comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
aũ sicut luna mutatur. Quid gͦ: Quia
sol ꝑmanet. id est quia sapiens ꝑma-¬
net sicut sol. stultus aũ sicut luna
mutatur: ad huc carnalis. ad huc insi¬
piens deserendus ẽ: & ubi ẽ qd dictum
est ab apło:. sapientientib & insipienti¬
bus debitor sumͦ Hon eiũ erubesco¬

Expanded text:
luna mutatur . Quid ergo, quia sol permanet, id est, quia sapiens permanet sicut sol, stultus sicut luna mutatur, adhuc carnalis, adhuc insipiens deserendus est? Et ubi est quod dictum est ab Apostolo: Sapientibus et insipientibus debitor sum ? Tu perfe
Abbreviated transcription (Latin):
bsit enim dñe. ut intab̃naculo tuo
pre pauꝑib accipiantur ꝑsone
diuitum: aut pre ignobilibus nobileᷤ:
quando potius infirma mundi elegisti
ut confunderes fortia: & ignobilia hu¬
ius mundi elegisti. & contemptibilia.
& ea quȩ non sunt. tamquam sint: ut
que sunt euacuares. Et tam̃ idem
linguam tua ista uerba soniusti. cũ
paulus ꝓconsul ꝑ eius militiam de¬
bellata suꝑbia sublene iugum xꝑitui
missus ẽẽt. regis magni ꝓuincialis ef¬
fectus: ipse quoq ex priore saulo pau
lus amauit uocari. ob tam magne in¬
signe uictorie. Plus enĩ hostis uincit᷑
in eo quem plus tenet: &e de quo plures
denet. Nus aũ supbos tenet nomine
nobilitatis: &e de his plures nomine

Expanded text:
bsit enim, ut in tabernaculo tuo prae pauperibus accipiantur personae diuitum aut prae ignobilibus nobiles, quando potius infirma mundi elegisti, ut confunderes fortia, et ignobilia huius mundi elegisti et contemtibilia et ea quae non sunt, tamquam sint, ut ea quae sunt euacuares. et tamen idem linguam tua ista uerba sonuisti, cum Paulus pro consule per eius militiam debellata superbia sub lene iugum Christi tui missus esset regis magni prouincialis efflus vocari amavit, ob tam magnae insigne victoriae. Plus enim hostis vincitur in eo quem plus tenet, et de quo plures tenet. Plus autem superbos tenet nomine nobilitatis, et de his plures nomine
Abbreviated transcription (Latin):
dedit ut cognoseatis: quomͦ ẽ & illud.
optulit filium suum ad holocaustũ
abraham: dicit ei d̃s. Nunc cognoui.
Ipsa ẽ tota dei prescientia. Lunc cog¬
nouit: quando dixit. nunc cognoui.
libris diuinis eruditus agnosceres:
degemitib illis quib dictum ẽ gemi¬
tibus interpellare sꝑm scm̃. non eum
faceres miserum. Quid est aliud semꝑ
gemens: quam semꝑ miser: Ideo nos
gemimus quia miseri sumus: &e gr̃as
spĩu scõ. quia caritate et̃ni scłi facit nos
gemere: ꝓpt̃ qd̾ dictus ẽ gemere. facit
nos clamare: ꝓpt̾̃ quod dictus ẽ clamais.
facit nos cognoscere dm̃: ꝓpt̾ quod dictũ
est immo cogniti a deo. Fãcit abraham
d̃s cognoscentem: ꝓpt̾ quod ei dixit. nc̃
cognoui.

Expanded text:
dedit ut cognoscatis. Quomodo est et illud dedit ut cognoscatis. Quomodo est et illud attulit filium suum ad holocaustum Abraham, dicit ei Deus, Nunc cognovi. Ipsa est tota Dei praescientia? tunc cognovit, quando dixit, Nunc cognovi? Libris divinis eruditus agnosceres, de gemitibus illis quibus dictum est gemitibus interpellare Spiritum sanctum, non eum faceres miserum. Quid enim est aliud, semper gemens, quam semper miser? Ideo nos gemimus, quia miseri sumus. Et gratias Spiritui sancto, quia charitate aeterni saeculi facit nos gemere, propter quod dictus est gemens. Facit nos clamare propter quod dictus est clamans. Facit nos cognoscere Deum, propter quod dictum est, Imo cogniti a Deo. Facit Abraham Deus cognoscentem, propter quod ei dixit, Nunc cognovi.
Abbreviated transcription (Latin):
ic enim dictum est gemitibus
interpellat: ut intelligeremus gemi¬
tib int̾pellare nos facit. Adest enĩ
nobis: &e infundendo nob̃ caritatem.
facit nos int̾pellare gemiitib. Deniqꝙ
alio loco eum dicit apłs clamantem
alio loco dicit. in quo clamamus alba
pater. Exposuit qͥd sit clamantem
abba pat̃: dicendo in quo clamamꝰ.
Ae ꝑ hoc quid ẽ clamantẽ: nisi clamare
facientem: Docet exemplũ locutioĩs
huius. Nonne d̾s omniũ est p̾scius
futuroꝵ: Quis hec negabit insanus
Tam̃ ait apłs. Nunc aũ cognoscentes
dm̃: immo cogniti adeo. Si nc̃ eos
cognouit ds: non eos nouerat. ñ elege¬
rat. non p̃destinauerat ante mundi
constitutionem: S dixit sic. Nunc aũ
cognoscentes dm̃. immo cogniti a deo:
ut intellig̾ent dm̃ fecisse in eis cognitio¬
nem suam. Cognoscentes dm̃. Quid
est cognoscentes dm̃: Nolite uobis ar¬
rogare: nolite suꝑbire: cogniti estis
a deo. Quid est cogniti estis a dõ: Co¬
gnitores suos d̃s uos fecit: d̾s uobis

Expanded text:
ic enim dictum est, Gemitibus interpellat; ut intelligeremus, Gemitibus interpellare nos facit. Adest enim nobis, et infundendo charitatem nobis, facit nos interpellare gemitibus. Denique alio loco cum dicit Apostolus, Clamantem, alio loco dicit, In quo clamamus, Abba, Pater : exposuit quid sit, Clamantem, Abba, Pater; dicendo, In quo clamamus. Ac per hoc quid est, Clamantem, nisi, clamare facientem? Do exemplum locutionis hujus. Nonne Deus est omnium praescius futurorum? Quis hoc negabit insanus? Tamen ait Apostolus, Nunc autem cognoscentes Deum, imo cogniti a Deo . Si nunc eos cognovit Deus, non eos noverat, non elegerat, non praedestinaverat ante mundi constitutionem. Sed sic dixit, Nunc autem cognoscentes Deum, imo cogniti a Deo; ut intelligerent Deum fecisse in eis cognitionem suam. Cognoscentes Deum. Quid est, Cognoscentes Deum? Nolite vobis arrogare, nolite superbire: Cogniti estis a Deo. Quid est, cogniti estis a Deo? Cognitores suos Deus vos fecit: Deus vobis
Abbreviated transcription (Latin):
creatura rationali. omĩs iusticiȩ origo
atq ꝑfectio: ita ut duoꝵ hominũ. id ẽ
adam qui fuit caput mortis nr̃e. ce xꝑi
qui ẽ caput salutis nr̃e. hec cominende¬
tur magna distinctio. Qa sicut ꝑ inobe¬
dientiam unius hominis peccatores
constituti st̃ multi: ita ce ꝑ obedientiã

