comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
est cognicio rerum extrinsecarũ: et alia quedam
huiusmodi. Ad necessaria ergo et salubria pertinet
preceptio : ad noxia prohibitio: ad media concessio:
De gemina euitodia inte inferioris. uiiii¬
ata est igitur homini racio et ꝓuidencia.
per quam hane uitam suam inferiorem eus¬
todiret: eadem prouidentia naturali fugi¬
endo noxia. salubria appetendo: mediis autem ad
utrumlibet utendo. Hac ergo custodia munitus.
negligentiam uitare potuit: sed uiolentiã repellere
non potuit. In prouidentia enim hominis erat om¬
nem negligentiam cauere: sed non eque in potesta¬
te hominis erat omnem uolentiã repellere. Prop¬
terea raciomi humane adiuncta est prouidencia di¬
unia : quatinus racio humana in parte una uigila¬
ret contra negligentiã: prouidencia uero diuma
in parte altera staret contra uiolentiã. Hac igitur
gemnina custodia munita ciuitas. uite humane nul¬
lis aduersis lederetur: quia si racio humana non te¬

Expanded text:
est cognitio rerum extrinsecarum et alia quaedam est cognitio rerum extrinsecarum et alia quaedam hujusmodi. Ad necessaria ergo et salubria pertinet praeceptio; ad noxia prohibitio; ad media concessio. CAP. IX. De gemina custodia vitae inferioris. Data est homini ratio et providentia per quam hanc vitam suam inferiorem custodiret; eadem providentia naturali fugiendo noxia, salubria expetendo, mediis ad utrumlibet utens. Hac ergo custodia munitus negligentiam vitare potuit, violentiam repellere non potuit. In providentia enim hominis erat omnem negligentiam cavere, sed non aeque in potestate hominis erat omnem violentiam repellere. Propterea rationi humanae adjuncta est providentia divina, quatenus ratio humana in parte una vigilaret contra negligentiam, providentia divina in parte altera staret contra violentiam. Hac itaque gemina custodia munita civitas vitae humanae, nullis adversis laederetur, quia si ratio humana non te
Abbreviated transcription (Latin):
ipsius uite necessaria: intantum ut ledatur. si eis
non utatur. Quedam uero noxia: quib si utitur
leditur. Alia autem media sunt: quib uti sine
lesione potest. Nam quia uita ista inferior. supe¬
rioris uite imago est: congruum erat ut in illis
que ad uitam hanc facta sunt. eorum que ad supe¬
riorem uitam spectant. documentum homini ꝓ¬
poneretur. Sunt autem eorũ que per ista foris
demonstrari debuerunt. quedam intus noxia ui¬
de spiritali: quibus ipsa similiter uti sine lesione
non potest: ut sunt uicia omnia que anime cor¬
ruptionem adducunt. Sunt item quedam intus
salubria et necessaria quibus sine lesione carere
non potest. qualis est oognicio dei et cognicio
sui: et uirtutes omnes que sanitatẽ anime ope¬
rantur. et nutrimentũ prestant. Sunt itẽ alia
que adesse et abesse sine lesione possunt. et hec
ad utrũlibet se habent: quia salutẽ ñ ĩpediunt.
quasi noxia. nec uelut necessaria operantur. qualis

Expanded text:
ipsius vitae necessaria in tantum ut laedatur si non ipsius vitae necessaria in tantum ut laedatur si non eis utatur. Quaedam vero noxia quibus si utitur laeditur. Alia autem media sunt, quibus uti et non uti sine laesione potest. Nam quia vita ista inferior superioris vitae imago est, congruum erat ut in illis quae ad hanc vitam facta sunt, eorum quae ad superiorem vitam spectant documentum homini proponeretur. Sunt autem quae per ista foris demonstrare debuerunt, quaedam intus noxia vitae spirituali, quibus ipsa similiter uti sine laesione non potest, ut sunt vitia omnia quae animae corruptionem adducunt. Sunt item intus quaedam salubria et necessaria, quibus sine laesione carere non potest, qualis est cognitio Dei et cognitio sui, et virtutes omnes quae ad sanitatem animae operantur, et nutrimentum praestant. Sunt item alia quae adesse et abesse sine laesione possunt, et haec ad utrumlibet se habent, quia salutem non impediunt quasi noxia, nec velut necessaria operantur, qualis
Abbreviated transcription (Latin):
concessio. Preceptũ autem nature nos nichil aliud
intelliginus. quam ipsam discretione naturalem.
que intrinsecus aspirata est: ut per eam homo eru¬
diretur de his que sibi uel appetenda uel fugienda
fuerant. Quasi enim quoddam preceptũ dare erat:
discretionẽ et intelligentiã agendi cordis homini
aspirare. Quid ergo cognicio faciendorũ fuit: nisi
quedam ad cor hominis facta preceptio: Et quio
rursum cognicio uitandorũ fuit: nisi quedam pro¬
hibitio: Quid uero cognicio eorum que media fu¬
erunt estimanda est. nisi quedam concessio: ut il¬
lic lomo suo arbitrio relinqueretur. ubi quãcũq
partem elegisset non lederetur: Deo igitur preci¬
pere erat. docere hominẽ que sibi forent necessaria:
prohibere autem demonstrare noxia: concedere uͦ.
insinuare ad utrumlibet se habentia:
n rebus enim uisibilibus. que ꝓpter inferiorem
uitam hominis condite sunt: tria rerum genera
creata inueniuntur. Quedam scilieet ad usum

Expanded text:
concessio. Praeceptum autem naturae nos nihil aliud concessio. Praeceptum autem naturae nos nihil aliud intelligimus, quam ipsam discretionem naturalem quae intrinsecus inspirata est ut per eam homo erudiretur de his quae sibi vel appetenda vel fugienda fuerunt. Quasi enim quoddam praeceptum dare erat, discretionem et intelligentiam agendi, cordi hominis aspirare. Quid ergo cognitio faciendorum fuit, nisi quaedam ad cor hominis facta praeceptio? et quid rursus cognitio vitandorum fuit nisi quaedam prohibitio? quid vero cognitio eorum quae media fuerunt existimanda est, nisi quaedam concessio? ut illic homo suo libero arbitrio relinqueretur ubi quamcunque partem elegisset non laederetur Deo igitur praecipere, erat docere hominem quae sibi necessaria forent. Prohibere autem demonstrare noxia. Concedere vero insinuare ad utrumlibet se habentia. n rebus enim visibilibus quae per inferiorem vitam conditae sunt, tria rerum genera creata inveniuntur. Quaedam scilicet ad usum
Abbreviated transcription (Latin):
posset: quatinus sola uoluntate ad illud iret qd
sola dilectione possidere deberet. Ut ergo interioris
eius talis facta est. ut ad tempus per se stare non
sufficiens: alio preter se et ectra se bono sustenton¬
uel ꝓmissum nichil ꝓfuisset: nisi et
ad illudd quod datum fuerat apponeret᷑
custodia ne amitterctur: et ad illud qd ꝓmissũ
fuerat aperiretur uia: ut quereretur et inueniretur.
Propterea ad bonum datum posita est custodia pre¬
ceptum nature : et ad bonum ꝓmissum aperta est
uia pieceptũ discipline. Duo ista precepta data sunt
homini: preceptum nature. et preceptum discipline.
Preceptum nature fuit. quod intus aspiratum est
per naturã: preceptum uero discipline. qd̾ foris
appositũ est ad disciplinã. Intus per sensum: foris
per uerbum. In his duobus mandatis totũ ꝯtinetur:
quicquid homini uel faciendũ uel cauendũ p̃cipitur.
In precepto nature tria sunt: preceptio. prohibicio.

