comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗ honesti Iui uigurtȩ non medioere animũ pollici¬
tando accendebant. simic ipsarex: occidera. fore utiso¬
lus imperio numidiȩ potiretur: Inipso maximã uirtu¬
tẽ. romȩ. om̃ia uenalia fore. S& postquã numantia
deleta . P. Scipio dimittere auxilia. &ipse reuerti do¬
mũ decreuit. donatũ atq laudandũ magnifice ꝓ
contione iugurtã. inp̃toriũ adduxit. ibiq secreto
monuit. ut potius publice quã priuati amicitiã .p.
.r. coler&. nec aliquib: largiri insuescera. Periculo¬
se apaucis emi. qđ multoꝵ ẽẽt. si ꝑ manere uell&
insuis artib ultro illi & głam. & regnũ uenturũ
Sinproperantius ꝑger&. suã. & ipsũ. pecuniã p̃ci¬
pitẽ casurũ. Siclocutꝰ. cũlitteris eũ quas micipse
redder&e. dimisit. Carũ sententia hȩc erat lugur¬
tt tui in bello numantino. longe maxima uirtus
fuit. Quam rem certe scio gaudio tͥ esse. Nobis

Expanded text:
quam honesti, qui Iugurthae non mediocrem animum polliciquam honesti, qui Iugurthae non mediocrem animum pollicitando accendebant, si Micipsa rex occidisset, fore uti solus imperi Numidiae potiretur: in ipso maximam virtutem, Romae omnia venalia esse. Sed postquam Numantia deleta P. Scipio dimittere auxilia et ipse reverti domum decrevit, donatum atque laudatum magnifice pro contione Iugurtham in praetorium abduxit ibique secreto monuit, ut potius publice quam privatim amicitiam populi Romani coleret neu quibus largiri insuesceret: periculose a paucis emi quod multorum esset. Si permanere vellet in suis artibus, ultro illi et gloriam et regnum venturum; sin properantius pergeret, suamet ipsum pecunia praecipitem casurum. Sic locutus cum litteris eum, quas Micipsae redderet, dimisit. Earum sententia haec erat: "Iugurthae tui in bello Numantino longe maxima virtus fuit, quam rem tibi certo scio gaudio esse. Nobis
Abbreviated transcription (Latin):
tor erat. & morẽ hostiũ cognoiit. multo labore.
multaq cura. preterea modestissime parendo. & sȩpe
obuiam eundo periculis. in tanta claritudinem bre¬
ui ꝑuenerat : ut nr̃is uehement̾ carꝰ. numantinis ma¬
ximo terrori e̾et. Acsane. qđ difficillimũ in pͥmis ẽ.
& pͣlio strenuuserat. & bonꝰ consilio. Quorũ alterũ
exꝓuidentia timorẽ. alterũ exaudatia temeritatẽ
afferre plerũq: sole. Igitur imperator. oms fere
res asperas. ꝑ iugurtã agere. in amicis habere
magis magisq eum indies. amplecii. quippe cuꝰ
neq c̃siliũ. neq inceptũ ullũ frustra erat. Huc
accedelut munificentiã animi. & ingenu sollertua:
Quib rebus sibimultos exromanis familiari amicitia c̃ iun¬
xerat Ea tẽpestate. in eercitu nr̃o fuere c̃plures. noui¬
atq nobiles. quib diuitiȩ. bono. honesteyq potiores
erant: factisi. domi potentes. apud sotios dari. magis

Expanded text:
tor erat, et morem hostium cognovit, multo labore tor erat, et morem hostium cognovit, multo labore multaque cura, praeterea modestisobviam eundo periculis in tantam claritudinem brevi pervenerat, ut nostris vehementer carus, Numantinis maximo terrori esset. Ac sane, quod difficillimum in primis est, et proelio strenuus erat et bonus consilio, quorum alterum ex providentia timorem, alterum ex audacia temeritatem afferre plerumque solet. Igitur imperator omnis fere res asperas per Jugurtham agere, in amicis habere, magis magisque eum in dies amplecti, quippe cujus neque consilium neque inceptum ullum frustra erat. Hoc accedebat munificentia animi atque ingeni solertia, quibus rebus sibi multos ex Romanis familiari amicitia conjunxerat. Ea teatque nobiles, quibus divitiae bono honestoque potiores erant, factiosi domi, potentes apud socios, clari magis
Abbreviated transcription (Latin):
crescere intelligit. uehement᷑ eonegotio ꝑmotus.
multa cũ animo suo uoluebat: Terrebat eũ natura
mortaliũ. auida imperii. & p̃ceps ad explendam ani¬
me cupiditatẽ Preterea. oportunitassuȩ liberorũq
etatis. quȩ &iã medio cres uiros. spe prȩdȩ transũ
sos agitꝰ His difficultatib circũ uentꝰ ubi uida neq
pum. neq insidus ob primi posse hominem. tam
acceptũ popularib: Quod erait iugunrta mamu pptus. & ap¬
petens głȩ militaris. statint eũ obiettare pericil is.
& eomͦ. fortunã tẽptare Igiturbello numantino
micipsa cũ popło .r. equitũ. atq peditũ auxilia mit¬
ter&. Sperans uel os tendindo uirtutẽ. uel hostium
seuitia facil e eũ occasurũ. p̃fecit numidis. quo sinhis¬
pania mittebat : Sed eares. longe aliter acuitꝰ erat
euenit. Nam iugurta. uterit inpigro atq acri inge¬
nio. ubi naturã .p. scipionis quitum romanis impera

Expanded text:
crescere intellegit, vehementer eo negotio permotus crescere intellegit, vehementer eo negotio permotus multa cum animo suo voluebat. Terrebat eum natura mortalium auida imperi et praeceps ad explendam animi cupidinem, praeterea opportunitas suae liberorumque aetatis, quae etiam mediocris viros spe praes erat. His difficultatibus circumventus ubi videt neque per vim neque insidiis opprimi posse hominem tam acceptum popularibus, quod erat Iugurtha manu promptus et appetens gloriae militaris, statuit eum obiectare periculis et eo modo fortunam temptare. Igitur bello Numantino Micipsa, cum populo Romano equitum atque peditum auxilia mitteret, sperans vel ostentando virtutem vel hostium saevitia facile eum occasurum, praefecit Numidis, quos in Hispaniam mittebat. Sed ea res longe aliter, ac ratus erat, evenit. Nam Iugurtha, ut erat impigro atque acri ingenio, ubi naturam P. Sci
Abbreviated transcription (Latin):
fuit Dein. micisia filius. rognũ solus obtinuit:
manastabale & gulussa fratrib morbo absũptis.
S atherbalem: & hiemsalẽ. ex sese genuit Iu¬
gurtãq filiũ manastabalis fratris. quẽ masinissa. qđ ortus
exconcubina erat. priuatũ reliquerat. eortem cultu.
quoliberos suos. domi habuit. Qui. ubi primũ adole¬
uit. pollens uirib:. decora facie. s& multo maxime
ingenio ualidus. non se luxii. neq mnertiȩ corrum¬
pendũ dedit. Sed utimos illius gentis ẽ. equitare.
iaculari. cursu cũ ȩqualib certare. & cũ om̃s gła
ante ir&: om̃ib tamen carus ee. Adhoc pleraq
tẽpora. inuenando agere Leonẽ. atq: alias feras.
primꝰ. aut in primis. ferire. plurimum facere. & mi¬
nimum dese ipse loqui. Iuib rebus micipsa. tam an
initio lȩtꝰ fuerat. existimans uirtutẽ iugurtȩ regno
suo gloriȩ fore. tamen postꝗ hominẽ adolescentẽ.
exacta ętate sua. & paruis liberis. magis. magisq

