comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tudo. ⁊ latitudo ⁊ profundũ: cogno¬
scere etiam super enuentẽ scien¬
tie caritatem xp̃i: ut impleanim
in oĩem plenitudiune dei. Potest ne
qͥcquam dici manifestius. Obsec᷑
ingilate paululum: uidete testamẽ¬
ti utruisq concordiam qui sit in
enoribus iute modus ⁊ quo sunt
referenda oĩa satis apientẽ: ⁊ do¬
centem amorem dei. Concitant e¬
wangłia cũ dicitur petite querite
pulsate: concitat paulus dicendo n
incaritate radicati ⁊ fundati pos¬
sitis comprehendere: concitat etiã
ꝓpħa cũ dicit facile sapientiam
ab hus qui eam diligunt querũt
concupiscunt. ugllant cogitant
curant posse cognosci. Salus am¬
scripturarũ pace monstratur: et
uos latrare potius aduersus hec
quam hus obtemꝑare diligitis.
Breue dicam quod sentio Audi¬
te doctos eccl̃ie cathonce uiros t̃a¬
ta pace auinii. ⁊ eo uoto quo eos ego
audiui: nichil opus erit noue ãnis
quibus me iudificastis. Longe oĩno.
longe breuiori tp̃re quid iuter sit

Expanded text:
ndum; cognoscere etiam supereminentem scientiae charitatem Christi, ut impleamini in omnem plenitudinem Dei? Potestne quidquam dici manifestius? 34. Obsecro, vigilate paululum, videte Testamenti utriusque concordiam, qui sit in moribus vitae modus, et quo sint referenda omnia, satis aperientem et docentem. Amorem Dei concitant Evangelia, cum dicitur, Petite, quaerite, pulsate : concitat Paulus, dicendo, Ut in charitate radicati et fundati possitis comprehendere : concitat etiam propheta, cum dicit, facile sapientiam ab iis qui eam diligunt, quaerunt, concupiscunt, vigilant, cogitant, curant, posse cognosci. Salus anScripturarum pace monstratur, et vos latrare potius adversus haec, quam his obtemperare diligitis. Brevi dicam quod sentio: audite doctos Ecclesiae catholicae viros tanta pace animi, et eo voto quo vos ego audivi; nihil opus erit novem annis quibus me ludificastis. Longe omnino, longe breviore tempore, quid intersit
Abbreviated transcription (Latin):
quod ra ueteri dictũ est de sapientia.
attingit aucẽ a fine usq ad finem
fortiter. ⁊ disponit oĩa suamter. Nã¬
Q attingere fortiter magis iuxtu¬
tem significat: disponere autem¬
suauiter quasi artem ipam atq ra¬
tiouẽ. Sed si hoc uidetur obscurũ.
uide que sequũtur. Et õiim inquit
deus. dilexit illam doccrix est eñi

Expanded text:
tum est de sapientia, Attingit autem a fine usque in finem fortiter, et disponit omnia suaviter? Namque attingere fortiter magis virtutem significat: disponere autemsuaviter, quasi artem ipsam atque rationem. Sed si hoc videtur obscurum, vide quae sequuntur: Et omnium, inquit, Dominus dilexit
Abbreviated transcription (Latin):
Non respicientes inquit que iudent᷑
sed que non uident᷑. Que uidentur eñi
temporalia sunt: que aũt uon uident᷑
eterna. Ex quo intelligi potest quod
xp̃ani non suit: qui solem ⁊ banam
non modo dlligendos sed etiam colen¬
des putant. Quid eñi uidemus. si solẽ
⁊ lunam non uidemus. Detiti autem
sumus conuerti ad ea que uident᷑. Nõ
sunt gͥ etiam ista diligenda ei: qͥ amo¬
rem illum incorruptũ deo cogitat ex¬
hibere. Sed erit mͥ alius locus quo de
istis diligentius requiret᷑. Non enim
nũc de fide sed de uira dicere ustitur:
ꝑ qũã meremur scire quod credimus.
Amandus gͥ solus deus est: om̃is mũ
utendum autem hus ad huius uite

Expanded text:
Non respicientes, inquit, quae videntur, Non respicientes, inquit, quae videntur, sed quae non videntur. Quae enim videntur, temporalia sunt: quae autem non videntur, aeterna . Ex quo intelligi potest, quam christiani non sint qui solem et lunam non modo diligendos, sed etiam colendos putant. Quid enim videmus, si solem et lunam non videmus? Vetiti autem sumus converti ad ea quae videntur. Non sunt igitur etiam ista diligenda ei qui amorem illum incorruptum Deo cogitat exhibere. Sed erit mihi alius locus quo de istis diligentius requiretur. Non enim nunc de fide, sed de vita dicere institui, per quam meremur scire quod credimus. Amandus igitur solus Deus est: omnis veroutendum autem his ad hujus vitae
Abbreviated transcription (Latin):
cut portauimꝰ ymaginẽ terren
portemus ⁊ ymaginem celestis. Ha
est: exuite ueterem: ⁊ induite nouũ
Omĩe gͥ officium temperantie est
exuere ueterem hoĩem ⁊ indeo re¬
nouorr idest contempnere om̃s cor¬
poreas illecebras. laudemq popula¬
rem totũq amorem ad inusibilia
⁊ diuina conferre. Unde illud seqͥt᷑
quod mirifice dictũ ẽ. si ext̾ioꝵ homo
noster corrũpitur: s interior reno¬
uati ⁊ de die in diem. Audi ⁊ ꝓpħa
canentem. Cor mũdũ crea in me
deus: ⁊ sp̃m reccũ innoua inuisce¬
bus meis. Quid contra istam cu¬
uenientiam dici: nisi a latratorib
attiungit: que a non nulłis etiam sẽ¬
sensibilia noĩantur: in quib ma¬
xime lux ista uulgaris ercelłit: qr
⁊ in ip̃is sensibus nr̃is quib aĩa ꝑ
corpus utitur nichil ẽ oculis pre¬
ferendum: ⁊ ideo in scripturis scis
uisibilium nõie sensibilia cuncta
dampnantur. Itaq in nouo testa¬
nento: sic ab istor amore ꝓhibemur.

Expanded text:
imus imaginem terreni, portemus et imaginem coelestis : hoc est, exuite veterem, et induite novum. Omne igitur officium temperantiae, est exuere veterem hominem, et in Deo renovari; id est, contemnere omnes corporeas illecebras, laudemque popularem, totumque amorem ad invisibilia et divina conferre. Unde illud sequitur quod mirifice dictum est, Si et exterior homo noster corrumpitur, sed interior renovatur de die in diem . Audi et prophetam canentem, Cor mundum crea in me, Deus, et spiritum rectum innova in visceribus meis . Quid contra istam convenientiam dici, nisi a caecis latratoribus attingit, quae a nonnullis etiam sensibilia nominantur: in quibus maxime lux ista vulgaris excellit, quia et in ipsis sensibus nostris, quibus anima per corpus utitur, nihil est oculis praeferendum; et ideo in Scripturis sanctis, visibilium nomine sensibilia cuncta significantur. Itaque in Novo Testamento sic ab istorum amore prohibemur:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑi inqueꝵ. Poteram ꝓ mea me¬
diocritate discurere singula. et eru¬
ire ac demonstrare que accepi. in
quoꝵ excellentia ⁊ altitudine ple¬
rũq uerba deficiunt. sed quam diu
latratis. non est faciendũ. Non eñi
iibus Ne succenseatis. Et ego
latraui ⁊ canis fui: quando metũ
uire non docendi cybo sed refellẽ¬
di fustibus agebatur. Si aũt ui
uobis esset caritas de qua nunc
agitur uel si etiam fuerit aliqñ
quantam cognoscende ueritatis
magnitudo desiderat. ad erit de
qui ostendat uobis neq apud ma¬
nicheos ẽẽ xp̃ianam fidem: que ad
sũmũ apitem sapientie uerita¬
tisq ꝑducit. qua ꝑfrui nichil est
aliud̃ nisi beatisfime uiuere: neq
esse uspiam nisi in catholica disci¬
plina. Eͥd eñi aliud uidetur apłs
paulus optare cũ dicit. huiꝰ rei gr̃a
flecto genua mea ad prẽm dñi

