comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
patientẽ ẽẽ .i. si cõtingat eñ qͥ penã patr᷑ eã
patient̾ suffre. ¶ Nonũ ẽ corrigi ͭ ͣ ᷤᷤ p̾can¬
tis. nam sunt aliqui ita corrigibres ⁊ ita di¬
sciplinales ꝙ sola increpatõne ⁊ solo ẜmõe
meliorantur ⁊ desinũt p̃ue ag̾̃e. talib gͦ
ualde est induigend̾ ⁊ tales sunt ualde beni¬

Expanded text:
patienter esse, idest si contingat eum qui poenam patitur, eam patienter sufferre. Nonum est corrigibilitas peccantis. nam sunt aliqui ita corrigibiles et ita disciplinabiles, quod sola increpatione, idest solo sermone meliorantur et desinunt prava agere: talibus ergo est valde indulgendum, et tales sunt
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ multitudo bõꝵ oꝑũ. nam forte ille qͥ nũc de¬
lmqͥo: inulta boua oꝑa prius fecit. prius gͦ¬
diuidex ñ ita respic̾e ad ꝑtẽ ut ad ħ ꝑtin̾e ne
gociũ sicut in quo delinquit sic̃ ad totũ ũ sic̃
ad multa boͣ oꝑa q̃ pͥus fecit. Ĩo dr .iͦ. Retħ ꝙ

Expanded text:
 multitudo bonorum operum. nam sorte ille qui nunc deliquit multa bona opera prius fecit: debet eiudex non ita respicere ad partem ut ad hoc particulare negocium in quo delinquunt, sicut ad totum ut sicut ad multa bona
Abbreviated transcription (Latin):
ad pietate eit puis legũ intellcus. leges. enĩ
ad t̾cend̃ delinquentes qnͣdam ampliorẽ se-¬
uitatẽ continẽt. q̃r si legum u̾ba ut t̾reãt p̾cã¬
tes sũt amplioris seu̾itatis cõtemptĩa: decet
ut ꝑ piũ intellc̃m modetur supplicii magni¬

Expanded text:
ad pietatem est pius intellectus legum. leges enim ad terrendum delinquentes quandam ampliorem severitatem continent: quare si legum verba ut terreant peccantes sunt amplioris severitatis contentiva, decet ut per pium intellectum moderetur supplicii magni
Abbreviated transcription (Latin):
q̃ lege ñ hñt nͣłr: ea q̃ legͥ sunt facunt ⁊ oñ¬
dunt opus legis scriptum in cordib eoꝵ. Ius
uͦ põitĩm qr non ẽ sic scͥptum in corde ne a me¬
mõ recedẽt: oꝑtuit eum scribi in aliqͣ ext̾io¬
get ut scribatur sicut põitĩm. nam sic ñ po¬
test a memoͣ recede sicut iꝰ. ¶ Scdã dr̃a est¬

Expanded text:
legis sunt faciunt, et ostendunt opus legis scriptum in cordibus eorum. Ius vero positivum quia non sic est scriptum in corde, ne a memoria recederet, oportuit ipsum scribi in aliqua exterioget ut scribatur sicut positivum, nam non sic potest a memoria recedere sicut illud. Secunda
Abbreviated transcription (Latin):
seꝑari. nam ho ñ suit alt̾i nͥ cocurrit tempꝰ
ut oportuitas ẜuiẽdi. pot̾ gͦ conting̾e ꝙ in
multo tp̃r occurrãt oportunitates pauce ⁊
ĩ pauco multe. Istud itaq sextũ inclinatu
ad pietatem respiciẽs duturnitat̾ẽ tp̃ris ñ
ẽ id̾ cũ qͥnto ꝙ respicit multitudinẽ oꝑum q̃r
si contingrt aliqũe subditoꝵ ñc in oportuͭ
aliqͣ tp̃ris delinqu̾e qui toto temp̃r p̾cedenti¬

Expanded text:
it alteri nisi occurrat tempus et opportunitas serviendi, potest enim contingere quod in multo tempore occurrant opportunitates paucae, et in pauco multae. Istud itaque sextum inclinativum ad pietatem respiciens diuturnitatem temporis, non est idem cum quinto, quod respicit multitudinem operum. Quare si contingat aliquem subditorum nunc in aliqua parte temporis delinquere: qui toto tempore se ben
Abbreviated transcription (Latin):
prudñiam ⁊ oñis ꝑtes eus. Consueu̾nt a̾ assigͣ¬
ti octo ꝑtes prudentie. indel memoria. ꝓuidentia.
intllcũs. rõ. sollertia. docilitas. exꝑientia. ⁊ cantõ
qͣre si rex aut princeps debeat ẽẽ prudes: or ip̃m
eẽ memorẽ. ꝓmd̃. intesligentẽ. rõnabilẽ. soller¬
cẽ. docilẽ. exꝑtum ⁊ cantũ. hec a̾ octo q̃ dñr̾ ẽẽ ꝑ

Expanded text:
tes eius. Consueverunt autem assignari octo partes prudentiae, videlicet, memoria, providentia, intellectus, ratio, solertia, docilitas, experientia, et cautio. Quare si rex, aut princeps debeat esse prudens, oportet ipsum esse memorem, providum, intelligentem, rationabilem, solertem, docilem, expertum, et ca
Abbreviated transcription (Latin):
gand̾ ħ̃ id̾ sũiꝰ ex ꝑte ip̃ius rogni. regnũ .n. ⁊̃ om̃is
politia ÷ quidam ordo ⁊ quidã pͥncipat᷑. Cum gͥ qe
do ⁊ pͥncipatus sit ip̃oꝵ subditoꝵ ꝑ respectũ ad le¬
ges ⁊ ad principẽ cͦ ⁊ ieges fr̃e ut declarari ht ĩ
res uaretur meis ordo nec ad leges nͨ ad pͥncipẽ
ñ gͦ ult̾ius reẜuaret᷑ in eic policia nec eẽt ultins

Expanded text:
te ipsius regni. Regnum enim et omnis politia est quidam ordo, et quidam principatus. Cum igitur ordo, et principatus sit ipsorum subditorum per respectum ad leges, et ad principem, cuius est leges ferre, ut declarari habet reservaretur in eis ordo nec ad leges, nec ad principem. Non ergo ulterius reservaretur in eis politia, nec esset ulterius
Abbreviated transcription (Latin):
sio re. ⁊ pͥn. recogitãdo acta suoꝵ p̾decessoꝵ furat
mag̃ prudentes inagibilib. ¶ Scd̾o debẽt di¬
ligñr intueri futa᷑ bõa q̃ possũt ẽẽ ꝓficua regno
⁊ mala q̃ possunt ẽẽ regno nocuia. nam ex hoc
cius uitare: ⁊ bõa facilius adipisci. ¶Tercõ de¬
bent sepe recogitare bõas ꝯsuetudĩes ⁊ bõas iege̾.
nam talia sunt maxĩe pͥnci agibłiũ. Intllcũs .n. pͥn᷑¬

Expanded text:
es cogitando acta suorum praedecessorum, fiunt magis prudentes in agibilibus. Secundo debent diligenter intueri futura bona, quae possunt esse proficua regno: et mala, quae possunt esse nociva. Nam ex hoc tius vitare, et bona facilius adipisci. Tertio debent saepe recogitare bonas consuetudines, et bonas leges: anm talia sunt maxime principia agibilium, sicut in
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗdam pportienale ⁊ ꝯtinẽs urbauitates. nam
sicut a̾nima ꝯtin corpus ꝙ recedente ea corpꝰ
dissolitur ⁊ iarcessit: sic iustiͣ ꝯtinet urbanita¬
tes i. cĩtates ⁊ regna. qr sñ ea dissoluit᷑ cĩtas. ⁊ nõ pꝰ¬
sũt regna subsist̾e. ualde gͦ nuuriattir regno ⁊

