comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
re. plus głe quã diuiciarũ ẽẽ. Arma non sup¬
pellectilem decori ẽẽ. Quin gͦ qd uiuant quod
carũ estimant. id sẽꝑ faciant. ament. potent.
ubi ad olescentiã habuere ibi senectutẽ agant.
In cõuiuis dediti uentͥ. et turpissime parti cor¬
ꝑis. sudorẽ puluerẽ. ⁊ alia talia relinquant nob̾.
qͥb illa epuł iocundiora st̃. Uerũ ñ itti ẽ. Nã uͥse
flagiciis dede corauere. turpissumm uiri. bonoꝵ p̃¬
mia ereptunt eunt. Ita in iustissime luxura
et ignauia pessime artes. ilł qͥ coluere eas nicbil
officiunt. reip. ii noxie cladi ft̃. Nc̃ qm̃ illis qñ
tum qñtũ mei mores ñ illoꝵ flagicio poscebat. respõ¬
di. pauca de rt .p. loquar. pͥmũ om̃iũ denuundia
bonũ habete animui qͥrites. Nãq ad hoc tẽpꝰ iugu¬
tã tutataq sunt. oiã remorustis. Auariciã im¬
ꝑiciã. atꝙ suꝑbiã. Deiñ excitꝰ ibiẽ locoꝵ sciens.

Expanded text:
re plus gloriae quam divitiarum esse; arma, non sure plus gloriae quam divitiarum esse; arma, non supellectilem decori esse. Quin ergo, quod iuuat, quod carum aestimant, id semper faciant: ament, potent; ubi adulescentiam habuere, ibi senectutem agant, in conviviis, dediti ventri et turpissimae parti corporis; sudorem, puluerem et alia talia relinquant nobis, quibus illa epulis iucundiora sunt. verum non ita est. Nam ubi se flagitiis dedecorauere turpissimi viri, bonorum praemia ereptum eunt. Ita iniustissime luxuria et ignavia, pessimae artes, illis, qui coluere eas, nihil officiunt, rei publicae innoxiae cladi sunt. Nunc quoniam illis, quantum mei mores, non illorum flagitia poscebant, respondi, pauca de re publica loquar. primum omnium de Numidia bonum habete animum, Quirites. nam quae ad hoc tempus Iugurtham tutata sunt, omnia removistis: avaritiam, inperitiam atque superbiam; deinde exercitus ibi est locorum sciens,
Abbreviated transcription (Latin):
eodẽ tpr ĩapiã ⁊ laborẽ tolerare. his ego p̃ceptis milites¬
meo hortabor. Neq illos arte colã. me opulent᷑. neq
głam nieã laborẽ illoꝵ faciã. H utile. hocẽ cunle ĩ¬
piũ. Nãq cuncł ꝑ inolliciẽ agas. ex̾citũ supplicio
freta. ipsa dissimilis. morib nos illoꝵ. einulos contẽ¬
nit. : om̃s honores ñ ex merito suo. s quasi debrtos
a uob̾ repecit. Cet̾m hoĩẽs suꝑbissimi ꝓcul errant.
Maiores eoꝵ oĩa que licebat ilł relinquere. diuicias
imagines memoriã suã p̃clarã. Uircutẽ ñ relin¬
quere. Neq poterant. ea sola. neq dat᷑ dono. neq
accipiunt᷑. Sordidũ me ⁊ in cultis morib aiunt.
quia parũ site cõuiuium. ex orno. Neq istrionẽ
ullũ. neq pluris p̃cii cocũ quã uillicũ habeo.
que mͥ lib confiteit quirites. Nã exparente meo.
⁊ exalus scĩs uiris ita accepi. mundi mulierib

Expanded text:
eodem tempore inopiam et laborem tolerare. His ego praeceptis militeseodem tempore inopiam et laborem tolerare. His ego praeceptis milites hortabor, neque illos arte colam, me opulenter, neque gloriam meam, laborem illorum faciam. Hoc est utile, hoc civile imperium. Namque cum tute per mollitiem agas, exercitum supplicio freta, ipsa dissimilis moribus, nos illorum aemulos contemnit et omnis honores non ex merito, sed quasi debitos a vobis repetit. Ceterum homines superbissimi procul errant. maiores eorum omnia quae licebat illis reliquere: divitias, imagines, memoriam sui praeclaram; virtutem non reliquere, neque poterant: ea sola neque datur dono neque accipitur. Sordidum me et incultis moribus aiunt, quia parum scite convivium exorno neque histrionem ullum neque pluris preti coquum quam vilicum habeo. Quae mihi libet confiteri, Quirites. Nam ex parente meo  ex aliis sanctis viris ita accepi, munditias mulieribus,
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ summũ honorẽ.⁊ maximũ negocium ĩ posuistis.
.diã atq ÷̃ reputate. nũ eoꝵ penitendũ sit. Nõ
possũ fidei causa imagines neq tͥumphos. aut
cõsulatꝰ maiorũ meoꝵ ostentare. At si res postulz.
astas uexillũ. phaleras. alia militaria dona. Etẽa
cierttes in aduso corꝑe. heesunt mee̾ imagines
hec ẽ nobilitas ñ hereditate relicta mͥ. ut illis
illa. Si quẽ ego meis plurunis laborib ⁊ ꝑicitł quesiui.
Nonsunt cõposita uerlumea. Parũ idfricio. Ipsa se uͥ¬
cus satis ostendit. Iilis artificio opꝰ est: ut turpia
facta p̾clua oracione sua tegant. Neq litt̃as gretas oi¬
dici. Nacelut parũ eas discere. Quippe que aduͥtutẽ
doctorib nichil ꝓfuerũt. At illa multa optima rei.
p. doctꝰ sũ. hostẽ ferire. p̾sidia agitare. nichil metuere.
nͥ turpe femã. yemẽ: estatẽ iuxta ꝑati. humi reqͥescere

Expanded text:
qui mihi summum honorem et maximum negotium imposuistis, qui mihi summum honorem et maximum negotium imposuistis, etiam atque etiam reputate, num eorum paenitendum sit. Non possum fidei causa imagines neque triumphos aut consulatus maiorum meorum ostentare, at, si res postulet, hastas, uexillum, phaleras, alia militaria dona, praeterea cicatrices aduerso corpore. Hae sunt meae imagines, haec nobilitas, non hereditate relicta, ut illa illis, sed quae ego meis plurimis laboribus et periculis quaesiui. Non sunt composita verba mea: parui id facio. Ipsa se virtus satis ostendit; illis artificio opus est, ut turpia facta oratione tegant. Neque litteras Graecas didici: parum placebat eas discere, quippe quae ad virtutem doctoribus nihil profuerant. At illa multo optima rei publicae doctus sum: hostem ferire, praesidia agitare, nihil metuere nisi turpem famam, hiemem et aestatem iuxta pati, humi requiescere,
Abbreviated transcription (Latin):
ta memorando clariores sese eẽ putait. Quod :¬
contra. Nam quantũ uita illoꝵ ẽ p̃clarior. tanto
horũ socordia ẽ flagicior. et ꝓfecto ita res se hab:.
Maiorũ gła posteri quasi lum̃ ẽ. Neq bona neq
mali eoꝵ in occulto patit᷑. huiꝰce rei ego ĩ opiã
pacior qͥrites. Uerũ id quod multo p̃clariꝰ ẽ. mea¬
met facta mͥ dicẽ licit. Nc̃ uidete quã iniqui sint.
Quod exaliena uirtute sibi arrogant. id mͥ exmã
acceptã corrupisse. E quidẽ nõ ignoro. si iã mͥ respõ¬
dere uelint. abunde illis ficundã ⁊ cõpositã oraci¬
onẽ fore. S in maximo ur̃o beneficio eũ oĩb lo¬
cis me uosq maledictis lacera ret̃. ñ placu¬
re reticere. nequis modestiã in cõscientiã duceret.
Nã me quidẽ ex aĩ sententia nulla oracio lede po¬
test. Quipꝑe uera necesse ẽ bñ p̾dicet falsam uitũ
mores mei suꝑant. S qm̃ ura cõsilio accusant᷑.¬