Expanded text:
 33. Poteram pro mea mediocritate discutere singula, et eruere ac demonstrare quae accepi, in quorum excellentia et altitudine plerumque verba deficiunt: sed quamdiu latratis, non est faciendum. Non enim nibus . Ne succenseatis. Et ego latravi et canis fui, quando mecum jure non docendi cibo, sed refellendi fustibus agebatur. Si autem in vobis esset charitas, de qua nunc agitur, vel etiam si fuerit aliquando, quantam cognoscendae veritatis magnitudo desiderat, aderit Deus qui ostendat vobis neque apud Manichaeos esse christianam fidem, quae ad summum apicem sapientiae veritatisque perducit, qua perfrui, nihil est aliud nisi beate vivere; neque esse uspiam, nisi in catholica disciplina. Quid enim aliud videtur apostolus Paulus optare, cum dicit: Hujus rei gratia flecto genua mea ad Patrem Domi
Abbreviated transcription (Latin):
boni sũme sapientie. sũmeq sapt¬
entie concordie. Qua re diffinire
etiam sic licet. ut temperantiam
dicamus amorem deo sese integrũ
incorruptũq seruantẽ: fortitudinẽ
amorẽ oĩa ꝓpter dm̃ facile ꝑferẽ¬
tem: iusticiam amorem deo tantũ
seruientem. ⁊ ob hoc bene imꝑan¬
tem ceteris que homini subiecta ft̃
prudentiam amorem bene discernẽ¬
tem ea quibus admuuct᷑ in deũ ab
hus quibus impediri potest. Hus¬
de singulis uirtutibus qui nã uuẽ¬
di modus ducatur paucis explicalo
si prius testimonus nou testamẽti
pauca ut pollicitus sum compara¬
uero. Non eñi pslus tantum di¬
cit deo nos ẽẽ debere subumctos:
ita ut in medio quod separet in¬
chil sit. Nonne ⁊ ꝓpħa cõmodissi¬
me hoc ⁊ breuissime significat cũ
dicit miichi autem adherere deo
bonũ est. ⁊ Lõne qd ibi latissime
quod ad̃didit bonũ est: nõne ad il¬
lud respicit qđ ibi positũ ẽ diligen¬

Expanded text:
boni, summae sapientiae, summaboni, summae sapientiae, summaeque concordiae. Quare definire etiam sic licet, ut temperantiam dicamus esse amorem Deo sese integrum incorruptumque servantem; fortitudinem, amorem omnia propter Deum facile perferentem; justitiam, amorem Deo tantum servientem, et ob hoc bene imperantem caeteris quae homini subjecta sunt; prudentiam, amorem bene discernentem ea quibus adjuvetur in Deum, ab iis quibus impediri potest. de singulis virtutibus quinam vivendi modus ducatur, paucis explicabo, si prius testimoniis Novi Testamenti, paria, ut pollicitus sum, comparavero. Num enim Paulus tantum dicit, Deo nos esse debere subjunctos, ita ut in medio quod separet nihil sit? Nonne et propheta commodissime hoc et brevissime significat, cum dicit: Mihi autem adhaerere Deo bonum est? Nonne quod ibi latissime quod addidit, bonum est, nonne ad illud respicit, quod ibi positum est, Diligen
Abbreviated transcription (Latin):
tioni aute cellit auctoritate druina:
nichil aliud quã ip̃m deum. Nam
quid erit aliud optimũ hoĩs. nͥ cui
est herere beatissimũ. Id est autem
solus deus. Cui herere certe nõ ua¬
lemus: usi amore dilectione cari¬
tate. Qd̃ siuitus ad beatam uitam
nos ducit: nichil onio ẽẽ urtutem
affirmauerim nisi sũmũ amorem
dei. Namq illud quod quadriper¬
tita dicitur uirtꝰ. ex ip̃ius amoris
uariã quodam affectu quantũ in¬
telligo dicitur. Itaq illas dat quatu¬
or iurtutes quarum utiña ita sĩt¬
affectus in mentibus uris ut noĩa
ui ore sunt õium sic etiam diffi¬
iire non dubitem. ut temperan¬
tia sit amor. indegrum se prebẽs
ei quod amatur: fortitudo amor
facile tolerans oĩa ꝓpter fimatur.
iusticia amor soli amato seruiens.
⁊ ꝓpterea recte dnãns: prudentia
amor ea aquibus aduinatur ab
eis quibus impedit᷑ sagaciter se li¬
gens. Sed hũc amorem non cuiꝰli¬
bet sed dei ẽẽ diximus: idest sũmi

Expanded text:
tioni antecellit auctoritate divina, tioni antecellit auctoritate divina, nihil aliud quam ipsum Deum. NaQuid erit aliud Optimum hominis, nisi cui est herere beatissimum? Id est autem solus deus, cui herere certe non valemus nisi amore, dileccione et caritate. Quod si virtus ad beatam vitam nos ducit, nichil omnino esse virtutem affirmaverim nisi summum amorem dei. Namque itita dicitur virtus, ex ipsius amoris vario quodam affectu, quantum intelligo, dicitur. Itaque illas quatuor virtutes, quarum utinam ita sit in mentibus vis, ut nomina in ore sunt omnium, sic etiam definire non dubitem, ut temperantia sit amor integrum se praebens ei quod amatur; fortitudo, amor facile tolerans omnia propter quod amatur; justitia, amor soli amato serviens, et propterea recte dominans; prudentia, amor ea quibus adjuvatur ab eis quibus impeditur, sagaciter seligens. Sed hunc amorem non cujuslibet, sed Dei esse diximus, id est summi
Abbreviated transcription (Latin):
ergo ꝑcaritatem ut conforme¬
mur deo ⁊ ex eo conformati atq
figurati ⁊ cirtũcisi ab hoc mũdo
non confundamur cũ hus que no¬
bis ẽẽ debent subiecta Fiat autem
stantie: cui soli incꝯmutahilitas.
atq ut ita dicam inconuertibilitas
semꝑ est. Creatura eñi. neq hoc ez¬
go s idem paulus clamat uanitati
nobis spũs scũs prestat. Creatura
gͥ non est: qr om̃e quod est. aut de¬
ip̃m ẽe. Est eñi uereq sũme deus:
ex quo om̃ia. per quem otnĩa. in quo
gĩa. Hec uerba pauli sũt. Et dein
ma. Quanto eñi melius atq dif¬
fusius diffamatur. tanto diligit᷑
⁊ amat᷑ ardentius. Qd̾ cũ fit ni¬
chil aliud ab humano genere ꝙͣ
certo ⁊ constanti gradu in optimã
uitam ⁊ beatissimam ꝑgit᷑. ⁊ lon
arbitror cũ de moribus ⁊ uita fit
questio amplius esse requirendũ.
quod sit hõĩs sũmũ bonũ. quo referen¬
da sunt oĩa Id em̃i esse patuit ⁊ rõne
quantum ualuimus: ⁊ ea que nr̃e ra¬