Expanded text:
dam proportionabile, et continet urbanitates. Nam sicut anima continet corpus, quia recedente ea, corpus dissolvitur, et marcescit: sic iustitia continet urbanitates idest civitates, et regna, quia sine ea dissolvitur civitas, et non possunt regna subsistere. valde igitur i
Abbreviated transcription (Latin):
pulcra nec ita p̾clara: sicut ẽ iustͣipulchͥtudo stel¬
laꝵr. ñ ⁊ ita admirabis: sicut pulchͥtudo eiꝰ. Stelle
.n. pollẽt pulchritudie cõrͣli ⁊ illũant nos lum̃e
cõru. S iustiͣ pollet puichitudĩe honesta ⁊ sp̃u¬
ali. ⁊ om at nos uirtuali ꝑfc̃one. Qnͣto gͥ puich̾¬
tudo spũalis excellit pulciritudinẽ cõrlẽ. tñto
pulchritudo iusti᷑ ⁊ claritas eius admiabsi¬
or ẽclaritate stellax. si gͦ dec reges ⁊ pͥncipes
ip̃re clarns imas urtutes ex ꝑte ip̃is iusticie.
q̃ ẽ q̃dam clarissĩa uirtus: ꝓbari pot̾ ꝙ dec eos
obfuare iusticiã. ¶ Tertio hoc ꝓbari pot̾ ex
ip̃a ꝑfcõne bonitatis q̃ ex instiͣ innotescit. Iusti
cipib: oñdit eos eẽ ꝑfc̃e bonos. Si .n. uidemꝰ in

Expanded text:
pulchra, nec ita praeclara, sicut est Iustitia. Pulchritudo stellarum non est ita admirabilis, sicut pulchritudo eius. Stellae enim pollent pulchritudine corporali, et illumunant nos lummine corporali: sed Iustitia pollet pulchritudine honesta et spirituali, et ornat nos virtuali perfectione. Quanto igitur pulchitudo spiritualis excellit pulchritudinem corporalem, tanto pulchritudo Iustitiae, et claritas eius admirabilior est claritate stellarum. Si ergo decet reges et principes habere clarissimas virtutes ex parte ipsius Iustitiae, quae est quaedam clarissima virtus, probari potest, quod decet eos observare Iustitia. Tertio hoc probari potest ex ipsa perfectione bonitatis, quae ex Iustitia innotescit. Iustitcipibus ostendit eos esse perfecte bonos. Sic enim videmus in
Abbreviated transcription (Latin):
instiͣ ꝯsurgit. ¶ Prima uia sic pr. nam si lex ẽ
regula agendor ut hr̃i pot̃ ex uͦ. eth̃. ip̃euidex ⁊ mi¬
tomag̾ ip̃se rex cuiꝰ ẽ leges fr̾e: d ẽẽ quedam regła
in agendis. Est .n. rex sũ princeps q̃dam lex. ⁊ lex ẽ
quidamrex sũ pͥnceps. nam bex ẽ quidam mãiat᷑
pͥnceps. pͥnceps u̾o ẽ q̃dam aĩata lex. qͣntũ gͦ aĩatũ

Expanded text:
t. Prima via sic patet. nam si lex est regula agendorum, ut haberi potest ex 5. Ethicor. ipse iudex, et multo magis ipse rex, cuius est leges ferre, debet esse quaedam regula in agendis. Est enim rex sive princeps quaedam lex, et lex est quidam rex sive princeps. Nam lex est quidam inanimatus princeps
Abbreviated transcription (Latin):
cẽ hñt ⁊ ordinantur ad uñ aliꝙ̾ ut ad cor a quo
recipiũt motũ ⁊ uitalẽ influentiã. Ut gͦ iẽbra
hñt ordinẽ ad semincẽ ÷ in eis quod̾a mͦ iustiͣ¬
ꝯmutatĩa. s ut ordinant᷑ ad coe: aliqͣ mͦ reẜuat᷑ ĩ ip̃is
iusti distͥbutiã. ¶ Ex ħ .n. ⁊ int̾ aliquos ꝯmutatia ra

Expanded text:
icem; et ordinantur ad unum aliquid, ut ad cor, a quo recipiunt motum, et vitalem influentiam. Ut ergo membra habent ordinem ad se invicem, est in eis quodammodo Iustimmutativa. Sed ut ordinantur ad cor, aliquo modo reservatur in ipsis Iustitia dist
Abbreviated transcription (Latin):
lus sit: inde peior c̃ĩtas. ñ tñ ex qͣcumq boĩtate u
niꝰ cuus ꝑ se ẜ ꝙ hiꝰ resultat boĩtas alt̾ius ciuis: nec
q̃ cũq p̾uitas nniꝰ ciuis ꝑ se loq̃ndo inft̾ malũ alt̾i
cuui. s si in bonis ext̾iorib aliqͥs malus sit: ut ꝙ ue
lit plus hr̃e de eis ꝙͣ eum deceat: ex ħ inftur nocu¬

Expanded text:
lus sit, inde peior civitas: non tamen ex quacunque bonitate ultat bonitas alterius civis: nec quaecunque pravitas unius civis per se loquendo infert malum alteri civi. Sed si in bonis exterioribus aliquis malus sit, ut quod velit habere plus de iis, quam eum deceat: ex hoc infertur nocu
Abbreviated transcription (Latin):
q̃ possatit ẽẽ regno ꝓficua. ꝙ nõ sic intlłigẽd̾
 ut nullas recreatiões corꝑales hr̃e debeant.
s debent eis ad̾o mod̾ate uti ut ñ impediãt᷑
in regĩe regni. seipõs gͦ possunt prudentes fa
o̾e ut nͣlr̃ regnũ regant ex cogitando pͥmo tp̃i re¬
tͦ pacta. sub quib tprb regnũ melius regebatur

Expanded text:
 possunt esse regno proficua. Quod non sic intelligendum est, ut nullas recreationes corporales habere debeant, sed debent eis adeo moderate uti, ut non impediantur in regimine regni sui. Seipsos ergo poterunt prudentes faer regnum regant. excogitando primo tempora retroacta, sub quibus temporibus regnum melius regebatur
Abbreviated transcription (Latin):
sobrietatẽ ⁊ inderestatõ uenereoꝵ. s ñ suffiͭ
inclinari in finẽ debitũ fꝑantie. uł in finẽ ali¬
ax uͥtutũ moraliũ. nisi sciamꝰ qũo possumꝰ ꝯse¬
qui talem finem. ꝙ fit ꝑ prudentiam. ꝑ uͥtu¬
tes gͦ morales p̾st ituimus nob debitos fines
prudenͣ ut ꝯꝑatur ad uirtutes morales: sic

Expanded text:
sobrietatem, et in detestationem venereorum: sed non sufficit inclinari in finem debitum temperantiae, vel in finem aliarum virtutum moralium, nisi sciamus, quomodo possumus consequi talem finem, quod sit per prudentia. Per virtutes ergo morales praestituimus nobis debitos fines:prudentia, ut comparatur ad virtutes morales, sic
Abbreviated transcription (Latin):
mille libraꝵ ꝙ gͦ n̾o ual unũ ouũ: rep̾sent̾at
ualorẽ magni precu. Denariꝰ gͦ ille mag̾ ⁊ sig¬
nũ uaioris: ꝙͣ ualeat. sic si uir peudnͣ careat
⁊ regia dig̾tate sungatur cũ ip̃e ꝑui ualoris sit¬
⁊ loco magnip̾cii. mag̾ gͦ ⁊ signũ regis ꝙͣ sit rex.
ut gͦ sit rex no soł nõie s re dec ip̃ hr̃e prudniã.¬

Expanded text:
go non valet unum ovum, repraesentat valorem magni precii. dnarius ergo ille magis est signum valoris, quam valeat. Sic si vir prudentia careat, et regia dignitate fungatur, cum ipse parvi valoris sit, est loco magni precii. magis ergo est signum regis, quam sit rex. Ut igitur sit rex non solum nomine sed re, decet ipsum habere prud
Abbreviated transcription (Latin):
.uiͦ. ecħ. ꝙ illos estĩamꝰ eẽ prudentes qui sͥ ⁊ aliis
possunt boͣ speculari ⁊ ꝓuide. prudentia gͦ  quidã
oculus quo uonum ⁊ debitus finis conspicitur. qͥ
gͦ hoc oculo caret: ño sufficient᷑ ind̾e pot̾ ip̃m boñ
uec ip̃ debitũ funẽ in quẽ ÷ ppłs dirigendꝰ. sic̃ gͦ
sagitator nõ pot̾ sufficient sagittam in signũ
dig̾e nͥ ip̃m signs uide̾t: sic nec rex pot̃ ppłm reg̾e̾¬

