comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
in iunctũ complo officium ut pacent In note scat quia beatus abraham ueraciter
uxtiuocem dñi exultauit ut uider& diem eius. &uidit & gauisusest. Sed &omnes
qui respectudiuinaegratiȩ tanguntur in animo onfestim in obsequium superne
uoluntatis lagas bonorũ operum o cogitatũ passibus exiliunt se que ac suos audi¬
res ad accelerandam obseruationem mandatorum caelestium sedula exhorta¬
tione puocant. Simile ergo quam cõmiscuit sa rautreficera angelas. internae se dulerbo ser¬
monisdi quam cuelesti herusalem scae iudelic&x ecclesi pollic&ur ꝓphecadicens dehĩo qui
posuit finestuos pacem & adipefrumenti satianste. statimq: quieni& ad epsfrumenti
manifestius exponens adiecit. Quiemittit eloquium suum terrae. Tria sunt autem
sitaeiusdem similȩ quia in scriptura sacra triplexest sensus intelligentiȩ : Hostoricus uide¬

Expanded text:
injunctum complet officium, ut patenter innotescat quia beatus Abraham veraciter, injunctum complet officium, ut patenter innotescat quia beatus Abraham veraciter, juxta vocem Domini, exsultavit ut videret diem ejus, et vidit et gavisus est . Sed et omnes qui respectu divinae gratiae tanguntur in animo, confestim in obsequium supernae voluntatis laetis bonorum operum et cogitatuum passibus exsiliunt, seque ac suos auditores ad accelerandam observationem mandatorum coelestium sedula exhortatione provocant. Simila ergo quam commiscuit Sara ut reficeret angelos, interna est dulcedo sermonis Dei, quam coelesti Jerusalem, sanctae videlicet Ecclesiae, pollicetur propheta, dicens de Domino: Qui posuit fines tuos pacem, et adipe frumenti satians te . Statimque qui esset adeps frumenti, manifestius exponens, adjecit: Qui emittit eloquium suum terrae. Tria sunt autem sata ejusdem similae, quia in Scriptura sacra triplex est sensus intelligentiae, historicus vide
Abbreviated transcription (Latin):
tũ euangisita testatur historia: Seniq expositores sacrarum litterarumihoc
in loca intellexero completu quod ait dnsiudaeis Abraham paterun exultouat
cognouit essentiã maiestatis: Refeciteos epulis ad positis. quia intellexit eũ de suo
semine nasciturũ quicũ sit ds̃ ante scła pitri consubstantialis. homo infine sȩculorum
uerus ueracitor inter homines conuersaturus apparer&: cibi autem quibus eos reft¬
cit & ipsispirita libus sint plenisi cramentis. De quibus lta memoratur
Fescinauit abraham in tabernacilum adsa ram dixitq ei anceleratria sata
simile cõmiste & fac subcinericiospanes. Ipse uero ad armentũ cucurrit. &tulit in¬
deuitulum tenerrimum & optimũ deditq: puero qui fest inauit & coxit illum
Vbi primo notandum quia cuncta uelociter aguntur uelutuere inminis cerium diu¬
ne susceptionis festinat abra ham accelerare uib&: sarram properanter famulos

Expanded text:
tum evangelica testatur historia. Denique expositores sacrarum litterarum hoc tum evangelica testatur historia. Denique expositores sacrarum litterarum hoc in loco intellexere completum quod ait Dominus Judaeis: Abraham pater vester exsultavit cognovit essentiam majestatis. Refecit eos epulis appositis, quia intellexit eum de suo semine nasciturum, qui cum sit Deus ante saecula, Patri consubstantialis, homo in fine saeculorum verus, veraciter inter homines conversaturus appareret; cibi autem quibus eos refecit, et ipsi spiritalibus sunt pleni sacramentis, de quibus ita memoratur: Festinavit Abraham in tabernaculum ad Saram, dixitque ei: Accelera, tria sata similae commisce, et fac subcineritios panes. Ipse vero ad armentum cucurrit, et tulit inde vitulum tenerrimum et optimum, deditque puero, qui festinavit et coxit illum. Ubi primo notandum quia cuncta velociter aguntur velut vere in ministerium divinae susceptionis; festinat Abraham, accelerare jubet Saram, properanter famulus
Abbreviated transcription (Latin):
Neque enĩ aliam obcausam sic eos susceperunt uttã quã mortalibus & humanarefec¬
tone indigentib ministrarent. sederatpseto aliquid quolta excellehant : lu
tiquia homuiries ut nei sesse cinm sicut ese adiola in ꝓphais. hiqui hos pitalitatom illis
xhibebunt dubicare nom possent : atq id eo& ipsosaliquando plura leter & ineisdñm
aliquando singulariter appellabant Angelos aue fusse scrietura tescatara
Non solum in hoc genesis libro ubi hae cgesta narrntur uerum quam Ine puio la
congrue potest quia diuinitus sic procuratum ut angelos uidentes patriarcho ueli
homines quidem sũ sciperent sed tamquãdm̃ uenerarent quattenus ꝑdininetio¬
nem calis obsequi ac deuotionis prefigura recur: quandoq futurum utipse dn
e infirmossanandi quã manduc andi acbibendi operamdar& sicut sepissi me fac¬

Expanded text:
Neque enim aliam ob causam sic eos susceperunt, ut tanquam mortalibus, et humana refecNeque enim aliam ob causam sic eos susceperunt, ut tanquam mortalibus, et humana refectione indigentibus, ministrarent; sed erat profecto aliquid quo ita excellebant, licet tanquam homines, ut in eis esse Dominum sicut esse assolet in prophetis, hi qui hospitalitatem illis exhibebant dubitare non possent; atque ideo et ipsos aliquando pluraliter, et in eis Dominum aliquando singulariter, appellabant. Angelos autem fuisse Scriptura testatur, non solum in hoc Genesis libro, ubi haec gesta narrantur, verum etiam in Epistola congrue potest, quia divinitus sit procuratum ut angelos videntes patriarchae velut homines quidem susciperent, sed tanquam Deum venerarentur, quatenus per distinctionem talis obsequii ac devotionis praefiguraretur quandoque futurum, ut ipse Dominus et infirmos sanandi quam manducandi ac bibendi operam daret, sicut saepissime fac
Abbreviated transcription (Latin):
tum aliquem internae ciulcedinis animo concipimus moxomnib: uotisacpromtus bo¬
norum operum gressibus satagamus : Ne noscitius eadem dulcedo relinquat : Sed
quae ad tempus gustata est memoria suꝑnaesuauitatis mentes nras aliquando diuti¬
usreficiat. atque ab huius mundi delectationibus & curis abstractas in adernorũ
contemplatione suspendat : Mou& forte aliquos quomodo uelin hac lectione
abraham uł insequente lothangelos uidens hospitioquidem quasi homines suscipe¬
bt & quasi mortales cibis humanis refecerit. Cum quib: tam̃ quasicum dõ loque bun¬
tur eorumq: uerba non aliter quam oracula caelestia susceperunt: sederedibile
est ut sc̃s augustinus ait quod & a braham intribus & lothinduobus uiris dnm agnoscebant.
cuiper singularem numerũ loquebant᷑ &iã cumeos homines esse arbi crurentuir.

