comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
LA SUMIT
dieit se missũa cofule uen seestũ abeo pacẽ.
anbellũ agitaturꝰ foret. Tuncrex uti precep¬
tu fuerat post diẽ decimĩ redire iubet. de
Deni amboad sua castra ddigressi Uu¬
plerũq noctis prreses it sillaꝰ a bocho oculte
accersitur abiit᷑q tantũmͦ fidi ĩt̃ prete sad

Expanded text:
i, dicit se missum a consule venisse quaesitum ab eo, pacem an bellum agitaturus foret. tum rex, uti praeceptum fuerat, post diem decumum redire iubet, ac de ambo in sua castra digressiplerumque noctis processit, Sulla a Boccho occulte accersitur. ab utroque tantummodo fidi interpretes ad
Abbreviated transcription (Latin):
iugarthe inte lumes manseũt. De inde
paucis dieb qͦ iro ĩtẽd̾ant ꝑuentũ est. Ibi cũ
bochonumida quidã noĩe aĩpar. qͥmultũ
et famiharit̃ agebat ymissꝰ a iugͦtha post¬
quam sillã accitũ audierat orator ⁊ subdo e rare¬
le speculatũ bochi cõsilia. audierat.¬
p̃tẽa dabar masugͣde filiꝰ exgente masinisse:¬
cet᷑ũ mat̾no gn̾e ĩpar. Nã mat᷑ eiꝰ ex cõcubi¬

Expanded text:
Iugurtha incolumes transeunt. Deinde paucis diebus, quo ire intenderant, perventum est. Ibi cum Boccho Numida quidam Aspar nomine multum et familiariter agebat, praemissus ab Iugurtha, postquam Sullam accitum audierat, orator et subdole speculatum Bocchi consilia; praeterea Dabar, Massugradae filius, ex gente Masinisceterum materno genere impar—nam pater eius ex concubi
Abbreviated transcription (Latin):
Deos hominesq testam̃ imꝑator nos arma neq cõ¬
tra patam crpisse. neq quo periculũ alicui facere¬
mus. s uti corꝑa nr̃a tuta ab iniuria forent. qui
miseri egentes. uiolentia. atq erudelitate. feuoite:
neq cuiquã nr̃m licuit more maiorũ uti lecx. neq
amisso patͥmonio liberã corp̃ hab̾e tanta seuicia fe¬
neratoꝵ atq p̾toris fuit. Sepe maiores ur̃i muser¬
ti plebis romane de cretis iuis in opie opitulati st̃.
hac nouissime memoria nr̃i: ꝓp̃t magitudinem
eris alieni. uolentib oĩib bonis: argentũ connu¬
ui ere solutum c̃. Sepe ipsa plebs: aut dominan¬
ai sudio ꝑmota. aut suꝑbia magistiatuũ. arma¬
an apatrib secessit. At nos non imꝑrũ neq di¬
uicias petunꝰ: quarũ rerũ. causa. bella. atq certa¬
mina: oiã ui t̃ mortales sunt. S lib̾tatẽ quam
quã uemo bonus uisi cum antina sunul amittit.

Expanded text:
'Deos hominesque testamur, imperator, nos arma neque con'Deos hominesque testamur, imperator, nos arma neque contra patriam cepisse neque quo periculum aliis faceremus, sed uti corpora nostra ab iniuria tuta forent, qui miseri, egentes violentia atque crudelitate faeneratorneque quoiquam nostrum licuit more maiorum lege uti neque amisso patrimonio liberum corpus habere: tanta saevitia faeneratorum atque praetoris fuit. saepe maiores vostrum, miseriti plebis Romanae, decretis suis inopiae eius opitulati sunt, ac novissume memoria nostra propter magnitudinem aeris alieni volentibus omnibus bonis argentum aere solutum est. saepe ipsa plebs, aut dominandi studio permota aut superbia magistratuum, armata a patribus secessit. at nos non imperium neque divitias petimus, quarum rerum causa bella atque certamina omnia inter mortalis sunt, sed libertatem, quam nemo bonus nisi cum anima simul amittit.
Abbreviated transcription (Latin):
hostem atq illũ parricidam uocare. T̃um ille
furibundus. qm̃qͥdem circumuentꝰ in qͥd ab
inimicis. p̾ceps agor. incendium meũ ruina ex¬
tingani. deinde se excuria domũ ꝓripuit. Ibi
multa ipse secum uoluens. quod neq insidie
consuli ꝓcedebant: ab incendio intelligebat ur¬
ben ungilus munitã. optimũ factu credͥens exer¬
citũ augere: ac pͥusquã logiones scriberent᷑ mul¬
to ante capere ea: que bello usui forent. Nocte ĩ¬
cẽpesti cũ paucis in manliana castri ꝓfectus :
S cechego atq lentulo: cet̾isq quoꝵ cognouerat.
pnitam audatũ mandat: quib reb possent. opes
factionis onfirment. in sidias consuli maturet᷑.
cedem. in centia. aluq belli ficmora parent:
se se ꝓpe dicii. ad urbem cũ magno exercitu accessurũ.
Dũi hec rome gerunt᷑ .g. mallius ex suo nũo legatos
ad martiũ regẽ nuttit: cũ inandatis huiscemodi.

Expanded text:
hostem atque parricidam vocare. tum ille hostem atque parricidam vocare. tum ille furibundus 'quoniam quidem circumventus' inquit 'ab inimicis praeceps agor, incendium meum ruina restinguam.' deinde se ex curia domum proripuit. ibi multa ipse secum volvens, quod neque insidiae consuli procedebant et ab incendio intellegebat urbem vigiliis munitam, optumum factu credens exercitum augere ac, prius quam legiones scriberentur, multa antecapere, quae bello usui forent, nocte intempesta cum paucis in Manliana castra profectus est. sed Cethego atque Lentulo ceterisque, quorum cognoverat promptam audaciam, mandat, quibus rebus possent, opes factionis confirment, insidias consuli maturent, caedem incendia aliaque belli facinora parent: sese propediem cum magno exercitu ad urbem accessurum. Dum haec Romae geruntur, C. Manlius ex suo numero legatos ad Marcium Regem mittit cum mandatis huiusce modi:
Abbreviated transcription (Latin):
ad celũ tendẽ. miserar paruos liberos. rogitire
sibi. patͥeq diffidere. At catiline crudelis ani¬
mus eadẽ illa mouebat. tã & si p̾sidia paraliit.
&. ipse plauticia lege int̾rogatꝰ erat. ab. l. pau¬
lo. Postremo dissimulandi eausa ⁊ ut sui ex¬
purgandi: sic̃ iurgio lacessitꝰ foret in senatui
uenit. Dũ.oi. tulliꝰ cõsul. siũ p̃sentiã eiꝰ tuñs.
siũ ira cõmotꝰ. oracionẽ habuit luculentam.
atq utilem rei.p. quã postea scripta edidit.
lare patb cõscͥptis cepit. nequid dese temere
crederent. Ca familia se ortũ dicebat: ita se ab
ad olescentia uitã instituisse ut oiã bona in
spe haberet: ne estimarent. sibi patero hoĩ cuiꝰ
ipsius atq maiorũ. plurima beneficia in plebẽ
romanã essent: ꝑdita re .p. opus eẽ. cũ eam
seruaret.oi. tulliꝰ inquilinus caitis urbis rome.
Ad hoc maledicta alia cũ adderet. obstrepere õs.

