comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uocabãt ñeq eñi ciues tantũmͦ. uerũ stam ꝓpinquis diu postre¬
mno patentes ae filii. lapidib int̾ se int se induas parea sinisi ꝑ
Alquot dies c̃amuos certo tẽpr̃ anni psollentt̃ dimicabantndũ
qusq it queq potat occide bat. Lgi quidem Sndd̃iq ud itio¬
ualui it ta qrudele atꝙ mueteratũ malũ de cordib & mo
nbiaoꝵ auellerẽ. pelleremq dicendo: Nontam eguse delã
noꝰ puttaui: eũ eos audiẽ acclamantes: s cũ flentes uiderem
Acclamationib qͥppe se doceri & delectari. flec̃a ait Laomi¬
mis indicabant. Quas ubi aspexi. immanẽ illã consududinẽ
a patrib & auis. Longeq amaioribꝰ. traditã q̃ pectora eoꝵ
hostilit̃ obsidebat uł potiꝰ possidebat uictã. ante qua re
ipsa id oftendent credidi. Moxq sermone finito. ad agud al
do grãs corda atq ora eoꝵ cõuert. Et ecce ta ferme octo uł
turesti. Sunt ti alia multa exꝑinita qͥb didicim̃ homines qͥd̃ in

Expanded text:
vocabant; neque enim cives tantummodo, verum etiam propinqui, fratres, postremo parentes ac filii lapidibus inter se in duas partes divisi, per aliquot dies continuos, certo tempore anni solemniter dimicabant, et quisque ut quemque poterat occidebat: egi quidem granditer, quarum avellerem, pelleremque dicendo; non tamen egisse aliquid me putavi, cum eos audirem acclamantes, sed cum flentes viderem. Acclamationibus quippe se doceri et delectari, flecti autem lacrymis indicabant. Quas ubi aspexi, immanem illam consuetudinem a patribus et avis, longeque a majoribus traditam, quae pectora eorum hostiliter obsidebat, vel potius, possidebat, devictam, antequam re ipsa id ostenderent, credidi. Moxque sermone finito ad agendas Deo gratias corda atque ora converti. Et ecce jam ferme octo vel tum est. Sunt et alia multa experimenta quibus didicimus, homines, quid in
Abbreviated transcription (Latin):
qđ efficere uolumꝰ cũ grandit̃ dicimꝰ. hoc &iam isto uelimus. id ÷
ut bona moꝵ diligant᷑ uł deuitent᷑ mala. Si abhac actione ñsic
alieniᷤ homines ut ad eã gͣndi gn̾e dictionis uideant᷑ urgendi.

Expanded text:
quod efficere volumus, cum granditer dicimus, hoc etiam isto velimus, id est, quod efficere volumus, cum granditer dicimus, hoc etiam isto velimus, id est, ut bona morum diligantur, vel devitentur mala; si ab hac actione non sic alieni sunt homines, ut ad eam grandi genere dictionis urgendi
Abbreviated transcription (Latin):
si nec docñte indignt eloqͥo nec mounte: qr & scientes &
Fauentes auditores habent. aliquãto ꝓmptuiꝰ ex delectatione
ipsa elocutionis accedat. uł tenaciũ adherescat assensus.
Nam cũ eloqñtiȩ sit uniu̾sale officiũ. in qͦcũq istoꝵ trium
generũ dicere apte ad ꝑsuasionẽ. finis aut̃ id qͦd t̾tẽ deris
ꝑsuad̾e dicendo: inqͥcũq istoꝵ tum generĩ dic̃ qͥdẽ elo qñs
apte ad ꝑsuasionẽ. so nͥ ꝑsuadeat ad finẽ non ꝑuenit eloqñtiȩ ꝑ suade
autẽ in sũmisso gn̾e uera e̾ẽ ꝙ̃ dic̃: ꝑsuad& ingrandi ut agant᷑ ꝗͣ agñ¬
da ex̃ iã sciunt᷑: nec aguntur. ꝑsuad& in genr̾e tẽperato pulchre
ornateq se dicere. qͦ fine nob̃. qͥd opꝰ ẽ. App&ant euͦ qͥ lingua
gloriant᷑. & se in panagẏricis talibq dictionib iactent. ubi
nec docendus. nec ad aliqͥd agñdũ mouendus: s tantũmͦ ẽ delec¬
tandꝰ auditor. Nos uͦ istũ finẽ referam̾ ad alt̾um fine̾. ut scilic&

Expanded text:
indigent eloquio nec movente, quia et scientes et faventes auditores habent, aliquanto promptius ex delectatione ipsa elocutionis, accedat vel tenacius adhaerescat assensus. Nam cum eloquentiae sit universale officium, in quocumque istorum trium generum, dicere apte ad persuasionem; finis autem, id quod intenderis, persuadere dicendo: in quocumque istorum trium generum dicit quidem eloquens apte ad persuasionem, sed nisi persuadeat, ad finem non pervenit eloquentiae. Persuadet autem in submisso genere vera esse quae dicit; persuadet in grandi, ut agantur quae agenda esse jam sciuntur, nec aguntur; persuadet in genere temperato, pulchre ornateque se dicere: quo fine nobis quid opus est? Appetant eum qui lingua gloriantur, et se in panegyricis talibusque dictionibus jactant, ubi nec docendus, nec ad aliquid agendum movendus, sed tantummodo est delectandus auditor. Nos vero istum finem referamus ad alterum finem, ut scilicet
Abbreviated transcription (Latin):
s̃ sũnisso sermone dicunt᷑: ut qͥbꝰdã quasi thoris ornam̃torũ p̃be¬
ant emimentiorẽ locũ. Grande aut̃ gen̾ tẽperata dictio ñ reqͥrit :
Ad delectandos qͥppe animos ñ ad morm̃dos ipsa suscipit᷑. ñ sane si¬

Expanded text:
sed submisso sermone dicuntur, ut quibusdam quasi toris ornamentorum praebesed submisso sermone dicuntur, ut quibusdam quasi toris ornamentorum praebeant eminentiorem locum. Grande autem genus temperata dictio non requirit: ad delectandos quippe animos, non ad movendos ipsa suscipitur. CA
Abbreviated transcription (Latin):
in grandi gnẽ semꝑ aut pene semꝑ temperata. dec& esse
pͥncipia: & ĩ potestate: eloqnͣtis. ut dicant᷑ ñ nulla sũmisse.
&iam qͣ possent grandit᷑ dici: ut ea q̃ dicunt᷑ grandiẽ. ex
illoꝵ fiant cõꝑatione grandiora: & eoꝵ tãꝗͣm umbris
luminosiora reddantur. In quo cũq aut̃ gn̾e aliqͦ qͣstio¬
nũ uincla soluenda sunt. acumine opꝰ ẽ: qđ sibi sumissũ
genꝰ ꝓpͥe uindicat: ac ꝑhoc eo gn̾e utendũ ẽ & in abis¬
gnibꝰ: qͣndo eis ista incidunt. sic̃ laudandũ aliqͥd uł uita¬
ꝑandũ. ubi nec dãpnatio cuiꝰquã nec lib̾atio: nec ad ac¬
tionẽ quãlib& assensio requiritur. In qͦcuque alio gne
occurrerit. genꝰ adhibendũ: & int̃ponẽdũ est tẽperatũ.
misso simniliter. Iemperatũ aut̃ genꝰ ñ qͥdem semꝑ. so tam̃
aliquãdo fũmisso indig&. sic̃ dixi. si q̃stio cuiꝰ nodus ẽ soluendus
incurrat: uł quado non nulla quȩ ornari possent. Idõ nͣ ornant᷑

