comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
in unũ. Diusio riũ in unũ. Quid aliud hic numerus ostendit.
nisi trinitatẽ quõs ẽ: quia quamuis tres sint ꝑsone. in una cre¬
duntur unitate iature. Quaternarius. duas partes habet.
Nã quarta eiꝰ usiẽ. Media er duo. Unũ urdelicet et duo. tria ft̃.
Ecce partes suas hec ultra crescit. nec complet. et id̃o inperfect
ẽ mimerus. Quinus. ñ habet nisi unũ. quod ẽ quinta. Senari¬
us gͥ numcrus. prfectus ẽ. qr partibꝰ suis completur. Habet enĩ
unum. qo̾ ẽ ser Duo qd̃ ẽ tria. Ẽria qd̾ ẽ media. Unũ gͦ. duo et
tria. sex faciunt. b̃o ꝓpter huiꝰ numeri ꝑfectionẽ sex dieb ope¬
ratus ẽ omnẽ cregurã. Tres he partes senarũ. numeri demonstrãt
nobis trinitatt̃ dm̃ intrinitate numeri. et mensurẽ. & ponderis fe¬
cisse omñe caturĩ. Plurimũ ualere senarii mimeri ꝑfectionẽ
in scripturis sc̃is freq̃uenter repperimus. p̃sertim in morte dñi sim¬

Expanded text:
in unum, divisio trium in unum. Quid aliud hic numerus ostendit in unum, divisio trium in unum. Quid aliud hic numerus ostendit nisi Trinitatem quae Deus est, quia quamvis tres sint personae, in una creduntur unitate naturae. Quaternarius duas partes habet. Nam quarta ejus unum est, media ejus duo. Unum videlicet et duo tria sunt. Ecce partes suas, nec ultra excrescit, nec complet, et ideo imperfectus est numerus. Quinarius non habet nisi unum quod est quinta. Senarius igitur numerus perfectus est, quia partibus suis completur, habet enim unum quod est sexta, duo quod est tertia, tria quod est media: unum ergo duo et tria sex faciunt. Ideo propter hujus numeri perfectionem, sex diebus operatus est omnem creaturam. Tres hae partes senarii numeri demonstrant nobis Trinitatem Deum in trinitate numeri et mensurae et ponderis fecisse omnem creaturam. Plurimum valere senarii numeri perfectionem in Scripturis sanctis frequenter reperimus, praesertim in morte Domini sim
Abbreviated transcription (Latin):
in scipsa que facta t̃. Propterea eñi ait euaigłista iohannes.
Quod factũ ẽ. in ipso uita erat. Om̃ia gͥ quifacta st̃ et uitã
d̾o sine initio. atq in conmutabiliter om̃s ratines creaturarũ.
ac per hoc plus uidetur ab augłis sc̃is in uerio di uͥ st̃ uita. quã
terre ac maris. tercius. In cognitione solis ac lune uel stella¬
rũ. quartus. In cognitione. repͣtiliũ et auimaliũ quintus. In cog¬
nitione iumentoꝵ et ferarũ uel ipsius hominis scrtus. Ncꝙ em̃
diei uniꝰ quẽ intelligimus spiritalẽ creaturã ro est angłicã. sex ies
facta cognitio. Sexies fecit. ꝓpter senarii numcri perfectionẽ.
Sed de numero eioc senarii numeri perfectione. aliquid tibi ex
scripturis sc̃is colligã. libens ad esto. et te totũ adaudiendũ pre¬
para. Unus in nuneris diuidi ñ potest. Ab ipso enĩ. surgit om̃is
numerus. G duo duidi possunt. Si pars en unus ẽ. Igͥ diuisio duoꝵ

Expanded text:
in seipsa quae facta est. Propterea enim ait evangelista Joannes: in seipsa quae facta est. Propterea enim ait evangelista Joannes: Quod factum est in ipso vita erat . Omnia igitur quae facta sunt et vitam igitur in Deo sine initio, atque incommutabiliter omnes rationes creaturarum. Ac per hoc plus videntur ab angelis sanctis in Verbo Dei ubi sunt vita, quam terrae ac maris tertius. In cognitione solis ac lunae vel stellarum, quartus. In cognitione reptilium, vel animalium, quintus. In cognitione jumentorum et ferarum vel ipsius hominis, sextus. Neque enim diei unius quem intelligimus spiritalem creaturam, id est angelicam, sexies facta cognitio: sexies fecit propter senarii numeri perfectionem. Sed de numero et de senarii numeri perfectione aliquid tibi ex Scripturis sanctis colligam. Libens adesto, et te totum ad audiendum praepara. Unus in numeris dividi non potest, ab ipso enim surgit omnis numerus; ergo duo dividi possunt. Si pars ejus unus est, igitur divisio duorum
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ. Curappellauit luc̃ẽ dic̃. & tenebras noctẽ. queidhuc formata ñ
erant: P ropterea enĩ appellauit lucẽ diẽ. et tnebras noctẽ. quia
dics circa sp̃c facde rei appellatꝰ t̃. E tenebras nocte quia nox ista
que nobis notissima c̃. facit cã e̾t absentia soss super terrã.
Quia de ce denit sole. uocamus uespcrã. In coare mane. uocam¬
dicm. Nox autẽ hic. pͥuatio operis ẽ Aut nox ipsmossibilitas appel¬
perã nisi perfectio singuloꝵ operũ. et manc ẽ iodatio sequentium:¬
ꝙ manc. Dm̃is nãꝙͥ creatura antequã temꝑ esno fieret. in ipso di
uerbo erat pͥus ab angłis cognoscenda. et sic sio tempore facienda.
Qua ꝓpter ipsa creature cognitio. insemet issa uespera erat. in d̾o
autẽ mane. Quia plus iudctur ipsa crcatura ⁊ dño. quã inscip¬
sa tudetur creatura. plus scilicet uidctur in artiqua facta ẽ. quã

Expanded text:
tem . Cur appellavit lucem diem, et tenebras noctem, quae adhuc formata non tem . Cur appellavit lucem diem, et tenebras noctem, quae adhuc formata non erant? Propterea enim appellavit lucem diem, quia dies circa speciem factae rei appellatus est; et tenebras noctem, quia nox ista, quae nobis notissima est, facit eam esse absentiam solis super terram, quia decidente sole vocamus vesperam, incdiem. Nox autem hic privatio operis est, aut nox ipsa possibilitas appelperam nisi perfectio singulorum operum, et mane est inchoatio sequentiumet mane? M. Omnis namque creatura antequam tempore suo fieret, in ipso Dei Verbo erat, prius ab angelis cognoscenda, et sic suo tempore facienda. Quapropter ipsa creaturae cognitio in semetipsa vespera erat, in Deo autem mane, quia plus videtur ipsa creatura in Domino, quam in seipsa videtur creatura. Plus scilicet videtur in arte qua facta est, quam
Abbreviated transcription (Latin):
mͦ uidit facta. quo uiderat facienda. Et uidit d̃s lucẽ qd̾ eẽt bona.
Quare lucẽ tantũ laudauit et ñ noctẽ: Id ẽ quia nor adhuc nec
dies facte erant. sed tantũ lux angłica. quiã indignũ erat do rem
informẽ laudare que ad huc formata ñ erat. sed rc̃ illã que formata
ce potest. Sicut gͦ essentialucis. ita essentia tenebrarũ. Et cur non
dicit scriptura. uidit ds tenebras qd̃ eent bone. sic̃ de lucc dic¬
tũ ẽ Deus bona et in cõmutabili uoluntate creauit om̃s angłos bo¬
nos. Sed quia ex his quosdã per superbiã p̃sciebat casuros. ꝑ incõ¬
mutabilitatt̃ p̃sciȩ suȩ diuisit inter bonos et malos. Malos gͥ appel¬
lans tenebras. bonos appellans lucc̃. In his dicens quia bonist̃. in illis
nullatenus dicens. ne peccata que erant tenebre adꝓbare ind̾ctur.
tĩctio rei formate ab informi. Appellauitꝙͥ lucẽdic̃. et tencbras noc¬

