comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
corrupte ĩ uiolabilisq naturę. ut pote qui
postea pecc̾o lapsus ẽ. N eqͣqͣm aũ. ad huc pa¬
cator. Deniq ĩ ubra uitȩ erat. Qui aũ peccio¬
res st̃: ĩ umbra monis sunt. Peccatoꝵ autm
popłs sic̃ ysaias dic̃. sedebat ĩumbra mots
cui lux orta per di gram. ñ ꝑ suȩ uirtutisẽ
meritũ. Ergo uit insufflatiõem di. & esã
ligni uitȩ: nulla discretio. Nec hominẽ qͥ
potest dicere. plus posse sibi ad quirere. qũ
diuina ei largitate collatum ẽ. Utina accqã
tenere possimꝰ. Labor enĩ nr̃ eo ꝓficit: ut qi
tͥbuta st̃ resumamꝰ. Terciũ illud qd ꝓpofrĩi
qr qͥmortẽ ñ gustauerat. mortẽ timere nol
poterat : facile ex cõmuni usu nat̾e absolutĩa
habet. Est enĩ nat̾a ĩsitũ om̃ib animantib
ut etiã quȩ ñdũ sibi nocere ex ꝑta st̃ qͣsi noid
reformident. Uñ em̃ colũbȩ ĩ plo ortu se
uisit̾ror accipitris: Un lupi ouib formidabiles:

Expanded text:
corruptae inuiolabilisque naturae, utpote qui corruptae inuiolabilisque naturae, utpote qui postea peccato lapsus est, nequaquam autem adhuc peccator. denique in umbra uitae erat; qui autem peccatores sunt in umbra mortis sunt. peccatorum enim populus, sicut Esaias docet, sedebat in umbra mortis, cui lux orta per dei gratiam, non per suae uirtutis est meritum. ergo inter insufflationem dei et escam ligni uitae nulla dispotest dicere plus sibi posse acquirere, quam divina ei largitate collatum est. Utinam acceptum tenere possemus. Labor etenim noster eo proficit, ut quae tributa sunt, resumamus.  mortem non gustauerat mortem timere non poterat, facile ex communis naturae usu absolutionem habet. est enim natura insitum omnibus animantibus, ut etiam quae nondum sibi nocere experta sunt quasi noxia reformident. unde enim columbae in ipso ortu sui uisu terror accipitris? unde lupi ouibus formidabiles,
Abbreviated transcription (Latin):
aũ ꝑ industriam ꝓpriã ꝑfectiõem sibi urtu¬
tis adsciscit: nonne uidet᷑ plus s homo adqͥ¬
rere: qͣni ei d̾s contulit. Tercium obiciunt.
Sͦ si ñ gustauerat. nesciebat. Si nesciebat: n¬
mere non poterat. Frustra gͥ d̾s mortẽ pro
t̃rore obiecit: qͣm homines ñtimebant. Dis̃
boni & mali ꝓduxerit d̾s̃. habes eñ qr pdipx̃
afolenoc. enim. intelligit᷑. qđ ĩ medio pro¬
duxerit. Ergo in medio paradisi. & uita erat.
Et causam mortis intellige: qr ñ homo fecit
uitã: s uł oꝑando uł custodiendo mandatad
potuit inuenire. Erat aũ uita. sic̃ apłs dỹ¬
apͥscondita cũ xp̃o ĩdo̾. Homo gͦ siue ĩ ũbra
ñc̃ nr̃a ẽ uita ĩt̾ra: siue in quoda pignorẽ
uitȩ erat: quia habebat ĩsufflatioem der
habebat gͦ pignꝰ in montalitatis. s ĩ umbra ut
positus. absconditam uitã cum xp̃o ĩdeo
uulgari quodã tactu & aspectu uidere. &
saꝑe ñ pot̾at. Et siñdum peccator: ñ tn̾ in¬

Expanded text:
 industriam propriam perfectionem sibi uirtutis adsciscit, nonne uidetur plus sibi homo adquirere quam ei deus contulit? tertium obiciunt: ergo si non gustauerat, nesciebat: si nesciebat, timere non poterat. frustra igitur deus mortem J  pro terrore obiecit, quam homines non timebant. discaboni et mali produxerit deus. habes enim quia produxit ......... enim intellegitur quod in medio produxerit. ergo in medio paradiso et uita erat et causa mortis. intellege quia non homo fecit uitam, sed uel operando uel custodiendo mandata dei potuit inuenire. erat autem uita, sicut aposo. homo ergo siue in umbra nunc nostra est uita in terra, siue in quodam pignore uitae erat, quia habebat insufflationem dei, habebat ergo pignus inmortalitatis, sed in umbra uitae positus absconditam uitam cum Christo in deo uulgari quodam tactu et aspectu uidere et capere non poterat etsi nondum peccator, non tamen in
Abbreviated transcription (Latin):
paruulo. Gͦ non paruulus. Ascribit᷑ utiq: ei q̃si
ñ paruulo pecͣcm. Si peccatum a scͥbit᷑. sequit᷑
pena pec̾cm: quia dignꝰ inuenit᷑ pena. qͥ pec̾cmn
uitare non potuit. Pot̾ etiã fieri: ut etiã qui
scientiã ñ hab boni & mali: paruulus ñ sit.

Expanded text:
am. Si non parvulus, ascribitur utique ei quasi non parvulo peccatum. Si peccatum ascribitur, sequitur poena peccatum, quia dignus inuenitur poena qui peccatum uitare non potuit. potest etiam fieri ut etiam qui scientiam non habet boni et mali paruulus non sit,
Abbreviated transcription (Latin):
ethiopiam. Et flumen tercium tẏgris: hic̃
qui uadit contͣ assyrios. Et flumen qͣr tum
ẽ eufrates. Hec gͥ. quatuor sunt flumina: hic
scdm grecos: qui fluit cont indiam. Geonaĩ
nilus: qͥ circuit terram egypti. uł ethiopũ
Nesopotamia autẽ dicitur quo tẏgris & eu¬
frates incluserunt eam: qđ inter duo fuimi¬
na constituta sit. Quod etiã longe positis uom
ipsum. & opimo cõmunis ex p̃ssit.S quem¬
adinodum fonsđr sapientia dĩ: fons enimet
& edite de meis pamibus. & bibite uinũ qd mi̾i
uobis. sic̃ gͦ fons uitȩ ẽ sapientia. fons gratis̨
sꝑalis: ita fons uirtutum ẽ cet̾arum. quȩ noꝰ
quȩ culta est. noner ea quȩ inculta. fonsist
ꝓcedit ut irriget paradisum. hocẽ quedi
diu̾sarum frutecta uirtutum: quarũ sunt
iii. inicia. inq̃ sapientia ista dunditur.
Quȩ st̃ .iiͦiͬ. inicia uirtutum. nͥunũ prudẽi¬