Expanded text:
possit, quatenus sola voluntate ad illud iret, quod possit, quatenus sola voluntate ad illud iret, quod sola dilectione possidere deberet. Ut ergo interioris ejus talis est facta ut ad tempus per se stare non sufficiens alio praeter se et extra se bono sustentanvel promissum nihil profuisset, nisi et ad illud quod datum fuerat apponeretur custodia ne amitteretur, et ad illud quod promissum fuerat aperiretur via ut quaereretur et inveniretur. Propterea ad bonum datum posita est custodia, praeceptum naturae; et ad bonum promissum aperta est via, praeceptum disciplinae. Duo ista praecepta data sunt homini: praeceptum naturae et praeceptum disciplinae. Praeceptum naturae fuit quod intus aspiratum est per naturam; praeceptum vero disciplinae quod foris appositum est ad disciplinam: intus per sensum, foris per verbum. In his duobus mandatis totum continetur quidquid bonum vel faciendum vel cavendum, praecipitur. In praecepto naturae tria sunt: praeceptio, prohibitio,
Abbreviated transcription (Latin):
seruire cogeretur. Propter hoc inuisibilia quasi
uera bene seruienti post meritũ ꝓmittuntur: ista
autem quasi modica et transitoria. gratis inter
merendum adiciuntur. Ista interim ad solacium :
illa postea ad gaudium. Ista ad sustentacionem:
illa ad glorificationẽ. Sine illis non potest homo
beatificari in gloria: sine istis non potest sustenta¬
ri in uia. Propter quod et talis factus est homo.
ut interim nur c ad tempus istis indigeret: qua¬
tinus per ista indigentiam suam in illis agnosceret:
et ut intelligeret quia quod ipse erat bonũ sibi
sufficiens non erat: si et illi. quoq habere me¬
reretur bonum a quo erat. Hoc iutem bonumilli
fuit: quod ipse sibi sufficiens non fuit. Magna qͥppe
dignitas humane condicionis: quod talis facta est
ut nullum ei bonũ preter sũmũ sufficeret. Et rur¬
sum magna libertas: quod in tantum arbitrio suo
dimissa est. ut ad ipsum bonum suum cogi non

Expanded text:
servire cogeretur. Propter hoc invisibilia quasi servire cogeretur. Propter hoc invisibilia quasi vera bene servienti post meritum promittuntur; ista autem quasi modica et transitoria gratis inter merendum adjiciuntur. Ista interim ad solatium, illa postea ad gaudium; ista ad sustentationem, illa ad glorificationem. Sine illis non potest homo beatificari in patria, sine istis non potest sustentari in via. Propter quod talis factus est homo ut interim nunc ad tempus istis indigeret, quatenus per ista indigentiam suam in illis agnosceret, et ut intelligeret ipsa quia quod erat bonum sibi sufficiens, non erat nisi illud quoque habere mereretur bonum a quo erat. Hoc autem bonum illi fuit, quod ipse sibi sufficiens non fuit. Magna quippe dignitas humanae conditionis, quod talis facta est, ut nullum ei bonum praeter summum sufficeret. Et rursum magna libertas, quod interim arbitrio suo dimissa est ut ad ipsum bonum summum cogi non
Abbreviated transcription (Latin):
promittentis. Si enim tale et tantum est quod gratis
Sedit : quale et quantũ esse putandum est illud pro
quo seruiciũ querit: Rursum si tanta bonitas illi in¬
erat. ut nichil meritis tam multa daret: quomodo
ret: Ad hoc spectabat quod uisibilia omĩa gratis da¬
ta sunt homini: et continuo creatus. rerum dominus
constitutus est. Postea uero obedientia iniuncta est
illi. et preceptũ datum. ut primũ mereretur: deinde
remun eraretur. Non remuneraretur in his que iam
data fuerant in dono: sed in his que proposita fue
mine quesitũ est. quod omp̃s conditor hominis
a se facti seruicio indigeret: sed ut ipse homo uera
bona merito adquisita gloriosius possideret. Et qr
plus erat sũme bonitati et meritum dare ⁊ p̃miũ:
quam sine merito solum premiũ. Pro temporalib
autem et transitoriis homo seruire non debuit:
ne dignitas humane condicionis ad uilitatem
duceretur: si pro his que subriecta illi fuerant

Expanded text:
promittentis. Si enim tale et tantum est quod gratis promittentis. Si enim tale et tantum est quod gratis dedit, quale et quantum esse putandum est illud pro quo servitium querat, ut nihil meritis tam multa daret, quomodo ret? Ad hoc spectabat quod visibilia omnia gratis data sunt homini; et continuo creatus, dominus rerum constitutus est. Post ea vero obedientia injuncta est illi, et praeceptum datum, ut primum mereretur, deinde remuneraretur. Non remuneraretur in his quae jam data fuerant in dono, sed in iis quae proposita fuemine quaesitum est, quod omnipotens conditor hominis a se facti servitio indigeret, sed ut ipse homo vera bona merito acquisita gloriosius possideret. Et quia plus erat summae bonitati et meritum dare et praemium, quam sine merito solum praemium; pro temporalibus autem et transitoriis homo servire non debuit ne dignitas humanae conditionis ad utilitatem deduceretur, si pro his quae subjecta illi fuerant,
Abbreviated transcription (Latin):
mum ad naturam: secundo contra culpã. Primũ
ut natura foueretur: secundo ut uitium sanare¬
tur. et natura beatificaretur:
uia uero homo ex dupplici natura cõpac¬
tus fuerat. ut totus beatificaretur: quo
illi bona conditor suus a principio pre¬
parabat. Uniuꝑ iuisibile: alterum inuisibile.
Unum corporale: alterum spiritale. Unũ transi¬
torium: alterũ eternũ. Utrumq plenũ: ⁊ utrũq
in suo genere ꝑfectum. Unum carni. alterũ sp̃ui:
ut in uno sensus carnis ad iocunditatẽ foueret᷑:
in altero sei sus meutis ad felicitatẽ repleretur.
Carmi insibilia: spiritui in uisibilia. Carni ad so¬
latium: spiritui ad gaudium. Ex lis bonis unũ
dedit: aliud ꝓmisit. Unum ut gratis possideretur.
alterum ut per meritũ quereretur. Quod insibi¬
le erat bonum gratis dedit: quod autem inuisi¬
bile erat. merito querendũ proposuit: ut de dono
gratuito probaretur. et excellentia ꝓmissionis. ⁊ fides