Expanded text:
tum aliquem internae dulcedinis animo concipimus, mox omnibus votis ac promptis botum aliquem internae dulcedinis animo concipimus, mox omnibus votis ac promptis bonorum operum gressibus satagamus, ne nos citius eadem dulcedo relinquat; sed quae ad tempus gustata est, memoria supernae suavitatis mentes nostras aliquanto diutius reficiat, atque ab hujus mundi delectationibus et curis abstractas in aeternorum contemplatione suspendat. Movet forte aliquos quomodo vel in hac lectione Abraham, vel in sequente Loth angelos videns, hospitio quidem quasi homines susceperit, et quasi mortales cibis humanis, refecerit, cum quibus tamen quasi cum Deo loquebantur, eorumque verba non aliter quam oracula coelestia susceperunt. « Sed credibile est, » ut sanctus Augustinus ait, « quod et Abraham in tribus, et Loth in duobus viris Dominum agnoscebant; cui per singularem numerum loquebantur, etiam cum eos homines esse arbitrarentur.
Abbreviated transcription (Latin):
nigratiam inoculis tuis notranse is seruumtuũ & eõ
Quod tresuuries apparuerunt mesterium est sciẽ trintatis. Deniq cuntresuidis¬
e unu a dortuat & precatus esedñm : quia &si inpersonise crinitas iss diuit estuc
uitca nentune eldro eadoranda dominantis ae qualitas: Sicut &iam bnes alacuang¬
ucde ititutes gloriã seaẽ trinitatis canerent dicentes ses scs scsimox unitatem do¬
minatioris e udẽdertatis subiungunt addentes  Dned̃ omni poteiis plenaestomnis
nuanimira eros e Ettbene dicitur quia iusurus angelos elenaurenteo ulorabstoran
qiuianumirã necesseest ut quiciues caeli uidere quiduinae maies carisgsona abithana
nos se concupiscit: omnementis intuitũ ab infimis desideriis erigat : ac sedulabitentione
adlucemueri solis aperiat: Bene sub infertur quiacum uidiss& angeloscucur it noccur¬
sum eorum adorans eos que nese trinsirent rogauit : quia ne cene est ut quotiescũq gus¬

Expanded text:
ni gratiam in oculis tuis, ne transeas servum tuum, etc. Quod tres viri ei apparuerunt, mysterium est sanctae Trinitatis; denique cum tres vidisset, unum adoravit, et precatus est Dominum, quia etsi in personis est Trinitas, in divinitate est tamen una et coadoranda Dominantis aequalitas, sicut etiam in Isaia cum angelicae virtutes gloriam sanctae Trinitatis canerent dicentes: Sanctus, Sanctus, Sanctus, mox unitatem dominationis ac deitatis subjungunt addentes: Dominus Deus omnipotens, plena est omnis terra gloria ejus. Et bene dicitur quia visurus angelos e evaverit oculos Abraham, quia nimirum necesse est ut qui cives coeli videre, qui divinae Majestatis gloriam et arcana nosse concupiscit, omnem mentis intuitum ab infimis desideriis erigat, ac sedula intentione ad lucem veri Solis aperiat. Bene subinfertur quia cum vidisset angelos, cucurrit in occursum eorum, adorans, eosque ne se transirent rogavit, quia necesse est ut quotiescunque gus
Abbreviated transcription (Latin):
meritum sublime cintentio fider caclestia sola quaerens ubi nuere uidira turnls
uimnsoperatan tun bona de iderant altum prosetta euquasicla morno eldon
nt omne quodagunt : Nerummultiplicatodamore peccatorum idet e normi illorion
scelere : Videamus quid sequitur
Selern dan inques q ui det ouitiu damnorẽ quuent ad neepr compleuerine anuene
lta ut sciam
Vodctans de scendere dñs aduidendum: anidem damoruerus esset aober Nonsu
noleoa aeritadeo das ser ioguqeam aedificabant fili addam Quidenim decuelo inte
non uedentione quo seriptum est̃ quia nudus et insernus coramillo &nulumes eperim¬
tum pecditiom Conuerteruntque se inde & abierunt sodomam Abraha on cr
alhue sabet coram dro & ad oropinquansait Nunqu penderut umbrasinio
si furiunt qum quaginta usei incuutite peribunt sinuid peredes uotus ⁊ cun lnpio¬
eptdur lne qucdetibrs quodluo angeli sodomam uenerint & suse ptuuont uloch Vno
inte romone prae ri puiebeet i abrahde perpendendaest humilitas quicũ cuti

Expanded text:
meritum sublime et intentio fidei coelestia sola quaerens, ubi Christus est in dexuperna tantum bona, desiderant, altum profecto et quasi clamore personum est omne quod agunt. Verum multiplicato clamore peccatorum, id est enormi illorum scelere, videamus quid sequitur. idebo utrum clamorem qui venit ad me opere compleverint, an non est ita, ut sciam. Quod ergo se descendere Dominus ad videndum an idem clamor verus esset, aiebat, nonvidere civitatem et turrem quam aedificabant filii Adam; quid enim de coelo in terram non videret, de quo scriptum est quia nudus est infernus coram illo, et nullum est operimentum perditioni. Converteruntque se inde, et abierunt Sodomam; Abraham vero adhuc stabat coram Domino, et appropinquans ait: Nunquid perdes justum cum impio? Si fuerint quinquaginta justi in civitate peribunt simul, et cgitur in sequentibus quod duo angeli Sodomam venerint et suscepti sint a Lot; unde intercessione praecipue beati Abrahae perpendenda est humilitas, qui cum tanti
Abbreviated transcription (Latin):
uelonge in aliud mitterent sensum. Saecula riaquippe
in hoc saeculo si caguntur. sicut breui &iam tempore transeant
deonion aute qđ dicitur aut non hab& finem: autusq in huis scli tenditur finem. Et
ideo sicut & supra diximus terrachana an in posiessionem aecerna seminidatur abra hȩ
quonam in ea pianiusq ad finem sacculi huius si uedeiudeis sicȩ dogentibus se m onuide