Expanded text:
ta memorando clariores sese putant. Quod ta memorando clariores sese putant. Quod est. Nam quanto vita illorum praeclarior, tanto horum socordia flagitiosior. Et profecto ita se res habet: maiorum gloria posteris quasi lumen est, neque bona neque mala eorum in occulto patitur. Huiusce rei ego inopiam fateor, Quirites, verum, id quod multo praeclarius est, meamet facta mihi dicere licet. Nunc videte, quam iniqui sint. Quod ex aliena virtute sibi arrogant, id mihi ex mea acceptam corrupisse. Equidem ego non ignoro, si iam mihi respondere uelint, abunde illis facundam et compositam orationem fore. sed in maxumo vostro beneficio quom omnibus locis meque vosque maledictis lacerent, non placuit reticere, ne quis modestiam in conscientiam duceret. nam me quidem ex animi mei sententia nulla oratio laedere potest: quippe vera necesse est bene praedicent, falsa vita moresque mei superant. sed quo
Abbreviated transcription (Latin):
Contẽpnunt nouitatẽ iueã: ego illoꝵ ignauiã.
Michi fortuna ilł ꝓbra obiectant᷑. Quã quam
ego nat̾am unã. ⁊ cõnuinẽ oĩũ estimo ee. s for¬
tissimũ quẽq generosislimĩ. Ae si ꝑã ex patrib
albini aut bestie queri posset. me ne an illos
ex se gigni maluerint. qͥd responsurds illos cre¬
ditis. nͥ sese lib̾os quã optimos uoluisse. Quod si
uire me despiciunt faciant id maiorib suis. qͥb.
uti mͥ ex u̾tute nobilitas cepit. Inuident honor
meo. gͦ inuideant labori. in nocentie periculis
⁊̃ meis. qm̃ ꝑ illũ ħ cepi. Uerũ hoiẽs corrupti
suꝑbia. ita etatẽ agunt. quasi ur̃os honores
cõtẽpuant. Ita hos petunt quasi houeste uixe¬
rint. Ne illi falsi sunt qͥ diu̾sissimas res parit̃
expectant. ignauie uoluptatẽ. ⁊ p̃mia uͥtutis.
atq ÷ cũ ap̃ uos aut in senatu u̾lu faciũt̃. ple¬
raq oracione maiores suos extollt. eoꝵ forcia fac¬

Expanded text:
Contemnunt novitatem meam, ego illorum ignaviam; Contemnunt novitatem meam, ego illorum ignaviam; mihi fortuna, illis probra obiectantur. Quamquam ego naturam unam et communem omnium existimo, sed fortissimum quemque generosissimum. Ac si iam ex patribus Albini aut Bestiae quaeri posset, mene an illos ex se gigni maluerint, quid responsuros creditis nisi sese liberos quam optimos voluisse? quod si iure me despiciunt, faciant item maioribus suis, quibus, uti mihi, ex virtute nobilitas coepit. Inuident honori meo: ergo invideant labori, innocentiae, periculis haec illum cepi. Verum homines corrupti superbia ita aetatem agunt, quasi vestros honores contemnant; ita hos petunt, quasi honeste vixerint. Ne illi falsi sunt, qui diuersissimas res pariter expectant, ignaviae voluptatem et praemia virtutis. Atque etiam, cum apud vos aut in senatu verba faciunt, pleraque oratione maiores suos extollunt: eorum fortia fac
Abbreviated transcription (Latin):
etatis apuericia fui doctꝰ ut om̃s labores.: ꝑieula
cõsueta habeã. que añ ura beneficia gͣtuito faci¬
ebam. ea uti accepta mercede deserã. ñ ẽ opꝰ qui¬
in oĩb optunis artͥib egi. bñfacẽ iã ex cosuetu¬
dine in nat̾a uercit᷑. Bellũ me gerere cũ iuquita
iussistis. quã obrẽ nobilitas egerrime tulit. Queso
reputate cũ animis ur̃is. nũ id in mutare meliꝰ
sit. Si quẽ ex illo globo nobilitatis adhoc tale ne
iinaginũ. : nulli stipendii. scilioet. ut intanta
re ignarus omiũ trepidet. festinet. sũmat aliquẽ
ex ppło monitorẽ officii sui. Itaq plerũq euenit
posterĩ ẽ. reatq usu pͥus ẽ. Conꝑate nc̃ qͥrites
cũ illorũ suꝑbiame hoiẽm nouũ. Que illi
audire ⁊ legere solent. coꝵ part̾ẽ indi: ego alia met
gessi: Qie uit disct̃ litis: ego ea militando ddici.
Nc̃ uõ existimate. facta an dicta pluris pcũ sĩt̃.

Expanded text:
aetatis a pueritia fui, uti omnis labores et pericula aetatis a pueritia fui, uti omnis labores et pericula consueta habeam. quae ante vostra beneficia gratuito faciebam, ea uti accepta mercede deseram, non in optimis artibus egi, bene facere iam ex consuetudine in naturam vertit. bellum me gerere cum Iugurtha iussistis, quam rem nobilitas aegerrime tulit. Quaeso, reputate cum animis vestris, num id mutare melius sit, si quem ex illo globo nobilitatis ad hoc aut aliimaginum et nullius stipendi: scilicet ut in tanta re ignarus omnium trepidet, festinet, sumat aliquem ex populo monitorem offici sui. Ita plerumque evenit, posterius, re atque usu prius est. Comparate nunc, Quirites, cum illorum superbia me hominem nouum. Quae illi audire aut legere solent, eorum partem vidi, alia egomet gessi; quae illi litteris, ea ego militando didici. Nunc vos existimate, facta an dicta pluris sint.
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ib q̃ postuliuerat dec̾tis milites scr̾e uuit. bor¬
tandi erusa simul ⁊ nobilitatẽ uti cõsueuerit ex¬
Scio ego quirites pierosq nõ ħudẽ artib imꝑiũ
a uob petere.⁊ p̃quã ad eptisunt. nĩ gerere. pͥmo ĩ¬
dustiros supplices. modicos. esse. deiñ ꝑ iguauiam.
suꝑbiã. etatẽ agere. S. mͥ contͣ ea uidet᷑. Nã qũto
pluriꝰ p̃cii ẽ uniu̾sa res .p. quã cõsulatꝰ. aut p̃tura.
eo muore cura uidet᷑ illã ãministrari. quã hec ꝑe¬
ti deb̾e. Neq me fallit. quantũ cũ maxima bene¬
ficio ur̃o negocii sustineã. Bellũ ꝑare. simul:
errario parcere. Cogere ad miliciã eos. quos nobis
offende. domi forisq oiã curare. A ea agere in
ħ alii sideliq̃re. uetꝰ nobilitas maioꝵ forcia facta
cognatoꝵ: affiniũ opes. niulte clientele. omĩã
ħ p̾sidio adsunt. Michi spes om̃s in memet site s̃.
quas necesse ẽ uircute: in nocentia tũtar. Nani
neq uos capiamini.: illi frustra sint. Ita ad hoc