Expanded text:
modo vidit facta, quo viderat facienda. D. Et vidit Deus lucem quod esset bona . modo vidit facta, quo viderat facienda. D. Et vidit Deus lucem quod esset bona . Quare lucem tantum laudavit, et non noctem? M. Id est, quia nox adhuc nec dies factae erant, sed tantum lux angelica, quia indignum erat Deo rem informem laudare, quae adhuc formata non erat, sed rem illam quae formata esse potest. Sicut ergo est essentia lucis, ita essentia tenebrarum. Et cur non dicit Scriptura, vidit Deus tenebras quod essent bonae, sicut de luce dictum est? M. Deus bona et incommutabili voluntate creavit omnes angelos bonos, sed quia ex his quosdam per superbiam praesciebat casuros, per incommutabilitatem praescientiae suae divisit inter bonos et malos. Malos igitur appellans tenebras, bonos appellans lucem, in his dicens quia boni sunt, in illis nullatenus dicens, ne peccata quae erant tenebrae adprobare videretur. it lucem diem, et tenebras noc
Abbreviated transcription (Latin):
inb̾atitudinis luce persiste̾rent. Si autẽ nollent᷑ etiã labi po¬
tuissent. In de et satan cũ sequacibꝰ fuis legionib. cecidit: s. post
eiꝰ lapsũ. ita confirmati st angłi qui perstiterunt. ut cad̾e om¬
mno ñ possint. Quod bene in ipso exordio geneseos p̃sentis libri
historica descriptione signatũ ẽ: qr creauit d̾s cęlũ. qd̃ post modi
uocauit firmam̃tũ. Cȩli gͦ fuerunt ut diximus. hi qui bene pͥus
caderent. uirtutẽ inconmutabilitatis acceperunt. Et uidit d̾s lu
nesciuit. et uisio ei contulit scientiã: Omne eni opus p̃cedit uo¬
luntas. Nã dũ cogitamꝰ quid opcrari debcamꝰ. neꝙͣ em̃i ignor ans
aliqͥd facit. dũ cogitat qualit̾ fiant. que facienda cogitando dis
quontomagis in dm̃ qui om̃ia. et̃no & stabili consilio suo. qͦmͦ uo¬
luit fecit: Nec alit̃ em̃ facta et aliter facienda iidit. et eo itaq

Expanded text:
in beatitudinis luce persisterent; si autem nollent, etiam labi poin beatitudinis luce persisterent; si autem nollent, etiam labi potuissent. Unde et Satan cum sequacibus legionibus cecidit; sed post ejus lapsum ita confirmati sunt angeli qui perstiterunt, ut cadere omnino non possint. Quod bene in ipso exordio Geneseos praesentis libri historica descriptione signatum est. Quia creavit Deus coelum quod postmodum vocavit firmamentum. Coeli ergo fuerunt, ut diximus, hi qui prius caderent, uirtutem incommutabilitatis acceperunt. Cap. 87. Illunescivit, et visio ei contulit scientiam? RESP. Omne opus praecedit voluntas nostra, dum cogitamus quid operari debeamus. Nemo enim ignorans aliquid facit, dum cogitat qualiter fiant quae facienda cogitando dispquanto magis in Deum, qui omnia aeterno et stabili suo consilio, quae voluit, fecit, nec alite
Abbreviated transcription (Latin):
mento dicit. fiat firmam̃tũ. et iterũ. et fecit d̾s firmam̃tũ.
Necesse nãꝙ ñ erat ut dixisset. fecit d̾s lucẽ. quia intellectualis
creatura erat id est angłi. Quando autẽ dicit fiat firmam̃tũ.
conũsis. prius uoluit ostend̾e qͥd erat deincepꝰ facturꝰ. Quando
ucro dicit. et fecit d̾s.i. inpropͥa natura rerũ. iã ñ erat hoc cor.¬
pus de anglis repet̾e. quia illi tunc sicut dximꝰ conũsi fucrãt
ad cognoscendũ creatorẽ suum. Eũ eñ et̃na illa id est in muta¬
bilis qͦue ñ ẽ facta ẜ. genita sapientia. inspiritalẽ atꝙ rationa¬
lt̃ creaturã se transfert. sic̃ in animas sc̃as ut illuminati luc̃c
possint fit in cis quedã luculenta rationis affectio. que pͥ
accipi factalux. cũ dixerat d̾s fiat lux. Iã eñi erat spiritalis
creatio que ecli nomine. significata ẽ cũ scriptũ sit inpͥncipio

Expanded text:
mento dicit: Fiat firmamentum. Et iterum: Fecit Deus firmamentum? M. mento dicit: Fiat firmamentum. Et iterum: Fecit Deus firmamentum? M. Necesse namque non erat ut dixisset: Fecit Deus lumen, quia intellectualis creatura erat, id est angeli. Quando autem dicit: Fiat firmamentum, conversis, prius voluit ostendere quid erat deinceps facturus. Quando vero dicit: Et fecit Deus, id est in propria natura rerum, jam non erat hoc opus de angelis iterum repetere, quia illi tunc, sicut diximus, conversi fuerant ad cognoscendum creatorem suum. Cum enim aeterna illa et immutabilis, quae non est facta, sed genita, Sapientia in spiritalem atque rationalem creaturam se transfert sicut in animas sanctas, ut illuminati lucere possent, fit in eis quaedam luculenta rationis affectio, quae potest accipi facta lux, cum dixerit Deus Fiat lux. Jam enim erat spiritalis creatio, quae coeli nomine significata est, cum scrip
Abbreviated transcription (Latin):
tunc fecerat. cũ dictũ ẽ. inpͥncipio creauit d̾s cęlũ et cerrã. Sed ista
locutio ñ tam̃ sine aliquo sono. sed etiã sine ullo corporali motu
creature spiritalis ciꝰ mente atq r̾one quodãmͦ infixa per uerbũ patͥ
coet̃nũ. Sed multũ atꝙ̃ dificillimũ ẽ capere quomͦ dr do ñ tempora
lit̾ iubenti neq id tempor aliter audiente creatura que contempla¬
tione ueritatis omia excedit tempora. sed in tellectualiter sibimet
inp̾ssa cũ ƿatre coet̾na sapientia. tanquã intelligibilis locutionis
ad ea que infra st̃ transmittendis ut fieret temporalis motus mrc¬
bus temꝑ alib sine formandis siue ad ministrandis. Itc̃. facta ẽ
inquit lux. id est creatio angelica. quia tunc ceperunt angnos¬
cere uel intelligere creatorẽ suũ. Quare iterũ ñ repetit. et fccit
ds luc̃e. sicut ceteras creaturas. repetit quas creauit. ut infirma¬