Expanded text:
ne longe in aliud mitterent sensum. Saecularia quippe ne longe in aliud mitterent sensum. Saecularia quippe dicuntur multa quae in hoc saeculo sic aguntur, sicut brevi etiam tempore transeant. Aeonion autem quod dicitur, aut non habet finem, aut usque in hujus saeculi tenditur finem. Et ideo, sicut et supra diximus, terra Chanaan in possessionem aeternam semini datur Abrahae, quoniam in ea Christiani usque ad finem saeculi hujus, sive de Judaeis, sive de gentibus, semen vide
Abbreviated transcription (Latin):
imentuoaruo ut simedstuus & seministui portto  lletustanilatiohabeen alls suis faces¬
nomentuinet Notandu aute qł ubicũq ingreco legimus testumenitũ ibi in hebreo serro¬
nesit faeduisiue pactu idest befith Non est aut mirandu quare testamentasiue p ac tũrina
cũ abralium or semineeius foedere sempiterno ut utdieorum : Quia nimirui hoc peclius &to
cotempore uiteeius sineulla intermenone in gonerationibus pectorusr Reordines eeo¬
quentiu ser uabitur & infuturo saeculo sineullo finecãele brabitur. Quoduemo Sequit :
Daboq tibi & seminituo terrã peregrin ationistuȩ omne terrã chanun inposiossione
uãnaẽ Operosiore expositione indigo& : quomodo accipiat impletu siue adhuce pecte
nplendu: cum possessio quaecũque ceriena accerna cuilib& gentiesie nonpossa: Sed
scendum est a ocernum a nostris interpretari : quod greciappellant aconion. qđ a sclo
diriuatum est. aeor quippegrece. sictulum nuncupatur sed nonausi latini
hoc dicere sȩculare

Expanded text:
seminis tui post te. Vetus translatio habet: Et statuam testamentum meum. Notandum autem quod ubicunque in Graeco legimus testamentum, ibi in Hebraeo sermone sit foedus, sive pactum, id est, berith. Non est autem mirandum quare testamentum sive pactum Dei sit cum Abraham et semine ejus foedere sempiterno, ut sit Deus eorum: quia nimirum houjus sine ulla intermissione in generationibus electorum sese ex ordine sequentium servabitur, et in futuro saeculo sine ullo fine celebrabitur. Quod vero sequitur: Daboque tibi et semini tuo terram peregrinationis tuae omnem terram Chanaan in possessionem aeternam. Operosiore expositione indiget quomodo accipiatur impletum, sive adhuc exspectetur implendum, cum possessio quaecunque terrena, aeterna cuilibet genti esse non possit. Sed sciendum est aeternum a nostris interpretari quod Graeci appellant Aeonion, quod a saeculo derivatum est. Aeon quippe Graece seculum nuncupatur. Sed non ausi Latini hoc dicere saeculare,
Abbreviated transcription (Latin):
de uotae hospitalitatis fecisse credendus est sed f̃e lices illigresius quibus homocui
angelis ingredimoruit interra : eosquecum ad se uenis sent uisitandum: ad caelu
edituros deducere folix autem nunceorũ uita. quiangelicam etexesi cum¬
uersatione sequuntur: Videlic& sobrie &iuste & pie &caste uiuendo aediuinis
laudibus semꝑ quantumortales possibile est uacando Uerũ beatus abraham qui
dnm uilio gaudenter uenientem excepit: ut &iam abeuntes quasi domesticum
induicerocurar& : meretur altiora diuinorum operum secreta cognoseee s
Qui& ipse districtionem supernȩ anim ad uersionis uentura mundo intelego sosuat
prius sedo deuotum in hospetibus sũscipiendis ostenderat: Itaerga proximos sollia¬
tum proeis postmodum supplicando monstrauit

Expanded text:
devotae hospitalitatis fecisse credendus est; sed felices illi gressus, quibus homo cum devotae hospitalitatis fecisse credendus est; sed felices illi gressus, quibus homo cum angelis ingredi meruit in terra, eosque cum ad se venissent visitandum ad coelum redituros deducere; felix autem nunc eorum vita qui angelicam in terris conversationem sequuntur, videlicet sobrie, et juste, et pie, et caste, vivendo, ac divinis laudibus semper, quantum mortali possibile est, vacando. Verum beatus Abraham, quia Dominum adeo gaudenter venientem excepit, ut etiam abeuntes quasi domesticos deducere curaret, meretur altiora divinorum operum secreta cognoscere; qui et ipse districtionem supernae animadversionis venturam mundo intelligens, sicut prius se Deo devotum in hospitibus suscipiendis ostenderat, ita erga proximos sollicitum pro eis postmodum supplicando monstravit
Abbreviated transcription (Latin):
uione ꝑecpoltatirtir ie tempisre demptionis persecundum adam & praeraglo
sucurum & parabatur: sequitur
Cumn surre is sent orgeo inde uiridi exerunt oculos contia sodoma & abra hamsimul
adiebatur deducens eos
Cum surrexisse dicantur indeum oscenditur quod sedentibus eis adstans ministra¬
lalt abraham quamuis primo scantes uideret: Di rexerunt aute oculos contra
odomamut sicut fidem beati a bra he lacti promissionibus remunerant. Ita
perfidiam impiȩ ciuitatis plammis ultricibus peruerent : Iuxtaillud psalmist
uicum descis pietatem dni premississa : Oculidni superiustos & auros eius ad pre¬
scorum. protinus seueritatem eius in reproborum ultione subiungxit: Vultus
uutem dñi inquiens super facientes mala ut perda deterra memoraa moecudu
uedautem cum angelis gradiebatur a braham deducens eos ex consuetu diocu

Expanded text:
ultione plectebatur; hic tempus redemptionis per secundum Adam et praesagabatur ultione plectebatur; hic tempus redemptionis per secundum Adam et praesagabatur futurum et parabatur. Sequitur: Cum surrexissent ergo inde viri, direxerunt oculos contra Sodomam, et Abraham simul gradiebatur deducens eos. Cum surrexisse dicantur inde viri, ostenditur quod sedentibus eis astans ministrabat Abraham, quamvis primo stantes viderit. Direxerunt autem oculos contra Sodomam, ut sicut fidem beati Abrahae laetis promissionibus remunerarent, ita perfidiam impiae civitatis flammis ultricibus perderent, juxta illud Psalmistae, qui cum de sanctis pietatem Domini praemisisset: Oculi Domini super justos, et aures ejus ad preces eorum , protinus severitatem ejus in reproborum ultione subjunxit: Vultus autem Domini, inquiens, super facientes mala, ut perdat de terra memoriam eorum . Quod autem cum angelis gradiebatur Abraham deducens eos, ex consuetudine
Abbreviated transcription (Latin):
aria ad serpentem in quodiabolus loquebatur. A quo seducta ad comedendu
ucita uirum quoque suae praeuaricationis complicem fecit. propterquod &ius
dam nationis cumiusd accepta sententia. audiuit interalia. indolore paries filios
rimumq camfilium maledictioni & fratricidam genuit. hic saria subdita
timori diuno simul eoreligiosam uiri sidem atq operationem secuta: apparente ino
expectabat ipsa domidonecuir occurrer& & quat essent agenda discer&s. seder
epulis in suscoptionem dñi preparatis. Nihi lominus ipsa sẽ domi uerecundatrt¬
uut acuirum suum cumeis praeire addnm eiq munera suae deuocionis simul ei
siuusbs sorreaudebat: Qua prope ambore munera cionem suuibenieficu ꝑ romisa
sobole perceprunt: Nec qualibe sobole sedillautique in quabene dics entu
omnes gentese merito ibi enim reatus praeuaricationis in primo adam debie