Expanded text:
mnibus, quae postulaverat, decretis milites scribere volt, hortandi causa simul et nobilitatem, uti consueverat, ex'Scio ego, Quirites, plerosque non isdem artibus imperium a vobis petere et, postquam adepti sunt, gerere: primo industries su quo pluris est univorsa res publica quam consulatus aut praetura, eo maiore cura illam administrari quam haec peti debere. neque me fallit, quantum cum maxumo vostro beneficio negoti sustineam. bellum parare simul et aerario parcere, cogere ad militiam eos quos nolis offendere, domi forisque omnia curare et ea agere inthoc, alii si deliquere, vetus nobilitas, maiorum fortia facta, cognatorum et affinium opes, multae clientelae, omnia haec praesidio adsunt; mihi spes omnes in memet sitae, quas necesse est virtute et innocentia tutari; nam atundum est, uti neque vos capiamini et illi frustra sint. ita ad hoc
Abbreviated transcription (Latin):
pleros milicia paucos fama cognitos accersi¬
re. ⁊ ambiendo co egere boies emeritis stipen¬
diis secũ ꝓficisci. Nleq senatꝰ quã qua ad u̾sꝰ¬
erat. deullo uegocio audelut ab nuere. Cet̾m sup

Expanded text:
plerosque militiae, paucos fama cognitos, acciplerosque militiae, paucos fama cognitos, accire et ambiundo cogere homines emeritis stipendiis secum proficisci. neque illi senatus, quamquam advorserat, de ullo negotio abnuere audebat. ceterum sup
Abbreviated transcription (Latin):
mi. cet̾in eetrime desinere. Non in eidc̃ potesta¬
tr̃ iniciũ eiꝰ ⁊ finẽ esse. Incire cuiꝰ uis & iã igna¬
uo licere. Deponi tm̃ cũ uictores uellere. ꝓĩ
sib regnoq suo c̃suleret. neu florentes res suas
cũ ngurte ꝑoitis misceret. Ad ea rex satis ꝑla¬
cide uerba fac̃. Sese pacẽ cuꝑe. s iugurte for¬
tunarũ misereri. Si eadẽ illi oopia furet. oia
conuentura. Rursꝰ imꝑator cont̃ postulata nũ¬
cios bochi mittit. Ille ꝓbare partĩ alia abmue¬
rt. E o mõ sepe abutroq missis remissisq uũcus
tẽpꝰ procede.⁊ ex metelli uoluntate bellũ intac¬
tũ thi. dt manꝰ. ut sup̃diximꝰ cupientissima
plebe consul fact. Pquã ei ꝓuinciã numidiam
ppłs iussit anã ia infestus nobilitati. tũ uõ
multꝰ atq ferex instare. singłos mõ. mͦ uiu¬
sos lede dictitare sese cosulatũ exiuctis illis spo¬
Int̾im que beslo op̃ etant pͥma habe. Postalaẽ
legionib supplem̃tũ auxilia appłis regib so¬

Expanded text:
 ceterum aegerrime desinere; non in eiusdem potestate initium eius et finem esse; incipere cuiuis etiam ignavo licere, deponi cum victores uelint. Proinde sibi regnoque suo consuleret neu florentis res suas cum Iugurthae perditis misceret. Ad ea rex satis placide verba facit: sese pacem cupere, sed Iugurthae fortunarum misereri; si eadem illi copia fieret, omnia conventura. Rursus imperator contra postulata Bocchi nuntios mittit; ille probare partim, alia abnuere. Eo modo saepe ab utroque missis remissisque nuntiis tempus procedere, et ex Metelli voluntate bellum intactum trahi. At Marius, ut supra diximus, cupientissima plebe consul factus, postquam ei prouinciam Numidiam populus iussit, antea iam infestus nobilitati, tum vero multus atque ferox instare; singulos modo, modo univorsos laedere; dictitare sese consulatum ex victis illis spointerim quae bello opus erant, prima habere: postulare legionibus supplementum, auxilia a populis et regibus
Abbreviated transcription (Latin):
lius bochi repente in cãpis patentib cũ mille non
ã pliꝰ eqͥtib sese ostendit. qͥ temere ⁊ effuse euntes.
sille aliisq om̃ib ⁊nũm ãpliorẽ uõ ⁊ hostilẽ metũ
efficiebat. Igͥ sȩ qsq expedire. arma atq tela tẽp

Expanded text:
lius Bocchi, repente in campis patentibus cum mille non lius Bocchi, repente in campis patentibus cum mille non amplius equitibus sese ostendit, qui temere et effuse euntes Sullae aliisque omnibus et numerum ampliorem vero et hostilem metum efficiebant. igitur se quisque expedire, arma
Abbreviated transcription (Latin):
cũ mananta bocl i cognoiuit. in qͥb legatis poristas
ronã eundi sit. ⁊acõsule int̾ea niducie postela¬
lunĩ en sille . plerisq placuere: pauci ferocrus
et mobiles seꝑe in adusĩ mutint᷑. Eetm inaiti
in prt̾as om̃ib rebus. tres romant ꝓfecti ci.sii.
octauo rufone. qͥ questor stipencium ĩ asfrica por¬
tabar dno adregẽ redeunt. Exbis bochus eũ cer̃a
tũ maxime benignitate. ⁊ studiũ sule libens accrp.
Nomeq legatis eiꝰ pꝰquã eriosse regẽ ⁊ uigurte scele¬
re lapsu depcati st̃. amic ciã ⁊ fed̾ peritib hmo re
fed: amacitia dabunt᷑ cũ meruerit. quib rebus oo¬
gnitis bochus pltt̃as amario petint iet sullã adse
mitteret. Cuiꝰ arbittu cominunib negociis cõsu¬
sẽt. Is miss cũ p̃sidio equitũ. atꝙ pedrtũ. funditoꝵ
baleroꝵ Pretea iere sagittani.: cohors pelima er̃
uelitarib armis itineris. ꝓpuidi causa. neq his se¬
cus atq alis armis adu̾su tela hostiũ. qd̾ ea leuia

Expanded text:
 legatis potestas Romam eundi fit, et ab consule interea indutiae postulabantur. Ea Sullae et plerisque placuere; pauci ferocius et mobiles semper in aduersa mutantur. Ceterum Mauri impetratis omnibus rebus tres Romam profecti duce Cn. Octauio Rusone, qui quaestor stipendium in Africam portauerat, duo ad regem redeunt. Ex iis Bocchus cum cetera tum maxime benignitatem et studium Sullae libens accepit. Romaeque legatis eius, postquam errasse regem et Iugurthae scelere lapsum deprecati sunt, amicitiam et cit: foedus et amicitia dabuntur, cum meruerit." Quis rebus cognitis Bocchus per litteras a Mario petiuit, uti Sullam ad se mitteret, cuius arbitratu communibus negotiis consuleretur. Is missus cum praesidio equitum atque peditum funditorum Baliarium. Praeterea iere sagittarii et cohors Paeligna cum uelitaribus armis, itineris properandi causa, neque his secus atque aliis armis aduersum tela hostium, quod ea levia
Abbreviated transcription (Latin):
oiã non bene in uͥtutẽ tͣhebant᷑. Milites med esto
imꝑio habui. simul et locupletes. ad cetũ ferebãt.
numide mag̾ quã mortalẽ timere. Poftremo õs
socii atq hostes crede. illi aut mente diuinã eẽ.
aut dẽꝵ nutu cuncta por tendi.S cõsuli uͥ ea res
bñ euenit. ad alia oppida ꝑg̃. pauca repugnatib
nunudis cap̃. Niura deserta ꝓp̃t capsentiũ mi¬
senas igni corrũpit. luctu atq cede oiã cõplent᷑
Deniq multis locis potit. ac plerisq extitu suo
incruento alia egredit᷑. ñ eadẽ asꝑitate qua cap¬
sensiũ. Cetm haud sec difficile ẽ. Nã aut lõge.
a flumine muluci. quod iuguithe bochiq regnũ
disiugelut. erat iit̃ cet̾a plameiẽ mõs saxcus me¬
dioc̃ castello satis potens ĩ in m̃sũ edit. uno ꝑ an