Expanded text:
mo ad naturam, secundo contra culpam; primo mo ad naturam, secundo contra culpam; primo ut natura foveretur, secundo ut vitium sanaretur, et natura beatificaretur. ius hominis. Quia vero homo ex duplici natura compactus fuerat, ut totus beatificaretur, duo ejus illi bona; conditor a principio praeparabat unum viunum corporale, alterum spirituale; unum transitorium, alterum aeternum; utrumque plenum, et utrumque in suo genere perfectum; unum carni, alterum spiritui, ut in uno sensus carnis ad jucunditatem foveretur, in altero sensus mentis ad felicitatem repleretur. Carni visibilia, spiritui invisibilia; carni ad solatium, spiritui ad gaudium. Ex his bonis unum dedit, alterum promisit. Unum ut gratis possideretur, alterum per meritum quaereretur. Quod visibile erat bonum gratis dedit; quod autem inbile erat merito quaerendum proposuit, ut ex dono gratuito probaretur et excellentia promissionis, et fides
Abbreviated transcription (Latin):
per dilectionẽ. Sapiencia. liber erat scriptus intus:
opus sapiencie. liber erat scriptus foris. Uoluit autẽ
postea adhuc aliter foris scribi sapientia. ut mani¬
fectius uideretur et ꝑfectius cognosceretur: ut ocu¬
lus hominis illuminaretur ad scripturã scđam: qm̃
caligauerat ad primã. fecit ergo opus scđm post pri¬
uit. sed illuminauit. Assũpsit carnem. non amisit di¬
uinitatem: et propositus est liber scriptus intus et¬
foris. Foris in humanitate: intus in diuinitate. Ut
foris legeretur per imitacionẽ: intus per contem¬
placionem. foris ad sanitatẽ: intus ad felicitatẽ. foris
ad meritũ: intus ad gaudiũ. Intus. in principio erat
uerbum : foris uerbum caro factum est. et habita¬
uit in nobis. Liber ergo unus erat semel intus scrip¬
tus: et bis foris. Foris primũ per uisibiliũ condici¬
onem: secundo foris. per carnis assũptionẽ. Pri¬
mum ad iocunditatẽ: secundo ad sanitatem. Pri¬

Expanded text:
per dilectionem. Sapientia liber erat scriptus intus, per dilectionem. Sapientia liber erat scriptus intus, opus sapientiae liber erat scriptus foris. Voluit autem postea adhuc, aliter scribi foris sapientia ut manifestius videretur et perfectius cognosceretur, ut oculus hominis illuminaretur ad scripturam secundam, quoniam caligaverat ad primam. Fecit ergo secundum opus post primonstravit sed illuminavit. Assumpsit carnem non amittens divinitatem, et positus est liber scriptus intus et foris; in humanitate foris, intus in divinitate, ut foris legeretur per imitationem, intus per contemplationem; foris ad sanitatem, intus ad felicitatem; foris ad meritum, intus ad gaudium. Intus: In principio erat Verbum ; foris, Verbum caro factum est, et habitavit in nobis . Liber ergo unus erat semel intus scriptus, et bis foris. Foris primo per visibilium conditionem, secundo foris per carnis assumptionem. Primo ad jucunditatem, secundo ad sanitatem; pri
Abbreviated transcription (Latin):
uident: qm̃ uisibilia in inuisibilib cognoscuntur.
Sed non eque qui uisibilia uident inuisibilia in eis
uident : quia sensus quo inuisibilia ꝑcipiuntur. in
sũmis infima comp̃hendit: sed sensus quo uisibilia
continguntur. in infimis non capit sũma. Sie itaq
una creatura erat cuius sensus totus intus erat. et cre¬
atura alia erat cuius sensus totus foris erat: et positus
et in medio homo: ut intus et foris sensum haberet.
Intus ad inuisibilia: foris ad uisibilia. Intus ꝑ sensum
racionis. foris per sensum carnis: ut ingrederetur et
contẽplaretur. et egrederetur et contẽplaret᷑. Intus
sapienciã. foris opera sapiencie: ut utrũq contẽpla¬
retur. et utrimq reficeretur. Uideret. et gauderet:
amaret. et laudaret. Sapientia pascua intus erat:
opus sapientie pascua foris erat. Et admissus est
sensus hominis ut ad utrũq iret: et in utroq refec¬
tionem inueniret. Iret per cognicionẽ: reficeretur

Expanded text:
vident; quoniam visibilia invisibilibus cognoscuntur, vident; quoniam visibilia invisibilibus cognoscuntur, sed non aeque qui visibilia vident invisibilia in eis vident, quia sensus quo invisibilia percipiuntur in summis infima comprehendit, sed sensus quo visibilia continguntur in infimis summa non capit. Sic itaque una creatura erat cujus sensus totus intus erat, et alia creatura erat cujus sensus totus foris erat. Et positus est in medio homo ut intus et foris sensum haberet. Intus ad invisibilia, foris ad visibilia. Intus per sensum rationis, foris per sensum carnis, ut ingrederetur et contemplaretur; et egrederetur et contemplaretur, intus sapientiam, foris opera sapientiae, ut utrumque contemplaretur, et utrinque reficeretur; videret et gauderet, amaret et laudaret. Sapientia, pascua intus erat; opus sapientiae, pascua foris erat. Et admissus est sensus hominis ut ad utrumque iret, et in utroque refectionem inveniret. Iret per cognitionem, reficeretur
Abbreviated transcription (Latin):
nima autem racionalis idcirco dupplici sen¬
su instructa est. ut et uisibilia foris caperet
per carnem. et inuisibilia per racionẽ intꝰ:¬
quatinus et uisibilia et inuisibilia ad laudem crea¬
toris illam excitarent. Neq enim in omnib optrib
suis deus a racionali creatura laudaretur: si non
oun ia opera eius a racionali creatura cognosce¬
rentur. Ut ergo perfecta esset laus dei. monstrata
sunt racionali creature opera dei: ut eum intus et
foris mniraretur: et per admiracionẽ proficeret ad
dilectionẽ. Factaͤ autem creatura una. euius sensus
totus intus erat: et creatura alia facta est. cuius sen¬
sus totus foris erat. Sensus angelorũ intus erat: et
sensus brutorũ animaliũ foris erat. Angeli quorum
sensus intus erat. contẽplabant̃ que intus erant: et
per ea illa que foris erant. Bruta animalia quorũ
sensus foris erat. contingebant uisibilia que foris
erant. sed non per ea similiter inuisibilia que intus
erant: qm̃ qui inuisibilia uident in ipsis uisibilia

