comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tes sectas. quicatholicȩ fideipuritatẽ: impiis assertionib macularenitunt᷑.
ldeo necesse ẽ. eccłam plurimos habere defensores: quiñsolũ uitę scĩtate. sed
&iã doctrina ueritatis castradĩ uirilit̾ defendereualeant: Hasuero piȩ am¬
monitionis litterulas. ñ quasi nescienti direxi: sedutuerȩ caritatis in meo
pectore fidẽ ostenderẽ: Quid facit amicꝰ. sise ipsũ uerbis ñ ostendit: Sidiutes
pauperũ munuscula ñspernunt: cur & urȩ sapientię flumina. nr̃e riuulos
intelligentię respueredebent. Nã & maiores amnes: riuulis augentur
influentibis: Etiã & ipsedñs uiduȩ laudauit duo minuta: quȩ ex inopiasuȩ
humili eafrat̾nitatis intuitu respicere digneris: quanos pia deuotionis ca¬
ficere faciat: & ad beatitudinẽ aet̾nȩ głae ꝑuenire c̃cedat EXPLICITT¬

Expanded text:
tes sectas, qui catholicae fidei puritatem impiis assertionibus maculare nitentur . tes sectas, qui catholicae fidei puritatem impiis assertionibus maculare nitentur . Ideo necesse est Ecclesiam plurimos habere defensores, qui non solum vitae sanctitate, sed etiam doctrina veritatis castra Dei viriliter defendere valeant. IV. Has vero piae admonitionis litterulas non quasi nescienti direxi, sed ut verae charitatis in meo pectore fidem ostenderem. Quid facit amicus, si seipsum verbis non ostendit? Si divites pauperum munuscula non spernunt, cur et vestrae sapientiae flumina nostrae rivulos intelligentiae respuere debent? Nam et majores amnes rivulis augentur influentibus, et ipse Dominus viduae laudavit duo minuta, quae ex inopia suae humili fraternitatis ea intuitu respicere digneris, quam nos pia devotionis chaficere faciat, et ad beatitudinem aeternae gloriae pervenire concedat. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ebrietate assueti: quorũ honestas uitę. aliissit doctrina sa lirt Curãq
ubiq habeaf maxime pauperũ: uiduarũ. & orphanoꝵ: ut audias in dietre¬
mendo adõxp̃o cum aliis elemosinã facientibus: Quam diu uni exhis mini¬
mis meis fecistis: mihi fecistis: Esto miseris ut pat̾: & causã ad telamanciũ diligen¬
ter discute᷑ & parce intepeccantib: ut ds̃ tuis parcat peccatis: Esto iustus iniu¬
dicus: & misericors indebitis Magister urtutũ: morib honestus. uerbis iocun¬
dus: uta laudabilis: in om̃i operedĩ deuotꝰ. Er̃s quoq cohortare: utscãs dili¬
gentissime legant scripturas Non confidant in lingue noticia sedinueritatis in¬
tellegentia: ut possint ẽtradicentib ueritati resistere: Sunt p̃terea tẽpora peri
culosa. ut apłi p̃dixert̃. quia multi pseudo doctores surgent. nouas introducen¬

Expanded text:
non ebrietati adsueti; quorum honestas vitae aliis sit doctrina salutis. Curamque non ebrietati adsueti; quorum honestas vitae aliis sit doctrina salutis. Curamque ubique habeas maxime pauperum, viduarum et orfanorum, ut audias in die tremendo a deo Christo cum aliis elemosinam facientibus: Quamdiu uni ex his minimis fecistis, mihi fecistis. Esto miseris ut pater et causam ad te clamantium diligenter discute et parce in te peccantibus, ut Deus tuis parcat peccatis. Esto iustus in iudiciis et misericors in debitis, magister virtutum, moribus honestus, verbis iocundus, vita laudabilis, in omni opere Dei devotus. Fratres quoque cohortare, ut sanctas diligentissime legant scripturas. Non confidant in linguae notitia, sed in veritatis intellegentia, ut possint contradicentibus veritati resistere. Sunt tempora peculosa, ut apostoli praedixerunt, quia multi pseudodoctores surgent, novas introducen
Abbreviated transcription (Latin):
niione crudiant uiniores: illosq diligant ut filios & illiquasipatres eos
honorificent : illorũ om̃i alacritate oboediant p̃ceptis. Tuauero uene¬
rande fili conuersatio. om̃ib sit exẽplũ salutis: Caue utnecminim: quis in tua
scandali zet uita. sededificet᷑ & roboretꝰ inuia ueritatis: quia tibi exillorũ
salute merces iudicabit̃ ę̧ẽna: Cani capilli: extremũ denuntiant propera¬
rediem: Qua propt̃ paratus esto om̃i hora. in occursũ dñi dĩ tui: Dilectio frat̾na
& elemosinȩ miseroꝵ & uite castitas: p̃parenttibi gradus incȩlũ: Diligent̃ elabo¬
ra: et̃ nos tibidies feuces: Honor secularis quẽ habes: spũalẽ tibi abund& in
głam: Festiuis dieb ueniente eccłam popło. faceis p̃dicare uerbũdĩ: & quo¬
cũq uadis clerici quiseruitiũ dĩ plenit̾ ꝑagant tecũ eant: sobrietate ornati.

Expanded text:
nitione erudiant iuniores illosque diligant ut filios, et illi quasi patres eos nitione erudiant iuniores illosque diligant ut filios, et illi quasi patres eos honorificent, illorum omni alacritate oboediant praeceptis. Tua vero, venerande fili, conversatio omnibus sit exemplum salutis. Cave, ut nec minimus quis in tua scandalizetur vita, sed aedificetur et roboretur in via veritatis, quia tibi ex illorum salute merces indicabitur aeterna. Cani capilli extremum denuntiant properare diem. Quapropter paratus esto omni hora in occursum domini Dei tui. Dilectio fraterna et elemosinae miserorum et vitae castitas praeparent tibi gradus in caelum. Diligenter elabora aeternos tibi dies felices. Honor saecularis quem habes spiritalem tibi habundet in gloriam. Festivis diebus, veniente ad ecclesiam populo, fac eis praedicari verbum Dei, et quocumque vadis, clerici, qui servitium Dei pleniter peragant, tecum eant, sobrietate ornati,
Abbreviated transcription (Latin):
adiutorẽ : scm̃ quoq uedastũ intcessorẽ: Sic̃ magno labore domũ dĩ habes
optime ornatã & largissimis donis decoratã itatibi subiectos bonis mo¬
agunt incelis. hoc fr̃s iugit̾ faciant meccłus: luũ ẽ p̃cipere. illoꝵ oboedi¬
re: Iuũ ẽ p̃ire illoꝵ obsequi: Om̃iũ itaq inseruitiodĩ una debet eẽ uolun¬
tas: ut una fiat in regnodi remuneratio: Nullus horis çanonicis sediuinis
subtrahat laudib. nepropt̃ aliquã neglegentia cuiꝰ lib& locus in conspec¬
tudĩ uacuus inueniat᷑. & uerbadĩ in ecclesiis intimo cordis affectu ꝓferan¬
tur. & cũ magna reuerentia. di om̃ipotentis officia celebrent᷑: Om̃e uero
misteriũ xp̃i humilit̃ & deuote impleatꝰ: Omĩs itaq oboedientia insȩculi
necessitatib fidelit̃ & strenue peragatur: Fiat equidẽ intom̃s concor¬