Expanded text:
 rationali creatura omnis justitiae origo rfectio; ita ut duorum hominum, id est, Adam qui fuit caput mortis nostrae, et Christi qui est caput salutis nostrae, haec commendetur magna distinctio: quia sicut per inobedientiam unius hominis, peccatores constituti sunt multi; ita et per obedient
Abbreviated transcription (Latin):
est: Aut uͦ non euis filii sunt qͥ in¬
geniscunt grauati: in quo nolunt
expoliari. s suꝑuestiri. ut absorbea¬
tur mortale hoc auita: Nonne ipsi
sunt qui primitias habentes sꝑs
in semetipsis ingemiscunt: adop¬
tionem expectantes redemptionem
corporis suiͨ¬

Expanded text:
est? Aut vero non ejus filii sunt qui ingemiscunt gravati, in quo nolunt spoliari sed supervestiri, ut absorbeatur mortale hoc a vita? Nonne ipsi sunt qui primitias habentes Spiritus in semetipsis ingemiscunt, adoptione exspectantes redemptionem corporis sui
Abbreviated transcription (Latin):
onterritus enim resꝑexit infirmi¬
tatem suam: & uidit ñ de se sͥ ẽẽ
presumendũ. Quantum enĩ adiꝑsũ
hominem ꝑtinet: mendax ẽ. S gr̃ã
dei uerax effectus ẽ: ne p̃ssuris inimicoꝵ
cedens. non loqueretur qd̃ credid̾at. s
negaret. sicut petro accidit. qm̃ de se p̃¬
sumꝑserat: & docendꝰ erat de hoĩe ñ eẽ
ẽ. Bene gͦ iste uidit in pauore suo om¬
nem hominẽ ẽẽ mendacẽ: quia &e illi
qui nullo pauore uaneseunt ne ꝑse¬
quentib cedendo mentiant᷑. muneri¬
bus dĩ tales sunt ñ uirib suis. Ainde
uerissime dictum ẽ oĩs homo mendax:
ce filii excelsi om̃s. Uos aũ sicut hoĩes
moriemini : &e sicut unꝰ de pͥncipib
cadetis. Consolatur humiles: ce ĩplet
eos non solum fide credende s etiam
fiducia p̃dicande ueritatis: si ꝑseue¬
rantes subdantur deo. nec imittent᷑¬
ex principib unum diabolum qui
in ueritate non stetit & cȩcidit. Si enĩ
om̃is homo mendax. intantum ñ ert̃

Expanded text:
im respexit infirmitatem suam, et vidit non de se sibi esse praesumendum. Quantum enim ad ipsum hominem pertinet, mendax est: sed gratia Dei verax effectus est, ne pressuris inimicorum cedens non loqueretur quod crediderat, sed negaret; sicut Petro accidit, quoniam de se praesumpserat, et docendus erat de homine non esse est. Bene ergo iste vidit in pavore suo omnem hominem esse mendacem; quia et illi qui nullo pavore vanescunt, ne persequentibus cedendo mentiantur, muneribus Dei tales sunt, non viribus suis. Proinde verissime dictum est, «Omnis homo mendax;» et filii Altissimi omnes: vos autem sicut homines moriemini, et sicut unus ex principibus cadetis» . Consolatur humiles, et implet eos non solum fide credendae, sed etiam fiducia praedicandae veritatis, si perseveranter subdantur Deo, nec imitentuex principibus diabolum, qui in veritate non stetit, et cecidit. Si enim omnis homo mendax, in tantum non erunt
Abbreviated transcription (Latin):
dictum ẽ. annunciabit᷑ dño gen̾atio
uent᷑a. ac si diceret᷑ dño placebunt qui
anunciabunt ñ sibi: ut ita sit dño anũ¬
ciare. sicut ẽ dño uiuere. Sic dictũ ẽ. qui
manducat dño manducat: e qͥ ñ man¬
ducat dño ñ manducat. Ad hoc qͥppe addi¬
dit. & grãs agit do. ut ostendereret᷑ qͥd eẽt.
dño facit: id est ineiꝰ laudem facit. Tunc
enĩ recte. tunc iuste tẽ pie fit: cũ opꝰ bonũ
ineiꝰ fit laude. cuiꝰ gr̃a donat᷑ ut fiat. Inqͦ¬
affectu ꝓficiens qͥcquid boni facit. dño
facit: hoc ẽ uier laudẽ. cuiꝰ gr̃am ꝑcepit
ut faciat. Unde ẽ actio gr̃aꝵ que intimo
fidelium mist̾io celebratur. Nemo enĩ

Expanded text:
dictum est: Adnuntiabitur domino generatio uentura, ac si diceretur domino placebunt qui adnuntiabunt non sibi\', ut ita sit domino adnuntiare, sicut est domino uiuere. sic dictum est: Qui manducat, domino manducat et, qui non manducat, domino non manducat. ad hoc quippe addidit: Et gratias agit deo, ut ostenderetur, quid esset: Domino facit, id est in eius laudem facit. tunc enim recte, tunc iuste, tunc pie fit, cum opus bonum in eius fit laudem, cuius gratia donatur, ut fiat. affectu proficiens, quidquid boni facit, Domino facit, hoc est in ejus laudem, cujus gratiam percepit ut faciat; unde est actio gratiarum, quae intimo fidelium mysterio celebratur. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
ñ iã scdm genꝰ tãqͣm imitantes p̃ceden¬
tẽ ꝓximũ. &e ex hominis melioris au¬
c̃toritate uiuentes. Neq enĩ dixisti. fiat
homo scđm genꝰ: s faciamꝰ hominẽ ad
imaginẽ &e similitudinẽ nr̃am: ut nos
ꝓbemus quȩ sit uoluntas tua. Ad hoc
enim dispensator ille tuus generans ꝑ
eugłium filios. ne sẽꝑ paruulos haberet
qͥs lacte nutriret. & tamꝙͣ mitrix foue¬
ret. reformamini in qͥt in nouitate m̃tis
nr̃e. ad ꝓbandũ uos quȩ sit uoluntas di:
qͦd bonũ & beneplacitũ & ꝑfectũ ẽ. Idoq¬
ñdicis fiat hõ: s faciamꝰ. Nec dicis scđm
genus: s ad imaginẽ & similitudinẽ nr̃a.
Mente qͥppe renouatꝰ. & conspiciens intel¬
lectam ueritatẽ tuã. homine demonstra¬
tore ñ indiget. ut suũ genꝰ imitet᷑. s te
demonstrante ꝓbat ipse que sit uolũtas
tua: qͦd bonũ &e beneplacitũ & ꝑfectũ est.¬

Expanded text:
n jam secundum genus, tanquam imitantes praecedentem proximum, nec ex hominis melioris auctoritate viventes. Neque enim dixisti, Fiat homo secundum genus; sed, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram ; ut nos probemus quae sit voluntas tua. Ad hoc enim dispensator ille tuus generans per Evangelium filios , ne semper parvulos haberet quos lacte nutriret, et tanquam nutrix foveret : Reformamini, inquit, in novitate mentis vestrae, ad probandum vos quae sit voluntas Dei, quod bonum et beneplacitum et perfectun dicis: fiat homo, sed: faciamus, nec dicis: secundum genus, sed: ad imaginem et similitudinem nostram. mente quippe renouatus et conspiciens intellectam ueritatem tuam homine demonstratore non indiget, ut suum genus imitetur, sed te demonstrante probat ipse, quae sit uoluntas tua, quod bonum et beneplacitum
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃. creator nr̃ cum cohibite fue¬
erint affectiones ab amore scłi qͥb mo¬
riebam᷑ male uiuendo. & ceꝑit eẽ anima
uiuens bene uiuendo. cõpletũq fuerit
u̾bum tuũ. quo ꝑ apłmtuũ dixisti. no¬
lite reformari huic scło: consequet᷑ &

