comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
p.x. subuenite mͥ misero. ite obuiam in iu¬
rex fẽẽ finẽ ioquendi. legati ugurte largicioe
magis quã causa freti. paueis respondet. Hiem¬
salem obseuiciam suã anunudis int̾fectuin.
Adberbalẽ ũ ultra bellũ inferentẽ. Postai suꝑ¬
atus sit. queri quod ĩ. sria nequiuisset. iu¬
gurcã ab senatu pecere. ne se aliũ potarẽt. ac
nuinantie. cognitus et. Ne uerba namiei an¬
te sua facta ponerent. de inde utriq curia eg̃¬
diunt᷑. Seuitus statĩ cousulit᷑. fautores lega¬
torũ. p̃tea senae. magna pars grã depraxata.
ad berbalis dicła qtpsere. iuguite iurcutẽ
dis palieno scelere ⁊ flagieio sua quasi ꝓgloria
nirebant᷑. At cõtra: pauet qͥb bonũ ⁊ equum
diuiciis carius erat. sub ueruendũ ad herdali.
sebant. S ex om̃ib maxinie emilius caurus
honio nobilis. impiger. fictiosus. auidus potrntie
homoris. diuiciarũ. cet̾m uicia sua callioe occultas.
Is p̾qã uidet regis largicionẽ famosam. inpridẽ¬

Expanded text:
 subuenite mihi misero, ite obviam iniurex finem loquendi fecit, legati Iugurthae largitione magis quam causa freti paucis respondent: Hiempsalem ob saevitiam suam ab Numidis interfectum, Adherbalem ultro bellum inferentem, postquam superatus sit, queri, quod iniuriam facere nequiuisset. Iugurtham ab senatu petere, ne se alium putarent ac Numantiae cognitus esset, neu verba inimici ante facta sua ponerent. Deinde utrique curia egrediuntur. Senatus statim consulitur. Fautores legatorum, praeterea senatus magna pars gratia deprauata Adherbalis dicta contemnere, Iugurthae virtutem omnibus modis pro alieno scelere et flagitio, sua quasi pro gloria, nitebantur. At contra pauci, quibus bonum et aequum divitiis carius erat, subueniendum Adherbali sebant, sed ex omnibus maxime Aemilius Scaurus, homo nobilis impiger factiosus, auidus potentiae honoris divitiarum, ceterum vitia sua callide occultans. Is postquam videt regis largitionem famosam impuden
Abbreviated transcription (Latin):
eił asigint̃ colerent. eos multu labore suscrꝑe
at̾m ex oĩb maxime tutos tẽ. Etiod ĩ famila
nrã fiit. ⁊ id pstitit ii in om̃ib bellis. adeet
c ꝑit nof otos fr̃s reliqͥt terctũ iugurca be¬
neficris suis rat̾ ẽ couitetũ nob̾fore. Alt̾ eoꝵ
necitꝰ ẽ. altius ipse ego man impias uix esfugi.
quid agã: dut quo potissimũ infelix aecedam:

Expanded text:
diligenter colerent, eos multum laborem suscipere, ceterum ex omnibus maxime tutos esse. Quod in familia nostra fuit, praestitit, uti in omnibus bellis adesset os fratres reliquit, tertium Iugurtham beneficiis suis ratus est coniunctum nobis fore. Alter eorum necatus est, alterius ipse ego manus impias vix effugi. Quid agam? Aut quo potissimum infelix accedam?
Abbreviated transcription (Latin):
estis. ⁊opulenti. oiã secimdi obedlientũ uoł¬
sunt. Quosaiciliꝰ socioꝵ in uirias curare koet
Tantũ illud uereor. ne aliquos pͥuata amiticia
ugurte parũ cognita trans uersos agat. quos
ego audio sũma openiti. ambire. fatigare uos
singłos. ne quid de absente in cognita causa
statuatis. fing̾e me uerba.⁊ fugã simulare.
eui licuerit in regno manere. Quod utinam
illũ cuiꝰ impio facinore iubas misenas ꝓiectꝰ
sũ. eadem hec simulantẽ uideam.: aliquando
aut apud uos. ant apud deos in mortales rerum
humanarũ cura oriat᷑. Ut ille qui nc̃ scelerib suis
tis in parentẽ nrm: frĩsq mei necis mearũq

Expanded text:
estis et opulenti, omnia secunda et oboedientestis et opulenti, omnia secunda et oboedientsunt: quo facilius sociorum iniurias curare licet. Tantum illud vereor, ne quos privata amicitia Iugurthae parum cognita transuersos agat. Quos ego audio maxima ope niti ambire fatigare vos singulos, ne quid de absente incognita causa statuatis; fingere me verba et fugam simulare, cui licuerit in regno manere. Quod utinam illum, cuius impio facinore in has miserias proiectus sum, eadem haec simulantem videam, et aliquando aut apud vos aut apud deos immortalis rerum humanarum cura oriatur: ne ille, qui nunc sceleribus suis tis in parentem nostrum, fratris mei necis mearumque
Abbreviated transcription (Latin):
piiquis per sclus uitã erpuit. affines amieos
ꝓpinquos oetos ineos. aliũ alia clide oppssit.
Captrab iuguita. pars incruce acti pars bestus
obiect. sunt. ꝑ auei quib relicta ẽ aĩa. elau¬
si intenebus cũ merore: lucta morto gra¬
uiorẽ uitã eriat̃. S si oia que aut amisi au
ex necessiate adu̾sa facta st̃. in colomi ma¬
nerent. tm̃ siqͥd exin ꝓuiso mali accidisset uos
pat̾a. domo. solus. atq omiũ honesta. rerĩ
egens. Quo accedam: aut quos apoellem. Nacio¬
nes ne: au reges : qui oĩs fmalie tr̃e oburim¬
amieitã infesta suit. aut quoquami mͥ adtre
licit ubi nõ maior uor hostaut nunum̃ta
plurimna sint. aut quise nr̃i miscrert pot᷑. qͥ
aliqñ uobis ł ostis fuit. Postremo: masurissa nos
ne socutatẽ. neq feda noua acciꝑemꝰ. habun¬
de magna p̃sidianobis ui urã amititia fore.
Si huic fortuna imꝑio mutaret᷑. una occidẽ¬
dũ nobũ eẽ. Wututẽ. ac diis uolentib magni

Expanded text:
er scelus vitam eripuit. affinis amicos propinquos ceteros meos alium alia clades oppressit: capti ab Iugurtha pars in crucem acti, pars bestiis obiecti sunt, pauci, quibus relicta est anima, clausi in tenebris cum maerore et luctu morte graviorem vitam exigunt. Si omnia, quae aut amisi aut ex necessariis advorsa facta sunt, incolumia manerent, tamen, si quid ex inproviso mali accidisset, vos patria domo, solus atque omnium honestarum rerum egens quo adcedam aut quos appellem? nationesne an reges, qui omnes familiae nostrae obamicitiam infesti sunt? An quoquam mihi adire licet, ubi non maiorum meorum hostilia monumenta plurima sint? Aut quisquam nostri misereri potest, qui aliquando vobis hostis fuit? Postremo Masinissa nos ne societates, ne foedera nova acciperemus: abunde magna praesidia nobis in vestra amicitia fore; si huic imperio fortuna mutaretur, una occidendum nobis esse. Virtute ac dis volentibus magni
Abbreviated transcription (Latin):
cura esset. quanto studio aliena ac nichil pro
regeient easib. magis quã regercut casus: et
ed magnitudinis ꝓcederent. ubi ꝓ mortalib
gła et̃n ficrent. Nam uti genus ħominum
cõpositũ ex corꝑe : aĩ ẽ. ita res cuncte: studiaq:
oiã nr̃a corpis: alia aĩ. naturam secuntur.
Igit pclari ficies. magne diuicte. ad hoc uis corpo¬
ris & alia oĩa huiꝰscemoĩ breui dilabunt. At ĩ¬