Expanded text:
i ergo genere semper, aut pene semper, temperata decet esse principia; et in potestate est eloquentis ut dicantur nonnulla submisse, etiam quae possent granditer dici: ut ea quae dicuntur granditer, ex illorum fiant comparatione grandiora, et eorum tanquam umbris luminosiora reddantur. In quocunque autem genere aliqua quaestionum vincula solvenda sunt, acumine opus est, quod sibi summissum genus proprie vindicat. Ac per hoc eo genere utendum est et aliibus, quando eis ista incidunt: sicut laudandum aliquid vel vituperandum, ubi nec damnatio cujusquam nec liberatio, nec ad actionem quamlibet assensio requiritur, in quocumque alio genere occurrerit, genus adhibendum et interponendum est temperatum. misso similiter. Temperatum autem genus non quidem semper, sed tamen aliquando submisso indiget, si, ut dixi, quaestio cujus nodus solvendus est, incurrat; vel quando nonnulla qu
Abbreviated transcription (Latin):
existim& ista miscere: imo quantũ c̃grue fieri potest. om̃ibꝰ
generib dictio uarianda est. Nã quando ꝓlixa ẽ in uno genere
minꝰ detne auditorẽ. Cũ uͦ fit in alud ab alio t̃nsitus. Etan᷑¬
si longiiꝰ eat. decentiũ ꝓcedit oratio. quãuis habeant & si¬
gila gnã uarieates suas ĩ sermone eloqñtiũ: dͥbꝰ ñ sinunt̃ in
eoꝵ qͥ audiunt frigescere uł. tepescere sensibus. Uerĩtam̃
faciliuꝰ sumissũ solũ. qua solũ grande diutiuꝰ tolerari potest.
Comingtio quippe animi. quanto mag̃ excitanda ẽ. ut nob assen¬

Expanded text:
existimet ista miscere: imo quantum congrue fieri potest, omnibus generibus dictio varianda est. Nam quando prolixa est in uno genere, minus detinet auditorem. Cum vero fit in aliud ab alio transitus, etiamsi longius eat, decentius procedit oratio: quamvis habeant et singula genera varietates suas in sermone eloquentium, quibus non sinuntur in eorum qui audiunt, frigescere vel tepescere sensibus. Verumtamen facilius submissum solum, quam solum grande diutius tolerari potest. Commotio quippe animi quanto magis excitanda est, ut nobis assen
Abbreviated transcription (Latin):
Si pulchra es ꝗd absconderis: Si de formis: cur te formosam
eẽ ñtiris Nec tuȩ c̃scientiȩ nec aliem grãm erroris habitura:
Iuo em̃ altam diligit. tu alteri uis placere. & irasceris si am&
aliã qͥ adult̾are ĩte doceur: Male magistrasꝰ ĩ iurȩ tuȩ
lenocinari refugit &ian q̃ ẽ passa lenonẽ: ac lie& uilis mu¬
lier ñ atq̃ tam̃ sꝯ sihi peccat. Tolerabiliora ꝓpe modũ: in ad¬
ult̾io erimina sunt. Ibi eni pudicia: hic nat̾a ad ulteratur.
Saus ut existimo appar& feminas ne suã fucis ad ult̾ene
formã: & ad pudorem & ad timorẽ hac facundia uebem̃ter
impelli.
roinde neq summissũ. ne q tẽꝑatũ. sed grande om̃i¬
no genꝰ hoc elo cutionis agnoseimꝰ: & i his aut̃ qͦs du¬
os ex omib ꝓponere uolui. & in aliis ȩeclasticis unis & bor¬
nã bene. io e. sic̃ tes postulat acute. ornate. ardent᷑ q dieñ

Expanded text:
Si pulchra es, cur absconderis? si deformis, cur te formosam Si pulchra es, cur absconderis? si deformis, cur te formosam esse mentiris, nec tuae conscientiae, nec alieni gratiam erroris habitura? Ille enim alteram diligit, tu alteri vis placere: et irasceris si amet alteram, qui adulterare in te docetur. Mala magistra es injuriae tuae. Lenocinari enim refugit, etiam quae est passa lenonem; ac licet vilis mulier, non alteri tamen, sed sibi peccat. Tolerabiliora propemodum in adulterio crimina sunt: ibi enim pudicitia, hic natura adulteratur . Satis, ut existimo, apparet feminas ne suam fucis adulterent formam, et ad pudorem et ad timorem hac facundia vehementer impelli. Proinde neque submissum neque temperatum, sed grande omnino genus hoc elocutionis agnoscimus. Et in his autem quos duos ex omnibus proponere volui, et in aliis ecclesiasticis viris et bon
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ sincera st̃ polluunt᷑. & coloꝵ adultinis medicaminũ fucis. in
m̃daciũ uera mutant᷑. Dñs tuuꝰ dic̃ ñ potes facere capillũ
unũ albi aliũ nigrũ : & tu ad uincendã dñi tui uocẽ uiste
ee potiorẽ. Nudaci conatu & sacrilego contentu crines tuos
inficis. malo pͣsagio futuroꝵ: Capillos iã tͥ flãmeos auspicars:
Longũ ẽ inserere omĩa: quȩ secuntur. Ille uͦ posterior ut ura¬
les dicer& hinc illa inquit nascunt᷑ incentiua uitioꝵ ut quesitis co¬
Lorib ora de pingant dũ uiris displicere formidant. & de adulterio
uultꝰ meditent᷑ adultium castitatis. Quanta hinc am̃eia effigem
mutare nat᷑ȩ: pictura q̃rere Ꝙdũ uerent̃ maritale tudicumꝑdat
ꝓpũ ꝑdiderunt. Prior eñĩ de se. ꝓnuntiat. q̃ cupit mutare qd̃ nataẽ
Ita dũ alis stud& placere: priuꝰ ipsa sibi discit. Quẽ iudice muli¬
er ueriorẽ reqͥrimꝰ de formitatis ⁊ uę : quã te ipsam qͣuidi times

Expanded text:
t polluuntur, et colorum adulteriis, et medicaminum fucis in mendacium vera mutantur? Dominus tuus dicit, « Non potes facere capillum unum album aut nigrum » ; et tu ad vincendam Domini tui vocem vis te esse potiorem. Audaci conatu et sacrilego contemptu crines tuos inficis; malo praesagio futurorum capillos jam tibi flammeos auspicaris . Longum est inserere omnia quae sequuntur. 50. Ille vero posterior ut in tales diceret: Hinc illa, inquit, nascuntur incentiva vitiorum, ut quaesitis coloribus ora depingant, dum viris displicere formidant, et de adulterio vultus meditentur adulterium castitatis. Quanta haec amentia, effigiem mutare naturae, picturam quaerere; et dum verentur maritale judicium, prodere suum? Prior enim de se pronuntiat, quae cupit mutare quod nata est: ita dum alii studet placere, prius ipsa sibi displicet. Quem judicem, mulier, veriorem requiremus deformitatis tuae, quam teipsam, quae videri times?
Abbreviated transcription (Latin):
Seiã inde decidat qͦfuerat excitatione ꝑdiictũ. Int̾ postos uen
q̃ sunt dicenda sũmissiuꝰ bene redit̾ ad ea q̃ opꝰ ẽ granditer
dici: ut dictionis ĩp&us. sic̃ maris ȩstus alt̾n&. Ex qͦ fit. ut
grande dicendi genꝰ si diutiuꝰ ẽ dicñdũ. non debeat ẽeᷤ solũ.
s alioꝵ generũ int̃positione uari&ur. Ei tam̃ generi dicto¬
neri intͣponat᷑ uł adhibeat᷑. cͣeͣrtis & necessariis locis. Nã&