Expanded text:
r, creator noster, cum cohibitae fuerint affectiones ab amore saeculi, quibuS\' moriebamur male uiuendo, et coeperit esse anima uiuens bene uiuendo completumque fuerit uerbum tuum, quo per apostolum tuum dixisti: nolite conformari huic saeculo, consequet
Abbreviated transcription (Latin):
estis: scdm ꝓmissionẽ heredes. Benedi¬
cemur gͦ om̃s in deo abraham. & ysaac
& iacob. Arborẽ quidẽ benedixit qͣndã
eandemq ohuam creauit. sicut dixit
ñ amputata: & inde suꝑbi rami fracti ft̃.
Ipse est blasphemus ce impiꝰ ppłs iudeoꝵ.
Manserunt tam̃ rami boni: & utiles. Nã
inde apłi. Et cum ibi rami utiles electi
ster gentiũ: cui dicit apłs. Tu aũ cum
esses oleaster. insertus es in illis: & par¬
ticeps pinguedinis olee factꝰ es. Noli głari
aduersus ramos: qd̾ si tu głaris. ñ tu radicẽ
portas. s radix te. Hec arbor una ẽ ꝑtineis
ad abraham ysaac ce iacob: ce qd plus est
magis ad abrahã & ysaac ce iacob. oleaster
insertus qͣm rami confracti. Illi enimꝑ
&e ibi est. Illi ꝑsuꝑbiã frangi meruer̃t :
iste ꝑ humilitatẽ inseri meruit. Iui amise¬
rt radicẽ: ille tenuit eam.

Expanded text:
estis, secundum promissionem haeredes» . Benedicimur ergo omnes in Deo Abraham et Isaac et Jacob. Arborem quidem benedixit quamdam, eamque olivam creavit, sicut dixit non amputata, et inde superbi rami fracti sunt; ipse est blasphemus et impius populus Judaeorum. Manserunt tamen rami boni et utiles; nam inde Apostoli. Et cum ibi rami utiles relictister Gentium, cui dicit Apostolus: «Tu autem cum esses oleaster, insertus es in illis, et particeps pinguedinis olivae factus es. Noli gloriari adversus ramos: quod si gloriaris, non tu radicem portas, sed radix te» . Haec una arbor est pertinens ad Abraham et Isaac et Jacob; et quod plus est, magis ad Abraham et Isaac et Jacob oleaster insertus, quam rami confracti. Illi enim per  ibi est. Illi per superbiam frangi meruerunt, iste per humilitatem inseri meruit. Illi amiserunt radicem, et iste tenuit eam,
Abbreviated transcription (Latin):
uod gͦ ait predestinatos dĩ. xxii¬
conformes fieri imaginis filii d̃i.
potest scdm interiorem hominem
intelligi: unde nob̃ alio loco dicit.
Nolite conformari huic scło: s refor¬
mamini in nouitate mentis ur̃e. Ubi
ergo reformamur ne conformem᷑
huic scło: ibi conformam᷑ dei filio.
Potest & sic accipi: ut quemadmodũ
nob̾ ille mortalitate. ita nos illi effici¬
amur unmortalitate conformes. Qd̃
quidem ad ipsam resurrectionẽ corpo¬
rum ꝑtinet.

Expanded text:
ait, praedestinatos conformes fieri imaginis Filii Dei, potest secundum interiorem hominem intelligi. Unde nobis alio loco dicit: « Nolite conformari huic saeculo, sed reformamini in novitate mentis vestrae . » Ubi ergo reformamur, ne conformemur huic saeculo, ibi conformamur Dei Filio. Potest et sic accipi: Ut quemadmodum nobis ille mortalitate, ita nos illi efficiamur immortalitate conformes: quod quidem et ad ipsam resurrectionem pertinet.
Abbreviated transcription (Latin):
formes fieri imaginis filii sui. ut sit
ipse primogenitus in multis frĩb.
Quos aũ predestinauit. illos & uoca¬
uit: hic subaudire debemus. scđm
ꝓpositum. Sunt aũ &e alii uocati. s
ñ electi: ac ꝑ hoc non scdm ꝓpositũ uocati
Quos autem uocauit. hoc est scđm ꝓ
positum: illos & iustificauit. Quos
aũ iustificauit. illos & głificauit: hi
sunt filii ꝓmissionis. hi sunt electi qͥ
ꝑelectionem gr̃e salui fiunt. Hec suit¬

Expanded text:
eri imaginis filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus; quos autem praedestinauit, illos et uocauit. hic subaudire debemus \'secundum propositum\'. sunt enim et alii uocati sed non electi ac per hoc non secundum propositum uocati. quos autem uocauit - hoc est secundum propositum -, illos etiustificauit;quos autem iusti ficauit, illos et glorificauit. hi sunt filii promissionis, hi sunt electi, qui per electionem gratiae salui fiunt, ubi dict
Abbreviated transcription (Latin):
uid enim oremus sicut oportet nes¬
cimus: s ipse sꝑs interpellat ꝓ¬
nobis gemitibus inenarrabilibus:
quia ipse. interpellat ꝓ sanctis. Qd est
ipse sꝑs interpellat ꝓ scĩs: nisi ipsa ca¬
ritas que inte ꝑsꝑm sanctum facta ẽ:
deo enim dicit idem apłs. Caritas dĩ
karitas ipsa orat: contra hanc aures
claudere non nouit. qui illã dedit.
Securus esto: caritas roget: & ibi st̃
aures dei.

Expanded text:
uid enim oremus, sicut oportet, nescimus; sed ipse Spiritus interpellat gemitibus inenarrabilibus, quia ipse interpellat pro sanctis . Quid est, Ipse Spiritus interpellat pro sanctis, nisi, ipsa Charitas quae in te per Spiritum facta est? Ideo enim dicit idem apostolus: Charitacharitas ipsa orat; contra hanc aures cSecurus esto, charitas roget, ibi sunt aures Dei.
Abbreviated transcription (Latin):
sicut elegit nos in ipso ante mundi
entiam dĩ &̃ predestinationem. qm
multe oues foris. quam multi lu¬
pi intus: & quam multe oues intꝰ.
&e multi lupi foris. Quid gͦ dicemꝰ¬

Expanded text:
nem mundi entiam Dei et praedestinationem, quam multae oves foris et quam multi lupi intus, et quam multae oves intus et multi lupi foris! Quid e
Abbreviated transcription (Latin):
dñs satis aꝑit: ubi dicit. Non uos me
elegistis: s ego elegi uos. Nam si ꝓpt̾ea
electi erant quia crediderant: ipsi eũ
pͥus utiq elegerant credendo in eum
ut eligi mererentur. Aufert hoc oĩno
qui dicit: non uos me elegistis. s ego
uos elegi. Et ipsi quidem ꝓculdubio
elegerunt eum: quando crediderunt
in eum. Unde ñ ob aliud dicit. ñ uos
me elegistis. s egouos elegi. nͥ quia ñ
elegerunt. ut eligeret eos: s ut elig̾ent
eum elegit eos: quia miscd̃ia eiꝰ p̃uenit¬

Expanded text:
ipse satis aperit ubi dicit: « Non vos me elegistis, sed ego vos elegi . » Nam si propterea electi erant quia crediderant, ipsi eum prius utique elegerant credendo in eum, ut eligi mererentur: aufert autem hoc omnino, qui dicit: « Non vos me elegistis, sed ego vos elegi. » Et ipsi quidem procul dubio elegerunt eum, quando crediderunt in eum; unde non ob aliud dicit: « Non vos me elegistis, sed ego vos elegi, » nisi quia non elegerunt ut eligeret eos, sed ut eligerent eum elegit eos, quia misericordia e
Abbreviated transcription (Latin):
rerentur. Electi sunt itaq ante mũ¬
di constitutionem: ea p̃destinatiõe
inqua ds sua futura facta p̃sciuit.¬
Electi sunt aũ de mundo: ea uocatio¬
ne qua d̃s id qͦd predestinauit imple¬
uit. Quos enim predestinauit ipsos