Expanded text:
cura esset, quanto studio aliena ac nihil profucura esset, quanto studio aliena ac nihil profuregerentur magis quam regerent casus et eo magnitudinis procederent, ubi pro mortalibus gloria aeterni fierent. Nam uti genus hominum compositum ex corpore et anima est, ita res cuncta studiaque omnia nostra corporis alia, alia animi naturam secuntur. Igitur praeclara facies, magnae divitiae, ad hoc vis corporis et alia omnia huiusce modi brevi dilabuntur; at i
Abbreviated transcription (Latin):
riebant. fuere itẽ qͥ ininicos suos cognosce¬
rent. Ita uarie ꝑ orñe erercitũ. lecicia uieror
Uluctus. atq gaudia agitabant᷑.¬
alio querit̃ de nat᷑a sua genus humanũ:
quod in becilla atq breuis eui. forte pociꝰ
quã uirtute regat᷑. Nã contra reputando:
neq inaius aliud. neq p̃stabilius in ueni¬
tẽpus de eẽ. S dux. atq imꝑ̃r uite mortaliũ
auimꝰ ẽ. qui ubi adgłam urtutis uia erassat᷑.
abunde polleus. potensq clarus est. neq for¬
tune eget. Quippe ꝓbitatẽ. in dustrĩ. aliasq
artes bonas. neq darc. neq ertꝑe cuiquĩ pot̃.
sin eiptꝰ prenus eupidinib ad in ertũ. ⁊ uolup¬
cites corꝑis pessũdatus ẽ. ꝑniciosa libidine pari¬
lisꝑ usus. ubi ꝑsocordiã. iuires tepꝰ. etatis in¬
genium. deflurcre. niture un firmitas ac¬
eusit᷑. Suam quiq culpam auctores ad nego¬
cia tñsser̃. Quod si boib bonarũ rerum tanta

Expanded text:
riebant; fuere item, qui inimicos suos cognosceriebant; fuere item, qui inimicos suos cognoscerent. Ita varie per omnem exercitum laetitia, maeror, luctus atque gaudia agitabantalso queritur de natura sua genus humanum, quod inbecilla atque aevi brevis forte potius quam virtute regatur. Nam contra reputando neque maius aliud neque praestabilius invenitempus deesse. Sed dux atque imperator vitae mortalium animus est: qui ubi ad gloriam virtutis via grassatur, abunde pollens, potensque et clarus est, neque fortunae eget, quippe quae probitatem, industriam, caeterasque artes bonas neque dare, neque eripere cuiquam potest. Sin captus pravis cupidinibus ad inertiam et voluptates corporis pessumdatus est, perniciosa libidine paulisper usus, ubi per socordiam vires, tempus, aetas, ingenium defluxere, naturae infirmitas accusatur: suam quisque culpam auctores ad negotia transferunt. Quod si hominibus bonarum rerum tanta
Abbreviated transcription (Latin):
na cũ expedttis in pͥma acie uersari: laborantib
succurrere. integros ꝓsauciis accersere oiã ꝓuide.
multũ ipse pugnare sepe hostẽ ferire. strenui
milites: boni iuꝑatonis officia si mul exquebat᷑.
Ptreius ubi uidet catilinã cont̃ hac ratus erat
magna ui tend̾e. cohoitẽ p̾toriã ui medios hostes
induẽ. eosq ꝑ turbatos: atq alios alibi resisten
memor gnĩs atq pͥstine sue digintatis in cõ¬
fertissimos hostes incuriit. Ibiq pugnãs con¬
que qͥsq uiuus pugnando locũ ceperat. eũ
amissa aĩa corꝑe tegebat. Pauci aũt quos
medios cohors p̃torta disiecerat. paulo di u̾si¬
rant. Catilina longe a suis in ter hostui cadaue¬
ia reꝑt̾. paululũ etiã suspirins ferociãq aĩ
quã habuerat iiuus in uultu retinens. Postre¬
mo exonũ copia neq in pͥlio. ueq in fuga
grã ꝓcesserat uoluentes hostilia cadauera.
anneũ alii hospitẽ pars. aut cognatũ repe¬

Expanded text:
na cum expeditis in prima acie vorsari, laborantibus na cum expeditis in prima acie vorsari, laborantibus succurrere, integros pro sauciis arcessere, omnia providere, multum ipse pugnare, saepe hostem ferire: strenui militis et boni imperatoris officia simul exsequebatur. Petreius ubi videt Catilinam, contra ac ratus erat, magna vi tendere, cohortem praetoriam in medios hostis inducit eosque perturbatos atque alios alibi resistentmemor generis atque pristinae suae dignitatis in confertissumos hostis incurrit ibique pugnans conquem quisque vivus pugnando locum ceperat, eum amissa anima corpore tegebat. Pauci autem, quos medios cohors praetoria disiecerat, paulo divorsirant. Catilina vero longe a suis inter hostium cadavera repertus est paululum etiam spirans ferociamque animi, quam habuerat vivus, in voltu retinens. Postremo ex omni copia neque in proelio neque in fuga gratia processerant, volventes hostilia cadavera amicum alii, pars hospitem aut cognatum repe
Abbreviated transcription (Latin):
co .G. marius in exerertu habuisse dicebatur.
At ĩ ex alta parte .c. antomus pedib eger qͥ
p̃lio ad eẽ nõ quibat .m. petitio legatã ererri¬
tũ ꝑmittit. Ille cohortes ueterina. quas tui¬
multus causa cõscͥpserit. in fronte post ras ert̾̃m
exereitũ in subsidus locat. Ipse equo cireiniens.
iis quod amplius annos tͥguita tribunus: aut
p̃fectus aut legat᷑ aut p̃tor fuerat. cũ magna gła
in exercitu. Plerosq ipsos. factaq eor forcia no¬
uerit. ea cõmorando militũ anunos accendelut.
S ubi om̃ib reb expleratis petieius. tuli. sigiũ
dat. cohortes paulatĩ in cedere ubet. Idẽ fac̃
bostiũ exercitꝰ. Postquã eo uentũ ẽ. un aferen¬
tariis p̃liũ comitti posset. maximo clamore.
cũ in festis signis concurrũt. pila omirtunt.
ꝯladiis res gerit᷑. Ueterani pristine uututis
memores. cominꝰ acrit̾ in strare illi hant ti¬
imidi resistunt. maxima ui certat᷑. Int̾ea catili¬