Expanded text:
Aethiopiam. et flumen tertium Tigris; hic est Aethiopiam. et flumen tertium Tigris; hic est qui uadit contra Assyrios. et flumen quartum est Euphrates. haec igitur quattuor sunt flumina, hoc secundum Graecos —, qui fluit contra Indiam. Geon autem Nilus, qui circuit terram Aegypti uel Aethiopiam. Mesopotamia autem dicitur, quod Tigris et Euphrates incluserint eam, eo quod inter duo  quod etiam longe positis nomen ipsum et opinio communis expressit. sed quemadmodum fons dicitur sapientia dei? fons enim est et edite de meis panibus et bibite uinum, quod miscui uobis. sicut ergo fons uitae est sapientia, fons gratiae spiritalis, ita fons uirtutum est ceterarum, quae nos  anima, quae culta est, non ex ea quae inculta fons iste procedit, ut inriget paradisum, hoc est quaedam diuersarum frutecta uirtutum, quarum sunt quattuor initia, in quae sapientia ista diuiditur. quae sunt quattuor initia uirtutum nisi unum prude
Abbreviated transcription (Latin):
sensus tanꝗͣ eua. Ac ne hab̾es qd ad infirmũ
retorqueres naturȩ. uelud obnoxiã intole¬
randis periculis conditionem: considera que
habeat aĩa ista subsidia. Erat fous. q̃ irrigar&
Qm̃ ap̃te ẽ fons uitȩ. Deniq flumina deua¬
tre eius fiuent aquȩ uiuȩ. Et fons legit᷑. ꝙ
fluis legit᷑. qͥirrigat paradisi lignũ fric¬
tuosum: qd ferat fructum ĩ uitã ȩt̃nã. hicg̾si
in anima tua fons ẽ. Uñ & salomonait. Bibe
aquam de tuis uasis & de puteoꝵ tuoꝵ fontib¬
Hic ẽ fons. qͥ procedit ex illa erercitata & ple¬
na uoluptitis anima. Hic fons qͥ irrigat paridi¬
sum: id ẽ uirtutes aminȩ eniuentissimo met
pullulantis. Et diiditur inquid fons ĩquats
inicia. Nom̃ ẽ um phison. hicẽ qͥ cireuit om̃en
t̾ram eulat. ubi ẽ aurum. Terrȩ autẽ illiusai¬
rũ bonũ ẽ: ubiẽ carbunculis. & lapis psins.
Et nom̃ scdo geon: hic ẽ qui circuit om̃em

Expanded text:
sensus tamquam Eua. ac ne haberes quod ad infirmum sensus tamquam Eua. ac ne haberes quod ad infirmum retorqueres naturae uel ad obnoxiam in tolerandis periculis condicionem, considera quae habeat anima ista subsidia. erat fons qui inrigaretquoniam apud te fons uitae, denique: flumina de uentre eius fluent aquae uiuae. et fons legitur et fluuius legitur, qui inrigat paradisi lignum fructuosum, quod ferat fructum in uitam aeternam. hic ergo em, id est: in anima tua fons est, unde et Solomon ait: bibe aquam de tuis uasis et de puteorum tuorum fontibus-hie est fons, qui procedit ex illa exercitata et plena uoluptatis anima, hic fons, qui inrigat paradisum, hoc est uirtutes animae eminentissimo merito pullulantes. et diuiditur mquit fons in quattuor initia. nomen est uni Phison; hic est qui circuit omnem terram Euilat, ubi est aurum. terrae autem illius aurum bonum est, ubi est carbunculus et lapis prasinus. et nomen secundo Geon; hic est qui circuit omnem
Abbreviated transcription (Latin):
Inspeciȩ serpentis figurã accipiens delectatiõis:
in figura mulieris. sensum animi ñtqsq consti¬
tuens. qͣm estesym uocant greci. Decepto aũ
sensu: p̃uaritricẽ scđ̾m hẏstoriã m̃tẽ asseruit:
quam greci Noẏn uocant. Rectegͥ in grco
Noyc. uiri figuram accipit: estesis. mulieris:
uñ & qͥda adam Noẏ̃n t̾renum ĩ t̃p̃tati sunt.
Dñs autẽ uirgines illas in euuangłio accensis
facib uł ex tinclis expecdantes sponsi aduentũ.
ꝓ sensibus. uł integͥs sapientiũ. uł corruptis
ĩsipientium posuit. Na fieua ħ ẽ sensus pͥme
mulieris. accensas habuiss faces. numquam
p̃uaricationis suȩ nos crinculis implicasset:
neq ex illa uirtutis in mortalitate cecidisset.
Est gͦ paradisus t̾ra quedam fertilis. hoc ẽ
anima fecunda in eden plantata. hoc ẽ ĩ uolup¬
tate qͣdam uł exercitata t̾ra: ĩ gua anima sit
delectatio. Est etiã noic. tanq̃m adam: est &

Expanded text:
in specie serpentis figuram accipiens delectationis, in specie serpentis figuram accipiens delectationis, in figura mulieris sensum animi mentisque constituens, quam αἴσθησιν uocant Graeci, decepto autem sensu praeuaricatricem secundum historiam mentem adseruit, quam Graeci voov uocant. recte igitur in Graeco voos uiri figuram accepit, αἴσθησις mulieris. unde et quidam Adam voov terrenum interpretati sunt. dominus autem uirgines illas in euangelio accensis facibus uel extinctis expectantes sponsi aduentum pro sensibus uel integris sapientium uel corruptis insipientium posuit. nam si Eua, hoc est sensus primae mulieris accensas habuisset faces, numquam praeuaricationis suae nos criniculis inplicasset neque ex illa uirtutis inmortali tate cecidisset. Est ergo paradisus terra quaedam fertilis, hoc est anima fecunda, in Edem plantata, hoc est in uoluptate quadam uel exercitata terra, in qua animae sit delectatio. est etiam vooc tamquam Adam, est et
Abbreviated transcription (Latin):
possessor eripuit. Esto enim. ut aliquos desideᷤᷤ
aiq uitiosos ab incolatu supernȩ posseffiõis
auerteret. Illud multo augustais multoq pul¬
chrius. qđ sc̃oꝵ oratiõib excdudetur: cũ cõpletũ
fuerit illud. Uidebam satharan: sicut fulgur de
cȩlo cadentẽ. Ergo ñ metuamus eũ: qui eousq
insirmꝰ ẽ ut e ipse casurus interrãsit. Accepit
quidẽ temptandi licentiam: s ñ accepit copiam
subruendi: nͥ sua sponte labat᷑ ĩfirmꝰ affectus. qͥ
sibi auxiliũ ñ norit accersere. Et ideo q̃arte
tẽptauerit pͥmum homiu̾e. quidue ĩ hoĩe
qͥuołt ĩparadiso idiabolũ ñ fuisse : licet ĩcelo
astantẽ cum angłis legerimus: ne in isto ser¬
mone uideant᷑ offendi. scđ̾m suã accipiant
uoluntatẽ int̃p̃tatioem istius lectionis. Namq
añ nos fuit. qͥ ꝑ uoluntatem & sensum. p̃uari¬
catiõem ab hoĩe memorauerit e̾e̾ cõmissam:

Expanded text:
possessor eripuit. esto enim ut aliquos desides possessor eripuit. esto enim ut aliquos desides atque uitiosos ab incolatu supernae possessionis auerterit: illud multo augustius multoque pulchrius, quod sanctorum orationibus excludetur, cum conpletum fuerit illud: uidebam Satanan sicut fulgur de caelo cadentem. ergo non metuamus eum, qui eo usque infirmus est, ut et ipse casurus in terram sit. accepit quidem temptandi licentiam, sed non accepit copiam subruendi, nisi sua sponte labatur infirmus affectus, qui sibi auxilium non norit accersire. et ideo qua fraude temptauerit primum hominem quidue in homine qui uolunt in paradiso diabolum non fuisse, licet in caelo adstantem cum angelis legerimus, ne in isto sermone uideantur offendi, secundum suam accipiant uoluntatem interpretationem istius lectionis. namque ante nos fuit qui per uoluptatem et sensum praeuaricationem ab homine memorauerit esse commissam,
Abbreviated transcription (Latin):
consilium di: Nempe diabolo audore. neces
uident᷑ iustis hominib p̃parari: exerceri
quoq parricidia filioꝵ. At tñ dns abrahã
etiã hac parte temptauit: ut ĩmolari sibi
siliũ ab eod̾ẽ postularet. Qua temptatiõe
abraham fidelis ẽ dño cõpbatꝰ: qd a deuotiõis
obseqͥo. nec dilectifilii ẽ miseratiõe reuocatꝰ.
Ita gͦ & lignũ scientiȩ bomi & mali ĩ paradiso.
qd erat speciosum ad insuur & bonũ ad escam
spetie uidebatur. Non em̃ usu bonum ad escam
erat: qm̃ esca eis uidet᷑ hominib obfuisse. Eͦ
ẽ qd̃ singulis noceat. ĩ cõimuine ꝓsit: ut uidȩ
nocuit diabolus : p̃t̃ illũ om̃s apłos coronauit.
qui malitię eius tẽptam̃ta uicer̃t. Itaq neq
dubitandum. neq rep̃hendendum. qđ in
paradiso diabolus erat. q̃ndoquidẽ occludere
sc̃is iter ñ pͥotuit. nequis ascender&. Neq
enim iustis habitatioẽm incolatꝰ. tanquam

