier ut preuaricatio esso in excusabilis. neque ullo modo diciposse
id quod preceperat ds oblitam fiusse mulierem. Bixit autem serpens ad muliere
Nequaquam morte morie mini. Scitenim ds̃ quod in quocumque die come dericis
exeo aperientur oculiuri &eritis sicutdi scientesbonum & malum.
Quid hic intellegitur nisi persũ asum ei esse ut subdo esse nollent sed insua pocosta¬
tẽ potius sinedõ ut legem eius nonobseruarent. quasi inuidentes sibi ne se ipsi
regerent non indigentes illius aecerno lumine sed uacantes propria prouiden¬
tia quasioculis suis ad dinoscendum bonum & malum quodille prohibuissa
in quibus uerbis notandum quarta arte nequiciȩ diabolus hominem ab initio

Expanded text:
ligni quod est in medio paradisi praecepit nobis Deus ne comederemus, et ne tangeligni quod est in medio paradisi praecepit nobis Deus ne comederemus, et ne tangeremus illud, ne forte moriamur. « Ideo prius interrogavit serpens et respondit hoc mulier, ut praevaricatio esset inexcusabilis, neque ullo modo dici posset id quod praeceperat Deus oblitam fuisse mulierem. » Dixit autem serpens ad mulierem: Nequaquam morte moriemini. Scit enim Deus quod in quocunque die comederitis ex eo, aperientur oculi vestri, et eritis sicut dii scientes bonum et malum. Quid hic intelligitur, nisi persuasum ei esse, ut sub Deo esse nollent, sed in sua potestate potius sine Deo, ut legem ejus non observarent quasi invidentis sibi, ne se ipsi regerent, non indigentes illius aeterno lumine, sed vacantes propria providentia quasi oculis suis ad dignoscendum bonum et malum quod ille prohibuisset. In quibus verbis notandum quanta arte nequitiae diabolus hominem ab initio
Abbreviated transcription (Latin):
non possenisi permis sus. Numpera liud poss& nisi perquod permittebatur ac¬
dere. Quicquid igitur serpens ille significauit ei prouidentiȩ tribuendumest
subqua & ipse diabolus suam quidem hab& cupiditatem nocendi. facultatem
autem non nisi quaedatur uel ad sub uertenda acperdenda uasa irae uelad
bat qui ex illo fiebant ad mulierem. Neque enim conuersa credendaes ani¬
maeius innaturam rationalem. quando necipsi homines quorum rationalis
natura est cumdaemon in eis loquitur ea passione cui ab excista requiritur ne¬
ciunt quid loquantur. quantominus ille intelleger& uerborum sonos quos
pereum exeo diabolus illo modo faciebat qui hominem loquentem non intel¬
leger& sieum adiabolica passione inmunis audir&. Sixitergo ad muliere
cur precepit uobis ds̃ ut non comeder&is de omni ligno paradisi : cui respondit
mulier. De fructu lignorum quae sunt inparadiso uescemur defructuue ro

Expanded text:
non posset, nisi permissus, neque per aliud posset, nisi per quod permittebatur, acnon posset, nisi permissus, neque per aliud posset, nisi per quod permittebatur, accedere. Quidquid igitur serpens ille significavit, ei providentiae tribuendum est sub qua et ipse diabolus suam quidem habet cupiditatem nocendi, facultatem autem non nisi quae datur vel ad subvertenda ac perdenda vasa irae, vel adbat, qui ex illo fiebant ad mulierem: neque enim conversa credenda est anima ejus in naturam rationalem, quando nec ipsi homines, quorum rationalis natura est, cum daemon in eis loquitur ea passione cui ab exorcista requiritur, nesciunt quid loquantur: quanto minus ille intelligeret verborum sonos, quos per eum et ex eo diabolus illo modo faciebat qui hominem loquentem non intelligeret, si eum a diabolica passione immunis audiret. » Dixit ergo ad mulierem: Cur praecepit vobis Deus ut non comederetis de omni ligno Paradisi? Cui respondit mulier: De fruct
Abbreviated transcription (Latin):
tit humilibus autemdat gratiam. Nec arbitrandum est quodessos hominem
deiecturus temptatoriste. Nisi precessiss& in anima hominis quaeelatio conpi¬
menda ut perhumi liationem peccati quam de falso presumpserit discere Ve¬
rissimi quippe dictum est. anteruinam ex altaturcor & antegloriam humi¬
atur. Si autem quidam mouentur de hicprimi hominis temptatione quode am
fieri permiseritds quasi nunc non uideant uniuersum genus humanum diaboli
insidiis certari sinecessatione. cur& hoc permisitds anquia probatur & exerceti
uirtus & est palmagloriosior non consensisse temptatum quam non posiussẽ tempta¬
ri Siautem quaeritur curpotissimum perserpentem diabolus temptare pe¬
missussit iam hoc significandi gratia factum est. nonquo diabolus aliquid
adstructionem nram significare uoluerit. sed cum accedere ad cemptandum