Expanded text:
co C. Marius in exercitu habuisse dicebatur. co C. Marius in exercitu habuisse dicebatur. At ex altera parte C. Antonius, pedibus aeger quod proelio adesse nequibat, M. Petreio legato exercitum permittit. Ille cohortis veteranas, quas tumultus causa conscripserat, in fronte, post eas ceterum exercitum in subsidiis locat. Ipse equo circumiens ris, quod amplius annos triginta tribunus aut praefectus aut legatus aut praetor cum magna gloria in exercitu fuerat, plerosque ipsos factaque eorum fortia noverat; ea conmemorando militum animos accendebat. Sed ubi omnibus rebus exploratis Petreius tuba signum dat, cohortis paulatim incedere iubet; idem facit hostium exercitus. Postquam eo ventum est, unde a ferentariis proelium conmitti posset, maxumo clamore cum infestis signis concurrunt: pila omittunt, gladiis res geritur. Veterani pristinae virtutis memores comminus acriter instare, illi haud timidi resistunt: maxuma vi certatur. Interea Catili
Abbreviated transcription (Latin):
tant᷑. Pterea necesitudo. que etiam tunido
fortes fac̃. Nam mlultitudo bostiũ ne ecuenire
queit ꝓhibent angusue loci. Quod si uirtutt
ur̃e fortune inuidet: cauete ue in ulti amniam
amittatis: neu capti potiꝰ trucidemini sic̃ pecora.¬
qua uuror more pugnantes eruentũ atq lucti¬
osam iuictoriã hostib relinquatis¶ hec ubi di¬
x̃: paululũ cõmoratꝰ signa cinere iubet. etq:
in structos oroines in locũ equũ deduc̃. De¬
hinc remotis om̃iũ equis quo militib exequno
periculo animꝰ amplior cẽt ipse pedes exercitũ
ꝓloco atq copiis in struxit. Nam uti planicies
erat int̾ sinistros montes : ab dext̃ rupe asꝑa:
octo cohortes infronte cõstituit. reliquarum.¬
⁊ signa insubsidiis arcius collocat. Abbis centuri¬
ones om̃s eloctos. ⁊ euocatos. Pterei exg̃gniiis mi¬
litib optuũ queq armatũ in pͥmã acieni sub¬
dã insinistra parte curare iub. Ipse cũ li̾te
: colonis ꝓpe aquilã astitit. quã bella cimbri.¬

Expanded text:
tantur, praeterea necessitudo, quae etiam timidos fortis facit. nam multitudo hostium ne circumvenire queat, prohibent angustiae loci. quod si virtuti vostrae fortuna inviderit, cavete inulti animam amittatis, neu capti potius sicuti pecora trucidemini, quam virorum more pugnantes cruentam atque luctuosam victoriam hostibus relinquatis.' Haec ubi dixit, paululum conmoratus signa canere iubet atque instructos ordines in locum aequom deducit. dein remotis omnium equis, quo militibus exaequato periculo animus amplior esset, ipse pedes exercitum pro loco atque copiis instruit. nam, uti planities erat inter sinistros montis et ab dextra rupe aspera, octo cohortis in fronte constituit, reliquarum signa in subsidio artius conlocat. ab iis centuriones, omnis lectos et evocatos, praeterea ex gregariis militibus optumum quemque armatum in primam aciem subdam in sinistra parte curare iubet. Ipse cum libertis et colonis propter aquilam adsistit, quam bello Cimbri
Abbreviated transcription (Latin):
ria rerũ necessariaꝵ lailũ trai ñ potse: ex his
qͥ una cirtlum ꝓfugetant duos inaxime ĩ ꝑi¬
gros eleg̃. eos inulta pollicitando: ac miserando
casũ suuĩ cõfirmat. uti ꝑ ostiũ municiones noc¬
tu ad ꝑximũ mare. de hinc romã ꝑgerent.
Numide paucis dieb iussa efficiunt. litt̃e ad¬
herbułꝰ ui senatu recitate sunt. quaꝵ sententia
dõs in mortales in aĩo ħ alieat. sanguinẽ meum

Expanded text:
ria rerum necessariarum bellum trahi non posse, ex iis, ria rerum necessariarum bellum trahi non posse, ex iis, qui una Cirtam profugerant, duos maxime impigros delegit; eos multa pollicendo ac miserando casum suum confirmat, uti per hostium munitiones noctu ad proximum mare, dein Romam pergerent. Numidae paucis diebherbalis in senatu recitatae, quarum sententia deos inmortalis in animo habeat, sanguinem meum
Abbreviated transcription (Latin):
ad olescentia ita se enisũ. ut optimo quoq ꝓ¬
baret᷑: uirtute ñ malicia publio scipioni sũmo
uiro placunisse. Ob easdẽ artes amicipsa quoq¬
ũ penuria lib̾oꝵ ĩ regno ad optatũ ẽẽ. Cet̃m qd̃
plura bene ac strenue fecisẜ. eo animũ suũ minꝰ¬
in iuriã tolerare. ad herbalem dolis uite sue insi¬
diatũ. quod ubi cõꝑiss sceleri eius obinã isse .p.
sese ꝓhibuerit. Postremo de om̃ib rel legatos
romã breui missurũ. ita utͥq digrediunt᷑. Ad¬
herbalis appellandi copia ñ fuit. Iugurca ubi
eos affrica discessisse ratꝰ ẽ. neq ꝓp̃t̃ loci nat̾am
cirtham armis expugnare por̃: uallo. atq fos¬
sa. menia cireũdat. turris ex struit. easq p̃sidi¬
is firmat. Pret̾a dies. noctesq aut ꝑuim. aut do¬
lis tẽptare. defensorib meniũ p̃mia modo. modo
mo sitas. ostẽ infestũ. auxilri sp̃ẽ nullã. penu¬

Expanded text:
adulescentia ita se enisum, ut ab optimo quoque padulescentia ita se enisum, ut ab optimo quoque probaretur; virtute, non malitia P. Scipioni, summo viro, placuisse; ob easdem artis a Micipsa, non penuria liberorum in regnum adoptatum esse. Ceterum, quo plura bene atque strenue fecisset, eo animum suum iniuriam minus tolerare. Adherbalem dolis vitae suae insidiatum; quod ubi comperisset, sceleri eius obviam isse. Popsese prohibuerit. Postremo de omnibus rebus legatos Romam brevi missurum. Ita utrique digrediuntur. Adherbalis appellandi copia non fuit. Iugurtha ubi eos Africa decessisse ratus est neque propter loci naturam Cirtam armis expugnare potest, vallo atque fossa moenia circumdat, turris extruit easque praesidiis firmat; praeterea dies noctisque aut per vim aut dolis temptare; defensoribus moenium praemia modo, modo mo sitas, hostem infestum, auxili spem nullam, penu
Abbreviated transcription (Latin):
tis ꝓcessit obscuro a iã tũ lumine milites tu¬
gurtini signo dato castrahostiũ inuadunt.
Semi sõpnos. partĩ alios. arina sum̃tes fugat.
funduntq. Adherbal cũ equitib pancis in
cirtham ꝓfug̃.⁊ ni multitudo cogatoꝵ. fuisb.
que numidas insequentes menib ꝓhibuit.¬
uno die int̾ duos reges ceptũ atq patratũ bellũ
foret. Igͥ ugurta oppidũ circũ sedit. uineis
turrib machinis om̃iũ gnm̃ exprignare aggͣ¬
dit᷑. Maxime festinans tr̃pꝰ legatoꝵ ante capere.
quos ante p̾liũ factũ ab aderbale romas missos
audierat. S p̾ꝗ̃ senatꝰ debello eoꝵ accepit. tres
adolescentes in affricã legantes qͥ ambos reges
le.: censere eos ab arinis disc edere. Ita seq¬
illisq dignũ eẽ. legati in affricam maturante
ueniunt. Eo magis qd̾ rome audiebat᷑ dum
ta accepta oracione respondit: sibi neq mauis
quicquã neq carius auctoritate senatꝰ ẽẽ ab