Expanded text:
ad caelum tendere, miserari parvos liberos, rogitare ad caelum tendere, miserari parvos liberos, rogitare sibi patriaeque diffidere. At Catilinae crudelis animus eadem illa movebat, tametsi praesidia parabantur et ipse lege Plautia interrogatus erat ab L. Paulo. postremo dissimulandi causa aut sui expurgandi, sicut iurgio lacessitus foret, in senatum venit. tum M. Tullius consul, sive praesentiam eius timens sive ira conmotus, orationem habuit luculentam atque utilem rei publicae, quam postea scriptam edidit. lare a patribus coepit, ne quid de se temere crederent: ea familia ortum, ita se ab adulescentia vitam instituisse, ut omnia bona in spe haberet; ne existumarent sibi, patricio homini, quoius ipsius atque maiorum pluruma beneficia in plebem Romanam essent, perdita re publica opus esse, quom eam servaret M. Tullius, inquilinus civis urbis Romae. ad hoc male dicta alia quom adderet, obstrepere omnes,
Abbreviated transcription (Latin):
pauooꝵ. qͥb oiã honesta: atq in honesta. uend̾e
ios enit. S p̃tores. e. pompeiꝰ rufus capuam.
C. metelus celer in agrũ picenũ. hisq ꝑmissũ¬
ẽ uti ꝓ piore: atq periculo exercitũ cõpararet.
Ad hoc. siquis in dicauisset de cõiuratiõe que
stercia ducenta milia. It̃ẽq decrẽuere ut gla¬
diatorie familie. capuam. et in cet̾a muni¬
nicipia distribuerent᷑. Procuiq opib rome
ꝑ totã urbẽ uigilie haberent᷑. hisq minores
magistratꝰ p̃ essent quib rebus permota¬
ẽ ciuitas. adq in mutata urbis facies erat.
Exsũma leticia. atq lasciuia. que diut̾na qͥes
pepererat: repente om̃s tristicia inuasit. fe¬
stinare. trepidare: neq loco neq hoĩ cuiquã
satis crede: neq bellũ gerere. neq pacẽ hab̾e.
suo qͥsq metui pericula metiri. ad hoc mulie
litus incesserat afflictare se se. manꝰ supplices

Expanded text:
paucorum, quibus omnia honesta atque inhonesta vendere paucorum, quibus omnia honesta atque inhonesta vendere mos erat —, sed praetores Q. Pompeius Rufus Capuam, Q. Metellus Celer in agrum Picenum, iisque permissum, uti pro tempore atque periculo exercitum conpararent. ad hoc, si quis indicavisset de coniuratione, quae stertia ducenta milia, itemque decrevere, uti gladiatoriae familiae Capuam et in cetera municipia distribuerentur pro quoiusque opibus, Romae per totam urbem vigiliae haberentur iisque minores magistratus praeessent. Quis rebus permota civitas atque inmutata urbis facies erat. ex summa laetitia atque lascivia, quae diuturna quies pepererat, repente omnis tristitia invasit: festinare, trepidare, neque loco neque homini quoiquam satis credere, neque bellum gerere neque pacem habere, suo quisque metu pericula metiri. ad hoc mulierlitus incesserat, adflictare sese, manus supplices
Abbreviated transcription (Latin):
tea. uulgi rumorib exigiratam. Itaq quod
Ca potestas. ꝑseratum more romano magist. ꝓtiri
maxima ꝑmittit᷑ exercitũ ꝑare. bellũ gerere:
col ercere om̃ib modis socios. atq ciues. domi.
milicieq imꝑiũ: atq iudiciũ summũ hab̾e. Alit̃
sine ppłi iussu. nulli earum rerũ consuli ius ẽ.
Post paucos.l. senus senator in senatu litt̾as reci¬
taiit. qͦs fesulis allatas dicebat sibi. In qͥb.
scriptũ erat.G. malliũ arma cepisse cũ magna mul¬
titudine. ante diem. Ui hł nouẽbrium simulꝙ
id quod intali re solet fieri. & alii portenta. atq
ꝓdigia nunciabant alii conuent fieri: alii arma
portar capue. atq in apulia seruile bellum mo¬
ueri. Igit᷑ senatus decreto .e. marcius rex fesu¬
lis: e. metellus creticus: in apuliam: circũq ei
loca missi sunt. hi utq ad urbem imꝑatores
erant: iui pediti. ne mali tumpharent calũnia

Expanded text:
tea volgi rumoribus exagitatam. itaque, quod tea volgi rumoribus exagitatam. itaque, quod ea potestas per senatum more Romano magistratui maxuma permittitur: exercitum parare, bellum gerere, coercere omnibus modis socios atque civis, domi militiaeque imperium atque iudicium summum habere; aliter sine populi iussu nullius earum rerum consuli ius est. Post paucos dies L. Saenius senator in senatu litteras recitavit, quas Faesulis adlatas sibi dicebat, in quibus scriptum erat C. Manlium arma cepisse cum magna multitudine ante diem VI Kalendas Novembris. simul, id quod in tali re solet, alii portenta atque prodigia nuntiabant, alii conventus fieri, arma portari, Capuae atque in Apulia servile bellum moveri. igitur senati decreto Q. Marcius Rex Faesulas, Q. Metellus Creticus in Apuliam circumque ea loca missi — hi utrique ad urbem imperatores erant, impediti ne triumpharent calumnia
Abbreviated transcription (Latin):
cũ armatis hoib sicuti salutandũ in troire ad
ciceronẽ: acde in ꝓuiso domi in paratũ cõfodẽ.
Cunus ubi intelligit quantũ periculũ consuli.
inpendebat. ꝓpere ꝑ fuluã ciceroni dolũ qui
parabt᷑ enuncir. ita illi ianua ꝓhibiti. facinus
tantũ frustra susceꝑant. In terea manluis in
etrura plebẽ sollicitans. egestate: simul et dolo¬
re in ruriȩ nouarũ rerũ cupidam. qͥa fille do¬
minatiõe. agros: bonaq oiã amiserat. Pret̃a. la¬
tronis cuiꝰq gnis. quoꝵ in illa regioe multa
copia erit. Non nullos exsillanis colonis. qͥb
libido. atq luxuria. exmagis rapinis mebil
reliqͥ fecerant. Ea cũ ciceroni nunciarent᷑. anci¬
piti malo ꝑmotus: qͦd neq urbẽ ab in sidus pri¬
uito cõscilio longius tueri poterat. Neq exer¬
citus mallii quantꝰ aut quo cõsilio foret. satis
cõꝑtum habebat. rem adsenatũ refert. Iam an¬

Expanded text:
cum armatis hominibus sicuti salutatum introire ad cum armatis hominibus sicuti salutatum introire ad Ciceronem ac de inproviso domi suae inparatum confodere. Curius ubi intellegit, quantum periculum consuli inpendeat, propere per Fulviam Ciceroni dolum qui parabatur enuntiat. ita illi ianua prohibiti tantum facinus frustra susceperant. Interea Manlius in Etruria plebem sollicitare, egestate simul ac dolore iniuriae novarum rerum cupidam, quod Sullae dominatione agros bonaque omnia amiserat, praeterea latrones quoiusque generis, quorum in ea regione magna copia erat, nonnullos ex Sullanis coloniis, quibus lubido atque luxuria ex magnis rapinis nihil reliqui fecerant. Ea cum Ciceroni nuntiarentur, ancipiti malo permotus, quod neque urbem ab insidiis privato consilio longius tueri poterat neque, exercitus Manli quantus aut quo consilio foret, satis compertum habebat, rem ad senatum refert, iam an
Abbreviated transcription (Latin):
debat fore. Interea rome multes moliri cõ¬
suli insidias tend̾e. ꝑare in cendia. oportuna
loca armatis hoib obsidere. ipse cũ telo eẽ. itẽ
alios iubere. hortar. ut sẽꝑ in tenti paratiq
essent. dies: noctesq festinare. uigilare neque
insõpniis neq labore fatigari. Postremo ubi
multa agitanti nichil ꝓcedit. rursus in tem¬
pesta nocte. cõiuracionis pͥncipes cõuocat. ꝑ.
oi. porcũ leccam. ibiq multa de ignauia eoꝵ qͥ¬
stus: docet seq mallium pmisisse aq̃ eã multitu¬
dinẽ. quã ad capienda arma parauerit. item
alios in alia loca oportuna. qui iniciũ belli fa¬
cerent. seq ad excitũ ꝓficisci cupere si prius cice¬
ponẽ oppssiss: eũ suis consciliis multũ officere.
Igit᷑: ꝑterritis ac dubitantib ceteris .G. cornelius
eques romanꝰ. oꝑam suã pollicitꝰ. Et cũ eo .l. uar¬
gunteus senator constituere ea nocte: paulopost