Expanded text:
. 6. quod illos extimamus esse prudentes, qui sibi et aliis possunt bona speculari et providere. Prudentia ergo est quidam oculus, quo bonus et debitus finis conspicitur. Qui ergo hoc oculo caret, non sufficienter videre potest ipsum bonum, nec ipsum debitum finem, in quem populus dirigendus. Sicut ergo sagitdirigere, nisi ipsum signum videret: sic nec rex potest populu
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Scdo pot̾ ꝯꝑari prudenͣ ad uͥtutes intilcũa¬
ies respectu quaꝵ ⁊ prudenͣ p̃ceptiua ꝓut .n.
ad p̾sens spectat. Si cieca agibilia bñ negoci¬
ari uolamus: tria hĩe debemus. ¶ primo
debemus diũsas uas imiẽire. ¶ẜo de inuẽ¬

Expanded text:
omparari Prudentia ad virtutes intellectuales, respectu quorum est praeceptiva: prout enim ad praesens spectat, si circa agibilia bene negociari volumus, tria habere debemus. Primo debemus diversas vias invenire. Secundo de inven
Abbreviated transcription (Latin):
regni ẜm rõnem ⁊ legem diligentius curũspecta
polłentis regunĩe nͣli. ut appar ad liquid̾ ñ instĩ¬
detur enĩ d̾s omp̃c in cuiꝰ femore scribit᷑ dñs dñam¬
tiũ ⁊ rex regum. ur̃e domus scĩssime curam gere̾
sp̃alem. cum ur̃am pudicam ac uenabilẽ infan¬
tiam inclinauit. ut seqñs suoꝵ pẽm ac p̾decessor
uestigia in quib ꝑ amplius ⁊ ꝑfectius iuget et
piat p̾ẜuare. ¶ Hac igitur requisitione lauda¬
błi ⁊ honesta qͣm michi reputo in p̾ceptum nͣnõ
⁊̃ suffragante bono gentis ⁊ ꝯmuni ꝙͣ est d̾imꝰ
qͣm domim aliqd̾ singulare ir̃recusabilit᷑ inclina¬
tus auxiliante altissimo delectabilit opus aggre¬
diar ut ur̃a reu̾enda nobilitas requistuit. Nic¬

Expanded text:
ionem, et legem diligentius circumspecta polleretis regimine naturali, ut apparet ad liquidum, non instindetur enim Deus omnipotens, in cuius foemore scribitur, dominus dominantium et rex regum, vestrae domus sanctissimae curam gerere specialem: cum vestram pudicam, ac venerabilem infantiam inclinavit, ut sequens suorum patrum, ac praedecessorum vestigia, in quibus peramplius et perfectius viget et piat praeservare. Hac igitur requisitione laudabili et honesta, quam mihi reputo in praeceptum, necnon et suffragante bono gentis et communi, quod est divinius quam bonum aliquod singulare, irrecusabiliter inclinatus auxiliante altissimo delectabiliter opus aggrediar, ut vestra reverenda nobilitas requisivit.
Abbreviated transcription (Latin):
phylippo primogenito ⁊ heredi
p̾clarissimi uiri dñi philippi di
gr̃a illustrissimi regis francoꝵ. suus deuotus frat̾¬
egidius romanus ordĩs fr̃m he̾mitaꝵ scĩ augusti¬
dmi cum recõmendatõne seip̃m ⁊ ad omĩa famulatũ

Expanded text:
Philippo primogenito, et haeredi praeclarissimi viri Domini Philippi Dei gratia Illustrissimi Regis Francorum, Suus devotus Fr. Aegidius Romanus Ordinis Fratrum Eremitarum S. Augustini, cum recommendatione seipsum, et ad omnia famulatum.
Abbreviated transcription (Latin):
iudicant᷑. ¶Cum gͦ nlłm molentũ ẽẽ ꝑpetuũ fe̾
omia nͣla ꝓtestentur. qui in se ⁊ insius post̾i̾orib
filuis suũ principatũ ꝑpetuari desida̾t: sũmo opere
rector efficit᷑. si passione aut iꝯ̾untate cupiat pͥn¬
cipari. s si custos iusti existenͣs absq rõne ⁊ lege
gens m̃tis indust̾a ⁊ regnatĩa prudiũa nͣlr dñat᷑¬

Expanded text:
iudicantur. Cum igitur, nullum violentum esse perpetuum, fere omnia naturalia protestentur, qui in se, et in suis posterioribus filiis suum principatuum perpetuari desiderat, summopere srector efficitur, si passione, aut voluntate cupiat principari, sed si custos iusti existens absque ratione, et lege gens mentis industria, et regitiva prudentia, nat
Abbreviated transcription (Latin):
is. qr uit̾ eos ⁊ suas comuges maxĩe reẜuaiͣ d
amor debitus ꝯigalis. ¶Tertia ma ad ĩue¬
stigand̃ hoc id̾ sumit᷑ ex nut̾tõne filioꝵ nam cũ
ꝯuignum sit quid naturale qũo debito m̃õ fieri de¬
beat: maxĩe inuestigcͣ pot̾ ꝑ ea q̃ in aliis ałib

Expanded text:
is, inter eos et suas coniuges maxime reservari debet amor debitus coniugalis. Tertia via ad investigandum hoc idem, sumitur ex nutritione filiorum. Nam cum coniugium sit quid naturale: quomodo debito modo fieri debeat maxime investigari potest per ea quae in aliis animalibus
Abbreviated transcription (Latin):
uat feĩe. S in illis in quib sola feĩa ñ sufficit.
ad p̾stand̃ filus debitũ nutͥmentũ. uñ mascillus
¶Cum gͥ ad fortandũ on̾a coigĩ in hõib
uri mulieri nubat. Ea .n. nͣlia iudicare debem
aliqͦs ẽe sistros. Sic qi ut in płib sola fẽia ño
pot̾ portare on̾a mat̾mõii. nec sufficit ad p̾stñd̾¬

Expanded text:
in illis, in quibus sola foemina non sufficit ad praestandum filiis debitum nutrimentum, unus masculus Cum igitur ad supportandum onera coniugii in hominibus  ut unus vir uni mulieri nubat. Ea enim naturalia iudicare debemaliquos esse sinistros. Sic quia ut in pluribus sola foemina non potest portare onera matrimonii, nec sufficit ad praestand
Abbreviated transcription (Latin):
soꝵ cõm̃ctio. uñ subdit ꝙ st̾iles cicuis dissoluũ¬
tur. Dicit aut̃ st̾iles cicuis dissolui ñ qr licita sit
dissoło cõiigi. ⁊̃ si nõ assit ibi fecunditas fili¬
oꝵ ut suꝑior rõ ꝑlenius oñdebat. actñ si in cõ¬
iugio assit bonum ꝓlis n̾õ solum ex fide que in

Expanded text:
sum coniuntio. Unde subdit, quod steriles cuius dissoluuntur. Dicit autem steriles citius dissolvi, non quia licita sit dissolutio coniugii, etiam si non adsit ibi fecunditas filiorum, ut superior ratio plenius ostendebat. attamen si in coniugio adsit ibi bonum prolis; non solum e
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ numiam oꝑam uenereoꝵ nimis retrahantur
ab hiꝰ cura: indecẽs ÷ eos plures hr̃e uxores. ¶ Se¬
cunda ia suit᷑ ex ꝑte ip̃ins uxoris. nam sic̃
ħ̾ indecẽs est ex ꝑte uxoris ne uxor a suo ꝯuige
indebite diligatur. nam int̾ uxorẽ ⁊ irũ d ẽẽ¬