Expanded text:
consilium dei? nempe diabolo auctore neces consilium dei? nempe diabolo auctore neces uidentur iustis hominibus praeparari, exerceri quoque parricidia filiorum. attamen dominus Abraham etiam hac arte temptauit, ut immolari sibi filium ab eodem postularet. qua temptatione Abraham fidelis est domino conprobatus, quod a deuotionis obsequio nec dilecti filii miseratione reuocatus est. ita ergo et lignum scientiae boni et mali in paradiso, quod erat speciosum ad uisum et bonum ad escam specie uidebatur; non enim usu bonum ad escam erat, quoniam esca eius uidetur hominibus obfuisse. ergo est quod singulis noceat, in commune prosit. ut Iudae nocuit diabolus, sed praeter illum omnes apostolos coronauit, qui malitiae eius temptamenta uicerunt. I Itaque neque dubitandum neque reprehendendum quod in paradiso diabolus erat, quandoquidem occludere sanctis non potuit iter, ne quis ascenderet; neque enim iustis habitationem incolatus tamquam
Abbreviated transcription (Latin):
accipinus diaboli. Numqͥd & hinc accusabimꝰ
dm̃. qr thesauros altitudins & scientiȩ abscon¬
ditos in xp̃o. & occultos cõp̃hendere ñ possumꝰ:
nͥ quos ipse reuelare dignat᷑ ẽ: Neuelauit tam̃.
ut nos sciamꝰ etiam diaboli malitiam. ad salutẽ
ꝓdẽc̾ hominib Non qd̃ diabolus ꝓdẽẽ uelit.
s qđ̃ malitiam eius etiam repugnantis conu̾tit
nobis dñs ad salutem. Deniq huiꝰ malitia. iob
sc̃i uiri fecit e̾e̾ uirtutẽ & pacientiã cla¬
riorem. huiꝰ malitia iusticiã eius exercuit:
ut certaret & uinceret: & uicłoriam corona se¬
queretur. Nemo enim nͥ qͥ legitime certauerit
coronabitur. Ioseph quoq castimonia. numꝗͣ
ad n̾ri menoriam ꝑuenisset: nͥ mulier dñi eiꝰ
contub̾nalis ignitis diaboli spiculis incitata
tẽptass affectũ eiꝰ. nͥ postremo affectass eiꝰ
int̾itum. quo clarior e̾ẽt castimonia uiri. qͥ
mortem ꝓ castitate contempserit: Uis scire

Expanded text:
accipimus diaboli. numquid et hinc accusabimus accipimus diaboli. numquid et hinc accusabimus deum, quia thensauros eius altitudinis et scientiae absconditos in Christo et occultos conprehendere non possumus, nisi quos ipse reuelare dignatus est? reuelauit tamen, ut sciamus etiam diaboli malitiam ad salutem prodesse hominibus, non quod diabolus prodesse uelit, sed quod malitiam eius etiam repugnantis conuertit nobis dominus ad salutem. denique huius malitia lob sancti uiri fecit esse uirtutem et patientiam clariorem. huius malitia iustitiam eius exercuit, ut certaret et uinceret et uictoriam corona sequeretur; nemo enim nisi qui legitime certauerit coronatur. Ioseph quoque castimonia numquam ad nostri memoriam peruenisset, nisi mulier domini eius contubernalis ignitis diaboli spiculis incitata temptasset eius affectum, nisi postremo affectasset eius interitum, quo clarior esset castimonia uiri, qui mortem pro castitate contempserit. uis scire
Abbreviated transcription (Latin):
num in paradẏso exortum. & ido a deo e̾̃c̃
ꝑmissum: ut possimus suꝑeminentiã boni
scire. Quomͦ enim si ñe̾e̾t scientia bonb &
mali: int̾ bonum & malum discretiõe m
aliqu̾a disceremus : Nam neq qđ malum erat.
malum iudicaremus ẽẽ: nͥe̾e̾t scientiaboni.
neq rursus qđ bonum erat sciremꝰ ẽẽ bonũ.
nͥ ce̾t scientia mali. Cape ex emplũ. de ipsa
conditiõe humani corporis. Nempe ht̃ & a
maritudinẽ q̃ndam fellis: quȩ si n cõmune
ꝓspicias ad salutẽ hominis utilis inuenitur.
corporis. & ad tocius utilitatẽ corporis ꝓdest.
ita utilitati om̃uim ꝓfut᷑am sciens d̾s scientiã
bom & mali in parte constituit. ut ĩ cõmune
ꝓdesset. Deniq serpentẽ ĩparadiso inuenis.
utiq ñ sine dĩ uoluntate genetatum. Inser¬
pentis aũ figura: diabolus ẽ. fuisse aũ dia¬
quidicit suꝑ principem tẏri. In uoluptate para¬
disi dĩ factus es. Principem tẏri autem: ĩ figura

Expanded text:
num in paradiso exortum et ideo a deo esse num in paradiso exortum et ideo a deo esse permissum, ut possimus supereminentiam boni scire. quomodo enim, si non esset scientia boni et mali, inter bonum et malum discretionem aliquam disceremus ? nam neque quod malum erat malum indicaremus esse, nisi esset scientia boni —neque rursus quod bonum erat sciremus bonum esse, nisi esset scientia mali. cape exemplum de ipsa condicione humani corporis. nempe habet et amaritudinem quandam fellis, quae si m commune prospicias, ad salutem hominis utilis inuenitur. corporis et tamen ad totius utilitatem corporis prodest, ita utilitati omnium profuturam sciens deus scientiam boni et mali in parte constituit, ut in commune prodesset. I denique serpentem in paradiso inuenis utique non sine dei uoluntate generatum. in serpentis autem figura diabolus est; fuisse enim diaqui dicit super principem Tyri: in uoluptate inquit paradisi factus es; principem Tyri autem in figura
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ hoĩem ex hoc gustantẽ. inuenimꝰ ẽẽ deceptũ.
Int̾im nichil habenius. qd̾ nc rep̃hendere de¬
beamus: & si ratiõem scire non possimus. Neq
eñ ĩ haccreatura mundi. si qͣ nobis diffici lia
intellectu udentur. & in comp̃hensibilia in¬
gemo nr̃o : temerario quodã debemꝰ ⁊ dẽpiare
iudicio: ut creaturam serpentiũ. uenenatiq
alicuiꝰ animantis: quippe qͥ homines. qͣ ratiõe
singula queq sint facta. intelligere ad huc
& scire non possimus. S ic gͦ & inscriptis
diuinis ñ facile rep̾hendamus aliquid. qđ
intelligere ñ possumus. St̃ enĩ plurima
qͥñ nr̃o ingenio metienda funt. s ex altitu¬
dme diuinȩ dispositionis & u̾bi st̃ estimanda.
Pone enĩ sine p̾iudicio tam̃ assertionis fut᷑ȩ
ido tͥ hoc lignũ de scientia bomi & mali dis¬
plic̾e. qr postea qͣm gustauer̃t ex eo hoĩes. in¬
tellexert̃ se e̾e̾ nudos. At t̾n ad consummati¬
oñe diuinȩ oꝑationis dicam tibi & hoc lig¬