Expanded text:
ergo per charitatem ut conformemur Deo, et ex eo conformati atque configurati, et circumcisi ab hoc mundo, non confundamur cum iis quae nobis debent esse subjecta. Fit autem substantiae, cui soli incommutabilitas atque ut ita dicam, invertibilitas semper est. Creatura enim neque hoc ego, sed idem Paulus clamat, vanitati nobis Spiritus sanctus praestat: creatura igitur non est. Quia omne quod est, aut Deipsum esse. Est enim vere summeque Deus, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia: haec verba Pauli sunt. Quid deima? Quanto enim melius atque diffusius diffamatur, tanto diligitur et amatur ardentius. Quod cum fit, nihil aliud ab humano genere quam certo et constanti gradu in optimam vitam et beatissimam pergitur. Non arbitror cum de moribus et vita fit quaestio, amplius esse requirendum, quod sit hominis summum bonum, quo referenda sunt omnia. Id enim esse patuit, et ratione quantum valuimus, et ea quae nostrae ra
Abbreviated transcription (Latin):
entie inse autẽ cadere posse stulti¬
ciam atq fallatiam uel ꝓpt̾ errores
quibus erui desiderat confiterr sed
rursus cauere debet ne ab ip̃ius dĩ
caritate. qua scĩficat᷑ ut beatissimꝰ
maneat. alterius creature idest hu¬
nis sensibilis mũdr amore separe¬
tur. ⁊on gͥ separet nos alia trea¬
tura. si quidem ⁊ nos ip̃i creatura
sumus: a caritate dei que est in x¬

Expanded text:
entiae: in se autem cadere posse stultientiae: in se autem cadere posse stultitiam atque fallaciam, vel propter errores quibus exui desiderat, confiteri. Sed rursus cavere debet, ne ab ipsius Dei charitate, qua sanctificatur ut beatissimus maneat, alterius creaturae, id est hujus sensibilis mundi amore separetur. Non igitur separat nos alia creatura, siquidem et nos ipsi creatura sumus, a charitate Dei, quae est in
Abbreviated transcription (Latin):
sic ab eo supbia decideret. cui cari¬
tate iungendus est. Fiet eñi deo si¬
iilis quãtũ datũ est: dũ illustr̃a¬
dum illi atq illuminandũ se sub¬
icit. Et si ei maxime ꝓpinquat
subiectione ista qua sintilis fit:
longe ab eo fiat necesse ẽ auda¬
tia qua uult ẽẽ similior. Ip̃a est
qua legibus dei obtemperare detractat.
dum sue potestatis ẽẽ cupit ut deus
est. Quanto gͦ magis longe discedit
adeo: non loco sed affectione atq cupi¬
ditate: ad inferiora quã est ip̃e: tanti
stulticie miserieq completur. Dile¬
itione gͥ redit in dñm: se illi qua¬
non complere componere sed sub¬
ponere affectat. Qd̃ quãto fecerit
instantius ac studiosius: tanto erit
beatior atq sublimor. ⁊ illo solo do¬
minante liberrimus. Quã obrem
nosse debet se ẽẽ creaturã. Debet e¬
nim creatorem suũ credere sicuti est
inuiolabili ⁊ incõmutabili semper
manere natura ueritatis atq sapi¬

Expanded text:
sic ab eo superbia decideret, cui charisic ab eo superbia decideret, cui charitate jungendus est. Fit enim Deo similis quantum datum est, dum illustrandum illi atque illuminandum se subjicit. Et si maxime ei propinquat subjectione ista qua similis fit, longe ab eo fiat necesse est audacia qua vult esse similior. Ipsa est qua legibus Dei obtemperare detrectat, dum suae potestatis esse cupit ut Deus est. 21. Quanto ergo magis longe discedit a Deo, non loco, sed affectione atque cupiditate ad inferiora quam est ipse, tanto magis stultitia miseriaque completur. Dilectione igitur redit in Deum, qua se illi non componere, sed supponere affectat. Quod quanto fecerit instantius ac studiosius, tanto erit beatior atque sublimior, et illo solo dominante liberrimus. Quamobrem nosse debet se esse creaturam. Debet enim creatorem suum credere sicuti est, inviolabili et incommutabili semper manere natura veritatis atque sapi
Abbreviated transcription (Latin):
c̃aritate diuellet: qui non ubiq
totus eẽt si ullo contiueretur lo
tura. O. altissimoꝵ mysteriorũ
tentus dicere creatura s alia in¬
quit creatura: admonẽs etiã id¬
ipm̃ quo diliginus deum et quo
inheremus deo id est auimũ atq
mentem creaturã ẽẽ. Alia gͦ crea¬
tura corpus est. Et si auimus res
quedam est intelligibilis. id ẽ que
tantũ intelligẽdo innotescit: alia
creatura ẽ om̃e sensibile. id ẽ quod
ꝑ oculos uel aures uł olfactum uł
gustum uel tactũ. quasi quandam
noticiam sui prebet: atq id dete¬
rius sit necesse ẽ quam quod in¬
telligentia sola capitur. Ergo cum
etiam deus dignis animus notus
non nͥ piutelligentiã possit esse
cũ tamen sit ip̃a qua intelligitur
mente prestantior. quippe creator
eius atq auctor est. uerendũ erat
ne aninis humanus eoquod int̾
inuisibilia ⁊ intelligibilia nume¬
ratur eiusdem se nature arbitrare¬
tur ẽẽ cuiꝰ est ip̃e qui creauit: et

Expanded text:
charitate divellet, qui non ubique charitate divellet, qui non ubique totus esset, si ullo contineretur loctura. O altissimorum mysteriorum tentus dicere, creatura; sed, alia, inquit, creatura, admonens etiam idipsum quo diligimus Deum, et quo inhaeremus Deo, id est animum atque mentem creaturam esse. Alia ergo creatura corpus est: et si animus res quaedam est intelligibilis, id est quae tantum intelligendo innotescit, alia creatura est omne sensibile, id est quod per oculos, vel aures, vel olfactum, vel gustum, vel tactum, quasi quamdam notitiam sui praebet; atque id deterius sit necesse est, quam quod intelligentia sola capitur. Ergo cum etiam Deus dignis animis notus non nisi per intelligentiam possit esse, cum tamen sit ipsa qua intelligitur mente praestantior; quippe qui creator ejus atque auctor est; verendum erat ne animus humanus, eo quod inter invisibilia et intelligibilia numeratur, ejusdem se naturae arbitraretur esse, cujus est ipse qui creavit; et
Abbreviated transcription (Latin):
est. si mnalio est fauet ut conun¬
gamur deo: si in nobis ẽ. ip̃a cõmĩ¬
git. Non separant instantes mo¬
lestie. Hoc eñz leuieres eas sentimꝰ
quo ei unde nos separe molumtur
artius iuheremꝰ. ⁊ on separat pro¬
missio futuroꝵ. Nam ⁊ quicquid
boni futurum est cercius ꝓmittit
deus. ⁊ uichil ẽ ip̃o den melius. qui
iam profecto bene sibi herentibus
presens est ⁊ on separat altitudo
neq profundum. Et eñi si hec uer¬
ba. scientie forte altitudinẽ uel ꝓ¬
fundum significant: non ero cuͣ¬
riosus ne se urngar a deo: nec cu¬
uisdam doctrina me ab eo sepat:
ut quasi depellat errorem ad pror¬
sus nemo nisi sepatus erraret.
Si uero altitudine ⁊ profundo su¬
pera ⁊ pafera huius mũdi signi¬
ficant᷑: quis in celũ polliceatur
ut a celi fabricatore se iungar:
Aut quis terreat infernus ut
deum deseram: que si non unqũa
deseruissem inferna nescirem:
Postremo quis me locus ab euis