Expanded text:
fuit. Dein Micipsa filius regnum solus obtinuit fuit. Dein Micipsa filius regnum solus obtinuit Mastanabale et Gulussa fratribus morbo absumptis. Is Adherbalem et Hiempsalem ex sese genuit Iugurthamque filium Mastanabalis fratris, quem Masinissa, quod ortus ex concubina erat, privatum dereliquerat, eodem cultu quo liberos suos domi habuit. Qui ubi primum adolevit, pollens viribus, decora facie, sed multo maxime ingenio validus, non se luxu neque inertiae corrumpendum dedit, sed, uti mos gentis illius est, equitare, iaculari; cursu cum aequalibus certare et, cum omnis gloria anteiret, omnibus tamen carus esse; ad hoc pleraque tempora in venando agere, leonem atque alias feras primus aut in primis ferire: plurimum facere, et minimum ipse de se loqui. Quibus rebus Micipsa tametsi initio laetus fuerat, existimans virtutem Iugurthae regno suo gloriae fore, tamen, postquam hominem adulescentem exacta sua aetate et parvis liberis magis magisque
Abbreviated transcription (Latin):
qđ pocłsa cũ iugurta rege numidarũ gessit
Primum quia magnum & atraar. uiriaq uictoria fuit
Dei. quia tunc pͥmũ. suꝑbiȩ nobilitatis obinam itũ ẽ
Quȩ contentio. diuina. & humana cuncta ꝑmiscint
eoq uecordiȩ ꝓcessit. utstudiis ciuilib bellũ. atq
uastitas italiȩ finẽ facere. S& priusqua huius cemo¬
di re i iniciũ expediã. pauca supra repetã. quo
ad agnoscendũ om̃ia illustria magis. magisq in aꝑ¬
to sint. Bello punico scđo. quodux carchaginensiũ
hannibal. post magnitudinẽ nominis romani ita¬
liȩ opes maxime attriuerat. Masi nissa rexnu¬
midarũ. in amicitiã rẽceptꝰ. apullio scipione. cui
postea africano cognom̃ exuirtute fuit. multa:
& p̃clara. re imilitaris facinora fecerat. Obq
uictis cartaginensib. & capto siface. cuius inaffrica
magnũ. atq late imperiũ ualuit. popłs .R. quas
dit lgitur masinissȩ amicicia bona. atq honesta.
nob permansit. S& imperii. uitȩq eius. finis idẽ

Expanded text:
s cum Iugurtha rege Numidarum gessit, primum quia magnum et atrox variaque victoria fuit, dein quia tunc primum superbiae nobilitatis obviam itum est; quae contentio divina et humana cuncta permiscuit eoque vecordiae processit, ut studiis civilibus bellum atque vastitas Italiae finem faceret. Sed prius quam huiusce modi rei initium expedio, pauca supra repetam, quo ad cognoscendum omnia illustria magis magisque in aperto sint. Bello Punico secundo, quo dux Carthaginiensium Hannibal post magnitudinem nominis Romani Italiae opes maxime attriuerat, Masinissa rex Numidarum in amicitiam receptus a P. Scipione, cui postea Africano cognomen ex virtute fuit, multa et praeclara rei militaris facinora fecerat. Ob quae victis Carthaginiensibus et capto Syphace, cuius in Africa magnum atque late imperium valuit, populus Romanusdit. Igitur amicitia Masinissae bona atque honesta nobis permansit. Sed imperi vitaeque eius finis idem
Abbreviated transcription (Latin):
animũ aduirtutẽ accendi. scilic& ñcerã ilam.
neq figurã. tantam uim insese habere. symoria
rerũ geftarũ eã flãmam egregus uiris inpectore
crescere. neq pͥus sedari. ꝗ uirtus eoꝵ famã atq
głam ad ȩquauert. At c̃tra. quis ẽ om̃iũ. hismo¬
rib qui nondiuitus. & sũptib ñ probitate. neq
industria. cũ maiorib: suis c̃tendat: Etiam ho¬
mines noui. qui antea peruirtutẽ soliti erant
nobilitatẽ ante uenire : furtim. & ꝑlatrocina.
potius quã bonis artib: adimꝑia. & honores nitun¬
tur Prouide q̃uasi p̃tura & c̃sulatꝰ. atq omĩa
&ia huius cemodi. ꝑse ipiatdara. & magnificata
sint. acñ ꝑ inde libeantur. uttoꝵ quiea susci

Expanded text:
animum ad virtutem accendi. scilicet non ceram illam animum ad virtutem accendi. scilicet non ceram illam neque figuram tantam vim in sese habere, sed memoria rerum gestarum eam flammam egregiis viris in pectore crescere neque prius sedari, quam virtus eorum famam atque gloriam adaequaverit. at contra quis est omnium his moribus, quin divitiis et sumptibus, non probitate neque industria cum maioribus suis contendat? etiam homines novi, qui antea per virtutem soliti erant nobilitatem antevenire, furtim et per latrocinia potius quam bonis artibus ad imperia et honores nituntur; proinde quasi praetura et consulatus atque alia omnia huiusce modi per se ipsa clara et magnifica sint ac
Abbreviated transcription (Latin):
potentiȩ paucoꝵ. decus. atꝗ libertatẽ suã gratifican
ȩterũ exaliis negotus. quȩ ingenio exercent᷑. in pri¬
mis magno usuiẽ. memoria gestarũ rerũ. Cuius
deuirtute. quia multi dixere. pͣtereundũ puto.
simul neꝑ insolentiã. quis existim& mema studiũ
meũ laudando extollere. Atego credo fore qͥ
qr decreui ꝓcul are publica &atem agere. tanto
tamq utili labori meo. nom̃ inertiȩ imponant
erte quib maxima uidet᷑ industria salutare
plebem. & cũ inuus grãm querere. Qui. sireputa¬
uerint. & quib ego temporib magistratum adep¬
tussim. & quales iuri adẽ assequi nequiuerint.
a post ea quȩ generi hominũ insenatũ ꝑuenerint
pfecio uxisturabiot. memagis merito quam
gnauia. idiciũ animi mei mutauisse. mausq
rea ciuitatis nr̃ȩ pͣclaros uiros solitos itadicere. cũ
maioru imagines intuerent᷑. uehementissime sibi