Expanded text:
per nimiam operam venereorum nimis retrahantur ab huiusmodi cura, indecens est eos plures habere uxores. Secunda via sumitur ex parte ipsius uxoris. Nam sicuthoc indecens est parte uxoris, ne uxor a suo coniuge non debite diligatur. Nam inter uxorem et virum debe
Abbreviated transcription (Latin):
uicẽ ñ discedant. Bancaut̃ rõr indetur tang̾e
ualerius maximus. in libro ẜo de fc̃is memoͣ¬
błib capło deinstitutis antiquis. ubi ait ꝙ re¬
na fuit cõdita usq ad centesimũ ⁊ qͥnq̃gesi¬
mũ annũ nullũ int̾cessit. ¶ Primus a qui di¬
misituxorem st̾ilitatis cã fuit spurius carbiliꝰ
ditatẽ lib̾oꝵ couigali fidei ñ dedẽ p̾poni. Fides gͦ¬

Expanded text:
vicem non discedant. Hanc autem rationem videtur tangere Valerius Maximus in libro de sanctis memorabilibus, capitulo de institutis antiquis, ubi ait, Rena fuit condita, usque ad vigesimum et quingentesimum annum, nullum intercessit. Primus autem, qui dimisit uxorem sterilitatis causa, fuit Spurius Carviliusditatem liberorum coniugali fidei non debere praeponi. Fides
Abbreviated transcription (Latin):
sił ples existant uxores. ¶s qr rc̃a esse con¬
ꝯuige ẽe contentos: tͥplici uia uencuͣ possumiꝰ.
¶Oruna sumitur ex ꝑte ip̃ius uiri. ¶ Sa exꝑ
te ip̃ius uxoris. ¶ tcia ex ꝑte prolis. ¶Dri¬
nia uia sic ꝑ. nam sicut plurautas cibor ꝓuo¬
cat ad nuaian repletionẽ: sic płautas mulie¬
rum ꝓuocat ad ruimã ꝯcupiscentiã uen̾eoꝵ.
q̃r cum niꝰ cõcupĩe si fortes sint: obnubilent
nunis uacare uen̾eis ⁊ retrañe se ab actib pru¬

Expanded text:
simul plures existant uxores. Sed quod recta rate esse contentos, triplici via venari possumus. Prima sumitur ex parte ipsius viri. Secunda ex parte ipsius uxoris. Tertia est ex parte prolis. Prima via sic patet. Nam sicut pluralitas ciborum provocat ad nimiam repletionem, sic pluralitas mulierum provocat ad nimiam concupiscentiam vencupiscentiae si fortes sint obnubilent nimis vacare venereis, et rethahere se ad actibus pru
Abbreviated transcription (Latin):
Cut gͦ uiuẽs h̾eant corpꝰ bñ dispõitũ ex̾ci¬
tandi sunt ꝑ debita ex̾cicia. ⁊ ꝑ debitos motꝰ.
ut h̃eant uoluntate bñ ordĩatam. ⁊ inducẽ¬
di sũt ad debitas urtutes ⁊ ad uͥtutũ oꝑa.
s ut h̾eant intllc̃m ꝑfcm̃ instruendi sũt
in debitis scũs. scĩa g ͦ uͥtus ⁊ ex̾ciciũ atten

Expanded text:
Ut ergo iuvenes habeant corpus bene dispositum, exercitandi sunt per debita exercitia, et per debitos motus. Ut habeant voluntatem bene ordinatam, inducendi sunt ad debitas virtutes, et ad virtutum opera. Sed ut habeant intellectum perfectum, instruendi sunt in de
Abbreviated transcription (Latin):
cum amãt nimis aimãt. cũ incipur̃t lude
nimis ludũt. ⁊ in cet̾is aliis suꝑexcessũ fa¬
crũt admbenda ⁊ cautela ne inseqͣnͣt᷑ ꝯcu
daces s sut u̾idici. ne oĩa agãt ualde. s ĩ
sius actib ⁊ ẜmõib mod̾ationẽ accipiant.

Expanded text:
t nimis amant, cum incipiunt ludere nimis ludunt, et in caeteris aliis semper excessum faciunt, adhibenda est cautela ne insequantur conndaces sed veridici, nec omnia agant valde sed in suis actibus et sermonibus moderationem accipian
Abbreviated transcription (Latin):
eoꝵ muiste turbare pac̾e ⁊ cõe bonũ: ñ est in¬
ꝯueiẽs doc̾e eos om̃ia gn̾a bellandi ⁊ om̃ez
cem craiũ. nam si intendant cõe bonum
⁊ pac̾ẽ cimũ: merebuntur illam pacem
et̾nam in qua ẽ ssima requres qͣm d̾s ip̃e
sius ꝓmisit fidelib qui est bñdictus in

Expanded text:
perturbare pacem et commune bonum: non est inconveniens docere eos omnia genera bellandi, et omnem cem civium. Nam si intendant commune bonum, et pacem civium, merebuntur pacem illam aeternam, in qua est suprema requies: quam Deus ipse su
Abbreviated transcription (Latin):
stib  ꝙ in bello nauali est u̾alde ꝑiculosũ.
qr ex om̃i ꝑte bellantes in tali bello uidẽts
ĩmi̾e morte. qr si oculi bellantiũ ĩ tali pu¬
gna ex pulu̾e calcis sic offendunt᷑ ut ude
no possint: de facili uł ꝑimunt᷑ ib hostib ł
subm̃gunt᷑ miaquis. ¶ Etaut ⁊ decima¬
qui marinarii qui diti sub aquis ducare
possunt. Naute gͥ debent se serio ordinare.
contra naues hoĩtium ⁊ clam post t̾gum
faciendo ibi plura foramina q̃ ab no ib re
aqua. qua hũndante: ⁊̃ hostes ⁊ nauẽ ꝑit̾¬
ꝑicditarebit. ¶ Sitant in bello nõra¬
łi ala opsuanda .s. ut sitibr copta capidũ

Expanded text:
t: quod in bello navali est valde periculosum, t: quod in bello navali est valde periculosum, quia ex omni parte bellantes in tali bello vident sibi imminere mortem. quare si oculi bellantium in tali pugna ex pulvere calcis sic offenduntur, ut videre non possint; de facili vel perimuntur ab hostibus, vel submerguntur in aquis. Nonaqui marinarii, qui diu sub aquis durare possunt: nautae igitur debent se serio ordinare contra navem hostium, et clam post tergum faciendo ibi plura foramina, quae foramina aaqua, qua abundante, et hostes, et navem periclitabit. Sunt autem in bello navali alia observanda, ut s
Abbreviated transcription (Latin):
amplaꝵ sagittaꝵ cum quib scindd̾̃a sũt ue¬
la hostiũ. namuelis eoꝵ ꝑforatis ⁊ ñ ualen¬
tib retin̾e uentũ: nõ tm̃ possunt ip̃i hostes
impctum hr̃e impugͣndi nec ⁊̃ possũt. sic faci¬
to consuer̾nt naute hr̃e frum ꝙdam cur¬
uatũ ad modũ facilis bñ inscidẽs ꝙ applicãt
ad funes retinentes tela uela. ⁊ statim ĩsci¬
dit ip̃a. uelis aut̃ sic inscisis ⁊ cadentib ab
arbore: subtrahit᷑ ab hostib ne sic pugnare
possint. qr ꝑ talem inscisionẽ ueloꝵ: redditur
nauis pigrior ⁊ quodam m̃o inutilior ad pu
hostib: cum illis uncis capĩt eoꝵ uaues
uali bello est hec cruitella attendd̾a ut de cal¬
ce alba pulu̾isata h̃eant multa uasa plena
q̃ ex alto sunt ꝓicienda in naues hostium
quib ex impet᷑u ꝓiectis ⁊ fractis: eleuatur
pulius ut supͣ diximus in bello t̾restͥ. ⁊̃ sb̾m¬
trat hostiũ oculos. ⁊ ad̾o offendit eos ut .q. ce¬