Expanded text:
est: si in alio est, favet ut conjunest: si in alio est, favet ut conjungamur Deo; si in nobis est, ipsa conjungit. Non separant instantes molestiae: hoc enim leviores eas sentimus, quo ei unde nos separare moliuntur, arctius inhaeremus. Non separat promissio futurorum: nam et quidquid boni futurum est, certius promittit Deus; et nihil est ipso Deo melius, qui jam profecto bene sibi inhaerentibus praesens est. Non separat altitudo neque profundum: etenim si haec verba scientiae forte altitudinem vel profundum significant, non ero curiosus, ne sejungar a Deo; nec cujusquam doctrina me ab eo separat, ut quasi depellat errorem, a quo nemo prorsus nisi separatus erraret. Si vero altitudine et profundo superna et inferna hujus mundi significantur, quis mihi coelum polliceatur, ut a coeli fabricatore sejungar? Aut quis terreat infernus, ut Deum deseram, quem si nunquam deseruissem, inferna nescirem? Postremo, quis me locus ab ejus
Abbreviated transcription (Latin):
deum oĩa procedunt in bonũ et sũ¬
mũ bonũ qd̃ etiam optimũ dicit᷑
non uͦi diligendũ esse nemo ambi¬
git. sed ita diligendũ ut nichil ara
mente: quis queso dubitai̾t hus
oĩbus constitutis ⁊ firmissime cre¬
ditis nichil nobis abud optimum
ad qd̾ adipiscendũ post positis cet̾is
si nulla res ab eius caritate nos
sepat: quid esse non solum melius
sed etiam certius hoc bono potest:
Sed singula breuiter actendamus.
⁊emo nos inde separat nmando
mortem. Id ip̃m eñ qd̵ diligimus
deum mori non potest nisi dũ nõ
diligit deum. cũ mors ip̃a sit non
diligere deuni: qd nichil est aliud
quam ei quicqũa in diligendo deuar¬
atq sequendo p̾ponere. ⁊lemo inde
inheremus deo: nr̃a mente potẽtioꝵ.
Non seꝑat uirtus. Nam si uirtꝰ
hic illa noĩata est que aliquã pote¬
statem habet in mũdo hoc: toto mũ¬
do est õmo sublimior mens irhe¬
rens deo. Sin illa uirtus dc̃a ẽ que
ip̃ius animi nr̃i rectislima affectio

Expanded text:
Deum omnia procedunt in bonum; et summum bonum, quod etiam optimum dicitur, non modo diligendum esse nemo ambigit, sed ita diligendum ut nihil amplimente: quis, quaeso, dubitaverit, his omnibus constitutis, et firmissime creditis, nihil nobis aliud esse optimum, ad quod adipiscendum postpositis caeteris si nulla res ab ejus charitate nos separat, quid esse non solum melius, sed etiam certius hoc bono potest? 19. Sed singula breviter attendamus. Nemo nos inde separat, minando mortem. Id ipsum enim quo diligimus Deum, mori non potest, nisi dum non diligit Deum; cum mors ipsa sit non diligere Deum, quod nihil est aliud quam ei quidquam in diligendo atque sequendo praeponere. Nemo inde inhaeremus Deo, nostra mente potentior. Non separat virtus: nam si virtus hic illa nominata est, quae aliquam potestatem in hoc mundo habet, toto mundo est omnino sublimior mens inhaerens Deo. Sin virtus illa dicta est, quae ipsius animi nostri rectissima affectio
Abbreviated transcription (Latin):
Sed eum secnitlir diligendo. conse¬
quimͣ uero non cũ hoc efficimur
om̃o qb̵ est ip̃e: sed ei ꝓrimi. euruq
mirifico ⁊ intelligibili modo contin¬
gentes: euisq ueritate ⁊ sc̃itate pe¬
uitus illustrati atq comprehensi
lle namq ip̃m lumen est. nobis au¬
tem ab eodem illumi nari licet. Ma¬
ximũ gͥ quod ad beatam ducit uit̃a
peimũq mandatũ est. Diliges do¬
minũ deum tuũ extoto corde tuo ⁊

Expanded text:
ndo, consequimur vero, non cum hoc omnino efficimur quod est ipse, sed ei proximi, eumque mirifico et intelligibili modo contingentes, ejusque veritate et sanctitate penitus illustrati atque comprehensi. Ille namque ipsum lumen est; nobis autem ab eodem illuminari licet. Maximum ergo quod ad beatam vitam ducit, primumque mandatum est, Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo et
Abbreviated transcription (Latin):
sed ctiami super ipãm mentẽ ma¬
uere inuolabilem atq incõmu¬
tabileni eadem ip̃a mente conspi
ciant: quas etates non tempore
s uirtute atq prudentia discerne¬
das esse iam dictuni est. Apud uos
aũt quidem uemio reppitur qui dei
substantiam humani corpis figu¬
ratione describat: sed rursus ne¬
no qui se ab humani erroris la
si ab hereticis non fuerint depreda¬
ti pro suo qͥsq captu uixibusq nutri¬
untur: ꝑducunturq alius sic abius
autẽ sic primũ in uirũ ꝑfectum de¬
uide ad maturitatẽ caniciemq sapi¬
entie ꝑueniunt: ut eis quantũ uo¬
lunt pauenire ac beatissime uui̾e

Expanded text:
sed etiam super ipsam mentem mased etiam super ipsam mentem manere inviolabilem atque incommutabilem, eadem ipsa mente compore, sed virtute atque prudentia discernendas esse jam dictum est. Apud vos autem nemo quidem reperitur qui Dei substantiam humani corporis figuratione describat: sed rursus, nemo qui ab humani erroris labsi ab haereticis non fuerint depraedati, pro suo quisque captu viribusque nutriuntur, perducunturque alius sic, alius autem sic, primum in virum perfectum; deinde ad maturitatem canitiemque sapientiae perveniunt, ut eis quantum volunt, vivere ac beatissime vivere
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ in illis que duta sunt cũ sic in¬
telligunt᷑ ut lictera sonat: ⁊ simpli¬
citatem corriginius: ⁊ ꝑtinatiam
deridemus. Et alia multa que uos
indelligere non potestis uetat eos
credere catholica disciphna: qͥ non
anuis sed studio atq intessectu ex¬
cedentes quãdam mentis pueritiã.
in canos sapientie ꝓmouentur
NIam ⁊ credere deum loco aliquo
quãius infinito ꝑ quantitatis q̃q
spacia contineri quã sit stisitum
docet᷑. ⁊ de loco in locũ uel ip̃m̃ uel
aliquã eius partem moueri atq¬
atq transire arbitrari nephas ba¬
betur. Iam uͦ aliqͥd erus subst̃atie
atq nature comutationẽ uel con¬
uersionẽ quolibet modo pati si quis
posse opuietur mire clementie m¬
pietatisq dampnabit᷑ Ita fit. ut apͦ
hos iaueniantur pueri quidã qui
humana forma deũ cogitent. atq¬
se ita habere suspicent᷑: qua opĩone
nichil est abiectius: sed inueniant̃
item multi senes qui eus maiesta¬
tem non solũ super humanũ corpꝰ