Expanded text:
aria ad serpentem, in quo diabolus loquebatur, a quo seducta ad comedendum aria ad serpentem, in quo diabolus loquebatur, a quo seducta ad comedendum vetita, virum quoque suae praevaricationis complicem fecit; propter quod et justae damnationis cum viro accepta sententia audivit inter alia: In dolore paries filios ; primumque Cain filium maledictionis et fratricidam genuit. Hic Sara subdita timori divino, simul et religiosam viri fidem atque operationem secuta, apparente Domino, exspectabat ipsa domi donec vir occurreret, et quae essent agenda disceret; sed et epulis in susceptionem Domini praeparatis, nihilominus ipsa se domi verecundata retinuit, ac virum suum cum eis praeire ad Dominum eique munera suae devotionis simul et ipsius offerre gaudebat. Quapropter ambo remunerationem sui beneficii promissa sobole perceperunt; nec qualibet sobole, sed illa utique in qua benedicerentur omnes gentes. Et merito, ibi enim reatus praevaricationis in primo Adam debita
Abbreviated transcription (Latin):
post meridiem iste in ipso feruore diei : quia hic diuini amoris ignȩ flagrabat
ille diune protectionis dilectionis a se lucem peccando fugauerat. Hic hospitems
dñm recipit acreficit ut ad positis aepulis carnalibus insinu&o quod eũ fpuli
sptalibus incordepi iiuendore ficeros luxaquipsamon mora
illum & cenabocum illo & ipse mecu. Ille ides procoplauscus quiu titucomsdit.
amisit. foris &iam aligno uicae uisibiliter exclusus. ut patenter ostenderecur quo
sapientiae fructum incorruptibilem quo inuisibiliter fruisolebat perdidit.t
quia beatus abraham mericopiae deuotionis iamfructum sapientiae &uitaequ
xps est aliquantis pergus cauerat  Recte sub arbort consistensdñm uidiss aciuso¬
pisse narratur . Illic eua relicto timore diuino. negleccouiri consilio accessit ti¬

Expanded text:
post meridiem, iste in ipso fervore diei; quia hic divini amoris igne flagrabat, post meridiem, iste in ipso fervore diei; quia hic divini amoris igne flagrabat, ille divinae protectionis et dilectionis a se lucem peccando fugaverat. Hic hospitem Dominum recipit ac reficit, ut appositis epulis carnalibus insinuet quod eum epulis spiritalibus in corde pie vivendo reficeret, juxta quod illum, et coenabo cum illo, et ipse mecum . Ille, id est, protoplastus, qui vetitum comedit,  poterat delicias amisit, foris etiam a ligno vitae visibiliter exclusus, ut patenter ostenderetur quod sapientiae fructum incorruptibilem, quo invisibiliter frui solebat, perdidit. Et quia beatus Abraham merito piae devotionis jam fructum sapientiae et vitae, quae Christus est, aliquantisper gustaverat, recte sub arbore consistens Dominum vidisse ac suscepisse narratur. Illic Eva, relicto timore divino, neglecto viri consilio, accessit temer
Abbreviated transcription (Latin):
in caelis conuersentur seu ad terras descendant. illa utiq uita quȩ dicto sicutenim
pater hab& uitam insem& ipso. sic dedit &xfiliouitam habere insemas ipso. Cuius
uidelic& uitaet usione atq: inlustratione & angeli & homines scifiunt perpouo
beati: Conparandus sane uidetur hic locus a contrario factis proto plasti. Ille ci¬
enim postreatum preuaricationis nonuidis se dnmdm̃ sed uocem tuncde am bulo¬
tis in paradiso perhibetur audisse. Hic futurȩ benedictionis fide spe acdilectio¬
ne accensus uidit stantem dñm quianimirum cum hoc mansura erat. ab illo contõ¬
platio diuinȩ claritatis abscesserat Ille audita uocem dñĩdĩ absconditse tre¬
mebundus quia profecto seerrasse erubescebat : hic uiso dño statim laetabundus
ad cucurrit cui se complacuisse oboedientiȩ merito credebat. Ille ad auram

Expanded text:
in coelis conversentur, seu ad terras descendant, illa utique vita quae dicit: Sicut enim in coelis conversentur, seu ad terras descendant, illa utique vita quae dicit: Sicut enim Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso; cujus videlicet vitae visione atque illustratione et angeli et homines sancti fiunt perpetuo beati. Comparandus sane videtur hic locus a contrario factis protoplasti; ille etenim post reatum praevaricationis non vidisse Dominum Deum, sed vocem tunc deambulantis in paradiso perhibetur audisse; hic futurae benedictionis fide, spe ac dilectione, accensus vidit stantem Dominum, quia nimirum cum hoc mansura erat, ab illo contemplatio divinae claritatis abscesserat. Ille audita voce Domini Dei abscondit se tremebundus, quia profecto se errasse erubescebat. Hic viso Domino statim laetabundus accurrit, cui se complacuisse obedientiae merito credebat. Ille ad auram
Abbreviated transcription (Latin):
mesitisse sequens dñi sermomani fefcat dicentis ad abraham. Quareri sit sarra dicen
num uere paritura sum anus. Restit intellegi quod audio quia sarra paraturt eos
siliuim& abriham prius riserit ad mirans inguidio & ipsĩ sarra post modum dubitan
ingaudio cuiustameni dubicas continuodataratione diune potentie ablatueri
Dicente adeum angelo. Num quid do est quicquam difficile iuxta condictum
reuertar adte hoceodem tempore uita comite habebit sarra filium. qua audaa
sententia udeo dubi&ate omni remota infide confirmataest ut merito deilla dica¬
i postolus : Fide ttipia sarra uirtitem accepit. ademissionem seminis. Quodaucto
dicit tuertaradte adiunxituita comite Humanoquidem more loquitur quasi dico¬
re si uita comes fuerit sed altius intellegendũ quod angeli semꝑ uita comite su