Expanded text:
 mererentur eligi. Electi sunt itaque ante mundi constitutionem ea praedestinatione, in qua Deus sua futura facta pelecti autem de mundo ea uocatione, qua Deus id quod prędestinauit, impleuit. Quos enim prędestinauit, hos
Abbreviated transcription (Latin):
uod aũ apatre sibi dicit datum
calicem passionis: ꝓfecto illud est
auc̃tor calicis huius: est etiã ipse qͥ
bibit. Unde idem apłs item dicit. Ip̃c
dilexit nos: & tradidit semet ipsũ ꝓ nob̃
oblationem &e hostiam dõ inodorem

Expanded text:
uod autem a Patre sibi dicit datum calicem passionis, profecto illud est auctor calicis hujus est etiam ipse qui bibit. Unde idem apostolus item dicit: Christus dilexit nos, et tradidit semetipsum pro nobis oblationem et hostiam Deo in od
Abbreviated transcription (Latin):
pondeas deo: & ego indignor quia ñ
noui iusticiam dei: Si homo sum ñ
Sindigner. Excedam hominẽ si
possum: &e fontem attingam. S si
attigero homini ñ dicam: excedat &e
ipse. & attingat mecum. Et quis ẽ inqͥs.
qui hominem excedat: Ergo ñ qͥbus
dicitis: ego pauli & ego apollo: nonne
homines estis: Quid eos facere uo¬
lebat: quib exꝓbrabat qd̾ homines
erant: homo es: ad adam ꝑtines. ꝑ¬
tine ad filium hominis: & forte dicit¬

Expanded text:
pondeas Deo? Et ego indignor, quia non pondeas Deo? Et ego indignor, quia non novi justitiam Dei? Si homo sum, non indigner: excedam hominem, si possum, et fontem attingam. Sed et si attigero, homini non dicam: excedat et ipse, et attingat mecum. Et quis est, inquis, qui homo hominem excedat? Ergo non quibu Cum enim dicitis, Ego Pauli, ego Apollo, nonne homines estis ? Quid eos facere volebat, quibus exprobrabat quod homines erant? Homo es, ad Adam pertines. Pertine ad Filium hominis. CAPUT I
Abbreviated transcription (Latin):
Nec cum ade debitum exigitur: exactor
iuste reprehenditur. Reprehendatur
exactor: si indebitum exigit. Cum uͦ
debitum exigit: quis reprehendat ex¬
actorem. quamuis expectet donatorẽ
queritur: slam uoluntati eius quis
resistit: O homo tu quis es qui respon¬
deas deo: Qui sit ille actende: qui sis
tu atcende. Ille ds est: tu homo. Sed
iusticiam loqui uideris tu. &e fons ille
iusticie siccatus ẽ: Si iustum loqueris
unde tibi : Aut iniustum loqueris.
& debes tacere. aut iustum loqueris
&e ñ habes nisi de fonte iusticie. Fons
autem iusticie quis ẽ nisi ds: Primũ
gͦ fundam̃tum fidei pone. Numquid
iniquitas apud dm: Latere equitas
cuius uult miseretur. & quem uult ob¬
durat. Expectas ame ohomo. Si &e tu
homo ce ego homo: ambo audiui mus
O homotu quis es qui respondeas deo:
Melior gͦ fidelis ignorantia: quã teme¬
raria scientia. Ds̃ michi dicit. ꝑ apłm
xꝑc loquitur. o homo tu qͥs es qui res¬

Expanded text:
nec cum a te debitum exigitur, exactor nec cum a te debitum exigitur, exactor juste reprehenditur. Reprehendatur exactor, si indebitum exigit: cum vero debitum exigit, quis reprehendat exactorem, quamvis exspectet donatorem?queritur? nam voluntati ejus quis resistit? O homo, tu quis es qui respondeas Deo? Quis sit ille, attende: quis sis tu, attende. Ille Deus est, tu homo. Sed justitiam tibi loqui videris tu, et fons ille justitiae siccatus est? Si justum loqueris, unde tibi? Aut injustum loqueris, et debes tacere: aut justum loqueris, et non habes nisi de fonte justitiae: fons autem justitiae quis est, nisi Deus? Primum ergo fundamentum fidei pone: Numquid iniquitas apud Deum ? Latere te aequitas cui vult miseretur, et quem vult obdurat? Exspectas a me, homo? Si et tu homo et ego homo, ambo audiamus, O homo, tu quis es qui respondeas Deo? Melior est enim fidelis ignorantia, quam temeraria scientia. Deus mihi dicit, per Apostolum Christus loquitur, O homo, tu quis es qui res
Abbreviated transcription (Latin):
x prima enĩ transgressione primi
hominis: uniuersum genꝰ humanũ
natum cũ obligatione peccati uictor
diabolus possidebat. Si enĩ sub capti¬
uitate ñ teneremur: redemptore ñ
indigeremꝰ. Uenit ad captiuos: non
captus. Uenit ad captiuos redimendos.
nicħ in se captiuitatis. id est iniqͥtatis
habens: s carne mortali preciũ nr̃m
portans. Si enim carnẽ mortalem ñ
haberet: unde in uerbo sanguis. quẽ
ꝓcaptiuis funderet: Ille autem qui
ad captiuitatem nr̃am uenit cum
similitũdine carnis peccati: non cum
carne peccati. Similitudo enĩ erat
illa carnis peccati. Uera caro: s similis
carnis peccati. Uera caro: s non caro¬
captiuitate tenebat᷑: bene dictum ẽ
miserebor cui misertus fuero. & mi¬
scd̃iam prestabo cui misericors fuero.
Si enim dotus mundus sub captiuita¬
te. totus mundꝰ in peccato. totus mũ
deo quare dampnas mundũ: Quo¬
mͦ accusatur iudex ds̃: quando damp¬
natur mundus reus: Reus es. Si
quid debeas consideres: pena uocat᷑.

Expanded text:
x prima enim transgressione primi hominis, universum genus humanum natum cum obligatione peccati, victor diabolus possidebat. Si enim sub captivitate non teneremur, Redemptore non indigeremus. Venit ad captivos non captus: venit ad captivos redimendos nihil in se captivitatis, hoc est, iniquitatis habens, sed carne mortali pretium nostrum portans. Si enim carnem mortalem non haberet, unde in Verbo sanguis, quem pro captivis funderet? Ille autem qui ad captivitatem nostram venit cum similitudine carnis peccati , non cum carne peccati venit. Similitudo enim erat illa carnis peccati: vera caro, sed similis carnis peccati; vera caro, sed non ptivitate tenebatur, bene dictum est, Miserebor cui misertus fuero, et misericordiam praestabo cui misertus fuero. Si enim totus mundus sub captivitate, totus mundus in peccato, totus mundDeo, Quare damnas mundum? Quomodo accusatur judex Deus, quando damnatur mundus reus? Reus es: si quid debeas consideres, poena vocatur;
Abbreviated transcription (Latin):
impetrare cum dicimus. fiat uoluntas
tua sicut in cęlo ita &e int̾ra: uel. ne nos
inferas intemptationẽ. s libera nos
amalo. Ut quid enim ista orando. tan¬
to gemitu petimus: si uolentis hoĩs
& currentis. non miserentis ẽ di: slon
quia hoc sine uoluntate nr̃a agitur.
s quia uoluntas non implet quõd agit
nisi diuinitus adiuuetur. Hec ẽ fidĩ
sanitas: que nos facit orare. querere ut
inueniamus: petere ut accipiamus.: pul¬
sare ut aꝑiatur nob̃. Contra istam qui
disputat: contra se ipsum claudit ostiũ
miscłie dĩ. Nolo plura dicere de retanta:
quia melius eam cõmitto fideliũ gemiti¬
b quam sermonib meis. Er epła ad ui¬
uamus: ñ uolentis neq currentis
s miserentis est dei. Non quia uelle ñ
debemus & currere: s quia ipse in nob̾
& uelle oꝑatur ce currere. Unde & ipse
dñs iħc credentes a non credentib. id ẽ
ab ire uasis. uasa miscđie discernens.
nemo inquit uenit ad me: nisi fuerit
ei datum apatre meo.¬