Expanded text:
credebat. interea Romae multa simul moliri: concredebat. interea Romae multa simul moliri: consulibus insidias tendere, parare incendia, opportuna loca armatis hominibus obsidere; ipse cum telo esse, item alios iubere, hortari uti semper intenti paratique essent; dies noctisque festinare, vigilare, neque insomniis neque labore fatigari. postremo, ubi multa agitanti nihil procedit, rursus intempesta nocte coniurationis principes convocat per M. Porcium Laecam, ibique multa de ignavia eorum questus docet se Manlium praemisisse ad eam multitudinem, quam ad capiunda arma paraverat, item alios in alia loca opportuna, qui initium belli facerent, seque ad exercitum proficisci cupere, si prius Ciceronem oppressisset: eum suis consiliis multum officere. igitur perterritis ac dubitantibus ceteris C. Cornelius eques Romanus operam suam pollicitus et cum eo L. Vargunteius senator constituere ea nocte paulo post
Abbreviated transcription (Latin):
uł molli. uel ꝓcaci. prorsus multe facetie mul¬
tusq lepos: in erat: h is reb donꝑnis: catilina ni¬
chil hominus in ꝓxunũ annum consulatũ pe¬
tebat. sperans si designatus foret: facile ex nolun¬
tate antonio usurum. Neq int̾ea quietus ert.
s: om̃il modis insidias parabit eicironi. neqꝙ
Namq: apͥicipio consolat᷑ sui : m̃ũ Et pollieendo.
ꝑ fuluiam effecerat. ut. e. curus. de quo pau¬
lo ante memoraui. consilia catiline sibi ꝓderet.
adhoc. collegam suum antonium paccione pro¬
uincie ꝓpulerat. ne cont̃ rem .p. dissentiret. oͥcũ
se p̃sidia amicorũ atq clientum. occulte habebat.
Postquã dies comitioꝵ uenit: &. catiline peti
sꝑe cessere. constituit bellum fac̾e. & extrema
oĩ experiri. qm̃ que occulte tẽptauerat. asꝑa.
fedaq euenerant. Igit᷑ .G. mallium fesulas: atq
in eã partẽ etrarie septimũ quendã camertem
in agrũ picenum. G iulium in apuliã misit.
Pterea aliũ alio: quẽ ubiq oportunũ sibi cre

Expanded text:
 molli vel procaci; prorsus multae facetiae multusque lepos inerat. His rebus conparatis Catilina nihilo minus in proxumum annum consulatum petebat sperans, si designatus foret, facile se ex voluntate Antonio usurum. Neque interea quietus erat, sed omnibus modis insidias parabat Ciceroni. Neque Namque a principio consulatus sui multa pollicendo per Fulviam effecerat, ut Q. Curius, de quo paulo ante memoravi, consilia Catilinae sibi proderet; ad hoc collegam suum Antonium pactione provinciae perpulerat, ne contra rem publicam sentiret; circum se praesidia amicorum atque clientium occulte habebat. Postquam dies comitiorum venit et Catilinae neque spere cessere, constituit bellum facere et extrema omnia experiri, quoniam, quae occulte temptaverat, aspera foedaque evenerant. Igitur C. Manlium Faesulas atque in eam partem Etruriae, Septimium quendam Camertem in agrum Picenum, C. Iulium in Apuliam dimisit, praeterea alium alio, quem ubique opportunum sibi fore
Abbreviated transcription (Latin):
tdñ eea tũ largicio multis igtiota eri mu¬
msic nenio putabat᷑. nͥ part̃ uelens. dona omia
in benigmtate halelunt᷑. Igͥ questori mnandata
bocti patfaciunt nuncii simł ab eopetunt
uti fauste. oosultorꝙ sibi ao sit. corias. fidc̃. mu¬
autuoiẽ regi sui. alia que aue ut ilia. aut

Expanded text:
tiam tum largitio multis ignota erat; munificus nemo putabatur nisi pariter volens; dona omnia in benignitate habebantur. igitur quaestori mandata Bocchi patefaciunt; simul ab eo petunt, uti fautor consultorque sibi adsit; copias fidem magnitudinem regis sui et alia, quae aut utilia aut
Abbreviated transcription (Latin):
getuli ñ açie ineꝙ ullo more p̃lii. s cat̾uatĩ uti
fors quosq cõgloborauerat in nr̃os concurrunt. Qͥ
om̃s trepidi in ꝓuiso metu. at tm̃ uirtutis memo¬
res aut arma cipiebant. aut capientes alios ab
hostib dfensabant. Pars equos ascend̾e. obuiã ire h¬
ostib pugna lat᷑cinio mag̃ quã p̃sio simii fieri. si¬
ne sigius siñ ordnub eqͥtes poditesq ꝑ mixti. cede
alios obtruncare. multos contͣ aduersos acrune
pugnantes at̃go ccũuenre. neq uirtus neq: irma
satis tage. qd̾ hostes nũo plures.: undiq eircũfusi
erant. Deniq romani uetes nouiq robea scientes belli.
si quos locos aut cisus cõuinexerat. orbes facc̃. atq ita
ab oĩib partib simultecti.: infrustra uĩ susterta¬

Expanded text:
Gaetuli, non acie neque ullo more proeli sed cateruatim, uti Gaetuli, non acie neque ullo more proeli sed cateruatim, uti quosque fors conglobaverat, in nostros incurrunt. qui omnes trepidi inproviso metu ac tamen virtutis memores aut arma capiebant aut capientis alios ab hostibus defensabant; pars equos escendere, obviam ire hostibus; pugna latrocinio magis quam proelio similis fieri. sine signis, sine ordinibus equites peditesque permixti cedere alii, alii obtruncari, multi contra advorsos acerrume pugnantes ab tergo circumveniri; neque virtus neque arma satis tegere, quia hostes numero plures et undique circumfusi erant. denique Romani veteres novique et ob ea scientes belli, si quos locus aut casus coniunxerat, orbis facere atque ita ab omnibus partibus simul tecti et instructi host
Abbreviated transcription (Latin):
factus ẽ. At uigurtha pꝰquã oppidũ capsã aliosq
magnã ammiserat. ad bochũ nũcios mittit. quã
pͥmũ in inuidiã copias adduceret. p̾liĩ facrundi
tẽp̃ ad eẽ. Quẽ uͥ cunctari accepit. dubiũ belli. at¬
q pacis raciones trahere. rursus ut antei ꝓxi¬
cet᷑ numidie t̾ciã partẽ. si aut romani
affrca expulsi. aut integris suii finib
bellũ cõpositũ foret. Eo p̾nuo illectus bochus cũma¬
te diei relicta inuact̃. rati erant noctẽ que iã ad¬
erat ⁊ uictis sibi inuum̃to fore. ⁊ si iicissent nullo
ĩ pedim̃to qd̃ locorũ scientes erant. Cont̃ romanis utrũ¬
q: casũ intenebris difficilẽ fore. Igͥ simul consul ex
multis dehostiũ aduentu cognouit. & simul ipsi
hostes ad erant. ⁊ pꝰquã excitus. aut instrui aut
sartinas colligẽ. Ueniq anquã signũ aut
imꝑiũ ullũ accipe quiuisset. equites mauri atq