Expanded text:
adiutorem, sanctum quoque Vedastum intercessorem. Sicut magno labore domum Dei adiutorem, sanctum quoque Vedastum intercessorem. Sicut magno labore domum Dei optime habes ornatam et largissimis donis decoratam, ita tibi subiectos bonis moagunt in caelis, hoc fratres iugiter faciant in ecclesiis. Tuum praecipere, illorum oboedire; tuum praeire, illorum subsequi. Omnium itaque in servitio Dei una debet esse voluntas, ut una fiat in regno Dei remuneratio. Nullus horis canonicis se divinis subtrahat laudibus, ne propter aliquam neglegentiam cuiuslibet locus in conspectu Dei vacuus inveniatur, et verba Dei in ecclesiis intimo cordis affectu proferantur, et cum magna reverentia Dei omnipotentis officia celebrentur. Omne vero ministerium Christi humiliter et devote impleatur. Omnis itaque oboedientia in saeculi necessitatibus fideliter et strenue peragatur. Fiat equidem inter omnes concor
Abbreviated transcription (Latin):
ULCISSINO INEC TOMT̃S FILO
Radoni abbati: humilis leuita albin salutẽ: Dilectionis
ur̃ĩ & int̾cessoris nr̃i em̃dare studui: ñ qđ aliqͥd illuiꝰ excel¬
lentissimis meritis dignũ ualuisse : sed qđ nihil tuę re¬
uerentię iussis denegare ratu putaui: ld circo ad te
maxime pertinet harũ laus uel uituperatio litterarũ: utinã tibi a frib
qualescũq sint placeant: Dep̃cans ut meu laborẽ orationũ ur̃arũ solacio re¬
munerare dignemini : & un merear eẽ urm incaritatis cõmunione. illiuꝰ
seꝑ memores mandati: quidix̃: Hoc ẽ mandatũ meũ. ut diligatis inuicẽ:
in hoc enĩ mandatũ. om̃iũ salus consistit. hoc eunetis ꝑnecessariũ eẽ. c̃stat:
a maxime his quigregẽ xp̃i regendũ accipiunt: Qua ꝓpt̾ tulcarissime grege
quã accepisti regendũ. fratno amore diligent erudire studeto & scis ad mo¬
nitionib cũ perpascua uitȩ deducere satage: Habes in om̃i operebono xp̃m

Expanded text:
ULCISSIMO DILECTIONIS FILIO RADONI ABBATI HUMILIS LEVITA ALBINUS SALUTEM. Dilectionis vestri et intercessoris nostri, emendare studui, non quod aliquid illius excellentissimis meritis dignum dicere valuissem, sed quod nihil tuae reverentiae iussis denegare ratum putavi, – idcirco ad te maxime pertinet harum laus vel vituperatio litterarum; utinam tibi et fratribus, qualescumque sint, placeant! – depraecans, ut meum laborem orationum vestrarum solatio remunerare dignemini, et unus merear esse vestrum in caritatis communione: illius semper memores mandati, qui dixit: Hoc est mandatum meum, ut diligatis invicem. In hoc enim mandato omnium salus consistit; hoc cunctis pernecessarium esse constat et maxime his, qui gregem Christi regendam accipiunt. Quapropter tu, carissime fili, gregem quam accepisti regendum fraterno amore diligenter erudire studeto et sanctis ammonitionibus eum per pascua vitae deducere satage. Habes in omni opere bono Christum
Abbreviated transcription (Latin):
xtraquos primo dominicę resurrectionis diluculo. inbasilica quondamido¬
tissimi pape uigilii. luxta quã consuetudinaliter habitabat. adpercipiendũ

Expanded text:
xtra quos primo Dominicae resurrectionis diluculo in basilica quondam doctissimi papae Vigilii, juxta quam consuetudinaliter habitabat, ad impertiendu
Abbreviated transcription (Latin):
Ubimonahũ sub ex cõmunicatione de functũ mirabilit soluit¬
Ubipaganos pueros cõparat. ut xp̃ianos efficiat¬
bi baptizandis uestimenta largit᷑
bi pueris arrianoꝵ subueniri predicat¬
bi singulis diaconis. ł xenedochiis singulos rectores c̃stituit
monachis annualia stipendia mandat
bi singulis patrimonus. singulos rectores constituit¬
bi unipersonȩ duominis teria nullomͦ cõmittenda diffinit¬
bi elemosinas localit̃ acpersonalit ordinauit

Expanded text:
Monachum sub excommunicatione defunctum mirabiliter solvit.--46. Paganos pueros comparat, ut Christianos efficiat.--49. Baptizandis vestimenta largitur. --50. Pueris Arianorum subveniri praedicat.--51. Singulis diaconmonachis annualia stipendia assignavit.--53. Singulis patrimoniis singulos rectores constituit.--54. Uni personae duo ministeria nullomodo committenda definit.--55. Eleemosynas localiter ac personaliter ordinat
Abbreviated transcription (Latin):
dignũ me a postolicȩ dñs sedi preeẽ. dignatus est
dignũ me a postolicȩ dñs sedi preeẽ. dignatus est:E Qlem deeademre phili
ecomiti ex cubitoꝵ: Inquantũ hõ discutere & inuestigare iuditia superna
non sufficit. Intantum subea debet ceriuicẽ cordis inflectereAtquia id quod
sibi tribuitur. quod iudicio disponat᷑ ignorat nec ad appetendũ locũ: ꝓcax insister
nec ad repe endũ contumax deba inueniri: Unde indignt ego adsuscipienda
episcopatus onera iussioni om̃i potentis ͣ urẽq uoluntati me subdidi. quimeĩ pre ẽẽ
ibapitis. magis grȩ̃ quã ludicu aestimatione uoliustis Potens est enĩ ds̃ pot̃
quem me indignũ diligitis. hancuobis inperpetuũ repensaremercedẽ ut gram
quã indignis famulis eius impenditis. apudeum multiplicius inuenire uale¬
atis: Atego hic adeflorationis operepaululũ respirabo . utq̃ specialit deponti¬