Expanded text:
nima autem rationalis idcirco duplici sensu instructa est, ut visibilia fortis caperet per carnem et invisibilia intus per rationem quatenus et visibilia et invisibilia ad laudem Creatoris illam excitarent. Neque enim in omnibus operibus suis Deus a rationali creatura laudaretur, si non opera Dei omnia a rationali creatura cognoscerentur. Ut ergo perfecta esset laus Dei, monstrata sunt rationali creaturae opera Dei, ut eum intus et foris miraretur, et per admirationem proficeret ad dilectionem. Facta est creatura una cujus sensus intus totus erat, et creatura altera facta est cujus sensus totus foris erat. Sensus angelorum intus erat, et sensus brutorum animalium foris erat. Angeli quorum sensus intus erat, contemplabantur quae intus erant, et per ea quae foris erant. Bruta animalia quorum sensus foris erat contingebant visibilia quae foris erant, sed non per ea similiter invisibilia quae intus erant, quoniam qui invisibilia vident, in ipsis visibilia
Abbreviated transcription (Latin):
redigere: soli deo possibile est. Quod siue aliquando¬
faciat siue non faciat deus. hoc tamen om̃itio certum
est: quia qui potuit de nichilo omĩa creare: posset
etiam si uellet creata in nichilum redigere. Post sena¬
rium operibus deputatũ. septenarius sequitur : cui ñ
opus. sed quies debetur. Hec opera idcirco diftinxi¬
mus. quia quidam mirari solent uel potius dubitare.
quomodo de costa uiri mulier facta sit: et quomodo
de modico paterno semine. tat numerosa proles ex¬

Expanded text:
redigere. Soli Deo possibile est. Quod sive aliquandoredigere. Soli Deo possibile est. Quod sive aliquando faciat Deus, hoc tamen omnino certum est; quod qui potuit de nihilo omnia creare, posset etiam si vellet, creata in nihilum redigere. Post senarium operibus deputatum septenarius sequitur, cui non opus sed quies debetur. Haec opera idcirco distinximus propter eos qui mirari solent, imo potius dubitare quomodo de costa viri mulier fit, et quomodo de modico paterno semine tam numerosa proles ex
Abbreviated transcription (Latin):
modico iam in tantum multiplicatã cernimus:
ut multa hominũ milia ex ea iam excreuisse ui¬
deamus. Et hoc totum ad scð̾m corpus pertinet:
quando de aliquo fiunt aliqua in maius. Cum
autem per collectionẽ et unionẽ. multa in simplioem
essentiam redeunt. sicut prius crescendo per multiplica
essentias diuina potencia operetur: ut scilicet aliqua
a multiplicitate ad simplicitatẽ reducat. que prius a
simplicitate ad multiplicitatẽ produxerat. sicut scrre
non possumus: ita etiam ꝑtinaciter negare ñ debermis.
Hoc tantum considerandũ est. quia aliud opus eit cũ
simplex essentia multiplicatur: aliud eum multiple de
in simplicitatẽ reducitur. Poit ista tria opera que soli
deo posubilia sunt. sequitur quartũ et quintũ opus:
que etiam creature conueniunt: in quib nichil aliud
est facere. quam uel coniuncta disiungere. uel separata
comungere. Sextum opus hoc est aliquid in nichilũ

Expanded text:
modico jam in tantum multiplicatam cernimus, modico jam in tantum multiplicatam cernimus, ut multa hominum millia ex ea jam excrevisse videamus. Et hoc totum ad secundum opus pertinet quando de aliquo fiunt aliqua in majus. Cum autem per collectionem et unionem multa in simplicem essentiam redeunt sicut prius crescendo per multiplicatessentias divina potentia operatur, ut scilicet aliqua a multiplicitate ad simplicitatem reducat quae prius a simplicitate ad multiplicitatem produxerat, sicut scire non possumus, ita etiam pertinaciter negare non debemus. Hoc tantum considerandum est quod aliud opus est cum simplex essentia multiplicatur; aliud cum multiplex in simplicitatem reducitur. Post ista tria opera quae soli Deo possibilia sunt, sequitur quartum et quintum opus etiam quae creaturae conveniunt; in quibus nihil aliud est facere quam vel conjuncta disjungere, vel separata conjungere. Sextum opus hoc est aliquid in nihilum
Abbreviated transcription (Latin):
plex corpus in semet ipso multiplicatur. et in plu¬
ra ex crescit : fit aliquid de aliquo in manis. Quod
licet mirabile uideatur: maius tamen est de nichi¬
lo aliquid facere: quam de aliquo plus facere.
Hoc modo operandi. de substancia coste in se di¬
uina uirtute. absq extrinseco additamento mul¬
tiplicata: corpus mulieris factum est. Neq enim
conuenit ut costam illam extrinsecus additam̃tũ
accepisse dicamus: quatinus in eam quantitatem
excresceret. que corpori mulieris formando suffice¬
re potuisset: qm̃ si hoc uerum esset. non de costa qͥ¬
dem. sed de illo quod preter additum est: qd utiq
multo maius fuit. corpus mulieris factum esse. con¬
uenientius dici debuisset. Hoc siquidem in materia
mans et principalius funiet: et principalis ma¬
uinia uirtute operante multiplicata est: quemad¬
modum postea naturam humanã a primis paren¬
tibus in subsequentẽ generationẽ seminatam a

Expanded text:
plex corpus in semetipso multiplicatur et multiplplex corpus in semetipso multiplicatur et multiplex excrescit, fit aliquid de aliquid in majus. Quod licet mirabile videatur, majus tamen est de nihilo aliquid facere quam de aliquo plus facere. Hoc modo operandi de substantia costae in se divina virtute absque extrinseco additamento multiplicata, corpus mulieris factum est. Neque enim convenit ut costam illam extrinsecus additamentum accepisse dicamus quatenus in eam quantitatem excresceret, quae corporis mulieris formando sufficere potuisset; quoniam si hoc verum esset, non de costa quidem, sed de illo quod praeter costam additum est quod utique multo majus fuit corpus mulieris factum esse convenientius dici debuisset. Hoc siquidem in materia majus et principalius fuisset et principalis mavina virtute cooperante multiplicata est, quemadmodum postea naturam humanam a primis parentibus in subsequentem generationem seminatam a
Abbreviated transcription (Latin):
est. uere unum esse est: quia unum est totum:
et quod est. et ex quo est. Sed ex his rursum que
simplicitate unum sunt. alia unitatẽ suam ex mul¬
tis non colligunt. quia non sunt composita: nec su¬
am unitatem in multis effundunt. quia multipliea¬
ri non possunt. neq esse materia. quales sunt incor¬
porei spiritus: qui neq ex materia sunt. quia simpli¬
ces sunt: neq materia esse possunt quia corpora
non sunt. Alia uero unitatem suam simul ex mul¬
tis non colligunt. quia sunt simplicia: sed tamen
unitatẽ suam in multa effundunt. quia multipli¬
cantur et fiunt materia: qualia sunt corpora sim¬
plicia que athomos dicunt. Que quidem ex ma¬
teria non sunt quia simplicia sunt: sed tamen ma¬
teria fuit: quia insemet ipsis multiplicantur. et
in augmentum excrescunt. Quando ergo simplex
materia siue athomus simplex facta est. de nichi¬
lo aliquid factum est: quando uero idipsum sim¬