Expanded text:
tunc fecerat cum dictum est: In principio creavit Deus coelum et terram. Sed ista tunc fecerat cum dictum est: In principio creavit Deus coelum et terram. Sed ista locutio non tantum sine aliquo sono, sed etiam sine ullo corporali motu creaturae spiritalis, ejus mente atque ratione quodam modo infixa, per Verbum Patris coaeternum. Sed multum atque difficiliter jubenti, neque id temporaliter audiente creatura, qui contemplatione veritatis omnia excedit tempora, sed intellectualiter sibimet impressa cum patri coaeterna sapientia tanquam intelligibilis locutionis, ad ea quae infra sunt transmittentis, ut fieret temporalis motus in rebus temporalibus sive formandis sive administrandis. Item. Facta est inquit lux, id est creatio angelica, quia tunc coeperunt agnoscere vel intelligere creatorem suum. D. Quare iterum non repetit, et fecit Deus lucem, sicut creaturas caeteras repetit quas creavit, ut in firma
Abbreviated transcription (Latin):
lis lux facta c̃. c̃ dixit d̃s fiat lux. ñ illa uera patͥ coet̾na intel¬
ligenda c̃. ꝑ quã facta st̃ omĩa: sed illa de qua dici potuit.
pͥor om̃iũ creata c̾ sapientia: quia ꝑ sapientiã ñ creatã fact̾aẽ
lux. Quo autẽ mͦ simul fieri potuerit. et qd̾ illuminaret: & ipsa
illuminatio. ac diu̾so tempore narranda fuerit. pau. dante di¬
hec ẽ uisibilis an inuisibilis: Inuisibilis enĩ dicit᷑. qr c̾ratio angłi¬
ca ẽ. quã oculi nr̃i ñ ualent ꝓspic̾e. Ratio enĩ erat ut die quartoᷤ
sidera in cę̧lo fabricasset. que oculi nr̃i potuissent ꝓspic̾c. Ista
creatio angłica temporalis ẽ an intemporalis:Temporalis cr̃at in
angłis. in temporalis aut̃c in d̾o. Temporalis erat qd dictũ antelligi¬
mus ab et̃no dõ exp̃ssũ. ꝑ uerbũ coct̾nũ increatura spiritali. quã iã

Expanded text:
lis lux facta est, cum dixit Deus fiat lux, non illa vera patri coaeterna intellis lux facta est, cum dixit Deus fiat lux, non illa vera patri coaeterna intelligenda est per quam facta sunt omnia, sed illa de qua dici potuit, rior omnium creata est sapientia, quia per sapientiam non creatam facta est lux. Quo autem modo simul fieri potuerit, et quod illuminaretur, et ipsa illuminatio ac diverso tempore narranda fuerunt, paulo ante dilis? Invisibilis enim dicitur, quia creatio angelica est, quam oculi nostri non valent prospicere. Ratio enim erat ut die quarto sidera in coelo fabricasset, quae oculi nostri potuissent prospicere. Ista creatio angelica est temporalis an intemporalis? Temporalis erat in angelis, intemporalis autem in Deo. Temporalis erat, quod dictum intelligimus ab aeterno Deo expressum per Verbum coaeternum in creatura spiritali, quam jam
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. Quã obrẽ p̾rius res informatas. et post ea spm̃ scm̃ nominauit
quia omnis exiguus amor. rebus quas diligit subt̾ponitur.
et mamfestũ ẽ om̃e mutabile ex aliqua in formitate formari. simulq
& manifestissima ratio docet. nullarũ naturarũ materiã et̃ potuis¬
se nisi ex d̾o. Et licet dicat scriptura. qui fecisti mundũ ex mat̾ia
simul creatũ. et qd̾ factũ ẽ et unde factũ ẽ. Sicut uox mat̾ia uer¬
boꝵ ẽ: uerba uͦ formatã uocẽ in dicant. ita creator. d̃s ñ pͥore tem¬
pore fecit inform ̃ẽ materiã et cã post ca per ordinẽ quarũcũq
naturarũ. quasi scd̃a consideratione formauit. sed potuit ñ di¬
indere. scriptura loquendi tempoꝵibꝰ qd̾ d̾s faciendi temporib ñ
diuisit. Et nos cũ dicimꝰ materiã et formã utrũꝙ simul in telli¬
gimus. Nec utrũq simul possumꝰ enuntiare. Quod si spirita¬

Expanded text:
est. Quamobrem prius res informatas et postea spiritum sanctum nominavit, est. Quamobrem prius res informatas et postea spiritum sanctum nominavit, quia omnis exiguus amor rebus quas diligit subterponitur.et manifestum est omne mutabile ex aliqua informitate formari, simulque et manifestissima ratio docet, nullarum naturarum materiam esse potuisse, nisi ex Deo. Et licet dicat Scriptura: Qui fecisti mundum ex materia creatum, et quod factum est et unde factum est. Sicut vox materia verborum est, verba vero formatam vocem indicant. Ita creator Deus non priore tempore fecit informem materiam, et eam postea per ordinem quarumcumque naturarum quasi secunda consideratione formavit, sed non potuit non dividere scriptura loquendi temporibus quod Deus faciendi temporibus non divisit. Et nos cum dicimus materiam et formam, utrumque simul intelligimus, nec utrumque simul possumus enuntiare. Quod si spirita
Abbreviated transcription (Latin):
de sp̃u sc̃o. qui et ipse iuuificator. om̃iũ a pͥncipio dicit᷑. Sic au¬
tẽ uiificator. quasi conditor. d̾s. Emittis ait spm̃ tuũ et cre
distendit᷑ nec tempoꝵ mutationibꝰ subiacet: sed ẽ ubisp̃scus tot
Quomͦ sane nominauit creaturã. cui superferri dic̃ct᷑. sp̃c sc̃s. ñ
sua sed er bñficentia: neq om̃iũ indiget que fecit. Indigus
quippe atꝙ̃ egenus amor. subicitur rebus quas diligit. Iuo dictꝰ
inquit scientiã caritatis .xͥ. Et alibi ait. Super exaltat autẽ
omemintellectũ. G inchoatũ aliqͥd ostendit. suꝑ qd̃ sp̃s d̾i ferre
dic̾etur. ñ loco. sed omĩa superante atq p̃cellente potentia. Quo
quippe st̃ ꝓpter que amat d̃s creaturã suã. ut sit. &. ut maneat.
ut sit formata. et maneat in p̃cepto conditoris. Alt cͥet gͦ. sp̃s d̾i
ferebatur super aquã. Ut aut̃e mancret. indit d̃s quia bonũ

Expanded text:
de Spiritu sancto, qui et ipse vivificator omnium a principio dicitur. Sic aude Spiritu sancto, qui et ipse vivificator omnium a principio dicitur. Sic autdistenditur, nec temporum mutationibus subjacet, sed est ubique praesens totus. Quomodo sane nominavit creaturam, cui superferri diceretur Spiritus sancsua, sed ex beneficentia, neque horum indiget quae fecit. Indigus quippe atque egenus amor subjicitur rebus quas diligit. Ideo dictus inquit, scientiam charitas Christi , et alibi ait: Superexaltat autem omnem intellectum , ergo inchoatum aliquid ostendit, super quod Spiritus Dei ferre diceretur, non loco, sed omnia superante atque praecellente potentia. Duo quippe sunt propter quae amat Deus creaturam suam: ut sit, et ut maneat; ut sit formata, et maneat in praecepto sui conditoris. Ut esset ergo Spiferebatur super aquam; ut autem maneret, vidit Deus quia bonum
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. sic̃ ipse in eugło ait. principiũ qui et loquõr uobis. In hoc
gͥ prĩcipio fecit d̾s celũ id est qui cęlestia meditantur & que¬
runt. In ipso fecit & carnales. qui t̾renũ hominẽ nec dũ
deposuerunt. Terra autẽ erat in anis et uacua. Cur in anis
et uacua. Idẽ quia non erat a mari distinta. Uacua inquit.
quia litt̃orib ñ erat circũdata. uel iicib suis ornata. id estar
a erat. priusquã doctrine acceperit formã. Quare tenebre di¬
cunt᷑ suꝑ faciẽ fuisse abissi: Quia ñ erat lux que super fundet:
Quod si eet utiq supereet littorib. Quia erat spissus aer ca¬
rens lucȩ diurna. Aliter. Tenebre erant super faciẽ abissi. qr
delictoꝵ. cecitas. et ignorantiȩ & profunda obscuritas corda
Pro eoꝰ qd̾ in nr̃is codicib scriptũ ẽ ferebat᷑ in hebreo habet᷑
bat. in similitudinẽ uolucris. oua calore animantis Ex quo
intelligimus. ñ de spũ mundi dici ut ũ nulli arbitrantur s