Expanded text:
potentiae paucorum decus atque libertatem suam gratificari. potentiae paucorum decus atque libertatem suam gratificari. Ceterum ex aliis negotiis, quae ingenio exercentur, in primis magno usui est memoria rerum gestarum. quoius de virtute quia multi dixere, praetereundum puto, simul ne per insolentiam quis existumet memet studium meum laudando extollere. atque ego credo fore qui, quia decrevi procul a re publica aetatem agere, tanto tamque utili labori meo nomen inertiae inponant, certe quibus maxuma industria videtur salutare plebem et conviviis gratiam quaerere. qui si reputaverint, et quibus ego temporibus magistratus adeptus sim et quales viri idem adsequi nequiverint et postea quae genera hominum in senatum pervenerint, profecto existumabunt me magis merito quam ignavia iudicium animi mei mutavisse maiusquerea civitatis nostrae praeclaros viros solitos ita dicere, quom maiorum imagines intuerentur, vehementissume sibi
Abbreviated transcription (Latin):
nus rector humani generis. agit . atq: hab& cuncta.
neque ipse habet᷑. Quo magis prauitas eorũ ad mi¬
randa ẽ. quidediti corporis gaudus. ꝑluxũ . atq: igna¬
uiã. ȩtat̾e agunt. Cȩterum ingenium. quoneq:
melius. aliud innatura mortalium est. incultu.
atq socordia torpescere sinunt: cum p̃sertim tam
multȩ. uarieq sint animi artes. quib: sũma cdari¬
tudo paratur. Uerum ex his magistratus. & im¬
ꝑͥa. postremo. om̃is cura rerũ publicarum minimȩ
mihi hac tẽpestate cupienda uident᷑ ⁊mneq
fuit unq tuti aut eomagis honesti sur⁊. Naui
quidem regere patriam aut parentes. quãꝗ & possis.
& delicta corrigas. tamen importunũ ẽ. cũ p̃sertim
om̃s rerũ mutaciones. cȩdẽ fugã aliaq: hostilia
portentant Frustra autẽ niti. neq aliudse fatigan¬
do nisi odium quȩrere. extremȩ dementiȩ est
niforte que in honesta & ꝑnitiosa lubido tena:

Expanded text:
nus, rector humani generis agit atque habet cuncta nus, rector humani generis agit atque habet cuncta neque ipse habetur. quo magis pravitas eorum admiranda est, qui, dediti corporis gaudiis, per luxum et ignaviam aetatem agunt, ceterum ingenium, quo neque melius neque amplius aliud in natura mortalium est, incultu atque socordia torpescere sinunt, quom praesertim tam multae variaeque sint artes animi, quibus summa claritudo paratur. Verum ex iis magistratus et imperia, postremo omnis cura rerum publicarum minume mihi hac tempestate cupiunda videntur, quonifuit, tuti aut eo magis honesti sunt. nam vi quidem regere patriam aut parentis, quamquam et possis et delicta corrigas, tamen inportunum est, quom praesertim omnes rerum mutationes caedem, fugam aliaque hostilia portendant. frustra autem niti neque aliud se fatigando nisi odium quaerere extremae dementiae est; nisi forte quem inhonesta et perniciosa lubido tenet
Abbreviated transcription (Latin):
neq dare. neq eripere. cuqu̾a potest. Sincaptꝰ
prauis cupidinib ad inertiã & uoluptates corpo¬
ris pessundat᷑ est. ꝑniciosa libidine paulis ꝑ usus.
ubi ꝑsocordiã uires. tẽpus eta .s. ingeniũ difflu¬
xere. naturȩ infirmitas accusatur. Suam qui¬
q: calpã. actores. ad negotia transferunt:
udsi hominib bonarũ rerũ tanta cum ẽet.
quanto scudio aliena acnihil ꝓfutura mul¬
tũq &diã periculosa petunt. neq regerent᷑
magisꝗ regerent easus. & eo magnitudinus ꝓce
genus hominũ. cũpositũ ex corpore. & animaẽ ita
rescunctȩ. studiaq: om̃ia nr̃a. corporis alia alia ammi
naturã sequunt᷑. Igitur p̃clara facies magnȩ duitiȩ.
adhoc uis corporis. & alia huiuscemodi. om̃ia breui
dilabuntur. At ingenu egregia facinora. sicuti ani¬
ma inmortalia sunt. Postremo corporis. & fortunȩ
bonorũ. utinicium. sic finis est. Om̃ia que orta oc¬
cidunt. & aucta. senescunt :. Animꝰ incorruptꝰ. ȩter¬

Expanded text:
uam potest. Sin captus pravis cupidinibus ad inertiam et voluptates corporis pessum datus est, perniciosa libidine paulisper usus, ubi per socordiam vires tempus ingenium diffluxere, naturae infirmitas accusatur: suam quisque culpam auctores ad negotia transferunt. Quod si hominibus bonarum rerum tanta cura esset, quanto studio aliena ac nihil profutura mululosa ac perniciosa petunt, neque regerentur magis quam regerent casus et eo magnitudinis procedgenus hominum conpositum ex corpore et anima est, ita res cunctae studiaque omnia nostra corporis alia, alia animi naturam sequontur. igitur praeclara facies, magnae divitiae, ad hoc vis corporis et alia omnia huiusce modi brevi dilabuntur; at ingeni egregia facinora sicuti anima inmortalia sunt. postremo corporis et fortunae bonorum ut initium sic finis est, omniaque orta occidunt et aucta senescunt: animus incorruptus, aeter
Abbreviated transcription (Latin):
rũ unissa anim̃ corpor& tegebat. Pauci aut̃ qͥs medos
cohos p̃toria disiecerat. paulo diũsi asuis s om̃s tam̃
adũ sisuulnerib conciđant. Catilina uͦ longe asiuis
int̃ hostiũ cadauera reꝑtꝰ ẽ. paululũ &xiã spirans. fero¬
ciamq animi quã habuerat uuuiꝰ inuultu recbiens.
Postremo exomĩ copia neq ĩplio neq ĩ fuga qͥs ꝗciuis
ingenuus captꝰ. Ita cuncti suȩ hostũq uitȩ iuxta peꝑ¬
dat inp̃lio. Augrauit̃ uulneratꝰ discesserat. Multiaũ.
qͥ ex castris usenidi aut spoliandi grã ꝓcesserant. uol¬
uentes hostilia cadauera. Amicũ alui. pars hospitẽ.
dut cogiatũ reppiebant. Fuere itẽ qͥ inimiessuos re¬
cognoscerent . Ita uarie ꝑ omẽm exercitum

Expanded text:
um amissa anima corpore tegebat. Pauci autem quos medios cohors praetoria disiecerat, paulo diversius, sed omnes tamen adversis vulneribus ceciderant. Catilina vero longe a suis inter hostium cadavera repertus est paululum etiam spirans ferociamque animi, quam habuerat vivus, in voltu retinens. Postremo ex omni copia neque in proelio neque in fuga quisquam civis ingenuus captus est: ita cuncti suae hostiumque vitae iuxta pepderat in proelio aut graviter vulneratus discesserat. Multi autem, qui e castris visendi aut spoliandi gratia processerant, volventes hostilia cadavera, amicum alii, pars hospitem aut cognatum reperiebant; fuerunt item qui inimicos suos cognoscerent. Ita varie per omnem exercitum
Abbreviated transcription (Latin):
sua gen̾humanũ qđ inbecilla. atq ȩui
breuis. forte potius quã uirtute regat᷑
Nãcõtra reputando. neq: maius ali¬
ud. neq p̾stabilius inuenies. magisq naturȩ in¬
dustriã hominũ ꝗuim aut tẽpus deesse: Sed dux
atq inperator uitȩ mortaliũ. animꝰ ẽ. Qui ubi
ad głam uirtutis uia grassat᷑. ab unde pollens. po

