comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sum mundo: ac si diceret. mul¬
ti me audierunt. Ipsum aũt
palam. modo quodã erat pa¬
lam: modo aũt quodam ñ
erat palam. Palam quippe
erat quia multi audiebant:
et rursus ñ erat palam.quia
ñ intelligebant: et quod seor¬
sum discipulis loquebatur:
ñ in occulto utiq loquebatur.
Quis namq in occulto loqui¬
tur. qui coram tot hominib
loquitur: cũ scriptũ sit. in ore
duoꝵ uł triũ testiũ stabit om¬
ne uerbũ: Presertim si hoc lo¬
quitur paucis quod per eos
uelit in notescere multis. sic̃
ipse dñsait illis quos ad huc
paucos habebat. quod dico
uobis in tenebris. dicite in lu¬
mine.et quod in aure audi¬
tis predicate in tecta: ergo et
hoc ipsum quod dici ab eo ui-¬
debatur occulte. quodãmodo
ñ dicebatur in occulto: quia
ñ ita dicebatur. ut ab eis qui
bus dictum fuerat taceretur:
sed ita potrus. ut usq quaq
predicaretur. Si ergo potest¬
diei aliquid et palam simul
et ñ palam. uł in occulto si¬

Expanded text:
sum mundo, ac si dixisset: Mulsum mundo, ac si dixisset: Multi me audierunt. Ipsum autem palam, modo quodam erat palam, modo autem quodam non erat palam. Palam quippe erat, quia multi audiebant; et rursum non erat palam, quia non intelligebant. Et quod seorsum discipulis loquebatur, non in occulto utique loquebatur. Quis namque in occulto loquitur, qui coram tot hominibus loquitur, cum scriptum sit, In ore duorum, aut trium testium stabit omne verbum ? praesertim si hoc loquitur paucis, quod per eos velit innotescere multis, sicut ipse Dominus ait illis quos adhuc paucos habebat: Quod dico vobis in tenebris, dicite in lumine; et quod in aure auditis, praedicate super tecta . Ergo et hoc ipsum quod dici ab eo videbatur occulte, quodammodo non dicebatur in occulto, quia non ita dicebatur, ut ab eis quibus dictum fuerat, ut taceretur, sed ita potius, ut usquequaque praedicaretur. Si ergo dici potest aliquid et palam simul et non palam, vel in occulto si
Abbreviated transcription (Latin):
nichil. Quid me interrogas:
Interroga eos qui audierunt.
quid locutus sum ipsis: ecce
hiserunt que dixerim ego.
Non pretereunda nascitur
questio. quomodo dixerit do¬
mimis ihc. ego palam locutus
sitm mundo: et maxime il¬
lud quod ait. in occulto locu¬
tus sum nrichil. Nonne ĩ hoc
recentiore sermone quẽ post
cenam discipulis locutus est.
ait illis. hec in prouerbiis lo¬
eutus sum uobis ⁊ uenit hora
cũ iam ñ in prouerbiis loquar
uobis. sed palam de patre an
nunciabo uobis: Si ergo con¬
iunctiorib discipulis suis ñ lo¬
quebatur palam. sed horam ꝓ¬
mittebat. quando palam fuie¬
rat locriturtis: quomodo palã
locutus est mundo: Deinde
illis ipsis suis sicut alioꝵ quo¬
q engłistarũ testatur auctori¬
tas. in eoꝵ comparatione qui
discipuli enus ñ erant. multo
utiq manifestius loquebat᷑:
quando cũ solis erat remotus
a turbis. Tunc enĩ eis et pa¬
rabolas aperiebat : quas clau¬
sas proferebat ad alios. Quid
est ergo. in occulto locutus sũ

Expanded text:
hil; quid me interrogas? Interroga eos qui audierunt, quid locutus sum ipsis. Ecce hi sciunt quae dixerim ego. Non praetereunda nascitur quaestio, quomodo dixerit Dominus Jesus: Ego palam locutus sum mundo, et maxime illud quod ait: In occulto locutus sum nihil. Nonne in hoc ipso recentiore sermone quem post coenam discipulis est locutus, ait illis: Haec in proverbiis locutus sum vobis; venit hora cum jam non in provervobis, sed palam de Patre meo annuntiabo vobis ? Si ergo ipsis conjunctioribus discipulis non loquebatur palam , sed horam promittebat quando palam fuerat locuturus, quomodo palam locutus est mundo? Deinde illis ipsis, sicut aliorum quoque Evangelistarum testatur auctoritas, in eorum comparatione, qui discipuli ejus non erant, multum utique manifestius loquebatur, quando cum solis erat, remotus a turbis; tunc enim eis et parabolas aperiebat, quas clausas proferebat ad alios. Quid est ergo, In occulto locutus sum
Abbreviated transcription (Latin):
lo tempore annaᷤ et cayphas:
quos et lucas euglista comme¬
morat: narrans quo tempo¬
re ceperit dñs a precursore io¬
hanne predicare reginrũ celoꝵ:
et congregare discipłos. Sic enĩ
dicit. sub principib sacerdo¬
tum anna et caypha: factum
est uerbũ dm̃i suꝑ iohannẽ ra¬
charie filiũ in deserco. et cetera.
Proinde isti ambo pontifices.
ucissim suos annos agebant:
et erat añnus cayphe quan¬
do passus est crp̃c. Id̃o scłm
matheũ. cum comp̃hensus
esset ad illũ ductus ẽ: s pri¬
us ad annam sođm iohannẽ
uenerunt cũ illo: ñ quia colle¬
ga: sed quia socer eius erat.
Et credendũ est scđm uolun¬
catem cayphe id esse factum:
uł etiam domos eoꝵ ita fuis

Expanded text:
lo tempore Annas et Caiphas, lo tempore Annas et Caiphas, quos Lucas evangelista commemorat, narrans quo tempore coeperit Domini praecursor Joannes praedicare regnum coelorum, et congregare discipulos. Sic enim dicit: Sub principibus sacerdotum Anna et Caipha, factum est verbum Domini super Joannem Zachariae filium in desertoProinde isti ambo pontifices vicissim suos annos agebant, et erat annus Caiphae quando passus est Christus. Ideo secundum Matthaeum cum comprehensus esset, ad illum ductus est, sed prius ad Annam secundum Joannem venerunt cum illo, non quia collega, sed quia socer ejus erat. Et credendum est secundum voluntatem Caiphae id esse factum, vel etiam domos eorum ita fuis
Abbreviated transcription (Latin):
rauit in ligno. et hinc potus
demonstrauit quod demõstrã¬
dum fuit. sua scilicet magna
illa precepta pacientie. ñ osten¬
tatione corporis. sed preparati¬
one cordis facienda. Fieri enĩ
potest. ut alteram maxillam
usibiliter homo prebeat: et
iratus. Quanto ergo melius
et respondet uera placatus. &
ad perferenda grauiora tran¬
quillo anmo fuit paratus:
Beatus enim est qui in omni-¬
bus que iniuste pro iusticia
patitur: potest ueraciter di¬
cere. Paratum cor meũ deus:
paratũ cor meũ. Hinc fit qͥp¬
pe quod sequitur. cantabo
et psallam: quod paulus et
barnabas etiam in uinculis
dirissimis facere potuerunt.
Sed ad narrationis eugłice se¬
quentia redeamus. Et misit
eum annas ligatum ad cay¬
pham pontificem. Ad illum
sicut matheus dicit ab initio
ducebatur: quoniã ipse erat
illius anni princeps sacerdo¬
tum. Alternos quippe intelli¬
gendi sunt agere solere annos
ambo pontifices. idest princi¬
pes sacerdotum qui erant il¬