Expanded text:
indignum, me apostolicae sedi Dominus praeesse dignatus estindignum, me apostolicae sedi Dominus praeesse dignatus estdignum, me apostolicae sedi Dominus praeesse dignatus est. » . Item de eadem re Philippo comiti excubitorum. « In quantum homo discutere et investigare judicia superna non sufficit, in tantum sub eis debet cervicem cordis inflectere, ut quia id quod sibi tribuitur quo judicio disponatur ignorat, nec ad appetendum locum procax insistere, nec ad repellendum contumax debet inveniri. Unde 43 indignus ego ad suscipienda episcopatus onera, jussioni omnipotentis Dei vestraeque voluntati me subdidi, cui me praeesse largitate magis gratiae quam judicii aestimatione voluistis. Potens est enim Deus, propter quem me indignum diligitis, hanc vobis in perpetuum recompensare mercedem, ut gratiam 44 quam indignis famulis ejus impenditis, apud eum multiplicius invenire valeatis. » At ego hic a deflorationis opere paululum respiro, ut quae specialiter de ponti
Abbreviated transcription (Latin):
cretione id fecerit. uidetur breuit̃ indicandũ. nescilic& tantus uir. aut per¬
tinatiae autpusillanimitatis uitio. saltem leuit̃ succubuisse putet᷑: Ait enĩ
in epła anastasio corinchiorumepõ Iudiciad ĩ quanto sunt inuestigabilia tanto
debentesse humanis sensibus metuenda Vtquia caracio mortalis comprehende¬
re nonualo his se necesseẽ humilicordis ceriuice substernat Quatinus quo cam
regentis uoluntas duxerit. illic oboedientis mentis gressibus ꝓsequat᷑ Egoaũt
considerins infirmitatẽ meã. ad a postolicȩ sedisculmen non posse pertingere.
onus hoc malui declinare. ne in pastorali regimine imparis adminis trationis
actione succũ berem : S ed quia contraire non est dñi disponentis arbitrio. oboedi¬
ent̃ secutꝰ sum quod misericors demergentis manus ualuit operari: Nam frage¬
uitatiurȩ & si presens non eueniret occasio. necessario suerat indicandũ. quod in

Expanded text:
cretione id fecerit, videtur breviter indicandum, ne scilicet tantus vir, aut percretione id fecerit, videtur breviter indicandum, ne scilicet tantus vir, aut pertinaciae, aut pusillanimitatis vitio saltem leviter succubuisse putetur. 54. Ait enim in epistola Anastasio Corinthiorum episcopo: « Judicia Dei quanto sunt investigabilia, tanto debent esse humanis sensibus metuenda: ut quia ea ratio mortalis comprehendere non valet, his se necesse est humili cordis cervice substernat, quatenus quo eam regentis voluntas duxerit, illic obedientis mentis gressibus prosequatur. Ego autem considerans infirmitatem meam ad apostolicae sedis culmen non posse pertingere, onus hoc malui declinare, ne in pastorali regimine imparis administrationis actione succumberem. Sed quia contraire non est Domini disponentis arbitrio, obedienter secutus sum quod misericors de me regentis manus voluit operari. Nam fraternitati vestrae, et si praesens non eveniret occasio, necessario fuerat indicandum quod, licet
Abbreviated transcription (Latin):
quã regendã occultadĩ dispensatione suscepi. ad portum dirugere nullatenꝰ possĩ
Nunc ix aduerso fluctus irruunt. nunc exlatere cumuli spumosi maris intu¬
mescunt. nunc a tergo tempestas insequit᷑: Interq hȩcom̃a turbatus cogorniodo
in ipsam clauũ aduersitatẽ dirigere. modo curuato naui fluctus ex obliquo
declinare: In gemisco quia sentio qđ neglegenteme crescit sentina uitioꝵ. & tem¬
pestate fortiter obuiante. lam laniq putridȩ naufragium tabulȩ sonant: Elers
reminiscor quod perdidimeaeplacidũ litus quietis. & suspirando terrã conspicio
quã tamenrerũ uentis aduersantib tenere non possum: Siergome fr̃km̃e
diligis. tuȩ michi orationis in his fluctib manũ tende. utquo laborantẽme
adiuuas ex ipsauice mercedis. intuis quoq laborib ualentior existas. xlui.
Sed quia gregoriũ non solum declinare uoluisse. quin&iã cũ magno angõr
animi summũ sacerdotiũ suscepisse. satis ut opinor probatum est: Quadis¬

Expanded text:
quam regendam occulta Dei dispensatione suscepi, ad portum dirigere nullatenus possim. Nunc ex adverso fluctus irruunt, nunc ex latere cumuli spumosi maris intumescunt, nunc a tergo tempestas insequitur: interque haec omnia turbatus, cogor modo in ipsam clavum adversitatem dirigere, modo curvato navis latere, minas fluctuum ex obliquo declinare. Ingemisco, quia sentio quod, negligente me, crescit sentina vitiorum, et tempestate fortiter obviante, jamjamque putridae naufragium tabulae sonant. Flens reminiscor quod perdidi meae placidum littus quietis, et suspirando terram conspicio, quam tamen rerum ventis adversantibus tenere non possum. Si ergo me, frater charissime, diligis, tuae mihi orationis in his fluctibus manum tende, ut quo laborantem me adjuvas, ex ipsa vice mercedis in tuis quoque laboribus valentior existas. » 53. Sed quia Gregorium non solum declinare voluisse, quin etiam cum magno angore animi summum sacerdotium suscepisse satis, ut opinor, probatum est, qua dis
Abbreviated transcription (Latin):
Ubi patriarchalib thironis suam synodicam dirigit¬
Ubi quinq concilia seuenerari fatetur¬
Ubi collecta sinodo prauas consuetudines dãpnat¬
U bi antiphonariũ cantonizans cantoꝵ constituit scolã¬
Cur occidentales dulcedinem cantilene corrũ pat¬
Quodper ioliamiẽ romanũ cantorẽ correctisunt¬
ualit̾ karolus rex dissonantia cantus offensus duos dericorũ
suorum erudiendos romedimiserit¬
Quem ad modũ idem dissonantia rursus offensus. duos romanos
Ubigregorius pulsis laicis familiares sibilericos eligit¬
Quod non diuites sed sapientes ad consiliũ conuocabãnT
Quam obrem laici seprimo coeperint tonsorari¬
Ubi laicos ñ ad ȩcclesiasticũ officiũ admittit. sedtantũ ad mona dcũ:
Ubi codicem gelasianum coartat¬
Ubistationes constituers tractꝰ euuangłoꝵ declamat
bi cũ uerbipabulo pauperibus. mi sustrat¬

Expanded text:
.--3. Patriarchalibus thronis suam synodicam dirigit.--4. Quinque concilia se venerari fatetur.--5. Collecta synodo, pravas consuetudines damnat.--6. Antiphonarium centonizans, cantorum constituit scholaCur Occidentales dulcedinem cantilenae corrumpant.--8. Per Joannem Romanum cantorem correcti sunt.--9. Carolus rex dissonantia cantus offensus, duos clericorum suorum crudiendos Romae dimisit.--10. Idem dissonantia cantus offensus, duos Romanos .--11. Gregorius, pulsis laicis, familiares sibi clericos elegitQuod non divites, sed sapientes ad consilium convocabat.--15. Quamobrem laici primo coeperint tonsurar16. Laicos non ad ecclesiasticum officium admittit, sed tantum ad monachicum habitum.--17. Codicem Gelasianum coarctat.--18. Stationes constituens, tractatus Evangeliorum declamat.-- 19. Cum verbi pabulo pauperibus alimenta
Abbreviated transcription (Latin):
bi quat̃ inanno distribuendũ ꝑ polipticũ cens&¬
bi aureos & peregrina uestimenta largitur¬
bi kalendatim diuersas species ȩrogat¬
bitrib milib: ancillis dĩ oetaaginta libras annualit̃ prestat.¬
bi diatim ꝑ ueredarios cocta stipendia destinat
bi ꝓpauperemortuo uehementissime lamentat᷑
uot & qualiũ remunerandoꝵ noma inscrinio teneant᷑¬
bi arrianoꝵ basilicã insubura drio dedicat
uot & quilia miracula ibi diuinitꝰ sint ostensa
bisine pro fectu redireuolentes ad ꝓficiscendũ hortat᷑¬
bi p̃dicantes miracula faciunt multosq conuertunt¬
bi augustim ep̃s consecratꝰ postulat adiutorestrans mit¬
biei gregorius palliũ &diuersa necessaria. simulq. ñnulla responsa.
uanta & qualia de conuersione saxonun signisq. discipuloꝵ¬
suoꝵ gregorius prȩcoNietur¬
U bi augustinum mon& ne promiraculis tumeat¬
Ubipanis frustum in carnẽ. carnis rursꝰ inpanis pͥmordia reformaũ¬
U bipannũ pupugit & sangus efflusit¬