Expanded text:
 consulta in virtutem trahebantur: milites, modesto imperio habiti simul et locupletes, ad caelum ferre; Numidae magis quam mortalem timere; postremo omnes, socii atque hostes, credere illi aut mentem divinam esse aut deorum nutu cuncta portendi. sed consul, ubi ea res bene evenit, ad alia oppida pergit, pauca repugnantibus Numidis capit, plura deserta propter Capsensium miserias igni corrumpit: luctu atque caede omnia conplentur. denique multis locis potitus ac plerisque exercitu incruento aliam rem aggreditur, non eadem asperitate qua Capsensium, ceterum haud secus difficilem. Namque haud longe a flumine Muluccha, quod Iugurthae Bocchique regnum diiungebat, erat inter ceteram planitiem mons saxeus, mediocri castello
Abbreviated transcription (Latin):
Ctĩn oppidũ incensũ. nurnide pub̾es int̃fecti.
Ani oñs uenũdati p̃da militib diuisa ẽ. Id fa¬
cinꝰ contͣ ius belli. non auaricia uieq seelere con¬
sulis admissũ est.s. qr locus iugorche opor tiuiꝰ¬
nobis aditu dissicił genꝰ hominũ mobile inficũ¬
erat. ante neq bñficio. neq metu eohereitum.
Yquã tantã rẽ peg̃ mart. siñ ullo suorũ ui cõ

Expanded text:
um incensum, Numidae puberes interfecti, alii omnes venundati, praeda militibus divisa. id facinus contra ius belli non avaritia neque scelere consulis admissum, sed quia locus Iugurthae opportunobis aditu difficilis, genus hominum mobile, infidum, ante neque beneficio neque metu coercitum. Postquam tantam rem peregit Marius sine ullo suorum i
Abbreviated transcription (Latin):
betis uterer. S. qm̃ parũ tuta ꝑse ipsa ꝑ¬
reges aut bello uicti in amiectiã a uob̾ recep¬
trsinte aut insuis dubiis rrb. socretatẽ ue¬
magis fides eiꝰ quã fortuna petenda erat.
tẽ msinisse frustra auob̾ auxiliũ pet̾e. Sed
si ad inperrandũ nichil cause hab̾em. p̃t mi¬
serudã fortunã. quod paulo añ rex. gne fima
atq copiis potens. nẽ deforiatꝰ erũpnis. in¬
ops. alienas opes expeto: tiñ erat maiestatos.¬

Expanded text:
bitis uterer. Sed quoniam parum tuta per se ipsa pbitis uterer. Sed quoniam parum tuta per se ipsa preges aut bello victi in amicitiam a vobis recepti sunt aut in suis dubiis rebus societatem vemagis fides eius quam fortuna petenda erat. tem Masinissae frustra a vobis auxilium petere. Si ad impetrandum nihil causae haberem praeter miserandam fortunam, quod paulo ante rex genere fama atque copiis potens, nunc deformatus aerumnis, inops alienas opes expecto, tamen erat maiestatis
Abbreviated transcription (Latin):
eiꝰ usquã uisi ĩ auaricia nobilitatis ⁊ pecu¬
nia sua spẽ hab̾e. Itaq dieb paucis p. cũ
auro ⁊ argento multo. legatos romã mittit.
Quis p̃cepit. pͥmũ uti uetes amioos mune¬
rib expleant. Neinde nouos adquirant.
Postremo quecũq possint largiendo para¬
excepto regis hospitib aluisq quor ea tem¬
pestate in senatu actorib pollebar magna
munera misere. tanta cõmutacio incessit: ut
ex maxima inuidia ingłam ⁊ fauorẽ nobilita¬
tis uigurcha ueniret. Qtioꝵ pars spe alii pre¬
mio indricti. singłos exsenatu abiendo. niteban¬
t ne grauius in eit consuleret᷑. Igͥ uͥ legati
satis confidt̃. die constituto senatꝰ uts datꝰ.
Tum ad ad erbalem hoc mͦ locutũ accepiinus.
ẽẽ. Simia eniterer domi. milicieq quã maxi
ex̾citum diuieras munim̃ta regni ni habitu¬
rũ. Que cũ p̃cepta patͥs mei agitare. iugita
bõ omniũ quos t̾ra sustinet sceleratissimꝰ. con¬
tẽpto ur̃o imꝑio masinisse me nepotẽ etiam

Expanded text:
eius usquam nisi in auaritia nobilitatis et pecunia sua spem habere. Itaque paucis diebus cum auro et argento multo Romam legatos mittit, quis praecipit, primum uti ueteres amicos muneribus expleant, deinde nouos aqquirant, postremo quaecumque possint largiendo paraet ex praecepto regis hospitibus aliisque, quorum ea tempestate in senatu auctoritas pollebat, magna munera misere, tanta commutatio incessit, ut ex maxima invidia in gratiam et fauorem nobilitatis Iugurtha veniret. Quorum pars spe, alii praemio inducti singulos ex senatu ambiendo nitebantur, ne grauius in eum consuleretur. Igitur ubi legati satis confidunt, die constituto senatus utrisque datur. Tum Adherbalem hoc modo locutum accepimus: esse; simul eniterer domi militiaeque quam maximexercitum divitias munimenta regni me habiturum. Quae cum praecepta parentis mei agitarem, Iugurtha, homo omnium quos terra sustinet sceleratissimus, contempto imperio vestro Masinissae me nepotem et iam
Abbreviated transcription (Latin):
tollere. Atq ego credo fore eos. qͥ quia deereut
ꝓcul are .p. etatẽ agere. tanto tãq utili labori
meo nom̃ inercie in ponat. Certe quib ma¬
ixima industii uidet᷑ salutare plebem.⁊ con¬
uiuiis grãm querere. Qui si reputauerint:
et qͥb ego tpt̃ib magistratũ ad ept̾ sim. et
quales uiti idem assequi neqͥuerint. ⁊ postea
que guã hõiũ insenatũ peruenerut. ꝓtec¬
to existimalitnt me magis mercto quã ignauia
iudiciũ me ĩ mutauisse. Mlaiusq cõmodũ
exocia quã exalioꝵ negociis .R.P. uenturã
Nã sepe ego audiui quintũ publiũ scipionem.
p̃terea ciuitati nr̃e karissimos uiros folitos ita
dicẽ. cũ inaioꝵ imagines intuerent᷑. uehem̃tis
sime annnũ ad uͥtutẽ accendi. scilic̃ nõ ceram
illã. figurã. tantã uim inse hab̾e s memoria
rerũ gestarũ eã flaminã exgregiis uiris in pec¬
tore crescere. neq pͥ sedare quã uirtus eoꝵ fa¬