Expanded text:
 hominem ex hoc gustantem inuenimus esse deceptum. interim nihil habemus, quod nunc reprehendere debeamus, etsi rationem scire non possumus. neque enim in hac creatura mundi, si qua nobis difficilia intellectu uidentur et inconprehensibilia ingenio nostro, temerario quodam debemus condemnare iudicio, ut creaturam serpentium uenenatique alicuius animantis, quippe homines qua ratione singula quaeque sint facta intellegere adhuc et scire non possumus. sic ergo et in scripturis diuinis non facile reprehendamus aliquid quod intellegere non possumus; sunt enim plurima quae non nostro ingenio metienda sunt. sed ex altitudine diuinae dispositionis et uerbi sunt aestimanda pone enim, sine praeiudicio tamen adsertionis futurae, ideo tibi hoc lignum de scientia boni et mali displicere, quia posteaquam gustauerunt ex eo homines, intellexerunt esse se nudos: attamen ad consummationem diuinae operationis dicam tibi et hoc lig
Abbreviated transcription (Latin):
aerte faceret errare. Aut foitasse ideo dix̃
paulus qr ñ licet homini loqui. qr erat ad huc
ĩcorpore constitut᷑. ħ ẽ uidebat istiꝰ corporis
passioues: idebat legẽ carnis suȩ repugnan¬
tt̃ legi m̃tiᷤ suȩ. hoc enim malo intestigi
ne uideam quendam adhuc fut̃i pe riculi
actare t̃rorẽ. Sit enĩ uł ꝓpt̾ hanc uitam
securitas. ut nullos p̃uaricatiõis pꝰ hanc fut̃ȩ
laqueos formidemꝰ. Ergo quicũq fuerit in
paradyso ascensione uirtutis. au dit mysteria
di: archana illa atq secreta. Audit & dicentẽ
deñm. taqͣm lat᷑ni illi a scelere ad confessiõem.
& adfidem a latrocinio reuertenti. hodie
mecũ eris ĩparadiso. Serpens aũ erat sapi¬
entior om̃iũ bestiarũ qͤerant suꝑ t̾ram: qͣm
fecit dñs d̾s. Et dix̃ serpens mulieri. Qid

Expanded text:
certe faceret errare. aut fortasse ideo dixit certe faceret errare. aut fortasse ideo dixit Paulus: quae non licet h omini loqui, quia erat adhuc in corpore constitutus, hoc est uidebat istius corporis passiones, uidebat legem carnis suae repugnantem legi mentis suae. hoc enim malo intellegi, ne uideamur quendam adhuc futuri periculi iactare terrorem; sit enim uel propter hanc uitam securitas, ut nullos praeuaricationis posthac futurae laqueos formidemus. ergo quicumque fuerit in paradiso ascensione uirtutis audiet mysteria dei arcana illa atque secreta, audiet dicentem dominum tamquam latroni illi a scelere ad confessionem et ad fidem a latrocinio reuertenti: hodie mecum eris in paradiso. Serpens autem erat sapientior omnium bestiarum, quae erant super terram, quas fecit dominus deus. et dixit serpens mulier
Abbreviated transcription (Latin):
iudicemini. Ergo qr sciuit ĩfirmũ te ce̾ ad
iudicandum. uoluit obedientẽ c̾e̾ mandato
ꝑidm incerti iudicii incidere neqͥuisses.
Ideo qm̃ iudicare uoluisti: id̾o addidit. Ecce
ada factꝰ ẽ tanꝗͣ unus ex nobis. Ut scias bonũ
& malum uoluisti tͥ arrogare iudicium: id̾o¬
pȩnã pͣui iudicii refutare ñ debes. Posui ta¬
m̃ te cont᷑ paradisum: ne iemoriã eiꝰ possis
abolere. Deniq iusti in paradisum rapiunt᷑.
sic̃ paulus raptꝰ ẽ in paradisum. & audiuit
u̾ba ineffabilia. Et tu si apͥmo cęlo ad scđm
ad t̃cium cęlum. ut uideas fulgore gratis
paradisum. rapieris iam sine ꝑiculo. ut
possis dinudicare om̃ia. qr spirital diuidi¬
cat om̃ia. ipse aũ anemine dindicat᷑. Et
fortasse qͣsi adhuc fragilis audies uerba
ĩ ef fabilia. qͤ ñ liceat homini loqͥ: & tc̃ ꝗd
acce peris reseruato: & qd̾ audier tꝰ cuftod
Puulus apłs custodiebat ne lab̾et᷑: uł alios

Expanded text:
iudicemini. ergo quia sciuit infirmum te esse ad iudicemini. ergo quia sciuit infirmum te esse ad iudicandum, uoluit oboedientem esse mandato: us esses, periculum incerti iudicii incidere nequiuisses. itaque quoniam iudicare uoluisti, ideo addidit: ecce Adam factus est quasi unus ex nobis, ut sciat bonum et malum. uoluisti tibi adrogare iudicium: poenam praui iudicii refutare non debes. posuit tamen te contra paradisum, ne memoriam eius posses abolere. denique iusti in paradisum rapiuntur, sicut Paulus raptus est in paradisum et audiuit uerba ineffabilia. et tu si a primo caelo ad secundum, ad tertium caelum, ut uideas fulgorem gratiaparadisum — rapieris iam sine periculo, ut possis diiudicare omnia, quia spiritalis diiudicat omnia, ipse autem a nemine diiudicatur, et fortasse quasi adhuc fragilis audies uerba ineffabilia, quae non liceat homini loqui, et tunc quod acceperis reseruato et quod audieris custodi. Paulus apostolus custodiebat, ne laberetur uel alios
Abbreviated transcription (Latin):
S forte arguas. qr hȩc qͦ d̾s intali para¬
diso lẽcauit: ħ ẽ passiões corporis. & uani¬
tatẽ qͣndam fluctuantiũ uł inanium cogitat¬
onũ: qdđ ipse nr̃i fuerit auctor erroris Con¬
sidera qͥd dicat. Habete ĩ qͥd potetatẽ pistũ
maris &e uolatibũ cęli. & om̃ium repentium
quȩ rept suꝑ t̾rã. Uides qi ille tͥ tͥbuerit
potestatẽ. ut de om̃ib iudicare tu debeas.
singuloꝵ genera: iudicii tui sobria diffim¬
tione discernere: Uocauit adte om̃ia d̾s: ut
supͣ om̃ia m̃tẽ tuam ẽẽ cognosce̾s. Cur quȩ
łͥ similia miniine repꝑisti: ascisce̾ & copulare¬
tͥ uoliusti. Dedit tͥ certe sensũ qͦuiu̾sa cog¬
nosce̾s: & de cognitis iudicares. Meritoq de
illo fecundo paradysi agͦ eiectꝰ es: qr ñ potu¬
isti seruare mandatum. Sciebat enĩ d̃s c̾e
fragilem. sciebat te uidicare ñ posse: ideo
dix̃ qͣsi fragiliorib nolite uidicare ut non