Expanded text:
ampliarum sagittarum, cum quibus scindenda sunt veampliarum sagittarum, cum quibus scindenda sunt vela hostium. Nam velis eorum perforatis, et non valentibus retinere ventum; non tantum possunt ipsi hostes impetum habere pugnandi, nec etiam possunt sic facito consueverunt nautae habere ferrum quoddam curvatum ad modum falcis bene incidens, quod applicatum ad funes retinentes vela; statim incidit ipsa. Velis autem sic incisis, et cadentibus ab arbore, subtrahitur ab hostibus, ne sic pugnare possint: ovia per talem incisionem velorum redditur navis pigrior,et quodammodo inutilior ad pughostibus, cum illis uncis capiunt eorum navvali bello est haec cautela attendenda: ut de calce alba pulverizata habeant multa vasa plena, quae ex alto sunt proiicienda in naves hostium, quibus ex impetu proiectis, et fractis elevatur pulvis ut supra diximus in bello terrestri et subintrat hostium oculos, et adeo offendit eos ut quasi cae
Abbreviated transcription (Latin):
gnatores hostes impugnare debent. ¶pri¬
num ẽ igius quem incendariũ uocant.
Expedit .ni. hr̃e multa uasa plena pice.
sulphure. rasma. oleo. que om̃ua sunt cum
stupa inuoluenda. hec. n uasa sic repleta st̃
succendd̃a ⁊ ꝓicienda ad nauem hoctiũ. ex qͣ
ꝓiecione uas frangitur. ⁊ illud inoẽdariũ
comburitur ⁊ succendit nauẽ. sũt .n. mł¬
ta talia in naui ꝓicienda. ut ex multis ꝑti
cundo ad comitend̾ marinũ bellũ multũ¬
ualent insidie. nam sicut ponunt᷑ in t̾ra ĩ¬
sidie militum que ex inproniso inuadentes
pt᷑ aliquas insulas fuint insidie. ut mari¬
ni pugnatores ex in ꝓuso irruentes in ho¬
stes: eos facilius uin̾cant. ¶ Tercio ẽ cͣc
morium bellum attendo̾ ut sꝑ pugnantes¬
t̾um ꝑduntr qui detrahiratur ad trã. ¶ Qĩ¬
endum tam nauem ꝙͣ nautas seneat . qͣsi
aries cum quo conteruntuo muri citatis
obsesse. d aut sic ordĩari lignũ illud: ut li
iii. ¶ Qiuinto in bello nauali hñda ẽ copia

Expanded text:
gnatores hostes impugnare debent. Primum est ignis, quem Incendiarium vocant. Expedit enim eis habere multa vasa plena pice, sulphure, rasina, oleo; quae omnia sunt cum stupa convolvenda. Haec enim vasa sic repleta sunt succedenda, et proiicienda ad navem hostium. Ex qua proiectione vas frangitur, et illud incendiarium comburitur et succendit navem. Sunt enim multa talia in navi proiiciienda, ut ex multis partcundo ad committendum marinum bellum multualent insidiae. Nam sicut in terra ponuntur insidiae militum, qui ex improviso invadentes post aliquas insulas siunt insidiae, ut marini pugnatores ex improviso irruentes in hostes, eos facilius vincant. Tertio est circa marinum bellum attendendum, ut semper pugnantestum perdunt, qui detrahuntur ad terram. Quarendum tam navem, quam nautas se habeat quasi aries, cum quo teruntur muri civitatis obsessae. Debet autem sic ordinari lignum illud, ut ligtes in ipsa. Quinto in bello navali habenda est copia
Abbreviated transcription (Latin):
ceta tałia que nimis ꝑticularia st̃: sd nͣr¬
ratione nõ cadunt. Scifficiũt gͦ cautele ꝙͣ
tradidimus erga nauale bellum. ¶ Ostẽ¬
so qualit̾ inscidenda sunt ligna ex quib cõ¬
struenda est naius ⁊ qũo bellandũ ẽ in na¬
uali uello: Reliquũ est ut declaromus ad
amꝰ. pot̃ g  bellum ex nequicia hõi ⁊ excu¬
piditate ordinari ad lucrũ uł ad aliꝙͣ aliã
sat̾ffactionem ire ł c̃ccupiscĩe. bella tñ si iu¬
ste gerntur ⁊ debite fiant: ordiãnda st̃ ad
se debent hr̃e blła in societate hõim: sic̃ se hñt
potiones ⁊ fleubotonne in corꝑe hũano. nã
sic̃ in hũano corꝑe sunt ple̾s humores: sic ĩ
ꝯu̾satione ⁊ societate hoĩm ẽ dare płe̾s ꝑsõas
⁊ płes hõies. ⁊ sic̃ ꝙͣ du hũores st̃ aͣti ĩ cõr

Expanded text:
era talia quia nimis particularia sunt, sub narratione non cadunt. Sufficiant ergo cautelae, quas tradidimus erga navale bellum. Ostenso qualiter incidenda sunt ligna ex quibus construenda est navis, et quomodo bellandum est in navali bello. Reliquum est, ut declaremus, ad amus. Potest ergo bellum ex nequitia hominum, et ex cupiditate eorum ordinari ad lucrum, vel ad aliquam aliam satisfactionem irae, vel concupiscentiae. Bella tamen si iuste gerantur, et debite fiant, ordinanda sunt adse debent habere bella in societate hominum, sicut se habent potiones, et phlebotomiae in corpore humano. Nam sicut in humano corpore sunt plures humores, sic in conversatione, et societate hominum est dare plures personas, et plures homines. Et sicut quamdiu humores sunt
Abbreviated transcription (Latin):
caput illius trabis fr̾nte. quo capto: uł oĩo
aries ad suꝑrora trabit᷑ uł ita suspenditur.
ut muris noc̃e non possit. unde ⁊ bellatores
dentib arietemcaꝑet. ¶Contra castra uero
multũ ualent ferra ignita. Adhibetur tñ
sp̃ale remedium contm ip̃a qꝑ fuĩt cumiculi
transire castrum qua suffossa ⁊ castro demer
grum remou̾i. ¶Contra uineas uͦ ⁊ mu¬
iutionis obsesse. cum de hiꝰ dubitatur añꝙ
ħ fiat: iuxͣ illos muros eriguntur edificia
lignea. uł si sit possibile: edificentur muri
lapidei. ut si continget obsidentes intrure
munito: retin̾entur clausi int̾ muros il¬
los ⁊non ualentes se defend̾e pp̃ muroꝵ tn¬
fug̾e. ⁊ sic ꝑ insidias ⁊ u̾sutias inuadunt
nimutionem obsessam. Ido nõ statim pꝰ re¬
cessum bostium sunt munitiones duiitẽ¬
de: nec ẽ custodia negligenda. Imo innestiᵈͤ

Expanded text:
caput illius trabis ferratae: quo capto, vel omnino Aries ad superiora trahitur, vel ita suspenditur, ut muris nocere non possit. Unde et bellatores dentibus arietem caperet. Contra castra vero multum valent ferra ignita: adhibetur tamen speciale remedium contra ipsa, quia fiunt cuniculi, transire castrum; qua suffossa, et castro demersgrum removeri. Contra vineas vero, et munitionis obsessae: cum de hoc dubitatur, antequam hoc fiat, iuxta illos muros erigantur aedificia lignea,vel si sit possibile aedificentur muri lapidei: ut si continget obsidentes intrare munitionem, retineantur clausi inter muros illos; et non valentes se defendere propter murorum infugere, et sic per insidias, et versutias invadunt munitionem obsessam. Ideo non statim post recessum hostium sunt munitiones dimittendae, et est custodia negligenda. Immo investigandae
Abbreviated transcription (Latin):
ã ualent q̃ cumq diximus ccͣ resistentia
machĩaꝵ. nam sicut destrui possunt ma
gitas defentes ignem fort̾e ⁊ ꝑ machimas
alias eicientes lapides uł ꝑ funidas ex frota¬
ctas iacientes ignita fm̾: sic om̃ib hris mo¬
dis possunt hiꝰ edificia lignea impugnari.
contra arietem constituatur lupus. Diceb
enĩ trabem fintam ꝑcutientẽ muros mu¬
nitionis obsesse p̃pduriciem capitis uocari
ariecẽ. contra ħi constitiutur ꝗdam fr̾um