Expanded text:
tis processit, obscuro etiam tum lumine milites Iutis processit, obscuro etiam tum lumine milites Iugurthini signo dato castra hostium invadunt, semisomnos partim, alios arma sumentis fugant funduntque. Adherbal cum paucis equitibus Cirtam profugit, et ni multitudo togatorum fuisset, quae Numidas insequentis moenibus prohibuiuno die inter duos reges coeptum atque patratum bellum foret. Igitur Iugurtha oppidum circumsedit, vineis turribusque et machinis omnium generum expugnare aggreditur, maxime festinans tempus legatorum antecapere, quos ante proelium factum ab Adherbale Romam missos audiuerat. Sed postquam senatus de bello eorum accepit, tres adulescentes in Africam legantur, qui ambos reges velle et censere eos ab armis discedere, deillisque dignum esse. Legati in Africam maturantes veniunt, eo magis quod Romae, dum tha accepta oratione respondit sibi neque maius quicquam neque carius auctoritate senatus esse. Ab
Abbreviated transcription (Latin):
parẽ armis existimabat. ac amititia. p .r. ma
gis quã numidis fret̾ erat. legatos adugurtã
de in iurris questũ misit. Qui tã ⁊ si cõtumeli¬
osa dicta retulerant. pͥus tam̃ oiã pati decreũ.
quã bellũ sumere. qi tẽptatũ antea. secus cesse¬
rat. neq eo mag̃ cupido iugurce minuebit᷑. qͥppe
qͥtotũ regnũ eius in aĩo iam in uaserat. Itaq
nõ ati antea eum p̃tͣoria manu. s magno exer¬
citui cõꝑato. bellũ gerere cep̃. ⁊ aꝑte tociꝰ numidre
imꝑiũ petere. Cet̾m qua ꝑgebat urbes. agros.
uastare p̃das agere. suis animũ hostib augere
trorem. Adberbal ubi intellig̃ eo ꝓcessũ. uti
regiũ aut relinquendũ cẽt. aut armis retmen¬
dum. necessarie copias parat ⁊ uigurte obuius ꝓ¬
cedit. Int̾im haud longe amari ꝓpe cirtã opꝑi¬
dũ utͥusq extͣcit᷑ cõsedit. & quia die extremũ
erat plium non ẽ inceptũ. s ubi plerũq noc¬

Expanded text:
parem armis existimabat et amicitia populi Romani parem armis existimabat et amicitia populi Romani magis quam Numidis fretus erat, legatos ad Iugurtham de iniuriis questum misit. Qui tametsi contumeliosa dicta rettulerant, prius tamen omnia pati decrevit quam bellum sumere, quia temptatum antea secus cesserat. Neque eo magis cupido Iugurthae minuebatur, quippe qui totum eius regnum animo iam invaserat. Itaque non uti antea cum praedatoria manu, sed magno exercitu comparato bellum gerere coepit et aperte totius Numidiae imperium petere. Ceterum, qua pergebat, urbis agros vastare, praedas agere, suis animum hostibus terrorem augere. Adherbal ubi intellegit eo processum, uti regnum aut relinquendum esset aut armis retinendum, necessario copias parat et Iugurthae obvius procedit. Interim haud longe a mari prope Cirtam oppidum utriusque exercitus consedit et, quia diei extremum erat, proelium non inceptum. Sed ubi plerumque noc
Abbreviated transcription (Latin):
ris.r.p. ttemq nobis neq bello neq pace antea
cognitꝰ. De affrica. ⁊ eiꝰ in colis ad nedessitarẽ rei
satis dictũ est. Postquã diuiso regno legati affrica
discescere. ⁊ uiguita cont̃ timorẽ animi p̃mia
sceleris ad ept̾ ẽẽ uidet. certum ratus ẽẽ. Quod
examicis apud numantiã acceꝑat. oiã rome ue¬
nalia ẽẽ. simul⁊ illoꝵ pollicitacionib accensus.
quos paulo.iate munerib expleuerat. in regnũ
ad herbalis animũ intendit. Iꝑse acer bellicosus.
at is quẽ petelut. quietꝰ in bellis.⁊ placido ĩ ge¬
nio oportinꝰ in iurie. metuens mag̃ quã metu¬
endus. Igit᷑ ex in ꝑuiso fines eiꝰ cũ magua manu
in uadit. multos mortales cũ pecore. atq alia
p̃da cip̃. edificia incendit. pleraq loca ostiliter
cũ eqͥtatu accendit. deinde cũ omĩ multitudine
in regnũ suũ conu̾tit. existimans adherbalem
dolore ꝑmotũ in iurias suas manu iundicat᷑u.
eaniq rem belli causam fore. At ille quod neq se

Expanded text:
i itemque nobis neque bello neque pace antea cognitus. De Africa et eius incolis ad necessitudinem rei satis dictum. Postquam diviso regno legati Africa decessere et Iugurtha contra timorem animi praemia sceleris adeptum sese videt, certum esse ratus, quod ex amicis apud Numantiam acceperat, omnia Romae venalia esse, simul et illorum pollicitationibus accensus, quos paulo ante muneribus expleuerat, in regnum Adherbalis animum intendit. Ipse acer, bellicosus; at is quem petebat quietus, inbellis, placido ingenio, opportunus iniuriae, metuens magis quam metuendus. Igitur ex improuiso finis eius cum magna manu invadit, multos mortalis cum pecore atque alia praeda capit, aedificia incendit, pleraque loca hostiliter cum equitatu accedit, deinde, cum omni multitudine in regnum suum conuertit, existimans Adherbalem dolore permotum iniurias suas manu vindicaturum eamque rem belli causam fore. At ille, quod neque se
Abbreviated transcription (Latin):
me miserũ huccine micipsa pat̾ benefieia tua
euasere. ut quẽ tu parẽ cũ lib̾is tuis regma
participẽ fecisti. is potissimũ stepti tue ee¬
re diã seni paciebam̃. hostes ablatere. uos os¬
ala pistis ex affrica eiecta ẽ. leti pacẽ agitaba¬
m. qͥrpe quis hostis nallus nisi forte quẽ uos
nussisetis. Ecce aut̃ de in ꝓuiso ingurta in¬
coleranda audacia. scelere atq stꝓbia esferes¬
sese. fre meo atq eodẽ ꝓpinquo ĩ terfecto. pͥ¬
mũ eius regnũ sceleris sui p̃dã fec̃. Post uebi
int hisdẽ dolis negͥuerit eaꝑe. nichil min quã
nm. aut bellũ exspectantẽ in inio uro.

Expanded text:
me miserum! Hucine, Micipsa pater, beneficia tua euasere, ut, quem tu parem cum liberis tuis regnique participem fecisti, is potissimum stirpis tuae exre omnia saeva patiebamur: hostes ab latere, vos illa pestis ex Africa eiecta est, laeti pacem agitabamus, quippe quis hostis nullus erat, nisi forte quem vos iussissetis. Ecce autem ex improuiso Iugurtha, intoleranda audacia scelere atque superbia sese efferens, fratre meo atque eodem propinquo suo interfecto primum regnum eius sceleris sui praedam fecit; post ubi me isdem dolis nequit capere, nihil minus quam vim aut bellum expectantem
Abbreviated transcription (Latin):
parate iub. ipse psidiis dispositis. lentulũ in
carcerẽ de duc̃. Idẽ fit cit̾is ꝓp̾tores. Elcc̃ in car¬
cere quod tullianũ appellat᷑. uͥ paululũ descen¬
deris adleuam. cirert̃ duodecim pedes humi de¬
p̃ssus. eum muniunt undiq parietes. atq ĩ¬
suꝑ caneri lapioeis fornicib iuncta. s ĩ cul¬
ta tenebris. odore. feda: atq t̾ribilis facies cĩ
ẽ. In eum locũ pꝰquã dimissus ẽ lentulus. in¬
dices rerũ capitaliũ quib p̃ceptũ erat. laqueo
gulam fregere. Ita ille patriciꝰ. exgente claris¬
sima corneliorũ. qui cõsulare imꝑiũ rome ha¬
buerat. dignũ morib factisq suis. exiciũ uite
uiuenit. De cetega statilio. gabinio cepario eodẽ
mnͦ suppliciũ sũptũ ẽ. Dũ ea rome gerunt᷑. cati¬
lina exonũ copia quã: ipse adduxerat. ⁊ malli¬
us habuerat. duas legiones in stituit:⁊ cohortes