Expanded text:
Sed forte arguas quia haec quoque deus in tali paraSed forte arguas quia haec quoque deus in tali paradiso locauit, hoc est passiones corporis et uanitatem quandam fluctuantium uel inanium cogitationum, quod ipse nostri fuerit auctor erroris. considera quid dicat. habete inquit potestatem piscium maris et uolatilium caeli et omnium repentium, quae repunt super terram. uides quod ille tibi tribuerit potestatem, ut de omnibus iudicare tu debeas, singulorum genera iudicii tui sobria definitione discernere. uocauit ad te omnia deus, ut supra omnia mentem tuam esse cognosceres. cur quae tibi similia minime repperisti adsciscere tibi et copulare uoluisti? dedit tibi certe sensum, quo uniuersa cognosceres et de cognitis iudicares, meritoque de illo fecundo paradisi agro eiectus es, quia non potuisti seruare mandatum. sciebat enim deus esse te fragilem, sciebat iudicare non posse: ideo dixit quasi fragilioribus: nolite iudicare, ut non
Abbreviated transcription (Latin):
tuent᷑ qͦmͦ si uelpͥmo magnũ munꝰ di fuit
circa hoĩes. ut in paradiso hoĩes collocarent᷑.
rapiat᷑ : dicunt᷑ ctiã bestiȩ & pecora agri.
& uolatilia cęli ĩ paradiso fuisse: unpleriq
paradysum aĩam hõis ee̾ uoluer̃t. inq̃ uir¬
tutũ qdã germina pullulauerint: hoĩem
aũ ad oꝑandũ & ad custodiendũ paradysum
eẽ positũ: ħ ẽ m̃tẽ hõis. cuiꝰ uirtꝰ antinam
uideret᷑ excolere. Nonsolũ excolere: sed
etiã cum excoluerit custodire. Bestiȩ aut̃
agͥ & uolatilia cęli qͦ adducunt᷑ adadam: nr̃i
irrationabiles motꝰ st̃: eo qđ̾ bestiȩ uł pecora
queda diuerse sint corporis passiones. uł t̃bu¬
lentiores. uł etiam langͥdiores. Uolatiba autẽ
cȩli qͥd aliud estimamꝰ qͣm inanes cogitationes.
quȩ uelud uolatilium more nr̃am circum
uolant animã : & huc atq illuc uario sepe
m̃iti nr̃e simil adiutor nͥsensus. ħ ẽ. estesis.¬
simiłe sͥ soła noye ñr potuit inuenire.

Expanded text:
tuentur, quomodo si uel primo magnum munus dei fuit circa homines, ut in paradiso homines collocarentur rapiatur, dicuntur etiam bestiae et pecora agri et uolatilia caeli in paradiso fuisse. unde plerique paradisum animam hominis esse uoluerunt, in qua uirtutum quaedam germina pullulauerint, hominem autem et ad operandum et ad custodiendum paradisum esse positum, hoc est mentem hominis. cuius uirtus animam videtur excolere, nec solum excolere, sed etiam cum excoluerit, custodire. 168 Bestiae autem agri, et volatilia coeli quae adducuntur ad Adam, nostri irrationabiles motus sunt, eo quod bestiae vel pecora, quaedam diversae sint corporis passiones, vel turbulentiores, vel etiam languidiores. Volatilia autem coeli quid aliud aestimamus, nisi inanes cogitationes quae velut volatilium more nuolant animam et huc atque illuc uario motu menti nostrae similis adiutor nisi sensus, hoc estsimilem sibi solam voo? noster potuit inuenire.
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ & alia uicia. U̾bi aũ iusticia. ibi concordia uir¬
tutũ ẽ cet̾arum: ideo ñ ex locis qͣ fluit. hoc est
ñ ex parte cognoscitur. Non enĩ ꝑsese iusticia
s qͣsi mat̃ ẽ om̃ium. In hisgͦ fluminib iiͦi᷑. uir
istius incluser̃t tempora. Primũ gͥ tẽp̾ ex inundi
pͥncipio. usq ad diluuium prudentiȩ fuit: qͦ in
tẽpore iusti numerant᷑. abel. adõ discens: &¬

Expanded text:
est et alia uitia, ubi autem iustitia ibi concordia uirest et alia uitia, ubi autem iustitia ibi concordia uirtutum est ceterarum. ideo non ex locis qua fluit, hoc est non ex parte cognoscitur; non enim pars est iustitia, sed quasi mater est omnium. in hiistius incluserunt tempora. ! Primum igitur tempus ex mundi principio usque ad diluuium prudentiae fuit, quo in tempore iusti numerantur Abel a domino
Abbreviated transcription (Latin):
tnsũberat: nec aliquib cursus eiꝰ ĩpedim̃toꝵ S
heret obstaculis. Quartꝰ ẽ fluinus eufrates. qui
latine fecuditas atq habundantia fructuum
nuncupat᷑: p̃ferens qͦdda ĩsignȩ iusticiȩ. quȩ
om̃em pascit animam. Nulla enĩ habundan¬
tiores uidet᷑ fructꝰ habere uirtꝰ: quamȩqͥtas
atq iusticia. Quȩ magis aliis quam sibi ꝓdest.
utilitates suas negligit. comunia emolumenta
genus. nullo magis. qͣm iusticia & equitate
lȩtetur. Causam aũ cur cet̾i qua cõmeant fluuii
descͥbant᷑ regiones loͣꝵ. q̃ cufrates cõmeat non
describantur. illam accipimꝰ. quia aqua cius ui¬
talis asseritur. & quȩ augeat atq foueat: unde
Auxẽ cũ hebreoꝵ atq assyrioꝵ prudenteᷤ dixer̃t.
Cont᷑ aũ fert᷑ ẽe aqua alioꝵ fluminum: Deinde
qr ubi prudentia. ibi & malitia. ubifortitudo. ibi
iracundia. ubi tẽꝑantia. ibi intẽꝑantia: plerũq

Expanded text:
transuerberat nec aliquibus cursus eius impedimentorum transuerberat nec aliquibus cursus eius impedimentorum haeret obstaculis. quartus est fluuius Euphrates, qui latine fecunditas atque abundantia fructuum nuncupatur praeferens quoddam insigne iustitiae, quae omnem pascit animam. nulla enim abundantiores uidetur fructus habere uirtus quam aequitas atque iustitia, quae magis aliis quam sibi prodest et utilitates suas neglegit communia emolumenta genus nullo magis quam iustitia et aequitate laetetur. causam autem cur ceteri qua commeant fluuii describantur, regiones locorum qua Euphrates commeat non de- . scribantur, illam accipimus, quia aqua eius uitalis adseritur et quae foueat atque augeat. unde Auxen eum Hebraeorum et Assyriorum prudentes dixerunt, contra autem fertur esse aqua aliorum fluminum, deinde quia ubi prudentia ibi et malitia, ubi fortitudo ibi iracundia, ubi temperantia ibi intemperantia plerumque
Abbreviated transcription (Latin):
ibi pͥmum obseruantiȩ constitutio: quia per
legẽ absorbetur carnale peccatum. Benegͦ gyon
in qͦ figura ẽ castitatis. cireuire t̾rã ethiopiã drͣ:
ut abluat corpus ab iectum: & carnis uilissime
restinguat incendiũ. Ethiopia enim. abiecta
& uilis. latina ĩterp̃tatione signat᷑. Quid eni
ab iectius nr̃ocorpore. qͥdtã ȩthiopiȩ similȩ: qd
etiã nigrum ẽ quibusdam tenebris peccatoꝵ:
Tereuis ẽ fluuius tygͥs. qͥuadit contͣ assyrios:
adquẽ p̃uaricator isrł captꝰ ẽ duct᷑. hic fluuiꝰ
ar uelocior c̾ẽ om̃ib. qũe incolunt assyrii:
ħ c̃ dirigentes. Hoc enim significat int̾p̃tatio
Ergo qͥcumq fortitudine anumi p̾uaricantia
corporis uicia captiuauerit dirigens ad suꝑna
iste huiꝰ fluminis simił estimat᷑. & ido etiam
fortitudo. de illo qͥ ẽ ĩparadiso fonte emanat.
Fortitudo aũ quodam cursu rapido. obstancia qͦq