Expanded text:
um qui et loquor vobis. In hoc igitur principio fecit Deus coelum, id est, qui coelestia meditantur et quaerunt. In ipso fecit et carnales, qui terrenum hominem necdum deposuerunt. Terra autem erat inanis et vacua. Cur inanis et vacua? Id est, quia non erat a mari distincta, vacua, inquit, quia littoribus non erat circumdata, vel vicibus suis ornata, id est ara erat, priusquam doctrinae acceperit formam. Quare tenebrae dicuntur super faciem fuisse abyssi? Quia non erat lux quae superfunderetur; quod si esset, utique superesset. Item quia erat spissus aer, carens luce diuturna. Aliter. Tenebrae erant super faciem abyssi, quia delictorum caecitas, et ignorantiae profunda obscuritas, cordaPro eo quod in nostris codicibus scriptum est, ferebatur, in Hebraeo habet, bat, in similitudinem volucris, ova calore animantis. Ex quo intelligimus, non de spiritu mundi dici, ut nonnulli arbitrantur, sed
Abbreviated transcription (Latin):
primo creauit d̾s celũ et terram. Quando facta st̃ simul
sidera ait scriptura laudauerunt me angłi mei uoce magna
Quarta die facta st̃ sid̾a. et iã erant angłi: Neꝙ eñ die tercio.
neꝙͣ scđo facti st̃. In his enĩ apparet que facta st̃. Tercia die scili
cet terra ab aquis discreta ẽ. scd̾a factũ firmam̃tũ. nͥ sol et lu¬
na discurrunt. et sidera. Porro primus dies ipsae ẽ angłica na¬
tura. que pͥmo cȩliinuncͤupata ẽ. Unde euident ostenditur pͥmũ
dic̃ spiritalẽ factũ. io est angelicã naturã. et sic hoc cęlũ qd̃ ocdi

Expanded text:
primo omnium creavit Deus coelum et terram. Quando facta sunt simul primo omnium creavit Deus coelum et terram. Quando facta sunt simul sidera, ait Scriptura: Laudaverunt me angeli mei voce magna. Quarta die facta sunt sidera, etiam erant angeli, neque enim die tertio neque secundo facti sunt. In his enim apparecet terra ab aquis discreta est; secunda factum est firmamentum, ubi sol et luna discurrunt et sidera. Porro primus dies ipse est angelica natura, quae primo coeli nomine nuncupata est. Unde evidenter ostenditur primum diem sp
Abbreviated transcription (Latin):
pugnasse. Sed illas uanitates mͦ nonsuscipimꝰ refellere. atq
conuincere. Nunc enĩ ea que rep̃hendunt in ueteri testam̃to
statuimꝰ defendere. quantũ uires dñs p̃stare dignatur. et
In eis ostendere contra ueritatẽ d̃i nichil ualere hominũ cecitatẽ.
n princlo creauit d̾s cęlũ et terrã Inquirendũ summopere
ẽ. in quo pͥncipio. utrũ in pͥncipio temporis an in pͥncipio
ut hoc e̾ẽt initiũ ereature eiꝰ : ex quo alia ẽe ceperunt. Non
em̃ coet̾na do semper fuerunt Dicam: ꝙ in pͥncipio sͥ coet̾no
fecit ds celũ ⁊ terram. inuntgenito filio qui ẽ sapientia pa¬
in psalmo dicitur. Om̃ia in sapientia fecisti. Et iterũ dicit.
apłs quia in ipso condita st̃ omĩa que in cęlo st̃ et que int̾ra
uisibilia et inuisibilia. Si in pͥncipio creauit ds cęlũ et ter
rã angeli post modũ facti st̃: Si angłi añ facti sunt. non

Expanded text:
pugnasse. Sed illas vanitates modo non suscepimus refellere atque pugnasse. Sed illas vanitates modo non suscepimus refellere atque convincere. Nunc enim ea quae reprehendunt in Veteri Testamento, statuimus defendere quantum vires Dominus praestare dignatur, et in eis ostendere contra veritatem Dei nihil valere hominum caecitatem.In principio creavit Deus coelum et terram. Inquirendum summopere est in quo principio, utrum in principio temporis, an in principio, ut hoc esset initium creaturae ejus, ex quo alia esse coeperunt. Non enim coaeterna Deo semper fuerunt. Dicamus quia in principio sibi coaeterno fecit Deus coelum et terram, in unigenito Filio, qui est sapientia Pain psalmo dicit, Omnia in sapientia fecisti , et iterum dicit Apostolus: Quia in ipso condita sunt omnia, quae in coelo sunt, et quae in terra, visibilia et invisiram: angeli postmodum facti sunt. Si angeli ante facti sunt, non
Abbreviated transcription (Latin):
iã diximꝰ ñ aliquid st̃. Sed uͥ lux ñ ẽ. tenebre dicuntur. ħ id̃o
diximꝰ quia solent dic̾ẽ. Unde erant ipse tenebre superabis¬
sum antequã deus facet lucem: quis illas fecerat aut ge¬
uuerat: aut si nemo fecerat uel genuerat. eas eterne eram
tenebre: quasi aliquid sint tenebre. Sed ut dictũ ẽ lucis
absentia hoc nom̃ accepit. Sed quia ipsi fabulis suis decepti
crediderunt gentẽ ẽc tenebrarũ. in qua et corpora & form.
et animas in illis corporibꝰ fuisse arbitrantur: id̃o putant qd̾
tenebre aliquid sint. et ñ in telligunt non sentiri tenebras. ni¬
si qd̃ ñ uidemꝰ. sicut ñ sentitur silentiũ. nisi quando ñ audi¬
mꝰ. Sicut autẽ silentiũ nichil ẽ: sic & tenebre nichil sunt.
Sicut autẽ isti dicunt gentẽ tenebrarũ contra di lucẽ pugnas¬
se. sic potest aliꝰ similit̾ uanus dic̾ẽ. gentẽ silentioꝵ contra d̾i uocẽ