Expanded text:
n illis quae dicta sunt, cum sic intelliguntur ut littera sonat, et simplicitatem corrigimus, et pertinaciam deridemus. Et alia multa, quae vos intelligere non potestis, vetat eos credere catholica disciplina, qui non annis, sed studio atque intellectu excedentes quamdam mentis pueritiam, in canos sapientiae promoventur. Nam et credere Deum loco aliquo quamvis infinito, per quantitatis quaecumque spatia contineri, quam sit stultum docetur: et de loco in locum, vel ipsum, vel aliquam ejus partem moveri atque transire, arbitrari nefas habetur. Jam vero aliquid ejus substantiae atque naturae commutationem vel conversionem quolibet modo pati posse si quis opinetur, mirae dementiae impietatisque damnabitur: ita fit ut apud nos inveniantur pueri quidam, qui humana forma Deum cogitent, atque ita se habere suspicentur; qua opinione nihil est abjectius: sed inveniantur item multi senes, qui ejus majestatem, non solum super humanum corpus,
Abbreviated transcription (Latin):
per quos ieccłia catholica scripture
ille uolentibus dignisq aperiuntur cõ¬
parari queunt Longe prorsus aliter¬
longe quã putatis: lex ⁊ ꝓpħe intesli¬
guntur a nobis. Despute errare. ñ
colimus penitentem deum. non in¬
uidum. non indignũ. non crudelem.
non querentem de hominũ uel peco¬
rum sanguine uoluptatem: nõ cui
flagitia ⁊ scelera placeant: non pos¬
sessionem suam terre quadam par¬
ticula terminantẽ. In has eñi atq
huius modi mugas: grauiter copio¬
seq inuehi soletis. Qua re nos in¬
uectio ur̃a non tangit. s ausles q̃stã
uel etiam pueriles opiniones eo
ineptiore quo uehementiore oratio¬
ne ꝑuellitis: qua quisquis mouet᷑
⁊ ad uos transit non eccłie nr̃e dãp¬
nat disciphuam: sed eam se ignora¬
re demonstrat. Quam obren si qͥd
humani eccłie corde geritis. si cure
uobis uosmet ip̃is estis querite mi¬

Expanded text:
per quos in Ecclesia catholica Scripturae per quos in Ecclesia catholica Scripturae illae volentibus dignisque aperiuntur, comparari queunt. Longe prorsus aliter quam putatis Lex et Prophetae intelliguntur a nobis. Desinite errare; non colimus poenitentem Deum, non invidum, non indigum, non crudelem, non quaerentem de hominum vel pecorum sanguine voluptatem, non cui flagitia et scelera placeant, non possessionem suam terrae quadam particula terminantem. In has enim atque hujusmodi nugas graviter copioseque invehi soletis. Quare nos invectio vestra non tangit; sed aniles quasdam, vel etiam pueriles opiniones, eo ineptiore, quo vehementiore oratione pervellitis. Qua quisquis movetur et ad vos transit, non Ecclesiae nostrae damnat disciplinam, sed eam se ignorare demonstrat. 17. Quamobrem si quid humani corde geritis, si curae vobis vosmetipsi estis, quaerite poti
Abbreviated transcription (Latin):
quad me oportete crede̾ cõfiteris:¬
esse diligendum. fuon illum deum ꝙ̃
colunt hu qui testamenti ueteris
auccoritatem recipiunt᷑ Non ergo
illũ deum colendum esse dicitis: qui
fecit celum ⁊ terram. Iste namq per
om̃s partes illoꝵ uolumiũ p̃dicatur.
uos aũt fatenun uniuerfum istum
mũdum qui noĩe celi ⁊ terre signifi¬
catur habere auctorem ⁊ fabricatorẽ
deum: ⁊ deũ bonũ. Cum exceptione ꝓp¬
pe uobiscum loquendũ est: qñ deus
nõiatur. Duos eñi deos: unĩl bonũ
alterũ malum esse phibetis. Qd si
dicitis colere uos ⁊ colendum arbitra¬
ri deũ aquo factus est mũdus. non
tanien eũ ẽẽ quem ueteris testamẽ¬
ti cõmendat auctoritas. impudender
facitis: qui alienũ auimũ atq sen¬
tentiam quã bene atq utiliter acte¬
pimus male interpretari conamini.
frustra oĩo. ¶eq eñi ur̃e stulte atq
impie disputationes. ullomͦi cũ pior
doctissimoꝵq hominũ sermonibus

Expanded text:
quod me oportere credere confiterisquod me oportere credere confiterisesse diligendum, sed non illum Deum quem colunt ii qui Testamenti Veteris auctoritatem recipiunt? Non ergo illum Deum colendum esse dicitis, qui fecit coelum et terram. Iste namque per omnes partes illorum voluminum praedicatur: vos autem fatemini universum istum mundum, qui nomine coeli et terrae significatur, habere auctorem et fabricatorem Deum, et Deum bonum. Cum exceptione quippe vobiscum loquendum est, quando Deus nominatur. Duos enim deos, unum bonum, alterum malum esse perhibetis. Quod si dicitis colere vos et colendum arbitrari Deum a quo factus est mundus, non tamen eum esse quem Veteris Testamenti commendat auctoritas; impudenter facitis, qui alienum animum atque sententiam quam bene atque utiliter acceperimus, male interpretari conamini, frustra omnino. Neque enim vestrae stultae atque impiae disputationes ullo modo cum piorum doctissimorumque hominum sermonibus,
Abbreviated transcription (Latin):
quam inuenerit admut. Nuic ergo
respondet: estumati sumus ut oues
occisionis. Caritas uero ip̃a non po¬
tust significari pssius. quam quod
sed a me esse ꝑlatum ⁊lũqd namt᷑
demonstrandum est heretice nisi aut
scriptum in ueteri lege non ẽe. aut
aplo non conuenire. Quoꝵ si nichil
dicere audes urgeris esse eñi cũ ⁊ co¬
dex legitur quo planuĩ sit scriptum
esse: ⁊ hõies intesligunt ad id quod
apłs dixit nichil posse aptius cõuẽi¬
re: cur ergo ualere aliqͥd putas quod
scripturas corruptas esse insimula¬
re audes: postremo quid responsurͦ
es ei qui tibi dicat ego sit intelligo.
ego sic accipio. sic credo. nec ob ali¬
uo lego illos libros nisi quod ibi
oĩa xp̃iane fidei concinere iuideo
Ilud potius dic si audes ⁊ aduer¬
sum me dicere cogitas: non esse
cuntur: quod a ꝑsecutoribus ut
oues occisionis estimati sunt
Qd si nob potes dicere: quid ca¬
lũpniaris: In quo libro inueniã.