Expanded text:
ibi primum obseruantiae constitutio, quia per ibi primum obseruantiae constitutio, quia per legem absorbetur carnale peccatum. bene ergo Geon, in quo figura est castitatis, circumire terram Aethiopiam dicitur, ut abluat corpus abiectum et carnis uilissimae restinguat incendium; Aethiopia enim abiecta et uilis Latina interpretatione signatur. quid autem abiectius nostro corpore, quid tam Aethiopiae simile, quod etiam nigrum est quibusdam tenebris peccatorum ? tertius est fluuius Tigris, qui uadit contra Assyrios, ad quem praeuaricator Istrahel captiuus est ductus. hic fluuius dicitur uelocior esse omnibus, quem incolunt Assyrii, hoc est dirigentes; hoc enim significat interpretatio. ergo quicumque fortitudine animi praeuaricantia corporis uitia captiuauerit dirigens ad superna, iste huius fluminis similis aestimatur. et ideo etiam fortitudo de illo qui est in paradiso fonte emanat. fortitudo autem quodam cursu rapido obstantia quaeque
Abbreviated transcription (Latin):
e. ẜ ꝑhanc facile a dparadisum reuertatur.
hic fluiuius multis hõib frequentatur: pul¬
dritudmẽq & fertilitatẽ maximam haberẽ
phibet᷑. & ido prudentia ĩspeciȩ huiꝰ accipit᷑:
quȩ plurimos fruct attulit ĩ dm̃ saluatoris
aduentu: atq ĩ extrema terrarum fluit. qͥr
ꝑsapientam om̃s hoĩes sunt redepti. Unde
& dictũ ẽ. Inõem terrã exipit somuis eoꝵ: &
infies orbis terrȩ uerbaeoꝵ. Sco̾s ẽ fluuniᷤ
geon: iuxta que lex data c̃ iftahelitis: cum
ce̾nt inegypto constituti. ut ex egypto re¬
cederent. & succincti lumbos ederent agnũ
qd̾ insigne ẽ temꝑantiȩ . C astos enm̃ &
scĩficatos: oportet dñi pascha celebiare. Et idco
iuixta ħc fluuium. legitima primo obseruantia
constituta ẽ: qr significat nom̃ hoc. quendam t̾rȩ
uł sordes ĩ cast᷑ hẏatꝰ absorbet: ita castitas om̃is
corporis passiones. Ab olere consueuit. Meritoq

Expanded text:
sed per hanc ad paradisum facile reuertatur. sed per hanc ad paradisum facile reuertatur. hic fluuius multis hominibus frequentatur pulchritudinemque et fertilitatem maximam habere perhibetur. et ideo prudentia in specie huius accipitur, quae plurimos fructus adtulit in domini salutaris aduentu. atque in extrema terrarum fluit, quia per sapientiam omnes homines sunt redempti. unde et dictum est: in omnem terram exiuit sonus eorum et in fines orbis terrae uerba eorum. secundus est fluuius Geon, iuxta quem lex lata est Istrahelitis, cum essent in Aegypto constituti, ut ex Aegypto recederent et succincti lumbos ederent agnum, quod insigne est temperantiae; castos enim et sanctificatos oportet domini pascha celebrare. et ideo iuxta istum fluuium legitima primo obseruantia constituta est, quia significat nomen hoc quendam terrae uel sordes in ea sunt hiatus absorbet, ita castitas omnes corporis passiones abolere consueuit meritoque
Abbreviated transcription (Latin):
nt̃s assumpta. insuoꝵ scripta libroꝵ E nstulert̃.
ap sic̃ fous sapientiȩ: ita etum flumina ista .iiͦi.
spendidum carbunculũ: & prassinũ lapiden.
airum & argentum. Et dd de prudentib dic̃.
Sidormiatis ĩter medios cleros pennȩ colu̾bȩ
uargentate. & postiora dorsi eirꝰ ĩspeciȩ auri:
io qđ ueteri & nouo qͥ ĩ heserit testam̃to. in
ipsa secreta sapientiȩ di. disputatiõis possit
uit igniculus. habet & prassimim lapidem: qͥ
uiride qͥaddam atq uitale. coloris sui speciȩ os¬
tentare uide̾tur. Nirent enim arbusta quȩ ur¬
uunt: arescunt cont̾ quȩ moriuntur. Uiret
t̾ra dum floret: uirent & semina dũ ꝓrũpt̃.
Et bene pͥmoloco hic fluiius positꝰ ẽ. fison. qͥ
qm uña gentẽ circũfluit. s etiam ꝑ lydiã fluit.
Nonenĩ angusta qͣdã. s. diues utilitatũ pruden¬
ta ẽ: quȩ pluribus ꝓsit. Ideo prima: ut siqͥs
de paradiso fuerit egressus. uelua qͦdd̃a eum
prudentiȩ flumen excipiat. nec ita possit areᷤ

Expanded text:
nostris assumpta, in suorum scripta librorum transtulerunt. Itaque sicut fons sapientiae, ita etiam flumina ista quatuor bonum aurum, splendidum carbunculum, et prasinum lapidem. aurum et argentum et Dauid de prudentibus dicit: si dormiatis inter medios cleros, pinnae columbae deargentatae et posteriora eius in specie auri, eo quod ueteri et nouo qui inhaeserit testamento in ipsa secreta sapientiae dei disputationis possit uit igniculus. habet et prasinum lapidem, qui uiride quiddam atque uitale coloris sui specie ostentare uideatur. uirent enim arbusta quae uiuunt, arescunt contra quaecumque moriuntur; uiret terra, dum floret, uirent et semina, dum prorumpunt. et bene primo loco hic fluuius positus est Phison, qui  unam gentem circumfluit, sed etiam per Lydiam fluit. non enim angusta quaedam, sed diues utilitatum prudentia est, quae pluribus prosit. ideo prima, ut si quis de paradiso fuerit egressus, uelut quoddam eum prudentiae flumen excipiat, ne cito possit arescere,
Abbreviated transcription (Latin):
luptas atq delectatio bene sapiens dicit᷑.
qr & carnis appellat᷑ sapientia. sic̃ habes. qr
sapientia huius carins inimica ẽ do: & ad ex¬
qͥrenda delectatiõum genera. astuti sunt qͥ
appetentes sunt uo luptatum. Siue gͦ de¬
lectatiõem intelligas queda ẽ diuino ad¬
u̾sa mandato. & ĩimica c̃ sensib nr̃is. und

Expanded text:
luptas atque delectatio bene sapiens dicitur, quia et carnis appellatur sapientia, sicut habes quia sapientia huius carnis inimica est deo et ad exquirenda delectationum genera astuti sunt qui adpetentes sunt uoluptatum. siue ergo delectationem intellegas, quaedam est diuino aduersa mandato et inimica sensibus nostris, und
Abbreviated transcription (Latin):
inadium̃tũ facta ẽ uiro. p̃sidio uirili ĩ diget.
qi uir cap̃ ẽ mulieris. Ille aũ qͥ adium̃tum
uxoris se habit᷑um e̾e̾ credebat : lapsus ẽ. ꝑ
uxoremr Uñ nemo debet fãcile alteri secre¬
dere. nͥ cuiꝰ uirtutẽ ꝓbarit: nec arrogare
sibi. qͥse auxilio putarit adscitum: s magis
si inuenerit forciorẽ cuise putabat e̾e̾ p̃sidio.
milit̾ cohabitantes scd̾m scientiam. tanqͣm
infirmiori uasi. inulieri imꝑtientes honorẽ
tãqͣm coheredib gr̃ȩ uite: ut ne ĩpediant᷑
oratiões urͣe. Ergo posit᷑ ẽ in paradiso uir.
facta ẽ ĩ paradiso mulier. S etiã tc̃ pͥusqͣm
aserpente mulier deciꝑetur. habuit uiri
gr̃am. qm̃ de uiro sumpta ẽ: licet hoc sacͣ¬
m̃tum magnum sit. sic̃ apłs dix̃: & ido cau¬
samuitȩ ex eo tͣxit. Ideoq de uiro tantũ
& custodire. Non ide ẽ oꝑari & custodire.
Inoꝑe enim qͥdã uirtutis ꝓcessus ẽ: in custo