Expanded text:
factus. At Iugurtha, postquam oppidum Capsam aliosque factus. At Iugurtha, postquam oppidum Capsam aliosque uniam amiserat, ad Bocchum nuntios mittit: quam primum in Numidiam copias adduceret; proeli faciendi tempus adesse. Quem ubi cunctari accepit et dubium belli atque pacis rationes trahere, rursus uti antea proxicetur Numidiae partem tertiam, si aut Romani Africa expulsi aut integris suis finibus bellum compositum foret. Eo praemio illectus Bocchus cum mate die relicua invadunt, rati noctem, quae iam aderat, et victis sibi munimento fore et, si vicissent, nullo impedimento, quia locorum scientes erant, contra Romanis utrumque casum in tenebris difficiliorem fore. Igitur simul consul ex multis de hostium adventu cognovit, et ipsi hostes aderant, et prius quam exercitus aut instrui aut sarcinas colligere, denique ante quam signum aut imperium ullum accipere quiuit, equites Mauri atque
Abbreviated transcription (Latin):
tͥcie gentis nobił fuit. familia ꝓpe iã extincta
maiorũ ignauia litt̾is gͣeis atq latinis iuxta at¬
q doctissime eruditꝰ. aĩo ingenti. cupidus uo
fac. ad disimulanda negocia altituoo ingenii
incredibił multorũ rerũ ac maxime pecunuie
largitor. ate illi felicissimo om̃rũ. antea
ciuilẽ uictoriã nñꝙ̃ suꝑ industrã
fortuna fuit. multiq dubitauere. anfelicior an¬
forcior eẽt. Nã postea que fecent incertũ habo. pri¬
antes ⁊ igliar̾ belli. sollertissimꝰ om̃iũ. paueis
tẽpestatib factus ẽ. adħ milites benigne appelli¬
re. multis regantil aliis ipse ꝑse dare. bñficia
plim mi deberert locratq seria cũ umil¬
limis agere. In oꝑib in aguiie atq uigiliis mnul¬
tus ad÷ neq int̾im quod p̃ua abicio solet. consulis
aut cuĩquã boni famã ledere. titũmͦ. neq cõsilio
nes manu pͥorẽ aliũ pati. plerosq añuemit. Qui¬
b iebus ⁊ artib breui mario: militib catissimus

Expanded text:
ciae nobilis fuit, familia prope iam extincta maiorum ignavia, litteris Graecis atque Latinis iuxta atque doctissime eruditus, animo ingenti, cupidus volfacilis, ad simulanda negotia altitudo ingeni incredibilis, multarum rerum ac maxime pecuniae largitor. Atque illi felicissimo omnium ante civilem victoriam numquam super industriam fortuna fuit, multique dubitauere, fortior an felicior esset. Nam postea quae fecerit, incertum habeo puantea et ignarus belli, sollertissimus omnium in paucis tempestatibus factus est. Ad hoc milites benigne appellare, multis rogantibus, aliis per se ipse dare beneficia,plurimi deberent, ioca atque seria cum humillimis agere, in operibus, in agmine atque ad vigilias multus adesse, neque interim, quod praua ambitio solet, consulis aut cuiusquam boni famam laedere, tantummodo neque consilio neque manu priorem alium pati, plerosque antevenire. Quibus rebus et artibus brevi Mario militibusque carissimus
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓrei copia satis ꝓuident̃ exornat. petus om̃e quod
suꝑiorib dieb p̃de fuerat. equitib auxiliariis a¬
gendũ tͥbuit. aulũ malliũ legatũ cũ cobortibus
auxiliariis ad oppidũ laris. uͥ stipendiũ ⁊ comeatũ
locauerat. ire uib diõꝙ se p̾dabundiĩ pꝰ paucos dies
eodẽ uenturũ. sic incepto suo occultato. ꝑg̃ adflu¬
m̃ tanaim. Cet̾m in itinere cotidie pec̾ excitus
ꝑcenturias itẽ turinas equabilit̃ distribuerert et
excorus uires uti fierent curabat. simul: in opiã
frum̃ti lenire. et ignaris omib pare que moxufui
forent. Deniq sexto die cũ ad flum uentũ ẽ. maxima
uis utͥum effecta ẽ. ⁊ ibi caftris leui mununeo po¬
sitis. milites cibũ caꝑe. atq uti simul eũ occafu
soł eg̃derent̃. ꝑatos eẽ iub. omib sareinis abiec¬
tis aqua mͦ seq : iunta onerarent. Derñ pꝰ quã

Expanded text:
pro rei copia satis prouidenter exornat. Pecus omne, quod pro rei copia satis prouidenter exornat. Pecus omne, quod superioribus diebus praedae fuerat, equitibus auxiliariis agendum attribuit, A. Manlium legatum cum cohortibus expeditis ad oppidum Laris, ubi stipendium et commeatum locauerat, ire iubet dicitque se praedabundum post paucos dies eodem venturum. Sic incepto suo occultato pergit ad flumen Tanain. Ceterum in itinere cottidie pecus exercitui per centurias, item turmas aequaliter distribuerat et, ex coriis utres uti fierent, curabat; simul inopiam frumenti lenire et ignaris omnibus parare quae mox usui forent. Denique sexto die, cum ad flumen ventum est, maxima vis utrium effecta. Ibi castris leui munimento positis milites cibum capere atque, uti simul cum occasu solis egrederentur, paratos esse iubet, omnibus sarcinis abiectis aqua modo seque et iumenta onerare. Dein postquam
Abbreviated transcription (Latin):
pentiũ ꝑse ꝑniciosa siti mag̃ quã alia reaccẽdit᷑.¬
Eiꝰ pociundi mariũ mnaxima cupido in uascrat. tũ
ꝓpt̃ usũ belli. tũ qi res asꝑa uidebat᷑. : mnetells op¬
pidũ thalã magna gła ceꝑat. aud dissimilit̃ scitum
munitũq nͥ qd apud thalã non longe amenib
aliqͦt fontes erant. Capsenses una mͦ iugi aqua at
tollerabat᷑. ꝙ nuinide plerũq lacte : feria carne
uescelunt. ⁊ neq sale neq alia irritim̃ta gule q̃re¬
bant. cib ill. ad uersũ famẽ ⁊ atq sitĩ non libidini
neq luxurie erat. G consul om̃ib exploratis credo
dis fretꝰ. Nã cont̃ tantas difficultates corisilio satis
q numide mag̃ pabulo pecoris quã aruo student.
et qdcũq natũ fuerat. iussu reg̾is ĩ loca munita nu¬
mide cõtulerant. ager aut̃ aridus erat ⁊ frugũ ua¬
cuus ea tẽpestate. Nã estatis extremũ erat. ⁊ tmĩ