Expanded text:
parare iubet. Ipse praesidiis dispositis Lentulum in carcerem deducit; idem fit ceteris per praetores. Est in carcere locus, quod Tullianum appellatur, ubi paululum ascenderis ad laevam, circiter duodecim pedes humi depressus. Eum muniunt undique parietes atque insuper camera lapideis fornicibus iuncta; sed incultu, tenebris, odore foeda atque terribilis eius facies est. In eum locum postquam demissus est Lentulus, vindices rerum capitalium, quibus praeceptum erat, laqueo gulam fregere. Ita ille patricius ex gente clarissuma Corneliorum, qui consulare imperium Romae habuerat, dignum moribus factisque suis exitium vitae invenit. De Cethego, Statilio, Gabinio, Caepario eodem modo supplicium sumptum est. Dum ea Romae geruntur, Catilina ex omni copia, quam et ipse adduxerat et Manlius habuerat, duas legiones instituit, cohortis
Abbreviated transcription (Latin):
gna manu uenturũ. Numida mandata breui cõ¬
fec̃. atq uti doctꝰ erat. noctu iugurte milites ĩ
tari loca abdita. clausa effring̃e. strepitu.: tunul¬
tu oiã miscere. cũ interĩ hiemsal reꝑit. occultans
se tugurio iulieris ancille. quo ininicio pauid̾.
et ignar̾ loci ꝓfugerat. numide capud eiꝰ ut iussi
erant ad iuguitã refer. Cet̃m fima tanti facinori
ꝑ omnẽ aͥfricã breui diuulgatũ ẽ. adherbulẽ
omsq qͥ sub imꝑio micipse fuerant. met̃ in¬
uadit. Ita induas partes discedt̃ numide. plu¬
res adberbalẽ sequiuit᷑. s illũ alt̾m bello me

Expanded text:
gna manu venturum. Numida mandata brevi congna manu venturum. Numida mandata brevi conficit atque, uti doctus erat, noctu Iugurthae milites itari loca abdita, clausa effringere, strepitu et tumultu omnia miscere, quom interim Hiempsal reperitur occultans se tugurio mulieries ancillae, quo initio pavidus et ignarus loci perfugerat. Numidae caput eius, uti iussi erant, ad Iugurtham referunt. Ceterum fama tanti facinoris per omnem Africam brevi divolgatur. Adherbalem omnisque, qui sub imperio Micipsae fuerant, metus invadit. in duas partis discedunt Numidae: plures Adherbalem sequontur, sed illum alterum bello
Abbreviated transcription (Latin):
quã quisquã rat̾ erat descendit. Itaq ex
eo tpre. irã ⁊ metũ antius. moliri. parare.
atq ea modo in aio hab̾e. quib iemsal ꝑdolũ ca¬
ꝑet᷑. Que ubi tardius ꝓcedt̃. neq leuit̾ animꝰ¬
eiꝰ ferox. statuit quo uis modo inceptũ perficere.
ł mo conuentu. quẽ abregulis factũ sup̃ memo¬
raui: ꝓp̃t disscensionẽ placuerat diuidi tbes¬
auros finesq imꝑii singłis cõstitui. Itaq tep
adutrãq rẽ decernnt᷑. s maturius ad pecuniã
distribuendã. Reguli int̾ea in loca ꝓpinqua
thes auris. alius alio concessere. S: iemsal in op¬
pidũ thirmidã. forte eiꝰ domo utebat᷑. qui ꝓrimꝰ
lictor iugurte carus acceptꝰq ei sẽꝑ fuerat. Quẽ
ille casu ministrũ oblatũ ꝓmissis honerat. inpel¬
litq uti tãquã suã uisendi domũ eat. Portarũ
claues ad ulterinas paret. Nã uere ad hiemsalẽ
referebant. Cet̃m uͥ res postubaret seipsũ cũ ma¬

Expanded text:
quam quisquam ratus erat, descendit. itaque ex quam quisquam ratus erat, descendit. itaque ex eo tempore ira et metu anxius moliri, parare atque ea modo cum animo habere, quibus Hiempsal per dolum caperetur. quae ubi tardius procedunt neque lenitur animus ferox, statuit quovis modo inceptum perficere. Primo conventu, quem ab regulis factum supra memoravi, propter dissensionem placuerat dividi thesauros finisque imperi singulis constitui. itaque tempus ad utramque rem decernitur, sed maturius ad pecuniam distribuendam. reguli interea in loca propinqua thesauris alius alio concessere. sed Hiempsal in oppido Thirmida forte eius domo utebatur, qui proxumus lictor Iugurthae carus acceptusque ei semper fuerat. quem ille casu ministrum oblatum promissis onerat inpellitque, uti tamquam suam visens domum eat, portarum clavis adulterinas paret — nam verae ad Hiempsalem referebantur — ceterum, ubi res postularet, se ipsum cum ma
Abbreviated transcription (Latin):
.os. aut ad herbar ⁊ ien sal. colite obseruate
timini. ne ego meliores lib̾os sũpsisse uidear.
quã genuisse. Ad ea dicta iugurta tã: si regẽ
ficta locutũ intelligebat. ⁊ ipse alit̾ aĩo agita
p̃dieb morit᷑. Postꝗ̃ illi more regio iusta ma¬
gnificq fecerant. reguli in unũ cõuenere ut ĩ¬
terse decunctis negoeris regni disceptarent. S:
iemsal qͥ minimꝰ ex illis erat. nat̾a ferox. etiam
ante ignobilitatẽ iugurte.q mat̾no gnẽ inpar
erat despiciens. dextra ad herbalem assedit. ne
medius ęxtrib quod ap̃ numidas honori dr̃ iu¬
gurta foret. De hinc tam̃ ut etati conoederet.
iugurta int̾ alias res dicebat. oportere quinquen¬
uii consulta ⁊ decreta oiã rescindi. Nã ꝑ ea
tpr̃a cõfectũ annis micipsã parũ aĩo ualuisse.
Tũ iemsal ide placere sibi respondit. Nã ipsũ
illũ his trib ꝓximis annis ad oꝑtione ĩ regiũ
ꝑ uenisse. Quod u̾bum in pectꝰ iogurte aleiꝰ

Expanded text:
os autem, Adherbal et Hiempsal, colite, obseruate timini, ne ego meliores liberos sumpsisse videar quam genuisse." Ad ea Iugurtha, tametsi regem ficta locutum intellegebat et ipse longe aliter animo agitabpost diebus moritur. Postquam illi more regio iusta magnifice fecerant, reguli in unum convenerunt, ut inter se de cunctis negotiis disceptarent. Sed Hiempsal, qui minimus ex illis erat, natura ferox et iam antea ignobilitatem Iugurthae, quia materno genere inpar erat, despiciens, dextra Adherbalem adsedit, ne medius ex tribus, quod apud Numidas honori ducitur, Iugurtha foret. dein tamen, ut aetati concederet, Iugurtha inter alias res iacit oportere quinquenni consulta et decreta omnia rescindi, nam per ea tempora confectum annis Micipsam parum animo valuisse. tum idem Hiempsal placere sibi respondit, nam ipsum illum tribus proxumis annis adoptatione in regnum pervenisse. quod verbum in pectus Iugurthae altius,
Abbreviated transcription (Latin):
dolendũ ꝓuto casũ tuũ. Non enĩ regnũ. s. exdiũ
fugani: egestatẽ.⁊ om̃s has que me p̃munt enĩ¬
pnas. cũ anuna simul amisisti. At ego infrlix ĩ
tauta mala p̾cipitatꝰ ex patrio regno: rerũ Duma¬
narũ spectaculum prebeo. Incertꝰ quid agan.
tuasne in iurias ꝑsequar: ipse egens auxilu.
an regno consulam. Cuĩ uite necisq potestas
eropib alienis pendet. utinã eniori forcunis
meis honestus exit̾ ess: ne uiuere cõtr̃ptꝰ uide¬
rer. si defessus malis in uirie cõcesfissent. Nunc
neq uiuere neq emori licet siñ dedecore. ꝑ.c.¬