Expanded text:
in adiumentum facta est uiro praesidio uirili indiget, in adiumentum facta est uiro praesidio uirili indiget, quia uir caput est mulieris, ille autem qui adiumentum uxoris habiturum se esse credebat lapsus est per uxorem. unde nemo debet facile alteri se credere nisi cuius uirtutem probarit nec adrogare sibi qui se pro auxilio putarit adscitum, sed magis si inuenerit fortiorem, cui se putabat esse praesidio, militer cohabitantes secundum scientiam tamquam infirmiori uaso muliebri inpertientes honorem tamquam coheredi gratiae uitae, uti ne inpediantur orationes uestrae. ergo positus est in paradiso uir, facta est in paradiso mulier, sed etiam tunc priusquam a serpente mulier deciperetur, habuit uiri gratiam, quoniam de uiro sumpta est, licet hoc sacramentum magnum sit, sicut apostolus dixit, et ideo causam uitae ex eo traxit. ideoque de uiro tantum erari et custodire. non idem est operari et custodire; in opere enim quidam uirtutis processus est, in custodia
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑari. & custodire. Uides. qm̃ qui erat app
hendit᷑ . Erat autem ĩ t̾ra plasmatiõis sue
App̃hendit gͦ eum uirtus di: inspirans ꝓ cesi
& incrementa uirtutis. Deniq ĩparadiso ai
collocauit: ut scias app̃hensum. qͣsi afflatum
diuina ẽẽ uirtute. Q uo loco illud adu̾te. e
ext̾ paradisum uir factꝰ ẽ. & mulier intn
paradisum: ut aditas. qd ñ loci ñ geners
nobilitate: s uirtute unus qͥsq gtͣam sibi cõpa¬
rat. Deniq extͣ paradisum factꝰ. hoc ẽ ĩ m¬
feriore loco. uir melior inuenit᷑. & illa quȩ in
meliore loco. ħ ẽ in paradiso facta ẽ. inferior
repit᷑. Mulier enim pͥor decepta ẽ: & uirũ¬
ipsa decepit. Uñ apłs petrus. subiectas for¬
tiori uasi mulieres sc̃ãs. uiris suis uelut dñis
obȩdire memorauit. Epaulus ait. quia
adam ñ ẽ seductꝰ. mulier autem seducta in
p̃naricatione fuit. Deinde cõtuenđu. qr nemo
debet sibi facile p̾sumere. Nam ecce illa quȩ

Expanded text:
operari et custodire. uides qoperari et custodire. uides qrehenditur. Erat autem in terra plasmationis suae. Apprehendit ergo eum virtus Dei inspirans processus et incrementa virtutis: denique in paradiso eum collocavit; ut scias apprehensum quasi afflatum divina esse virtute. Quo loci illud adverte, quia extra paradisum vir factus est, et mulier intra paradisum, ut advertas quod non loci, non generis nobilitate, sed virtute unusquisque gratiam sibi comparat. Denique extra paradisum factus, hoc est, in inforiore loco, vir melior invenitur; et illa quae in meliore loco hoc est, in paradiso facta est, inferior reperitur. Mulier enim pipsa decepit. unde apostolus Petrus subiectas fortiori uaso mulieres sanctas uiris suis uelut dominis oboedire memorauit. et Paulus ait quia Adam non est seductus, mulier autem seducta in praeuaricatione fuit. deinde contuendum quia nemo debet sibi facile praesumere. nam ecce illa quae
Abbreviated transcription (Latin):
honestatẽ estimaũ ȩgypti thesauris obpbrũ
xp̃i. Et qͥs sapientior quã danihel: Sabtin
qͦq sapientiã poposcit: & meruit. Dictĩce
culum. & lapide pͣssinũ habere dictꝰ est: hoc
quoq qͣle sit consideremu. Uidet᷑ emĩ nob̃
tanqͣm aurũ bonũ enos: qͥ prudent̃ dei nom̃
scire desiderauit. Enoch autẽ qͥtͣnslatꝰ est ã
mortẽ non uidit: carbunculus quidam est.
lapis bom odoris. quẽ oꝑibus suis sc̃s enoch
deo detulit: gr̃am quandam factis & morb̾
spirans. Noe uͦ tanquam p̃ssimis lapis unti¬
lem colorẽ p̃tulit. Si quidẽ diluuii tẽpore.
solus. ac uelut futurȩ constitutionis uitale
semen: in illa archa ẽ. reseruatꝰ. Ergo bene
paradisus. qͥ plurib fluminib irrigatur
scđm orientẽ. ñ cont orientem. hoc ẽ. scđm
illũ orientẽ. cui nom̃ ẽ oriens. idẽ. scđm xꝑi
in eden. hoc ẽ. inuoluptate. Et app̃hendi
dis hominẽ quẽ fecit: & posuit eũ ĩ paradi

Expanded text:
honestatem aestimauit Aegypti thensauris obprobrium honestatem aestimauit Aegypti thensauris obprobrium Christi. et quis sapientior quam Danihel? Solomon quoque sapientiam poposcit et meruit. dictum esculum et lapidem prasinum habere dictus est, hoc quoque quale sit consideremus. uidetur enim nobis tamquam aurum bonum Enos, qui prudenter dei nomen scire desiderauit. Enoch autem, qui translatus est et mortem non uidit, carbunculus quidam est lapis boni odoris, quem operibus suis sanctus Enoch deo detulit gratiam quandam factis et moribus spirans. Noe uero tamquam prasinus lapis uitalem colorem praetulit, siquidem diluuii tempore solus uelut ad futurae constitutionis uitale semen in illa arca est reseruatus. ergo bene paradisus, qui pluribus fluminibus inrigatur, secundum orientem, non contra orientem, hoc est secundum illum orientem, cui nomen est oriens, id est secundumin Edem, hoc est in uoluptate. : Et adprehendit deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso
Abbreviated transcription (Latin):
Non inmerito igͥ inhis: specieᷤᷤ fortitudiniᷤᷤ ẽ.
Secti enim st̃ sicut infra habes: teuiptati:
in mactatioe gladii mortur. Circiuierunt.
in caprinis pellib : geinentes. angustiati. &
doloribus affucti : quoꝵ meritis dignus ñ
erat orbis. In solitudinb errantes: in montib
& inspeluncis. & infoueis terrȩ. Recte gͥ.
iuns pecien foatituõmis colo camus.
Scđm eunuangłium autem. digna ẽ sigura
iusticiȩ : qr uirtꝰ ẽ. insalutẽ om̃i credenti. Den
ipse dñs ait. Sine nos implere onĩem iustici.
Quȩ qͥdem : parens ẽ ceterarum fecunda
uirtutum. Quadam ui. in qͦ aliqͣ harum que
diximus pͥncipalis uirtus ẽ. ineo etiã cetere p̃sto
st̃ : qr ipse sibi st̃ çonexe concretȩq uirtutes. Par
utiq ab el iustꝰ : fortissimus ac pacientissimus
abraham: & prudentissimi ꝓpħe. Et moyses
eruditꝰ om̃i sapientia ȩgyptioꝵ: maiorem