Expanded text:
 valeret quaecumque dix mus contra resistentiam machinarum. Nam sicut destrui possunt lapgittam deferentem ignem fortem, et per machinas alias emittentes lapides, vel perfundas ex ferro textas iacientes ignita ferra: sic omnibus his modis possunt huiusmodi aedificia lignea impugnari. contra Arietem constituatur Lupus. Dicebatur enim, trabem ferratam percutientem muros munitionis obsessae propter duritiem capitis vocari Arietem. Contr
Abbreviated transcription (Latin):
cathenulis freis uł tectam ex fr̃o ⁊ uixͣ ma¬
chinam illam constru̾e fabricam in qͣ aliad
magnũ fr̾ũ bñ igniatur. ꝙ bñ ignitur: ap¬
ponatur suꝑ fundam ex fr̾o cectam ⁊ ꝓiciat᷑
ad machuam aliam uł ad qd̾cumq edifici
um. Contra hoc .n. coria cruda ñ ualẽt. ligna
no hñt resistentiam. Om̃e .n. edificiũ ligne¬
⁊ ꝑticulares cautele ualentes ad defensionẽ

Expanded text:
cathenulis ferreis, vel testam ex ferro, et iuxta macathenulis ferreis, vel testam ex ferro, et iuxta machinam illam construere fabricam in qua aliquod magnum ferrum bene ignatur, quod bene ignitum apponatur super fundam ex ferro textam et proiiciatur aum.Contra hoc enim coria cruda non valent, ligna non habent resistentiam: omne enim aedificium ligneae aliae particulares cautelae, valentes ad defensionem
Abbreviated transcription (Latin):
tionẽ ie surt̾ranee hr̃e magnas tinob sids
totam aquam aut urinam sic cong̾gatam.
effunde debent supͣ obsidentes exãtes in cuni¬
culis. Temꝑib .n. nr̃is multi obsidentiũ. sic
demus reputare impossibłe ne it̾m fi̾ possit.¬
¶ Uiso qũo resistend̃ sit debellat̃oi fc̃e ꝑ cu¬
niculos: Restat uide quõ obsessi debeant᷑. ob¬
uiare impugnatõi ece ꝑ lapidarias machĩas.
multitudo armatoꝵ ⁊ inucidiuit machinã.
obsessi exire nõ andeant: tun dam de nocte a¬
liqui ligati funib ꝑ muros emittuntur. qͥ
ab scõse ignem portantes ausq eo ꝙ alii ꝑcipͥi¬
ant: machinam incendũt. quo ꝑacto: trahũ¬
tur suꝑius ꝑ funes ad muintionem illã ip̃a
¶ Eit et̾. t̾cius modus destruendi machĩas
faciendo sagutas quas applłant colos. Est ã
sagita illa in medio .q. hñs qnͣdam enueam
in qua ponitur ignis fortis fcũs ex oleo. sul
nas int̾ius ꝑcutiendo eas ⁊ destruendo ip̃as.
stituta ẽ machina int̾ius fac̾e ei fundam ex

Expanded text:
tionem viae subterraneae habere magnas tinnas plentotam aquam aut urinam congregatam effundere debent supra obsidentes ex stentes in cuniculis. Temporibus enim nostris multi obsidentium sic puit, non debemus reputare impossibile ne iterum fieri possit. Viso quomodo resistendum sit debellationi factae per cuniculos: restat videre quomodo obsessi debeant obviare impugnationi factae per lapidarias machinas. multitudo armatorum, et invadunt machinam; obsessi exire non audeant: tunc clam de nocte aliqui ligati funibus per muros emittuntur, qui absconse ignem portantes absque eo quod alii percipiant, machinam incedunt: quo peracto trahuntur superius perfunes ad munitionem illam. Est etiam et tertius modus destruendi machinas faciendo sagittas quas appellant telos. Est autem sagitta illa in medio quasi quaedam cavea, in qua ponitur ignis fortis factus ex oleo, sulpnas interius, percutiendo eas, et destruendo ipsas. stituta est machina, interius facere ei fundam ex
Abbreviated transcription (Latin):
inalus gn̾ib beuloꝵ appucari potunt duient
ad naualem ꝑugnam. ¶Circa ħ autem
ex modica impugnatione hostium de facili
mor uncipit in arborib hũndare ñ ẽ bonum
inscid̾e arbores. ex quib fabricanda ẽ naius.
s tp̃r iulii ⁊ augusti uł ĩ aliquo alio tẽꝑe ĩ
quo humor arbor desiccetur: ad hiꝰ fabricam
inscidd̾a sunt ligna. ¶Resus ñ statim ĩsti¬
sis lignis ẽ ex ẽis fabricunda nãuis: E p ar¬

Expanded text:
aliis generibus bellorum, applicari poterunt ad navalem pugnam. Circa hoc autem ex modica impugnatione hostium de facili mor incipit in arboribus abundare non est bonum incidere arbores, ex quibus fabricanda est navis. Sed tempore Iulii et Augusti vel aliquo alio tempore, in quo humor arborum desiccatur, ad huiusmodi fabricam incidenda sunt ligna. Rursus, non statim incisis lignis est ex eis fabricanda navis: sed primo ar
Abbreviated transcription (Latin):
dere sił uellis naualib ⁊ expon̾e se ꝑiculis
ut ppuppis ꝑ rimas naufragium patiat᷑.
¶uiso quałr inscidd̾a sunt ligna ⁊ q̃lit̾
mittenda sint bella. habet auit̃ nauale uel¬
lum qͣnͣtum ad aliqua sinulẽ modũ pug̾¬

Expanded text:
e periculis, ne puppis per rimas naugrafium patiatur. Viso qualiter incidenda sunt ligna, et quomodo mmittenda sunt bella. Habet autem navale bellum quantum ad aliqua similem modum bell
Abbreviated transcription (Latin):
culos debellare. uł est sͣ petram de facili de¬
labilem aut supͣ t̾ram que de fucili fodipot̾
⁊ tunc ꝑ ꝓ fundas foueas ẽ fortificanda nui¬
nitio: neͣ ꝑ cuniculos deuincat᷑. ¶ Scd̾m
remedium ad cunculos ⁊ ad uas subc̾rane
sessi utrum ab aliqͣ ꝑte uideant t̾ram deferci:
⁊ utrur ꝑ aliqua signa cognosd̾e possint obsi¬

Expanded text:
culos debellare eam. vel est supra petram de facili labilem, aut supra terram, quae de facili fodi potest: et tunc per profundas foveas est fortificanda munitio, ne per cuniculos devincatur. Secundum remedium contra cuniculos et vias subterraneasessi, utrum ab aliqua parte videant terram deferri, et utrum per aliqua signa cognoscere possint obsi
Abbreviated transcription (Latin):
chinas lapidarias. ⁊ t̾cius ꝑ edificia impł de
sa ad muros castri uł munitionis obsesse.
uade obsessos: reliquũ ẽ ut dedaretuus qũo
obsessi a p̾dc̃is impugnatõib oͣ obsidentes se
defend̾e ualeant. ¶Drimo gͦ dicemus dere
ẽ .s. ꝑ profunditatẽ fossaꝵ repletaꝵ aquis. nã
si c̾ca munifo obsessam sint ꝓfunde fouee
aquis replete᷑ impedimt᷑ obsidentes ne ob¬
sessos impugnare possint ꝑcuniculos ⁊
uias subt̾raneas. Dato tñ ꝙ fosse aqus ĩ¬
pleri no possint si sint ualde ꝓfude ⁊ ꝑ ciq̃
impletionẽ sufficient impediunt uias sub

Expanded text:
chinas lapidarias. Et tertius per aedificia impulsa usque ad moenia castri, vel civitatis obsessae. entes obsessos: reliquum est ut declaremus quomodo obsessi a praedictis impugnationibus contra obsidentes se defendere valeant. Primo ergo dicemus de reest per profunditatem fossarum repletarum aquis. Nam si circa munitionem obsessam sint profundae foveae aquis repletae, impediuntur obsidentes; ne obsessos impugnare possint per cuniculos, et vias subterraneas. Dato tamen quod fessae aquis repleri non possint, si sint valde profundae, per ample, sufficienter impediunt sub
Abbreviated transcription (Latin):
ho: tñ ꝑꝑ prudentiam preuałe pot̾ toti ꝓpso
s̾ cõmisso. Nam totus ppłs ⁊ tota gens regu
si ñ sit bñ unita ⁊ ordinata: modica possunt
moꝵ usum ignorare. nec sic debeant fug̾e coͣ¬
les labores ud erfci. q muuebres ne ꝓ defensi¬
one regui nec ꝓ aliquo caũ audeant arma as¬
sum̾e: attũ qr decet eos ẽẽ i ag̃ prudentes qͣm
oꝵ indurata. impediat suptilitat̾e m̃tis. Tales
g ͦ plus debẽt uacare prudentie ꝙͣ fortitudini
eorͣli. uacabũt a prudentie si diligũr insistãt
cͣc morales scĩas ut possint mores hõim ⁊ a¬
gibłia cognosce̾. ¶ Decet gͦ eos qui debẽt auos
reg̾e uitare in ħ̾ciam ⁊ sollicitudinẽ ilicitam
uacando moralib negocus. recogitando freꝙ̃¬
t̾ bonas cõsuetudies regni audiendo sepius
amñp̃decessoꝵ bñ regentium regnũ ħ̾ mõ. uidel¬