Expanded text:
haesitasse, sequens Domini sermo manifestat, dicentis ad Abraham: Quare risit Sara dicens: haesitasse, sequens Domini sermo manifestat, dicentis ad Abraham: Quare risit Sara dicens: Num vere paritura sum anus? Restat intelligi quod audito quia Sara paritura esset filium, et Abraham prius riserit admirans in gaudio, et ipsa Sara postmodum dubitans in gaudio; cujus tamen dubietas, continuo, data ratione divinae potentiae, ablata est, dicente ad eum angelo: Nunquid Deo est quidquam difficile? Juxta condictum revertar ad te, hoc est eodem tempore, vita comite, et habebit Sara filium. Qua audita sententia, adeo dubietate omni remota, in fide confirmata est, ut merito de illa dicat Apostolus: Fide et ipsa Sara virtutem accepit ad emissionem seminis. Quod autem dicit revertar ad te, et adjunxit vita comite, humano quidem more loquitur, quasi diceret: Si vita comes fuerit. Sed altius intelligendum quod angeli semper vita comite sive
Abbreviated transcription (Latin):
Ad hoconim dicit abrahae iam fuisse corpus emortuũ. qmnone xomni femin acui
adhuc esser aliquot pariendi tempus extremum. generare ipse in illa aecate ad¬
nuc posses Adaliquidenim e mortuũ corpus intellegere debemus non adomnia
Namsi ad omnia noniam senectus uiuit. sed cadauerest mortui
Quaeri sic occultȩ dicons. postquam senui &e dominus meus uetulus e uoluptati
Huiussententiȩ meminit apostolus petnis cumulieres uirissiuis obtemperare ammo¬
nens adiccit: sicut sarta oboe diebat abrahȩ dominum eum uocans. Videtur autẽ si mi
hiuc loco quod suprade abraham legitu. quia iuditos arra partuceciderit in sacier
&riserit incorde suo dicens : putas necentenario nasc&ur filius. & sarra nonage nar
parie: addiditq dicens addm̃. Vt inam is mahel uiuat coram te
lerum quia apostolus duicit quod abraham nion he sitauerit diffidentia: Sarramue

Expanded text:
. Ad hoc enim dicit Abrahae jam corpus fuisse emortuum, quoniam non ex omni femina, cui . Ad hoc enim dicit Abrahae jam corpus fuisse emortuum, quoniam non ex omni femina, cui adhuc esset aliquod pariendi tempus extremum, generare ipse in illa aetate adhuc posset: ad aliquid enim emortuum corpus intelligere debemus, non ad omnia; nam si ad omnia, non jam senectus vivi, sed cadaver est mortui. Quae risit occulte dicens: Postquam senui et dominus meus vetulus est, voluptatiHujus sententiae meminit apostolus Petrus, cum mulieres viris suis obtemperare admonens adjecit: Sicut Sara obediebat Abrahae, dominum eum vocans. Videtur autem simile huic loco quod supra de Abraham legitur, quia audito Sarae partu, ceciderit in faciem, et riserit in corde suo dicens: Putasne centenario nascetur filius, et Sara nonagenaria pariet? addiditque dicens ad Deum: Utinam Ismael vivat coram te! verum quia Apostolus dicit quod Abraham non haesitaverit diffidentia, Saram vero
Abbreviated transcription (Latin):
corum ꝓficerit. quomodo in nobis cum manducamus fierisol&.
Erant autem ambo senes prouecty que a&atis & desierant sa rae ficrimuliabria
ad faciendam axesinpotentiȩ caelestis:
Ambos dicit esse seniores & insuꝑsa rã cumfiuss& sterilis tum &iam cruore menstruo
um destitutam : propt quodiam parere non poss& &iamsisterilis non fuiss&: porro
ĩ femina lta sit prouectioris aocatis ut ei solita mulierum adhucfluant. de iuiue nae
parere potesti deseniore nonpotest. quamuis ad hucpossit ille senior sedde adulescentul
gignere. sicut abraham post mortem sa rae dec&chura potui. quia uiuida meuis inue¬
nit aclatem. hocergo est quod nimirũ cõmendat apłscum ait. Qui pracierspem
in specredidit ut fier& pater multaru gentium secundũ qđ dictũ e. ei sicerit semen
uum. & non infirmatus infide non con siderauit corpussuũ iamemortuum cum fere
centũ ess& annorum &emortua uuluam sarrae. in ꝓmissione &iamdi non hȩsitauit

Expanded text:
orum profecerit, quomodo in nobis, cum manducamus, fieri solet. Erant autem ambo senes provectaeque aetatis, et desierant Sarae fieri muliebria. Ad faciendam auxesin potentiae coelestis, ambos dicit esse seniores, et insuper Saram, cum fuisset sterilis, tum etiam cruore menstruo jam destitutam, propter quod jam parere non posset, etiamsi sterilis non fuisset. Porro si femina ita sit provectioris aetatis, ut ei solita mulierum adhuc fluant, de juvene parere potest, de seniore non potest; quamvis adhuc possit ille senior, sed de adolescentula gignere, sicut Abraham post mortem Sarae de Cethura potuit, quia vividam ejus invenit aetatem; hoc ergo est quod nimirum commendat Apostolus cum ait: Qui praeter spem in spe credidit, ut fieret pater multarum gentium, secundum quod dictum est ei: Sic erit semen tuum; et non infirmatus in fide non consideravit corpus suum jam emortuum, cum fere centum esset annorum, et emortuam vulvam Sarae, in promissione etiam Dei non haesitavit
Abbreviated transcription (Latin):
uisione & trridicit hie techihel uenditores saba & rema : siue ut septuaginta
interpraetes dixerunt. Rechma : ipsingotiatorestuy uidetur &iam ille
uam gentem fecisse & quia iungitur saba uicina prouinciȩ: huic eiusest regione
Filii saba recma & dadan: Hicsaba. persin litteram scribitur : supra uero per
samech a quodiximus apellatos sabȩos : Interpretatur ergo nunc saba a rabia
Nam inseptua gesimo psalmo ubinos habemus reges arabum & saba munera offerent
in ebreo scriptumest. reges saba & saba: Primum nomen persin : secundum persameh :¬
qua e nostrae littere similise st: Dadan gensest axhiopiae in occidentali plaga :
Porrochus genuit nemrod: Ipse coepit essepotens interra : &erat robustus uena torcorã
dño: Progeniessem & iafeth. inuitae simplicitatis innocentia ꝑmanentibus.
nasciturde stirpe cham maledicta. quistatum humanȩ conuersationis nouo uiuen¬