Expanded text:
ae non aliquid sunt, sed ubi lux non est, tenebrae dicuntur. Hoc ideo ae non aliquid sunt, sed ubi lux non est, tenebrae dicuntur. Hoc ideo dicimus, quia solent dicere: Unde erant ipsae tenebrae super abyssum, antequam faceret Deus lucem? quis illas fecerat vel genuerat? aut si nemo fecerat vel genuerat eas, aeternae erant tenebrae. Quasi aliquid sint tenebrae: sed, ut dictum est, lucis absentia hoc nomen accepit. Sed quia ipsi fabulis suis decepti crediderunt gentem esse tenebrarum, in qua et corpora et formas et animas in illis corporibus fuisse arbitrantur, ideo putant quod tenebrae aliquid sint: et non intelligunt non sentiri tenebras, nisi quando non videmus, sicut non sentitur silentium, nisi quando non audimus. Sicut autem silentium nihil est, sic et tenebrae nihil sunt. Sicut autem isti dicunt gentem tenebrarum contra lucem Dei pugnasse; sic potest et alius similiter vanus dicere, gentem silentiorum contra vocem Dei
Abbreviated transcription (Latin):
lucẽ in qua d̾s habitat. Unde c̃ illud lum̃ de quo in engło le¬
git᷑. Erat lux uera que illuminat omnẽ hominẽ uenient
in hc mundũ. Nã solis istius lum̃. ñ illuminat hominẽ sed
corpus hoĩs. et mortales oculos. quibꝰ nos iuncunt aquila¬
rũ oculi. qui solẽ istũ multo melius quã nos dicuntur aspicẽ.
Illud autẽ lum̃. ñ in rationabiliũ auiũ oculos pascit. sed pu¬
ra corda eoꝵ qͥ d̾o credunt ñ ab amore uisibiliũ rerũ
et temporaliũ. sed ad eiꝰ p̃cepta conplenda conũtunt. Quod
at lux. Quia uͥ lux ñ ẽ: tenebre sunt. Non qr aliqͥd st̃ tenebre.
sed ipsa lucis absentia tenebre dicuntur. Sic̃ silentiũ ñ aliꝗͣ
res ẽ. sed uͥ sonus non ẽ. silentiũ dicitur. Et nuditas ñ aliqua
res ẽ. sed incorpore uͥ tegum̃tũ ñ ẽ nuditas dicitur. et in anitas
ñ ẽ aliqͥd. sed locus uͥ corpus ñ ẽ. mnanis dicitur. Si ͤ tenebre ut¬

Expanded text:
esse in qua Deus habitat, unde est illud lumen de quo in Evangelio leesse in qua Deus habitat, unde est illud lumen de quo in Evangelio legitur, Erat lumen verum, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum . Nam solis istius lumen non illuminat omnem hominem, sed corpus hominis et mortales oculos, in quibus nos vincunt aquilarum oculi, qui solem istum multo melius quam nos dicuntur aspicere. Illud autem lumen non irrationabilium avium oculos pascit, sed pura corda eorum qui Deo credunt, et temporalium se ad eius praecepta inplenda conuertunt; quod at lux. Quia ubi lux non est, tenebrae sunt, non quia aliquid sunt tenebrae, sed ipsa lucis absentia tenebrae dicuntur. Sicut silentium non aliqua res est, sed ubi sonus non est, silentium dicitur. Et nuditas aliqua res non est, sed in corpore ubi tegumentum non est, nuditas dicitur. Et inanitas non est aliquid, sed locus ubi corpus non est, inanis dicitur. Sic tenebr
Abbreviated transcription (Latin):
aque. et appareat arida. & cetera que in eodẽ libꝰ per ordinẽ
sic exponuntur. quẽ admodũ eca pariili possint capere. Qui
omĩa continent tam magua mysteria. ut quisqͥs ea didice¬
rit om̃iũ hereticorũ uamtatẽ. uel doleat quia hõies sunt
uel rrocat quia suꝑbi sunt. Sequitur in illo libro. Et tenebre
erant super ab yssũ. Quod in anichei uel sectatores eoꝵ. rep̃hen¬
dunt dicentes. In tenebris gͦ d̾s erat añquã faceret lucem:
Uere ipsi sunt in te nebris ignorantie: et id̃o ñ intelligunt
lucõ in qua d̾s erat añquã faceret istã lucẽ. Non enĩ nouerũ
isti lucem. nisi quã carneis ocłis uderunt. Et id̾o istũ solẽ
quẽ pariter ñ solũ cũ bestus maioribꝰ uerũ etiã cũ muscis
et ũmiculis cernimꝰ illi sic colunt. ut p articulã dicant ẽe
lucis illus in qua habitat d̾s. Seo nos intelligamꝰ aliã ẽẽ

Expanded text:
 congregentur aquae, et appareat arida, et caetera quae in eodem libro per ordinem  congregentur aquae, et appareat arida, et caetera quae in eodem libro per ordinem sic exponuntur, quemadmodum ea parvuli possint capere: quae omnia continent tam magna mysteria, ut quisquis ea didicerit, omnium haereticorum vanitatem vel doleat, quia homines sunt, vel rideat, quia superbi sunt. Sequitur in illo libro: Et tenebrae erant super abyssum. Quod Manichaei vel sectatores eorum reprehendunt, dicentes: In tenebris ergo erat Deus, antequam faceret lucem? Vere ipsi sunt in tenebris ignorantiae, et ideo non intelligunt lucem in qua Deus erat antequam faceret istam lucem. Non enim noverunt isti lucem, nisi quam carneis oculis vident; et ideo istum solem, quem pariter non solum cum bestiis majoribus, sed etiam cum muscis et vermiculis cernimus, illi sic colunt ut particulam dicant esse lucis illius in qua habitat Deus. Sed nos intelligamus aliam lucem
Abbreviated transcription (Latin):
luntatẽ hominis quis nosse uellet. cuiꝰ amicꝰ ñ c̾. om̃s eiꝰ in¬
pudentiã aut stulticiã despiscerent. Non eñ quisꝙ̃ efficitur
amicꝰ dĩ. nisi purgatissimis moribꝰ. & ille sinc p̃cepti de quo
dicit apłs. finis autr̃ p̃cepti ẽ caritas. de corde puro. et con¬
scientia bona .&. fide ñ ficta. Q uod isti si hab̾ent ñ essent
terra autẽ erat inuisibilis & iͦn conposita: sic rep̃¬
endunt manichei ut dicant. Quomͦ in pͥncipio fecit d̾s
celũ et terrã. si iã terra erat niuisibilis ⁊ in conposita: Itaq
cũ uolunt scripturas diuinas prius uituperare quã nosse. &. iã
res apertissimas ñ intelligunt. Quid em̃ manifestius dici po¬
tint. quã hoc dictũ ẽ inprincipio fecit d̃s cȩlũ et terrã. ter¬
ra autẽ ip̃a ꝙͣ fecit d̾s in isibilis erat & inconposita. Añquã d̃s
om̃iũ rerũ formas locis et sedib suis ordinata distinctione

Expanded text:
luntatem hominis luntatem hominis pudentiam aut stultitiam deriderent. Non autem efficitur amicus Ddicit Apostolus: Finis autem praecepti est charitas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta , quod isti si haberent, non esseTerra autem erat invisibilis et incomposita, sic reprehendunt Manichaei, ut dicant: Quomodo in principio fecit Deus coelum et terram, si jam terra erat invisibilis et incomposita? Itaque cum volunt divinas scripturas prius vituperare quam nosse, etiam res apertissimas non intelligunt. Quid enim manifestius dici potuit, quam hoc dictum est: In principio fecit Deus coelum et terram, terra autem ipsa, quam fecit Deus, invisibilis erat et incomposita, antequam Deus omnium rerum formas locis et sedibus suis ordinata distinctione
Abbreviated transcription (Latin):
mundus. cuiꝰ eternitatis ẽ d̾s. Mundũ quippe õs fecit: & si cũ
ipsa creatura quã fecit d̾s tempora esse ceperunt. et id̃o dicunt᷑
tempora. qui fabricator. ẽ tempoꝵ. sic̾ omĩa que fecit d̾s bona
st̃ ualde: sed ñ sic bona sunt quomͦ d̾s bonꝰ ẽ. qui illa fecit
hec autẽ facta sunt. nec ea genuit de se ipso ut ħ c̾e̾nt
ꝗd ipse c̾. sed ea fecit de nichilo. ut ñ essent equalia. nec eia
pondendũ ẽ eis. ut pͥus uim discant uoluntatis humanc. qui
causã uoluntas dĩ ẽ aliqͥd qs añcedat uoluntatẽ dĩ. qd̾ ne¬
fas ẽ credẽ. Qui gͦ dicit quare fecit ds  etͣ terram : Respon
maius aliqͥd querit quã ẽ uoluntas d̾i. Nichil enĩ mauis
in ueniri potest. Conpescat gͦ se humana temeritas. & id
qd̃ ñ ẽ ñ querat. ne id qd̾ ẽ non inueniat. Et si uolun¬
tatẽ di nosse quisq desiderat. fiat amicus di. Certe si uo¬