Expanded text:
pentium ipsa perniciosa siti magis quam alia re accenditpentium ipsa perniciosa siti magis quam alia re accenditeius potiundi Marium maxuma cupido invaserat, quom propter usum belli tum quia res aspera videbatur et Metellus oppidum Thalam magna gloria ceperat, haud dissimiliter situm munitumque, nisi quod apud Thalam non longe a moenibus aliquot fontes erant, Capsenses una modo atque ea tolerabatur, quia Numidae plerumque lacte et ferina carne uescebantur et neque salem neque alia irritamenta gulae quaerebant: cibus illis aduersum famem atque sitim, non libidini neque luxuriae erat. Igitur consul omnibus exploratis, credo dis fretus—nam contra tantas difficultates consilio satis quia Numidae pabulo pecoris magis quam aruo student et, quodcumque natum fuerat, iussu regis in loca munita contulerant, ager autem aridus et frugum uacuos ea tempestate, nam aestatis extremum erat—, tamen
Abbreviated transcription (Latin):
mutare solit̾ parũ exploratũ ẽ. S consul uti sta¬
tuerat oppioa castellaq munita ad ire. Que par¬
tĩ ui. alia metu. aut p̃mia ostendendo au̾tere ab
hostib ac pͥmo mediocͥa gerebat. Existimans ui¬
gurchã obsuos tutandos in manꝰ uenturũ. S
uͥ illũ ꝓcul ab eẽ. ⁊aliis negociis intentũ accpit
maiora ⁊ mag̃ asꝑa aggͣdi. tẽpꝰ uisũ ẽ. E rat int̾
ingentes solitudines oppidũ magnũ. atq ualens.
nõe capsa. cuiꝰ conditor hercules alibi memorabat᷑.
Eiꝰ ciues apud iugurchã immunes terri imꝑio et
obea fidelissimi habebant᷑. muuiti ad u̾sũ hostes.
ñ menib modo zarmis atq uiris. uerũ: mul¬
tomagis locorũ asꝑitate. Nã p̃t̃ oppido loca ꝓ¬
pinqua. alia oiã uasta erant inculta. egentia
aque. ĩfesta ꝓserpentib quoꝵ us. sicuti om̃iũ
ferarũ. in oppiã cibi. ⁊acor. Adhoc nat̾a ipsa ser¬

Expanded text:
mutare solitus, parum exploratum est. sed consul, uti stamutare solitus, parum exploratum est. sed consul, uti statuerat, oppida castellaque munita adire, partim vi, alia metu aut praemia ostentando avortere ab hostibus. ac primo mediocria gerebat, existumans Iugurtham ob suos tutandos in manus venturum. sed ubi illum procul abesse et aliis negotiis intentum accepit, maiora et magis aspera aggredi tempus visum est. Erat inter ingentis solitudines oppidum magnum atque valens nomine Capsa, quoius conditor Hercules Libys memorabatur. eius cives apud Iugurtham immunes, levi imperio et ob ea fidelissumi habebantur, muniti advorsum hostis non moenibus modo et armis atque viris, verum etiam multo magis locorum asperitate. nam praeter oppido propinqua alia omnia vasta, inculta, egentia aquae, infesta serpentibus, quarum vis sicuti omnium ferarum inopia cibi acrior. ad hoc natura ser
Abbreviated transcription (Latin):
posse. Romanos sicuti plerosq remoro metu. la¬
xi. licenciꝰq futõs. Mecellus int̾ea romã ꝓfectus
cont̃ spem suã letissimis aĩs exciꝑit᷑. plebi patͥbq
pꝰꝗͣ inuidia discerit iuxta carꝰ erat. S mariꝰ in¬
pigͤ prudent̃q suorũ. et hostiũ res parit̃ adtend̾e
cognoscere ꝗ boni utrisq aut oẽ eẽt. ex plorare iti¬
nera regũ. cõsilia ⁊ insidias coꝵ ante uenire. Nicħ
apud se remissũ. neq ap̃ illos tutũ ꝑati. Itaq
gisꝰ hostes in itinere fuderat. ipsũq regẽ haud
ꝓcul ab oppido cutii armis eruerat. Que p̾ꝗͣ
gloriosa modo. neq belli patrandi cognouit.
statuit urbes que uiris aut loco ꝓhostib ⁊ aduer¬
sũ se oportimissime erant singłas circũuenire. Ita¬
ꝑabat iuquitã aut psidiis nudatũ si ea pateret᷑
timeret. Id simulauerit nequo in ꝓuisos gͣuior
accederet. an mobilitate ingenii. pacẽ aut bellũ

Expanded text:
posse, Romanos sicuti plerosque remoto metu laposse, Romanos sicuti plerosque remoto metu laxius licentiusque futuros. Metellus interea Romam profectus contra spem suam laetissimis a iuxta carus. Sed Marius inpigre prudenterque suorum et hostium res pariter attendere: cognoscere, quid boni utrisque aut contra esset, explorare itinera regum, consilia et insidias eorum antevenire, nihil apud se remissum neque aqud illos tutum pati. itaque et ggressus in itinere fuderat ipsumque regem haud procul ab oppido Cirta armis exuerat. Quae postquam gloriosa modo neque belli patrandi cognovit, statuit urbis, quae viris aut loco pro hostibus et aduersum se opportunissimae erant, singulas circumvenire: ita Iugurtham aut praesidiis nudatum iri, si ea pateretur, timeret. Id simulaueritne, quo improuisus grauior accideret, an mobilitate ingeni pacem atque bellum
Abbreviated transcription (Latin):
cã ꝓuectus. paucis dieb uticã ad uebit᷑. Erercitꝰ
ei t̃dit᷑.a .p. rutibo legato. Nã inetellus cõsꝑec¬
tũ marii fugerat. ne uideret ea. que auorta a¬
nimꝰ tolerare neqͥuerat. S cõsul expletis legioĩb
cohortib ꝙ auxilianis in agrũ fercilẽ. et p̾da ho¬
nustũ ꝓficiscit᷑. Oiã ibi capta militib donat. de¬
inde cistella: oppida nat̃a ⁊ unis parũ inunnta ad¬
gredit᷑. p̃lia multa. cet̾m alia leuia aliis locis fa¬
cere. Int̾im noui milites siñ metu pugne ad eẽ.
uide fugientes capi. aut occidi. fortissimũ quẽq¬
ẽẽ tutissimũ. arims lib̾tatẽ. patͥam parentesq
et alia ora tegi. gła atq diuicias queri. Sic breui
spacio. uoui uet̾esq ooaluere. ⁊ uirtꝰ om̃iũ equa¬
lis facta ẽ. At reges uͥ de aduentu mani cognoue¬
runt. diuersi in locos difficiles abeunt. Ita iugur¬
te placuerat. sꝑanti mox effusos hostes in uadi