Expanded text:
ravit in ligno? Et hinc potius ravit in ligno? Et hinc potius demonstravit, quod demonstrandum fuit, sua scililla praecepta patientiae, non ostentatione corporis, sed cordis praeparatione facienda. Fieri enim potest ut alteram maxillam visibiliter homo praebeat et iratus. Quanto ergo melius et respondit vera placatus, et ad perferenda graviora tranquillo animo fuit paratus? Beatus est enim qui omnibus quae in justa pro justitia patitur, potest veraciter dicere: Paratum cor meum Deus, paratum cor meum . Hinc fit quippe quod seqet psallam ; quod Paulus et Barnabas etiam in vinculis durissimis facere potuerunt. 5. Sed ad narrationis evangelicae sequentia redeamus. Et misit eum Annas ligatum ad Caipham pontificem. Ad illum, sicut Matthaeus dicit, ab initio ducebatur, quoniam ipse erat illius anni princeps sacerdotum. Alternos quippe intelligendi sunt agere solere annos ambo pontifices, id est principes sacerdotum, qui erant il
Abbreviated transcription (Latin):
Sic respondes pontificiꝰ. Re¬
spondit ei ihe. Si male locu¬
tus sum. destimoniũ perhi¬
be de malo: si aũt bene. qͥd
me cedis: Quid ista responsi¬
one uerius : mansuetius. iusti¬
us: E ius enĩ est. de quo uox¬
propħica precesserat: intende
prospere. procede et regna: pro¬
ꝑter ueritatẽ. et mansuctudinẽ.
et iusticiã. Si cogitemus quis ac¬
cepit alapam: nonne uellemꝰ
eũ qͥ ꝑcussit aut celesti igne cõsu¬
mi aut t̾ra de hiscente sorberi: aut
correptũ demonio uolutari. aut
aliqͣ huiꝰcemodi qͣlibet pena. ł etiã
grauiore puniri: Quid emm
horũ iubere per potentiam ñ
potuisset. per quem factus est
mundus: nisi patientiam nos
docere maluisset. qua uincit᷑
mundus: Hic dicit aliquis.
Cur ñ fecit. quod ipse p̾cepit:
Pereutienti em̃ non sic respon¬
dere: sed maxillam debuit al¬
teram preparare. Quid quod
et ueraciter mansuete iusteq
respondit. et ñ solum alteram
maxillam iterũ percussuro:
sed totũ corpus figendũ prepa¬

Expanded text:
fici? Respondit Jesus: Si male locutus sum, testimonium perhibe de malo. Si autem bene, quid me caedis? Quid ista responsione verius, mansuetius, justius? Ejus enim est de quo prophetica vox praecesserat: Intende prospere, procede et regna, propter veritatem et mansuetudinem, et justitiam . Si cogitemus quis acceperit alapam, nonne vellemus eum qui percussit, aut coelesti igne consumi, aut terra dehiscente sorberi, aut correptum daemonio volutari, aut aliqua hujusmodi qualibet poena vel etiam graviore puniri? Quid enim horum per potentiam jubere non potuisset, per quem factus est mundus, nisi patidocere maluisset qua vincitur mundus? Hic dicet aliquis: Cur non fecit quod ipse praecepit ? percutienti enim non sic respondere, sed maxillam debuit alteram praebere. Quid quod et veraciter, mansuete, justeque respondit, et non solum alteram maxillam iterum percussuro, sed totum corpus figendum praepa
Abbreviated transcription (Latin):
to xp̃o hinc iret: quid aliud ꝙͣ
periret : Stabant aũt serui et
ministri ad primas quia frig̾
erat: et calefaciebant se.Non
hiems erat. sed tam̃ frigus erat:
quod solet etiam equinoctio
uerno aliquando contingere.
Erat aũt cum eis et petrus
stans et calefaciens se. Ponti¬
fex ergo iuterro gauit iħm de
discipulis suis: et de doctrina
eius. Respondit iħec. Ego palã

Expanded text:
to hinc iret, quid aliud quam periret? 3. Stabant autem servi et ministri ad prunas, quia frigus erat, et calefaciebant se. Non hiems erat, sed tamen frigus erat: quod solet etiam aequinoctio verno aliquando contingere. « Erat autem cum eis et Petrus stans, et calefaciens se. Pontifex ergo interrogavit Jesum de discipulis ejus, et de doctrina e
Abbreviated transcription (Latin):
iħm. nisi qui eũ diligit di¬
cit: si eo modo dieit. quo in
enĩ uoce dicunt. corde autẽ
et factis negant: sicut de ta¬
libus ait. Confitentur enĩ
se nosse d̾m: factis autẽ ne¬
gant.Si negatur factis: pro

Expanded text:
m, nisi qui eum diligit, dicit, si eo modo dicit quo Aposenim voce dicunt, corde autem et factis negant: sicut de talibus ait, Confitentur enim se nosse Deum, factis autem negant . Si negatur factis, pro
Abbreviated transcription (Latin):
qui cũ dixisset. hec mando uo¬
bis ut diligatis inuicem: ad¬
iecit atq ait.Si mundꝰ uos
odit:scitote quia me priorẽ
uob̾ odio habuit. Cur ergo
se menbrũ supra uerticem ex¬
dollit: Recusas esse in corpo¬
re: si ñ uis odium mundi su¬
stinere cũ capite. Si de mun¬
do inquit essetis: mundus
quod suum erat diligeret:
Et muerse utiq hoc dicit
eccłe: quã plerumq etiã ip¬
sam mundi nomine appel¬
lat. ficut ẽ illud. Deuserat
inxp̃o: mundũ reconcili¬
ans sibi. Itemq illud. Non
uenit filius hominis ut iu¬
dicet mundũ: sed ut saluet᷑
mundus per ipsum. Et in
epistola sua iohannes ait. Ad¬
uocatum habemus ad patrẽ

Expanded text:
do vobis, ut diligatis invicem; adjecit, atque ait, Si mundus vos odit, scitote quoniam me priorem vobis odio habuit. Cur ergo se membrum supra verticem extollit? Recusas esse in corpore, si non vis odium mundi sustinere cum capite. Si de mundo, inquit, essetis, mundus quod suum erat diligeret. Universae utique hoc dicit Ecclesiae, quam plerumque etiam ipsam mundi nomine appellat: sicut est illud, Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi . Itemque illud. Non venit Filius hominis ut judicet mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum . Et in Epistola sua Joannes ait: Advocatum habemus ad Patrem,
Abbreviated transcription (Latin):
nit in mundũ: non illamsi¬
ne tnicio qua deus erat: per
quẽ pater condidit mundũ.
In hoc ergo se dixit natũ. id est
propter hoc natum. et ad
hoc uenisse in muntũ. utiq
nascendo de uirgine: ut testi¬
moniũ perhibeat ueritati. S
quia ñ omniũ est fides: adiũ¬
xit atq ait. Omnnis qui ẽ ex
ueritate: audit meã uocem.
Audit itaq interiorib aurib:
tantumdem ualeret. si diceret.
credit michi. Cum itaq xp̃e
testimoniũ perhibeat uerita¬
ti: profecto testimoniũ perbi¬
bet sibi. Eius quippe hec uox
beo de me. Quod uero ait.
omnis qui est ex ueritate. au¬
dauit: qua sołm propositum
uocat. De quo proposito di¬
cit apłs. Scmitis quia diligẽ¬
tib cdm̃ omina cooperantur
in bonũ: his qui sod̾m propo¬
situm uocati sunt sancti. Pro¬
positum scilicet uocantis non
uocatoꝵ: quod alibi apertius
ita positũ est. Collabora euan¬
gelio sołm uirtutem dei saluos
nos facientis: et uocantis uoca¬
tione sua sancta: ñ sod̾m opera