Expanded text:
 Quater in anno distribuendum per polyptychum censet.--25. Aureos et peregrina vestimenta largitur.--26. Calendatim diversas species erogat.--27. Tribus millibus ancillis Dei octoginta libras annualiter praestat.--28. Diatim per veredarios coacta stipendia destinat.--29. Pro paupere mortuo vehementissime lamentatur.--30. Quot et qualium remunerandorum nomina in scrinio teneantur.--31. Arianorum basilicam in Suburra Domino dedicat.--32. Quot et qualia miracula ibi divinitus sint ostensa..--34. Sine profectu redire volentes ad proficiscendum hortatur.--35. Praedicantes miracula faciunt, multosque convertunt.--36. Augustinus episcopus consecratus postulat adjutores.Ei Gregorius Pallium, et diversa necessaria, simulque nonnulla responsa trQuanta et qualia de conversione Saxonum, signisque discipulorum Gregorius praeconetur.--40. Augustinum monet, ne pro miraculis tumeat.--41. Panis frustum in carnem, carnis rursus in panis primordia reformavit.--42. Pannum pupugit, et sanguis effluxit
Abbreviated transcription (Latin):
Iuod uero monachi qui agregorio insaxoniã missisunt. scĩ benedico
regulȩ fuerint mancipati: int̾alia &iã illud ostendit qđ ex ipsiuꝰ disci¬
pulis. uix potest in illis partib monachus aliquis inueniri: a quo ñ obser¬
uet᷑ tã in proposito. quã in habitu regula benedicti Qua ꝓpt̃ sic̃ c̃stat
gregorianũ monasteriũ. alatinitate in grecitatẽ necessitate potuꝰ quã uo¬
luntate conuersum: ita fidelit̾ p̃stolat᷑ in latinitatis cultu fauentȩ dño
denuo reuersurum

Expanded text:
uod vero monachi, qui a Gregorio in Saxoniam missi, sancti Benedicti regulae fuerint mancipati, 176 inter alia etiam illud ostendit, quod ex ipsius discipulis vix potest in illis partibus monachus aliquis inveniri a quo non observetur tam in proposito quam in habitu regula Benedicti. Quapropter sicut constat Gregorianum monasterium a Latinitate in Graecitatem necessitate potius quam voluntate conversum, ita fideliter praestolatur in Latinitatis cultum favente Domino denuo reversurum
Abbreviated transcription (Latin):
ipsam spargitur: Integritatẽ namq animi dũ cogitant᷑ uerba qualit̃
ꝓferant᷑ qui athahunt. ex trinsecus. munlunt: Igitur. apublico locuti¬
onis redeundundũ ẽ. ad curiam cordis: utquasi inconcilio consultatio

Expanded text:
ipsam spargitur. Integritatem namque animi, dum cogitantur verba qualiter proferantur, quia trahunt extrinsecus, minuunt. Igitur a publico locutionis redeundum est ad curiam cordis, ut quasi in quodam concilio consultatio
Abbreviated transcription (Latin):
uitaest. ati intantũ lacrimis & abstinentia districda utcredamꝰ quia supsȩ ñ
essent. nullus nrm iam pertot annos in locohoc subsistere incer lango¬
bardoꝵ gladios pocuiss&¬

Expanded text:
vita est, atque in tantum lacrymis et abstinentia districta, ut credamus quia si ipsae non vita est, atque in tantum lacrymis et abstinentia districta, ut credamus quia si ipsae non essent, nullus nbardorum gladios potuiss
Abbreviated transcription (Latin):
pacis osculum residens. cusictis ep̃is. presbiteris. diaconibus. aliisq anxiomaticis
aureos erogabat Natalicio uero apos toloruni uelsuo. mixtos solidos offe¬
rens. peregrina nichil hominus uestimentadonabat.F xX XI
Imnib ominino Kalendis pauperib generalit̾ easdẽ species quȩ congerebant᷑.
ex reditib erogabat: Et suo tẽpr̃ frumentũ. suum uitiũ. suum caseũ. suum
legunien. suum lardũ. sua manducabilia animalia. suos pisces ueloleũ pat̾¬
familias dnĩ discretissimȩ diuidebat: Pigmentauero aliaq delicatiora com¬
mertia primorib honorabilit̃ offerebat. Itautnichil aliud quã communia quędã
horrea conmunis putaretur aeccła.
ribus milibus anullisdĩ quas greci monastrias uocant. quindecim libras
auri ꝓlectisternus dedit: Eisq procotidianis stipendis octoginta libras an¬
nualit̃ conferebat: Dequib theoctistȩ patriciȩ scribens. harũ inquit talis

Expanded text:
pacis osculum residens, cunctis episcopis, presbyteris, diaconibus, aliisque axiomaticis aureos erogabat. Natalitio vero apostolorum, vel suo, mistos solidos offerens, peregrina nihilominus vestimenta donabat. 26. Omnibus omnino Kalendis, pauperibus generaliter easdem species quae congerebantur ex reditibus erogabat: et suo tempore frumentum, suo vinum, suo caseum, suo legumen, suo lardum, suo manducabilia animalia, suo pisces vel oleum paterfamilias Domini discretissime dividebat. Pigmenta vero aliaque delicatiora commercia primoribus honorabiliter offerebat, ita ut nihil aliud quam communia quaedam horrea, communis putaretur Ecclesia. 27. Tribus millibus ancillis Dei, quas Graeci monastrias vocant, quindecim libras auri pro lectisterniis dedit, eisque pro quotidianis stipendiis octoginta libras annualiter conferebat. De quibus Theoctistae patriciae scribens: « Harum, inquit, talis
Abbreviated transcription (Latin):
cendus. tactus ẽ uulnere. utodorẽ suarũ uiriũ tantolatius spargeret: quan¬
tomore aromatũ melius ex incensione flagraret: Quoscemate ipse qui
hoc dix̃ beatꝰ papa gregorius sepissime usus fuisse cognoscit᷑ & huiꝰ modi
orationes eẽ reor quas hieronimꝑ concinas. rethorum declama¬
ies appellat :