Expanded text:
tollere. Atque ego credo fore qui, quia decrevi tollere. Atque ego credo fore qui, quia decrevi procul a re publica aetatem agere, tanto tamque utili labori meo nomen inertiae imponant, certe quibus maxima industria videtur salutare plebem et conviviis gratiam quaerere. Qui si reputauerint, et quibus ego temporibus magistratus adeptus sum et quales viri idem assequi nequiverint et postea quae genera hominum in senatum pervenerint, profecto existimabunt me magis merito quam ignavia iudicium animi mei mutavisse maiusque commodum ex otio meo quam ex aliorum negotiis reNam saepe ego audivi Q. Maximum, P. Scipionem, praeterea civitatis nostrae praeclaros viros solitos ita dicere, cum maiorum imagines intuerentur, vehementissime sibi animum ad virtutem accendi. Scilicet non ceram illam neque figuram tantam vim in sese habere, sed memoria rerum gestarum eam flammam egregiis viris in pectore crescere neque prius sedari, quam virtus eorum fa
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑluxĩuĩgnauiã etatẽ agt̃. cetĩn inge mũ quoue¬
q aniplius neq nielius aliquid in nat̾a mortali¬
ũ ẽ: in cultu atq socortia torpescere suuĩt cũ
Postremo omiscura publicara rerũ nuninie mͥ
hac tẽpeftate cupieuda uident̃. quoniã neq
uirtuti honos dat̃. neq illi quil ꝑfraudẽ uis
fuit. uti tuti aut eo magis honesti sunt. Na
quidẽ regere patam. aut parentes. quãꝗͣ⁊ si
ꝑossis. ⁊ delicta corrigas. tm̃ in portimũ ẽ icũ
p̃sertĩ om̃s rerũ mutaciones. cedẽ fuga altaiq
hostilia portendant. frustra aut uiti. neq aliud
fitigãdo nisi hotiũ querete. extreine dem̃eie ẽ.
nisi forte quẽ in honesta ⁊ ꝑuiciosa tenet libi
do: potencie paucoꝵ decus atq lib̾ itẽ suam
gratificari. Cet̃m ex aliis nagociis que ĩgenio
ȩuercent᷑. In pͥmis magno usui ẽ. memora rerũ
gestarũ. cuius de uircut.  qͥa inulti dixere.¬
am qͥs existimet me studiũ ineũ. laudando ex¬

Expanded text:
gnaviam aetatem agunt, ceterum ingenium, quo neque melius neque amplius aliud in natura mortalium est, incultu atque socordia torpescere sinunt, cumpostremo omnis cura rerum publicarum minime mihi hac tempestate cupienda videntur, quoniam neque virtuti honor datur neque illi, quibus per fraudem iis fuit uti, tuti aut eo magis honesti sunt. Nam vi quidem regere patriam aut parentis, quamquam et possis et delicta corrigas, tamen importunum est, cum praesertim omnes rerum mutationes caedem, fugam aliaque hostilia portendant. Frustra autem niti neque aliud se fatigando nisi odium quaerere extremae dementiae est; nisi forte quem inhonesta et perniciosa libido tenet potentiae paucorum decus atque libertatem suam gratificari. Ceterum ex aliis negotiis, quae ingenio exercentur, in primis magno usui est memoria rerum gestarum. Cuius de virtute quia multi dixere,am quis existimet memet studium meum laudando ex
Abbreviated transcription (Latin):
t̃do firinũ si bon eritis. Sin mali in becillũ.
Nã concordia parue res crescunt: discordia
maxime res. cilabunt᷑. Cet̾m ante hos te
iugurta qui etate: sapientia pͥor es. ne
alit̃ quid eueniat ꝓuidere decct. Nlã ĩ omĩ
certamine. qͥ opulentior ẽ etiã si accipit

Expanded text:
trado firmum, si boni eritis, sin mali, inbecillum. trado firmum, si boni eritis, sin mali, inbecillum. Nam concordia paruae res crescunt, discordia maximae dilabuntur. Ceterum ante hos te, Iugurtha, qui aetate et sapientia prior es, ne aliter quid eveniat, prouidere decet. Nam in omni certamine qui opulentior est, etiam si accipit
Abbreviated transcription (Latin):
nẽ sibi uite ad eẽ intelligeret. corã amicis et
te uigurca anisso patre sin spe. siñ oꝑib.
in meũ regnũ accepi. existimans non ine
minꝰ tͥ. quã lib̾is si genussem. obbeneficia
carũ fore. Neq ea res me falsũ habuit. Nã
ut alia magna.⁊ eg̾gia tua facta omittã. no¬
uissime rediens numantia. me q regnũꝙ me¬
um gła honorasti. tuaq uͥtute. romanos no¬
bis. ex amicis amicissuos fecisti. In yspania
nom̃ familie nr̃e renouatũ ẽ. Postremo qͦd
difficillimũ ẽ int̾ mortales. in uidiã gła ui
nere ꝓpinqui beneficio meo sr̃s sunt. caros
habeas. ueu malis alienos. ad iungere. quã
sangͥne cõunctos retinere. Nõ excitus. ne¬
que thes auri p̾sidia st̃ regni. uerũ amici.
quos neq cogere armis. neq auro parare
queas. officio ⁊fide parunt᷑. Quis aut̃ amicior
quã fr̃ frĩ: Aut quẽ aliũ fidũ in uenies. si
tits ł ostis fueris: E quidẽ egouobis regniun

Expanded text:
bi finem vitae adesse intellegeret, coram amicis et bi finem vitae adesse intellegeret, coram amicis et te, Iugurtha, amisso patre, sine spe, sine opibus in meum regnum accepi, existimans non minus me tibi quam liberis, si genuissem, ob beneficia carum fore. Neque ea res falsum me habuit. Nam, ut alia magna et egregia tua omittam, novissime rediens Numantia meque regnumque meum gloria honorauisti tuaque virtute nobis Romanos ex amicis amicissimos fecisti. In Hispania nomen familiae renovatum est. Postremo, quod difficillimum inter mortanere propinqui, beneficio meo fratres sunt, caros habeas neu malis alienos adiungere quam sanguine coniunctos retinere. Non exercitus neque thesauri praesidia regni sunt, verum amici, quos neque armis cogere neque auro parare queas: officio et fide pariuntur. Quis autem amicior quam frater fratri? Aut quem alienum fidum invenies, si tuis hostis fueris? Equidem ego vobis regnum
Abbreviated transcription (Latin):
tũ magnifice ꝓcocione iugurtã in p̃tortum
aodux̃. Ibiq sccreto eũ monuit. ut pociꝰ publi
quib largiri insuesceret. perieulose emi apaueis
quod iultorũ eẽ. Si ꝑmanere uellet in suis bo¬
nis artib ultro illi et głam ⁊ reguũ uenturũ.
Sin ꝓperantiꝰ ꝑgeret. suã : ipsũ pecuniã p̾ci¬
ꝑttẽ easurũ. Sic locut̾: eñ lict̾is eũ quas mierp¬
se redderet: dimisit. E arũ sententia hec erat.
Iugurte tui bello mimantino longe maxima
uirtꝰ fuit. Quã rẽ tibi certe scio gaudio eẽ.
ꝓ nrã amicitia gratulor. En habes uirum
dignũ te atq auo suo masinssa. Igit᷑ rex uͥ
ea que fama acceꝑat exlittis impatoris ita
ẽẽ cognouit. tum uirtute. tũ gra uiri ꝑmotus.
flex animũ suũ ⁊ iugurtłam beneficus uincẽ
agssus ẽ. Statĩq eũ ad optauit.⁊ testam̃to
parit̾ cũ libis heredẽ instituit. S ipse paucos
post annos morbo atq etate cõfectus. eum fi¬