Expanded text:
asum tuom. non enim regnum, sed fugam exilium egestatem et omnis has quae me premunt aerumnas cum anima simul amisisti. at ego infelix, in tanta mala praecipitatus ex patrio regno, rerum humanarum spectaculum praebeo, incertus quid agam, tuasne iniurias persequar ipse auxili egens an regno consulam, quoius vitae necisque potestas ex opibus alienis pendet. utinam emori fortunis meis honestus exitus esset neu iure contemptus viderer, si defessus malls iniuriae concessissem. nunc neque vivere lubet neque mori licet sine dedecore.
Abbreviated transcription (Latin):
ma non texerint. ẜterea milites ñ eadẽ illis.
et nobis necessitudo inpendet. Nos ꝓ pat̾a. ꝓ
g̃diamin. memores pͥstine ututis licuit no¬
bis cũ summa turpitudine ĩexilio etatẽ agere.
Potuistis nõ nulli rome amissis bonis alienas
opes expectare. Quia illa feda atq intolleran¬
da uiris uidebant᷑. hec sequi de creuistis. Si hec
reliq̃re uultis audacia opꝰ ẽ. Nemo nisi uictor.
ꝓpace bellũ mutauit. Nam in fuga sꝑare sa¬
lutẽ cum arma quib corpꝰ tegit᷑ ab hostibus
auerteris. ea uõ dementia ẽ. Semꝑ in p̃lio

Expanded text:
ma non texerint. Praeterea, milites, non eadem nobis ma non texerint. Praeterea, milites, non eadem nobis et illis necessitudo inpendet: nos pro patria,gredimini memores pristinae virtutis! Licuit vobis cum summa turpitudine in exsilio aetatem agere, potuistis nonnulli Romae amissis bonis alienas opes exspectare: quia illa foeda atque intoleranda viris videbantur, haec sequi decrevistis. Si haec relinquere voltis, audacia opus est; nemo nisi victor pace bellum mutavit. Nam in fuga salutem sperare, cum arma, quibus corpus tegitur, ab hostibus avorteris, ea vero dementia est. Semper in proelio
Abbreviated transcription (Latin):
bello patere solet. quẽ neq gła neq pericula
excitant ne quicquã hortabere timor aĩ au¬
rib offic̃. S ego uos pauca monere ad uocaui.
simul uti mei consilii causam aꝑirẽ. Scitis e¬
quidem milites. socordia: atq ignauia lentuli.
quantẽ ipsi:: nob̾ cladem attulerit. Qnoq mo¬
do. dũ ex urbe p̾sidia oꝑior: ingalliã ꝓficisci
neqͥuerĩ. Nẽ uõ quo loco res nr̃e sint iuxta
duo. Unus ab urbe alt̃ agallia obstant. Di¬
ucius mhis locis eẽ. si maxime animꝰ ferat.
frum̃ti. tq aliau rerũ egestis ꝓhibet. quo¬
cũq ire placet iter ferro a ꝑiendũ est. Qua¬
ꝓpt̃ uos moneo uti forti adq parato aiõ
scitis: et cũ p̃lium in ibitis memineritis uos di¬
uicias. decus głam. p̾terea lib̾tatẽ atq pat̾am
indextͥs ur̃is portare. Si uincimꝰ. oiã tuta ert̃¬
ent. Neq locꝰ. neq amicꝰ quisqua teget. quẽ ar¬

Expanded text:
bello patere solet. Quem neque gloria neque pericula bello patere solet. Quem neque gloria neque pericula excitant, nequiquam hortere: timor animi auribus officit. Sed ego vos, quo pauca monerem, advocavi, simul uti causam mei consili aperirem. Scitis equidem, milites, socordia atque ignavia Lentuli quantam ipsi nobisque cladem attulerit quoque modo, dum ex urbe praesidia opperior, in Galliam proficisci nequiverim. Nunc vero quo loco res nostrae sint, iuxta duo, unus ab urbe, alter a Gallia obstant; diutius in his locis esse, si maxume animus ferat, frumenti atque aliarum rerum egestas prohibet; quocumque ire placet, ferro iter aperiundum est. Quapropter vos moneo, uti forti atque parato animo sitis et, cum proelium inibitis, memineritis vos divitias, decus, gloriam, praeterea libertatem atque patriam in dextris vostris portare. Si vinciment, neque locus neque amicus quisquam teget, quem ar
Abbreviated transcription (Latin):
tͥb legionib in agro piceno p̾sidebat: exdificul¬
tate rerũ eadẽ illa existimans que supͣ dixunꝰ.
eatilinã agitare. Igit ubi it eiꝰ ex ꝓfugis cogno¬
uit castra ꝓpere mouit. ac sub ipsis radicibus
montiũ consedit. qua ei oescensus erat ĩgal¬
liã ꝓperanti. Neq tam̃ antomꝰ ꝓcul haberat.
ut pote qͥ magno exercitu. locis eqͥorib expe¬
ditos in fugã sequeret. S catilina pꝰquã uidet
montib atq copis hostiũ sese clausũ. inurbe
res ad uersas. neq fuge: neq p̾sidii ullã spem eẽ.
optimũ factu ratus. intali re fortunã belli tẽꝑ¬
tare statuit cũ antonio quã pͥmũ confligere.
Itaq cõcione aduocata h uiscemoĩ oracionẽ habuit.
neq ex ignauo strenuũ: neq fortẽ extinndo.
exercitũ oracioe imꝑatoris fieri. Quanta ciuꝰq¬
in aĩo audaci nat̾̃a. aut morib in ẽ. tanta ĩ

Expanded text:
tribus legionibus in agro Piceno praesidebat ex difficultribus legionibus in agro Piceno praesidebat ex difficultate rerum eadem illa existumans, quae supra diximus, Catilinam agitare. Igitur ubi iter eius ex perfugis cognovit, castra propere movit ac sub ipsis radicibus montium consedit, qua illi descensus erat in Galliam properanti. Neque tamen Antonius procul aberat, utpote qui magno exercitu locis aequioribus expeditus in fuga sequeretur. Sed Catilina, postquam videt montibus atque copiis hostium sese clausum, in urbe res advorsas, neque fugae neque praesidi ullam spem, optumum factu ratus in tali re fortunam belli temptare, statuit cum Antonio quam primum confligere. Itaque contione advocata huiusce modi orationem habuit: neque ex ignavo strenuum neque fortem ex timido exercitum oratione imperatoris fieri. Quanta cuiusque animo audacia natura aut moribus inest, tanta in
Abbreviated transcription (Latin):
pia eirxit̾ pars quarta erat. militarib armis
instructa. Cet̃i ut quẽq casus armauerat iꝑ nros.
aut lançeas. alii p̃acutas sudes portabant.
s p̃quã antonius cũ exercitu aduentabat. eitilina
ꝑmontes iter facẽ. modo ad urbẽ. modo golliam
uersus castra mouere. hostib occasionẽ pugnan¬
di ũ dare. Sꝑibat ꝓpe diem maguas copias sese
habrturũ. si rome socii in cepta paerenussent.I¬
Simul alicuũ suis racionib existimaus uideri.
causã ciuiũ cũ seruis fugitiuis cõmunicasse. S
ỹquã in castra nuncius ꝑuenit. rome cõiura ⁊¬
oniẽ patefactam. de lentulo cethego oet̾isq quos
sup̃ meinor. suppliciũ sũptũ eẽ. Perq quos
adbellũ spes rapinarũ aut nouarũ rerũ studiũ
illexerat. dilabunt᷑. Reliquos oatiliua ꝑ montes
asꝑos. mnagnis itinerib in agrũ pistoriensem ad¬
duc̃. Eo cõsilio uti ꝑtramites occulte ꝓfugerat.
ĩ galliã trans alpiuã. At .Q. inetellus celer cũ