Expanded text:
visione Tyri dicit Ezechiel venditores Saba et Recma, sive ut LXX visione Tyri dicit Ezechiel venditores Saba et Recma, sive ut LXX interpretes dixerunt, Regma, ipsi negotiatores tui, videtur etiam ille suam gentem fecisse, et quia jungitur Saba, vicinam provinciae huic ejus esse regionem. Filii Saba Recma et Dadan. « Hic Saba per Sin litteram scribitur, supra vero per Samech, a quo diximus appellatos Sabaeos. Interpretatur ergo nunc Saba Arabia. Nam in septuagesimo psalmo, ubi nos habemus Reges Arabum et Saba munera offerent , in Hebraeo scriptum est Reges Saba et Saba, primum nomen per Sin, secundum per Samech quae nostrae litterae similis est. Dadan gens est Aethiopiae in occidentali plaga. » Porro Chus genuit Nemrod. Ipse coepit esse potens in terra, et erat robustus venator coram Domino. Progenie Sem et Japheth in vitae simplicitatis innocentia permanente, nascitur de stirpe Cham maledictus, qui statum humanae conversationis novo viven
Abbreviated transcription (Latin):
adem sententia enumerata quoque stirpe cham: siuesem deuarietate generationum
linguarumque sub infertur. Fili i autem cham: chus & mesraim & futh. & cha¬
naan. Chus hodieque abhebreis achiopia nuncupatur: mesram. aegrptus :¬
futh Irbies : a quo & mauritaniae fluuius usque in praesens futhdicitur : Omisq
cirta eum regio. futhensis: porro chanaan optinuit terram quam iudȩide inceps
uossederunt eiectis chananeis. Filii chus saba & heiula & sabatha & recma o
sabba thacha. Saba a quo sabei: uergilius. solis est inquitturea uirga sabȩis:
centum que sabȩo tur e calencarae.: heula a quogetuli in parte remotioris afri¬
cȩ heremocoherentes: sabatha: a quo sabathaniꝰ. quinunc astarbari nun¬
cupantur.: Recma uero & sabathaca: paulatim antiqua uocabula perdide¬
e : & quaenunc proueteribus habeant ignorantur: At tamen ex eo quod indo

Expanded text:
eadem sententia, enumerata quoque stirpe Cham sive Sem, de varietate generationum eadem sententia, enumerata quoque stirpe Cham sive Sem, de varietate generationum linguarumque subinfertur. Filii autem Cham: Chus, et Mesraim, et Phuth et Chanaam. « Chus hodieque ab Hebraeis Aethiopia nuncupatur, Mesraim Aegyptus, Phuth Lybies, a quo et Mauritaniae fluvius usque in praesens Phuth dicitur, omnisque circa eum regio Phuthensis. Porro Chanaam obtinuit terram quam Judaei deinceps possederunt ejectis Chananaeis. « Filii Chus: Saba, et Hevila, et Sabatha, et Recma et Sabatacha. Saba a quo Sabaei. Virgilius: Solis est, inquit, thurea virga Sabaeis. Centumque Sabaeo thure calent aerae. Hevila a quo Getuli in parte remotioris Africae eremo cohaerentes. Sabatha a quo Sabathani, qui nunc Astabari nuncupantur. Recma vero et Sabatacha paulatim antiqua vocabula perdidere; et quae nunc pro veteribus habeant ignorantur. » Attamen ex eo quod in
Abbreviated transcription (Latin):
huncapud ebreos sȩpe faciterrorem: ut alia legatur proalia. Est uiem hrodus serca¬
dairum maxima & in i onio mari quondam urbs potentis sima naualiꝰque certamine
gloriosa. & propter tutissimum portum. mercatorum omnium receptaculum
Abhis diuisae sunt insulaegentium inregionibus suis: Vnusquisque secundum lin
guam & familiam innationibus suis.: Legamus anti quorum hystorias. & uidebi¬
mus omnes pene insulas & totius orbis litora terrasque mariuicinas grecis accolis
occupatas. Quiut supra diximus ab amano & tauro montibus omnia maritima
lo causque adoceanum possidere brictanicum. Dum uero dicitur unusquisq
secundum linguam & familiam innationibus suis. liquido ostenditur qui iuxta
pinionem uulgatam singuli qui hic commemorantur : Fili enim noe uel ne potes
filiorum noe: singulas gentes siue cognationes diuersarum fatere linguarum. Nam

Expanded text:
hunc apud Hebraeos saepe facit errorem, ut alia legatur pro alia. Est autem Rhodus Cyclahunc apud Hebraeos saepe facit errorem, ut alia legatur pro alia. Est autem Rhodus Cycladarum maxima, et in Ionio mari quondam urbs potentissima, navalique certamine gloriosa, et propter tutissimum portum mercatorum omnium receptaculum Ab his divisae sunt insulae gentium in regionibus suis unusquisque secundum linguam suam et familiam in nationibus suis. « Legamus antiquorum historias, et videbimus omnes pene insulas, et totius orbis littora, terrasque mari vicinas, a Graecis accolis occupatas, qui, ut supra diximus, ab Amano et Tauro montibus omnia maritima loca usque ad oceanum possidere Britannicum. » Dum vero dicitur unusquisque secundum linguam et familiam in nationibus suis, liquido ostenditur quia juxta opinionem vulgatam singuli qui hic commemorantur filii Noe, vel nepotes filiorum Noe, singulas gentes sive cognationes diversarum fecere linguarum. Nam
Abbreviated transcription (Latin):
doces arbitrantur : Thiras. thraces : quorum nonsatis inmutatum uocabulũ est :
Porro filiigomer. aschenez. &ri fath& thogorma. Aschenet. sarmatȩ quos
greciriginos uocant : Rifath paflagonis chogorma. fyrges. Filu autem iauan.
elisa. & tharsis c& him & dodanim: Dei onibus idest grecis. nascuntur elise
quiuocatur elides: Vnde & quinta lingua greciae eolis appellatur quam illi pe¬
tendi alec tonuocant. Tharsis. iosephus cilicias arbitratur. Thar ad spirationis
licteram uiciose a posteris : In tardicens fuis se corruptam: Vnde & metropoliseorũ
ciuitas tharsus appellatur: Paulo apostologloriosa. Non nullitharsis unde
usque hodie urbs ci procitium nominatur. Dodanim : rodi: melius enim legit᷑
rodanim siuero dim ut septuaginta interpretes transtulerunt : & in libro ebreorum
nominum &iam noster inter presposuit: similitudo enim litterarum de leth. & res