Expanded text:
mundus, cujus aeternitatis est Deus. Mundum quippe Deus fecit, et si cum mundus, cujus aeternitatis est Deus. Mundum quippe Deus fecit, et si cum ipsa creatura, quam fecit Deus tempora esse coeperunt, et ideo dicuntur tempora, qui fabricator est temporum, sicut omnia quae fecit Deus, bona sunt valde, sed non sic bona sunt, quomodo bonus est Deus, qui illa fecit; haec autem facta sunt; nec ea genuit de seipso, ut hoc essent quod ipse est; sed ea fecit de nihilo, ut non essent aequalia, nec ei a pondendum est eis, ut prius vim discant voluntatis humanae, quicausam voluntas, est aliquid quod antecedat voluntatem Dei, quod nefas est credere. Qui ergo dmajus aliquid quaerit quam est voluntas Dei: nihil autem majus inveniri potest. Compescat ergo se humana temeritas, et id quod non est non quaerat, ne id quod est non inveniat. Et si voluntatem Dei nosse quisquam desiderat, fiat amicus Deo: quia si vo
Abbreviated transcription (Latin):
sierunt: quib d̾s nil oꝑatus ẽ. Non enĩ transire pote¬
rat tempus qd̾ ñ dũ fecerat fee quia non potest esse
operator. tempoꝵ nisi qui ẽ añ tempora. Certe &. ipsi
manichei legunt apłm paulũ et laudant ⁊ honorãt.
et eiꝰ epistolas male int̾ytando multos decipiunt.
Dicant gͦ nobis qͥd dix̃it paulus apostolus. Agnitio¬
nem ueritatis que ẽ scđm pietatẽ d̾i in spemꝰ uite
cterne quã ꝓmisit ñ mendax d̾̃s añ temꝑa eterna.
Eterna em̃ temꝑa qͥd añ se ab̾e potuerunt: hoc gͦ
cogant᷑ exponere. ut intelligant se ñ intelligere
cũ temere uolunt rep̃hendere qd̾ diligñt qu̾erere
debuerunt Si autẽ ñ dicunt qͥd placuit do subito
facere cęlũ et terram. sed tollunt inde subito. & hoc
tam̃ dicunt quid placuit d̾o facere  ꝙͣ. terram. Non
enĩ cocuũ do mundũ istũ dicimꝰ: quia ñ eiꝰ eternitatis ẽ hic

Expanded text:
sierint, quibus Deus nihil operatus est; non enim transire potesierint, quibus Deus nihil operatus est; non enim transire poterat tempus, quod nondum fecerat Deus, quia non potest esse operator temporum, nisi qui est ante tempora. Certe et ipsi Manichaei legunt apostolum Paulum et laudant et honorant, et ejus epistolas male interpretando multos decipiunt. Dicant ergo nobis quid dixerit apostolus Paulus: Agnitionem veritatis quae est secundum pietatem Dei in spe vitae aeternae, quam promisit non mendax Deus ante tempora aeterna . Aeterna enim tempora quid ante se habere potuerant? Hoc ergo cogantur exponere, ut intelligant se non intelligere, cum temere volunt reprehendere quod diligenter quaerere debuerunt. Si autem non dicunt: Quid placuit Deo subito facere coelum et terram; sed tollunt inde, subito, et hoc tantum dicunt: Quid placuit Deo facere coelum et terram? Non enim coaevum Deo mundum istum dicimus, quia non ejus aeternitatis est hic
Abbreviated transcription (Latin):
ore manicheoꝵ multi iꝑiti trustici. ⁊ ut ita
dicam p̃sumptuos ꝑ contari solent. ⁊ obici¬
unt. Si in pͥncipio aliqͦtꝑis fecit d̾s celum ⁊ t̾tam:
quid agebat anteqͣm faceret celum ⁊ t̾ram. uel
ubi erat: & quid ei placuit subito facere qd̾ non¬
qͣm an fecerat ꝑ tempora et̾na: His respondemꝰ.
eus in pͥncipio c̃auit cęlum ⁊ t̾ram. Non in
principio temporis. s in xp̃o. cum ũbum esset
apud patrem per quod facta ⁊ in qͦ fact̾a st̃ om̃ia.
Sed simpͥncio temꝑis dm̃ fecisse cęlũ & terrã credamꝰ.
Non enĩ possumꝰ dicere fuisse aliqd̃ tempus qn̾ d̃s non¬
dũ aliqͥd fecerat. Quomͦ erat enĩ tempus qd̾ d̾s ñ fecerat
cũ om̃iũ tempoꝵ ipse sit fabricator: Et si tempus
cũ cęlo et terra esse cepit: ñ pot̾ inueniri. tempis.
quo ds̃ ñ dũ fecerat cęlũ ⁊ terrã. Cũ autẽ dicitur. qͥd
ei subito placuit : Sic dr̃ quasi aliqua tempora tran¬

Expanded text:
ore Manichaeorum multi imperiti et rustici, et ut ita dicam praesumptuosi, percunctare solent et objiciunt: Si in principio aliquo temporis fecit Deus coelum et terram; quid agebat antequam faceret coelum et terram  vel ubi erat et quid ei placuit subito facere quod nunquam ante fecerat per tempora aeterna? His respondemus. Deus in principio creavit coelum et terram, non in principio temporis, sed in Christo, cum verbum esset apud patrem, per quod facta et in quo facta sunt omnia. Sed si in principio temporis Deum fecisse coelum et terram credamus, Non enim possumus dicere fuisse aliquod tempus quando Deus nondum aliquid fecerat, quomodo enim erat tempus quod Deus non fecerat, cum omnium temporum sit ipse fabricator. Et si tempus cum coelo et terra esse coepit, non potest inveniri tempus quo Deus nondum fecerit coelum et terram. Cum autem dicitur: Quid ei subito placuit? sic dicitur quasi aliqua tempora tran
Abbreviated transcription (Latin):
tam̃ et ratione nature. Cur pͥmo terra germinauerit. deinde sint¬
luminaria facta. Quia post opera bona uenit illuminatio lucis
ad contemplandã speciẽ diuine uirtutis. De ois quinta.¬

Expanded text:
tamen et ratione naturae; tamen et ratione naturae; luminaria? M. Quia post opera bona venit illuminatio lucis ad contemplandam speciem divinae virtutis. Et vidit
Abbreviated transcription (Latin):
tibi: tam̃ ñ est dicendũ tunc ea aboriri ex terra. quia ia erant utiꝙ
ad pastus peccoꝵ. ac uolatiliũ facta. ñ ad augendã hominis penã
producta. De die quarta oritur questio.
ixit ctiã d̃s fiant luminaria infirmam̃to cęli. et illumi¬
nent terrã. Num antea tempora fuerunt: Quis ñ uide
at quã obscure positũ sit quarto die cepisse tempora. quasi supe¬
rius triduũ sine tempore preterire potuerit. qui suȩ tam̃ creatio¬
nis tempus habuerũt: siderũ tam̃ distinctione illud triduũ non
habucrũt. Qualis etiã luna facta sit. utrũ pͥma an plena. mul¬
ti loquacissime inquirunt. Seo plane dicã suie pͥmã siue plenã
d̃s fecerit: fecisse perfectam. Om̃is autt̃ res. quicquid ꝓ gressu
naturali per congrua tempora quodãmͦ prodit. atꝙ̃ explicat.
etiã ante continebat ocultũ. et sinc specie uel mole corporis in.