Expanded text:
nit in mundum: non illam sine initio, qua Deus erat, per quem Pater condidit mundum. In hoc ergo se dixit natum, id est, propter hoc natum, et ad hoc venisse in mundum, utique nascendo de virgine, ut testimonium perhibeat veritati. Sed quia non omnium est fides, adjunxit atque ait: Omnis qui est ex eritate, audit meam vocem. Audit utique interioribus auribus, tantumdem valeret si diceret, Credit mihi. Cum itaque Christus testimonium perhibet veritati, profecto testimonium perhibet sibi: ejus quippe vox beo de me . Quod vero ait, Omnis qui est ex veritate, aundavit qua secundum propositum vocat. De quo proposito dicit Apostolus, Scimus quia diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, his qui secundum propositum Dei vocati sunt ; propositum scilicet vocantis, non vocatorum: quod alibi apertius ita positum est, Collabora Evangelio secundum virtutem Dei, salvos nos facientis et vocantis vocatione sua sancta; non secundum opera
Abbreviated transcription (Latin):
aliquando intelligunt᷑ a nob̾:
ñ enĩ frustra dixit ipse dñs etiã
de lupis: ex fructib eoꝵ cogno¬
scetis eos. Multos interrogant
temptationes: et tunc apparẽt
cogitationes: multi aũit latẽt.
Habeat ouiledm̃ prepositos.
et filios: et mercennarios. Pre¬
positi aũt qui filii sunt: pasto¬
res sunt. Si pastores funt.quo¬
modo unus pastor: nisi quia
sunt illi omnes unius mbra
pastoris. cuius sunt oues pro¬
prie: Nam et ipsi menbra
sunt ipsius unius ouis: qui si¬
cut ouis ad immolandũ duic¬
tus est Audite aũt. qͥa et mer¬
cennarii necessarii sunt. Mul¬
ti quippe in eccła cõmoda ter¬
rena sectantes. xp̃m tam̃ predi¬
cant: et per eos uox xp̃i audit᷑:
et sequuntur oues ñ mercerna¬
rrũ.sed uocem pastoris ꝑ mer¬
cennariũ. Audite mercennari¬
os: ab ipso dño demonstratos.
Scribe inquit et pharisei. cathẽ¬
dram moysi sedent: que dicũt
facite: que aũt facrunt. nolite
facere. Quid aliud dixit: isi
per mercennarios uocẽ pastoris

Expanded text:
aliquando intelliguntur a nobis. Non enim frustra dixit ipse Dominus etiam de lupis: Ex fructibus eorum cognoscetis eos . Multos interrogant tentationes, et tunc apparent cogitationes: multi autem latent. Habeat ovile Domini praepositos, et filios et mercenarios. Praepositi autem qui filii sunt, pastores sunt. Si pastores sunt, quomodo unus pastor, nisi quia sunt illi omnes unius membra pastoris, cujus sunt oves propriae? Nam et ipsi membra sunt ipsius unius ovis; quia sicut ovis ad immolandum ductus est. 6. Audite autem, quia et mercenarii necessarii sunt. Multi quippe in Ecclesia commoda terrena sectantes, Christum tamen praedicant, et per eos vox Christi auditur: et sequuntur oves, non mercenarium, sed vocem pastoris per mercenarium. Audite mercenarios ab ipso Domino demonstratos: Scribae, inquit, et Pharisaei cathedram Moysi sedent: quae dicunt, facite; quae autem faciunt, facere nolite . Quid aliud dixit, nisi, Per mercenarios vocem pastoris
Abbreviated transcription (Latin):
certissima sue p̾scientiẽ ueritate
gaudebat. ꝓmde gaudiũ iã ipse
ꝑfectũ de nob habebat: q̃ndo noᷤ
p̃sciendo & p̾destinãdo gaudebat
Neq enĩ ullus ĩ illo eiꝰ gaudio met
ee poterat: ne force ñ fieret qđ se
facturũ esse presciebat. Sed neq

Expanded text:
 veritate gaudebat. Poinde gaudium jam ipse perfectum de nobis habebat, quando nos praesciendo et praedestinando gaudebat: neque enim ullus in illo ejus gaudio metus esse poterat, ne forte non fieret quod se facturum esse praesciebat. Sed neq
Abbreviated transcription (Latin):
locutus sũ uobis: ut gaudiũ
meũ in uob̃ sit: et gauidiũ ue¬
strũ impleatur. Quid ẽ. gau¬
dium xp̃i in nob̾: nisi quo di¬
gnatur gaudere de nob̾: Et
quid ẽ gaudiũ nostrũ quod
dicit implendũ: nisi eiꝰ habere
consortium: Propter quod be¬
ato petro dixerat: si ñ lauero
te: ñ habebis partẽ mecũ. Gau¬
dium ergo eius in nob. gr̃a ẽ.
quã prestitit nob: ipsa est et
gaudiũ nostrũ. Sed de hac ille
etiã ex et̾nitate gaudebat: quã¬
do nos elegit ante mundi con¬
stitutionẽ. Nec recte possumꝰ
dicere qd garidiũ eiꝰ plenũ ñ
erat: ñ enĩ d̃s imperfecte aliqͣn¬
do gaudebat: s illud eiꝰ gaudi¬
um in nob̃ ñ erat. qͥa nec nos ĩ
qͥb ẽẽ poss iã eramꝰ: nec qͣndo
ẽẽ cepimꝰ. cũ illo ẽẽ cepimꝰ. In ipso¬

Expanded text:
obis, ut gaudium meum in vobis sit, et gaudium vestrum impleatur. Quod est gaudium Christi in nobis, nisi quo dignatur gaudere de nobis? Et quod est gaudium nostrum, quod dicit implendum, nisi ejus habere consortium? propter quod beato Petro dixerat, Si non lavero te, non habebis partem mecum. Gaudium ergo ejus in nobis, gratia est quam praestitit nobis: ipsa est ut gaudium nostrum; sed de hac ille etiam ex aeternitate gaudebat, quando nos elegit ante mundi constitutionem . Nec recte possumus dicere quod gaudium ejus plenum non erat. Non enim Deus imperfecte aliquando gaudebat; sed illud ejus gaudium in nobis non erat, quia nec nos, in quibus esse posset, jam eramus; nec quando esse coepimus, cum illo esse coepim
Abbreviated transcription (Latin):
bat: si opera ñ fecissem in eis.
que nemo alius fecit. Num¬
rum ergo sunt illa que in eo¬
rum ualitudinib tanta mi¬
racula salutis ostendit: quã