Expanded text:
doces arbitrantur, Thiras Thraces, quorum non satis immutatum vocabulum est. doces arbitrantur, Thiras Thraces, quorum non satis immutatum vocabulum est. Porro filii Gomer Aschenez et Riphath et Thogorma. Aschenez Sarmatae quos Graeci Riginos vocant. Rifath Paflagones, Thogorma Phryges. « Filii autem Javan Elisa et Tarcis, Cethim et Dodanim. De Ionibus, id est, Graecis nascuntur Elisae, qui vocantur Elides, unde et quinta lingua Graeciae Eolis appellatur, quam illi penten dialecton vocant. Tharses Josephus Cilicas arbitratur, Thar aspirationis litteram vitiose a posteris in Tar dicens fuisse corruptam; unde et metropolis eorum civitas Tarsis appelatur, Paulo apostolo gloriosa. Cethim Ceque hodie urbs Cyptotium nominatur. Dodanim Rhodii, melius enim legitur Rodanim, sive Rodim, ut septuaginta Interpretes transtulerunt, » et in libro Hebraeorum nominum etiam noster interpres posuit. Similitudo enim litterarum Daleth et Res
Abbreviated transcription (Latin):
creduntur singuli singularum gentium progenitores extitisse : quiita interse
orbem diuiserunt: ut sem primogenitus asiam obtiner& . Cham secundus. afri¬
cam: lafeth ultimus europam: Itadum taxat ut quia maiorest multo asia
ram in asia ab amano & tauro coelessiriae &ciliciae montibus: usque ad fluuium
tanaium: In euro pauero . usque adgadira. Nomina locis & gentibus relinquentes
equibus postea Inmutata sunt nomina plurima: c&iera permanent ut fuerunt:
Sunt autem gomer: galatȩ : magog: scithȩ : madai : medi: lauan. bones qui&i greci:
Vinde & mare. lonium: Thubal hiberi qui& hispani. abhibero flumine hoc uoca¬
bulo nuncupati. Equibus celtiberi. lic&i quidam italos suspicentur: Mosoch.
cappadoces. Vnde & urbs apud eos usque hodie marecadicitur : quae & cesarea
ab augusto cȩsare dictaest: Porro septuaginta interpra &es. capturim. capa¬

Expanded text:
creduntur singuli singularum gentium progenitores exstitisse, qui ita inter se creduntur singuli singularum gentium progenitores exstitisse, qui ita inter se orbem diviserunt, ut Sem primogenitus Asiam obtineret, et Cham secundus Africam, Japheth ultimus Europam; ita duntaxat ut, quia major est multo Asia ram in Asia ab Amano et Tauro Syriae Coelis et Cyliciae montibus, usque ad fluvium Tanaim. In Europa vero usque ad Gadira, nomina locis et gentibus relinquentes, ex quibus postea immutata sunt nomina plurima, et caetera permanent ut fuerunt. Sunt autem Gomer Galatae, Magog Scythae, Madai Medi, Javan, Iones, qui et Graeci, unde et mare Ionium, Thubal Hiberi, qui et Hispani ab Hibero flumine hoc vocabulo nuncupati, e quibus Celtiberi, licet quidam Italos suspicentur; Mosoch Cappadoces, unde et urbs apud eos usque hodie Mazecha dicitur, quae et Caesarea ab Augusto Caesare dicta est. Porro septuaginta Interpretes Capturim Cappa
Abbreviated transcription (Latin):
Quinquagenarius uerorequiei quaeper eundem sp̃m electis tribuitur typice congru¬
it Possumus &lta numerihuius sacramentum interpretari: quod ille pose diluu
trecentis quinquaginta annis uiuat. qui toto tempore acceptibaptismatis ad iutus
dono spiritali pro a&erna incaelis requie laborare noncessat. Felix qui mortem
uidebit carnis.: Immo de morte transi& aduitam quaesola uera est̃ uita dicenda
qui cursum uitae praesentis tali perfectionis summa compleuerit A meni
INatique sunt eis filii post diluuium: filii ia sechgomer. & magog. &
madai. iauan & tubal & mosoch &thiras: Series stirpis noe aminimo eius filio
incipit : & in maximo completur. quae scripturis scis est usitata locutio : Mystice
significans quod minor populus gentium xpõ incarne ueniente preferendus ess&
infide maiori populo iudaeorum: Filii autem filiorum noe qui com memorantur.

Expanded text:
quinquagenarius verae requiei, quae per eumdem Spiritum electis tribuitur, typice congruquinquagenarius verae requiei, quae per eumdem Spiritum electis tribuitur, typice congruit. Possumus et ita numeri hujus sacramentum interpretari, quod ille qui post diluvium trecentis quinquaginta annis vivat, qui toto tempore accepti baptismatis, adjutus dono spiritali, pro aeterna in coelis requie laborare non cessat; felixque mortem videbit carnis, imo de morte transiet ad vitam, quae sola vera est vita dicenda, qui cursum vitae praesentis tali perfectionis summa compleverit. Amen. natique sunt eis filii post diluvium. Filii Japheth, Gomer, et Magog, et Madai, Javan, et Thubal et Mosoch et Thiras. Series stirpis Noe a minimo ejus filio incipit, et in maximo completur, quae scripturis sanctis est usitata locutio, mystice significans quod minor populus gentium Christo in carne veniente praeferendus esset in fide majori populo Judaeorum. Filii autem filiorum Noe qui commemorantur
Abbreviated transcription (Latin):
& gedeon dño ibente simul aciuuante cum trecentis uiris innumerabilem madian¬
tarum superauit exercitum : Docens figuratȩ quod fide dominicȩ crucis aduersan¬
tia nobis. & mundihuius & uiciorum nostrorum essemus bella uicturi. Quinquage¬
narius uero numerus quia futuram design& requiem legis scriptura do c& : quae ann
semper quinquagesimo uniuersum dĩpopulum maximam habere remissionem
laborum omnium acseruiciorum libertatem sanxit. Ideoq certigratia mysteri
noe pose diluuium trecentis quin quaginta annis uixit: ut insinuar& nos accepto
baptismi lauacro. labores prodño sustinere in spe supernȩ quietis ac felicitatis
debere. Vixit enim trecentis annis : ut simus intribulatione pacientes. Vixit &
quin quaginta : ut simus &spegaudentes. Verum quia septies quinquageni. faci¬
unt trecentos quinquaginta : septenarius autem numerus. gratiae scĩ sp̃s:

Expanded text:
ti; unde et Gedeon, Domino jubente simul ac juvante, cum trecentis viris innumerabilem Madianti; unde et Gedeon, Domino jubente simul ac juvante, cum trecentis viris innumerabilem Madianitarum superavit exercitum, docens figurate quod fide dominicae crucis adversantia nobis et mundi hujus et vitiorum nostrorum essemus bella victuri. Quinquagenarius vero numerus, quia per figuram designet requiem legis Scriptura docet, quae anno semper quinquagesimo universum Dei populum maximam habere remissionem laborum omnium ac servitiorum libertatem sanxit. Ideoque certi gratia mysterii Noe post diluvium trecentis quinquaginta annis vixit, ut insinuaret nos, accepto baptismi lavacro, labores pro Domino sustinere in spe supernae quietis ac felicitatis debere. Vixit enim trecentis annis, ut simus in tribulatione patientes; vixit et quinquaginta, ut simus et spe gaudentes. Verum quia septies quinquageni faciunt trecentos quinquaginta, septenarius autem numerus gratiae sancti Spiritus,
Abbreviated transcription (Latin):
quo que ds̃ia feth ut habitar& in tabernaculissem. &c&: chana anseruus eius. cum
greci siueromani exhortiutique degenere ia feth regna asiae in quibus posteri sem
abitabant possederunt : Et inter alia chananeos quoque sibi tributarios faceren
Vixit autem noe postdiluuium trecentis quinquaginta annis. & impleti sunt om̃s
dieseius nongentorum quin quaginta annorum & mortuus est.
Sicut soscenti anni uitaenoe quibus exactis arcam intrauit. persectionem designat
fide acprofessionis eorum quigratia caelestis & perp&diȩ mercedis ecdesiȩ sicramen¬
ta subeunt ut supra docuimus: Sic&iam trecenti & quinquaginta anniquibus post
diluuium uixit. magnam eorum perfectionem figurant : qui perceptis uitae sacra¬
mentis fide literdno ad mortem usque deseruiunt Diximus enim quod trecenti
quia pertaulit teram grece notantur. Tauuero infiguram crucis scribitur: Illorũ

Expanded text:
quoque Deus Japheth, ut habitaret in tabernaculis Sem, et esset Chanaam servus ejus, cum quoque Deus Japheth, ut habitaret in tabernaculis Sem, et esset Chanaam servus ejus, cum Graeci sive Romani, exorti utique de genere Japheth, regna Asiae, in quibus posteri Sem habitabant, possiderent, et inter alia Chananaeos quoque sibi tributarios facerent. Vixit autem Noe post diluvium trecentis quinquaginta annis, et impleti sunt omnes dies ejus nongentorum quinquaginta annorum, et mortuus est. Sicut sexcenti anni vitae Noe, quibus exactis arcam intravit, perfectionem designant fidei ac professionis eorum qui gratiae coelestis et perpetuae mercedis Ecclesiae sacramenta subeunt, ut supra docuimus, sic etiam trecenti et quinquaginta anni quibus post diluvium vixit, magnam eorum perfectionem figurant qui, perceptis vitae sacramentis, fideliter Domino ad mortem usque deserviunt. Diximus enim quod trecenti, quia per tau litteram graece notantur tau vero in figura crucis scribitur, illorum
Abbreviated transcription (Latin):
rexit gressus meos: Sed incertus & fluctuans semper immotuest. Notandum aut
&iam uixta sensum litterae quod non frustra champeccante. non ipse sed filius ei
chanaan maledicitur: maxime cum non ipse primogenitus cham sedultimus
quam c&era stirps filiorum cham e&. peccatura. ideoque digna futura quae uel
ledictione perir&: uel seruicio subacta gemer&: quod sod omorum maximae qui
de genere chanaan exire uel scelere nefando ueł orrenda ultione probatum est
ostensum & exterminio siue seruicio chananeorum : quod egressa da aegypto plebe
is rahelitica quaede stirpe sem. descenderat perpessisunt. Dechusnam que
& hiopes Demesraim a egrptii : De futh. orti sunt lybies: Quod ipsa earundem
gentium apudhebreos usque hodie uocabula testantur. De quibus omnino niltalis
flagitii ueluindictae quale de sodomitis & chananeis scriptura refert. Dilatau

Expanded text:
rexit gressus meos ; sed incertus et fluctuans semper in motu est. Notandum autem rexit gressus meos ; sed incertus et fluctuans semper in motu est. Notandum autem etiam juxta sensum litterae quod non frustra Cham peccante, non ipse, sed filius ejus Chanaam maledicitur, maxime cum non ipse primogenitus Cham, sed ultimus quam caetera stirps filiorum Cham esset peccatura, ideoque digna futura quae vel maledictione periret, vel servitio subacta gemeret; quod Sodomorum maxime qui de genere Chanaam exiere vel scelere nefando, vel horrenda ultione, probatum est ostensum, et exterminio, sive servitio, Chananaeorum, quod, egressa de Aegypto plebe Israelitica, quae de stirpe Sem descenderat, perpessi sunt. De Chus namque Aethiopes, de Mesraim Aegyptii, de Phuth orti sunt Lybies, quod ipsa earumdem gentium apud Hebraeos usque hodie vocabula testantur, de quibus omnino nihil talis flagitii vel vindictae, quale de Sodomitis et Chananaeis Scriptura refert. Dilatavit
Abbreviated transcription (Latin):
sc̃ȩ eedesiȩ quibus orbem impleuit totum &iam nomen ia feth quod latitudo dicitir:
unde adludens ad nomen ipsum dicit noe. Dilat& ds̃ia feth: id est latitudinem
Sene quod dictum fuerat desem repetitur & deia feth: sitque chanaan seruus eius
quia nimirum utroque populo credentium. iudȩi perfidi quamius impiamente
salutis prebent obsequium: Non solum in eo quod auetoritate sacrorum uoli¬
minum eosiuuant atque infide co roborant : uerum tamen in illo quod eos quan¬
tum ualent insequuntur: Quia uidelic& insequendo propter iustitiam altiuse
participes a&ernȩ beatitudinis reddunt. Nec non & in eo quod ostensa suae du¬
ritia caecitatis: maiores gratias illossuo redemptori atque inlustratori redde re
monent: Cuinimirum populo nomen chanaan quod interpretatur commot
aptissime conuenit. Non enim potest dicere. statuit superpe tram pedes meos esdi¬

Expanded text:
nctae Ecclesiae, quibus orbem implevit totum, etiam nomen Japheth, quod Latitudo dicitur; nctae Ecclesiae, quibus orbem implevit totum, etiam nomen Japheth, quod Latitudo dicitur; unde alludens ad nomen ipsum, dicit Noe: Dilatet Deus Japheth, id est, latitudinem. Bene autem quod dictum fuerat de Sem repetitur et de Japheth: Sitque Chanaam servus ejus, quia nimirum utroque populo credentium Judaei perfidi, quamvis impia mente, salutis praebent obsequium, non solum in eo quod auctoritate sacrorum voluminum eos juvant, atque in fide corroborant, verum etiam in illo quod eos, quantum valent, insequuntur, quia videlicet insequendo propter justitiam, altius eos participes aeternae beatitudinis reddunt, nec non et in eo quod offensa sua duritia caecitatis majores gratias illos suo Redemptori atque illustratori reddere monent. Cui nimirum populo nomen Chanaam, quod interpretatur Commotio, aptissime convenit. Non enim potest dicere: Statuit supra petram pedes meos, et di