Expanded text:
esse vere unum esse est, quia unum est totum esse vere unum esse est, quia unum est totum et quod est, et ex quo est. Sed ex his rursum quae ex simplicitate unum sunt, alia unitatem suam ex multis non colligunt quia non sunt composita; nec unitatem suam in multa effundunt, quia multiplicari non possunt, neque esse materia. Quales sunt incorporei spiritus qui neque ex materia sunt, quia simplices sunt, neque materia esse possunt, quia corpora non sunt. Alia quidem unitatem suam simul ex multis non colligunt, quia sunt simplicia; sed tamen unitatem suam in multa effundunt, quia multiplicantur et fiunt materia. Qualia sunt corpora simplicia, quae atomos dicunt; quae quidem ex materia non sunt, quia simplicia sunt; sed tamen materia fiunt, quia in semetipsis multiplicantur et in augmentum excrescunt. Quando ergo simplex materia sive atomus simplex factus est, de nihilo aliquid factum est. Quando vero idipsum sim
Abbreviated transcription (Latin):
quod esse incipit aliquid fit: quia illud aliquid est
quod esse incipit. et quod fit: et tamen non de nichi¬
lo illud fit quod fit: quia priusquã hoc fieret. aliqͥd
fuit. Nec rursum de aliquo illud fit quod fit: quia
desinit eñe quod prius fuit: quando esse incipit
hoc quod prius non fuit. Quod dicimus. ꝓ exemplo
in aliquo exprimamꝰ. Omne quod est unum est: et¬
omne quod unum esse desinit. in hoc ipso etiam esse
desinit. quod unum esse desinit. Ita sine unitate. ni¬
chil subsistere potest. Uerum ex his que sunt ⁊ unũ
sunt. alia unitatẽ suam ex multis colligunt: qua¬
lia sunt composita. et ex partib consistencia: que
unum quidem esse habent. sed ex uno non habent:
quia constant ex pluribus: alia unitatẽ suam ex uno
habent et in uno habent: quia unum et idem est ip
positis ergo unum esse. aliud non est quam unita
eise: et ideo uerum unum esse non est: quia ex
multis et in multis est. Quibus autem simplex esse

Expanded text:
quod esse incipit aliquid fit, quia illud aliquid est quod esse incipit aliquid fit, quia illud aliquid est quod esse incipit, et quod fit; et tamen non de nihilo illud fit quod fit, quia priusquam hoc fieret aliquid fuit, nec rursum de aliquo illud fit quod fit quia desinit esse quod prius fuit, quando esse incipit hoc quod prius non fuit. Quod dicimus pro exemplo in aliquo exprimamus. Omne quod est unum et omne quod unum esse desinit in hoc ipso esse etiam desinit quod unum esse desinit. Ita sine unitate nihil sustinere potest. Verum ex his quae sunt et unum sunt, alia unitatem suam ex multis colligunt, qualia sunt composita et ex partibus consistentia quae unum quidem esse habent; sed ex uno non habent quia constant ex pluribus. Alia unitatem suam ex uno habent, et in uno habent; quia unum et idem est ipspositis ergo unum esse, aliud non est quam unita esse; et ideo vere unum esse non est, quia ex multis et in multis est. Quibus autem simplex est
Abbreviated transcription (Latin):
prius ibi plus fuit. aliquid factum esset: in eo quod
minus modo est. illud omĩno non esset. De niehilo
aliquid factum est: quando id quod prius nichil erat.
ut aliquid esset factum est. Cum autem postea id
quod prius paruum factum erat. manus factum est
de aliquo: aliquid in maius factũ est. Cum uero qd̾
magnum factum est. minus aliquando fit: de ali¬
quo aliquid fit in minus. Primũ est opus creationis.
scd̾m est opus multiplicationis: tercium est opus uni¬
onis. siue collectionis. In primo opere fit aliquid de
nichilo. In secundo opere fit aliquid: et de aliquo.
Intercio opere fit aliquid quidem. sed non de nichilo:
quia quod fit habet materiam: neq de ali quo: quia
cum fit. ipsum habet in materia formã. S cum duo
sint. unum fit aliud. et transit in illud. ut sit illud:
et desinit quidem esse quod est: et tamen non desinit
esse: quia incipit esse quod non est. Et cum fit illud

Expanded text:
prius ibi plus fuit aliquid factum esset in eo quod prius ibi plus fuit aliquid factum esset in eo quod minus modo est, illud omnino non esset. De nihilo aliquid factum est, quando id quod prius nihil erat ut aliquid esset factum est. Cum autem postea id quod prius parvum factum erat majus factum est, de aliquo aliquid in majus factum est. Cum vero quod magnum factum est, minus aliquando fit, de aliquo aliquid in minus fit. Primum est opus creationis; secundum est opus multiplicationis; tertium est opus unionis sive collectionis. In primo opere fit aliquid et de nihilo. In secundo opere fit aliquid et de aliquo; in tertio opere fit aliquid quidem sed non de nihilo, quia quod fit habet materiam neque de aliquo; quia cum fit ipsum habet in materia formam, sed cum duo sint unum fit aliud et transit in illud ut sit illud, et desinit quidem esse quod est; et tamen non desinit esse, quia incipit esse quod non est. Et cum fit illud
Abbreviated transcription (Latin):
creature possibilitati conueniunt. De niehilo enĩ aliqͥd
facere. et de ali quo aliqua in mauis. et de aliquib aliqͥd
in muus: siue de aliquo nichil. solus deus potest. Duo
reliqua idest de aliquo aliqua. non in matus. sicut cum
totum in partes diuiditur: uel de aliquib aliquid non ĩ
minus: quẽ adiodũ cum partes in toto uniuntur. cre¬
atura facere potest. Cuius opus recte ꝑꝑterea nichil ẽẽ
dicitur: quia per eius opus essentus rerum siue in con¬
ingendo diuisa. siue in diuidendo coniuncta: nichil
tollitur. uel confertur. ubi autem de nichilo aliquid
fit. aliquid fit: quia hoc ipsum aliquid ut sit in eo fit.
quod nisi fieret. id ipsum quod est. aliquid non esset.
Rursum cum de aliquo plus fit. aliquid fit: quia
nisi in eo quod iam aliquid est. aliquid fieret: ipsum
quod postea plus ibi est non esset. Rursum cum de
aliquib aliquid fit. aliquid fit: quia nisi illud quod