Expanded text:
homo: tamen per prudentiam praevalere potest toti populo sibi commisso. Nam totus populus, et tota gens regni si non sit bene unita et ordinata, modica possunt:morum usum, nec sic debeant fugere corporales labores; ut effecti quasi muliebres, nec pro defensione regni nec pro alio casu audeant arma assumere; attamen quia decet eos esse magis prudentes quam orum indurata impediat sudtilitatem mentis. tales ergo plus debent vacare prudentiae, quam fortitudini corporali. Vacabunt autem prudentiae, si diligenter insistant circa morales scientias, ut possint mores hominum et agibilia cognoscere. Decet ergo eos, qui debent alios regere, vitare inertiam et solicitudinem illicitam, vacando moralibus scientiis, recogitando frequenter bonas consuetudines regni, audiendo saepius acta praedecessorum bene regentium regnum. Hoc e
Abbreviated transcription (Latin):
tor ecc̃e principant ÷ insistend̃ qũo h̾eãt bñ
pu̾i qͣi oĩo carent usu rõnis. nec ꝯmode assu¬
esci pot̾unt ad oꝑa uirtutũ nec ad scientifi¬
cas consid̾atões. si .n. aliqui illo tp̃r addisc̾e
possũt. ħ  ỹdiomata uulgaria. s a .uiiͦ. an¬
no usq ad xiiiiͦ. qr iam incipiũt hr̃e ꝯcupĩas¬

Expanded text:
o habeant bene pueri quasi omnino carent rationis usu, nec commode assuesci poterunt ad opera virtutum, nec ad scientificas considerationes. Si enim aliquid illo tempore addiscere possunt, hoc est idiomata vulgaria. Sed a septimo usq
Abbreviated transcription (Latin):
taes subire labores ut ꝑeos res publica pꝰ¬
bit. ¶ Sufficiat a ad pñs scire ꝙ pr̃es dec¬
sic sollicitai erga regim̃ filioꝵ ut ħ̾eant sic
bñ dispõitũ corpus: ut possint debitos sb̾i
corpus dispõntũ: Restat uid̾e qũo sollicitari
debẽt cͣc eos ut h̾eant bñ ordĩatũ appetitum.¬

Expanded text:
tales subire labores, ut per eos respublica potales subire labores, ut per eos respublica pobit. Sufficiat autem ad praesens scire, quod decsic solicitari erga regimen filiorum, ut habeant sic bene dispositum corpus, ut possint debitos subirpositum corpus. Restat videre, quomodo solicitari debeant circa eos, ut habeant ordinatu
Abbreviated transcription (Latin):
.xiiii. cumo ⁊ deiceps ⁊ ut assumãt fort̃o¬
res iabores ꝙͣ hactemus. nam sic̃ a.uiiͦ. anͦ¬
usq ad xiiii. assum̃di sunt fortiores dabo
nend̾ sunt labores fortiores. nam ⁊ ph̾s
suescendi sunt ad labores leues. S demde
debent assum̾e labores fortes. Ado .n. ẜ ip̃
postea in .xuiii. ãno instructi in luctatĩa ⁊
in equitatĩa ⁊ in aliis q̃ ad miliciã reqͥrũt᷑
subire possĩt labores militares. tũc .n. ⁊ qͥs
bñ dispõitꝰ qͣntũ ad corpus qñ ħt tale corpꝰ
qͣie requirit suũ offm̃. ut tunc miles ht̃ corꝰ
militare ꝙ sñ forti ex̾citatõne coͥrs ẽẽ ñ pot̾
¶Cum gͦ om̃s uolentes uiu̾e iuta politica
oportent alñ sustin̾e fortes labores ꝓ defen
sione rei publice om̃s uoientes uiuere ta¬
li uita. a xiiiͦiͦ. anno. ultra sic debẽt assuefĩ
ad aliqͣ ex̾cicia robusta. ut si aduen̾it tẽpꝰ
⁊ congritas ꝙ res publica defensione in¬
digeat h̾eant corpus sic dispõitũ ut possĩt

Expanded text:
deiceps, est ut assumant fortiores labores quam hactenus. Nma sicut a septimo anusque ad 14. assumendi sunt fortiores labormendi sunt labores fortiores. Nam et philsuescendi sunt ad labores leves: sed deinde debent assumere labores fortes. Adeo enim secunpostea in quoartodecimo anno instructi in luctativa et in equitativa, et in aliis quae ad militiam requiruntur, subire possint labores militares: tunc enim est quis bene dispositus quantum ad corpus, quando habet tale corpus, quale requirit suum officium. ut tunc miles habet cormilitare. quod sine forti exercitatione corporis esse non potest. Cum ergo omnes volentes vivere vita politica, oeipublicae: omnes volentes vivere tali vita a quartodecimo anno ultra sic debent assuefieri ad aliqua officia robusta, quod si advenerit tempus et congruitas quod respublica defensione indigeat, habeant corpus sic dispositum, ut possint
Abbreviated transcription (Latin):
tus. Nuisus .ii. ẽ bonus mag̃r nisi prius exti¬
t̾it bonus discipłs. ut gͦ ipsi ualeant bñ pͥn¬
cipari: indignari ñ debent semorib ⁊ pr̃ib.¬
Est gͦ pͥmo rectificandus appetitus iuiuenũ
ut sint abstinentes ⁊ sobrii qntũ ad cibũ ⁊
potũ. s ⁊̃ ut sint continentes ⁊ pudici qͣntũ
ad actus uen̾eos. qr extũc ut dicebat᷑: ardẽ

Expanded text:
ctus. Nullus enim est bonus magister, nisi prius extiterit bonus discipulus: ut ergo ipsi valeant bene principari, indignari non debent subiici senicandus appetitus iuvenum eut sint abstinentes et sobrii quantum ad cibum et potum, sed etiam ut sint continentes et pudici quantum ad actus venereos
Abbreviated transcription (Latin):
dõa. sam si uolũt uiu̾e uita politica ⁊ mulitai:
potissime ftude debent in moralib scũs. qr ꝑ ei
nes se refuẽt nepassiones ⁊ lasciuias inse¬
qͣnͣt᷑: efficientur dispõiti ut sit sufficientes
illo tp̃r uitra regendi sunt hõies qr tũc qͣsi
tiues ut sciant seip̃os regere ⁊ gnu̾nare. Extẽ
gͦ ñ indigent pedagego. s ꝑ ea que diximꝰ
in pꝰ libro qui est de regĩe sui possunt documẽ¬
ta accipe qualit̾ seip̃os regant. E uõ om̃s¬