Expanded text:
excitatione perductum. Interpositis vero quae sunt dicenda submissius, bene reditur ad ea quae opus est granditer dici, ut dictionis impetus sicut maris aestus alternet. Ex quo fit ut grande dicendi genus, si diutius est dicendum, non debeat esse solum, sed aliorum generum interpositione varineri interponatur vel adhibeatur certis et necessariis locis. Na
Abbreviated transcription (Latin):
Ibros de doctrina xp̃iana cum inperfectos comperissemi
perficere malui: quam eis sic relictis ad alsretraclanda transire.
Uompleui ergo tercium. qui scriptus fuerat uesoralier̃e loci a
ubmomemoratũ ⁊̃ ex euuangelii testimomo de muliero qise cii¬
condentemoentum intribus mensuris farinȩ donee totuisui¬
pleure orupeimi tres adiuuant ut scriptiros ieelligantur:
quartus autem quomodo quȩ intelligunus proferendanst it
Indecundo sanc labro tactorem libri quera ꝑlures uoc aent la pienz¬
tami smonionis quod etiã ipsum sicut eccles asticomr. sAiuis sira
spp netone ta constare ut a me clictum est postea elididi e

Expanded text:
ibros de Doctrina Christiana, cum imperfectos comperissem, perficere malui quam eis sic relictis ad alia retractanda transire. Complevi ergo tertium qui scriptus fuerat usque ad eum locum ubi commemoratum est ex Evangelio testimonium de muliere, quae abscondit fermentum in tribus mensuris farinae donec pleui, quorum primi tres adiuuant, ut scripturae intellegantur, quartus autem, quomodo quae intellegimus proferenda sint. In secundo sane libro de auctore libri, quem plures uocant Sapientiam Salomonis, quod etiam ipsum sicut Ecclesiasticum Iesus Sirach scripserit, non ita constare, ut a me dictum est, postea didici et
Abbreviated transcription (Latin):
ceꝑit qͣd abhorre a consu&udine audientiu ueliiuos
ñ ab horr& culpauerit: si ammũ eoꝵ iã uerbi iunxit
auccoritas: fignratã locutionẽ putent: Honabe pere¬
cipit serptura nͥ caritatẽ: nec cul pat nͥ eupidĩ ire
& eo modo informat mores hominũ  tem si ammue pueri¬
occupauist alicuiꝰ erroris opimo: qͥcqͥd abtẽ assenuierit
scriprta figuratũ homies arbitrantur. Non autẽ asserit

Expanded text:
ceperit qceperit qjam verbi junxit auctoritas, figuratam locutionem putent. Non autem praecipit Scriptura nisi charitatem, nec culpat nisi cupiditatem, et eo modo informat mores hominum. Item si animum praeoccupavit alicujus erroris opinio, quidquid aliter asseruerit Scriptura, figuratum homines arbitrantur; non autem asserit
Abbreviated transcription (Latin):
ductã ceruicẽ. laqueis erroris inserere. Huic aut̃¬
obseruationi. qua cauemꝰ figuratã locutionem.
id ÷ tͣns latã quasi ꝓpͥam seqͥ: ad iungenda etiã illa ÷. ne ꝓpri¬
am quasi figuratã uelmꝰ acciꝑe: Demonstrandus ẽ igͥ
prius modꝰ inuenientȩ locutionis: ꝓpͥane. anfigurata
sit: & iste omino modꝰ ẽ : ut qͥcꝗͥd in sermone dtui.¬
no. neq ad morũ honestatẽ. neq ad fidei ueritatẽ. ꝓ.¬
pͥe referri potest: figuratũ e̾e cognoscas:: Morum
honestas. ad diligñdũ dm̃ & ꝓximũ. fides ueritas .ao
dĩ & ꝓxim. cognitionẽ q ꝓficere: De quibꝰ. omib ꝑ
nis estimare: peceata : fit plerumq ut quisquis ea tan¬
tu culpanda arbitret᷑ quȩ suȩ regionis & teprͣis hor¬
mines uituꝑare atq dãpnare consuerunt: E hes tintũ
probanda atq laudanda q̃ consu&udo eoꝵ cũ quibi
uunt ammitrit: eoq contingit. ut siqͥd seripda uł pre¬

Expanded text:
ductam cervicem laqueis erroris inserere. » CAPUTductam cervicem laqueis erroris inserere. » CAPUTobservationi qua cavemus figuratam locutionem, id est translatam, quasi propriam sequi, adjungenda etiam illa est, ne propriam quasi figuratam velimus accipere. Demonstrandus est igitur proprius modus inveniendae locutionis, propriane an figurata sit. et iste omnino modus est, ut quidquid in sermone diuino neque ad morum honestatem neque ad fidei ueritatem proprie referri potest figuratum esse cognoscas. morum honestas ad diligendum deum et proximum, fidei ueritas ad Dei et proximi cognitionemque proficere. De quibus omnibus nis aestimare peccata, fit plerumque, ut quisque hominum ea tantum culpanda arbitretur, quae suae religionis et temporis homines vituperare atque damnare consueverunt; et ea tantum probanda atque laudanda quae consuetudo eorum cum quibus vivit admittit: eoque contingit, ut si quid Scriptura vel prae
Abbreviated transcription (Latin):
usmotũ animi ad fruendũ dõ ꝓpt̃ ipsũ.
& se atq ꝓximo ꝓpter dm̃. cupiditatem autẽ. anim
motũ ad fruendũ se ⁊ ꝓximo. et quolibet corpore
ñ ꝓpt̃ dm̃: Quod aut̃ agit indomita cupiditas. ad corrum¬
pendũ animũ & corpus suũ: flagitiũ uocatur: Qͦđ aut̃
agit ut alt̾i noceat : facinꝰ dicitur: & hȩc sunt duo ge¬
nera: om̃iũ peccatoꝵ: Si ꝯ flagitia pͥora sunt. Quȩ cũ
ex inaniuerint animũ. & ad quandã egestatẽ ꝑduxe.¬
rint. in facinora ꝓsilitur: qͦ remoueant᷑ impedim̃ta fla¬
gitioꝵ. aut adium̃ta q̃rantur: Item qͦd̃ agit caritas.
quod sibi ꝓsit. utilitas est:. Quod aut̃ agit ut ꝓsit
proximo: beneficientia nominat᷑. Et hic pͣcedit uti¬
litas: quia nemo potest ex eo qͣd̃ ñ hab& ꝓdesse abq̃
Quanto enĩ magis regnũ cupiditatis destruit᷑: tãto
caritatis augetur: Quic ꝗͥd gͦ asperũ & quasi seuum
factu dictuq in scĩs seript̾is legit᷑. exꝑsona dĩ & sc̃os

Expanded text:
fruendum deum propter ipsum et se atque proximum propter deum; cupiditatem autem motum animi ad fruendum se et proximo et quolibet corpore non propter deum. quod autem agit indomita cupiditas ad corrumpendum animum et corpus suum, flagitium uocatur; quod autem agit, ut alteri noceat, facinus dicitur. et haec sunt duo genera omnium peccatorum, sed flagitia priora sunt. quae cum exinaniuerint animum et ad quandam egestatem perduxerint, in facinora prosilitur, quibus remoueantur impedimenta flagitiorum ant adiumenta quaerantur. item quod agit caritas quo sibi prosit, utilitas est; quod autem agit, ut prosit proximo, beneficientia nominatur. et hic praecedit utilitas, quia nemo potest ex eo quod non habet prodesse alteri. quanto autem magis regnum cupiditatis destruitur, tanto caritatis augetur. Quidquid ergo asperum et quasi saeuum factu dictuque in sanctis scripturis legitur ex persona dei uel s
Abbreviated transcription (Latin):
compellor aut̃ ex duobꝰ quã distinctionẽ sequit̾
c̃cupiscentiã habens dissolui. & e̾e cũ xp̃o. Et tan
qͣm q̃reret᷑. quare huiꝰ rei potuꝰ. cocupiscentiã. mil¬
ta enĩ mag̃ optimũ inquit: Cur ergo eduobus
compellit᷑. q̃uia ẽ manendi necessitas. qu̾a ita subicit:
manere in carne necessariũ ꝓpt̃ uos: Ubi autẽ
neq pͣscripto fidei. neq ipsiuꝰ sermonis texcu. abigui¬
tas explicari potest : nichil ob est scđm qualib&
earũ ꝙ̃ ostendut᷑ sententiã distinguere. uelitei ẽ
illa ad corinthios: Has gͦ ꝓnussiones habentes knti