Expanded text:
quam invenerit adimit. Huic ergo quam invenerit adimit. Huic ergo respondet, Aestimati sumus ut oves occisionis. Charitas vero ipsa non potuit significari expressius, quam quo dsed a me esse prolatum. Numquidnam tibi demonstrandum est, haeretice, nisi aut scriptum in vetere Lege non esse, aut Apostolo non convenire? Quorum si nihl dicere audes urgeris enim cum et codex legitur, quo planum sit scriptum esse, et homines intelligunt ad id quod Apostolus dixit, nihil posse aptius convenire, cur ergo valere aliquid putas, quod Scripturas corruptas esse insimulare audes? Postremo quid responsurus es ei qui tibi dicat: Ego sic intelligo, Ego sic accipio, sic credo; nec ob aliud lego illos Libros, nisi quod ibi omnia christianae fidei concinere video. Illud potius dic, si audes et adversus me dicere cogitas, non esse cuntur, quod a persecutoribus ut oves occisionis aestimati sunt. Quod si non potes dicere, quid calumniaris in quo libro inveniam,
Abbreviated transcription (Latin):
sumus ut oues occisionis. Hec
illi solent a corruptoribus scrip¬
turarũ in missa esse dicere. Usq
a deo nichil hñt quod contra di¬
tant. ut hec miseri respondere
cogantur. Sed quis non intelli¬
gat conuictoꝵ hoĩm aliam nõ
esse potuisse ultinã uocemA
quibus tamen quero utrũ istã
sententiara in ueteri destamẽ¬
to esse negent: an nõ cogruere
sententie apłice affirment.
At ilsud pͥmũ libris docebo: pa
hoc aũt altero terguersantes
hõies ⁊ per abruta fugienentes
aut in pacem reuocabo si uolu¬
eruit respitere aliquãtũ ⁊ con¬
sisiderare quid dictũ sit: ant e¬
os intelligentia ceteroꝵ qͥ siue
cupiditate uidicant insectabor
Quid eñi potest amicuis: qũa
iste sibi consouare sententie. Nam
ta constitutũ grauiter afficiunt. Hec
itaq oĩa uerto illo uno concludunt̃
testimonio uet̾is legis: quod dictũ ẽ
ꝓpter te afficimur. Gladius restabat
qui non erũnosam uitam affert: s

Expanded text:
sumus ut oves occisionis . Haec sumus ut oves occisionis . Haec illisolent a corruptoribus Scripturarum immissa esse dicere, usque adeo nihil habent quod contradicant, ut haec miseri respondere cogantur. Sed quis non intelligat convictorum hominum aliam non esse potuisse ultimam vocem? 15. A quibus tamen quaero, utrum istam sententiam in Veteri Testamento esse negent, an non congruere sententiae apostolicae affirment? At illud primum libris docebo: in hoc autem altero tergiversantes homines, et per abrupta fugientes, aut in pacem revocabo, si voluerint respicere aliquantum, et considerare quid dictum sit; aut eos intelligentia caeterorum, qui sine cupiditate judicant, insectabor. Quid enim potest amicius quam istae sibi consonare sententiae? Nam ita constitutum graviter afficiunt. Haec itaque omnia verba illo uno concluduntur testimonio veteris Legis, quo dictum est, Propter te afficimur. Gladius restabat, qui non aerumnosam vitam affert, sed
Abbreviated transcription (Latin):
ad id oĩa consilia nr̃a referenda.
est nobis sũmũ bonũ. ⁊Leq ĩ fra
remanendũ nobis est: neq ultra
querendum. Aterũ eñi piculo¬
sum: alterũ millũ est. Agẽ nunc
damus. Presto eñi est ⁊ facilli¬
me uidetur utrũ hus sententus
ex ewangłio atq apło prolatis:
etiam testamenti uederis aucto¬
ritas congruat. Quid dicam de
supiore sententia: cũ manifestũ
sit̃ om̃ibus eam de lege que per
moysen data est esse deprompt̃a:
Ibi eñi scriptũ est. Diliges dñm
dermi tuũ ex toco corde tuo et ex
tota aĩa tua. ⁊ ex tota mente
tua. Quid aũt illi quod ab apło
dictum est cõpare de ueteri tasta¬
mento possim ne diutius quer̾e:
ip̃e subiecit. Cum eñi dixisset
nulla tribulatione nulla angu¬
stia nulła ꝑsecutione nulla neces¬
sitate inopie corpalis. nullo pi¬
tulo. nullo gladio nos a carita¬
tate xp̃i separi: statim subiũxit
dicut scriptum est. Quia ꝓpter
te afficinuir tota die: estumati

Expanded text:
ad id omnia consilia nostra referenda. ad id omnia consilia nostra referenda. est nobis summum bonum. Neque infra remanendum nobis est, neque ultra quaerendum: alterum enim periculosum, alterum nullum est. CAPUT IX.-- damus, praesto enim est et facillime videtur, utrum his sententiis ex Evangelio atque Apostolo prolatis, etiam Testamenti Veteris auctoritas congruat. Quid dicam de superiore sententia, cum manifestum sit omnibus, eam de lege quae per Moysen data est, esse depromptam? Ibi enim scriptum est, Diliges Dominum Deum tuum, ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua . Quid autem illi quod ab Apostolo dictum est, comparare de Veteri Testamento possim, ne diutius quaererem ipse subjecit. Cum enim dixisset nulla tribulatione, nulla angustia, nulla persecutione, nulla necessitate inopiae corporalis, nullo periculo, nullo gladio nos a charitate Christi separari; statim subjunxit: Sicut scriptum est, Quia propter te afficimur tota die, aestimati
Abbreviated transcription (Latin):
nemo querat ex me sentiam meã.
sed potius audiamꝰ oracula: ur̃asq
ratiunculas diumis submittamꝰ
dñs in ewangelio nobis p̾cepit eẽ
uidendũ. quoit etiam pausus apo¬
stolus. Has eñi scripturas: illi cõ¬
dempnare non audent. Audiamꝰ
ergo quem finem bonoꝵ nobis xͤ
fuus quo nos sũmo amore ten¬
dere uites. Diliges inquit dñm
deum tuũ. Dic mͥ etiam queso te:
quis sit diligendi modus. Uere¬
or empi ne plus minus ue quã
oportet inflãmer uidesiderio et
amore dñi mei. Ex tots inquit
corde tuo. Non est satis. Et to¬
ta aĩa tua ¶Le id quidẽ satis est.
Et ex tota mente tua. Ouis uis
amplius. Uellem fortasse: si ui¬
derem quid posset eẽ amplius.
Quid ad hec paulus: Scimꝰ inqͥt
ois modũ. Quis ergo inquit
nos sepabit acaritate xp̃i. Tribu¬
latio: angustia. an psecutio. an
fames. an uuditas. an piculum.
an gladius: Auduirmus quid
diligere: ⁊ quantũ diligere debe¬
amus. Eo est oĩno tendendum