Expanded text:
cam profectus paucis diebus Uticam advehitur. exercitus cam profectus paucis diebus Uticam advehitur. exercitus ei traditur a P. Rutilio legato; nam Metellus conspectum Mari fugerat, ne videret ea, quae audita animus tolerare nequiverat. sed consul expletis legionibus cohortibusque auxiliariis in agrum fertilem et praeda onustum proficiscitur, omnia ibi capta militibus donat; dein castella et oppida natura et viris parum munita aggreditur, proelia multa, ceterum levia, alia aliis locis facere. interim novi milites sine metu pugnae adesse, videre fugientis capi aut occidi, fortissumum quemque tutissumum, armis libertatem patriam parentisque et alia omnia tegi, gloriam atque divitiasspatio novi ueteresque coaluere, et virtus omnium aequalis facta. At reges, ubi de adventu Mari cognoverunt, diuersi in locos difficilis abeunt. Ita Iugurthae placuerat, speranti mox effusos hostis invadi
Abbreviated transcription (Latin):
tr̃ om̃s bonos rei .p. subuenire decebat. A enim
nemo ignauia in mortał factꝰ ẽ. Neq quisquã
parens lib̾is uti et̃ni forent optauit. Mag̃ uti
boni honestiq uitã exigerẽ. Plura dic̃ẽ quirites.
si timidis uircutẽ adderant u̾ba. Nã strenius
abunde dictũ puto. Euisce mõi oracioẽ habita
Martus pꝰquã plebis aiõs arrectos uidet. ꝓꝑe co¬
meatu. stipendio. armis. aliisq utilib naues ho¬
nerat. Cũ his malliũ legatũ ꝓficisci iub. Int̾ea
ipse milites sebe. non more maiorũ neq exclas¬
sib s uti cuiꝰq libido erat. Capite censos plerosq
id factum alii in opia bonoꝵ. alii ꝑ ãbicionẽ con¬
sulis meinorabant. qd ab eo gnẽ celebratꝰ actosq
erat & onĩpotentiã querenti egentissimꝰ qͥsq
oportunissimꝰ. cui neq sua cara st̃. qͥppe que nul¬
ta sũt. ⁊ oiã cũ p̃cio honesta uident᷑. Igͥ marius
cũ aliquanto maiore nũo qd p̃ceptũ erat. ĩ affri¬

Expanded text:
 omnis bonos rei publicae subvenire decebat. Etenim nemo ignavia immortalis factus est, neque quisquam parens liberis, uti aeterni forent, optauit, magis uti boni honestique vitam exigerent. Plura dicerem, Quirites, si timidis virtutem verba adderent; nam strenuis abunde dictum puto." Huiusce modi oratione habita Marius, postquam plebis animos arrectos videt, propere commeatu, stipendio, armis aliisque utilibus nauis onerat, cum his A. Manlium legatum proficisci iubet. Ipse interea milites scribere, non more maiorum neque ex classibus, sed uti libido cuiusque erat, capite censos plerosque. Id factum alii inopia bonorum, alii per ambitionem consulis memorabant, quod ab eo genere celebratus auctusque erat et homini potentiam quaerenti egentissimus quisque opportunissimus, cui neque sua cara, quippe quae nulla sunt, et omnia cum pretio honesta videntur. Igitur Marius cum aliquanto maiore numero, quam decretum erat, in Afri
Abbreviated transcription (Latin):
dũ sustentare suos ⁊ꝓpe ũ eptã uictonã retiiere eup̃.¬
ab eqͥtib cͥcũuentꝰ dext̃q sinistra omib occisis solus
int̾ tela ostiũ uitabundꝰ erup̃. atq interĩ mariꝰ ꝓ
fugatis equitib occurrit auxilio suis. quos pelli loco¬
iã acceꝑat. Deniq hostes undiq fusi s̃. tũ spectacu¬
lũ orribile uisũ in cãpis patentil. cerneres sequi
fug̾e. occidi. capi. eqͥ atq uiri affficti st̃. ac multis
uulnerib acceptis. neq fuge posse. neq quietem
pori. initi modo acstatĩ cõcidẽ. Postremo diã qͣ uisus
cõtraerat telis armis cadauerib ⁊ int̾ea humꝰ infec
sinquine. Postra locis cõsul baud dubie iã uic¬
tor ꝑuenit in oppidũ cirtã. quo inicio ꝓfectus ĩ¬
rio pettuere. duos quã fidissimo ad cũ mntteret

Expanded text:
dum sustentare suos et prope iam adeptam victoriam retinere cupdum sustentare suos et prope iam adeptam victoriam retinere cupab equitibus, dextra sinistraque omnibus occisis solus inter tela hostium vitabundus erumpit. atque interim Marius fugatis equitibus adcurrit auxilio suis, quos pelli iam acceperat. denique hostes iam undique fusi. tum spectaculum horribile in campis patentibus: sequi fugere, occidi capi; equi atque viri adflicti, ac multi volneribus acceptis neque fugere posse neque quietem pati, niti modo ac statim concidere; postremo omnia, qua visus erat, constrata telis armis cadaveribus, et inter ea humus infecta sanguine. Post ea loci consul haud dubie iam victor pervenit in oppidum Cirtam,quo initio profectus inrio petivere, duos quam fidissumos ad eum mitteret,
Abbreviated transcription (Latin):
stribuerat. ratꝰ ex om̃ib suis aliquos at̃go hostib
uenturos. Int̾im silla quẽ pͥmũ hostes atingerant.
cohortatꝰ suos turmatĩ : quã maxune c̃fertis eqͥs
ipse aliiqsui mauros in uadt̃. Cet̃i inio loco ĩ ma¬
nentes. ab iaculis eminutt emissis corꝑateg̃ẽ. et
siqui in manu uenerant obtruncare. dũ eo mͦ
eqͥtes p̃liantes bochus cũ peditib quos uolux filiꝰ
eius adduxerat. neq in pͥore pugna in trinere mo¬
rati affuerant. postremã romanorũ aciẽ inuadt̃.
Tum mariꝰ ap̃ pͥmos agebat. quod ibi ugurtha
cũ plurimis erat. demñ numida cognato bochi ad
ap numinciã loqui didicerat exclimabet nrõs
nustra pugnare. paulo ante mariũ sua manui ĩ¬
cerfetũ simul gladium sangͥne oblitũ ostende.
que in pugnã satis in pigre occiso peore nr̃o cru¬
entauerat. Qd uͥ milites accepe. mag̃ atͦcitate rei
a latere incurrit. Bochus statĩ ad utit᷑. Ad iuguita

Expanded text:
stribuerat, ratus ex omnibus aeque aliquos ab tergo hostibus stribuerat, ratus ex omnibus aeque aliquos ab tergo hostibus venturos. Interim Sulla, quem primum hostes attigerant, cohortatus suos turmatim et quam maxime confertis equis ipse aliique Mauros invadunt, ceteri in loco manentes ab iaculis eminus emissis corpora tegere et, si qui in manus venerant, obtruncare. Dum eo modo equites proeliantur, Bocchus cum peditibus, quos Volux, filius eius, adduxerat neque in priore pugna, in itinere morati, affuerant, postremam Romanorum aciem invadunt. Tum Marius apud primos agebat, quod ibi Iugurtha cum plurimis erat. Dein Numida cognito Bocchi adapud Numantiam loqui didicerat — exclamat nostros frustra pugnare, paulo ante Marium sua manu interfectum. simul gladium sanguine oblitum ostendere, quem in pugna satis inpigre occiso pedite nostro cruentaverat. quod ubi milites accepere, magis atrocitate rei re Mauris incurrit. Bocchus statim avortitur. at Iugurtha,
Abbreviated transcription (Latin):
triburos locauerine. ꝑ fuge mninime cari. ⁊ regio¬
nũ scientissimi hostiũ it̃ exploralnt. simul cõsul
qraisi nullo imposto oĩa ꝓiud̾e. ap̃ om̃s adeẽ. laũ¬
daire aũ increpare merentes. Ipse armatus ni¬
castra munire excubitũ inporta cohortes exle¬
gionib ꝓcistris eqͥtes auxilianos mut̾e. st̾ea a¬
b ecc̃.: sane inarłꝰ. illoq aliisq tẽporib iuguitim
belli pudore. mag̃ quã malo ȩxerertũ cohercelat.
quodiulti ꝑ ambicionẽ fieri agebant quod apue
qͣrto deniq die h aud longe ab oppido curha un¬
diq simul speculatores citi sese ostendt̃. Quare ho¬
siis ad eẽ intelligit᷑. S qr diuersi redeuntes alius
ab alia parte. atq idẽ om̃s significabant consul
in certꝰ que nã mͦ aciem in strueret. uullo ordine
cõmutato ad uersũ oiã ꝑat ibidẽ oꝑit. Igͥ iugur¬
tã spes frustrata. ꝙ copias inquattuor partes di¬