Expanded text:
tibi ; tamen non est dicendum tunc ea oboriri ex terra, quia jam erant utique tibi ; tamen non est dicendum tunc ea oboriri ex terra, quia jam erant utique ad pastus pecorum ac volatilium facta, non ad augendam hominis poenam producta. ixit etiam Deus: Fiant luminaria in firmamento coeli, et illuminent terram . D. Non antea tempora fuerunt? IN HEXAMERON. M. Quis non videat quam obscure positum sit quarto die coepisse tempora, quasi superius triduum sine tempore praeterire potuerit, qui suae tamen creationis tempus habuerunt, siderum tamen distinctione illud triduum non habuerunt. Qualis etiam luna facta sit, utrum prima, an plena, multi loquacissime inquirunt. Sed plane dicam, sive primam sive plenam lunam Deus fecerit, fecisse perfectam. Omnis autem res quicquid progressu naturali per tempora congrua quodammodo prodit atque explicat, etiam ante continebat occultum, et si non specie vel mole corporis, vi
Abbreviated transcription (Latin):
sibilis. uel congregata: Quia propinquiora sint eroem infor¬
mitati quã celestia corpora. aũt de his per eumierationẽ dierũ. infir¬
ma rerũ conduntur. Iõo noluit inferri. ut simliter cũ suꝑiorib
fieri imperaret. Dũ dixit d̃s germinet terra herbã uirentẽ. et af¬
ferentẽ sem̃. et ligna fructifera. Ligna infructuosa. uel symas. e
tribulos quando fecit: Simul om̃ĩa o̾s fecit. dicente scriptura.
infructuosa ligna. que aliquo mͦ hom̃ib afferunt adium̃ta. quia
et re uera si non iuenimus in ca aliquro adedendũ. inuenimus ali¬
quid admedicam̃tũ. inuenimus ad adiutorium. Nã quante utilitates
sint in ea. ipse consioera. fructifera ligna a fruendo dicta sunt. Et
ab om̃i ligno possumus hab̾e aduitoriũ. iure nullũ lignũ dicimus.
infructuosum. Tribulos ucro & spinas. quãuis post peccatũ hom̃is
nascantur ad laborẽ: dicente scriptura spinas et tribulos pariet

Expanded text:
sibilis vel aqua congregata? M. Quia propinquiora sunt eidem inforsibilis vel aqua congregata? M. Quia propinquiora sunt eidem informitati quam coelestia corpora, aut de his per numerationem dierum infirma rerum condiuntur, ideo noluit inferri, ut similiter cum superioribus fieri imperaret. UNDE ferentem semen et ligna fructitribulos quando fecit? Simul omnia Deus fecit dicente Scriptura: infructuosa ligna, quae aliquo modo hominibus afferunt adjumenta, quia et revera si non invenimus in iis aliquid ad edendum, invenimus aliquid ad medicamentum, invenimus ad adjutorium. Nam quantae sint in iis utilitates, ipse considera: fructifera ligna a fruendo dicta sunt, et ab omni ligno possumus habere adjutorium. Jure nullum lignum dicimus infructuosum. Tribulos vero et spinas, quamvis post peccatum hominis nascantur ad laborem, dicente Scriptura: Spinas et tribulos pariet
Abbreviated transcription (Latin):
Iirit uͦ d̾s. Eongregentur aque que sub celo sunt. in locũ ununi:
et appareat arida. Ninc quoꝙ oritur questio. Si terrã totã aqua
tegebat. ñ erat locus iͥ aque congregarentur dũ totã terrã tege¬
bat aqua. Et quomͦ scriptura dicit congregentur aque que sub
celo sunt. in locũ unũ. et appareat arida: Notã terrã tegebat aqͣ
dicut rarissima nebula. que post ea in unũ redacta atqͦ collecta
C. uit possit terre species apparere quãquã et terra longe lateqͥ
subsioeus potuit concauas partes p̃bere que confluentes aquas sus¬
accipiaut isto dic ñ et factũ. isi ut se ccͣnerentur. hoc duo. Nan
T ineoposita cũ conmendaret scriptura cur modi terrã fecerat.
us. quia p̃cdrrerat inpricipio crcauit õs celũ et cerrã nichil aliud
his uerbis intelligendũ c̃. quã materie corporalis informitatem
infinuare uoluissẽ. si tam̃ tardo intellectui ñ subrepat. ut mate¬
riam et speciẽ. quia uerbis scriptura separat. conetur hec duo cuã

Expanded text:
e quae sub coelo sunt in locum unum, et appareat arida . Hinc quoque oritur quaestio. Si totam terram aqua tegebat, non erat locus ubi aquae congregarentur, dum totam terram tegebat aqua. Et quomodo Scriptura dicit: Congregentur aquae quae sub coelo sunt in locum unum, et appareat arida? M. Totam terram tegebat aqua sicut rarissima nebula, quae postea in unum redacta atque collecta est, ut possit terrae species apparere, quanquam et terra longe lateque subsidens, potuit concavas partes praebere, quae confluentes aquas susaccipiant isto die non esse factum, nisi ut secernerentur haec duo. Nam et Scriptura cujusmodi terram fecerat Deus, quia praedixerat, In principio creavit Deus coelum et terram, nihil aliud his verbis intelligendum est, quam materiae corporalis informitatem insinuare voluisse; si tamen tardo intellectui non subrepat, ut materiam et speciem, quia verbis Scriptura separat, conetur haec duo etiam
Abbreviated transcription (Latin):
quã adã habuit ante peccatum. N on eñi hoc accepinus qõ in adã
perdidimus. io est corpus animale. sed tanto melius accepimus qua¬
to spiritalis corporali preponitur. Ilude ait apłs. Seminatur
corpus animale. surget corpus spiritale. Non eni recepimus in¬
mortalitatẽ corporis spiritalis. sed recepinius iusticiã de qua per
peccatũ lapsus ẽ adã: De qua dicit etiã apłs. Benouamini spũ mne
tis ur̃e et cetera. Renouabini gͥ a uetustate peccati. nou in p̃sti¬
nũ corpus animale. in quo fuit adã. seo inmlius idest in corpus
spiritale. cũ efficiemur equales angłis d̃i in cęlesti habitatione.
U iditq d̃s cuncta que fecit. et erant ualde bona. Cũ d̃s oĩa
bona creauerit. nichilq sit quod ñ ab illo sit conditũ. unde
Deniꝙ bonũ potest ẽe sine malo. malũ ñ p ẽẽ sine bono. Nec ꝑͥ
esse sine malo. uͥ ñ fuerit bonũ. Ac per hoc dicimus et angłm