Expanded text:
stit, humilibus autem dat gratiam. Nec arbitrandum est, quod esset hominem stit, humilibus autem dat gratiam. Nec arbitrandum est, quod esset hominem dejecturus tentator iste, nisi praecessisset in anima hominis quaedam elatio comprimenda, ut per humiliationem peccati quam de se falso praesumpserat, disceret verissime: quippe dictum est: Ante ruinam exaltatur cor, et ante gloriam humiliatur ? Sic autem quidam moventur de hac primi hominis tentatione, quod eam fieri permiserit Deus quasi nunc non videant universum genus humanum diaboli insidiis sine cessatione vexari, cur et hoc permisit Deus? an quia probatur et exercetur virtus et est palma gloriosior non consensisse tentatum quam non potuisse tentari. Si autem quaeritur cur potissimum per serpentem diabolus tentare permissus sit, jam hoc significandi gratia factum est, non quo diabolus aliquid ad structionem nostram significare voluerit, sed cum accedere ad tentandum
Abbreviated transcription (Latin):
mantibus. Quantum lib& enim preuaricatores angelidesupernis sedibus suȩ per¬
uersitatis & superbiȩ merito deiecti sunt. natura tantum excellentiores omni
animantibus terrae propterrationis eminentiam. Quidergo mirum sisuo ins¬
tinctu di abolus iam implens serpentem eique suum spm miscens eomore quouates
ae moniorum implerisolent. callidissimum eum reddiderat omnium ani¬
mantium terrae siueutalia editio hab& sapientissimum bestiarum secundũ
animam uiuam inrationabilemque uiuentium: Siergo quȩritur curds̃
mptari permiserit bominem quem temptatori consensurum esseprȩsciebat:
occurritratiouera non magnȩ laudis futurum fuis se hominem si propterea posse
beneuiuere quia nemo maleuiuere suader&. cum & innatura posse & in potesta¬
te haber& uelle non consentire suadenti. adiuuante tamen illo qui super bis resi¬

Expanded text:
mantibus: quantumlibet enim praevaricatores angeli de supernis sedibus suae permantibus: quantumlibet enim praevaricatores angeli de supernis sedibus suae perversitatis et superbiae merito dejecti sint, natura tamen excellentiores sunt omnibus animantibus terrae propter rationis eminentiam. Quid ergo mirum si suo instinctu diabolus jam implens serpentem, eique suum spiritum miscens, eo more quo vates daemoniorum impleri solent, callidissimum eum reddiderat omnium animantium terrae; sive, ut alia editio habet, sapientissimum bestiarum secundum animam vivam irrationabilemque viventium? « Si ergo quaeritur cur Deus tentari permiserit hominem, quem tentatori consensurum esse praesciebat; occurrit ratio vera, non magnae laudis futurum fuisse hominem, si propterea posset bene vivere, quia nemo male vivere suaderet, cum et in natura posse, et in potestate haberet velle non consentire suadenti, adjuvante tamen illo qui superbis resi
Abbreviated transcription (Latin):
una. quia cum sit ds̃ aput patrem perquem factisumus. factus est percarnem
particeps noster ut illius capitis corpus esse possemus. Prat autem uterquenudus
adam scilic& & uxoreius & non erubescebant. Et merito quid enim puder&
iando nullam legem senserant inmembris suis repugnantem legimentissuȩ
quae illos poena peccati postperpetrationem praeuaricationis socuta est usur¬
nte in oboedientia prohibitum &iustitia puniente commissum: Quod ante¬
quam fier& nudierant ut dictum est & non confundebantur. nullus erat
motus incorpore cui uerecundia deberetur. nihilputabant uelandum
quia nihil senserant refrenandum. Bed & serpens erat callidior cunctis
animantibus terrȩ quȩ fecerat dñs ds̃. Potest iste serpens non inrationa¬
bili anima sua. sed alieno iam spũ id est diabolico callidior dicicunctis ani¬