Expanded text:
humanum, quod inbecilla atque aevi brevis forte potius quam virtute regatur. nam contra reputando neque maius aliud neque praestabilius invenias magisque naturae industriam hominum quam vim aut tempus deesse. sed dux atque imperator vitae mortalium animus est. qui ubi ad gloriam virtutis via grassatur, abunde pollens p
Abbreviated transcription (Latin):
castra uenit qui uti ex lacio asocuis coger&i
romȩ relictꝰ erat. Sed qm̃ nos tanti uiri res am¬
monuit : idoneũ uisũ ÷ denatura cultuq: eius
paucis dicere. Neq enĩ alio loco desillȩ rebus
dicturi sumꝰ. & .l. si senna optime. ⁊ diligentis¬
sime omium quieas res dixere ꝓsecutus: parũ
mͥ libero ore locutꝰ udet᷑. Igit᷑ silla gentis patri¬
tiȩ nobilis fuit. familia ꝓpeiã extmͤta maioꝵ
ignauia. litteris grecis. atq: latinis uixta atq:
doctissime eruditꝰ animo ingenti. cupiđ uolup¬
tatũ. sed głe cupidior ocio luxurioso e̾ẽ. tam̃
ab negocus nũ quoluptas remorata. nisi quod
de uxore potuit honestius consuli. facundus.
calliđ. ⁊ amicitia facilis. ad simulanda nego cia
altitudo ingenu incredibilis. multarũ rerũ
acmaxime pccuniȩ largitor Atq illifelicissi

Expanded text:
castra venit, quos uti ex Latio et a sociis cogeret, castra venit, quos uti ex Latio et a sociis cogeret, Romae relictus erat. Sed quoniam nos tanti viri res admonuit, idoneum visum est de natura cultuque eius paucis dicere. Neque enim alio loco de Sullae rebus dicturi sumus et L. Sisenna, optime et diligentissime omnium, qui eas res dixere, persecutus, parum mihi libero ore locutus videtur. Igitur Sulla gentis patriciae nobilis fuit, familia prope iam extincta maiorum ignavia, litteris Graecis atque Latinis iuxta atque doctissime eruditus, animo ingenti, cupidus voluptatum, sed gloriae cupidior; otio luxuriose esse, tamen ab negotiis numquam voluptas remorata, nisi quod de uxore potuit honestius consuli; facundus, callidus et amicitia facilis, ad simulanda negotia altitudo ingeni incredibilis, multarum rerum ac maxime pecuniae largitor. Atque illi felicissi
Abbreviated transcription (Latin):
extͣ uneas ẽ egressus testitudine acta succeełẽ.¬
& simul hostẽ torm̃tis sagitarisq: ⁊ funditouib
eminꝰ terrere. At numidȩ sepe antea uineis
romanoꝵ sub uersis itẽ incensis. ñ castelli me¬
nib sesetutabant᷑. sed ꝓmuro dies noctesq: a¬
gitare maledicere romanis ac mario uecordi¬
am obiectare. militib nr̃is iugurte serutiũ
minari secundis reb feroces cẽ. Int̾imomib
romanis hostibq plio intentis. magna utrĩq
ropente a tergo signa canere. Ac pͥmo mulieres
⁊ pueri quiuisũ ꝓcesserant. fugere. Deinde
uti quis qi muro ꝓximꝰ erat : postremo cuncti
armati mermesq. Qd ubi accidit eorenani aoriꝰ
inst are funđẽ acplerosq tantũ mͦ saueiare
demsuꝑ occisoꝵ corpora uadere. auidi ał
damorari. Sic forte corrupta marurtemie¬
mes głam exculpa inuenit. Cet̾um dũ caris
gent̃ : L. silla questor cũ magno equitatu in

Expanded text:
extra vineas egressus, testudine acta succedere eextra vineas egressus, testudine acta succedere et simul hostem tormentis sagittariisque et funditoribus eminus terrere. At Numidae, saepe antea vineis Romanorum subuersis, item incensis, non castelli moenibus sese tutabantur, sed pro muro dies noctisque agitare, male dicere Romanis ac Mario vecordiam obiectare, militibus nostris Iugurthae servitium minari, secundis rebus feroces esse. Interim omnibus, Romanis hostibusque, proelio intentis, magna utrimquerepente a tergo signa canere; ac primo mulieres et pueri, qui visum processerant, fugere, deinde uti quisque muro proximus erat, postremo cuncti, armati inermesque. Quod ubi accidit, eo acrius Romani instare, fundere ac plerosque tantummodo sauciare, dein super occisorum corpora uadere, auidi gloriae  omnium praeda morari. Sic forte correcta Mari temeritas gloriam ex culpa invenit. Ceterum, dum ea res geritur, L. Sulla quaestor cum magno equitatu in
Abbreviated transcription (Latin):
perant : p̃doeti aduce arma ornatũq mu¬
gladiriscuta. Uerũ eascuta numidicaerant
ex coriis ponderis grã simul i offensa quo
leuiꝰ streꝑent. Igit᷑ p̃ grediens ligus : saxa
& siquȩ uetustate radices eminebant laques
uineiebat. quib alleuatimilites faciliꝰ ascen¬
derant Int̃dũ timidos in solentia itineris: le¬
uare manii. ubi paulo asꝑior ascensus erat :
singulos ꝑse mermes mittere. deinde ipse
cũ illoꝵ armis sequi. Que clubia nisi uide¬
bant᷑ pocissimꝰ tẽptare. Ac sepiꝰ eadẽ ascendenꝰ¬
⁊ descendens. de in statĩ digrediens. cet̃is
audatiã addere. Igit᷑ diu multũq fatigatio
tandẽ in castellũ ꝑueniunt desertũ abea
parte qđ om̃s sicuti alus dieb ad uersũ hostes
aderant. Mariꝰ ubi exnuntus quȩ ligus ege¬
rat cognouit: quã ꝗ toto edie intentꝰ plio inui¬
dias habuerat. tũ uͦ cohortat᷑ milites ⁊ ipse

Expanded text:
erant, praedocti ab duce arma ornatumque muerant, praedocti ab duce arma ornatumque mugladii et scuta, verum ea Numidica ex coriis, ponderis gratia simul et offensa quo leuius streperent. Igitur praegrediens Ligus saxa et si quae uetustate radices eminebant, laqueis vinciebat, quibus alleuati milites facilius escenderent, interdum timidos insolentia itineris leuare manu; ubi paulo asperior ascensus erat, singulos prae se inermos mittere, deinde ipse cum illorum armis sequi; quae dubia nisui videbantur, potissimus temptare ac saepius eadem ascendens desfatigati tandem in castellum perveniunt, desertum ab ea parte, quod omnes sicut aliis diebus aduersum hostis aderant. Marius ubi ex nuntiis quae Ligus egerat cognovit, quamquam toto die intentos proelio Numidas habuerat, tum vero cohortatus milites et ipse
Abbreviated transcription (Latin):
grandis ilex coaluerat int̃saxa paulũ modo
ꝓna. deinde flexa. atq aucta in altitudinẽ
quo cunctagignẽciũ natura fert cuiꝰ ramis
modo modo eminentib saxis nisus ligus cas¬
telli planitiẽ ꝑ scribit qđ cunctinumidȩ
intenti p̃liantib aderant. Exploratis om̃ib:
quȩ mox usiu fore ducebat eodẽ regreditꝰ
ñ temere uti ascenderat: sed tẽptans omĩa
⁊circũ spiciens. Itaq mariũ ꝓpere adit acca
eloc hortat᷑ ab ea parte qua ipse descenđat
castellũ tẽpt&. pollicet᷑ sese dicẽ itineris ꝑi¬
Consulis animꝰ : tam̃ paulũ arrectus : Itaq
excopia tubicinũ ⁊ cornicinũ quinq: numero
quã uelocissimos delegit. & cũ his pͥsidio qui
forent quatuor centuriones. om̃sq: liguri
ꝑare iul& ⁊ ei negocio ꝓximũ diẽ constituit
Sed ubi ex p̃cepto tẽpus uisũ : paratis c̃positisq
om̃ib: ael locũ ꝑgit. Cet̃um illi quicenturtis