Expanded text:
creaturae possibilitati conveniunt. De nihilo enim aliquid creaturae possibilitati conveniunt. De nihilo enim aliquid facere, et de aliquo aliqua facere in majus, et de aliquibus aliquid in minus sive de aliquo nihil, solus Deus potest. Duo reliqua, id est de aliquo aliqua non in majus, sicut cum totum in partes dividitur, vel de aliquibus aliquid non in minus quemadmodum cum partes in toto uniuntur, creatura facere potest. Cujus opus recte propterea nihil esse dicitur, quia per ejus opus essentiis rerum sive in conjungendo divisa, sive in dividendo conjuncta nihil tollitur vel confertur. Ubi autem de nihilo aliquid fit aliquid fit; quia hoc ipsum aliquid ut sit in eo fit, quod nisi fieret idipsum quod est, aliquid non esset. Rursum cum de aliquo plus fit aliquid fit, quia nisi in eo quod jam aliquid est aliquid fieret: ipsum quod postea plus ibi est, non esset. Rursum cum de aliquibus aliquid fit, quia nisi illud quod
Abbreviated transcription (Latin):
postea in cruce somno mortis soporatus. ut sponsa illiꝰ
ecclesia formaretur: sanguine cum aqua de latere suo
fundendo sacramenta iinstrauit. Porro quod de costa
uiri mulieris corpus factum dieitur: ita intelligendũ
est. ut de sola ipsius coste substaucia. sine om̃i extrinse¬
co additamento. per diuinã potenciã in semet ipsa
multiplicata. idem corpus factum credatur: eo saue
muaculo quo postea de quinq panibus in manib
iłu celesti benedictione multiplicatis. quinq sunt
De sex smodis operandi. x xx u¬
ane sex sunt opera : quibus omĩa que fiu̾̃t
ad effectum ꝑducuntur. Primũ opus est:
de nichilo aliquid facere. Scd̾m opus est:
de aliquo aliqua facere: sed̾m substanciã et quanti¬
tatem in maius. T̃ erciũ opus est. de ali quibus aliqͥd
Sextum opus est: de aliquo nichil facere. Ex his sex ope¬
ribus quatuor solideo possibilia sunt: duo reliqͣ tautum

Expanded text:
postea in cruce somno mortis soporatus ut sponsa illius postea in cruce somno mortis soporatus ut sponsa illius Ecclesia formaretur, sanguinem cum aqua de latere suo fundendo sacramenta ministravit. Porro quod de costa viri mulieris corpus factum dicitur ita intelligendum est, ut de sola ipsius costae substantia sine omni extrinseco additamento, per divinam potentiam in semetipsa multiplicata idem corpus factum credatur, eo sane miraculo quo postea de quinque panibus in manibus Jesu coelesti benedictione multiplicatis quinque sunt De sex modis operandi. Sane sex sunt opera quibus omnia quae fiunt ad effectum perducuntur. Primum opus est de nihilo aliquid facere. Secundum opus est de aliquo aliqua facere secundum substantiam et quantitatem in majus. Tertium opus est de aliquibus aliquid Sextum opus est de aliquo nihil facere. Ex his sex operibus quatuor soli Deo possibilia sunt; duo reliqua tantum
Abbreviated transcription (Latin):
hominum principiũ non esset. facta est autem de la¬
terc uiri: ut ostenderetur quia in consortiũ creabatur
dilectionis: ne forte si fuisset de capite facta. p̃feren¬
da uideretur uiro ad dñationem: aut si de pedibus.
subicienda ad seruitutẽ. Quia igitur uiro nec domina
nec ancilla parabatur sed socia: nec de capite. nec de
pedibus. sed de latere fuerat producenda: ut iuxta se
ponendam agnosceret. quam de iuxta se sumptam di
ane dormienti uiro potius quam uigilanti.
posta de qua mulieris corpus fabricaretur. est¬
subtracta: ne in eo penam aliquã sensisse pu¬
taretur. et diuine simul potencie opus mirabile ꝓ¬
baretur. que hominis dormientis latus aperuit: et
eum tamen a quiete soporis sui minime suscitauit.
Quantũ uero pertinet ad spiritalem intelligentiam.
idcireo primus adam dormiendo materiã unde illi spon¬
sa crearetur de latere suo p̾stiut : qm̃ secundus adam

Expanded text:
omnium hominum non esset. Facta est autem de laomnium hominum non esset. Facta est autem de latere viri ut ostenderetur quod in consortium creabatur dilectionis, ne forte si fuisset de capite facta praeferenda videretur viro ad damnationem, aut si de pedibus, subjicienda ad servitutem. Quia igitur viro nec domina nec ancilla parabatur sed socia; nec de capite, nec de pedibus, sed de latere fuerat producenda ut juxta se ponendam cognosceret; quam de juxta se sumptam did Et dormienti viro potius quam vigilanti costa de qua mulieris corpus fabricaretur, subtracta est, ne in eo poenam aliquam sensisse putaretur, et divinae simul potentiae opus mirabile probaretur, quae hominis dormientis latus aperuit, et eum tamen a quiete soporis non excitavit. Quantum vero pertinet ad spiritualem intelligentiam, idcirco primus Adam dormiendo materiam unde illa sponsa crearetur de latere suo praestitit; quoniam secundus Adam
Abbreviated transcription (Latin):
non nature imputaret sed gracie: sicut scriptum
so uoluptatis. Quem enĩ tulisse et postea in paradi¬
so posuisse dicitur: qm̃ alibi creatus sit. et ut hic po¬
neretur aliunde assũptus. manifeste demonstratur:¬
Quare sunus primũ creatus sit.xxii¬
reauit autem deus primũ hominẽ unũ.
ut unum esset generis humani principiũ: quatinus in
hoc et diaboli superbia confunderetur: et humane na¬
ture humilitas. diuine imaginis similitudine glorifica¬
retur. Diabolus namq aliud a deo principium esse con
cupierat: et idcirco ut magis eius suꝑbia confunderet᷑.
hoc homo in dono accepit. quod ille peruerse rapere
uoluit. et optinere non potuit: ut in hoc etiã imago
dei in homine apparcret: quod sicut deus om̃ib reb
creationis principium extitit. ita iste omnib homini¬
bus principiũ eñet generationis: et om̃s homines dum
se ab uno et unum esse cognoscerent. omnes se quasi
si aliunde fieret: unum profecto omnium