Expanded text:
dicta. Nam si volunt vivere vita politica et militari, potissime studere debent in moralibus scientiis: quines se refraenent ne pasisones et lascivias insequantur, efficiuntur dispositi ut sunt sufficientes illo tempore ultra regendi sunt homines: quia tunc quasi tales, ut sciant seipsos regere et gubernare. Ex tunc ergo non indigent paedagogo, sed per ea quae diximus in primo libro qui est de regimine sui, possunt documenta accipere, qualiter seipsos regant. Quod non o
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Defend̾ est ĩ ad mumitionẽ obsider dom
in rasigna copia acetum ⁊ uuũ ne ex po¬
tu soluus aque bellatores ado debilitent
co q̃ sint remedia adhibenda ꝯ famem ⁊ si¬
tam ꝑ que obsessa munitio deuunci cosu¬
eit: Restat uide̾ que sunt remedia adb¬
uenda ne ꝑ pugnam obsessa munitio de¬
uincat᷑. ¶ Debent gͦ ad cuntatẽ uł ad
castrum obsessum deportari in magna
ad munitionẽ obsessam in debita hũndanͣ
tela ⁊ sagitte ⁊ talia ꝑ que impugnarius¬
leant obsidentes. ¶ Eit ⁊̃ multitudo ferri
utilis ip̃is obsessis ad destruend̾ edificia⁊
gna copia sunt ad munito deportanda.
Ex hiis gͦ implendi sunt muri ⁊ turres
munitionis obsesse. ¶ Calcẽ ⁊̃ pulu̾¬
Eltam defe̾nd̾ ẽ ad ip̃am inunit̾o in magͥ
hũndanͣ ⁊ ex ea replenda sunt multa ua¬
ca ut cum obsidentes appropinqͣnt muxis
munitionis iacienda sunt nasailia. qͥb
finctis: pulius illa subintrat obsidenti

Expanded text:
. Deferendum est etiam ad munitionem obsidendum . Deferendum est etiam ad munitionem obsidendum in magna copia acerum, et vinum, ne ex potu solius aquae bellatores adeo debilitentur, famem, et sitim per quae obsessa munitio devinci consuevit: restat videre, quae sunt remedia adhibenda, ne per pugnam obsessa munitio . Debent ergo ad civitatem, vel ad castrum obsessum deportari in magna ad munitionem obsessam in debita abundantia tela; et sagittae, et alia per quae impugnari valeant obsidentes. Est etiam multitudo ferri perutilis ipsis obsessis ad destruendum aedificia, in magna copia sunt ad munitionem deportanda: Ex eis ergo replendi sunt muri, et turres munitionis obsessae. Calcem etiam pulverizatam deferendum est ad ipsam munitionem in magna abundantia, et ex ea teplenda sunt multa vasa; ut cum obsidentes appropinquant muris munitionis, iacenda sunt vasa illa, quibus fractis pulvis illius subintrat obsidentiu
Abbreviated transcription (Latin):
dispensari. ꝙ si mimitio obsessa modiai eẽt
attendd̃ ut ꝑsone debues ⁊ mnutiles ñ us¬
lentes ꝓfice̾ ad defensionẽ munitionis ob̾
sesse siꝰ comode fĩ pot̾: sunt ad ꝑtes alias tͣns¬
que deb̾ent bellatorib erogari. ¶Rsus
si timestur de inopĩa uictualiũ: bestie q̃
sunt in munitione obsessa a quib obses¬
si possunt cõmode abstin̾e: sunt occidende ⁊
Imo intali cau comedd̃a sunt multa: que
ad esum negat cõis usus. ¶ Diso qũo
munitio obsessa uitat᷑ ne capiatur fame:
eos obsideant: ꝓuid̾e debent s̾ ꝙ ad tale
ant: fiende sunt ast̾ne. ut celestium aqͣꝵ
ataliaꝵ. ¶ Q si munitõ obsessa sit cra
mare ⁊ no possunt hr̃e aꝙͣ nisi salitã eo ꝙ
dulcẽ aqͣm h̾eant distantẽ ad ꝙͣ capiendã
ꝓhibent obsidentes ꝓhirent tunc mediã¬
te cera pot̾it dulcificuri. nam ẜ ph̃m ĩ li
cere ꝑtuinsit. totum in dulce cõn̾titu&¬

Expanded text:
dispensare. quod si munitio obsessa modici esset dispensare. quod si munitio obsessa modici esset attendendum, ut personae debiles, et inutiles, non valentes proficere ad defensionem m sunt ad partes alias transquae deberent bellatoribus erogari. Rursus si timeatur de inopia victualium, bestiae quae sunt in munitione obsessa, a quibus obsessi possunt commode abstinere, sunt occidendae, et immo in tali casu comedenda sunt multa, quae ad esum vetat communis usus. Viso quomodo munitio obsessa vitat, ne capiatur fame:  aliqui eos obsideant, providere debent quod ad talem int: fiendae sunt cisternae, ut caelestium aquarum fectum. quod si munitio obsessa sit citea mare, et non possit habere aquam nisi santam, eo quod dulcem aquam habeat , ad quam capiendam prohibent obsidentes: tunc mediante caera poterit dulcificari. Nam secundum philcerae pertransit, totum in dulce convertitur
Abbreviated transcription (Latin):
exͣneis. ⁊ si tumet᷑ de obessione añ recol¬
lecto frugũ: ex aliis locis ꝓpinquis sũt
tulia acquirenda. ne munitio obsessa ob
carentiam inctꝰ possit pati defc̃m. quichd
aut̃ nõ pot̾ ad munitionẽ defr̾i ur si defer¬
rent᷑ ñ multũ eẽt utile cacro uł cuutati
Obsesse totum ẽẽ igne comburend̃: ne suꝑ¬
uenientes obsidentes inde capiãt emo¬
lm̃tũ. ⁊ ex bõis ꝓpͥis munitõis obsesse ĩ
pugient ipam: ¶ Si auce timeatur de d¬
uturnitate temꝑis ut ꝙ ꝑ multa t̾pa de¬
beat obsessio ꝑdurare: maxĩe mumenda
ẽ c̃itas uł castrum obsessum milio. nam
multa sit utilis. ¶ Scd̾o̾ in mũiendo ca¬
strum aut c̾itate alꝙͣ obsidenda qͣntu
ad uictum ñ solum actendd̾a ẽ ũ magna
copia uctualiũ def̾atur ad mũtõ obses¬
erogatores ꝑ familias dispensetur. Unde
si fieri poss si ciitas obsessa eẽt magnͣ
⁊ ñ poss alunde recuꝑare iuctũ: in qͣl cõ
crncta c̃itatis uictualia deb̾ent reduci ad

Expanded text:
extraneis: et si timetur de obsessione ante recollationem frugum, ex aliis locis propinquis sunt talia acquirenda, ne munitio obsessa ob carentiam victus possit pati defectum. Quicquid autem non potest ad munitionem deferri vel si deferretur non multum esset utile castro vel civitati obsessae totum est ignis comburendum; ne obsidentes supervenientes inde capiant emolumentum, et ex bonis propriis munitionis obsessae in pugnent ipsam. Si autem timeatur de diuturnitate temporis, ut quod per multa tempora debeat obsessio perdurare, maxime munienda est civitas vel castrum obsessum milio: nam multa sit utilis. Secundo in muniendo castrum vel civitatem aliquam obsidendam, quantum ad victum non solum attendendum est, ut magna copia victualium deferatur ad munitionem obseserogatores per familias dispensetur. Unde si fieri posset si civitas obsessa esset magna, et non posset aliunde recuperare victum, in qualibet contrata civitatis
Abbreviated transcription (Latin):
uł muliex. ¶ Recitat .n. negetius ꝙ cũ re¬
mulieres rõane abscisis crinib: eos suis
maritis tradidut ꝑ quos machinis re-¬
ꝑatis adu̾sarioꝵ impetur repulu̾nt. Ma¬
luerunt .n. ut ait negetius ille pudicissi¬
aꝵ ad refornda balistas ⁊ arcus ⁊ coria cͦ¬
da ad tegendum machinas ⁊ alici edificia.
enim cautelis ⁊ ꝑ en q̃ dõa sunt: resiste̾ po¬
tunt obsessi ne eoꝵ munitiones ꝑpugna
ab obsidentib deiunonitur. Quo resistend

Expanded text:
 mulierum. Recitat enim Vegetius, quod cum Romulieres Romanae abscissis crinibus suis maritis tradiderunt: per quos machinis reparatis adversariorum impetum repulerunt. Maluerunt enim ut ait Vegetius illae pudicissiarum ad reformandum ballistas, et arcus: et coria cruda ad tegendum machinas, etalia aedificia, am cautelis, et per ea quae dicta sunt resistere poterunt obsessi; ne eorum munitiones per pugnam ab obsidentibus devincantur. Quomodo resistend