Expanded text:
grandis ilex coaluerat inter saxa, paulum modo grandis ilex coaluerat inter saxa, paulum modo prona, deinde inflexa atque aucta in altitudinem, quo cuncta gignentium natura fert. Cuius ramis modo, modo eminentibus saxis nisus Ligus in castelli planitiem pervenit, quod cuncti Numidae intenti proeliantibus aderant. Exploratis omnibus, quae mox usui fore ducebat, eadem regreditur, non temere, uti ascenderat, sed temptans omnia et circumspiciens. Itaque Marium propere adit, acta edocet, hortatur, ab ea parte qua ipse ascenderat castellum temptet, pollicetur sese itineris consulis animus tamen paulum arrectus. Itaque ex copia tubicinum et cornicinum numero quinque quam uelocissimos delegit et cum iis, praesidio qui forent, quattuor centuriones, omnisque Liguri parere iubet et ei negotio proximum diem constituit. Sed ubi ex praecepto tempus visum, paratis compositisque omnibus ad locum pergit. Ceterum illi, qui escensuri
Abbreviated transcription (Latin):
iuneȩ cũ ingentiꝑiculo frustra agebant᷑. Nã
cũ he paulo ꝓcesserant. igniaut lapidib corrũ¬
pebant᷑: Milites neq ꝓoꝑe consiftere ꝓpt̃ in i¬
quitatẽ loci. neq int̃ iuncassi neꝑiculo admi¬
nftrare. Optimꝰ quisq cadere. aut sauciari.
cet᷑is metis augeri. At mariꝰ multis dieb &
laborib c̃sũptis anxius trahere c̃animo suo
omitteraine inceptũ quod frustra erat : An
fortunã oꝑiret᷑. qua sepe ꝓspere usus fuerat.
Quȩ cũ multos dies noctesq estuans agitar&:
forte quidã ligus ex cohortib auxiliariis.
miles gregarius crastris aquatũ egressus: haud
ꝓcul ab latere castelli qđ adũsũ p̃liantib
erat : aniadũtit int̃saxa repentes codeas.
quarũ cũ unã atq alt̾am. dem plures pete¬
ra& studio colli̾gendi: paulatĩ ꝓpe adsũ mũ
montis egressus ẽ. Ubi postꝗ solitudinẽ in¬
tellexit. more ingerii human cupido eliffici¬
lia faciendi animũ uertit. & forte in eo loco

Expanded text:
ineae cum ingenti periculo frustra agebantur; nam cum eae paulo processerant, igni aut lapidibus corrumpebantur. milites neque pro opere consistere propter iniquitatem loci neque inter vineas sine periculo administrare: optimus quisque cadere aut sauciari, ceteris metus augeri. At Marius multis diebus et laboribus consumptis anxius trahere cum animo suo, omitteretne inceptum, quoniam frustra erat, an fortunam opperiretur, qua saepe prospere usus fuerat. Quae cum multos dies noctisque aestuans agitaret, forte quidam Ligus, ex cohortibus auxiliariis miles gregarius, castris aquatum egressus haud procul ab latere castelli, quod auersum proeliantibus erat, animum aduertit inter saxa repentis cocleas, quarum cum unam atque alteram, dein plures peteret, studio legendi paulatim prope ad summum montis egressus est. ubi postquam solitudinem intellexit, more ingeni humani cupido difficilia faciendi animum alio vertit. Et forte in eo loco
Abbreviated transcription (Latin):
capsensiũ. ceterũ haud secꝰ difficilẽ. nãq: non
longe aflumine mulucha qđ iugurthe bochi¬
q regnũ disiungebat: erat int̾ ceterã plani¬
ciẽ mons saxeis mediocri castello satis patens.
in imensũ editꝰ uno ꝓ angusto ad itu relicto.
ã omis natura uelud opere atq c̃sulto p̃ceps.
quẽ locũ mariꝰ qđ ibi regis tesaurierant. sũ ma
ui caꝑe intendit. Sed caresfortuitu quã c̃si¬
lio melius gesta. Nã castello uiroꝵ atq armaꝵ
satis magna uis ⁊ frum̃ti. & fons aquȩ aggerib
turrib q & aliis machinationib locꝰ in portunꝰ.

Expanded text:
Capsensium, ceterum haud secus difficilem. Namque haud Capsensium, ceterum haud secus difficilem. Namque haud longe a flumine Muluccha, quod Iugurthae Bocchique regnum diiungebat, erat inter ceteram planitiem mons saxeus, mediocri castello satis patens, in immensum editus, uno perangusto aditu relicto; nam omnis natura uelut opere atque consulto praeceps. Quem locum Marius, quod ibi regis thesauri erant, summa vi capere intendit. Sed ea res forte quam consilio melius gesta. Nam castello virorum atque armorum satis et magna vis et frumenti et fons aquae; aggeribus turribusque et aliis m
Abbreviated transcription (Latin):
incensũ. numidȩ puberes intͣfecti. alii om̃s
uenundati. p̃da militib diuisa. Id facinus
c̃traius belli non auaricia neq scelert c̃sulis
admissũ. Sed quia locus iugurthȩ oportunꝰ.
nob̵ aclitu clifficilis. genus hominũ mobile.
infidũ ante neq benefitio neq metucoher¬
citũ. Postꝗ tantã rẽ marius ꝑegit : sineullo
suoꝵ in cõmodo magnꝰ ⁊ clarus antea: maior
& clarior haberi cepit. Omĩa ñ bencẽsulta
in uirtut ẽ trahebant᷑. Milites modesto ĩꝑio
habitisimul ⁊ locupletes aed cȩlũ ferre. Numi¬
de magis quã mortalẽtimere. Postremo om̃s
socu atq hostes credere illi aut mentẽ cliui¬
nã ẽẽ. aut deoꝵ nutu cuncta portendi.Sed
c̃sulubi eares bene euenit: ad alia oppida
ꝑgit. Pauca repugnãob numidis capit
Luctu atq cede omĩa c̃plent᷑: Deniq mults
locis potit᷑ ac plerisq incruento exercitu.
aliã rẽ aggredit᷑: n eadẽ asꝑitate qua

Expanded text:
incensum, Numidae puberes interfecti, alii omnes incensum, Numidae puberes interfecti, alii omnes venumdati, praeda militibus divisa. Id facinus contra ius belli non auaritia neque scelere consulis admissum, sed quia locus Iugurthae opportunus, nobis aditu difficilis, genus hominum mobile, infidum, ante neque beneficio neque metu coercitum. Postquam tantam rem Marius sine ullo suorum incommoatque clarior haberi coepit. Omnia non bene consulta in virtutem trahebantur: milites, modesto imperio habiti simul et locupletes, ad caelum ferre; Numidae magis quam mortalem timere; postremo omnes, socii atque hostes, credere illi aut mentem divinam esse aut deorum nutu cuncta portendi. Sed consul, ubi ea res bene evenit, ad alia oppida pergit, pauca repugnantibus Numidis capit,luctu atque caede omnia complentur. Denique multis locis potitus ac plerisque exercitu incruento aliam rem aggreditur, non eadem asperitate qua
Abbreviated transcription (Latin):
tes cibũ capere. atq utisimul eũ eccasu solis egrede¬
rent᷑ paratos eẽ iub&. Om̃ib sareinis abiectis: a qua
modo seq: ⁊ium̃ta honerare. Dem postꝗ tẽpusiusã.
castris egredit̾. noctẽq totã itinere facto c̃sedit.
Idẽ ꝓxima nocte facit. deint̾cia. multo ante lucis
aduentũ ꝑuenit in locũ tumulosũ. ab capsa non
ãplius duũ miliũ int̾uallo. Ibiq quã occultissime
pot̃. cũ om̃ib copis oꝑit᷑. Sed ubi lies cepite ⁊ nu¬
mide nihil hostile metuentes. multi oppido egr essi.
repente omẽm equitatũ. ⁊ cũ his uelo cissimos pediteᷤ
cursũ tẽdere ad capiã ⁊ portas obsidẽ iub&. De
inde intentꝰ ipse ꝓꝑe sequi. neq milites p̃larisi ne¬
re. Quȩ postꝗ oppidani cognouere. restrepidȩ
metꝰ ingens. malũ in ꝓusũ. Ad hoc pars cuuim
extra menia inhostiũ potestate. coegere
uti declitionẽ facerent. Ceterũ oppidum