Expanded text:
una: quia cum sit Deus apud Patrem per quem facti sumus, factus est per carnem una: quia cum sit Deus apud Patrem per quem facti sumus, factus est per carnem particeps noster, ut illius capitis corpus esse possemus. Erat autem uterque nudus. Adam scilicet et uxor ejus, et non erubescebant. « Et merito, quid enim puderet quando nullam legem senserant in membris suis repugnantem legi mentis suae? quae illos poena peccati post perpetrationem praevaricationis secuta est, usurpante inobedientia prohibitum, et justitia puniente commissum: quod antequam fieret, nudi erant, ut dictum est, et non confundebantur. Nullus erat motus in corpore, cui verecundia deberetur; nihil putabant velandum, quia nihil senserant refrenandum. » Sed et serpens erat callidior cunctis animantibus terrae quae fecerat Dominus Deus. Potest iste serpens non irrationabili anima sua, sed alieno jam spiritu, id est, diabolico, callidior dici cunctis ani
Abbreviated transcription (Latin):
enim Non legistis quia quifecit ab initio masculum & feminam feciteos: & dixit
propter hoc dimite& homo patrem & matrem & adherebit u orisuȩ &erunt
duo incarneuna. ut hinc intellegeremus propter extas in quae precesser ant
in adam hoceum diuinitus tamquam proph&a dicere potuisse. Siergo xp̃s adhȩsit
ecđȩ utessent duo in carneuna. quomoee noliquit patrẽ qͥ modomatrẽ : Reliquit patrem
quia cum informadiess& non rapinam arbitratus est esse se aequalem dõ sed se¬
m& ipsum exinaniuit formam serui accipiens. H ocest enim reliquit patrem¬
non quia deseruit & recessit a patre. sed quia non in ea forma apparuit homi¬
nibus in qua aequalis est patri. Quomodoreliquit matrem: relinquendo syna¬
gogam iudaeorum dequa secundum carnem natuse se. & inherendo ecclesia
quam ex omnibus gentibus congregauit ut paceno ui testamentiessent duo in car

Expanded text:
enim: Non legistis quia qui fecit ab initio masculum et feminam fecit eos, et dixit: enim: Non legistis quia qui fecit ab initio masculum et feminam fecit eos, et dixit: Propter hoc dimittet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una , ut hinc intelligeremus propter exstasim quae praecesserat in Adam, hoc eum divinitus tanquam prophetam dicere potuisse. Si ergo Christus adhaesit Ecclesiae, ut essent duo in carne una, quomodo reliquit Patrem, quomodo matrem? Reliquit Patrem, quia cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens . Hoc est enim reliquit Patrem, quia non deseruit et recessit a Patre, sed quia non in ea forma apparuit hominibus, in qua aequalis est Patri, quomodo reliquit matrem relinquendo Synagogam Judaeorum, de qua secundum carnem natus est, et inhaerendo Ecclesiae, quam ex omnibus gentibus congregavit, ut pace Novi Testamenti essent duo in carne
Abbreviated transcription (Latin):
re salutem requirer& aeternam: onautem preter eundum quod sopor
ille siue extasis id est mentis excessus ut antiqua translatio hab& quam ds̃ in¬
misit in adam recte intellegitur ut scs augustinus dicie ad hoc inmissãs. ut
ipsius mens perexta sin particeps fier&. tam quam angelicae curiȩ & intrans
iscũ arium dĩ intelleger& In nouissima. Denique euigilans tam quam pro¬
phetia plenus cum adse adductam mulierem uider& eructauit continuo quod
magnum sacramentum commendauit apostolus hocnunc os deossibus meis
ccaro de carne mea p aecuocabitur uirago qm̃ de uiro suo sumptaest. Et quod
sequitur. Quamobrem re linque homo patrem suum & matrem & adhere¬
bit uxorisuȩ cerunt duo in carneuna. Quac primicum uerba hominis fiusse
scriptura ipsates tatur. dñs camen in euangelio dmdixisse declarauit. A it¬