Expanded text:
quam Adam habuit ante peccatum? M. Non enim hoc accepimus quod in Adam quam Adam habuit ante peccatum? M. Non enim hoc accepimus quod in Adam perdidimus, id est corpus animale; sed tanto melius accepimus, quanto spiritale corporali praeponitur. Unde ait Apostolus: Seminatur corpus animale, surgit spiritale . Non enim recepimus immortalitatem corporis spiritalis, sed recepimus justitiam, de qua per peccatum lapsus est Adam, de quo dicit beatus Apostolus: Renovamini autei? Id est, renovabimur igitur a vetustate peccati, non in pristinum corpus animale, in quo fuit Adam, sed in melius, id est, in corpus spiritale, cum efficimur aequales angelis Dei coelesti habitatione.iditque Deus cuncta quae fecit, et erant valde bona . Cum Deus omnia bona creaverit, nihilque sit quod non ab illo sit conditum, unde denique bonum potest esse sine malo, malum non potest esse sine bono, nec potest esse sine malo ubi non fuerit bonum, ac per hoc dicimus et angelum
Abbreviated transcription (Latin):
hoc poterat ñ mori. si di piȩ obedicntiȩ cohesisset. Non enĩ factus
fuerat. ut non possit mori. sic̃ et cetere nature. que omnino mori ñ
possunt. seo ita ut obedientia inmortalẽ. in obedientia mortalem face¬
ret. Ite. Si adã inmortalis. aut mortalis fuit. et si mortalis. quom
inmortalis : Et si animal. quomͦ spiritalis: Aut quare cũ ceteris
animalibꝰ in cõmune cibũ sumpsit. Mortalis erat et inmortalis.
Mortalis erat. quia potuit mori: inmortalis qr ñ potuit mori.
Quia si ñ peccasset: mori ñ potuisset. Post quã autẽ peccauit: mor.¬
talis factus ẽ. lterũ. Mortalis erat et inmortalis. Mlortalis sua con¬
ditione. inmortalis d̃i beneficio. qb ei p̃stabatur a ligno uitȩ.
a quo ligno cũ peccasset. proiectꝰ t̃. ut potuisset mori. uro gͦ e
qd̃ nos qui per xp̃m renati sumus. ipsã inmortalitẽ ñ accepimus.

Expanded text:
hoc poterat non mori, si Dei piae obedientiae cohaesisset. Non enim factus hoc poterat non mori, si Dei piae obedientiae cohaesisset. Non enim factus fuerat, ut non possit mori, sicut et caeterae naturae, quae omnino mori non possunt, sed ita ut obedientia immortalem, inobedientia mortalem faceret. Item. D. Si Adam immortalis aut mortalis fuit; et si mortalis quomodo immortalis? et si animalis quomodo spiritalis? aut quare cum caeteris animalibus in commune cibum sumpsit? M. Mortalis erat et immortalis. Mortalis erat quia potuit mori; immortalis quia potuit non mori: quia si non peccasset, mori omnino non potuisset, postquam autem peccavit, mortalis factus est. Iterum. Mortalis erat et immortalis. Mortalis erat sua conditione, immortalis Dei beneficio quod ei praestabatur a ligno vitae, a quo ligno cum peccasset, projectus est ut potuisset mori D. Quid ergo est quod nos, qui per Christum renati sumus, ipsam immortalitatem non accepimus,
Abbreviated transcription (Latin):
quã ꝓiecti fuissent. ñ coierunt simul ut filios ꝓcreassent: Qiua
mor creata mulier trausgressa c̃ et de alta iminortalitate in ima
profundi ꝓiecta ẽ. Quomͦ gͥ corpora illor. mutari debuerunt.
si illi inmortales ꝑ manerent: Intelligendũ. quia si ñ peccassent.
mori omniuo ñ posscut. Sed corpora illoꝵ sinc mortalitate. postquã
numerus ille impletus fuisset. uxta numerũ angłoꝵ inmelius
g habebat primus honio. quale et nos. seo sine peccato. Non enĩ
habebat legẽ in menbris suis. repugnantẽ legi mentis suȩ. qd̾ utiꝙ
meruit post p̃uaricationẽ. Igͥ animale corpus babuit adã. seo ut
non senesceret. nec deficeret. per illuis ligni uirtutẽ quo susten¬
tabatur. qd̃ in paradiso uite nom̃ acceperat᷑. Quia ꝓpter si d̾i pre¬
ceptũ seruasset: obedientiȩ merito in illud corpus spiritale. qͣ¬
le sc̃is in resurrectione ꝓmittitur. post modũ conmutandũ. Ac per

Expanded text:
quam projecti fuissent non coierunt simul ut filios procreassent? M. Quia quam projecti fuissent non coierunt simul ut filios procreassent? M. Quia mox creata mulier trangressa est, et de alta immortalitate in ima profundi projecta est. D. Quomodo ergo corpora illorum mutari debuerunt, si illi immortales permanerent? M. Id intelligendum, quia si non peccassent, mori omnino non possent, sed corpora illorum sine mortalitate, postquam numerus ille impletus fuisset, juxta numerum angelorum in melius  habebat primus homo, quale et nos, sed sine peccato. Non enim habebat legem in membris suis repugnantem legi mentis suae; sed utique promeruit post praevaricationnon senesceret nec deficeret per illius ligni virtutem quo sustentabatur, quod in paradiso vitae nomen acceperat; quapropter si Dei praeceptum servasset, obedientiae merito in illud corpus spiritale, quale sanctis in resurrectione promittitur, postmodum commutandum. Ac per
Abbreviated transcription (Latin):
occultant᷑ pͥmo gͥ in radice. figitur. Oeinde in qualitatẽ arboris.
postea in effusione ramoꝵ. et exͦ inde inuiriditate folioꝵ. & cetera.
ita et femina in corpore adc latebat. quia de costa eius fabricanda
terrã et cetera. Quare homo istã benedictionẽ accipere meruit:
Ne inculpari inderetur in procreandis filiis. ut declararet nullũ
exinde peccatũ habere. si legitime nuberent. Si gͦ adã talis ẽ cri¬
atus ut inmortalis permaneret. cur eis dicitur crescite et multipli¬
camini: Hoc nãꝙͣ intelligendũ quia ñ scdm̃ concupicentiã car¬
nis. neq ulla mala uoluntat᷑e debuerunt filios procrtare. Nec sic̃
nunc in dolore parerent filios. S ed ficut quisq imperat men¬
bra sua aliquid exercere. uel manũ in operando. uel pedem mã¬
buland o: ita et illi debuerunt in paradiso fetus ꝓcreare. Si
autẽ sic debuerunt fetus procreare: quro ẽ qd̾ in paradiso ante¬

Expanded text:
occultantur. Primo igitur in radice figitur, deinde in qualitate arboris, occultantur. Primo igitur in radice figitur, deinde in qualitate arboris, postea in effusione ramorum, et exinde in viriditate foliorum, et caetera. Ita et femina in corpore Adae latebat, quia de costa ejus fabricata terra . Quare homo istam benedictionem accipere meruit? Ne inculpari videretur in procreandis filiis, ut declararet nullum exinde peccatum habere, si legitime nuberent. Si ergo Adam talis est creatus, ut immortalis permaneret, cur eis dicitur: Crescite et multiplicamini? Hoc namque intelligendum, quia non secundum concupiscentiam carnis, neque ulla mala voluntate debuernon in dolore pariunt filios, sed sicut quisque imperat membra sua aliquid exercere, vel manum in operando, vel pedem in ambulando, ita et illi debuerunt in paradiso fetus procreare. D. Si autem sic debuerunt fetus procreare, quid est quod in paradiso ante