Expanded text:
bat, Si opera non fecissem in eis, quae nemo alius fecit. 4. Nimirum ergo sunt illa quae in eorum valetudinibus tanta miracula salutis ostendit, qua
Abbreviated transcription (Latin):
ri imaginis filii sui. ut sit pͥ
mogenitus in multis fratrib:
quos aũt predestinauit. iuos
et uocaurit: nisi forte ipsũ pre¬
destinatũ dicere formidabimꝰ.
quia de nob tantũ ut efficiam᷑
conformes imagmis eius. hoc
dixisse uidetur apłs. Quasi
uero quisquã regulam ficłi fi¬
deliter intuens. filiũ dei nega¬
turus est predestinatũ: qui eũ
te quippe dicitur ñ predesti¬
natus : scđm id quod est uer¬
bum dei. deus apud deũ. Ut¬
quid enĩ predestinaretur: cũ
iam esset quod erat. sine ini¬
cio. sine dermino sempit̾nus:
Illud aũt predestinandũ erat
quod nondũ erat: ut sic suotẽ¬
pore fieret quẽadmodũ ante
omnia tempora predestinatũ
erat. ut fieret. Quisquis igitur
dei filiũ predestinatũ negat:
hunc eundem. filiũ hominis
negat. Sed propter contentio¬
sos. etiã hinc audiamus apłm
in suarũ exordio litterarum.
Nam et prima epistolarũ
eius est ad romanos: et ipsius
epistole principrũ est ubi legi¬

Expanded text:
is Filii ejus, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus: quos autem praedestinavit, illos et vocavit » . 8. Nisi forte ipsum praedestinatum dicere formidabimus, quia de nobis tantum ut efficiamur conformes imaginis ejus, hoc dixisse videtur Apostolus. Quasi vero quisquam regulam fidei fideliter intuens, Filium Dei negaturus est praedestinatum, qui eum te quippe dicitur non praedestinatus secundum id quod est Verbum Dei, Deus apud Deum. Utquid enim praedestinaretur, cum jam esset quod erat, sine initio, sine termino sempiternus? Illud autem praedestinandum erat, quod nondum erat, ut sic suo tempore fieret, quemadmodum ante omnia tempora praedestinatum erat ut fieret. Quisquis igitur Dei Filium praedestinatum negat, hunc eumdem filium hominis negat. Sed propter contentiosos etiam hinc audiamus Apostolum in suarum exordio Litterarum. Nam et in prima Epistolarum ejus, quae est ad Romanos, et ipsius Epistolae principium est, ubi legi
Abbreviated transcription (Latin):
quali corporalia cogitant᷑:
sapientie dei audes ingerere
humani corporis formã: Qd
ergo dicimus fratres: Quo¬
modo locutus est pat̾ filio:
quoniã filius ait. sicut do¬
cuit me pater. hec loquor:
Locutus est uli. Quando
docuit pater filiũ. uerba fe¬
cit: quomodo tu. quando
doces filiũ cuũ. uerba facis:

Expanded text:
quali corporalia cogitantur, quali corporalia cogitantur, sapientiae Dei audes ingerere humani corporis formam? 5. Quid ergo dicimus, fratres? Quomodo locutus est Pater Filio, quoniam Filius ait Sicut docuit me Pater, haec loquor? Locutus est illi? Quando docuit Pater Filium, verba fecit, quomodo tu, quando doces filium tuum, verba facis
Abbreviated transcription (Latin):
expressa: sic ueniet. quomodo
eum uidistis euntem in celũ.
Quando ergo de forma serui
cogitas in xp̃o. humanã effi-¬
giem cogita:si est in te fides.
Quando aũt cogitas. in prin¬
cipio erat uerbũ. et uerbum
erat apud d̃m. et d̃s erat uer¬
bum.pereat de corde duo
omnis humana figuratio. pel¬
latur de cogitationib tuis quic¬
quid fine corporeo terminatur:
quicquid loci spacio continet᷑:
uł quantalibet mole diffun-¬
ditur: de corde tuo figmentũ
tale dispereat. Cogita si potes
pulchritridinẽ sapientie: oc¬
currat. tibi pulchritudo iusti¬
cie. Forma est. statura est. co¬
lor est: Dichil hoꝵ est. et ta¬
men est. Nam si ñ esset. nec a¬
maretur ⁊ nec merito lauda¬
retur: nec amata nec lauda¬
ta. corde moribq teneretur.
Nunc uero fiunt homines
sapientes. Tnde fierent. ni¬
si esset sapientia: Porro aũt
o homo. si sapientiã tuam ui¬
dere oculis carnis ñ potes. nec
tali imaginatione cogitare.

Expanded text:
expressa: Sic veniet quomodo expressa: Sic veniet quomodo eum vidistis euntem in coelum . Quando ergo de forma servi cogitas in Christo, humanam effigiem cogita, si est in te fides: quando autem cogitas, In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum , pereat de corde tuo omnis humana figuratio: pellatur de cogitationibus tuis quidquid fine corporeo terminatur, quidquid loci spatio continetur, vel quantalibet mole diffunditur; de corde tuo figmentum tale dispereat. Cogita, si potes, pulchritudinem sapientiae, occurrat tibi pulchritudo justitiae. Forma est? statura est? color est? Nihil horum est, et tamen est: nam si non esset, nec amaretur, nec merito laudaretur, nec amata nec laudata corde moribusque teneretur: nunc vero fiunt homines sapientes; unde fierent, nisi esset sapientia? Porro autem, o homo, si sapientiam tuam videre carnis oculis non potes, nec tali imaginatione cogitare
Abbreviated transcription (Latin):
rie.proferat et lingua: dis¬
tinguat per sonos: inferat
aurib alienis. quod perce¬
pit in suis. Nolite ita cogita¬
re: ne in corde uestro ydola
fabricetis. Humanã formã.
humanoꝵ liniamenta men-¬
broꝵ. figuram carnis huma¬
ne. sensus istos conspicuos. sta¬
turam. motusq corporis. lin¬
gue officiũ. distinctiones so¬
noꝵ nolite in illa trinitate
cogitare : nisi quod pertinet
ad formam serui quã accepit
umgenitus filius: cũ uerbũ
caro factũ est. ut in nobis ha
bitaret. Ibi ñ te prohibeo hu¬
mana infirmitas cogitare qd̾
nosti: inmo etiã compello.
si fides in te uera est. Talem
xp̃m cogita: sed ex maria uir¬
gine: ñ de d̃o patre talem cogi¬
ta. Infans fuitͥcreuit ut homo:
ambulauit ut homo: esuri
mo. postremo passus ut homo:
suspensus in ligno. occisus. sepul¬
tus ut homo. In eade forma
resurrexit:in eadem forma
ante discipuloꝵ ocłos ascen¬
dit in celũ: in eadem forma
uenturus est ad iudiciũ. An¬
geloꝵ enĩ uox est in euangłio