Expanded text:
d est, Salvatore, salutem requireret aeternam. Non autem praetereundum quod sopor d est, Salvatore, salutem requireret aeternam. Non autem praetereundum quod sopor ille, sive exstasis, id est mentis excessus, ut antiqua Translatio habet, quam Deus immisit in Adam, recte intelligitur, ut S. Augustinus dicit, « ad hoc immissa, ut prius mens per exstasim particeps fieret tanquam angelicae curiae, et intrans in sanctuarium Dei intelligeret in novissima. Denique evigilans tanquam prophetia plenus, cum ad se adductam mulierem suam videret, eructuavit continuo quod magnum sacramentum commendavit Apostolus: Hoc nunc os de ossibus meis, et caro de carne mea. Haec vocabitur virago, quoniam de viro sumpta est; et quod sequitur. » Quamobrem relinquet homo patrem suum et matrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una. Quae primi cum verba hominis fuisse Scriptura ipsa testatur, Dominus tamen in Evangelio Deum dixisse declaravit. Ait
Abbreviated transcription (Latin):
aro decarne mea quia cetera quae os & carnem habenti auiderat nominatĩ¬
que dis tinxerat non ex sua substantia sed exterra uł aquis esse facta nouerat.
Sicutuero illis uocabula ad sead ductis posuerat. sic restabat ut eiquem sibi simi¬
em acdesuo corpore creatum cognouit nomen inder&. Haec inquit uocabi¬
tur uirago. ꝗm̃ deuiro sumpta est. Quomodo autem latina & himologia con¬
riue in his omnibus cum auiro noncupatur uirago. lta conuenit & hebrea In
qua uidelic& linguauir appellatur is & diriuato abhoc nomine feminadicitur
issa. Denique quod is appellatur hebraice uir. testatur &iam nomen israhel
uiuir uidens dñm interpretatur. Ded & sacramentis xpĩ & ecclesiȩ conue¬
nit apcissime. quod adam mulierem desua carne creatam nominis sui parti
poris ac sanguinis pretium redemit sibique adoptauit in sponsam participium

Expanded text:
caro de carne mea, quia caetera quae os et carnem habentia viderat nominatimcaro de carne mea, quia caetera quae os et carnem habentia viderat nominatimque distinxerat, non ex sua substantia, sed ex terra vel aquis esse facta noverat. Sicut vero illis vocabula ad se adductis posuerat, sic restabat ut ei quam sibi similem, ac de suo corpore creatam cognovit, nomen inderet. Haec, inquit, vocabitur virago, quoniam de viro sumpta est. Quomodo autem Latina etymologia congruit in his nominibus, cum a viro nuncupatur virago, ita convenit et Hebraea in qua videlicet lingua vir appellatur his, et derivato ab hoc nomine femina dicitur hissa. Denique quod his appellatur Hebraice vir, testatur etiam nomen Israel, qui vir videns Dominum interpretatur. Sed et sacramentis Christi et Ecclesiae convenit aptissime quod Adam mulierem de sua carne creatam nominis sui particporis ac sanguinis pretium redemit, sibique adoptavit in sponsam, participium
Abbreviated transcription (Latin):
operibus. sed aedificauit in quit dñs ds̃ costam quam tulerat deadam in muli¬
erem non tantum corpus humanum sedtam quam domum. Quae domus nos
sumus sifiduciam & gloriam speiusque adfinem firmum retine amus. Talit̃
enim decebat ut humanigeneris origodõ operante proceder&. quatenus redẽp¬
tioni ipsius quae infine erat saeculi pereundem uentura conditorem concinen¬
tibus siguris testimonium daro. Et adduxit eam adadam dixitque ad am hoc
nunc os exossibus meis & caro decarnemea. Qua adam adductis ad seanim an¬
tibus cerrae &uolatilibus cunctis nullum in his sibisimile inuenerat. meritonõ
ubi ad iutorium simile sui factum atque adse adductum uidit agnouit & ex¬
lam auit dicens hocnunc os ex ossibus meis. Punc uidelic&. qui a prius
uisis animantibus aliis similem sibi non uiderat. Os autem de ossibus meis &

Expanded text:
operibus; sed aedificavit, inquit, Dominus Deus costam, quam tulerat de Adam in mulioperibus; sed aedificavit, inquit, Dominus Deus costam, quam tulerat de Adam in mulierem, non tanquam corpus humanum, sed tanquam domum, quae domus nos sumus, si fiduciam et gloriam spei usque ad finem firmam retineamus. Taliter enim decebat, ut humani generis origo, Deo operante, procederet, quatenus redemptioni ipsius quae in fine erat saeculi per eumdem ventura conditorem concinentibus figuris testimonium daret. Et adduxit eam ad Adam. Dixitque Adam: Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea. Quoniam Adam adductis ad se animantibus terrae et volatilibus cunctis nullum in his sibi simile invenerat, merito nunc ubi adjutorium simile sui factum atque ad se adductum vidit, agnovit, et exclamavit dicens: Hoc nunc os ex ossibus meis. Nunc videlicet, quia visis prius animantibus aliis similem sibi non viderat: Os autem de ossibus meis et