Expanded text:
tribunos locauerat. Perfugae, minime cari et regiotribunos locauerat. Perfugae, minime cari et regionum scientissimi, hostium iter explorabant. Simul consul quasi nullo imposito omnia prouidere, apud omnis adesse, laudare et increpare merentis. Ipse armatus incastra munire, excubitum in porta cohortis ex legionibus, pro castris equites auxiliarios mittere, praeterea abus esset. Et sane Marius illoque aliisque temporibus Iugurthini belli pudore magis quam malo exercitum coercebat. Quod multi per ambitionem fieri aiebant: quod a puequarto denique die haud longe ab oppido Cirta undique simul speculatores citi sese ostendunt, qua re hostis adesse intellegitur. Sed quia diuersi redeuntes alius ab alia parte atque omnes idem significabant, consul incertus, quonam modo aciem instrueret, nullo ordine commutato aduersum omnia paratus ibidem opperitur. Ita Iugurtham spes frustrata, qui copias in quattuor partis di
Abbreviated transcription (Latin):
qua maxiniũ silentiũ abi uib nec signa quidꝰ
uti ꝑ uigilias solebant cinere. Dein ubi lux ad¬
uentabat. defessis. iã hostib ac paulo añ somno
captis. de in ꝓuiso uectigales. itẽ cohoreiu. tur¬
marũ. legiorũ. tubicines sunul om̃s tuba canẽ.
milites clamorẽ tollere. aut portis eruꝑt iub.
Mauri atq getuli ignoto atq orribili sonitu
cunctos strepitu clamorẽ nuilla subuemente. et¬
uecoretia accerat. deiñ om̃s fusi fugatiꝙͣ arma.
Egna militnii pleraq eipta pluresq eõ p̃lio quã
onĩss suꝑiorib int̾ empti s̃. slã sõpno ⁊ metu in¬
sonto in pedita fuga erit. dein marꝰ uti ceꝑat
martims age decreuerae : Neq tam̃ uictona¬
socors aut in solens factus. s: pare̾ ac in c̃ospecta
yostiũ quaditito agnune in ced̾e. Silla cũ eqͥtatu
ap dextimos insi instra parte ausus mallius cr̃
curabat. pͥmos et extitiuos cũ expedrtis mimpuł

Expanded text:
quam maxumum silentiquam maxumum silentiuti per vigilias solebant, canere. Deinde ubi lux adventabat, defessis iam hostibus ac paulo ante somno captis, de improuiso vigiles, item cohortium turmarum legionum tubicines simul omnis signa canere, milites clamorem tollere atque portis erumpere iubet. Mauri atque Gaetuli, ignoto et horribili sonitu cunctos strepitu clamore, nullo subueniente, novecordia ceperat. denique omnes fusi fugatique arma et signa militaria pleraque capta, pluresque eo proelio quam omnibus superioribus interempti. nam somno et metu insolito impedita fuga. Dein Marius, uti coeperat, maritumis agere decreverasocors aut insolens factus, sed pariter atque in conspectu hostium quadrato agmine incedere. Sulla cum equitatu apud dextimos, in sinistra parte A. Manlius cum mos et extremos cum expeditis manipulis
Abbreviated transcription (Latin):
exfortissimis ꝑauerat. uagar possim. ac mͦ laborã¬
tib sius succurrere. mͦ hostes uͥ confertisfimi obstite¬
rant in uade. manu cõsitle militib qin immꝑare cõ¬
turbatis omĩb nõ poterant. Iaq oies cõsũptus
erat cũ tm̃ barbari nichil remitte. atq uti reges
ỹcepant noctẽ ꝓse rati aerius in stare. Tũ marius
excopia rerũ cõsilia tͣhit. atq uti suis receptui
in uno castris parũ amplo fons aque magro.
ctit. Alt̾ usui oportunus. quia mad mna. parce
edit ⁊ pceps pauca numuita gerebat. Cet̾ni nipuo
aquã sillã cũ equitil noctẽ agitare iubet. Ip
turbatis in unu nt. deiñ cunctos pleno gͥor
in eolẽ subduc̃. Ita reges loci difficultate coacti
lari moresuo leta. exultare. streꝑe. pedib uocib
÷ ipsi duces ferores. qd ñ fugẽ. aut ꝓuictoribus
agere.S ea cuncta romanis extenebris. : edicio¬
rib: locis. facilia uisu magnoq hortanrto erant.
Pturinũ uõ mariꝰ imꝑicia hostium confirimos.

Expanded text:
iliarissimis parauerat, uagari passim ac modo laborantibus suis succurrere, modo hostis, ubi confertissimi obstiterant, invadere; manu consulere militibus, quoniam imperare conturbatis omnibus non poterat. Iamque dies consumptus erat, cum tamen barbari nihil remittere atque, uti reges praeceperant, noctem pro se rati acrius instare. Tum Marius ex copia rerum consilium trahit atque, uti suis receptui quorum in uno castris parum amplo fons aquae magnus erat, alter usui opportunus, quia magna parte editus et praeceps pauca munimenta quaerebat. ceterum apud aquam Sullam cum equitibus noctem agitare iubet, ipsturbatis in unum contrahit, dein cunctos pleno gradu in collem subducit. ita reges loci difficultate coacti e noctis barbari more suo laetari, exultare, strepere vocibus; et ipsi duces feroces, quia non fugerant, pro victoribus agere. sed ea cuncta Romanis ex tenebris et editioribus locis facilia visu magnoque hortamento erant. plurumum vero Marius inperitia hostium confirmatus
Abbreviated transcription (Latin):
at nude sepe antea uincis romanoꝵ sub¬
uersis. ttẽq in censis nõ castelli menib sese tuta¬
bant᷑. s ꝓmuro dies noctesq agitare: maledict
romanis. ac mario uecordiã ob iectare. Militib¬

Expanded text:
at Numidae, saepe antea vineis Romanorum subat Numidae, saepe antea vineis Romanorum subvorsis, item incensis, non castelli moenibus sese tutabantur, sed pro muro dies noctisque agitare, male dicere Romanis ac Mario vecordiam obiectare, militib
Abbreviated transcription (Latin):
corus pondis grã simul ⁊ offensa leuiꝰ strpereret. Igͥ
p̃grediens ligꝰ saxa. ⁊ sique uetustate radicri emine¬
bant. laqueis uinciebat. qͥb alleuiati milites fa¬
cilius ascend̾ant. Int̾dũ: tumdos in solentia. tri¬
ners leuare manu.⁊ uͥ paulo asꝑior ascenfus erat.
sigłos p̃se in ermes mnitt̾e. dein ipse cũ illoruni
arinis seqͥ. que dubia nisui uidebant᷑ potissimꝰ¬
tẽptare ac sepi eadẽ ascendens. aem̃ statĩ digredi¬
ens. detis a udiciuã adde. G dru multũq fatigati
tandẽ in cistella ꝓuenur̾ desertũ abei par¬
t Quod om̃s sicuti aliis dieb adu̾sũ hostes
erant. Mariꝰ ubi exnunciis q̃ligꝰ egerat cognorĩ
quãquã totadre intentos p̃tio numidas habu¬
erat. tũ uo cohortatꝰ ẽ milites. et ipse ext̾ uine¬
as egĩsus testudine acta sueccede. et simul hostẽ
torm̃tis sagitarusq ⁊ funditorib eminꝰ t̾rere.