Expanded text:
riae, proferat et lingua, distinguat per sonos, inferat auribus alienis quod percepit in suis. Nolite ita cogitare, ne in corde vestro idola fabricetis. Humanam formam, humanorum lineamenta membrorum, figuram carnis humanae, sensus istos conspicuos, staturam motusque corporis, linguae officium, distinctiones sonorum, nolite in illa Trinitate cogitare, nisi quod pertinet ad formam servi, quam accepit unigenitus Filius, cum Verbum caro factum est, ut habitaret in nobis . Ibi non te prohibeo, humana infirmitas, cogitare quod nosti; imo etiam compello. Si fides in te vera est, talem Christum cogita: sed ex Maria virgine, non de Deo Patre talem cogita. Infans fuit, crevit ut homo, ambulavit ut homo, esurivmo, postremo passus ut homo, suspensus in ligno, occisus, sepultus ut homo; in eadem forma resurrexit, in eadem forma ante oculos discipulorum ascendit in coelum, in eadem forma venturus est ad judicium. Angelorum enim vox est in Evangelio
Abbreviated transcription (Latin):
admodũ illud. omnia quecũ¬
q audiui a patre meo. nota
feci uobis. quod nondũ fecerat:
sed loquebatur quasi fecisset:
quod immobiliter esse prefi¬
xum sciebat ut faceret. Qͥd
est aũt. quos dedisti michi de
mundo: Dictum est enĩ de
illis quod ñ essent de mundo:
sed hoc eis regeneratio p̃stitit.
ñ generatio. Quid ẽ etiã qđ
seqͥuitur. tui erant. et michi
eos dedisti: An aliquando erãt
patris. quando ñ erant unige¬
niti filii eius: Et habuit ali¬
quando aliquid pater sine fi

Expanded text:
admodum illud. Omnia quaecunadmodum illud. Omnia quaecunque audivi a Patre meo, nota feci vobis, quod nondum fecerat, sed loquebatur quasi fecisset quod immobiliter esse praefixum sciebat ut faceret. Quid est autem Quos dedisti mihi de mundo? Dictum est enim de illis quod non essent de mundo. Sed hoc regeneratio praestitit, non generatio. Quid est etiam, quod sequitur: Tui erant, et mihi eos dedisti? An aliquando erant Patris, quando non erant unigeniti Filii ejus? et habuit aliquando Pater aliquid sine Fi
Abbreviated transcription (Latin):
terraq conspicuũ: et ante qͣm
imbuerentur infide xp̃i. notͦ
omnib gentib deris. In hoc
aũt quod ñ est miuriis sius et¬
cum diis falsis colendus: notꝰ
in iudea deus. In hoc uero qđ
pater est huiris xp̃i per quem
tollit peccatũ mundi. hoc no¬
men eius prius occultũ om̃ibꝰ:
nunc manifestauit eis quos
dedit ei pater ipse de mundo.
Sed quomodo manifestaitit
si nondũ uenit hora. de qua
suꝑius dixerat quod ueniret
hora. cũ iam ñ in prouerbiis
inquit loquar uobis: sed pa¬
lam de patre annunciabo uo¬
bis: An uero annunciatio ma¬
nifesta putabitur in prouer¬
biis: Cur ergo dictum ẽ. pa-¬
lam anmtnciabo uob: nisi
quia in prouerbiis ñ est palã:
Quod aũt ñ in prouerbiis oc¬
cultatur sed uerbis mannfes¬
tatur: procul dubio palam
dicitur. Quomodo ergo ma¬
nifestauit. quod nondũ pa¬
lam dixit: Yroinde. sic intel¬
ligendũ est. pro tempore fu¬
turo preteritũ positum. quẽ¬

Expanded text:
terraque conspicuum, et antequam terraque conspicuum, et antequam imbuerentur in fide Christi, notus omnibus gentibus Deus. In hoc autem quod non est injuriis suis cum diis falsis colendus, notus in Judaea Deus. In hoc vero quod Pater est hujus Christi, per quem tollit peccatum mundi, hoc nomen ejus prius occultum omnibus, nunc manifestavit eis quos dedit ei Pater ipse de mundo. Sed quomodo manifestavit, si nondum venit hora de qua superius dixerat, quod veniret hora cum jam non in proverbiis, inquit, loquar vobis, sed palam de Patre meo annuntiabo vobis ? An vero annuntiatio manifesta putabitur in proverbiis? Cur ergo dictum est, Palam annuntiabo vobis, nisi quia in proverbiis non est palam? quod autem non in proverbiis occultatur, sed verbis manifestatur, procdicitur. Quomodo ergo manifestavit, quod nondum palam dixit? Proinde sic intelligendum est pro tempore futuro praeteritum positum, quem
Abbreviated transcription (Latin):
mus quid de illis a quib tũc
audiebatur discipulis sius di-¬
cat. Mamfestarunqͥt nom̃tuũ
hominib quos dedisti michi.
Non ergo nouerant dei nom̃
cum essent iudeiꝰ. Et uibi est
quod legitur. notus in iudea
deus: in israel magnũ nom̃
eius: E rgõ manifestaui no¬
men tuũ hominib istis quos
dedisti michi de mundo. qui
me audiunt hec dicentẽ. Non
illud nom̃ tirũ. quo uocaris
deus: sed illud quo uocaris
pater meus: quod nom̃ mani¬
festari sine ipsius filii manife¬
statione ñ posset. Nam quod
deus dicitur uniuerse creatu¬
re : etiam omnib gentib an¬
de quã in xp̃m crederent non
omnimodo esse potuit hoc no¬
men ignotum. Hec enĩ uis ue¬
re diuinitatis est: ut creatu¬
re rationabili iam ratione utẽ¬
ti.ñ om̃ino ac penitus possit
abscondi. Exceptis enĩ pauciᷤᷤ
in quib natura nimiũ depra¬
uata est: uniuersũ gentis hu¬
manũ. dm̃ mundi huius fa¬
decur auctorem. In hoc ergo
quod fecit hunc mundũ celo

Expanded text:
 a quibus tunc audiebatur, discipulis suis dicat. Manifestavi, inquit, nomen tuum hominibus quos dedisti mihi. Non ergo noverant Dei nomen, cum essent Judaei? Et ubi est quod legitur, Notus in Judaea Deus; in Israel magnum nomen ejus ? Ergo manifestavi nomen tuum hominibus istis, quos dedisti mihi de mundo, qui me audiunt haec dicentem: non illud nomen tuum quo vocaris Deus, sed illud quo vocaris Pater meus; quod nomen manifestari sine ipsius Filii manifestatione non posset. Nam quod Deus dicitur universae creaturae, etiam omnibus gentibus antequam in Christum crederent, non omni modo esse potuit hoc nomen ignotum. Haec est enim vis verae divinitatis, ut creaturae rationali jam ratione utenti, non omnino ac penitus possit abscondi. Exceptis enim paucis in quibus natura nimium depravata est, universum genus humanum Deum mundi hujus fatetur auctorem. In hoc ergo quod fecit hunc mundum coelo
Abbreviated transcription (Latin):
pater apud temet ipsũ clari¬
tate quam habui pritisquam
mundus esset apud de.omnes
suos uolebat intelligi: quibꝰ
notũ faciendo patrẽ. clarifi¬
cat eum. Cum enĩ dixisset
ut filius tuus clarificet te:
mox quẽadmodũ id fieret.
demonstrauit dicens. Sicut
dedisti ei potestatẽ omins car¬
nis: ut omne quod dedistiei
det eis uitam et̾nam. Hec est
aũt uita eterna: ut cognoscant
te solũ uerũ dm. et quẽ misisti
gnitione hominũ clarificari
pater. msi et ille cognoscatur
per quẽ clarificatur: idest. per
quẽ populis innotescit. Hec ẽ
głificatio patris. que ñ circa so¬
los illos apostolos facta est.sed
circa omnes homines fit: qui¬
bus sins menbris caput ẽ xp̃c.
Neq enĩ de solis apostolis. po¬
test intelligi. sicut dedisti ei po¬
testatem omnis carms. tit om¬
ne quod dedisti ei. det eis uitã
eternã: sed utiq de omnib. qui