Expanded text:
compellor autem ex duobus. quam distinctionem sequitur: compellor autem ex duobus. quam distinctionem sequitur: concupiscequam quaereretur quare hujus rei potius habeat concupiscentiam; multo enim magis optimum, inquit. Cur ergo e duobus compellitur? Quia est manendi necessitas, quam ita subjecit, Manere in carne necessarium propter vos. 5. Ubi autem neque praescripto fidei, neque ipsius sermonis textu ambiguitas explicari potest, nihil obest secundum quamlibet earum quae ostenduntur, sententiam distinguere. Veluti est ill
Abbreviated transcription (Latin):
fidi refellendũ ẽ : quȩ nob̃ de trinitatis ȩquali¬
tate pre scribit᷑ ut dicani. & ds̃ erat uerbũ.
Dein de subiungam. hoc erat in pͥncipio ap̃ dm̃
Illa uͦ distinctionis ambiguitas. ne utra parte
resistit fider: & idõ textu ipso sermonis duudicã¬
ex duob c̃cupiscentiã habens. an compellor aut̃
ex duobꝰ ut illud ad iungat᷑: cõcupisçentiam ha¬
a ppar& eũ eiꝰ optimi dicere se hab̃e concupis¬
centiã: ut ex duob compellat᷑. alteruꝰ tamen
habeat c̃cupiscentiã. altiuꝰ necessitatẽ: concipiscena¬
ã scilic& e̾eᷤ cũ apo. necessitatẽ manere ĩ carne Qtiȩ
ambiguitas uno cõseqnti uerbo diiudicat᷑. ꝗ uod
positũ ẽ. eni Qũã particulã qͥ abstuler̃ int̃p̃tes. il¬
la potiũ sententia duct sunt: ut ñ solũ cõpelli
ex duob sꝯ deiam duoꝵ hab̾e cocupiscentiã uide¬
retur: Sic ergo distinguendũ ẽ. & ꝗͥd eligã ignoco

Expanded text:
fidei refellendum est, qua nobis de Trinitatis aequalifidei refellendum est, qua nobis de Trinitatis aequalitate praescribitur, ut dicamus: et deus erat nerbum, deinde subiungamus: hoc erat in principio apud deum. illa uero distinctionis ambiguitas neutra parte resistit fidei et ideo textu ipso sermonis diiudicane duobus concupiscentiam habens, an compellor autem ex duobus, ut illud adiungatur: concupiscentiam haapparet eum ejus optimi dicere se habere concupiscentiam, ut cum ex duobus compellatur, alterius tamen habeat concupiscentiam, alterius necessitatem: concupiscentiam scilicet esse cum Christo, necessitatem manere in carne. quae ambiguitas uno consequenti uerbo diiudicatur, quod positum est, enim. quam particulam qui abstulerunt interpretes, illa potius sententia ducti sunt, ut non solum compelli ex duobus sed etiam duorum habere concupiscentiam uideretur. sic ergo distinguendum est: et quid eligam ignoro.
Abbreviated transcription (Latin):
nu ẽ. ut ꝑ nos instrui ual eat. sciat ambiguieatẽ
scripturȩ aut inuerbis ꝓpriis esse. aut intransla.¬
tis: q̃ genera in scd̾o libro demonstrauimꝰ: S. ⁊ cũ ꝓpͥa
faciunt ambiguã script̾am: pͥmo uidendũ ẽ. ne male
distinxerimꝰ. aut ꝓnuntia uerinus. Cũ ergo adhibita
intentio. uicertũ ẽẽ ꝑuiderit qͦmodo distinguendũ.
aut qͦmodo ꝓñtiandũ sit: consulat regulã fidei.
quã de script᷑arũ plamorib locis. & ȩccłȩ autorita¬
te ꝑcepit: De qua satis egii: cũ de reb in pͥmo libro
loq̃remur:. Qd̃ si ambȩ uł &iam om̃s. si plures fuerint
partes amibiguitatis scđm fidẽ sonuerint. textus ip-
uideamꝰ cuinã sententiȩ. de plurib quȩ se osten
dut suffragiũ: eãq sibi contexi patiatur: Iã nc̃¬
exẽpla considera: Illa her&ica distinctio. in pͥnci¬
pio erat uerbũ. & ubũ erat apud dm̃ & ds erat.
ut aliuꝰ sit senfuis ħbe erat in pͥncipio apd̃ dm̃.
Non uult dm̃ uerbũ confiteri: Sed hoc regula

Expanded text:
mi est, ut per nos instrui ualeat, sciat ambiguitatem scripturae aut in uerbis propriis esse aut in translatis, quae genera in secundo libro demonstrauimus. Sed cum uerba propria faciunt ambiguam scripturam, primo uidendum est, ne male distinxerimus aut pronuntiauerimus. cum ergo adhibita intentio incertum esse peruiderit, quomodo distinguendum aut quomodo pronuntiandum sit, consulat regulam fidei, quam de scripturarum planioribus locis et ecclesiae auctoritate percepit, de qua satis egimus, cum de rebus in libro primo loqueremur. quod si ambae uel etiam omnes, si plures fuerint partes ambiguitatis, secundum fidem sonuerint, textus ipseuideamus, cuinam sententiae de pluribus, quae se ostendunt, ferat suffragium eamqexempla considera. Illa haeretica distinctio: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat, ut alius sit sensus: Verbum hoc erat in principio apud Deum, non vult Deum Verbum confiteri. Sed hoc regula
Abbreviated transcription (Latin):
hylosophi aut̃ qui uocant᷑. si qua forte uera &
fidei nr̃ȩ ac cõmodata dixer̃. maxime platom¬
ci. non solũ formidanda ñ sunt:. sed ab eis &iam tanq̃.
abincꝰ tis possessorib in usũ nr̃m uindicanda
Sicut eñ egiptii ñ tantũ idola habebant. se one¬
ra grauia quȩ populꝰ istł detestareẽ Efigeiẽ
gento. & uestẽ quȩ ille populus exiens de egiptor
sbi pocius tanquã ad nsum meliorẽ. el aneulo uifud¬

Expanded text:
Philosophi autem qui vocantur, si qua forte vera et fidei nostrae accommodata dixerunt, maxime Platonici, non solum formidanda non sunt, sed ab eis etiam, tanquam ab injustis possessoribus, in usum nostrum vindicanda. Sicut enim Aegyptii non tantum idola habebant et onera gravia, quae populus Israel detestaretur et fugeret, gento et uestem, quae ille populus exiens de Egypto sibi potius tamquam ad usum meliorem clanculo uendi
Abbreviated transcription (Latin):
Quȩcũꝙ de ambiguis distinctionib diximꝰ: eadem
obseruanda sunt. & in ãbiguis ꝙꝓ nuntiationibus:
Nã & ipsȩ si nimia lectoris uitient᷑ in curia : aut
regulis. fidei corrigant᷑. aut pͣcedentis uł conse¬
qnͣtis cõtextione sermonis: aut si neuerũ hoꝵ
adhibeat᷑ ad correptionẽ. nichil hominꝰ dubia rȩma¬
nebunt: ut qͦlib& modo lector ꝓnuntiauerit. ñsit
in culpa.: Nisi enĩ fides reuoc& qua credimꝰ dm̃ ñ ac¬
cusaturũ aduersus electos suos & ap̃m̃ nͣ condẽpnaa¬
rũ electos suos: potest illud fic ꝓnuntiare. quis accusi