Expanded text:
non inmerito igitur in his species fortitudinis est. non inmerito igitur in his species fortitudinis est. secti enim sunt, sicut infra habes, temptati, in mactatione gladii mortui. circumierunt in caprinis pellibus, egentes, angustati et doloribus adflicti, quorum meritis non erat dignus orbis, in solitudinibus errantes, in montibus et in speluncis et in foueis terrae. recte igitur in his speciem fortitudinis conlocamus. Secundum euangelium autem digna est figura iustitiae, quia uirtus est in salutem omni credenti. denique ipse dominus ait: sine nos implere omnem iustitiam, quae quidem parens ceterarum est fecunda uirtutum, quamuis in quo aliqua harum tiam ceterae praesto sint, quia ipsae sibi sunt conexae concretaeque uirtutes. nam utique Abel iustus et fortissimus ac patientissimus Abraham et prudentissimi prophetae et Moyses eruditus in omni sapientia Aegyptiorum maiorem
Abbreviated transcription (Latin):
nom̃ dm̃idi : & enoch. qͥ đr latine di gratia
raptꝰ ad celum: & noe. qͥ⁊ ipse iustꝰ & quedã
quietis directio. Scđ̾m tempꝰ. & abraham.
& ysaac. & iacob. reliquoꝵq numerꝰ patri¬
archarũ: ĩquib casta & pura quedam tẽꝑan¬
tia religiõis effulsit. In maculatꝰ enim ysaac
ꝑ reꝓmissionem abrahe datꝰ filius: ñ tam
corporalis partus. qͣm diuinȩ munꝰ p̾ferens
indulgentiȩ. Inqͦ uere ĩmaculati figura p̃cessit:
ut apłs docet dicens. Quia abrahe dicte sunt
reꝓmissiões. & semimi eiꝰ. Non dix̃ & seminib
tãqͣm ĩmultis. s sic̃ inuno & seminituo qͥẽ
barac. sanson. Salonione. dđ. & saniuhel. & cet̾is
ꝓpħis. anatua. araria. misahel. daniel. helia
heliseo . qͥper fide uicer̃t regna. operati sunt
iusticiam. ꝑfecerunt rȩꝓmissiões. Obtruxer̃t
ora leonum: extinxerunt uirtutẽ ignis. Pffu¬
gart̃ aciem gladii. eualuerunt de ĩfirmitate.
fortes fuert ĩ bello: castra ceꝑunt exteroꝵ.

Expanded text:
ni dei, et Enoch, qui dicitur latine \'dei gratia\', raptus ad caelum, et Noe, qui et ipse Iustus et quaedam requietis directio. secundum tempus est Abraham et Isaac et Iacob reliquorumque numerus patriarcharum, in quibus casta et pura quaedam temperantia religionis effulsit. inmaculatus enim Isaac per repromissionem Abrahae datus filius, non tam corporalis partus quam diuinae munus praeferens indulgentiae, in quo uere inmaculati figura praecessit, ut apostolus docet dicens quia Abrahae dictae sunt repromissiones et semini eius. non dicit: et seminibus tamquam in multis, sed sicut in uno: et semBarac Sampso, Salomone Dauid et Samuel et ceteris prophetis, Anania Azaria Misael Daniel Helia Helisaeo, qui per fidem deuicerunt regna, operati sunt iustitiam, perfecerunt repromissiones, obstruxerunt ora leonum, extinxerunt uirtutem ignis, effugerunt acies gladii, eualuerunt de infirmitate, fortes fuerunt in bello, castra ceperunt exterorum.
Abbreviated transcription (Latin):
ad̾o facta. Nã sic̃ sup̃ ostendimꝰ eos dic̾e. q ĩ
ẽ mandatũ di. sic & hic dic̃t. ñ gͦ creat̃a h¬
minis adeo : qr ds malũ ñ fecit. Homoantẽ
opimõem accep̃ mali: dũ amalis p̃cipitir
abstinere. Hoc aũ genere. aliũ bonumd̃n
aliũ oꝑatorẽ hominis conant᷑ asserere. ib
respondendũ ẽ ilico scđm suã opimonen
Si enĩ hoiẽm nołt ad̾o factum qr perati¬

Expanded text:
Deo facta. Nam sicut supra ostendimus eos dicere quod non est mandatum Dei, sic et hic dicunt: Non ergo creatura hominis a Deo, quia Deus malum non fecit. Homo autem opinionem accepit mali, dum a malis praecipitur abstinere. Hoc autem genere alium bonum Deum, alium operatorem hominis conantur asserere. Quibus respondendum est illico secundum opinionem suam. Si enim hominem nolunt a Deo factum, quia peccat
Abbreviated transcription (Latin):
Fluminis inpetus lȩtificat ciuitatẽ di. ł staũ
ciuitas illa quȩ sursum ẽ iherłcnlibera: inqͣ
diu̾sa sc̃oꝵ merita pullulart̾. In hoc gͦ pasa¬
diso hominẽ ds posuit quem plasmauit. In¬
tellige iam qr ñ eũ hominem qui scđ̾m mma¬
ginem diẽ posuit: sed eum qͥ scđm corpus.
Incorporalis enim: ĩ loco ñ est. Posuit autem
eũ inparadiso sic̃ solem in cęlo. ex pectattẽ
regnum cȩloꝵ. queadmo dum creatura expec¬
tat reuelatiõẽ filioꝵ di. Uͤsi paradisusẽ inqͥ
erant exorta uirgulta: uidet᷑ paradisus amna
ẽẽ quȩ multiplicat semen acceptum: inq̃
uirtꝰ unaqueq plantat᷑. inqͣ erat etiã lignũ
uitȩ. hoc ẽ sapientia. sic̃ dix̃ salonion. qm̃sa

Expanded text:
petus laetificat ciuitatem dei. est autem ciuitas ilia quae sursum est Hierusalem libera, in qua diuersa sanctorum merita pullularunt. in hoc ergo paradiso hominem deus posuit, quem plasmauit. intellege iam quia non eum hominem qui secundum imaginem dei est posuit, sed eum qui secundum corpus; incorporalis enim in loco non est. posuit autem eum m paradiso sicut solem in caelo expectantem regnum caelorum, quemadmodum creatura expectat reuelationem filiorum dei. ergo si paradisus est in quo erant exorta uirgulta, uidetur paradisus anima esse, quae multiplicat semen acceptum, in qua uirtus unaquaeque plantatur, in qua erat etiam lignum uitae, hoc est sapientia, sicut dixit Solo
Abbreviated transcription (Latin):
paradisum. nͥ om̃ip̾s ds̾: qui dix̃. & facta st̃ :
Numqͣm ĩdigens eoꝵ quȩ generari uellet.
Inse gͦ: plantauit paradisum. De quo dicit
bona scõꝵ. Sc̃ĩ enim sub ficu & uitȩ dicunt᷑
ĩ illo pacis futuri tẽpore. inquib typus est
angłoꝵ. Ergo paradisus ẽ. plurima ligna ha¬
bens: s ligna fructifera: ligna plena succi
atq uirtutis. De quib dictũ ẽ. Exultab̾t oĩa
ligna siluarum. Ligna semꝑ florentia. uii¬
ditate meritoꝵ. sicut lignum illud qđ plan¬
tatũ ẽ sec̃ decursus aquarum. cuiꝰ folium non
defluet: qr totꝰ in eo fructꝰ exuberat. Hic gͦ
paradisus ẽ. Locꝰ au̾ eiꝰ inqͦ ẽ plantatus. uolup
ꝓcedit ex eden: qui rigat paradisum. hȩcgͥ¬

Expanded text:
paradisum nisi omnipotens deus, qui dixit et facta sunt, paradisum nisi omnipotens deus, qui dixit et facta sunt, numquam indi-. gens eorum quae generari uellet? ipse ergo plantauit paradisum, de quo dicit bona sanctorum; sancti enim sub ficu et uite dicuntur in illo pacis futuri tempore, in quibus typus est angelorum. Ergo paiadisus est plurima ligna habens, sed ligna fructifera, ligna plena suci atque uirtutis, de quibus dictum est: exultabunt omnia ligna siluarum, ligna semper florentia uiriditate meritorum, sicut illud lignum, quod plantatum est secus decursus aquarum, cuius folium non defluet, quia totus in eo fructus exuberat. hic ergo paradisus est. locus autem eius, in quo est plantatus, uoluptprocedit ex Edem, qui rigat paradisum. haec