Expanded text:
cendus, tactus est vulnere ut odorem suarum virium tanto latius spargeret, quancendus, tactus est vulnere ut odorem suarum virium tanto latius spargeret, quanto more aromatum melius ex intentione fragraret. Quo schoc dixit, beatus papa Gregorius, saepissime usus fuisse reperitur. Et hujusmodi orationes esse reor, quas Hieronymus concinnas rhetorum declamationes appellat
Abbreviated transcription (Latin):
seruare despexi: Nã sicut huius quoq epłȩ tenor enuntiat. non metacismi colli¬
sionẽ fugio. non barbarismi c̃fusionẽ deuito. hiatus. motusq &iã p̃positionem
casuseriiare contẽpnoꝵ Quia indignũ uehem̃t existimo: ut uerba cȩlestis oracu¬
est ut quasi edita subolis sp̃eciem suȩ matris imitetur: In quib uerbis agnos¬
citur gregorius non studiusse locutionẽ pompaticã. sed expristina sẽtularis
exercitii consuetudine pocius in currisse: cuius facundiȩ consonantiã is̃dorꝰ
spalensis urbis ep̃s in expositione genestos admiratus sumpta inquit st̃ hȩc
ab auctorib origene. uictorino. ambrosio. hieronimo cassiano augustino.
fulgentio. Ac nr̃is tẽporib insignit̃ eloquente gregorio: Sed & beda presbit̃
in libro descematib oratores omoteleuton facere perhibens. exẽplũ proposu¬
it dicens: Beatꝰ iob dõsoli sibiq cognitꝰ. intẽptatione ad nrãm noticiã perdu¬

Expanded text:
servare despexi. Nam sicut hujus quoque epistolae tenor enuntiat, non metacismi collisionem fugio, non barbarismi confusionem devito, hiatus motusque etiam et praepositionum casus servare contemno: quia indignum vehementer existimo, ut verba coelestis oracuest ut quasi edita soboles speciem suae matris imitetur. » In quibus verbis agnoscitur Gregorius non studuisse locutionem pompaticam, sed ex pristina saecularis exercitii consuetudine potius incurrisse. Cujus facundiae consonantiam Isidorus, Hispalensis urbis episcopus, in expositione Geneseos admiratus: « Sumpta, inquit, sunt, ab auctoribus haec Origene, Victorino, Ambrosio, Hieronymo, Cassiano, Augustino, Fulgentio, ac nostris temporibus insigniter 173 eloquente Gregorio. » Sed et Beda presbyter in libro de schematibus oratores homoeoteleuton facere perhibens, exemplum proposuit, dicens: « Beatus Job Deo soli sibique cognitus, in tentatione ad nostram notitiam perdu
Abbreviated transcription (Latin):
uanta sane consideratione gregorius usqadmen regiminis humiliter
ꝑuenisset. ad hoc perueniens bencauxissetꝰ beneuiuendo recte docuisser satis
Iut opinor monstratum est . infirmitatẽ suã cognouerit: in extremo libro
moraliũ manifestat cũ dic̃. Expleto itaq hoc opere: admemihi uideo eẽ
redeundũ: Multũ quippe mens nr̃a. &iã cũ recte. donat᷑: extrasemet

Expanded text:
uanta sane consideratione Gregorius, qui ad culmen regiminis humiliter pervenisse, ad hoc opus perveniens bene vixisse, bene vivendo recte docuisse, satis, ut opinor, monstratus est infirmitatem suam cognoverit, in extremo libro Moralium manifestat, cum dicit: « Expleto itaque hoc opere, ad me mihi video esse redeundum. Multum quippe mens nostra etiam cum recte loqui conatur, extra semet
Abbreviated transcription (Latin):
nstituebant᷑: Nemo ibi quic quã propriũ habebat: Oma inmedio conferibant᷑: nonere
aut uendere ut plerisq mnonachis moris ÷: quic quã licebat: Ars ibi exceptisscriptorib: nulla
habebatur : cuitam̃ operi minor &tas deputabatur: Maiores orationi uacabant Rarꝰ
uiqua extracellulam suam egressus : nisicum ad locũ orationis conueniebant: Cibum
unũ om̃s post horã leiunii accipieban: Uinũ nemonouerat : nisiquẽ infirmitas coegis¬
s& : Pleriq camelorũ secis uestiebant᷑. Molioribi habitꝰ ꝓcrimineerat: Quod eo magis
sitmirũ necesseest : qđ multi int̾ eos nobiles habebant᷑ qui longe alit̃ educati: ad hanc̃ se
humilitatem & pacientiã coegerans: Pluresq exhis postea episcoposuidimꝰ Quȩenim ea¬

Expanded text:
instituebantur. nemo ibi quicquam proprium habebat, omnia in medium conferebantur. non emere instituebantur. nemo ibi quicquam proprium habebat, omnia in medium conferebantur. non emere aut uendere, ut plerisque monachis moris est, quicquam licebat, ars ibi exceptis scriptoribus nulla habebatur, cui tamen operi minor aetas deputabatur: maiores orationi uacabant. rarus cuiquam extra cellulam suam egressus, nisi cum ad locum orationis conueniebant. cibum una omnes post horam ieiunii accipiebant. uinum nemo nouerat, nisi quem infirmitas coegisset. plerique camelorum saetis uestiebantur: mollior ibi habitus pro crimine erat. quod eo magis sit mirum necesse est, quod multi inter eos nobiles habebantur, qui longe aliter educati ad hanc se humilitatem et patientiam coegerant: pluresque ex eis postea episcopos uidimus. quae enim e
Abbreviated transcription (Latin):
rabat quiprius fuerat: Eadem incordeeiꝰ humilitas: eadem inuestitueiꝰ uilitas
erat. atq lta plenus auctoritatis & gr̃ȩ. Implebat epis copi dignitatẽ ut non tam̃
propositũ monachi uirtutẽq deserer&: Aliquan diuuero adhȩrenti ad ecclesiam
cellula usus est: Deincũ inquietudinẽ frequen tantium ferrenom posset: duobus¬
fere extraciuitatem milib: monasteriũ sibistatuit: Quilocꝰ tamsecretus & remocus
at ut heremisolitudinem non desiderar&: Exuno enim latere precisamontis excelsa
rupe ambiebatur : Reliquã planitiem ligerfluuius reducto paululum sinu clauserat
Vnatantum eademq arta ad modumuia adiri poterat: Ipse ex lignis contextã cellulã
abelut: Multiquidem efratrib: in eundem modũ . pleriq saxo superiectimontis caua
receptacula sibi fecerant: Discipuli uero octoginta erant. qui ad exemplũ beatimagistri