Expanded text:
 eadem obseruanda sunt et in ambiguis pronuntiationibus. nam et ipsae, nisi lectoris nimia uitientur incuria, aut regulis fidei corriguntur aut praecedentis uel consequentis contextione, sermonis aut, si neutrum horum adhibetur ad correctionem, nihilominus dubiae remanebunt, ut quolibet modo lector pronuntiauerit, non sit in culpa. nisi enim fides reuocet, qua credimus deum non accusaturum aduersus electos suos et Christum non condemnaturum e
Abbreviated transcription (Latin):
to secũ ille populꝰ abstulit. in cõꝑatione diuitia¬
rũ. quas pꝰea iherosolimȩ consecutus ẽ : q̃ maxime
in salo mone rege ostundunt᷑ tanta fte cuncta sci¬
entia ꝙ̃ quidẽ fͤutilis collecta de libris gentiũ si
diumarũ script᷑arũ scientiȩ compareeua: Nã qͥe qͥd
homo extra didicerit. si noxiũ ẽ ibi dãpnat᷑. sn uti¬
le ẽ ibi inuenitur & cum ͥquisq inuenerit quȩ
utilit̃ alibi dicit. multo habundantiuꝰ ibi inueni&.¬
& ea quȩ nusquã omino alibi. s in illarũ tantũ modo
scripturarũ mira bili altitudine. & mirabili humi¬
litate discuntur: Hac igit᷑ instructione preditꝰ.
cũ signa in cogiita lectorẽ non impedierint : mitẽ
& humilẽ corde. sub iugatũ lenit̃ ap̃o & oneratum
sartina leui fundatũ & radicatũ & edificatũ in
caritate quẽ scientia in flare ñ possit: accedat
ad ambigua signa. in scripturis consideranda &

Expanded text:
to ille populus secum abstulit, in comparatione diuitiato ille populus secum abstulit, in comparatione diuitiarum, quas postea Hierosolymae consecutus est, quae maxime in Salomone rege ostenduntur, tanta fit cuncta scientia, quae quidem est utilis collecta de libris gentium, si diuinarum scripturarum scientiae comparetur. nam quidquid homo extra didicerit, si noxium est, ibi damnatur; si utile est, ibi inuenitur. et cum ibi quisque inuenerit omnia, quae utiliter alibi didit ea quae nusquam omnino alibi, sed in illarum tantummodo scripturarum mirabili altitudine et mirabili humilitate discuntur. hac igitur instructione praeditum cum signa incognita lectorem non impedierint, mitem et humilem corde, subiugatum leniter Christo et oneratum sarcina leui, fundatum et radicatum et aedificatum in caritate, quem scientia inflare non poad ambigua signa in Scripturis consideranda et
Abbreviated transcription (Latin):
tas. & ꝓfundũ. id ẽ crucẽ dñi: cuiꝰ latitudo dicit᷑
in transũso ligno. ꝗͦ extendunt᷑ manus: Longitudo
a terra uͦq ad ipsã latitudinẽ: qͦ amanibꝰ & in fra
totũ corpus affigitur. Altitudo. a latitudine sirsi
uꝰq ad summũ: qͦ ad her&ẽ caput: Profundũ uͦ q
terrȩ infixũ absconditur: Quo signõ crueis. omns
actio xp̃iana describit᷑. bene oꝑari in xp̃o: & ei
ꝑ seuerant᷑ in herere : sperare cȩlestia sae ramenta
non ꝓphanate: Per hanc actionẽ purgats ctabs¬
bintus cognoscere. & iam suꝑ eminente scientiȩ
caritatẽ xp̃i: qua ȩqu̾alis e patri. ꝑ quẽ facta
sunt om̃ia: ut impleam᷑ in omẽm plenteũdinẽm
dĩ Est &ciam y sopo ius purgatoria: ne inflante
scientia de diuitiis ab egipto ablatis. suꝑbe aliquid¬
pulmo tumidus anhel & Asꝑges me inquit ysopo.
ysopo: & exultabunt ossa humiliata: Quantũ aut̃
minor est auri. argenti. uestisꝙ copia quã de egip¬

Expanded text:
t profundum, id est, crucem Domini: cujus latitudo dicitur in transverso ligno, quo extenduntur manus; longitudo, a terra usque ad ipsam latitudinem, quo a manibus et infra totum corpus affigitur; altitudo, a latitudine sursum usque ad summum, cui adhaeret caput; profundum vero, quod terrae infixum absconditur. Quo signo crucis, omnis actio christiana describitur, bene operari in Christo, et ei perseveranter inhaerere, sperare coelestia, sacramenta non profanare. Per hanc actionem purgati valebimus cognoscere etiam supereminentem scientiae charitatem Christi, qua aequalis est Patri, per quem facta sunt omnia, ut impleamur in omnem plenitudinem Dei . Est etiam in hyssopo vis purgatoria, ne inflante scientia de divitiis ab Aegypto ablatis, supulmo tumidus anhelet: asperges me, inquit, ysopo ysopo: exsultabunt ossa humiliata. Quanto autem minor est auri, argenti uestisque copia, quam de Aegyp
Abbreviated transcription (Latin):
quibꝰ facta e pͥma ȩccła iherosolunitana: satis os¬
tenðunt quanta utilitas fuerit eo modo sub pe¬
dagogo custodiri: ut signa quȩ tẽporalit̃ imposi.¬
ta erant seruientib ad unius dĩ cultũ qͥ fecit celũ
& terrã. opinionẽ obseruiaĩtiũ rebgarene. Namꝙ illi
qͥa proximi sp̃ttalibꝰ fuerunt. in ipsis eni dẽ poralibis
& carnalib uotis atq signis. qũa uis quomꝰ spĩtalit᷑
essent intelligenda nescirent.: unũ tam̃ didicerant
uenerari ȩt̾nũ dm̃. tã capaces extiterunt spẽ scĩ
ut om̃a sua uenderent. eorũq p̃tiũ indigentib dis.¬
tribuendũ ante apostoloꝵ pedes ponerene: sẽꝙ
totos dedicarent dõ tanquã tẽplũ nouu: cuiꝰ ter

Expanded text:
quibus facta est prima ecclesia Hierosolymitana, satis osquibus facta est prima ecclesia Hierosolymitana, satis ostenderunt, quanta utilitas fuerit eo modo sub paedagogo custodiri, ut signa, quae temporaliter imposita erant seruientibus, ad unius dei cultum, qui fecit caelum et terram, opinionem obseruantium religarent. CCLquia proximi spiritualibus fuerunt in ipsis enim temporalibus et carnalibus votis atque signis, quamvis quomodo spiritualiter essent intelligenda nescirent, unum tamen didicerant venerari aeternum Deum, tam capaces exstiterunt Spiritus sancti, ut omnia sua venderent, eorumque pretium indigentibus distribuendum, ante Apostolorum pedes ponerent , seque totos dedicarent Deo t
Abbreviated transcription (Latin):
corposeam oculũ m̃tis ad hauriendũ ȩt̾nũ lum̃ leua¬
re ñposse : quȩ tam̃ seruitꝰ in uidȩoꝵ popło longe
a cet̾arũ gentiũ more. distabat: quando quidẽ rebus
temporalib ita subiugati erant: ut unꝰ eis in om̃ib
commdaretur ¶ Et quã quã signa rerum sp̃italiũ pro
ipsis rebꝰ obseruarent. nescientes qͦ referrent᷑: id
tam insitum habebant. quod tali seruitute um
omiũ que nͣ uidebant placerent dõ: Quã custodiã:
tanquã sub pedagogo paruuloꝵ fuisse scribit apł̃s
Etidõ qͥ talibꝰ signis ꝑtinacit̃ inheserunt. contẽpnẽ.¬
tẽ ista dñm. cũ iã tẽpꝰ reuelationis eoꝵ ueniss& ferre
ñ portuerunt: atq inde calumpnias qd̃ sabbato cu¬
rar&. moliti sunt pͥncipes eoꝵ: Populus quoq sig̃¬
nis illis tanquã rebꝰ astrictus. non credebat dm̃¬
xpm̃ ẽẽ. uł adõ uenisse : qͥ eas sic̃ ãiudȩis obser¬
uabant᷑ noll& attendere: Si s qui credid̾unt ex