Expanded text:
coriis, ponderis gratia simul et offensa quo leuius streperent. Igitur coriis, ponderis gratia simul et offensa quo leuius streperent. Igitur praegrediens Ligus saxa et si quae uetustate radices eminebant, laqueis vinciebat, quibus alleuati milites facilius escenderent, interdum timidos insolentia itineris leuare manu; ubi paulo asperior ascensus erat, singulos prae se inermos mittere, deinde ipse cum illorum armis seqeadem ascendens descendensque, dein statim digrediens ceteris audaciam addere. igitur diu multumque fatigati tandem in castellum perveniunt, desertum ab ea part, quod omnes sicut aliis diebus advorsum hostis aderant. Marius ubi ex nuntiis quae Ligus egerat cognovit, quamquam toto die intentos proelio Numidas habuerat, tum vero cohortatus milites et ipse extra vineas egressus testudine acta succedere et simul hostem tormentis sagittariisque et funditoribus eminus terrere.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑsenbr. quod cuncti uiumide uitenti p̃liꝯitib
ad erant exploratis omib qrue mor usui fore du¬
clut ecoẽ reg̃dit᷑. ñ temere uti ascenda . s. teptais
oiã ÷ circũspiciens. Itaq mariũ ꝑ ꝑe adit cuncta
docet. Hortat᷑ ad ca parte qua ipse descenderat ca¬
stellũ ut tẽptet. pollice̾t sese duce itineris. ꝑreu¬
liq nichil ẽẽ docet. Mariꝰ cũ ligure ꝓmissa eiui
cognitũ exp̃sentib misit. quoꝵ uti cuiꝰq inge¬
niũ itarẽ difficisẽ. aut faciẽ nunciauere. Consuł
aninius tñ paululũ arrectꝰ:. Itaq excopia tubici
it .S. uͥ ex pcepto tẽpus uisũ ꝑatis ẽpositisq om̃ib
ad locũ ꝑgit. Cet̃m illi quicentu: onis p̃eras  p̃ docti
aduce. arma ornatũq niutauerant. Capite atq pe¬
dib nudis uti ꝓspectus. nisusq ꝑsaxa fa ⁊ lius
forit. Suꝑ t̾ga gladii: scuta. uerũ ea numidiea ex

Expanded text:
pervenit, quod cuncti Numidae intenti proeliantibus pervenit, quod cuncti Numidae intenti proeliantibus aderant. Exploratis omnibus, quae mox usui fore ducebat, eadem regreditur, non temere, uti ascenderat, sed temptans nia et circumspiciens. Itaque Marium propere adit, acta edocet, hortatur, ab ea parte qua ipse ascenderat castellum temptet, pollicetur sese itineris periculique ducem. Marius cum Ligure promissa eius cognitum ex praesentibus misit. Quorum uti cuiusque ingenium erat, ita rem difficilem aut facilem nuntiauere; consulis animus tamen paulum arrectus. Itaque ex copia tubicinit. Sed ubi ex praecepto tempus visum, paratis compositisque omnibus ad locum pergit. Ceterum illi, qui escensuri erant, praedocti ab duce arma ornatumque mutauerant: capite atque pedibus nudis, uti prospectus nisusque per saxa facilius foret; super terga gladii et scuta, verum ea Numidica ex
Abbreviated transcription (Latin):
te quã ẽsilio meli gesta ẽ. Nã in castello uitorum
frustra agebant᷑. Nã cũ hee paulo ꝓcessetant. igmri
aut lapidib corrũpebant᷑. Milites neq ꝓoꝑe con¬
sistere ꝓpt unqͥtatẽ loci. neq ĩ t̃ uineas siñ ꝑi¬
culo amministrare optimꝰ qͥsq cade. aut sauciari
Cet̾is metus augeri. At marꝰ multis laborib et di¬
eb cõsuptis: anxiꝰ tͣliere cũ aĩo suo. omitteret ire
ĩ ceptũ. qm̃ frustra erat. an fortunã oꝑiret᷑. q̃ sepe
ꝓsꝑe usus erat. Que cũ multos dies ł noctes estu as
agitaret forte qͥdã ligꝰ ex oohortibus auxiliariis mi¬
les gͣgari castris ad aquatũ eg̃ssꝰ: hauo ꝓcul al iti
lari rerentes elocleas. quaꝵ cũ imũ atq art̾ui deiñ
re ingenii bumani. cupido difficilia faciendi animũ
ĩ uadit. & forte in eo loco grandis ilex coaluerat in
titudinẽ. quo cuncta gignẽciũ nat̃a fert. cuiꝰ ramis
mõ imminentib saxis nsus lidꝰ castelli planiciem

Expanded text:
orum frustra agebantur; nam quom eae paulo processerant, igni aut lapidibus corrumpebantur. milites neque pro opere consistere propter iniquitatem loci neque inter vineas sine periculo administrare: optumus quisque cadere aut sauciari, ceteris metus augeri. at Marius multis diebus et laboribus consumptis anxius trahere cum animo suo, omitteretne inceptum, quoniam frustra erat, an fortunam opperiretur, qua saepe prospere usus fuerat. quae quom multos dies noctisque aestuans agitaret, forte quidam Ligus, ex cohortibus auxiliariis miles gregarius, castris aquatum egressus haud procul ab latere saxa repentis cocleas, quarum cum unam atque alteram, dein lexit, more ingeni humani cupido difficilia faciendi animum alio vertit. Et forte in eo loco grandis ilex coaluerat inttitudinem, quo cuncta gignentium natura fert. Cuius ramis modo, modo eminentibus saxis nisus Ligus in castelli planitiem
Abbreviated transcription (Latin):
tib repente at̃go signa dedere. Ac pͥmo mulieres
omiũ p̃da morar. Sic forte correpta marii teme¬
ritas głam ex culpa inuenit. Eet̃m dũ ea res a¬
git᷑. lucius silla questor cũ magno eqͥtatu ĩ ca¬
fira ueñ. Qͥ uti exlicio: asocis ex̾citũ ogeit
iome itlictus erat. Si q̃ nos tanti iuui res
ammonuit. idoneũ uisũ ẽ de nat̾a cultuq eius
paucis dicẽ. Neq enĩ alio loco desille reb dicturi

Expanded text:
ntibus, repente a tergo signa canere; ac primo mulieres et omnium praeda morari. sic forte correcta Mari temeritas gloriam ex culpa invenit. Ceterum, dum ea res geritur, L. Sulla quaestor cum magno equitatu in castra venit, quos uti ex Latio et a sociis cogeret, Romae relictus erat. Sed quoniam nos tanti viri res admonuit, idoneum visum est de natura cultuque eius paucis dicere. neque enim alio loco de Sullae rebus dicturi
Abbreviated transcription (Latin):
s me hercule mag̃ strenuus quã felix ẽ. Nã ma¬
gna pars eius auaricia. aut temeritate ducum
atrita ẽ. Quã obrẽ uos quib militaris ẽ: ad ni¬
ceꝑit. Ego met in agmine aut ĩ p̃lio cõsultor
idẽ. ⁊ iccius ꝑieuli. uobcũ ad ero. Me uosq ĩ omib
reb iuxta gerã. : ꝓfecto diis uiuantib oĩa matuta¬

Expanded text:
sed mehercule magis strenuos quam felix, nam mased mehercule magis strenuos quam felix, nam magna pars eius avaritia aut temeritate ducum adtrita est. quam ob rem vos, quibus militaris aetas est, adniceperit. egomet in agmine aut in proelio consultor idem et socius periculi vobiscum adero, meque vosque in omnibus rebus iuxta geram. e