Expanded text:
nemo ex me quaerat sententiam meam, nemo ex me quaerat sententiam meam, sed potius audiamus oracula, nostrasque ratiunculas divinis submittamus Dominus in Evangelio nobis praeceperit esse vivendum; quomodo etiam Paulus apostolus: has enim Scripturas illi condemnare non audent. Audiamus ergo quem finem bonorum nobis, finis, quo nos summo amore tendere jubes: Diliges, inquit, Dominum Deum tuum. Dic mihi etiam, quaeso te, qui sit diligendi modus: vereor enim ne plus minusve quam oportet, inflammer desiderio et amore Domini mei. Ex toto, inquit, corde tuo. Non est satis. Ex tota anima tua. Ne id quidem satis est. Ex tota mente tua . Quid vis amplius? Vellem fortasse, si viderem quid posset esse amplius. Quid ad haec Paulus? Scimus, inquonis modum. Quis ergo, inquit, nos separabit a charitate Christi? Tribulatio? an angustia? an persecutio? an fames? an nuditas? an periculum? an gladius? . Audivimus quid diligere, et quantum diligere debeamus: eo est omnino tendendum,
Abbreviated transcription (Latin):
blandiatur. Quid potuit ꝓ salute
nr̃a fieri amplius: quid potest bene¬
ficentius. quid lib̾alius diuena ꝓui¬
dentia dici potest: que alegibus suis
hoĩem lapsum. ⁊ ꝓpter cupidicatema
rerũ mortaliũ iure ac merito morta¬
lem sobolem ꝓpagantem non hoĩent
om̃ino deserunit. Habet enĩ potestas
illa iustissima mris ⁊ incõprehen¬
sibilib modis ꝑ quasdam secretissi¬
mas successiones rerũ sibi seruien¬
tium quas creauit ⁊ seueritatẽ um¬
dicandi ⁊ clementiam liberandi.
Qd quidem quã sit pulchrũ. quam
magnũ. quã deo dignũ. quã postre¬
mo id quod queritur uerũ: nequaꝙͣ
intelligere poterimus: nisi ab hũa¬
nis ⁊ proximis incipientes. uere re¬
ligionis fide preceptisq seruatis ño
deseruerimus uiam quam nobis deꝰ
⁊ pr̃iarcharum segregatione ⁊ legis
hoĩs sacramento. ⁊ apłoꝵ testimonio
⁊ martyrũ sanguine. ⁊ gentiũ occu¬
patione munpuit. Quare deinceps

Expanded text:
blandiatur. 12. Quid potuit pro salute blandiatur. 12. Quid potuit pro salute nostra fieri amplius? Quid beneficentius, quid liberalius divina providentia dici potest, quae a legibus suis hominem lapsum, et propter cupiditatem rerum mortalium jure ac merito mortalem sobolem propagantem, non omnino deseruit? Habet enim potestas illa justissima, miris et incomprehensibilibus modis, per quasdam secretissimas successiones rerum sibi servientium quas creavit, et severitatem vindicandi, et clementiam liberandi. Quod quidem quam sit pulchrum, quam magnum, quam Deo dignum, quam postremo id quod quaeritur verum, nequaquam intelligere poterimus, nisi ab humanis et proximis incipientes, verae religionis fide, praeceptisque servatis, non deseruerimus viam quam nobi Deus, et Patriarcharum segregatione, et Legis Hominis sacramento, et Apostolorum testimonio, et Martyrum sanguine, et Gentium occupatione munivit. Quare deinceps
Abbreviated transcription (Latin):
solum hoĩes. sed etiam hoĩes insipi¬
entes sumus. Quãquã eñi non ocłis
sed mente cernatur: que tandem mẽs
idonea repperiri potest. que cũ stulticie
nube obtegatur. ualeat illam lucem
uel etiam conetur haurire: Confu¬
giendũ est gͥ ad eoꝵ pretepta. quos
sapientes fuisse ꝓbabile est. Hactenꝰ
poruit ratio ꝑduci Uersabat᷑ nãq
non ueritate certior sed gnsuetudine
seturior: in rebus humanis. At ubi
intueri non potest. palpitat estuat
uhiat amore. reuerberat᷑ luce ueri¬
tatis: ⁊ ad familiaritem tenebrarũ
suarũ non electione sed fatigatione
conuertitur. Quã hic formidandũ
est quã tremendũ: ne maiorẽ pnde
concipiat aĩa unbecillitatem: ubi qͥe¬
tem fessa conquirit. Ergo refugere ĩ
tenebrosa cupientibus ꝑ dispensatio¬
nem ineffabis sapientie uobis illa
opacitas auccoritatis ꝯccurrat. ⁊ mira¬
bslibus rerũ uocibusq libroꝵ uelut
signis temꝑatiorib ueritatis ũbrisq

Expanded text:
solum homines, sed etiam insipientes hosolum homines, sed etiam insipientes homines sumus? Quanquam enim non oculis, sed mente cernatur, quae tandem mens idonea reperiri potest, quae cum stultitiae nube obtegatur, valeat illam lucem vel etiam conetur haurire? Confugiendum est igitur ad eorum praecepta, quos sapientes fuisse probabile est. Hactenus potuit ratio perduci. Versabatur namque, non veritate certior, sed consuetudine securior, in rebus humanis. At ubi intueri non potest, palpitat, aestuat, inhiat amore, reverberatur luce veritatis, et ad familiaritatem tenebrarum suarum, non electione, sed fatigatione convertitur. Quam hic formidandum est, quam tremendum, ne majorem inde concipiat anima imbecillitatem, ubi quietem fessa conquirit. Ergo refugere in tenebrosa cupientibus per dispensationem ineffabilis Sapientiae, nobis illa opacitas auctoritatis occurrat, et mirabilibus rerum, vocibusque librorum veluti signis temperatioribus veritatis, umbrisque
Abbreviated transcription (Latin):
qr ueq nichil sequendo neq stulti¬
ciam sequendo. potest quantũ ratio
mea fert. ad sapientiam puenire
Hoc igitur aliud quod sequendo ani¬
mani uirtutis atq sapientie cõpos
fit. aut homo sapiens est. aut deus
Sed supra dictũ est tasle qͣddam esse
delere. q ͦ inuiti amauitere neq̃amꝰ
Quis ul cunctandum putet. hoĩem sapi¬
entem si eum sequi satis putauerimꝰ
rauimꝰ. Qũẽ si qui esse negant: quid
ego cogitẽ quo illis sermone suadẽdũ
sit. cũ quibus utrũ õmo sermocinan¬
dũ sit nestiꝯ Qd̃ si ne tamen uidebit᷑.
longe aliud pͥncipiũ alia ratio alius
ngressus ineiidus est. quã yapresen¬
tiarum suscepimus Nũc itaq cum
illis mͥ res est qui deũ ẽẽ non negant.
neq id tantũ scd etiam non ab eo ne¬
gligi res humanas fatentur. Mullũ
eñi arbitroꝵ aliquo religionis nomi¬
ue teneri. qui non saltem anmus
nr̃is diuina ꝓuidentia consuli existi¬
uidemꝰ. Aut quomͦ uidemus: qui nõ