Expanded text:
corpoream oculum mentis ad hauriendum aeternum lumen leuare non posse. Quae tamen seruitus in ludaeo populo longe a ceterarum gentium temporalibus ita subjugati erant, ut unus eis in omnibus commendaretur Deus. Et quanquam signa rerum spiritualium pro ipsis rebus observarent, nescientes quo referrentur, id tamen insitum habebomnium quem non uidebant placerent deo; quam custodiam tamquam sub paedagogo paruulorum fuisse scribit apostolus. et ideo qui talibus signis pertinaciter inhaeserunt, contemnentem ista deum, cunon potuerunt ; atque inde calumnias, quod sabbato curaret, moliti sunt principes eorum ; populusque signis illis tanquam rebus adstrictus, non credebat Deum esse, vel a Deo venisse, qui ea sicut a Judaeis obseruabantur nollet attendere. sed qui crediderant, ex
Abbreviated transcription (Latin):
deos habebant: & si quando aliqͥ eoꝵ illa taq̃t
signa int̾pretari conabant᷑: ad ereaturã colendam
uenerandãꝙ referebant: Quid enĩ mͥ ꝓdest simula¬
chrũ. uerbi grã neptun. ñ ipsũ habendũ dm̃. sed
eo significan uniũsũ mare: uł &iã om̃s aquas cete¬
rasꝗ̃ fontib ꝓͥruunt. Sicut a qͦdã poeta illorum
deseribit᷑ si bene recolo ita dicente: tu neptune pat̾
cui tĩ pora cana crepanti. cincta salo resonant.
et cuius ꝑp&e mento. Profluit oceanꝰ & flu¬
mina erinibꝰ errant: Hȩc siliqua. intra dulce
tectoriũ. sonantes lapillos quatat: Non ẽ aut̃ hominum:
sed porcorũ cibus: Nouit qͥd dica : qͥ eutiangłiũ nouit.
Quid gͦ mͥ ꝓdest. quod neptuni simula chrũ ad illam
significationẽ refertur: nͥ forte ut neutrũ colame
Tam enĩ mͥ statua q̃lib&: quã mare unũsũ non est dc̾.
fateor tam̃ altiuꝰ de mersos ẽeᷤ. qͥ oꝑa hominũ deos pu¬

Expanded text:
deos habebant, et si quando aliqui eorum illa tanquam signa interpretari conabantur, ad creaturam colendam venerandamque referebant. Quid enim mihi prodest simulacrum, verbi gratia, Neptuni non ipsum habendum Deum, sed eo significari universum mare, vel etiam omnes aquas caeteras, quae fontibus proruunt? sicut a quodam poeta illorum describitur, si bene recolo, ita dicente: Tu, Neptune pater, cui tempora cana crepanti Cincta salo resonant, magnus cui perpete mento Profluit oceanus, et flumina crinibus errant. Haec siliqua intra dulce tectorium sonantes lapillos quatita non est autem hominum, sed porcorum cibus. Novit quid dicam, qui Evangelium novit . Quid ergo mihi prodest quod Neptuni simulacrum ad illam significationem refertur, nisi forte ut neutrum colam? tam enim mihi statua quaelibet, quam mare universum, non est Deus. Fateor tamen altius demersos e
Abbreviated transcription (Latin):
turãq earũ. ꝙ̃ ꝓpt̃ similitudinẽ adhibent᷑ ignor&.
ad iuuante &tam codicũ ueritate. quã sollers e¬
m̃dationis diligñtia ꝓ curauit : ueniat ita instru-¬
ctus. ad ambigua scripturarũ discutienda atque
soluenda: Ut aut̃ signis ambiguis ñ decipiat᷑. qͣi¬

Expanded text:
hibentur, ignoret; adjuvante etiam codicum veritate, quam solers emendationis diligentia procuravit: veniat ita instructus ad ambigua Scripturarum discutienda atque solvenda. Ut autem signis ambiguis non decipiatur, qua
Abbreviated transcription (Latin):
lata ũba sicut ppͥa ten&: neq illud qͦd ꝓpͥo uerbo
significat᷑ refert ad aliã significationẽ: Sed si sab¬
batũ audierit. uerbi gr̃a ñ intelligit nͥ unũ diem
deseptẽ. qͥ continuo uolumine rep&untur. Et cũ audi¬
ent sacrificium: ñ excłdit cogitatione illud qͦd fien
de uictimis pecoꝵ terrenis q fructib sol&: Ea demũ

Expanded text:
lata uerba. sicut propria tenet neque illud quod proprio uerbo lata uerba. sicut propria tenet neque illud quod proprio uerbo significatur refert ad aliam significationem, sed si sabbatum audierit uerbi gratia, non intellegit nisi unum diem de septem, qui Continuo uolumine repetuntur, et cum audierit sacrificium, non excedit cogitatione illud quod fleri de uictimis pec
Abbreviated transcription (Latin):
tidie morior ꝑ uram glam̃ fr̃s. quã habeo in
ap̃o ihũ: Ait enĩ quidã int̃pres: Cottidie morior ꝑ
uram uro glam: quia in greco uox iurantis manifesta
ẽ sine ambiguo sono Rarissime ig & difficillime
inueniri potest ambiguitas in ꝓpriis u̾bis. quantũ
ad libros diuinarũ scripturarũ spectat: quã ñ aut cir¬
cunstantia ipsa sermonis. qua cognoseit᷑ scriptoꝵ inten¬
tio: aut inẽpretũ collatio. aut pͣcedentis linguȩ sol¬
desiderant: Nam in pͥncipio cauendũ ẽ: ne figuratã
locutionẽ ad lieterã accipias: Eior adhocieñi ꝑtin&¬
Littera enĩ occ̃idit: spc̃ aũ iuuificat¬
quod ait apostolus: Cum enĩ figurate dictũ sic acci¬
pit᷑. tanquã ꝓpͥe dictũ sit. carnalit̃ sapitur: Neq ulla
mors animȩ cõgruentiuꝰ appellat̾: quã cũ id &iam q̃s
in ea bestiis ante cellit: hoc ẽ intelligntia carni: su¬
bicit᷑. segñdo litteram: Qui enĩ sequit᷑ litt̃am. trans¬

Expanded text:
gloriam, fratres, quam habeo in Christo Iesu, ait enim quidam interpres: cotidie morior per uestram iuro gloriam, quia in graeco uox iurantis manifesta est sine ambiguo sono. rarissime igitur et difficillime inueniri potest ambiguitas in propriis uerbis, quantum ad libros diuinarum scripturarum spectat, quam non aut circumstantia ipsa sermonis, qua cognoscitur scriptorum intentio, aut interpretum collatio aut praecedentis linguae soldesiderant: nam in principio cavendum est ne figuratam locutionem ad litteram accipias, et ad hoc enim pertinicat . Cum enim figurate dictum sic accipitur, tanquam proprie dictum sit, carnaliter sapitur. Neque ulla mors animae congruentius appellatur, quam cum id etiam quod in ea bestiis antecellit, hoc est, intelligentia carni subjicitur sequendo litteram. Qui enim sequitur litteram, trans
Abbreviated transcription (Latin):
de i & inuenietis reqͥem anmab urĩs. Iuguni
enĩ meũ lene. ẽ. & sarcina mea Leiuis est.
Quib nͥ mitib & humilib corde : quos ñ inflat sci¬
entia. sed caritas ȩdificat: Meminerĩt ergo eoꝵ. qui
pascha illo tẽprͣ. ꝑ umbrarũ imaginẽ celebrabar
cũ signari postes sanguine agni iuberent᷑. y sopo
fuisse signatos: Herba hȩc humilis & mitis ẽ: &
nichil fortiuꝰ & pene trabiliꝰ ẽ eiꝰ radicibꝰ: ut in can¬
tate radicati & fundati: possim conp̃hende cum