Expanded text:
tum magnifice pro contione Iugurtham in praetorium tum magnifice pro contione Iugurtham in praetorium abduxit ibique secreto monuit, ut potius publiquibus largiri insuesceret: periculose a paucis emi quod multorum esset. si permanere vellet in suis artibus, ultro illi et gloriam et regnum venturum; sin properantius pergeret, suamet ipsum pecunia praecipitem casurum. sic locutsae redderet, dimisit. Earum sententia haec erat: "Iugurthae tui in bello Numantino longe maxima virtus fuit, quam rem tibi certo scio gaudio esse. ibi quidem pro nostra amicitia gratulor. Habes virum dignum te atque auo suo Masinissa." Igitur rex, ubi ea quae fama acceperat ex litteris imperatoris ita esse cognovit, cum virtute tum gratia viri permotus flexit animum suum et Iugurtham beneficiis vincere aggressus est statimque eum adoptauit et testamento pariter cum filiis heredem instituit. Sed ipse paucos post annos morbo atque aetate confectus cum si
Abbreviated transcription (Latin):
ut ur̃s uebemt᷑ carus. numantaus maximo cer¬
tori eẽt. Ac sane quod difficillimũ in pͥmis est.
it p̃uo ftrenitus erat.: bonꝰ consilio. Quorũ al¬
terũ ex ꝓuidentia timorẽ. alt̾m exaudãcia teme
res asꝑas ꝑ iugurtã agere. Prouide in amieis
ꝑe cõsiliũ cuiꝰ neq inceptũ ullũ frustra erat.
hue accedebat munificentia animi. ⁊ ingeri
solertia. Quib reb sibi multos exromanis fa¬
rsiliari amieitia coiunxerat. Ea tepestate. in
ec̾citu nr̃o fuere cõplures noui. atq nobiles. qͥb:
diuicie. honestoq pociores erant. facciosi.domi
potentes. apud socios clari. inag̃ qua honesti. qͥ
iugurte ñ medioerẽ amnũ pollicitando accẽ¬
debat. si incipsa rex occidiss.li fore uti solus
itaꝑio numidie potiret᷑. Iii ipso miximã uir¬
tutẽ.⁊ rome oĩa uenalia cẽ. S p̾quã nuimantia
deleta .p. sctpio dunittere auxilia decreuit.
ipse reu̾ti domũ dec̃tum. donatũ atq: lauda¬

Expanded text:
ut nostris vehementer carus, Numantinis maximo terut nostris vehementer carus, Numantinis maximo terrori esset. Ac sane, quod difficillimum in primis est, et proelio strenuos erat et bonus consilio, quorum alterum ex providentia timorem, alterum ex audacia temerres asperas per Iugurtham agere, in amicis neque consilium neque inceptum ullum frustra erat. huc adcedebat munificentia animi et ingeni sollertia, quis rebus sibi multos ex Romanis familiari amicitia coniunxerat. Ea tempestate in exercitu nostro fuere complures novi atque nobiles, quibus divitiae bono honestoque potiores erant, factiosi domi, potentes apud socios, clari magis quam honesti, qui Iugurthae non mediocrem animum pollicitando accendebant, si Micipsa rex occidisset, fore uti solus imperi Numidiae potiretur: in ipso maxumam virtutem, Romae omnia venalia esse. sed postquam Numantia deleta P. Scipio dimittere auxilia et ipse revorti domum decrevit, donatum atque lauda
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑmot̾. multa cũ at̃o suo uoluebat. Terrebat
eũ nat᷑a morcaltũ auida imꝑii. et ꝑceps adex¬
plendam anumi cupidine. Pretea oportunitas
sue liłoꝵqs etatis. que etiã mediocres uiros spe
prede tran u̾sos agit. ad hoc studia mimidarum.
in iuguita accensa ex quib si tale uirũ dolis int¬
fecissꝰ. sedicio. neqͣ. aut bellũ oriret᷑ anxius erit.
his difficultatib curũuent. ubi uidet neq ꝑ
uim neq insidus oppͥmi posse hominẽ tã ac¬
ceptũ ppłarib quod erat iugurta manu ꝓuitus.
et appetens głe militaris. startuit eũ obiectare pe¬
neulis. eo modo fortunam tẽptare. Igit᷑ bello
tẽ. uel bostiũ seuicia facile eũ occasurũ. p̃fecit
numidis quos in hispaniã mitebat. S ea res
longe alit̾ ac ratus erat euenit. Nã ingurta
ut erat in pigro. atq acri ingenio. ubi netͣam.
p̃terea modestissime purendo. sepe obipã eundo
penculis. in tanta clantudinẽ breui ꝓuenerat.

Expanded text:
permotus multa cum animo suo voluebat. Terrebat permotus multa cum animo suo voluebat. Terrebat eum natura mortalium auida imperi et praeceps ad explendam animi cupidinem, praeterea opportunitas suae liberorumque aetatis, quae etiam mediocris viros spe praedae transversos agit, ad hoc studia Numidarum in Iugurtham accensa, ex quibus, si talem virum dolis interfecisset, ne qua seditio aut bellum oriretur, anxius erat. His difficultatibus circumventus ubi videt neque per vim neque insidiis opprimi posse hominem tam acceptum popularibus, quod erat Iugurtha manu promptus et appetens gloriae militaris, statuit eum obiectare periculis et eo modo fortunam temptare. Igitur bello tem vel hostium saevitia facile eum occasurum, praefecit Numidis, quos in Hispaniam mittebat. Sed ea res longe aliter, ac ratus erat, evenit. Nam Iugurtha, ut erat impigro atque acri ingenio, ubi naturam praeterea modestissime parendo et saepe obviam eundo periculis in tantam claritudinem brevi pervenerat,
Abbreviated transcription (Latin):
dono dedit. Igit̃ amititia masinisse. botia lone¬
sti nobis ꝑmansit. S inꝑii. uiteq eius fins idem
fuit. Behinc micipsa fili. regnũ solus obtiutt.
manastabale ⁊ gulussa fr̃ib morbo assũptis. Is
ad herbalẽ. ⁊ iemsalẽ exse genuit. Iugurtãq
filiũ manastabilis fris. quẽ masinissa. quoo
excõcubiua ortus erat. pͥuatũ derelquerat.
eodẽ cultu quo lib̾os suos domi habuit. Qui
ubi ꝓͥmũ adoleuit. pollens uirtutib de cora
facie .s. multo iaxime. ingeno ualidus. nõ
se luxii neq in ercie corrũpendũ dedit. S
uti mõs gentis ẽ illiꝰ. equitare. iaculari. cur¬
sit cum equalib certare. ⁊ cum om̃s gła ante¬
iret. om̃ib tm̃ carus cẽ. Adheo pleraq tprã
inuenando agere. leones atq alias feras pͥmꝰ.
aut in pͥmis ferire. plurimũ fac̾e.⁊ minirũ
nicio let̾ fuerat. existimans uirtatẽ iuguite
magisq crescere indelligit. uelenit̃ eo negocio