Expanded text:
rabat qui prius fuerat. eadem in corde eius humilitas, eadem in uestitu eius uilitas rabat qui prius fuerat. eadem in corde eius humilitas, eadem in uestitu eius uilitas erat: adque ita, plenus auctoritatis et gratiae, inplebat episcopi dignitatem, ut non tamen propositum monachi uirtutemque desereret. aliquandiu ergo adhaerenti ad ecclesiam cellula usus est: dein cum inquietudinem se frequentantium ferre non posset, duobusfere extra ciuitatem milibus monasterium sibi statuit. qui locus tam secretus et remotus erat, ut eremi solitudinem non desideraret. ex uno enim latere praecisa montis excelsi rupe ambiebatur, reliquam planitiem Liger fluuius reducto paululum sinu clauserat: una tantum eademque arta admodum uia adiri poterat. ipse ex lignis contextam cellulam habebat, multique ex fratribus in eundem modum: plerique saxo superiecti montis cauato receptacula sibi fecerant. discipuli fere octoginta erant, qui ad exemplum beati magistri
Abbreviated transcription (Latin):
ninediciturrestitisse : Vnde anim aduersum est grauit̃ illũ lectione prophetica tunc no¬
tatum : Nam cũ fortuitu lector cuilegendo eodie offitium erat. Int̃clusus apopulo
lefuiss& : turbatis ministris dum expectatur qui non aderat : unus ecireũ stantibus
sũpto psalterio quẽ primũ uersum inuenit arripiut: Psalmus aut̃ hic erat: Exore
infantium & lactantiũ perfecistilaudem. propt̃ inimicos tuos. ut destruas in imi¬
cũ & defensorẽ : Quolecto clamorpopulitollit᷑ : pars diuersa confundit᷑: atq. itaha¬
bitum est diuinonutu psalmũ hunc lectum fuisse. ut testimoniũ operissui defen¬
soraudir& : quia ex ore infantiũ atq lacantiũ inmartino dnĩ laude perfecta. &
ostensus parit̃ & destructus est inimicꝰ: lamuero sũpt epis copatu. qualem se quan¬
tũq prȩsteterit non est nr̃e facultatis euoluere: Idem enim constantissime perseue¬

Expanded text:
dicitur restitisse: unde animaduersum est grauiter illum lectione prophetica tum nodicitur restitisse: unde animaduersum est grauiter illum lectione prophetica tum notatum. nam cum fortuito lector, cui legendi eo die officium erat, interclusus a populo defuisset, turbatis ministris, dum expectatur qui non aderat, unus e circumstantibus sumpto psalterio, quem primum uersum inuenit, arripuit. psalmus autem hic erat: ex ore infantium et lactantium perfecisti laudem propter inimicos tuos, ut destruas inimicum et defensorem. quo lecto clamor populi tollitur, pars diuersa confunditur. adque ita habitum est, diuino nutu psalmum hunc lectum fuisse, ut testimonium operis sui Defensor audiret, qui ex ore infantium adque lactantium, in Martino Domini laude perfecta, et ostensus pariter et destructus esset inimicus. Iam uero sumpto episcopatu qualem se quantumque praestiterit, non est nostrae facultatis euoluere. idem enim constantissime perseue
Abbreviated transcription (Latin):
subquadã custodia. ad ciuitatẽ usq deducit᷑: Mirum inmodũ incredibilis multitudo. ñ
solum exillo oppido : sed &iam exuicinis urbibus fuffragia ferenda conueneran: Vna
omniũ uoluntad. eadem uota : eadẽq sententia : martinũ epis copatu eẽ dignissimũ feli¬
cemfore tali eccł. sacerdote. Paucitam̃ & non nulli exepis copis qui ad constiti¬
dum antistitem fuerant euocat: impierepugnabant dicentes scilicet contẽptibilẽ
eẽpersonã indignũ esse episcopatu. homin ẽ iuiltu despicabilẽ ueste sordidũ crine defor¬
iem :ita a populo sententiȩ sanioris. hȩc illoꝵ inrisa dementia est qui lnlustrẽ uirũ dũ
uituperare cupiunt prȩdicabanT: Nec uero aliud his facerelicuit: quã qđ populus
dño uolente cogebat: Inter epis copos tatmen qui ad fuerant prȩcipuȩ defensor quidã no¬

Expanded text:
sub quadam custodia ad ciuitatem usque deducitur. mirum in modum incredibilis multitudo non sub quadam custodia ad ciuitatem usque deducitur. mirum in modum incredibilis multitudo non solum ex illo oppido, sed etiam ex uicinis urbibus ad suffragia ferenda conuenerat. una omnium uoluntas, eadem uota eademque sententia, Martinum episcopatus esse dignissimum: felicem fore tali ecclesiam sacerdote. pauci tamen et nonnulli ex episcopis, qui ad constituendum antistitem fuerant euocati, impie repugnabant, dicentes scilicet, contemptibilem esse personam, indignum esse episcopatu hominem uultu despicabilem, ueste sordidum, crine deformem. ita a populo sententiae sanioris haec illorum inrisa dementia est, qui inlustrem uirum dum uituperare cupiunt praedicabant. nec uero aliud his facere licuit, quam quod populus Domino uolente cogitabat. inter episcopos tamen qui adfuerant praecipue Defensor quidam
Abbreviated transcription (Latin):
& luctu turbe plangentis excipitur: Atquam cũ sollicitus adstitisfe & quis essa hicflecꝰ
inquireret : Indicatur unũ efamilia seruulũ laqueo sibiuitã extorsisse: Quo cognito : cel¬
iulam inqua corpus lacebat ingredit᷑: Exclusisq om̃ib: turbis superseratꝰ corpori ali¬
quantis perorauit : Moxuiuescente uultu marcescentib: oculis : in ora illius defunctis
erigitur. lentoq conamine enisus ad surgere : Ad prehensabeatiiuri dextera.: in
pedes constitit . atq ita cũ eo usq ad uestibulũ domus turba omĩ spectante ꝓcessit:
Nubidem fere tempore adepiscopatũ turonice eccłȩ petebat᷑: Sed cũ eruimonaste¬
Orio suo non facile posset : ruricius quidam unꝰ eciuib: uxoris languore simulato ad
genua illius ꝓuolutus ut egrederet᷑ optinuit : Ita dispositislã initinere ciuium t᷑bis:

Expanded text:
et, clamore et luctu turbae plangentis excipitur, ad quam cum sollicitus adstitisset et quis esset hic fletus et, clamore et luctu turbae plangentis excipitur, ad quam cum sollicitus adstitisset et quis esset hic fletus inquireret, indicatur unum ex familia seruulum laqueo sibi uitam extorsisse. quo cognito cellulam, in qua corpus iacebat, ingreditur, exclusisque omnibus turbis superstratus corpori aliquantisper orauit. mox uiuescente uultu, marcescentibus oculis in ora illius defunctus erigitur: lentoque conamine enisus adsurgere, adprehensa beati uiri dextera in pedes constitit: adque ita cum eo usque ad uestibulum domus, turba omni inspectante, processit. Sub idem fere tempus ad episcopatum Turonicae ecclesiae petebatur: sed cum erui monasterio suo non facile posset, Rusticius quidam, unus e ciuibus, uxoris languore simulato ad genua illius prouolutus ut egrederetur obtinuit. ita dispositis iam in itinere ciuium turbis,
Abbreviated transcription (Latin):
ri. Et laxatus in usum uidendi palpitare lummib:: Tunc uero magna ad dnm uocecon¬
uersus gratias agens. cellulã clamore compleuerat Quo audito qui proforib: ad stęte¬
rant: statim inruunt: Mirũ spectaculũ quoduidebant uidere : quẽ mortuũ reliquissei
itaredditꝰ uitȩ. statim baptisma consecutꝰ. plures postea uixit annos: Primusq. apud nos
martini uirtutũ uel materia ueltestimoniũ fuit: Idem tamen referre erat solitus seo¬
poreexutũ. ad tribunal iudicis ductum deputandũq obscuris locis & uulgarib t̾bis.
tristem excepis sesententiã : Tum perduos angelos iudici fuissesuggestũ: hunc esse
pro quomartinꝰ orar& : Ita pereosdem angelos seiussum reduci: & martino redditum
uitȩq pristinȩ restitutũ: ab hoc primotẽpore. beatiuiri nom̃ enituit: Vt qui sc̃s lam
ab omnib habebatur. potens &iã & uere apostolicꝰ haberetur:

Expanded text:
eri et laxatis in usum uidendi palpitare luminibus. tum uero magna ad Dominum uoce coneri et laxatis in usum uidendi palpitare luminibus. tum uero magna ad Dominum uoce conuersus gratias agens cellulam clamore conpleuerat: quo audito qui pro foribus adstiterant statim inruunt. mirum spectaculum, quod uidebant uiuere, quem mortuum reliquissent. ita redditus uitae, statim baptismum consecutus plures postea uixit annos, primusque apud nos Martini uirtutum uel materia uel testimonium fuit. idem tamen referre erat solitus, se corpore exutum ad tribunal iudicis ductum deputandumque obscuris locis et uulgaribus turbis tristem excepisse sententiam: tum per duos angelos iudici fuisse suggestum, hunc esse pro quo Martinus oraret: ita per eosdem angelos se iussum reduci, et Martino redditum uitaeque pristinae restitutum. ab hoc primum tempore beati uiri nomen enituit, ut qui sanctus iam ab omnibus habebatur, potens etiam et uere apostolicus haberetur.
Abbreviated transcription (Latin):
um lam hilarius p̃terisso: ita eum est uestigiis prosecut᷑ : Cũq. ab eo gratissime fuiss&
susceptꝰ. haud longesibi ab oppido monasteriũ collocauit Quotem pr̃ seeiquidã
citicuminꝰ luncxit: cupiens scĩssimi uiri institui disciplinis: Paucis quippe interpositis
lieb: languore correptꝰ. iufebriũ laborabat: Ac tum martinꝰ forte discesserat: Etcum
pertriduum de fuiss& regressus exanimecorpꝰ inuenit: Ita subita mors fuerat : ut absque
baptismate humanis reb: excederet: Corpus in medio positum. tristi merentiũ fr̃m
requentabatur officio: Cum martinꝰ flens & heiulans accurrit. tum uero tota scm̃
sp̃m mente concipiens: e gredicellulã inqua corpus lacebat ceteros iub&. Aeforib ob¬
fixus : orationissuȩ ac misericordia dñi intrepidus expectabat euentuai Uixq duarũ
ere horarũ spacium intercesserat: uidit defunctum paulatim menbris om̃ib cõmou¬

Expanded text:
Cum iam Hilarius praeterisset, ita eum est uestigiis prosecutus: cumque ab eo gratissime fuisset Cum iam Hilarius praeterisset, ita eum est uestigiis prosecutus: cumque ab eo gratissime fuisset susceptus, haut longe sibi ab oppido monasterium conlocauit, quo tempore se ei quidam catechumenus iunxit, cupiens sanctissimi uiri institui disciplinis: paucisque interpositis diebus languore correptus ui febrium laborabat. ac tum Martinus forte discesserat: et cum per triduum defuisset, regressus exanime corpus inuenit: ita subita mors fuerat, ut absque baptismate humanis rebus excederet. corpus in medio positum tristi maerentium fratrum frequentabatur officio, cum Martinus flens et eiulans accurrit. tum uero tota sanctum spiritum mente concipiens egredi cellulam, in qua corpus iacebat, ceteros iubet, ac foribus obfixus, orationis suae ac misericordiae Domini intrepidus expectabat euentum: uixque duarum fere horarum spatium intercesserat, uidet defunctum paulatim membris omnibus commou
Abbreviated transcription (Latin):
repetens Cum intragallias quoq ꝑdiscessum scĩ hilarii quẽ ad exiliũ hereticoꝵuis coegerat
turbatã ȩccłam comperiss& mediolani sibimonasteriũ statuit: Ibłqͣ. eum auxentiũ
iuctor & princeps arrianoꝵ grauissime insectatus ẽ : Multisq. ad fectũ iniuriis: deciu¬
tate extͣbauit : Cedendũ itaq. tempori arbitratꝰ ad insulam gallinariã nom̃ est secessit :¬
comite quodã prbo magnarũ uirtutũ uiro : Hic aliquandiu radicib: uxit herbarũ.
uo tempore elleborũ uenenatũ ut fert̃ gram̃ hcibũ sũpsit: Sedcũ uimueneni inser¬
santis uina limmorte sensiss& : imminens periculũ orationerepulit. statimq. omĩs
lolor fugatus ÷ : Nec multo post cũ scõ hilario comperiss& regis penitentia potestatẽ
dultã fuisseredeundi . romeei tẽptauit occurrere: ꝓfectusq. est ad urben:

Expanded text:
repetens, cum intra Gallias quoque discessu sancti Hilari, quem ad exilium haereticorum uis coegerat, repetens, cum intra Gallias quoque discessu sancti Hilari, quem ad exilium haereticorum uis coegerat, turbatam ecclesiam comperisset, Mediolani sibi monasterium statuit. ibi quoque eumAuxentius, auctor et princeps Arrianorum, grauissime insectatus est, multisque adfectum iniuriis de ciuitate exturbauit. cedendum itaque tempori arbitratus ad insulam, cui Gallinaria nomen est, secessit comite quodam presbytero, magnarum uirtutum uiro. hic aliquamdiu radicibus uixit herbarum: quo tempore helleborum, uenenatum, ut ferunt, gramen, in cibum sumpsit. sed cum uim ueneni in se grassantis uicina iam morte sensisset, imminens periculum oratione repulit statimque omnis dolor fugatus est. nec multo post, cum sancto Hilario comperisset regis paenitentia potestatem indultam fuisse redeundi, Romae ei temptauit occurrere profectusque ad urbem est.
Abbreviated transcription (Latin):
cutiisq martinũ ui ȩreddidit : orans ut prose dnm p̃caret᷑: Idẽq. postea religiosã agens¬
uitam uisus ẽ ut hȩc quȩ supra retulimꝰ: ab ipso auditadicant᷑ : Igitur martinꝰ inde pro¬
gressus : cum mediolanũ preteriss& diabolus in itinere humanaspecie adsumpta. sees
obuiũ tulit: quotenderet querens: Cumq id a martino responsũ accepiss&. sequodãs
uocaret intendere : ait ad eũ: Quocũq leris uel quocũq. tẽptaueris: diabolus tibiad¬
michi homo: Statĩq econs pectueiꝰ : in imicꝰ euanuit: Itaq ut animo ac menteconcepe¬
rat: matrẽ gentilitatis absoluit errore. Patrȩ in malis perseuerante : plures tam̃ suo
aduersus perfidiam sacerdotũ solis poene a cerrime pugnaret : multisq. supplicus ess&
id fectus. Nam & puhliceuirgis cesus ẽ. & ad extremũ deciuitate exire conpulsus. italiã¬