Expanded text:
non naturae imputaret sed gratiae, sicut scriptum non naturae imputaret sed gratiae, sicut scriptum uit eum in paradiso voluptatis . Quem enim tulisse et postea in paradiso posuisse dicitur, quod alibi creatus sit, et ut hic poneretur aliunde assumptus manifeste demonstraturQuare unus primum creatus est. Creavit ergo Deus primum hominem unum, ut unum esset generis humani principium, quatenus in hoc et diaboli superbia confunderetur, et humanae naturae humilitas divinae imaginis similitudine glorificaretur. Diabolus namque aliud a Deo princcupierat: et ideo, ut ejus superbia retunderetur, hoc homo in munere accepit, quod diabolus perverse rapere voluit et obtinere non potuit, ut in hoc imago Dei in homine appareret, quod sicut Deus omnibus rebus creationis principium exstitit; ita iste omnibus hominibus principium esset generationis, et omnes homines dum se ab uno et unum esse cognoscerent, omnes se quasi si aliunde fieret, unum profecto principium
Abbreviated transcription (Latin):
huius nominis interpretari uoluerimus. dicere
poterimus quia adam ante peccatũ. bonum et
malum sciuit: bonum quidem ⁊ per scienciam
et per experientiã : malum uero per solam sci¬
entiam. Post quã autem lignũ uetitum tetigit. ma¬
lum iam etiam per experientiã cognoscere cepit:
atq per experientiã ipsius mali. bonũ quoq ꝗͣ
stricte fuerat tenendũ agnouit. Sic igitur lignum
istud. per uirtutem obediencie. uel per inobediencie
culpam: tam prodesse quam nocere homini potuit.
Quantũ autem spectabat ad naturam illius. tale
fuisse creditur: ut siue ederet. siue non ederet homo
fructum eius: non lederetur. Conuenienter autem
lignum uite ex sua natura uirtutẽ tribuit: lignũ
uero sciencie boni et mali uirtutis tantũ occasionem
p̃stitit : quia bona inferioris uite ex natura sunt:
ntali ergo loco et talibus deliciis referto. positus
est homo non creatus: quatinus beneficium dei

Expanded text:
hujus nominis interpretari voluerimus, dicere hujus nominis interpretari voluerimus, dicere poterimus, quod Adam ante peccatum bonum et malum scivit; bonum quidem per scientiam et per experientiam, malum vero per solam scientiam. Postquam autem lignum vetitum tetigit, malum jam etiam per experientiam cognoscere coepit, atque per experientiam ipsius mali bonum quoque quam stricte fuerat tenendum agnovit. Sic igitur lignum istud per virtutem obedientiae vel inobedientiae culpam, prodesse aut nocere homini potuit. Quantum autem spectabat ad naturam ipsius, tale fuisse creditur ut sive ederet sive non ederet homo fructum ejus, non laederetur. Convenienter autem lignum vitae ex sua natura virtutem tribuit; lignum vero scientiae boni et mali virtutis tantum occasionem praestitit, quia bona inferioris vitae ex natura sunt; n tali ergo loco et talibus deliciis referto positus est homo non creatus, quatenus beneficium Dei
Abbreviated transcription (Latin):
isse narratur: quod non similiter quidem ex natura
sua. scientiam boni et mali homini dare potuit: quẽ¬
admodum lignũ uite in homine uitam corporalem
ex natura sua et uirtute sibi indita a deo potuit con¬
seruare: sed ideirco lignum scientie boni et mali dr̃
quia ad probandam obedientiã hominis siue in obe¬
dienciam experiendã parabatur. Erant enĩ quedam
bona que necdum homo per experientiã cognoue
rientiam adhuc nescierat. Et positum est quasi in
medio lignũ seiencie boni et mali: ut per illud ho¬
mo uel obediendo ad bona gustanda et cognoscen¬
da transiret: uel non obediendo ad mala sencienda
et ꝑcipienda ꝑtingeret. Sic igitur in loco isto siue
bomi siue mali cognoscendi occasionem acciꝑe debu¬
it: non tamen ex natura ligni que hoc homini ex
se dare non potuit: sed quia in eo uel obediendo
boni. uel non obediendo mali. pro debita remu¬
neratione occasionẽ accepit. Si uero aliter uim

Expanded text:
isse narratur, quod non similiter quidem ex natura isse narratur, quod non similiter quidem ex natura sua scientiam boni et mali homini dare potuit, quemadmodum lignum vitae vitam in homine corporalem ex natura sua et virtute sibi indita a Deo potuit conservare, sed idcirco tantum lignum scientiae boni et mali dicitur; quia ad probandum obedientiam hominis, sive inobedientiam experiendam parabatur. Erant enim quaedam bona quae necdum homo per experientiam cognoverientiam adhuc nescierat. Et positum est quasi in medio lignum scientiae boni et mali, ut per illud homo vel obediendo ad bona gustanda et cognoscenda transiret, vel non obediendo ad mala sentienda et percipienda pertingeret. Sic igitur in loco isto sive boni sive mali cognoscendi occasionem accipere debuit; non tamen ex natura ligni quae hoc homini ex se dare non potuit, sed quia in eo vel obediendo boni vel non obediendo mali pro debita remuneratione accepit occasionem. Si vero aliter vim
Abbreviated transcription (Latin):
dicit. Produxitq dñs deus de humo omne lignũ
pulchrũ uisu. et ad uescendũ suaue: lignũ etiam
uite in medio paradisi: lignũq scientie boni et
mali. Et fluuius egrediebatur de loco uoluptatis.
ad irrigandũ paradisum: qui inde diuiditur in qua¬
tuor capita. Pater ergo quante amenitatis locus
ille fuit. in quo natura hominis adhue a corrupti¬
one aliena foueri ac nutriri debuit: qui fontibus
et fluminib irriguis. arborib omnigenis frondo¬
sus et nemorosus: fructu tam pulchro ad uidendũ
quã suaui ad uescendũ refertus predicatur:xuiiii
ad iocunditatẽ uite humane preparata.
Setiam illud mirandũ ꝯmemoratur. quod
lignum uite ibi esse dicitur: cuius uirtus tam mi¬
rabilis fuisse perhibetur. ut certis tẽporib sũptũ.
uitam corporalem in homine quamdiu ipse homo
illo uteretur. non solum a morte: sed ab om̃i etiã
signum etiam sciencie boni et mali ibi fu¬