Expanded text:
Pater, apud temetipsum, claritate quam habui antequam mundus esset, apud te, omnes suos volebat intelligi, quibus notum faciendo Patrem, clarificat eum. Cum enim dixisset: Ut Filius tuus clarificet te, mox quemadmodum id fieret demonstravit, dicens: Sicut dedisti ei potestatem omnis carnis, ut omne quod dedisti ei det eis vitam aeternam. Haec est autem vita te solum verum Deum, et quem misisti gnitione hominum clarificari Pater, nisi et ille cognoscatur, per quem clarificatur, id est, per quem populis innotescit. Haec est clarificatio Patris, quae non circa solos illos apostolos facta est, sed circa omnes homines fit, quibus suis membris caput est Christus. Neque enim de solis apostolis potest intelligi: Sicut dedisti eis potestatem omnis carnis, ut omne, quod dedisti ei, det eis vitam aeternam, sed utique de om
Abbreviated transcription (Latin):
curru igneo in alta subuectꝰ
est:Quis precer helyseũ qđ
paulo ante commemoraui.se¬
pulto suo cadauere.cadauer

Expanded text:
curru igneo in alta subvectus est ? Quis praeter Elisaeum, quod paulo ante commemoravi, sepulto suo cadavere, cadaver
Abbreviated transcription (Latin):
alto elatiomis.per inama pre¬
sumptionis. in profunda sub¬
mersionis: Nempe uox ur̃a
est. quod homo exsemet ipso

Expanded text:
alto elationis per inania praesumptionis, in profunda submersionis? Nempe vox vestra est, quod homo ex semetipso
Abbreviated transcription (Latin):
pertinebit: et ido ñ erit in nu¬
mero piscium magnoꝵ: quo¬
nam qui fecerit et docuerit.
magnus uocabitur in regno ce¬
lorum. Et quia hic magnus
erit: ido ibi erit. ubi minimꝰ
ille ñ erit. Asq adeo quip¬
pe ibi magni erunt. ut qͥ mi¬
nor ibi est. maior sit eo. quo hic
nemo maior est.Sed tam̃ qui
hic magni sunt. id est. qui in
gat bonos et malos. faciunt
bona que docent: ipsi erunt in
illa regni celoꝵ eternitate ma¬
iores: quos isti ad dexteram. &¬
ad resurrectionem uite perti¬
tes indicant pisces. Sequitur

Expanded text:
pertinebit: et ideo non erit in nupertinebit: et ideo non erit in numero piscium magnorum; quoniam qui fecerit et docuerit, magnus vocabitur in regno coelorum. Et quia hic magnus erit, ideo ibi erit, ubi minimus ille non erit. Usque adeo quippe ibi magni erunt, ut qui minor ibi est, major sit eo quo hic nemo major est . Sed tamen qui hic magni sunt, id est, qui in gat bonos et malos, faciunt bona quae docent, ipsi erunt in illa regni coelorum aeternitate majores, quos isti ad dexteram et resurrectionem vitae pertinentes indicant pisces. Sequitur
Abbreviated transcription (Latin):
rum sagene misse in mare.et
ex omni genere piscium con¬
greganti. Ubi iult intelli¬
gi etiã bonos et malos: quos di¬
cit in littore. idest in fine seculi
separandos. Deniq ut ostende¬
ret istos minimos reprobos esse.
qui docent bona loquendo.que
soluunt male uiuendo. nec qͣ¬
si minimos in uita eterna futu¬
ros. sed omnino ibi ñ futuros:
cũ dixisset. minimus uocabit᷑
in regno celoꝵ: continuo subie¬
cit. Dico enim uob. quia nsi
abundauerit iusticia ur̃a plus
quam scribarũ et phariseoꝵ. ñ
intrabitis in regnum celoꝵ. Isti
sunt certe scribe et pharisei qͥ
cathedram moysi sedent: et de
quib ait. que dicunt facite:
que aũt faciunt. facere nolite.
Dicunt enim. et ñ faciunt.
Docent sermonibꝰ: quod sol¬
uunt morib. Consequens ẽ
ergo. ut qui minimus est in
regno celoꝵ qualis nunc ẽ eccła
ñ intret in regnum celoꝵ. quał
tunc erit eccl̃a: quomiã docendo
quod soluit. ad eoꝵ societatem
qui faciunt quod docent non

Expanded text:
rum sagenae missae in mare, et rum sagenae missae in mare, et ex omni genere congreganti . Ubi vult intelligi etiam bonos, et malos; quos dicit in littore, id est, in fine saeculi separandos. Denique ut ostenderet istos minimos reprobos esse, qui docent bona loquendo, quae solvunt male vivendo, nec quasi minimos in vita aeterna futuros, sed omnino ibi non futuros; cum dixisset, Minimus vocabitur in regno coelorum, continuo subjecit, Dico enim vobis, quia nisi abundaverit justitia vestra plus quam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum coelorum . Illi sunt certe, Scribae et Pharisaei, qui cathedram Moysi sedent, et de quibus ait, Quae dicunt facite; quae autem faciunt, facere nolite: dicunt enim et non faciunt : docent sermonibus, quod solvunt moribus. Consequens est ergo, ut qui minimus est in regno coelorum, qualis nunc est Ecclesia, non intret in regnum coelorum, qualis tunc erit Ecclesia; quoniam docendo quod solvit, ad eorum societatem qui faciunt quod docent, non
Abbreviated transcription (Latin):
qui per septem propter opera¬
tionem septenariam demonstͣ¬
tur. Et nouimus sp̃m sanctũ
post ascensionem dñi quinqͣ¬
gesimo die missum: quẽ disci¬
puli uissi sunt expectare pro¬
missum. Non enim frustra di¬
c̾ti sunt hi pisces et tot et tanti:
id est centũ quinquaginta tres.
et magni. Sic enim scriptum
est. Et traxit rete in terra. ple¬
num magnis piscib centum
quinquaginta trib. Cũ enĩ
uere sed implere: daturis uti¬
q sp̃m per quẽ lex posset im¬
pleri. tamquã septem additu¬
rus ad decem: paucissimis uer¬
bis interpositis ait. Qui ergo
soluerit unũ de mandatis mi
nimis. et docuerit sic homines:
minimꝰ uocabitur in regno celo¬
rum. Qui aũt fecerit et docue¬
tiuere ad nmerum piscium
magnoꝵ. Minmus autẽ ille
qui soluit factis quod docet
delligi. qualem significat pri
ma ilia captura pisciũ. haben¬
tem bonos et malos:quia & ip¬
sa dicitur regnũ celoꝵ: propt̃
quod ait. Simile ẽ regnũ celo¬