Expanded text:
tes cibum capere atque, uti simul cum occasu solis egredetes cibum capere atque, uti simul cum occasu solis egrederentur, paratos esse iubet, omnibus sarcinis abiectis aqua modo seque et iumenta onerare. Dein postquam tempus visum, castris egreditur, noctemque totam itinere facto consedit; idem proxima facit; dein tertia multo ante lucis adventum pervenit in locum tumulosum ab Capsa non amplius duum milium interuallo, ibique quam occultissime potest cum omnibus copiis opperitur. Sed ubi dies coepit et Numidae nihil hostile metuentes multi oppido egressi, repente omnem equitatum et cum iis uelocissimos pedites cursu tendere ad Capsam et portas obsidere iubet; deinde ipse intentus propere sequi neque milites praedari sinere. Quae postquam oppidani cognovere, res trepidae, metus ingens, malum improuisum, ad hoc pars civium extra moenia in hostium potestate coegere, uti deditionem facerent. Ceterum oppidum
Abbreviated transcription (Latin):
pabulo pecoris magis ꝗ aruostudent. & qđ cũq natũ
fuerat : iussu regis in loca munita cͣtulerant. Ager
aut̃ ariđ ⁊ frugũ uacuus ea tẽ pestate. nã ȩstatis.
extremũ erat. tam̃ ꝓrei copia satis ꝓuident᷑ exor¬
nat. secus om̃e qđ suꝑiorib dieb p̃dȩ fuerat : equi¬
tib auxiliarus agendũ attribiuit. Aulũ manliũ
legatũ cũ cohortib expeditis ad oppidũ laris
ubistipendiũ & cõmeatũ locauerat. ireiub&.
Dicitq se pelabundũ post paucos eodẽ uenturũ: dies.
Sic incepeo suo occultato ꝑgit ad flum̃ tanaym.
Ceterũ in itinere cotidic pccus exercitui ꝑcenturias.
itẽ turmas : ȩqualit᷑ distribuerat ⁊ excoriis utres
utifierent : curabat simul & inopiã frum̃tileni¬
re ⁊ ignaris om̃ib: parare quȩ mox usui forent.
Deinde sexto lie cũ ad flum̾ uentũ ẽ : maximauis
utriũ effecta. Ibi castris leu munim̃to positas: mili¬

Expanded text:
pabulo pecoris magis quam aruo student et, quodcumque natum pabulo pecoris magis quam aruo student et, quodcumque natum fuerat, iussu regis in loca munita contulerant, ager autem aridus et frugum uacuos ea tempestate, nam aestatis extremum erat—, tamen pro rei copia satis prouidenter exornat. Pecus omne, quod superioribus diebus praedae fuerat, equitibus auxiliariis agendum attribuit, A. Manlium legatum cum cohortibus expeditis ad oppidum Laris, ubi stipendium et commeatum locauerat, ire iubet dicitque se praedabundum post paucos dies eodem venturum. Sic incepto suo occultato pergit ad flumen Tanain. Ceterum in itinere cottidie pecus exercitui per centurias, item turmas aequaliter distribuerat et, ex coriis utres uti fierent, curabat; simul inopiam frumenti lenire et ignaris omnibus parare quae mox usui forent. Denique sexto die, cum ad flumen ventum est, maxima vis utrium effecta. Ibi castris leui munimento positis mili
Abbreviated transcription (Latin):
rarũ inopiacibi acrior. Ad hoc natura ipsa¬
serpentiũ ꝑniciasa siti magis ꝗ aliare accendit᷑.
eius pocindi mariũ maxima cupido inuaserat:
Tũ ꝓpt᷑ usũ belli : tũ: quia res aspera uide¬
bat᷑. & metellus oppielũ thalã magna gła
ceperat. haud dissimilit᷑ sitũ. munitũ q nisi
quod apud thalã ñ longe amenib aliquot
fontes erant. capsenses una modo atq ea itͣ
oppidũ iugiaqua cetera pluuia utebãt᷑. Id
ulniq: ⁊ in omi africaque ꝓcul amari inculcius agȩ¬
bat᷑ eo facilius tolerabat᷑: quia numidȩ plerũq:
lacte & ferina carne uescebant᷑. ⁊ neq salẽ neq
alia irritam̃tagulȩ querebant. Cibus illis adũ¬
sũ fam̃ atq sici ñ libidini neq: luxuriȩ erat.
Igit᷑ c̃sul om̃ib: exploratis. credo dinfretꝰ. nac̃tra
tantas difficultates c̃silio satis ꝓudere ñ poterat.
Quippe &uã frum̃ti in opia tẽtabat᷑: quod numidȩ

Expanded text:
rarum inopia cibi acrior. Ad hoc natura rarum inopia cibi acrior. Ad hoc natura serpentium ipsa perniciosa siti magis quam alia re accenditur. Eius potiendi Marium maxima cupido invaserat, cum propter usum belli tum quia res aspera videbatur et Metellus oppidum Thalam magna gloria ceperat, haud dissimiliter situm munitumque, nisi quod apud Thalam non longe a moenibus aliquot fontes erant, Capsenses una modo atque ea intra oppidum iugi aqua, cetera pluvia utebantur. Id ibique et in omni Africa, quae procul a mari incultius agebat, eo facilius tolerabatur, quia Numidae plerumque lacte et ferina carne uescebantur et neque salem neque alia irritamenta gulae quaerebant: cibus illis aduersum famem atque sitim, non libidini neque luxuriae erat. Igitur consul omnibus exploratis, credo dis fretus—nam contra tantas difficultates consilio satis prouidere non poterat, quippe etiam frumenti inopia temptabatur, quia Numidae
Abbreviated transcription (Latin):
mulauerat ne quom ꝓuisus grauior acciðit
an mobilitate ingenu pacẽ atq bellũ mutare
solitꝰ: parũ exploratũ ÷ S consul utistatuerat
oppida castellaq munita adirt. partiui
alia metu ant p̃mia ostentando aũtere abͥ os¬
tib Ac pͥmo medio eria gerebat: existimans
iugurthã obsuos tutandos in manus uenturũ.
Sed ubi illũ ꝓcul abe̾t. & aliis negocus intentũ
accepit. maiora ⁊⁊ magis aspera aggrelitẽpꝰ
uisũc. Erat int̾ ingentes solitudines oppidũ
magnũ atq ualens nomine capsa cuiꝰ c̃ditor
hertules libis memorabat᷑. Eius ciues apud
iugurthã inmunes. leui inꝑio. ⁊ obea sidelis¬
simi habebant᷑. Muniti ad u̾sũ hostes ñme¬
nib modo ⁊ armis atq uiris. uerũ &iã multo
magis locorũ asꝑitate. Nã p̃t᷑ oppido ꝓpinqua¬
loca alia omĩa uasta. incultaq egentia aquę
infesta serpentib quoꝵius sicuti omĩum fe¬