Expanded text:
dicit: Produxitque Dominus de humo omne lignum dicit: Produxitque Dominus de humo omne lignum pulchrum visu, et ad vescendum suave: lignum etiam vitae in medio paradisi lignumque scientiae boni et mali. Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum, qui inde dividitur in quatuor capita . Patet ergo quantae amoenitatis locus ille fuit in quo natura hominis adhuc a corruptione aliena foveri ac nutriri debuit, qui fontibus et fluminibus irriguis, arboribus omnis generis frondosus et nemorosus, fructu tam pulchro ad videndum quam suavi ad vescendum refertus praedicatur. CAP. ad jucunditatem vitae humanae praeparata, etiam illud mirandum commemoratur quod lignum ibi vitae esse dicitur, cujus virtus tam mirabilis fuisse perhibetur, ut in certis temporibus sumptum vitam corporalem in homine quandiu ipse homo illo uteretur non solum a morte, sed ab omni etiam gnum etiam scientiae boni et mali ibi fu
Abbreviated transcription (Latin):
tur. Propterea deus hominẽ ad experiendã obedien¬
tiam mandato informãs. multa concessit et pauca
prohibuit. ut ipsa obediencia esset libera: et que pro¬
hibuit. idcirco potius prohibuit quam precepit.
ut obediencia ipsa esset pura. De omni inqͥt ligno
paradisi comede. de ligno autem sciencie boni ⁊ ma¬
li ne comedas: ut scilicet prius infirmitatẽ sensus
humani per concessionẽ consolaretur: ne forte pꝰea
ad prohibitionẽ terreretur. Si ergo homo in hac
obedientia ꝑstitisset: post tempus definitũ a deo
ad illud bonum quod ei in celis preparatũ fuerat.
sine cordis dolore uel mortis. tranfferri debuisset:
cum omni prole sua post ipsum subsequente. in con¬
sorcio beatorum angelorũ uita celesti sine fine uic
tura. paradisum uoluptatis a principio:
in quo posuit hominẽ quem formauerat.
Qualis autem paradisus fuerit. ubi homo ꝓbandus
et exercendus positus est: sequitur scriptura et

Expanded text:
tur. Propterea Deus hominem ad experiendam obedientur. Propterea Deus hominem ad experiendam obedientiam mandato informans multa concessit et pauca prohibuit ut ipsa obedientia esset libera, et quae prohibuit idcirco potius prohibuit quam praecepit, ut obedientia ipsa esset pura. De omni, inquit, ligno paradisi comede; de ligno vero scientiae boni et mali ne comedas , ut scilicet prius infirmitatem sensus humani per concessionem consolaretur, ne forte postea ad prohibitionem terreretur. Si ergo homo in hac obedientia perstitisset, post tempus definitum a Deo ad illud bonum quod ei in coelis praeparatum fuerat sine mortis dolore transferri debuisset cum omni prole sua post ipsum subsequente in consortio beatorum angelorum vita coelesti sine fine victtura, paradisum voluptatis a principio in quo posuit hominem quem formaverat . Qualis autem paradisus fuerit ubi homo probandus et exercendus positus est, subsequitur Scriptura et
Abbreviated transcription (Latin):
autem de concessione naturali. p̃ceptũ discipline for¬
mandum fuisset: congruũ fuit magis ut scdm prohi¬
bitionem hoc fieret. non scd̾m p̃ceptionẽ: ne diabolus
posset hominis obedientiã calũpniari: et in uno tantũ
non in plurib: ne mobedientia ipsa ualeret ab homi¬
ne excusari. Si enim dixisset deus homini. ut de ligno
sciencie boni et inali manducaret. haberet diabolus
aduersus hominẽ aliquid quod dicere posset: quia
uidelicet in executione mandati magis cõmodum su
um quam preceptũ ereatoris sui respexisset: et ad per¬
ficiendum id quod preceptũ fuerat. non amore dei.
sed delectacione cibi adductus fuisset. Rursum si
multa de his que naturaliter condessa fuerant deus
homini prohibuisset. et pauca concessisset. p̃uarica¬
tionis sue homo aduersus deum excusationem habe¬
re uideretur: pro eo quod necessitate magis quam
uoluntate. ad preuaricationẽ impulsus demõstrare¬

Expanded text:
autem de concessione naturali praeceptum disciplinae forautem de concessione naturali praeceptum disciplinae formandum fuisset congruum fuit magis ut secundum prohibitionem hoc fieret non secundum praeceptionem ne diabolus posset obedientiam hominis calumniari, et in uno tantum non in pluribus; ne inobedientia ipsa valeret ab homine excusari. Si enim dixisset Deus homini ut de ligno scientiae boni et mali manducaret, haberet diabolus adversus hominem aliquid quod dicere posset, quod videlicet in exsecutione mandati commodum suum magis quam praeceptum creatoris sui respexisset, et ad perficiendum id quod praeceptum fuerat non amore Dei, sed delectatione cibi adductus fuisset. Rursum si multa de his quae naturaliter concessa fuerant Deus homini prohibuisset, et pauca concessisset, praevaricationis suae homo adversus Deum excusationem habere videretur, pro eo quod necessitate magis quam voluntate ad praevaricationem impulsus demonstrare
Abbreviated transcription (Latin):
ut uel necessaria prohiberet. uel noaia preciperet.
naturã a se factam in iuste lederet: et in repugnan¬
tia mandatorũ suorũ quecũq pars ad effectum du¬
ceretur hominẽ. in necessitatẽ p̃uaricationis precipi¬
taret: cum e duobus contrariis alterũ sine alternus tͣns¬
gressione impleri non posset. Oportuit ergo ut de
concessione naturali preceptũ discipline sumeretur :
quia solũmodo meritũ esse potuit. ubi liberum arbi¬
trium fuit: et ubi homo ad utrũlibet se pro uoto in¬
clinare potuit. Sic tamen oportebat. ut de ipsa con¬
cessione preceptũ discipline sumeretur: quatinus per
preceptum concessio ipsa non mutaretur: id est ut pre¬
ceptum naturã rei de qua fieri debebat non corrũpe¬
ret: neq contra primũ institutũ uite humane. noxiã
faceret: quatinus sola inobedientia p̃uaricatori non
ipsius in qua preuaricabatur rei natura noceret. Cum

Expanded text:
ut vel necessaria prohiberet vel noxia praeciperet ut vel necessaria prohiberet vel noxia praeciperet naturam a se factam injuste laederet. Et in repugnantia mandatorum ejus quaecunque pars ad effectum duceretur hominem in necessitatem praevaricationis praecipitaret, cum e duobus contrariis alterum sine alterius transgressione implere non posset. Oportuit ergo ut de concessione naturali praeceptum disciplinae sumeretur, quia solummodo meritum esse potuit ubi liberum arbitrium fuit, et ubi homo ad utrumlibet se pro voto inclinare potuit. Sed tamen oportebat ut de ipsa concessione praeceptum disciplinae sumeretur, quatenus per praeceptum concessio ipsa non mutaretur, id est ut praeceptum naturam rei de qua fieri debebat non corrumperet, neque contra primum institutum vitae humanae noxiam faceret, quatenus sola inobedientia praevaricatori non ipsius in qua praevaricabatur rei natura noceret. Cum