Expanded text:
equiem animabus uestris. iugum enim meum lene est et sarcina mea lenis est. quibus, nisi mitibus et humilibus corde, quos non inflat scientia, sed caritas aedificat ? meminerit ergo eorum qui pascha illo tempore per umbrarum imaginaria celebrabant, cum signari postea sanguine agni iuberentur, ysopo fuisse signatos — herba haec humilis et mitis est et nihil fortius et penetrabilius eius radicibus—ut in caritate radicati
Abbreviated transcription (Latin):
sonꝰ &iam uicino ũbo ad eandẽ sententiã ꝑti¬
nente diuidicat᷑: sic̃ ẽ illud apł̃i. q̃ pͣdico uob̾
sicuti & predixi : quoniã qͥ talia agunt. regnũ dĩ ñ
consequentur: Si tantũ modo dixiss& quȩ pͣdico
uobis. neque sub iunxiss& sicut pͣdixi. ñ nͥ ad co.¬
dicem p̃cedentis linguȩ recurrendũ &&: ut cog.¬
nosceremꝰ utrũ in eo qͦd dix̃ prȩdico. ꝓ ducenda
an corripienda ess& media sillaba: Nunc aut̃
manifestũ ẽ : ꝓducendã esse: Non enĩ ait. sic̃ p̃di¬
biguitates q̃ non ad distinctionẽ. uel ad ꝙnuinti¬
ationẽ ꝑtinent. similit̃ considerandȩ sunt: qualis
illa ÷ ad thessalonicenses Aptea consolati sumꝰ
fr̃s in uobis Dubtum ẽ en utrũ ofratres: an
hos frͣs: Heutrum aut̃ eoꝵ ẽ contra fidẽ: sed greca
lingua hos casus pares ñ hab&: Midõ illa inspecta. re¬
nuntiat᷑ uocatiuus. id ẽ ofr̃s.: Quod si uoluiss& int̃pres
dicere. ꝓpt̾ea consolationẽ habuimꝰ fr̃s in uobis . i¬

Expanded text:
cino verbo ad eamdem sententiam pertinente dijudicatur: sicut est illud Apostoli, Quae praedico vobis, sicut praedixi, quoniam qui talia agunt, regnum Dei non possidebunt . Si tantummodo dixisset, Quae praedico vobis, neque subjunxisset, sicut praedixi, nonnisi ad codicem praecedentis linguae recurrendum esset, ut cognosceremus utrum in eo quod dixit, praedico, producenda an corripienda esset media syllaba: nunc autem manifestum est producendam esse; non enim ait, Sicut praedibiguitates, quae non ad distinctionem uel ad pronuntiationem pertinent, similiter considerandae sunt. qualis illa est ad Thessalonicenses: propterea consolati sumus fratres in uobis. dubium enim, utrum "o fratres" an "hos fratres". neutrum autem horum eat contra fidem; sed graeca lingua hos casus pares non habet et ideo illa inspecta renuntiatur uocatiuus, id est "o fratres", quod si uoluisset interpres dicere: "propterea consolationem habuimus fratres, in uobis", mi
Abbreviated transcription (Latin):
quo uanꝰ idoloꝵ cultus extingueret᷑. conũsũ iri spicare¬
tur: S. ⁊ dederunt aurũ & argentũ & uestẽ suã. exe
unti de egipto popło dĩ. nescientes quẽ admodũ illa
quȩ dabant. in xp̃i obseqͥũ redderentur: Ilud em̃
in exodo factũ. sine dubio figuratũ ẽ : ut hoc prȩ¬
signar&. qd̾ fine pͣiudicio alteriuꝰ aut paris. aut
melioris intelligentiȩ dixerimꝰ: Siꝯ hoc modo in¬
structus duinarũ script̾arũ studiosus. cũ ad eas ꝑ¬
scrutandas acceðe ceꝑit: illud apłicũ cogitare ñ
cess& Scientia inflat : caritas ȩdificat. Ita enim
sentit: q̃quãuis de egipto exeat. T̃am̃ nͥ pascha
egerit. saluũ se e̾e̾ ñ posse. Pascħa aut̃ nrmꝰ m
molatus ẽ xp̃e: Nic hil ꝙ magis immolatio xp̃i¬
nos doc&. quã illud qd̾ ipse clamat tanqua
ad eos. quos in egpto sub pharaone uid& labo¬
mare. Uenee ad me qͥ laboratis & oneiati estis

Expanded text:
quo uanus idolorum cultus scinderetur, conuersum iri suspicarequo uanus idolorum cultus scinderetur, conuersum iri suspicaretur; sed dunti de Egypto populo dei, nescientes quemadmodum illa quae dabant in Christi obsequium redderentur. illud enim in exhodo factum sine dubio figuratum est, ut hoc praesignaret, quod sine praeiudicio alterius aut paris aut melioris intellegentiae dixerim. Sed hoc modo instructus diuinarum scripturarum studiosus, cum ad eas perscrutandas accedere coeperit, illud apostolicum cogitare non cesset: scientia inflat, caritas aedificat. ita enim sentit, quamuis de Aegypto diues exeat, tamen, nisi pascha egerit, saluum se esse non posse. pascha autem nostrum immolatus est Christus nihilque magis immolatio christianos doeet, quam illud quod ipse clamat tamquam ad eos quos in Aegypto sub Pharaone uidet laborare: uenite ad me qui laboratis et onerati estis,
Abbreviated transcription (Latin):
con tanqͥua aurũ s argentũ qd ñ ipsi instauer nei osed
obsequia dȩmonũ abtitunt᷑. cũ abeoꝵ misera soc¬
&ate se se animo separat. deb& ab eis aferre
xpianus adusũ iustũ prȩcandi euangelii: uestẽ
quoq illoꝵ id ẽ. hominũ qͥdẽ instituta. sed tam̃
accõmodata humanȩ soci&ati: qua in hac urta
in usuꝰ conu̾tendã xpĩanũ: Nã quid aliud fecer̃
multi bom fideles nr̃iꝰ Nonne aspicimꝰ qñto
auro & argento. & ueste. suffarcinatꝰ exierit
de egipto cyprianus. & doctor suauissimꝰ. &
martyr beatissimꝰ : qnͣto lactantius. quanto uic
torinus. optatus. hilarius: Ut de uiuis taceã
quanto innumerabiles greci: quodꝥ pͥor ipse
fidelissimꝰ dĩ famulꝰ moises fecerat. de quo
scriptũ ẽ : qd̾ eruditus fuerit om̃i sapientia
egiptioꝵ In quib om̃ib uiris suꝑstiecosa
gentiũ consu&udo. & maxime illis tẽprib
disciplinas quas utiles habebat. numquant
commodar&: si eas in usũ colendi unius. dĩ