Expanded text:
pia circiter pars quarta erat militaribus armis instructa; ceteri, ut quemque casus armaverat, sparos aut lanceas, alii praeacutas sudes portabant. stquam Antonius cum exercitu adventabat, Catilina per montis iter facere, modo ad urbem, modo in Galliam vorsus castra movere, hostibus occasionem pugnandi non dare. Sperabat propediem magnas copias sese habiturum, si Romae socii incepta patravissent. Isimul alienum suis rationibus existumans videri causam civium cum servis fugitivis communicavisse. Sed postquam in castra nuntius pervenit Romae coniurationem patefactam, de Lentulo et Cethego ceterisque, quos supra memoravi, supplicium sumptum, plerique, quos ad bellum spes rapinarum aut novarum rerum studium illexerat, dilabuntur; reliquos Catilina per montis asperos magnis itineribus in agrum Pistoriensem abducti eo consilio, uti per tramites occulte perfugeret in Galliam Transalpinam. At Q. Metellus Celer cum
Abbreviated transcription (Latin):
taneussn modo audire solitũ exgabinio .P. antro¬
nrũ seruiũ sillam. l. uargunterum. multos p̃¬
terea in xadẽ coniuracione ẽẽ. eadẽ galli fatent᷑.
At lentulũ dissimulantẽ eo arguunt. p̃ter litt̾as.
sermonib quos ille habe solitus erat ex libri sibil¬
lus. Regnũ rome trib: corneliis portendi. Cumã
atq sillam: antea. se tercumi ẽẽ cui fatũ toret ur

Expanded text:
tantummodo audire solitum ex Gabinio P. Autronium, Ser. Sullam, L. Vargunteium, multos praeterea in ea coniuratione esse. Eadem Galli fatentur ac Lentulum dissimulantem coarguunt praeter litteras sermonibus, quos ille habere solitus erat: Ex libris Sibyllinis regnum Romae tribus Corneliis portendi; Cinnam atque Sullam antea, se tertium esse, cui fatum foret ur
Abbreviated transcription (Latin):
occupauere. Nam letalit᷑. intelligens oo miaci¬
one patefacta cuntatẽ ꝑiculis ereptã esse. Por¬
po aut anrius erit. dubitans in marimo scelẽ¬
re. tantis ciub dep̃hensis: quid facto op eẽt.
Pena illoꝵ sibi honen. inpunitatẽ ꝑdrinde .i¬

Expanded text:
occupavere. Nam laetabatur intelligens coniuratioccupavere. Nam laetabatur intelligens coniuratione patefacta civitatem periculis ereptam esse: porro autem anxius erat dubitans, in maxumo scelere tantis civibus deprehensis quid facto opus esset: poenam illorum sibi oneri inpunitatem perdundae
Abbreviated transcription (Latin):
dat cũ asenatu bostis uidicat sit quo cõsilio ser¬
uicia repudiet. In urbe parata oĩa eẽ. que ius¬
in constituta nocte qua ꝓficiserent᷑: cicero ꝑ legatos
cuncta edoctus: l. ualerio flacco. ⁊G. ꝓmtinio.
p̃torib imꝑat ut in ponte milio ꝑ insidias a¬
lobrogũ comitat᷑ dep̃hendant: rẽ omne aꝑit cuiꝰ
gra nuitebant᷑. Cet̾a uti facto op̾ sit ita agant.
ꝑmittit itł hoies militares. sine tumultu p̃sidris
collocatis sicuti p̃ceptũ erat: occulte pontem
obsidunt. pꝰquã ad id ioci legati cũ uulturcio
uener̾ ⁊ sunul utr̃iq clamor exortꝰ ẽ. Galli ci¬
to coguito consilio. sin mora p̃torib se tradunt.
ẽ. multa pus desalute sua prontinũ obtestatus:
quod ei notus fuerat. postremo timidus.: ac ui¬
te diffidens. uelud hostibus sese p̃torib dedit.
Quib reb confectis. oiã ꝓpere ꝑnuncios de¬
darant᷑. At illũ ingens ciua. atq ieticia sinul

Expanded text:
dat: Cum ab senatu hostis iudicatus sit, quo consilio serdat: Cum ab senatu hostis iudicatus sit, quo consilio servitia repudiet? In urbe parata esse, quae iuss ita actis constituta nocte, qua proficiscerentur, Cicero per legatos cuncta edoctus L. Valerio Flacco et C. Pomptino praetoribus imperat, ut in ponte Mulvio per insidias Allobrogum comitatus deprehendant. Rem omnem aperit, cuius gratia mittebantur; cetera, uti facto opus sit, ita agant, permittit. Illi, homines militares, sine tumultu praesidiis conlocatis, sicuti praeceptum erat, occulte pontem obsidunt. Postquam ad id loci legati cum Volturcio venerunt et simul utrimque clamor exortus est, Galli cito cognito consilio sine mora praetoribus se tradunt; est, multa prius de salute sua Pomptinum obtestatus, quod ei notus erat, postremo timidus ac vitae diffidens velut hostibus sese praetoribus dedit. Quibus rebus confectis omnia propere per nuntios ens cura atque laetitia simul
Abbreviated transcription (Latin):
manu ꝓiitus erat. maximũ bouũ in celeritate
putabat. S allobroges ex p̃cepto citeronis. ꝑ ga¬
biuiũ cet̃os cõueniunt. Ab lentulo. cetego. statilio.
itẽq oissio. postulant ius uirandũ. quod signatũ.
ad eiues ꝓferant. alit̾ haud facile eos. ad tantũ
negociũ. in pelli posse. Cet̃i nieb il suspicantes
dint. Casstus semet eo. breui tp̃r uentirũ pol¬
licet᷑. Ac paulo ante legatos ex urbe ꝓficiscitur.
lentulus cũ his titũ uulturciũ quendã cro¬
toniensem mittit. ut allobroges priusqui domũ
ꝑgerent. catilina data atq accepta fide. societatẽ
cõfirmarent. Ipse uulturio lit̾tas ad catilinam
dat. quaꝵ exẽplũ infra seriptũ ẽ. Qui sim. exeo
quẽ adte misi cognosces. Fac. cogites in quanta ca¬
lamitate sis. &. fac memineris te uirũ ẽẽ. Consi¬
deres qͥd tue raciones postulent. Auxiliũ patas l
om̃ib. etiã ab infimis. Ad hec. mandata u̾bis