Expanded text:
impetrare cum dicimus: fiat uoluntas tua sicut in caelo ita et in terra. uel: ne nos inferas in temptationem, sed libera nos a malo. ut quid enim ista orando tanto gemitu petimus, si uolentis hominis et currentis, non miserentis est dei? non quia hoc sine uoluntate nostra agitur, sed quia uoluntas non implet quod agit, nisi diuinitus adiuuetur. haec est fidei sanitas, quae nos facit orare: quaerere, ut inueniamus, petere, ut accipiamus, pulsare, ut aperiatur nobis. contra istam qui disputat, contra se ipsum claudit ostium misericordiae dei. nolo plura dicere de re tanta, quia melius eam committo fidelium gemitibus quam sermonibus meis. Videte tuamus. non uolentis neque currentis i sed miserentis est dei, non quia uelle non debemus et currere. sed quia ipse in nobis et uelle operatur et currere. unde et ipse dominus Iesus credentes a non credentibus, id est ab irae uasis uasa misericordiae discernens: Nemo, inquit, uenit ad me. nisi fuerit ei datum a patre meo
Abbreviated transcription (Latin):
es: quia nichil de tua uirtute. s totũ de
ut putes te inseruitio tuo non habere con¬
seruos. Sunt quos elegi sicut &e te: de me
imitator sanctoꝵ sis. totũ semꝑ gratie
reputa: quia ut eẽt aliquid reliquũ. grã
inte dĩ non tuum meritũ fecit. De ipsis
deniq reliquiis dixerat ꝓpħa ysaias cõ¬
memorans: nisi dñs sabbaoth reliqͥsset
nobis semen. sicut sodoma facti eẽmꝰ.
ce sicut gomorra similes fuissemus. Sic

Expanded text:
es; quia nihil de tua virtute, sed totum de es; quia nihil de tua virtute, sed totum de ari, ut putes te in servitio tuo non habere conservos: sunt quos elegi, sicut et te, de me imitator sanctorum sis, totum semper gratiae reputa: quia ut esset aliquid reliquum, gratia in te Dei, non tuum meritum fecit. De ipsis denique reliquiis dixerat propheta Isaias commemorans, Nisi Dominus sabaoth reliquisset nobis semen, sicut Sodoma facti essemus, et sicut Gomorrha similes fuissemus
Abbreviated transcription (Latin):
erba apłi. Attendite inqͥt qͥd dicit
helias. Dñe inqͥt ꝓpħas tuos occidert̃
altaria tua euerterunt: oe ego relictꝰ
sum solus. & querunt animam meã.
liqui michi septem milia uiroꝵ. qͥ ñ
curuauerunt genua ante baal. So¬
lum te putas ẽẽ seruum bene laborã¬
tem: Sunt & alii me timentes de non
pauci. Nam septem milia ibi habeo.
et̃ adiunxit. Sic gͦ & in hoc tp̃r. Credide¬
runt aliqui iudei ce multi fuerant rep¬
bati: sicut ce ille qͥ uulpiũ foueas gesta¬
bat in animo. Sic gͦ inqͥt ce in hoc tẽ¬
pore reliquie ꝑ electionẽ gr̃e salue facte
sunt: idest idem xp̃c ẽ qui tunc & modo:
quia ce illetunc heliȩ dixit. reliqui mͥ.
Quid ẽ reliqui mͥ: Ego illos elegi: quia
uidi mentes eoꝵ de me presumentes.
ñ dese nec de baal. Non sunt mutati:
sic st̃ ut ame facti st̃. Et tu qͥ loqueris:
nͥ de me p̃sumeres ubi eẽs: Nisi gr̃a
mea plenus esses: ñ ne ante baal etiã
ipse genu flecteres: Grã aũ mea plenꝰ

Expanded text:
erba Apostoli: Attendite, inquit, quid dicit Elias: Domine, Prophetas tuos occiderunt, altaria tua everterunt, et ego relictus sum solus, et quaerunt animam meam. liqui mihi septem millia virorum, qui non curvaverunt genua ante Baal. Solum te putas esse servum bene laborantem: sunt et alli me timentes, et non pauci. Nam septem millia ibi habeo. Et adjunxit: Sic ergo et in hoc tempore. Crediderunt enim aliqui Judaei, et multi fuerunt reprobati: sicut et ille qui vulpium foveas gestabat in animo. Sic ergo, inquit, et in hoc tempore, reliquiae per electionem gratiae salvae factae sunt: id est, idem Christus est qui tunc, et modo, qui et illi tunc Eliae dixit, Reliqui mihi. Quid est, Reliqui mihi? Ego illos elegi, quia vidi mentes illorum de me praesumentes, non de se, nec de Baal. Non sunt mutati, sic sunt ut a me facti sunt. Et tu qui loqueris, nisi de me praesumeres, ubi esses? Nisi gratia mea plenus esses, nonne ante Baal etiam ipse genu flecteres? Gratia autem mea plenus
Abbreviated transcription (Latin):
tionem salue facte sunt. Si aũ gratia
inquit iam ñ ex oꝑib: id est iam ñ de
tuo merito extollaris. Alioquin gr̃ã. iã
ñ est gr̃a. Si enim intua oꝑa p̃sumis: gͦ
merces tͥ redditur: ñ gratia condonat᷑.
Si aũ gr̃a ẽ: gratis datur. Sic gͦ in hoc¬

Expanded text:
tiae salvae factae sunt. Si autem, gratia, inquit, jam non ex operibus; id est, jam non de tuo merito extollaris: alioquin gratia jam non est gratia . Si enim de tuo opere praesumis; ergo merces tibi redditur, non gratia condonatur. Si autem gratia est, gratis datur. In
Abbreviated transcription (Latin):
incõparatione infidelium: nox in cõpara¬
tione angłoꝵ. Habent enĩ diẽ angeli
quẽ nos ñdũ habemus: iã nos habemus
quẽ ñ habent infideles. S nondũ habeit
sideles: quẽ angłi habent. Tunc aũ habe¬
bunt. cum erunt ȩquales angłis di qd̃
illis in resurrectione ꝓmissum ẽ. Non in

Expanded text:
x in comparatione Angelorum. Habent enim diem Angeli quem nos nondum habemus: jam nos habemus quem non habent infideles; sed nondum habent fideles quem Angeli habent: tunc autem habebunt, cum erunt aequales Angelis Dei; quod illis in resurrectione promissum est . In
Abbreviated transcription (Latin):
nima iam pia quȩ fuit impia
ꝓpter iusticiam fidei dicitur ex morte re¬
uixisse atq uiuere. Corpus aũ ñtantũ
moriturum ꝓpter anime abscessum.
qui futurus est: s ꝓpt̾ tantam infir
mortuum dr̃: loquente apostolo. Cor¬
pus quidem inquit mortuum est ꝓpt
peccatum: sꝑs autem uita ẽ ꝓpter iusti¬
ciam. Hec uita ex fide facta ẽ: qm̃ iustꝰ
ex fide uiuit. S quid sequitur: Si aũ
sp̃s eius qui suscitauit iħm xꝑi a
mortuis habitat in uobis: qui susci