Expanded text:
cutusque Martinum uiae reddidit, orans ut pro ae Dominum precaretur. idemque postea religiosam agenscutusque Martinum uiae reddidit, orans ut pro ae Dominum precaretur. idemque postea religiosam agensuitam uisus est, adeo ut haec, quae supra rettulimus, ex ipso audita dicantur. Igitur Martinus inde progressus cum Mediolanum praeterisset, diabolus in itinere, humana specie adsumpta, se ei obuiam tulit, quo tenderet quaerens. cumque id a Martino responsi accepisset, se quo Dominus uocaret intendere, ait ad eum: quocumque ieris uel quaecumque temptaueris, diabolus tibi ad, quid faciat mihi homo. statimque de conspectu eius inimicus euanuit. itaque ut animo ac mente conceperat, matrem a gentilitatis absoluit errore, patre in malis perseuerante: plures tamen suo aduersus perfidiam sacerdotum solus paene acerrime repugnaret multisque suppliciis esset adfectus—nam et publice uirgis caesus est et ad extremum de ciuitate exire conpulsus — Italia
Abbreviated transcription (Latin):
lir&. mestus ut fert̃ peregrinationẽ illam ad gressus est : Contestatus fr̃s. multa se aduersa
passurum : ꝗđ poste i ꝓbauit euentꝰ: Ac primũ int̾ alpes deuia secutꝰ incidit inlatrones:
Cũq unus sȩcuri eleuata incaput eius librass&: ictumferientis dextere sustinuit alter:
Uinctus tam̃ postergũ manib: uniseruanđ & custodienð tradit᷑: Quicũ eum adrem¬
tiora duxiss&: percunctari ab eo coepit quisnã esset Respondit xp̃ianũ seesse: Quȩ¬
rebat &iam ab eo antimer&: Tunc uero constantissime ꝓficetur. nũquã setam fuisse se¬
urũ : quiascir& miseri cordiã dñi maxime intẽptationib ad futurã : semagis illi dolere.
qui xp̃i miseri cordia ut pote la trocinia exercens ess& in dignꝰ: Ingressusq euange licã
iisputationẽ uerbũ dĩ latronip̃dicabat: Quid longius morer: latro credidit : prose¬

Expanded text:
diret. maestus, ut ferunt , peregrinationem illam ingressus est, contestatus fratribus, multa se aduersa diret. maestus, ut ferunt , peregrinationem illam ingressus est, contestatus fratribus, multa se aduersa passurum: quod postea probauit euentus. ac primum inter Alpes deuia secutus incidit in latrones. cumque unus securi eleuata in caput eius librasset ictum, ferientis dexteram sustinuit alter: uinctis tamen post tergum manibus uni adseruandus et spoliandus traditur. qui cum eum ad remotiora duxisset, percontari ab eo coepit, quisnam esset. respondit Christianum se esse. quaerebat etiam ab eo an timeret. tum uero constantissime profitetur, numquam se tam fuisse securum, quia sciret misericordiam Domini maxime in temptationibus adfuturam: se magis illi dolere, qui Christi misericordia utpote latrocinia exercens esset indignus. ingressusque euangelicam disputationem uerbum Dei latroni praedicabat. quid longius morer? latro credidit prose
Abbreviated transcription (Latin):
Ix inderelicta militia scm̃ hilarium pictaue epm ciuitatis. cuius tunc in dĩreb:
spectata & cognita fides habebat᷑ expetiuit: & aliquandiu apud eũ commoratꝰ ::
emptauit aut̃ hẏlarius inposito diaconii officio sibi eũ artius implicare: & minis¬
terio uinciri diuino: Sed cum sepissimerestitisset: indignũ seesseuoci ferans.
intellexit uir altioris ingenii hoc eum modo posse constringi: si id ei offitii inponer&
in quo quidĩ locꝰ iniuriȩ uideret᷑: Itaq exorcistim eum esse precepit: quã ille ordinationẽ
nedes pexisse tamquã humiliorem uideret᷑ ñ repudiauit: nec multũ post ad monitus per
porẽ ut patriam parentesq. quos ad huc gentilitas detenebat. religiosa sollicitudine uisi¬
tar&: ex uoluntate sc̃ĩ hilarii pfectus ẽ Multisq ab eo obstrictus pręcib & lacrimis utre¬

Expanded text:
Exinde relicta militia sanctum Hilarium Pictauae episcopum ciuitatis, cuius tunc in Dei rebus Exinde relicta militia sanctum Hilarium Pictauae episcopum ciuitatis, cuius tunc in Dei rebus spectata et cognita fides habebatur, expetiit et aliquamdiu apud eum commoratus est. temptauit autem idem Hilarius inposito diaconatus officio sibi eum artius inplicare et ministerio uincire diuino. sed cum saepissime restitisset, indignum se esse uociferans, intellexit uir altioris ingenii, . uno eum modo posse constringi, si id ei officii imponeret, in quo quidam locus iniuriae uideretur: itaque exorcistam eum esse praecepit. quam ille ordinationem, ne despexisse tamquam humiliorem uideretur, non repudiauit. nec multo post admonitus per soporem, ut patriam parentesque, quos adhuc gentilitas detinebat, religiosa sollicitudine uisitaret, ex uoluntate sancti Hilari profectus est, multis ab eo obstrictus precibus et lacrimis ut re
Abbreviated transcription (Latin):
postera die eratfutura non religionis gra detrectaremilitiã: At martinꝰ intrepiđ
immo inlaco sibi terrore constantior: si hoc inquit ignauiȩ adscribit᷑ non fidei.
crastina die ante aciem in ermis ad stabo: & in nomine dñiihũ signocrucis non
clypeo ptectus aut galea: hostium cuneos penetrabo securꝰ Retrudi ergo incus¬
todiam lubetur : facturus quidem dictis. in ermis barbaris obiceret᷑ Postero die
hostes legatos depacemiserunt : sua om̃a seq dedentes Undequis dubit& hanc
uere beatiuiri fuisseuictoriam : Cui prestitum sit ne in ermis ad pelium inito¬
retur.: Etquam uis pius dñs seruaremilitem suum lic& interhostium gladios
& tela potuiss& tamen neuel aliorum morte scĩ uiolarent᷑ obtutus: exemit pugnȩ
necessitatem: Nequeenĩ aliam ꝓmilite suo xp̃s debuit prestare uictoriã : quam
ut sub actis sinesanguine hostib nemo more retuR:

Expanded text:
postero die erat futura, non religionis gratia detractare militiam. at Martinus intrepidus, postero die erat futura, non religionis gratia detractare militiam. at Martinus intrepidus, immo inlato sibi terrore constantior, si hoc, inquit, ignauiae adscribitur, non fidei, crastina die ante aciem inermis adstabo et in nomine Domini Iesu, signo crucis, non clipeo protectus aut galea, hostium cuneos penetrabo securus. retrudi ergo in custodiam iubetur, facturus fidem dictis, ut inermis barbaris obiceretur. postero die hostes legatos de pace miserunt, sua omnia seque dedentes. unde quis dubitet hanc uere beati uiri fuisse uictoriam, cui praestitum sit, ne inermis ad proelium mitteretur. et quamuis pius Dominus seruare militem suum licet inter hostium gladios et tela potuisset, tamen ne uel aliorum mortibus sancti uiolarentur obtutus, exemit pugnae necessitatem. neque enim aliam pro milite suo Christus debuit praestare uictoriam, quam ut subactis sine sanguine hostibus nemo moreretur.