Expanded text:
dono dedit. Igitur amicitia Masinissae bona atque honedono dedit. Igitur amicitia Masinissae bona atque honesta nobis permansit. Sed imperi vitaeque eius finis idem fuit. Dein Micipsa filius regnum solus obtinuit Mastanabale et Gulussa fratribus morbo absumptis. Is Adherbalem et Hiempsalem ex sese genuit Iugurthamque filium Mastanabalis fratris, quem Masinissa, quod ortus ex concubina erat, privatum dereliquerat, eodem cultu quo liberos suos domi habuit. Qui ubi primum adolevit, pollens viribus, decora facie, sed multo maxime ingenio validus, non se luxu neque inertiae corrumpendum dedit, sed, uti mos gentis illius est, equitare, iaculari; cursu cum aequalibus certare et, cum omnis gloria anteiret, omnibus tamen carus esse; ad hoc pleraque tempora in venando agere, leonem atque alias feras primus aut in primis ferire: plurimum facere, et minimum nitio laetus fuerat, existimans virtutem Iugurthae magisque crescere intellegit, vehementer eo negotio
Abbreviated transcription (Latin):
nitunt. ꝓ inde quasi p̃tura ⁊ consulatꝰ atq
oiã alia. h ui̾scemodi ꝑ se ipsa clara ⁊ magni¬
fica suit. ae nõ ꝑ uide habeant. ut cor qͥ
sustiuent ea uirtus ẽ. Uerũ libeiiis ego al¬
cuuq pcrssi. Dũ me cuuitatis morũ tedet
pigetq nune ad inceptu redeo.
llum scriptinus sem. quod rominus
ppłs. eĩ iugurta rege nuimidarti gessit.
mana cuncta ꝑmiscuit. eoq uecordie ꝓcessit¬
ut studiis cuulib bellũ atq uastizas italie
finẽ ficent. Si pusꝗ̃ luiscemodi rei iiciũ expe¬
dim ꝓanca sup̃ repeta. quo ad agnoscendũ
oiã illustria magis magisq in aꝑto sint.
lo punco secundo. quo dur cartaginensiu
ambal pꝰ magntadine mĩ̾s ramani trasie
opes maxime attriuerit: masinisa rex nui¬
midaram in amititiã ⁊ecept.a.p. scipioue. cui
postea asflicano cognom̃ exsua uirtute fuit.
multa.⁊ p̃elara rei militaris ficinora fecerat.
obque. uictis curtaguensib capto seiphace eui¬
p. quasciq urbes. aut agros manu ceꝑat: regi

Expanded text:
ntur; proinde quasi praetura et consulatus atque alia omnia huiusce modi per se ipsa clara et magnifica sint ac non perinde habeantur, ut eorum qui ea sustinent virtus est. Verum ego liberius altiusque processi, dum me civitatis morum piget taedetque. Nunc ad inceptum redeo. Bellum scripturus sum, quod populus s cum Iugurtha rege Numidarum gessit, mana cuncta ut studiis civilibus bellum atque vastitas Italiae finem faceret. Sed prius quam huiusce modi rei initium expedio, pauca supra repetam, quo ad cognoscendum omnia illustria magis magisque in aperto sint. Bello Punico secundo, quo dux Carthaginiensium Hannibal post magnitudinem nominis Romani Italiae opes maxime attriuerat, Masinissa rex Numidarum in amicitiam receptus a P. Scipione, cui postea Africano cognomen ex virtute fuit, multa et praeclara rei militaris facinora fecerat. Ob quae victis Carthaginiensibus et capto Syphace, cui quascumque urbis et agros manu ceperat, regi
Abbreviated transcription (Latin):
incultius uagos agitare. post eos ethiopes esse.
deinde loca exusta solis ardorib Igt᷑ bello iugiu¬
tino pleraq expunicis oppida. &. fines cartagi¬
nensiũ quos nauissime habuerat. P.R. ꝑ magistra

Expanded text:
incultius vagos agitare, post eos Aethiopas esse, incultius vagos agitare, post eos Aethiopas esse, dehinc loca exusta solis ardoribus. igitur bello Iugurthino pleraque ex Punicis oppida et finis Carthaginiensium, quos novissume habuerant, populus Romanus
Abbreviated transcription (Latin):
taginẽ numidia appellat᷑. Deinde. utriq altĩs
freti futimos arinis. aut metu sub imꝑiũ suũ
coegere. Nom̃. głamq sibi addidere. mag̃ hii qͥ
ad nr̃m mare ꝓcesserant. Quia libies quã getuli¬
eiãt minꝰ bellicosi. Deniq affrice pars inferi ꝑle
multitudinis domi minuende grã. pars imꝑii
cuꝑidine sollicitata ꝑlebe. ⁊ alii nouarũ rerum
auidi. liypponẽ. hadrimetũ. leptĩ. aliasq urbes ĩ
ora maritima condidere. hee que breui multũ
aucte. pars originib suis pͣsidio. alieq decori fuere.
Nã d cartagine silere meliꝰ puto: quã parũ dicẽ.
Quoniã alio ꝓꝑare tẽpꝰ mor:. Igit᷑ ad cathuba¬
mon qͥ loc egeptũ ab affrica diuidit. scd̃o. mari¬
ceps due syrtes. Int̃q eas leptis. Deide phile¬
mon are. quẽ locũ egrptũ uersus. finẽ imꝑiĩ
babuere cu taginonses. Post alie punice urbes.
cet̾a loca usq in mauritaniã numide tenent.

Expanded text:
thaginem Numidia appellatur. Deinde utrique alteris thaginem Numidia appellatur. Deinde utrique alteris freti finitimos armis aut metu sub imperium suum coegere, nomen gloriamque sibi addidere, magis ii, qui ad nostrum mare processerant, quia Libyes quam Gaetuli minus bellicose. Denique Africae pars inferior plmultitudinis domi minuendae gratia, pars imperi cupidine sollicitata plebe et aliis novarum rerum auidis, Hipponem Hadrumetum Leptim aliasque urbis in ora maritima condidere; eaeque brevi multum auctae, pars originibus suis praesidio, aliae decori fuere. Nam de Carthagine silere melius puto quam parum dicere, quoniam alio properare tempus monet. Igitur ad Catabathmon, qui locus Aegyptum ab Afceps duae Syrtes interque eas Leptis, deinde Philaenon arae, quem locum Aegyptum versus finem imperi habuere Carthaginienses, post aliae Punicae urbes. Cetera loca usque ad Mauretaniam Numidae tenent,
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃o mari locos occupauere. S ꝑse int̾ occemũ
mag̃. hii alueos nauium in uersos ꝓtuguniis
habuere. Qa neq mat̾ia lignoꝵ in agris neq
ab hispanis emendi copia erat. Mare magirũ :
ignara lingua comercia ꝓibebant. hi paulatĩ
ꝑ conubia getulos miscuere secũ.÷ q sepe tẽtã
tes alios agros. alia de inde. alia loca petiuerĩt.
semet ipsos nuinidas appellauere. Cet̾m ad huc
edificia numidarũ ag̃stiũ. que maꝑalia illi
uocant. ob longa incuruis laterib tecta. q̃¬
si nauiũ carine st̃. Medi aut̃. ⁊ armeni accer¬
sere libies. Nã hii ꝓpius mare africũ agitabat᷑.
huq mature oppida l abuere. nã frcto diuisi
ab xspania mutare res int̾ se instituerant.
nom̃ eoꝵ paulatĩ libies corrũꝑe. barbara lĩgua
mauros ꝓ medis appellantes. S. res ꝑsarũ breui ad¬
oleuit. ac postea nõe numude ꝓpt̃ multitudinẽ
a parentil dig̃ssi. possedere ea loca que ꝓxime car¬