Expanded text:
 iam pia, quae fuit impia, propter iustitiam fidei dicitur ex morte reuixisse atque uiuere. corpus autem non tantum moriturum propter animae abscessum qui futurus est, sed propter tantam infirmmortuum dicitur loquente apostolo: corpus quidem, inquit, mortuum est propter peccatum, spiritus autem uita est propter iustitiam. haec uita ex fide facta est, quoniam iustus ex fide uiuit. sed quid sequitur? si autem spiritus eius qui suscitauit Iesum ex mortuis ha
Abbreviated transcription (Latin):
Ntelligitur quidem fides qua credunt᷑
ea que non uidentur: s tam̃ ẽ etiam
fides rerũ. quando ñ u̾bis s reb ipsis
presentib creditur. qd̾ futurũ ẽ: cũ ĩa
ꝑ speciem manifestam se contẽplandã
omĩa. De qua fide rerum lucisq illiꝰ prȩ¬
sentate: forsitan paulus apls dicit.
Iusticia enim dĩ in eo reuelat᷑ ex fide
infidem. Dicit enim alio loco. Nos enĩ
reuelata facie głam dñi speculantes in
infidem: degła scilicet euglii quo nẽ
credentes illuminantur. in głam ipsis
incõmutabilis. &e manifestȩ ueritatis
qua tunc cõmutati ꝑfruent᷑: ita ex fi¬
sententiã: etiam illud dictum ẽ. Ex¬

Expanded text:
ntelligitur quidem fides qua creduntur ea quae non videntur; sed tamen est etiam fides rerum, quando non verbis, sed rebus ipsis praesentibus, creditur quod futurum est, cum jam per speciem manifestam se contemplandam ia. De qua fide rerum lucisque ipsius praesentatae forsitan Paulus dicit: Justitia enim Dei in eo revelatur ex fide in fidem. Dicit enim et alio loco: Nos autem, revelata facie Dei gloriam speculantes, in in fidem: de gloria scilicet Evangelii, quo nunc credentes illuminantur, in gloriam ipsius incommutabilis et manifestae veritatis, qua tunc commutati perfruentur; ita ex fisententiam hanc etiam illud dictum est
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ ñ manducat manducantẽ ñ iudicet
ulest ñ de illo male existimet. Et dñs dic̃.
Nolite iudicare: ne iudicet᷑ de uob̃. Non
enĩ tollit nob̃ intelligentiã iudicandi.
cũ ce ꝓpħa dicat. siuere iusticiã diligitiᷤ.
recte iudicate filii hominum: ce ipse dñs
dicat. nolite iudicare ꝑsonalit̃. s iustũ
iudiciũ iudicate. S illo loco ubi uetat
iudicare. illud ammonet ne dãpnemꝰ
aliquem: cuiꝰ uł cogitatio nob̃ ñ aꝑtaẽ.
uł nescimus qͥlis postea sit futusꝰ. Lu qͥs

Expanded text:
non manducat, manducantem non iudicet, id est, non de illo mala existimet. et dominus dicit: nolite iudicare, ne iudicetur de uobis. non enim tollit nobis intellegentiam iudicandi, cum et propheta dicat: si uere iustitiam diligitis, recta iudicate, filii hominum, et ipse dominus dicat: nolite iudicare personaliter, sed iustum iudicium iudicate. sed illo loco, ubi uetat iudicare, illud admonet, ne damnemus aliquem, cuius uel cogitatio nobis non aperta est uel nescimus, qualis postea sit futurus
Abbreviated transcription (Latin):
uamuis de omĩb regnatis & pie
uiuentib loqueretur apłs diceis
tu quis es qͥ iudicas alienũ seruũ. suo
dño stat aut cadit: continuo tam̃ respex̃
ad p̃destinatos & ait. Stabit aũ. Et ne
hoc sibi arrogarent: potens ẽ enĩ inqͥt
ds̃ statuere illũ. Ipse itaq dat ꝑseueran¬
tiam. qͥ statuere potens ẽ eos qui stant.
ut ꝑseuerantissime stent: uł restitiiere
qui ceciderint. Dñs enim erigit elisos.¬

Expanded text:
 regeneratis et pie viventibus loqueretur Apostolus, dicens, Tu quis es qui judices alienum servum? suo domine stat aut cadit; continuo tamen respexit ad praedestinatos, et ait, Stabit autem: et ne hoc sibi arrogarent, Potens est enim Deus, inquit, statuere eum . Ipse itaque dat perseverantiam, qui statuere potens est eos qui stant, ut perseverantissime stent; vel restituere qui ceciderunt: Dominus enim erigit elisos
Abbreviated transcription (Latin):
ec isti eccłie deuo¬
ti st̃. qui uident᷑ eẽ intus. & contra
faciunt. Nec omĩno ad illã eccłiã ꝑtine¬
re iudicandi st̃: qͣm sic ipse mundat laua¬
cro aque in u̾bo. ut exhibeat sibigłosã
eccł̃iã. ñ habentẽ maculã aut rugam.
Aut aliqͥd huiꝰmodi. Qd̾ siinista ẽccłia ñ
st̃ adcuiꝰ m̃bra ñ ꝑtinent: ñ ft̃ in eccłia
de qͥ di. una ẽ colũba mea. una ẽ matri¬

Expanded text:
ec isti ecclesiae deuoti sunt, qui uidentur esse intus et contra faciunt, nec omnino ad illam ecclesiam pertinere iudicandi sunt, quam sic ipse mundat lauacro aquae in uerbo, ut exhibeat sibi gloriosam ecclesiam non habentem maculam aut rugam aut aliquid huiusmodi. quodsi in ista ecclesia non sunt, ad cuius membra non pertinent, non sunt in ecclesia de qua dicitur: una est columba mea, una est matr
Abbreviated transcription (Latin):
omnẽ diem. Scđm aũ p̃scientiã qͥ nouit
qͦs p̃destinauit ante mundi constitutio¬
nẽ conformes fieri imaginis filii sui. multi
cẽ qͥ aꝑte foris sunt &e heretici appellant᷑
mults &e. or.⁊oaio bonis eatholicis
meliores st̃. Qd enĩ sint hodie uidemus:
qͥd ecras futuri sint ignoramus: & id̃o qͥde
apud quẽ sunt presentia quȩ uentura st̃.
etiã qͦd futuri st̃ iam st̃. Nos aũ scđm id qd̾¬

Expanded text:
m praescientiam, qui nouit quos praedestinauerit ante mundi constitutionem conformes imaginis filii sui, multi etiam, qui aperte foris sunt et haeretici appellantur, multis et bonis catholicis meliores sunt; quid enim sint hodie uidemus, quid cras futuri sint ignoramus. et deo quidem, aput quem sunt praesentia quae uentura sunt, etiam quod futuri sunt iam sunt, nos au
Abbreviated transcription (Latin):
bum fidei qͦd predicamꝰ: quo sine du¬
bio ut mundare possit consecratur
& baptismus. Eꝑs quippe nobiscum
uitis. cum patre agricola dilexit ec¬
clesiam: & semetipsum tradidit ꝓ ea.
Lege apłm: ce uide quid adiungat. Ut
eam scĩficaret inquit: mundans eam
lauachro aque in uerbo. Alundatio
gͥ nequaquam fluxo ce labili tribu¬
eretur elemento: nisi adderet᷑ in uer¬
bo. Hoc uerbũ fidi tantũ ualet in
eccła di: ut ꝑ ipsam credentẽ offeren¬
tem. benedicentẽ. tingentẽ. etiã tan¬
tillum mundet infantem: quamuis
ũdum ualentẽ corde credere ad iusti¬
ciam: & ore confiteri ad salutẽ. Quia¬