Expanded text:
mulaueritne, quo improuisus grauior accideret, mulaueritne, quo improuisus grauior accideret, an mobilitate ingeni pacem atque bellum mutare solitus, parum exploratum est. Sed consul, uti statuerat, oppida castellaque munita adire, partim vi, alia metu aut praemia ostentando auertere ab hostibus. Ac primo mediocria gerebat, existimans Iugurtham ob suos tutandos in manus venturum. Sed ubi illum procul abesse et aliis negotiis intentum accepit, maiora et magis aspera aggredi tempus visum est. Erat inter ingentis solitudines oppidum magnum atque valens nomine Capsa, cuius conditor Hercules Libys memorabatur. Eius ciues apud Iugurtham immunes, leui imperio et ob ea fidelissimi habebantur, muniti aduersum hostis non moenibus modo et armis atque viris, verum etiam multo magis locorum asperitate. Nam praeter oppido propinqua alia omnia vasta, inculta, egentia aquae, infesta serpentibus, quarum vis sicuti omnium fe
Abbreviated transcription (Latin):
tellus interea romã ꝓfectus: ẽtra spẽ suã letis¬
simis animis excipit᷑: plebi platibq: postꝗ inu¬
dia decesserat uixta harus. Sed marius inpigre
prudent᷑ suoꝵ ⁊ hostiũ resparit᷑ attẽdere cog¬
noscere quid boniutrisq aut c̃tra ẽẽt. Explo¬
rare itinera regũ c̃silia ⁊ insidias coꝵ ante¬
uenire. Nihil apud se remissũ neq apud illos
tutũ pati. Itaq & getulos ⁊ iugurthã exsociis
nr̃is p̃clã agentes sepe aggressus initinere
fuderat. ipsũq regẽ hauel ꝓcul ab oppidocir¬
ta armis exuerat. Que postꝗ gloriosa modo
ẽẽ. neq belli patrandi copiã cognouit: statuit
urbes quȩ uiris aut loco ꝓhostib ⁊ ad u̾sñ se
oportunisme erant singulas circũ uentre
ta iugurthã aut p̃sidiis nudatũ siea pate¬
ret᷑ : aut p̃lio certaturũ. Nã boceus ad eũ
nuntios sepe miserat. uelle populi romani
amicitiã. ne quid a bse hostile timerae. Idsi¬

Expanded text:
tellus interea Romam profectus contra spem suam laetistellus interea Romam profectus contra spem suam laetissimis animis accipitur, plebi patribusque, postquam invidia decesserat, iuxta carus. Sed Marius impigre prudenterque suorum et hostium res pariter attendere: cognoscere, quid boni utrisque aut contra esset, explorare itinera regum, consilia et insidias eorum antevenire, nihil apud se remissum neque apud illos tutum pati. Itaque et Gaetulos et Iugurtham ex sociis nostris praedas agentis saepe aggressus in itinere fuderat ipsumque regem haud procul ab oppido Cirta armis exuerat. Quae postquam gloriosa modo neque belli patrandi cognovit, statuit urbis, quae viris aut loco pro hostibus et aduersum se opportunissimae erant, singulas circumvenire: ita Iugurtham aut praesidiis nudatum iri, si ea pateretur, aut proelio certaturum. Nam Bocchus nuntios ad eum saepe miserat: velle populi Romani amicitiam; ne quid ab se hostile timeret. Id si
Abbreviated transcription (Latin):
ei tradit᷑ ap. rutilio legato. Nã metellus c̃spec¬
tũ marii fugerat: ne uider& eaquȩ audita
animꝰ tolerare nequiuerat. Sed c̃sul expletis
legionib cohortibq auxiliarus. in agrũ ferti¬
lẽ ⁊ preda honustũ ꝓficiscit᷑. Vmĩa ibi capta
militib donat. Dem castella ⁊ oppida natura
⁊ uiris parũ munita aggredit᷑. Prelia multa
ceterũ alia lenia aliis locis facere. Int̾im noui
milites sine metu pugnȩ ad e̾ẽ. Uidere fugien¬
tes capi. aut occidi. fortissimũ quẽq tutissimũ
armis. lib̾tatatẽ. patriã. parentesq ⁊ omĩa
alia tegi. głam atq liuicias queri. Sic breui
spacio noui ueteresq coaluere. ⁊ uirtꝰ omĩum
equalis facta At regȩs ubide aduentumaru
cognouer̃ diũsi in locos difficiles ab eunt: Ita
iugurthe placuerat. sperranti mox effusos
hostes inuadiposse. Romanos sicuti plerosq
remoto metulaxius. licentiꝰq futuros. Me¬

Expanded text:
ei traditur a P. Rutilio legato; nam Metellus conspecei traditur a P. Rutilio legato; nam Metellus conspectum Mari fugerat, ne videret ea, quae audita animus tolerare nequiuerat. Sed consul expletis legionibus cohortibusque auxiliariis in agrum fertilem et praeda onustum proficiscitur, omnia ibi capta militibus donat; dein castella et oppida natura et viris parum munita aggreditur, proelia multa, ceterum leuia, alia aliis locis facere. Interim novi milites sine metu pugnae adesse, videre fugientis capi aut occidi, fortissimum quemque tutissimum, armis libertatem patriam parentisque et alia omnia tegi, gloriam atque divitias quaeri. Sic brevi spatio novi ueteresque coaluere, et virtus omnium aequalis facta. At reges, ubi de adventu Mari cognoverunt, diuersi in locos difficilis abeunt. Ita Iugurthae placuerat, speranti mox effusos hostis invadi posse, Romanos sicuti plerosque remoto metu laxius licentiusque futuros. Me
Abbreviated transcription (Latin):
talis factus ÷ neq quisq parens liberis utiçt̾ni
forent optauit magis utiboni honestiq uitã
exigerent. Plura dicerẽ quirites. siumidis
uirtutẽ ũba adderent. nã strenuis abunde
diccũ puto. Huiꝰcemodi oratione habita
marius. postq. plebis animos arrectos ud&
ꝓꝑe cõmeati. stipendio armis aliisq: utilib
naues honerat. Cũ his aulũ manliĩ legatũ
ꝓficisci iub&. Ipse int̾ta milites scribere.
ñ more maioꝵ. neq ex classib sed uticiuꝰq
libido erat. capitecensos plerosq Iel factũ me¬
morabant alii in opiabonorũ. aluꝑãbitionẽ
c̃sulis memorabant. qđ ab eo genere celebratꝰ
auctusq erat. & hominipotentiã querenti:
egentissimꝰ qusq oportunissimꝰ ciuneq sua
cara. quippe. quȩ nulla sunt. & omĩa c̃p̃cio
honesta uidentur Igit᷑ mariꝰ cũ aliquanto
maiorenumero ꝗdecrctũ erat in africaon
ꝓfectus. paucis dieb uticã adueit᷑. Exercitꝰ