Expanded text:
quia neque nihil sequendo, neque stultiquia neque nihil sequendo, neque stultitiam sequendo potest, quantum ratio mea fert, ad sapientiam pervenire. 10. Hoc igitur aliud, quod sequendo anima virtutis atque sapientiae compos fit, aut homo sapiens est, aut Deus. Sed supra dictum est, tale quiddam esse debere quod inviti amittere nequeamus. Quis vero cunctandum putet, hominem sapientem, si eum sequi satis putaverimus, vivimus. Quem si qui esse negant, quid ego cogitem quo illis sermone suadendum sit, cum quibus utrum omnino sermocinandum sit, nescio? Quod tamen si videbitur, longe aliud principium, alia ratio, alius ingressus ineundus est, quam impraesentiarum suscepimus. Nunc itaque cum illis mihi res est, qui Deum esse non negant: neque id tantum, sed etiam no ab eo negligi res humanas fatentur. Nullum enim arbitror aliquo religionis nomine teneri, qui non saltem animis nostris divina providentia consuli existiaut quomodo videmus, qui non
Abbreviated transcription (Latin):
non mͦ dilucide sed etiam breuit᷑
doceamus. Q d etͣiam eñi eoꝵ sit. si¬
ue etiam ꝑ sese possit uirtus siue
ãa siuie nisi aĩe in esse nõ possit. ꝙ¬
culdubi aliquid aĩa sequitur ut
untutem assequatur: id erit aut ip̃a
aĩa aat uirtus aut aliquid tertium
Aut sise ip̃am sequitur aut uixtu¬
tem adipiscatur. stultũ nestio qͥd
sequitur. stulticia eñi est aute adep¬
tam uirtutem. Sũma sunt autera
uota sequentium: ut id quod seqͥu
assequ quod sequitur aĩa. qͦ nichil
absurdius ⁊ puersius dici potest
aut cum se sequitur stulta eandẽ
stulticiam qũa uitat assehͥt̃ Bi
aũt uixrtutẽ sequitur: hanc asseqͥ
cupicns. querͦa sequit᷑ id qd̾ non ẽ.
aut quon assequi cupit quod ht̃
Aut igitur raxtus est preter aĩam.
aut si non placet uocare iurtutẽ
nisi habitũ ip̃m ⁊ quasi sapientis
aĩe qualitatem que nͥ in aĩa ẽẽ nõ
potest: oportet aliquid aliud sequa¬
tur aĩa ut ei uirtus possit in nasci

Expanded text:
non modo dilucide, sed etiam breviter non modo dilucide, sed etiam breviter doceamus. Quodlibet enim eorum sit, sive etiam per sese esse possit virtus sine anima, sive nisi animae inesse non possit, procul dubio aliquid anima sequitur ut virtutem assequatur: id erit aut ipsa anima, aut virtus, aut aliquid tertium. At si seipsam sequitur ut virtutem adipiscatur, stultum nescio quid sequitur: stulta est enim ante adeptam virtutem. Summa sunt autem vota sequentium, ut id quod quisquassequi quod sequitur anima, quo nihil absurdius et perversius dici potest: aut cum se sequitur stulta, eamdem stultitiam quam vitat assequitur. Si autem virtutem sequitur, hanc assequi cupiens, quomodo sequitur id quod non est? aut quomodo assequi cupit quod habet? Aut igitur virtus est praeter animam; aut si non placet vocare virtutem, nisi habitum ipsum et quasi sapientis animae qualitatem, quae nisi in anima esse non potest, oportet ut aliquid aliud sequatur anima, ut ei virtus possit innasci:
Abbreviated transcription (Latin):
uirtutis compos est multo ⁊ meli¬
us regat᷑ ⁊ honestius eoq optime
sese habeat quo est optuma illa que
sibi iuxta lege dũatur. id erit ho¬
minis optimũ quod aiãm optimã
facit: etiam si hoiẽm corpus uoce¬
mus. An uͦ si mͥ auriga obtempe¬
rans. equos quibus preest alit ac
regit cõmodissume. atq ip̃e quo
mͥ est obedientior mea liberalitate
ꝓfruitur. negare quisquã potest. ñ
solum quod auriga uerũ etiã qd
equi sese optime hñt mͥ deberi. Itaq
siue utrũq homo sit: non mͥ maxi¬
me querendũ uidetur tͥi qd̾ aiãm fa¬
ciat optimam. ¶am eo ꝑcepto: nõ
potest homo non aut optime aut
certe multo melius sese habere. ꝙ̃
si hoc unũ defuisset. Nemo autem
ia aĩa non esse possit. ¶boritur
iterum altissima᷑: longissin fĩno¬
uis indidigras questio. Ded hoc be¬
ne utar fortasse compendio. Opero
dñi adfuturũ. ut quantũ imbetil¬
litas nr̃ã patitur de tantis rebus

Expanded text:
virtutis compos est, multo et melivirtutis compos est, multo et melius regatur et honestius, eoque optime sese habeat, quo est optima illa, quae sibi justa lege dominatur: id erit hominis optimum quod animam optimam facit, etiamsi hominem corpus vocemus. An vero, si mihi auriga obtemperans, equos, quibus praeest, alit ac regit commodissime, atque ipse quo mihi est obedientior, mea liberalitate perfruitur, negare quisquam potest non solum quod auriga, verum etiam quod equi sese optime habent, mihi deberi? Itaque sive utrumque homo sit, non mihi maxime quaerendum videtur, nisi quid animam faciat optimam: nam eo percepto, non potest homo non aut optime, aut certe multo melius sese habere, quam si hoc unum defuisset. CAPUT in anima esse non possit. Oboritur iterum altissima et longissimi sermonis indigens quaestio: sed hoc bene utar fortasse compendio; spero Deum adfuturum, ut quantum imbecillitas nostra patitur, de tantis rebus
Abbreviated transcription (Latin):
Ut eñĩ corpis sũmũ bonũ id inueĩt
ratio quod est corpori menus et quo
ei iugor ⁊ uta prebet᷑: ita siue corpꝰ
⁊ aĩa. siuie aĩa ip̃a ꝑ se homo sit. in¬
ueniendum est si quid aiãm prece¬
dit ipãm: quod cũ aĩa sequit᷑. fit in
suo genere quam potest optima. Qd̾
si reppire potuerimus: id erit ꝓfecto
qd̵ ambagibus remotis oĩbus sĩmiũ
hoĩs bonũ iure meritoq uoĩandũ ẽ
At si carpus est homo: quin hõmis
optimũ aĩa ip̃a sit recusare non
possum. Sed certe cum de morib
agitur. cum queriius qui nam
uide modus tenendus sit ut beati¬
tudinem possimus adipisci: non
corpoꝵ precepta dant᷑. non corꝑis
inuestiganda est disciplina. Portͤ¬
mo bonos mores ea nr̃a pars accura
est que inquirit ⁊ discit: ⁊ hec aĩe
sunt ꝓpria. Non gͥ de corpore. cũ
de uirtute oꝑtinenda sãgͣmius: q̃stio
est. Qd̃ si est consequens sicutiẽ
ut ip̃m corpus qd̾ ab aĩa regitur q̃

Expanded text:
Ut enim corporis summum bonum id invenit Ut enim corporis summum bonum id invenit ratio, quod est corpore melius, et quo ei vigor et vita praebetur: ita sive corpus et anima, sive anima ipsa per se homo sit, inveniendum est, si quid animam praecedit ipsam, quod cum anima sequitur, fit in suo genere quam potest optima. Quod si reperire potuerimus, id erit profecto quod ambagibus remotis omnibus, summum hominis bonum jure meritoque nominandum est. 8. Aut si corpus est homo, quin hominis optimum anima ipsa sit, recusare non possum. Sed certe cum de moribus agitur, cum quaerimus quinam vitae modus tenendus sit ut beatitudinem possimus adipisci, non corpori praecepta dantur, non corporis investiganda est disciplina. Postremo bonos mores ea nostra pars actura est, quae inquirit, et discit; et haec animae sunt propria: non igitur de corpore, cum de virtute obtinenda satagimus, quaestio est. Quod si est consequens, sicuti est, ut ipsum corpus cum ab anima regitur, quae