Expanded text:
nostro mari locos occupauere, sed Persae intra Oceanum nostro mari locos occupauere, sed Persae intra Oceanum magis, iique alueos nauium inversos pro tuguriis habuere, quia neque materia in agris neque ab Hispanis emendi aut mutandi copia erat: mare magnum et ignara lingua commercio prohibebant. Ii paulatim per conubia Gaetulos secum miscuere et, quia saepe temptantes agros alia, deinde alia loca petiuerant, semet ipsi Numidas appellauere. Ceterum adhuc aedificia Numidarum agrestium, quae mapalia illi vocant, oblonga, incuruis lateribus, tecta quasi nauium carinae sunt. Medis autem et Armeniis accessere Libyes—nam ii propius mare Africum agitabant, iique mature oppida habuere; nam freto divisi ab Hispania mutare res inter se instituerant. Nomen eorum paulatim Libyes corrupere, barbara lingua Mauros pro Medis appellantes. Sed res Persarum brevi adoleuit, ac postea nomine Numidae, propter multitudinem a parentibus digressi, possedere ea loca, quae proxima Car
Abbreviated transcription (Latin):
morb aut sepe illoꝵ quẽ quã suꝑat. ad hoc ma¬
lefici gm̃s plurima animalia sunt. S qui mor¬
tales ininicio affricã habuerit. quiq postea
accesserint. aut quomͦ int̾ se ꝑmixti sunt.
sał. dicebant᷑ ẽẽ int̾p̃tatũ nob̾ ẽ. utiq re se¬
se habere cultores eius terre putant. quam
ꝑaucissimis dicam. Cct̃m fides eius rei. penes
auetores erit. Africã inmicio babuere getu¬
li. ⁊ libies: asꝑi in cultiq qui eib erat caro
fenꝗ. atq huim pabulũ uti peccorib hi ne¬
q morib neq lege. aut imꝑio cuiquã regeban¬
tur. Uagi. palantesq qua nox coegerat sedes
habebant. S. p̾ꝗͣ in yspania hercules sicuti affi
putant int̾ut. exercitꝰ eiꝰ cõpositus exuariis gen¬
tib amissoduce. ac passim multis quisq sibi imꝑ¬
ium petentib breui dilabit᷑. Et eo nuo. medi. ꝑ¬
se. armeni. nauib in affricã trans uecti ꝓximos

Expanded text:
morbus haud saepe quemquam superat; ad hoc mamorbus haud saepe quemquam superat; ad hoc malefici generis plurima animalia. Sed qui mortales initio Africam habuerint quique postea accesserint aut quo modo inter se permixti sint, salis dicebantur, interpretatum nobis est utique rem sese habere cultores eius terrae putant, quam paucissimis dicam. Ceterum fides eius rei penes auctores erit. Africam initio habuere Gaetuli et Libyes, asperi incultique, quis cibus erat caro rina atque humi pabulum uti pecoribus. Ii neque moribus neque lege aut imperio cuiusquam regebantur: uagi palantes quas nox coegerat sedes habebant. Sed postquam in Hispania Hercules, sicuti Afri putant, interiit, exercitus eius, compositus ex variis gentibus, amisso duce ac passim multis sibi quisque imperium petentibus brevi dilabitur. Ex eo numero Medi, Persae et Armenii nauibus in Africam transuecti proximos
Abbreviated transcription (Latin):
orẽ. que portusior. ⁊ edificiis mag̃ exornata erat
adhirbal possedit. Res postulare uidet᷑ africe situ
parcis exponẽ. ⁊ eas gentes quib eu nobis bellũ
are amititia fuit artiagere.S que loca ⁊ nacio
nes. ob calorẽ. aut asꝑitatẽ. itẽ solitudines minꝰ
frequentita sunt: de his aud facile cõptũ uarra¬
uerim Cet̾i quã paucissimis ab solua uerbis.¬
N diuisione orbis terre pleriq in parte t̃cia
affricã posuere. pauei tantũ modo asiam et
euroꝑã.esse s affricã in euroꝑa. Ea fines bt̃ ab
occidente fretũ maris nr̃i ⁊ occeani. ab ortu soł
declure latitudinẽ quẽ locũ cathabaton in¬
cole appellant. mare seuũ in portuosu. ager.
frugũ. fercilis. bonꝰ. pecori. arbori ĩ fecũdus
celo⁊ tra penuna aquarũ. genꝰ hoĩũ salubri
corpori. uelox. paciens laboꝵ ꝑlerosq senectus
dissoluit. nͥ qui ferro aut bestus interiere. Nã

Expanded text:
orem, quae portuosior et aedificiis magis exornata erat, orem, quae portuosior et aedificiis magis exornata erat, Adherbal possedit. Res postulare videtur Africae situm paucis exponere et eas gentis, quibuscum nobis bellum aut amicitia fuit, attines ob calorem aut asperitatem, item solitudines minus frequentata sunt, de iis haud facile compertum narrauerim. Cetera quam paucissimis absoluam. In divisione orbis terrae plerique in parte tertia Africam posuere, pauci tantummodo Asiam et Europam esse, sed Africam in Europa. Ea finis habet ab occidente fretum nostri maris et Oceani, ab ortu solis decliuem latitudinem, quem locum Catabathmon incolae appellant. mare saevum, importuosum; ager frugum fertilis, bonus pecori, arbori infecundus; caelo terraque penuria aquarum. genus hominum salubri corpore, velox, patiens laborum; ac plerosque senectus dissoluit, nisi qui ferro aut bestiis interiere, nam
Abbreviated transcription (Latin):
teq ueritus. quod intali re solet. ne polluta li¬
centia in uidiam accenderet: animũ acc̃ sueta
libidine cõtinuit. Uic̃ tm̃ in senatu pars illa.
que uõ ꝑ̃ciũ aut grãm anteferebut. Bec̃tũ fit
ut decẽ legati rognũ quod micipsa optinuerat
in t̃ iugurtã. ⁊ adherbalẽ ctiderent. Cuius le¬
gacionis pͥnceps fuit . l. opinius. hõ clarus. et
tũ insenatu potens. Qui cõsulib G. giacco. ⁊ mar
oo fuluio ent̾fectis. aerime uictoriã nobilitatis ĩ
plebem exereuerat. quẽ iugurea ta: si rome ĩ ami¬
cis haburiat tam̃ accuratiesime recepit. Dando
pollicitando multa: ꝑfec: uti fame fidĩ. postre¬
mo om̃ib. suis reb cõmodũ regis ante ferret. Reliqͦs
legatos eadem unia agg̃lsus. plerosq capit. Paucis
carior fides qua pecuia fuit. Indiuisione que pars
numidie naurtraniẽ actuig̃. agris. uirisq opelenti¬
or iugurte traditr Illã altera specie quã usu poti¬

Expanded text:
temque, veritus, quod in tali re solet, ne polluta litemque, veritus, quod in tali re solet, ne polluta licentia invidiam accenderet, animum a consueta libidine continuit. Vicit tamen in senatu pars illa, quae vero pretium aut gratiam anteferebat. Decretum fit, uti decem legati regnum, quod Micipsa obtinuerat, inter Iugurtham et Adherbalem dividerent. Cuius legationis princeps fuit L. Opimius, homo clarus et tum in senatu potens, quia consul C. Graccho et M. Fulvio Flacco interfectis acerrume victoriam nobilitatis in plebem exercuerat. eum Iugurtha tametsi Romae in inimicis habuerat, tamen accuratissume recepit, dando et pollicendo multa perfecit, uti fama, fide, postremo omnibus suis rebus commodum regis anteferret. reliquos legatos eadem via aggressus plerosque capit, paucis carior fides quam pecunia fuit. in divisione, quae pars Numidiae Mauretaniam attingit, agro virisque opulentior, Iugurthae traditur; illam alteram specie quam usu poti