Expanded text:
qui per septem, propter operaqui per septem, propter operationem septenariam demonstratur. Et novimus Spiritum sanctum post ascensionem Domini quinquagesimo die missum, quem discipuli jussi sunt exspectare promissum . Non igitur frustra dicti sunt hi pisces et tot et tanti, id est, et centum quinquaginta tres, et magni. Sic enim scriptum est: Et traxerunt rete in terram, plenum magnis piscibus centum quinquaginta tribus. Cum enim gem, sed implere, daturus utique Spiritum per quem Lex posset impleri, tanquam septem additurus ad decem; paucissimis verbis interpositis ait, Qui ergo solverit unum de mandatis istis minimis, et docuerit sic homines, minimus vocabitur in regno coelorumertinere ad numerum piscium magnorum; minimus autem ille, qui solvit factis quod docet se, qualem significat piscium prima illa captura, habentem bonos et malos, quia et ipsa dicitur regnum coelorum: propter quod ait, Simile est regnum coelo
Abbreviated transcription (Latin):
et unus. His rursum quatuor¬
decim et quindecim et sedecĩ.
et fuint centũ et triginta et¬
sex. Huiec numero adde illũ
qui restat. de quo agitur: idest
decem et septem: et piscium m¬
merus ille complebitur. Non
ergo tantũmodo centũ quin¬
quaginta tres sancti ad uitam
refurrecturi significantur eter¬
nam sed milia sanctoꝵ ad gra¬
ciam sprritus pertinentiũ. qua
gracia cũ lege dei tamquã eũ
aduersario concordatur.ut uiui¬
ficante spiritu. litcera ñ occidat:
sed quod per litceram iubetur.
sp̃u adiuuante compleatur: &
siquid mimis fit remittatur.
Omnes ergo ad istam gr̃am ꝑ-¬
tinentes. hoc numero figuran¬
tur: hoc est figurate significã¬
tur. Qui mimerus etiã quin¬
et insuper tria ipsa propt̃ my¬
sterium trinitatis. Quinqua¬
genarius aũt multiplicatis se¬
ptem per septem: et unius ad¬
iectione. completur. Nam se¬
pties septem: frunt quadragin¬
ta et nouem. Tnus aũt addi¬
tiur. ut eo significetur unũ esse

Expanded text:
 unum; his rursum quatuor unum; his rursum quatuordecim et quindecim et sexdecim, et fiunt centum triginta sex: huic numero adde illum qui restat de quo agitur, id est decem et septem, et piscium numerus ille complebitur. Non ergo tantummodo centum quinquaginta tres sancti ad vitam resurrecturi significantur aeternam, sed millia sanctorum ad gratiam Spiritus pertinentium: qua gratia cum Lege Dei tanquam cum adversario concordatur; ut vivificante Spiritu littera non occidat, sed quod per litteram jubetur, Spiritu adjuvante compleatur, et si quid minus fit, remittatur. Omnes ergo ad istam gratiam pertinentes, hoc numero figurantur, hoc est figurate significantur. Qui numerus ter et insuper ipsa tria propter mysterium Trinitatis. Quinquagenarius autem, multiplicatis septem per septem, et unius adjectione, completur. Nam septies septem fiunt quadraginta novem. Unus autem additur, ut eo significetur unum esse
Abbreviated transcription (Latin):
cum sit unus atq idem spiritꝰ.
diuidens propria unicuiq pro¬
ut uult: Sed operatio septena¬
ria uius spiritus sic appella¬
ta est ab eodem sp̃u qui scͥben¬
di affirit: ut septem spiritus
dicerentur. Cum itaq der¬
rio legis. spiritus sanctus per
septenariũ numerũ accedit:
fiunt decem et septem. Qui
numerus ab uno usq ad seip¬
sum computatis om̃ibus cre¬
scens: ad centũ quinquagin¬
ta tres peruenit. Ad unũ enĩ
si adicias duo: fiunt utiq tres.
His si adicias tres et quatuor:
fiunt omnes decem. Deinde
si acdicias om̃s numeros qui
sequuntur usq ad decem et
septem. ad supradictum nume¬
rum sumina perducitur: id
est. si ad decem quo ab unous¬
ꝙ ad quatuor perueneras. ad¬
das quinq et frunt quindeci.
His addas sex. et fiunt uigi¬
ti unũ. His addas septem: et
fuint iuginti octo. His addas
octo et nouem et decem: frunt
quinquaginta et quinq. His
addas undecim et duodecim &
tredecim: et frunt nonaginta¬

Expanded text:
cum sit unus atque idem Spiritus, cum sit unus atque idem Spiritus, dividens propria unicuique prout vult ? Sed operatio septenaria unius Spiritus sic appellata est ab eodem Spiritu, qui scribenti adfuit, ut septem spiritus dicerentur. Cum itaque Legis denario Spiritus sanctus per septenarium numerum accedit, fiunt decem et septem: qui numerus ab uno usque ad seipsum computatis omnibus crescens, ad centum quinquaginta tres pervenit. Ad unum enim si adjicias duo, fiunt utique tres; his si adjicias tres et quatuor, fiunt omnes decem; deinde si adjicias omnes numeros qui sequuntur usque ad decem et septem, ad supradictum numerum summa perducitur; id est, si ad decem, quo ab uno usque ad quatuor perveneras, addas quinque, fiunt quindecim: his addas sex, et fiunt viginti unum; his addas septem, et fiunt viginti octo; his addas octo et novem et decem, et fiunt quinquaginta quinque; his addas undecim et duodecim et tredecim, et fiunt nonaginta
Abbreviated transcription (Latin):
tus. uocatur spiritus sanctus.
Abiergo primũ in lege sonu¬
it sanctificatio. nsi nni die sep¬
timo: Non enĩ deus sanctifi¬
cauit diem primũ in quo lu¬
cem fecit. aut scd̾m in quo fir¬
mamentũ: aut terciũ in quo
discreuit mare aterra. et t̾ra
herbam lignũq produxit:
aut quarcũ in quo sidera sũt
creataͥ aut quintũ quo am¬
malia que in aquis uiuunt
et in aere uolant: aut sextũ
in quo terrestris anima uiua
et ipse homo: sed sanctificauit
diem septimũ in quo requie¬
uit ab operibus suis. Cõne¬
nienter igitur septenario mi¬
mero significatur spiritꝰ san¬
ctus. Isaias etiam propheta.
requiescet inquit in eo spiritꝰ¬
sanctus dei: eumq deinceps cõ¬
mendans opere uł munere se¬
ptenario: spiritus inquit sa¬
pientie et intellectus: spirituᷤ
consilii et fortitudinis: spiri¬
tus scientie et pietatis: et im¬
plebit illum spiritus timo¬
ris dm̃. Quid in apocalipsis
Nonne septem spiritꝰ dicunt᷑:

Expanded text:
tus vocatur Spiritus sanctus. tus vocatur Spiritus sanctus. Ubi ergo primum in lege sonuit sanctificatio, nisi in die septimo? Non enim sanctificavit Deus diem primum, in quo fecit lucem; aut secundum, in quo firmamentum; aut tertium, in quo discrevit mare a terra, et terra herbam lignumque produxit; aut quartum, in quo sidera sunt creata; aut quintum, in quo animalia quae in aquis vivunt et in aere volitant; aut sextum, in quo terrestris anima viva et ipse homo: sed sanctificavit diem septimum, in quo requievit ab operibus suis . Convenienter igitur septenario numero significatur Spiritus sanctus. Isaias etiam propheta, Requiescet, inquit, in eo Spiritus Dei: eumque deinceps commendans opere vel munere septenario, Spiritus, inquit, sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et implebit illum spiritus timoris Dei . Quid in Apocalypsi? nonne septem spiritus Dei dicuntur ,
Abbreviated transcription (Latin):
calogum quippe legis.id est de¬
cem notissima illa precepta. di-¬
is primũ fuisse conscripta. cer¬
tissimũ est nobis: sed lex. quã¬
do ñ adiuuat gracia. preua¬
ricatores facit: et tantũmodo
in littera est. Propter hoc enĩ
maxime ait apłs. litdera occi¬
dit: spiritus aũt uiuificat.
Accedat ergo ad litterã spiri¬
tus: ne occidat littera quem ñ
uiuificat spiritus. Sed ut oꝑe¬
mur precepta legis: ñ uiribus
nostris. sed munere saluatoris.
Cum aũt accedat ad legem
gr̃a. id est ad litterã spiritus:
quodammodo denario nu¬
mero additur septenarius.
Isto quippe numero. idest se¬
ꝑtenario significari sp̃m sc̃m:
aduertenda litterarũ sacraruo
documenta destantur. Nempe
enim sanctitas uł sanctificatio
ad sanctum proprie pertinet
spiritũ: unde cũ et pater spirit᷑
sit. et filius spiritus sit. quomã
deus spiritus est: et pater sanc¬
tus. et filius sanctus sit: propͥo
tamen nomine amborũ spiri¬