Expanded text:
talis factus est, neque quisquam parens liberis, uti aeterni talis factus est, neque quisquam parens liberis, uti aeterni forent, optauit, magis uti boni honestique vitam exigerent. Plura dicerem, Quirites, si timidis virtutem verba adderent; nam strenuis abunde dictum puto." Huiusce modi oratione habita Marius, postquam plebis animos arrectos videt, propere commeatu, stipendio, armis aliisque utilibus nauis onerat, cum his A. Manlium legatum proficisci iubet. Ipse interea milites scribere, non more maiorum neque ex classibus, sed uti libido iusque erat, capite censos plerosque. Id factum alii inopia bonorum, alii per ambitionem consulis memorabant, quod ab eo genere celebratus auctusque erat et homini potentiam quaerenti egentissimus quisque opportunissimus, cui neque sua cara, quippe quae nulla sunt, et omnia cum pretio honesta videntur. Igitur Marius cum aliquanto maiore numero, quam decretum erat, in Africam profectus paucis diebus Vticam aduehitur. Exercitus
Abbreviated transcription (Latin):
uiri bonorũ p̃mia ereptũ eunt. Ita iniustis¬
si me luxuria ⁊ ignauia pessime artes illis qui
coluere eas nihil officiunt. R.p. in noxiȩ cladi
sunt. Nunc qm̃ illis quãtũ meimores ñ illoꝵ
flagicia poscebant. responedi: pauca derep.
loquar. Primũ omĩum denumidia bonũ
habete animũ quirites. Nã quȩ ad hoc tẽpꝰ
ingurthã tutata st᷑: omĩ a remouistis. a uari¬
tiã ĩꝑitiã. atq suꝑbiã. Deinde exercitꝰ ẽ ibi
locoꝵ sciens. sed iehercule magis strenuus: ꝗ
felix. Nã magna parscius auaritia aut teme¬
ritate ducũ attrita ẽ. Quã obrẽ uosquib mi¬
inꝑatoꝵ suꝑbia metus ceperit. Egom& in
agmine. Aut in p̃lio c̃sultor idẽ &i socius ꝑi¬
culi uob̾cũ ad ero. meq uosq in om̃ib reb
iuxtagerã. & ꝓfecto clus uiuantib omĩa
matura sunt. Sictoria preda. laus que siclu¬
bia aut ꝓcul ẽc̾nt: tam̃ om̃s bonos rti .p. sub¬

Expanded text:
viri, bonorum praemia ereptum eunt. Ita iniustisviri, bonorum praemia ereptum eunt. Ita iniustissime luxuria et ignavia, pessimae artes, illis, qui coluere eas, nihil officiunt, rei publicae innoxiae cladi sunt. Nunc quoniam illis, quantum mei mores, non illorum flagitia poscebant, respondi, pauca de re publica loquar. Primum omnium de Numidia bonum habete animum, Quirites. Nam quae ad hoc tempus Iugurtham tutata sunt, omnia remouistis: auaritiam, imperitiam atque superbiam. Deinde exercitus ibi est locorum sciens, sed mehercule magis strenuos quam felix. Nam magna pars eius auaritia aut temeritate ducum attrita est. Quam ob rem vos, quibus miimperatorum superbia metus ceperit. Egomet in agmine aut in proelio consultor idem et socius periculi vobiscum adero, meque vosque in omnibus rebus iuxta geram. Et profecto dis iuuantibus omnia matura sunt: victoria, praeda, laus. Quae si dubia aut procul essent, tamen omnis bonos rei publicae sub
Abbreviated transcription (Latin):
p̃celebrauere. Quis nobilitas frcca iusa dissimilis
unanib nos illoꝵ emules cõtẽpnit. Ꝙ̾ om̃es hono¬
res ñ ex debito merito. sed quasi debitos a nobirepe¬
tit᷑ Ceterũ hominas suꝑbissim pculenttant.Ma¬
Sordidũ me & incultũ morib auint . quia paitũ
sete cõiunũ exorno. neq hiferionẽ uallũ neis
pluris p̃cu coccũ : quã uillicũ habeo. Quȩ:
mihi liba confiteri quirites Nã & exparen¬
temeo. & ex aliis scĩs uiris ita accepi. mundi¬
tias mulierib uiris laborẽ c̃uenire. Om̃ib q
bonis oportere. plus głȩ quã diuitiarũ e̾e.
Arma ñ suppellectilẽ decoriee̾. Iuinergo
qđ uiuat. qd carũ estimant : id sẽꝑfaciant
ament potent. ubi ad olescentiã habuere
ibi senectutẽ agant. in c̃uiuus dediti uentri
& turpissimȩ parti corporis. sudorẽ. pulue¬
rẽ &i alia talia relinquant nob̃. quib illa
epulis iocundiora sunt. Uerũ ñ itaẽ Nã ubi
se om̃ib flagicus dedecoraueres turpissimi

Expanded text:
 publicam celebrauere. Quis nobilitas freta, ipsa dissimilis moribus, nos illorum aemulos contemnit et omnis honores non ex merito, sed quasi debitos a vobis repetit. Ceterum homines superbissimi procul errant. maSordidum me et incultis moribus aiunt, quia parum scite convivium exorno neque histrionem ullum neque pluris preti coquum quam vilicum habeo. Quae mihi libet confiteri, Quirites. Nam ex parente meo et ex aliis sanctis viris ita accepi, munditias mulieribus, viris laborem convenire, omnibusque bonis oportere plus gloriae quam divitiarum esse; arma, non supellectilem decori esse. Quin ergo, quod iuuat, quod carum aestimant, id semper faciant: ament, potent; ubi adulescentiam habuere, ibi senectutem agant, in conviviis, dediti ventri et turpissimae parti corporis; sudorem, puluerem et alia talia relinquant nobis, quibus illa epulis iucundiora sunt. verum non ita est. Nam ubi se flagitiis dedecorauere turpissimi
Abbreviated transcription (Latin):
pexilii phaleras. aliamilataria dona
Preterea cicatrices ad ũsop atoro hesunt
mee imagines. hec nobilitas. non heredaa¬
te relicta ut illa illis. sed qui ego meis plu¬
rimis laborib a ꝑicuilis quesiui. Nonsunt
c̃posita mea uerba. parũ id facio apsa sose
uasis sacusar indit. Illis artificio opus ẽ. ut tur¬
prafacta oracione tegant. Neq litteras grecas
didicr parũ placebat cas discere. quippe quae
pori mopiã & laborẽ tolerare. Hnsergo p̃ceptis
milites hortalor Meq llos arte colã meopulũt
neq głam meã laborẽ illorũ faciã. Hoc rutile
hoc t᷑ ciuiledi ꝑiũ.Nãq cũtute ꝑ mollitiẽ agis

Expanded text:
uexillum, phaleras, alia militaria dona, uexillum, phaleras, alia militaria dona, praeterea cicatrices aduerso corpore. Hae sunt meae imagines, haec nobilitas, non hereditate relicta, ut illa illis, sed quae ego meis plurimis laboribus et periculis quaesiui. Non sunt composita verba mea: parui id facio. Ipsa se virtus satis ostendit; illis artificio opus est, ut turpia facta oratione tegant. Neque litteras Graecas didici: parum placebat eas discere, quippe quae pore inopiam et laborem tolerare. His ego praeceptis milites hortabor, neque illos arte colam, me opulenter, neque gloriam meam, laborem illorum faciam. Hoc est utile, hoc civile imperium. Namque cum tute