Expanded text:
bum fidei quod praedicamus: quo sine dubum fidei quod praedicamus: quo sine dubio ut mundare possit consecratur et baptismus. Christus quippe nobiscum vitis, cum Patre agricola, dilexit Ecclesiam, et seipsum tradidit pro ea. Lege Apostolum, et vide quid adjungat, Ut eam sanctificaret, inquit, mundans eam lavacro aquae in verbo . Mundatio igitur nequaquam fluxo et labili tribueretur elemento, nisi adderetur in verbo. Hoc verbum fidei tantum valet in Ecclesia Dei, ut per ipsum credentem, offerentem, benedicentem, tinguentem, etiam tantillum mundet infantem: quamvis nondum valentem corde credere ad justitiam, et ore confiteri ad salutem. Tot
Abbreviated transcription (Latin):
am uos mundi estis: ꝓpter uerbum
quod locutus sum uobis. Quare non
ait mundi estis ꝓpter baptismũ quo
abluti estis. s ait ꝓpter uerbum quõd
locutus sum uob: nisi quia & in aqua
u̾bum mundat: Detrahe uerbũ: &
qͥd ẽ aqua nisi aqua: Accedit u̾bum¬
s ad elementũ: & fit sacramentũ etiam
ipsum tamquã uisibile u̾bũ. Nam¬
& de hoc utiq dixerat: quando pedes
discipłis lauit. Qͥ lotus ẽ. ñ indiget nͥ
ut pede ᷤᷤ lauet: s ẽ totus mundꝰ. & unde
ista tanta uirtus aque ut corpus tan¬
gat ce cor abluat. nisi faciente uerbo:
non quia dicitur. s quia credit᷑: Nam
& in ipso u̾bo aliud est sonus transi¬
ens: aliud iurtus manens. Hoc est
uerbũ fidei qͦd p̾dicamꝰ ait apłs: qͥa
si confessus fueris in ore tuo quia dñs¬
ẽ iħc. & credideris in corde tuo quia ds̃
illum suscitauit a mortuis. salius eris.
inquit baptissima saluos fecit: non
carnis depositio sordium. s conscien¬
tie bone int̾rogatio indm. Hoc ẽ uer¬

Expanded text:
am vos mundi estis propter verbum quod locutus sum vobis. Quare non ait, Mundi estis propter baptismum quo abluti estis, sed ait: Propter verbum quod locutus sum vobis? nisi quia et in aqua verbum mundat. Detrahe verbum, et quid est aqua, nisi aqua? Accedit verbum ad elementum, et fit sacramentum etiam ipsum tanquam visibile verbum. Nam de hoc utique dixerat, quando pedes discipulis lavit, Qui lotus est, non indiget nisi ut pedes lavet, sed est mundus totus. Unde ista tanta virtus aquae, ut corpus tangat, et cor abluat, nisi faciente verbo? non quia dicitur, sed quia creditur. Nam et in ipso verbo aliud est sonus transiens, aliud virtus manens. Hoc est verbum fidei, quod praedivamus, ait Apostolus: quia si confessus fueris in ore tuo quia Det credideris in corde tuo quia Deus illum suscitavit a mortuis, salvus eris. inquit, baptisma salvos faciet, non carnis depositio sordium, sed conscientiae bonae interrogatio . Hoc est ver
Abbreviated transcription (Latin):
ista distinguis ut ñ sint. ꝑ patrẽ omĩa. s
ex patre: nec omĩa ex filio. s ꝑfiliũ. qͥs eoꝵ
tͥ uidet᷑ eẽ ille. de qͦ idem apłs dicit. o alti¬
tudo diuitiaꝵ sapientiȩ & scientiȩ d̃i. qͣm
inscrutabilia st̃ iudicia eiꝰ. & inuestiga¬
biles uie eiꝰ: Qͥs enĩ cognouit sensũ dm̃i.

Expanded text:
ita distinguis, ut non sint per Patrem omnia, sed ex Patre; nec omnia sint ex Filio, sed per Filium: quis eorum tibi videtur esse ille de quo idem apostolus dicit, O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! quam inscrutabilia sunt judicia ejus, et investigabiles
Abbreviated transcription (Latin):
sunt omĩa. Quomͦ gͦ ex patre oĩa ñ ex
filio. ce ꝑ filiũ omĩa ñ ꝑ patrẽ: qͣndo qͥdem
quẽlibet eoꝵ apłs uoluerit hoc loco indel¬
ligi: ex ipso enĩ inquit &e ꝑ ipsũ oe in ipso st̃
omĩa: Sigͦ siue de patre siue de filio ue¬
rissime tam̃ dr. qd̃ ex ipso &e ꝑ ipsũ &e in ipso
sunt omĩa: sine dubiopatͥs & filii demon¬
stratur ȩqualitas. Si aũ qm̃ ñ nomina-¬
qͦd oẽ ipsa trinitas dici potest. singła hoꝵ
trium referri ad singulos uoluit. ex ip
unũ dñm dm̃ ñ uultis agnoscere qͣndoqͥ¬
dem ñ ait. ex ipsis or ꝑ ipsos ce in ipsis.
s ait ex ipso &e ꝑipsũ &e in ipso sunt oĩa:
nec ait ipsis gła s ipsi gła inscła scłoꝵ:¬

Expanded text:
o ergo ex Patre omnia, non ex Filio; et per Filium omnia, non per Patrem: quandoquidem quemlibet eorum Apostolus voluerit hoc loco intelligi, Ex ipso, inquit, et per ipsum, et in ipso sunt omnia? Si ergo sive de Patre sive de Filio, verissime tamen dicitur, quod ex ipso et per ipsum, et in ipso sunt omnia; sine dubio Patris et Filii demonstratur aequalitas. Si autem quoniam non nominad et ipsa Trinitas dici potest, singula horum trium referri ad singulos voluit: ex ipsunum Dominum Deum non vultis agnoscere? Quandoquidem non ait, Ex ipsis, et per ipsos, et in ipsis; sed ait, ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia: nec ait, Ipsis gloria; sed, ipsi gloria
Abbreviated transcription (Latin):
sꝑsione facere aliud quidem uas in ho¬
norem: aliud in contumeliã: Expur¬
gate uetus fermentum: ut sitis noua
consꝑsio. Et in ea ipsa non ad huc paruu¬
lus inxꝑo. ut lacte potandꝰ sis: s ꝑueni
ad uirum ꝑfec̾tum. ut sis uiter illos de
quib dicitur. sapientiam loquim᷑ inter
ꝑfectos. Tunc demũ recte & ñ p̃postere
audies: si qua sunt de animarũ occul¬
tissimis mitis. &e de gr̃a uł iusticia secreta
õĩpotentis di¬

Expanded text:
aliud quidem vas in honorem, aliud in contumeliam? Expurga vetus fermentum, ut sis nova conspersio , et in ea ipsa non adhuc parvulus in Christo ut lacte potandus sis ; sed perveni ad virum perfectum, ut sis inter illos de quibus dicitur, Sapientiam loquimur inter perfectos . Tum demum recte et non praepostere audies, si qua sunt de animarum occultissimis meritis, et de gratia vel justitia, secreta omnipotentis D
Abbreviated transcription (Latin):
possĩt nͥ recte uiuant. nec recte uiuere
ualeant nisi credant: manifestum ẽ
a fide incipiendũ: ut precepta quib
credentes a scło hoc auertuntur. coR
mundũ faciant ubi uideri ds̃ possit.
tate cordis querite illũ. Quaꝓpt̃ reste
dr̃ hominib in uetustate uite manen¬