Expanded text:
 tanquam aurum et argentum, quod non ipsi instituerunt, sed obsequia daemonum abutuntur, cum ab eorum misera societate sese animo separat, debet ab eis auferre Christianus ad usum justum praedicandi Evangelii. Vestem quoque illorum, id est hominum quidem instituta, sed tamen accommodata humanae societati, qua in hac vita in usum convertenda Christianum. Nam quid aliud fecerunt multi boni fideles nostri? Nonne aspicimus quanto auro, et argento, et veste suffarcinatus exierit de Aegypto Cyprianus, doctor suavissimus et martyr beatissimus? Qtorinus, Optatus, Hilarius, ut de uiuis taceam? quanto innumerabiles Graeci? quod prior ipse fidelissimus dei famulus Moses fecerat, de quo scriptum est, quod eruditus fuerit omni sapientia Aegyptiorum. quibus omnibus uiris superstitiosa gentilium consuetudo, et maxime illis temporibus, disciplinas, quas utiles habebat, numquam commodaret, si eas in usum colendi unius dei,
Abbreviated transcription (Latin):
si qua alia lingua inscripturis scĩs inueniri potest
q̃ in eis sine int̃p̃tatione sunt posita. fecer̃ ut ea
separatĩ int̾preeasentur & quod eusebiuꝰ fec̃ de
tempribꝰ historiã. ꝓpt̃ diunoꝵ librorũ questiones. quȩ usto
eiꝰ flagitant: Quod ergo hi fecerunt de his reb ut̃ ircis
fier. si quẽ toꝵ qui possunt bengna sane oꝑa frat̃.¬
nȩ utilitat delect& impende: ut quoscũꝙ t̾rarũ
locosquȩ: uł animalia. uł herbas. atq arbores si.¬
ue Lapides. uł metalla in cognita speciesq quas libe¬
ouas scriptura cõmemorat: ea generatim digerens. sola
exposita litteris mand&.: Potest &iam de nimeris
fieri. ut eoꝵ tantumodo numeroꝵ exposita ratio
conscribat᷑ : quod diuina script᷑a meminit: Quorũ
aliqͥo aut om̃ia iã forte facta funt: sicut multa quȩ
a bonis doctsꝙ xp̃ians e laborata & conscripta
non arbitrabam̃ inuenimus. Siꝯsiue ꝓpt̃ turbas

Expanded text:
si qua alia lingua in Scripturis sanctis inveniri potest, si qua alia lingua in Scripturis sanctis inveniri potest, quae in eis sine interpretatione sunt posita, fecerunt, ut ea separatim interpretarentur; et quod Eusebius fecit de temporum historia propter divinorum Librorum quaestiones, quae usum  flagitant: quod ergo hi fecerunt de his rebus, ut non sfieri, si quem eorum qui possunt, benignam sane operam fraternae utilitati delectet impendere, ut quoscumque terrarum locos, quaeve animalia vel herbas atque arbores sive lapides vel metalla incognita, speciesque quaslibet Scriptura commemorat, ea generatim digerens, sola exposita litteris mandet. Potest etiam de numeris fieri, ut eorum tantummodo numerorum exposita ratio conscribatur, quos divina Scriptura meminit. Quorum aliqua aut omnia forte jam facta sunt, sicut multa quae a bonis doctisque christianis elaborata atque conscripta non arbitrabamur, invenimus; sed sive propter turbas
Abbreviated transcription (Latin):
rantiũ : maxime si habent &iam cũ demonibꝰ in itã
soci&atẽ ꝑ quarũdã significationũ. quasi qͣdam pac¬
ta atq conuenta. repudient penitꝰ & detestent᷑: a¬
lienent &iam studiũ a suꝑfluis & luxuriosis homi¬
nũ institutis: illa uͦ instituta hominũ q̃ ad socisatẽ
conuiuentiũ ualent. ꝓ ipsa uitȩ huiꝰ necessitate.
ñ negligant: In cet̾is aut̃ doctnis q̃ apd̃ gentes
inueniunt᷑ pret̃ historiam rerũ uel p̃tertei tẽpris
uł p̃sentis. ad sensus corꝑis ꝑtinentiũ: quib &iam
utiliũ artiũ corꝑaliũ exꝑiñta. & coniecturȩ an¬
nuierant᷑: & pret̃ rationẽ disputationis & nuine¬
ri nichil utile ẽe̾ arbitror In quib omĩbꝰ at
tendendũ est. neꝗͥd nimis: & maxime in his q̃
ad corpͦis sensus ꝑtinentia uoluunt᷑ tẽprib &
continentur Locis: Sicut aut̃ qͥdã de uerbis
omib & nominib hebreis. & siris. & egiptiis. uł

Expanded text:
rantium, maxime si habent etiam cum daemonibus initam rantium, maxime si habent etiam cum daemonibus initam societatem per quarundam significationum quasi quaedam pacta atque conuenta, repudient penitus et detestentur, alienent etiam studium a superfluis et luxuriosis hominum institutis. illa uero instituta hominum, quae ad societatem conuiuentium ualent, pro ipsa uitae huius necessitate non neglegant. in ceteris autem doctrinis, quae apud gentes inueniuntur, praeter historiam rerum uel praeteriti temporis uel praesentis, ad sensus corporis pertinentium, quibus etiam utilium artium corporalium experimenta et coniecturae annumerantur, et praeter rationem disputationis et numeri nihil utile esse arbitror. in quibus omnibus tenendum est Ne quid nimis, et maxime in his quae ad corporis sensus pertinentia uoluuntur temporibus et conomnibus et nominibus hebraeis, et syris, et aegyptiis, vel
Abbreviated transcription (Latin):
ut iactare se int̾ imperitos uelit. & non potiuꝰ qͣrere
unde sint uera. q̃ tantumodo uera eẽ ꝑsenserit: &
unde ꝗ̃dã non solũ uera. sꝯ &iam ñ in cõmutabilia
q̃ coͣmutabilia eeᷤ cõpͣhend̾it. ac sic usq ad specit̃ corpes
⁊uq ad humanã m̃te ꝑueniens. cũ & ipsã mutabi.¬
lẽ inuenerit. qͦđ nunc docta nc̃ indocta sit. con.¬
stituta: tam̃ int̾ in cõmutabilẽ supͣse ueritatẽ. &
mutabilia in fra se cet̾a. ad unius dĩ laudẽ ate
dilectionẽ cuncta conũtere. A quo cuncta ẽe
cognoscit: doctꝰ uidi potest : ẽẽ aut̃ sapiens
nullo modo: Quã obrẽ ind&urmͥ studiosis &
ingeniosis adolescentibꝰ & tim̃tibꝰ dm̃. beatãꝙ
uitã q̃rentib salubrit᷑ pͣcipi: ut nullas doctri
eas sobne diligñterq diudicent: & si quas inue¬
nerint ab hominib institutas. uarias ꝓpt̃ diu̾sam uo.¬
luntatẽ instituentiũ. & ignotas ꝓpt̾ suspitiones er.¬

Expanded text:
ut iactare se inter imperitos uelit et non potius quaerere, ut iactare se inter imperitos uelit et non potius quaerere, unde sint uera quae tantummodo uera esse persenserit, et unde quaedam non solum uera sed etiam incommutabiliaac sic ab specie corporum usque ad humanam mentem perueniens, cum et ipsam mutabilem inuenerit, quod nunc docta, nunc indocta sit, constituta tamen inter incommutabilem supra se ueritatem et mutabilia infra se cetera ad unius dei laudem atque dilectionem cuncta conuertere, a quo cuncta esse cognoscit,: doctus uideri potest, esse autem sapiens nullo modo. Quam ob rem uidetur mihi studiosis et ingeniosis adulescentius et timentibus deum beatamque uitam quaerentibus salubriter praecipi, ut nullas doctrineas sobrie diligenterque diiudicent, et si quas inuenerint ab hominibus institutas, uarias propter diuersam uoluntatem instituentium et ignotas propter suspiciones er