Expanded text:
calogum quippe legis, id est, decalogum quippe legis, id est, decem novissima illa praecepta, diis primum fuisse conscripta , certissimum est nobis. Sed lex, quando non adjuvat gratia, praevaricatores facit, et tantummodo in littera est. Propter hoc enim maxime ait Apostolus: Littera occidit, spiritus autem vivificat . Accedat ergo ad litteram spiritus, ne occidat littera quam non vivificat spiritus; sed ut operemur praecepta legis, non viribus nostris, sed gratia Salvatoris. Cum autem accedit ad legem gratia, id est, ad litteram spiritus, quodammodo denario numero additur septenarius. Isto quippe numero, id est, septenario, significari Spiritum sanctum, advertenda litterarum sacrarum documenta testantur. Nempe enim sanctitas vel sanctificatio ad centum proprie pertinet spiritum. Unde cum et Pater spiritus sit, et Filius spiritus sit, quoniam Deus spiritus est , et Pater sanctus, et Filius sanctus sit, proprio tamen nomine amborum, Spiri
Abbreviated transcription (Latin):
quos ceperunt pisces:sieut de
illis omnib factum est quibꝰ
rete diruptũ. et nauicule pres¬
se sunt. Habet aũt illos dextro
eccła post finem uite huius. in
somno pacis. uelut in profundo
latentes. donec ad litus rete per¬
tieniat: quo trahebatur qua si
cubitis ducentis. Quod autem
illic duab nauiculis propter
circumcisionẽ et preputium.
hoc isto loco cubitis ducentis
existimo figuratũ. propter utͥ¬
usq generis electos. et eircumei¬
sionis et preputii. tamquã cen-¬
tum et centũ: quia in summa
centenarii. numerus ad dexterã
transit. Postremo in illa piscati¬
one numerus piscium ñ expri-¬
mitur. tamquã illud ibi fiat qđ
predictum ẽ per propħam: an¬
nunciaui et locutus sum: mul¬
tiplicati sunt super numerũ.
Hic uero ñ sunt aliqui super
numerũ: sed certus est numerꝰ
centũ quinquaginta tres: curiꝰ
numeri ratio dño aduuante
reddenda est. Si enim numerũ
constituamus. qui legem signifi¬
cet: quid erunt nisi decem: De¬

Expanded text:
quos ceperant pisces; sicut de illis omnibus factum est, quibus rete disruptum, et naviculae pressae sunt. Habet autem istos dextros Ecclesia post finem vitae hujus in somne pacis, velut in profundo latentes, donec ad littus rete perveniat quo trahebatur, quasi a cubitis ducentis. Quod autem illic duabus naviculis, propter circumcisionem et praeputium; hoc isto loco ducentis cubitis existimo figuratum, propter utriusque generis electos, et circumcisionis et praeputii, tanquam centum et centum; quia in summa centenarii numerus ad dexteram transit. Postremo in illa piscatione numerus piscium non exprimitur, tanquam illud ibi fiat quod praedictum est per prophetam, Annuntiavi et locutus sum; multiplicati sunt super numerum : hic vernumerum, sed certus est numerus centum quinquaginta tres. Cujus numeri ratio, Domino adjuvante, reddenda est. Si enim numerum constituamus qui legem significet, quid erunt nisi decem? De
Abbreviated transcription (Latin):
suã cognituros. quis esset. Pro¬
cul dubio ergo uidebat ibi a¬
liquos quos ipse nouerat: qͦs
ipse cũ ceteris sanctis suis an¬
te constitutionẽ mundi ele-¬
nem suam esse credituros. Ipsi
sunt illi quos assidue cõmen¬
damus: et ad imitationẽ cũ
magna ex hortatione propo¬
nimus. Misso em̃ desuper
sp̃u sancto. post dñi passio¬
nem et resurrectionẽ et ascen¬
sionem.cũ miracula fierent
in eius nomine. quẽ tanquã
mortuũ persequentes iudei
contempserant. compuncti
sunt corde: et qui seuientes
occiderunt. mutati credide¬
runt: et quẽ sangumem seui¬
endo fuderunt. credendo bi¬
berunt. Illa tria milia & illa
quinq milia iudeoꝵ qͦs ibi
uidebat cũ dicebat: cũ exalta¬
ueritis filiũ hominis. tunc co¬
gnoscetis quia ego sum. Tan¬
quã dicens. Differo cognitio¬
nem uestrã: ut impleam pas¬
sionẽ meam. Ordine ur̃o. co¬
gnoscetis quisim. Non quia
omnes tunc erant credituri ex
his qui audiebant. id est. post¬
dñi passionem. Dam paulo

Expanded text:
suam cognituros quis esset. Procul dubio ergo videbat ibi aliquos, quos ipse noverat, quos ipse cum caeteris sanctis suis ante constitutionem mundi praesnem suam esse credituros. Ipsi sunt illi quos assidue commendamus, et ad imitationem cum magna exhortatione proponimus. Misso enim desuper Spiritu sancto post Domini passionem et resurrectionem et ascensionem, cum miracula fierent in ejus nomine, quem tanquam mortuum persequentes Judaei contempserant, compuncti sunt corde; et qui saevientes occiderunt, mutati crediderunt; et quem sanguinem saeviendo fuderunt, credendo biberunt: illa tria millia, et illa quinque millia Judaeorum , quos ibi videbat, quando dicebat, Cum exaltaveritis Filium hominis, tunc cognoscetis quia ego sum. Tanquam dicens, Differo cognitionem vestram, ut impleam passionem meam: ordine vestro cognoscetis qui sim. Non quia omnes tunc erant credituri ex iis qui audiebant, id est, post passionem Domini: nam paulo
Abbreviated transcription (Latin):
omnino legitur antiquorũ.
Ut enĩ taceantur quos iubẽ¬
do sicut occurrebant.saluos
singulos fecit: marcus eugłis¬
facto. cũ occidisset sol. affere¬
bant ad eũ male habentes.
et demonia habentes: ꝙ erat
gregata. et curauit multos
qui uexabantur uarris lan

Expanded text:
omnino legitur antiquorum. Ut enim taceantur, quos jubendo sicut occurrebant salvos singulos fecit; Marcus evangelisfacto cum occidisset sol, afferebant ad eum omnes male habentes et demonia habentes, et erat ianuam. et curauit multos qui uexabantur uariis lan