Expanded text:
possint, nisi recte vivant, nec recte vivere possint, nisi recte vivant, nec recte vivere valeant, nisi credant; manifestum est a fide incipiendum, ut praecepta quibus credentes a saeculo hoc avertuntur, cor mundum faciant, ubi videri Deus possit. tate cordis quaerite illum . Quapropter recte dicitur hominibus in vetustate vitae manen
Abbreviated transcription (Latin):
generatione formam᷑. Et om̃s ex una
massa luti efficimur: qd ẽ massa pec¬
cati. Cum gͦ meritũ peccando amise¬
rimus. & miscdia dei remota. ñ aliud
peccantib nisi ȩt̃na dampnatio de¬
beat᷑: qͥd sibi uult homõ de hac massa
ut deo respondeat & dicat. quare me
sic fecisti: Siuis ista cognoscere. noliẽe
lutum. s efficere filius dĩ. ꝑ illrus
miscdiam qui dedit potestatẽ filios
dei fieri credentib in nomine eius:
non aũ quod tu cupis. antequã credant
diuina nosse cupientib. Merces enim
cogitationis meritis reddit᷑. credendo
autem meritum comparat᷑. Ipsa autẽ
ritis precedentib data ẽ. Qͦd est enim
meritũ peccatoris & impiiꝰ. Ip̃e autem
ꝓimpiis & peccatorib mortiis ẽ: ut
ad credendum non merito s gr̃a uoca¬
remur: credendo aũ etiã meritũ collo¬
caremus. Leccatores autẽ credere iu¬
bentur: ut apeccatis credendo purgen¬
tur. Nesciunt enim qd̃ recte uiuendo
uisuri sunt. Quaꝓpter cũ uidere non

Expanded text:
generatione formamur, et omnes una massa luti facti sumus, quod est massa peccati. Cum ergo meritum peccando amiserimus, et misericordia Dei remota nihil aliud peccantibus nisi aeterna damnatio debeatur, quid sibi vult homo de hac massa, ut Deo respondeat et dicat, Quare me sic fecisti? Si vis ista cognoscere, noli esse lutum, sed efficere filius Dei per illius misericordiam, qui dedit potestatem filios Dei fieri credentibus in nomine ejus; non autem, quod tu cupis, antequam credant, divina nosse cupientibus. Merces enim cognitionis meritis redditur; credendo autem meritum comparatur. Ipsa autemritis praecedentibus data est. Quod est enim meritum peccatoris et impii? Christus autem pro impiis et peccatoribus mortuus est , ut ad credendum non merito, sed gratia vocaremur, credendo autem etiam meritum collocaremus. Peccatores igitur credere jubentur, ut a peccatis credendo purgentur. Nesciunt enim quid recte vivendo visuri sint. Quapropter cum videre non
Abbreviated transcription (Latin):
exuentes nos ueterem hominẽ &e indu¬
entes nouum. ut ñ dicatur nob̃ quasi
luteo figm̃to. ñ qͥd dicit figm̃tũ ei qͥ se
finxit. quare me sic fecisti. Nam ce ut
manifestum sit ñ scĩficato sꝑui. s car¬

Expanded text:
exuentes nos veterem hominem et induexuentes nos veterem hominem et induentes novum , ut non dicatur nobis quasi luteo figmento: Numquid dicit figmentum ei qui se finxit, Quare me sic fecisti? 3. Et ut manifestum sit, non s
Abbreviated transcription (Latin):
s sꝑm qͥ ex deo ẽ: ut sciamus que adõ
donata sunt nobis. Quos aũ ꝓhibuit:
nisi luteos atq t̾renos: Qui nondũ
intrinsecus regenerati atq nutriti.
imaginẽ illius hominis portant:
qui primus factus est de t̾ra t̾renꝰ.
Et quia ei a quo factus ẽ noluit obtẽ¬
ꝑare: in id lapsus ẽ unde factus: meru¬
itq post peccatum audire. Terra es: &
in terram ibis. Talib gͦ hominibus:
dicit apłs. O homo: tuquis es qͥ respon¬
deas deo: Nũqͥd dicit fignientũ ei qͥse
fĩxit: quare sic me fecisti: Quandiu gͦ
figmentum es. ñdum ꝑfectꝰ filiꝰ. qͥa non¬
dum hausisti plenissimam gr̃am qua
nob̾ data ẽ potestas filios dei fieri. quo
possis audire. iam non dicam uos seruos
s amicos: tu quis es qui respondeas do.
&e uelis dei nosse consiliũ: Qui si homi¬
nis tibi equalis nosse uoluisses. impu¬
dent̃ faceres: nisi pͥus in amicitiã reciꝑe¬
ris. Sicut gͦ portauimus imaginem
derreni. portemus & imaginẽ celestis:

Expanded text:
ritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis . Quos ergo prohibuit, nisi luteos atque terrenos, qui nondum intrinsecus regenerati atque nutriti, imaginem illius hominis portant, qui primus factus est de terra terrenus ? Et quia ei a quo factus est, noluit obtemperare, in id lapsus est unde factus est, meruitque post peccatum audire, Terra es, et in terram ibis . Talibus igitur hominibus dicit Apostolus: O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? Numquid dicit figmentum ei qui se finxit, Quare sic me fecisti? Quamdiu ergo figmentum es, nondum perfectus filius, quia nondum hausisti plenissimam gratiam qua nobis data est potestas filios Dei fieri , quo possis audire, Jam non dicam vos servos, sed amicos ; tu quis es, qui respondeas Deo, et velis Dei nosse consilium? qui si hominis tibi aequalis nosse voluisses, impudenter faceres, nisi prius in amicitiam recipereris. Sicut ergo portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem coelestis ,
Abbreviated transcription (Latin):
me in lege peccati. que ẽ in menbris
meis: potest iuderi eum apłs descri¬
bere. qui sub lege ad huc uiuit. ñdũ
sub grã. S sicut illaduo exposiumꝰ
ꝓpt̾ carnem adhuc corruptibilẽ dicta.
fic & hoc potest intelligi. ut capturã
tẽ dixerit earne. mentis motione ñ
consensione: & ideo captiuantem me
quia ce in ipsa carne non ẽ aliena na¬
tura. s nr̃a. Sicut gͦ exposuit ipse qui
dicit. scio enim quia non habitat ĩ me.
hoc ẽ in carne mea bonum: sic iam
ex illius expositione hunc locum de¬
bemꝰ acciꝑe. tanꝙͣ dix̾it captiuantẽ me.
hoc ẽ meam carnem in lege peccati que
ẽ in menbris meis. Deinde subiungit:

Expanded text:
m in lege peccati, quaeest in membris m in lege peccati, quaeest in membris meis, potest uideri apostolus tum describere, qui sub lege adhuc uiuit, nondum sub gratia. sed sicut illa duo exposuimus propter carnem adhuc corruptibilem dicta, sic et hoc potest intme, dixerit, carne, non mente; motione, non consensione: et ideo captivantem me, quia et in ipsa carne non est aliena natura, sed nostra. Sicut ergo exposuit ipse quid dixerit, Scio enim quia non habitat in me, hoc est in carne mea, bonum: sic jam ex illius expositione hunc locum debemus accipere, tanquam dixerit, captivantem me, hoc est, carnem meam, in lege peccati, quae est in membris meis.