Expanded text:
manu promptus erat, maxumum bonum in celeritate manu promptus erat, maxumum bonum in celeritate putabat. Sed Allobroges ex praecepto Ciceronis per Gabinium ceteros conveniunt. Ab Lentulo, Cethego, Statilio, item Cassio postulant ius iurandum, quod signatum ad civis perferant; aliter haud facile eos ad tantum negotium inpelli posse. Ceteri nihil suspicantes dant, Cassius semet eo brevi venturum pollicetur ac paulo ante legatos ex urbe proficiscitur. Lentulus cum iis T. Volturcium quendam Crotoniensem mittit, ut Allobroges, priusquam domum pergerent, cum Catilina data atque accepta fide societatem confirmarent. Ipse Volturcio litteras ad Catilinam dat, quarum exemplum infra scriptum est: "Qui sim, ex eo, quem ad te misi, cognosces. Fac cogites, in quanta calamitate sis, et memineris te virum esse! Consideres, quid tuae rationes postulent! Auxilium petas ab omnibus, etiam ab infumis!" Ad hoc mandata verbis
Abbreviated transcription (Latin):
optimo consuli in poneret. Co signo ꝓrima noc¬
te ueniente: cet̾a multitudo coniuracionis. suũ
qͥsq negociũ exequeret᷑. S: ea diuisa. ħ modo dice¬
bant᷑. statiliꝰ. gabiiᷤ. uti cũ magna manu: xii.
simul oportuna loci urbis incenderet. quo tu¬
multu facilior aditus ad consulẽ cet̃osq quib
insidie paralunt᷑ fieret. Cetegus ciceronis ia¬
nuam obsideret: eũq ui aggrederet᷑. aliꝰ aut̃
.N. S filii familiarũ. quoꝵ exnobilitate ma¬
xima pars erat. parentes in terficerent. Sinł
cede. et incendio. ꝑcuisis oib ad eatilinã irrũ¬
perent. In t̃ bee parata. atq deereta. oethesꝰ semꝑ
quereb it᷑ de ignauia socioꝵ. dicens illos dubitan¬
do. & dies ꝓlatando. magnas oportunitares cr¬
rũꝑe: facto ñ consulto. in tali penculo op̃ eẽ.
Seqi si pauci adiuuarent. languentib aliis.
impetum in curiã facturu. Nat̾a ferox. uchinẽs.

Expanded text:
optumo consuli inponeret; eo signo proxuma nocoptumo consuli inponeret; eo signo proxuma nocte cetera multitudo coniurationis suum quisque negotium exsequeretur. Sed ea divisa hoc modo dicebantur: Statilius et Gabinius uti cum magna manu duodecim simul opportuna loca urbis incenderent, quo tumultus facilior aditus ad consulem ceterosque, quibus insidiae parabantur, fieret; Cethegus Ciceronis ianuam obsideret eumque vi aggrederetur, alius autem alium, sed filii familiarum, quorum ex nobilitate maxuma pars erat, parentis interficerent; simul caede et incendio perculsis omnibus ad Catilinam erumperent. Inter haec parata atque decreta Cethegus semper querebatur de ignavia sociorum: illos dubitando et dies prolatando magnas opportunitates corrumpere; facto, non consulto in tali periculo opus esse seque, si pauci adiuvarent, languentibus aliis impetum in curiam facturum. Natura ferox, vehemens,
Abbreviated transcription (Latin):
ricionis uehem̃ter simulent: cet̾os ad eant. Bene
polliccant᷑. deutq oꝑam: uti eos quã maxime ma¬
nifestos ha eant. Isdẽ fere tẽporib in gallia ci¬
theriore: atq ulteriore. itẽ in agro piceno. bru¬
cia. in apulia. metus erat. Namq illi quos an¬
tea citilina dumiserat: in consulte. ac ueliti ꝑ
demenctũ: cuncta sumul agebant. Nocturnis
cõsilus armoꝵ atq teloꝵ portacionib. festi¬
nando: agitando: oia plus. timoris. quã peri¬
culis esfrcerant. Ex eo uuo quam plures. &.
ne in uincula coniecerat. itẽ in ertheriore gallia.
O. murena qui ei ꝓuincie legatꝰ perat. At rome
lentulus: cũ cet̾is qͥ pͥncipes coniuracionis erãt.
paratis ut uidebat᷑ magnis copus constituerat.
uti catilina in agrũ fesulanũ cũ exercitu uenis¬
ẜ .i. bestia tribunꝰ pleb̾ contioẽ habita uti q̃re¬
ret de actib ciceronis. belliq gͣuissimã in iudiã

Expanded text:
rationis vehementer simulent, ceteros adeant, bene rationis vehementer simulent, ceteros adeant, bene polliceantur dentque operam, uti eos quam maxume manufestos habeant. Isdem fere temporibus in Gallia citeriore atque ulteriore, item in agro Piceno, Bruttio, Apulia motus erat. Namque illi, quos ante Catilina dimiserat, inconsulte ac veluti per dementiam cuncta simul agebant. Nocturnis consiliis armorum atque telorum portationibus, festinando, agitando omnia plus timoris quam periculi effecerant. Ex eo numero compluris Q.  in vincula coniecerat, item in citeriore Gallia C. Murena, qui ei provinciae legatus praeerat. At Romae Lentulus cum ceteris, qui principes coniurationis erant, paratis, ut videbatur, magis copiis constituerant, uti, cum Catilina in agrum Faesulanum cum exercitu venisset, L. Bestia tribunus plebis contione habita quereretur de actionibus Ciceronis bellique gravissumi invidiam
Abbreviated transcription (Latin):
facturi eẽnt. dũ ea res ciuitatẽ ere alieno lib̾aret.
ille cos indomũ. D. bruti perduxit. quod foro
ꝓpinqua eẽt erat. neꝙ aliena consilii ꝓpt̾ sẽ¬
pbroniã. Nam brutus roma abera. Pretẽa
gabintum accersit quo maior auctortas sermoni
in esset. Eo psente coniuracione aperit. Noĩat
socios. Pret̾a multos cuiꝰq gnãs in norios quo le¬
gatis animus amplior eẽt. Deinde eos pollicitos
oꝑam suã dare. domum dimittit. S allobro¬
ges diu in in certo habuere: quidnam consilri
caperent. an alt̃a parte erat es alienũ. studi¬
um belli: magna merces in spe uictorie: at
in alta parte maiores opes. tuta conscilia. ꝓ
incerta spe certa p̃mia. h ec illis uoluentibus:
tandem uicit fortuna rei .p. Itaq.c. fabio san¬
ge: cuiꝰ patrocuno ciuitas plurimũ utebat᷑: rẽ
omnẽ uti cognouerant aperiunt. Cicero ꝑ sangã
consilio cognito. legatis p̃cepit. ut studiũ coniu¬

Expanded text:
facturi essent, dum ea res civitatem aere alieno liberaret. facturi essent, dum ea res civitatem aere alieno liberaret. Ille eos in domum D. Bruti perducit, quod foro propinqua erat neque aliena consili propter Semproniam; nam tum Brutus ab Roma aberat. Praeterea Gabinium arcessit, quo maior auctoritas sermoni inesset. Eo praesente coniurationem aperit, nominat socios, praeterea multos cuiusque generis innoxios, quo legatis animus amplior esset. Deinde eos pollicitos operam suam domum dimittit. Sed Allobroges diu in incerto habuere, quidnam consili caperent. In altera parte erat aes alienum, studium belli, magna merces in spe victoriae, at in altera maiores opes, tuta consilia, pro incerta spe certa praemia. Haec illis volventibus tandem vicit fortuna rei publicae. Itaque Q. Fabio Sangae, cuius patrocinio civitas plurumum utebatur, rem omnem, uti cognoverant, aperiunt. Cicero per Sangam consilio cognito legatis praecipit, ut studium coniu