comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
si oltas odessent uallo atq fossa tur
iugilias craebas ponere esinse
cũ legot ciniũire. Itẽ inagmine inori¬
mis mͦ. modo inpostremis: sepȩ inmedio ad ee.
nequispiã ordine egrederetur . ut signis frequen¬
tes inederent. miles cibũ. & arma portar&.
Ita ꝓhibendo adelictis. magisq uindicando.
exercitũ breui c̃firmauit. Interea uigurtha
ubiquȩ metellus agebat eanuntus accepit.
simul deinnocentia eiꝰ certior romȩ factus:
diffidere suis reb. actũ demũ uerã deditionẽ
facere conatꝰ ẽ. Itit᷑ legatos ad c̃sulẽ cũ suppli¬
tus mittit.
uitantũ mͦ ipsi. liberisq
uitã peterem
alia omĩa dederent popło.r
S& metello. lã ante experim̃tis cognitum¬
midarũ infidũ. in genio mo¬
bili: nouarũ rerui auidũ ẽẽ. Itaq legatos
aliũ ab alio digressos. aggreditur. ac pau¬
lat̾ĩ tẽptando: postꝗ oportunos sibi cogno¬
uit: multa pollicendo. ꝑ suad& utiiugur¬
tã⁊ maxime uium: sinidp̾arũ : ꝓcedat ne¬

Expanded text:
si hostes adessent vallo atque fossa munire, vigilias crebras ponere et eas ipse cum legatis circumire; item in agmine in primis modo, modo in postremis, saepe in medio adesse, ne quispiam ordine egrederetur, ut cum signis frequentes incederent, miles cibum et arma portaret. Ita prohibendo a delictis magis quam vindicando exercitum brevi confirmauit. Interea Iugurtha, ubi qusimul de innocentia eius certior Romae factus, diffidere suis rebus ac tum demum veram deditionem facere conatus est. igitur legatos ad consulem cum suppliciis mittit, qui tantummodo ipsi liberisque vitam peterent, alia omnia dederent populo Romano. sed Metello iam antea experimentis cognitummidarum infidum, ingenio mobili, novarum rerum avidum esse. itaque legatos alium ab alio divorsos aggreditur ac paulatim temptando, postquam opportunos sibi cognovit, multa pollicendo persuadet, uti Iugurtham maxume vivom, sin id parum procedat, ne
Abbreviated transcription (Latin):
cerent. Ac sine ulla paccione sese regnũq suũ in
illius fide tradere. Metellus cunctos senatoru¬
ordinis ꝓpere ex hibernis atcersi uib&. eoꝵ atq
alioꝵr quosidoneos ducebat coniliũ hab& ita
more maioꝵ ex consilu decreto ꝑlegatos iugur¬
te ĩꝑat. Argenti pondo ce milia. eliphantos
Eoꝵ magna pars uti nissũ erat adducti: pauci
cũ pͥmũ rbeditio ceꝑit. ad regẽ boccũ mauri¬
tania abierant. Igͥ iugurta ubi armis urisqi
& peccuna spoliatas ẽ. cũ ipse adĩꝑandũ tisi¬

Expanded text:
cerent ac sine ulla pactione sese regnumque suum in cerent ac sine ulla pactione sese regnumque suum in illius fidem tradere. Metellus ordinis ex hibernis accersi iubet; eorum et aliorum, quos idoneos ducebat, consilium habet. ita more maiorum ex consili decreto per legatos Iugurthae imperat argenti pondo ducenta milia, elephantos eorum magna pars, uti iussum erat, adducti; pauci, quom primum deditio coepit, ad regem Bocchum in Mauretaniam abierant. igitur Iugurtha, ubi armis virisque et pecunia spoliatus est, quom ipse ad imperandum Tisi
Abbreviated transcription (Latin):
qui romȩ cũ iugurta fuerat. & inde uadib: datis
clã massiue denece uidiciũ fugerat. qđ ei ꝑ maximã
amicitiã maxima copia fallendi erat. multis pollici¬
tationib aggrechit᷑. Ac pͥmo efficit: uti ad se conloquẽ¬
di grã occultꝰ ueniat. De in fide data sinigurtã iui¬
uũ. aut necatũ sibi tradidiss& fore ut illi senat᷑
inpunitatẽ. & sua omĩa concecler&. Facile numidȩ
ꝑsuad& cũ ingenio infido tũ moeuenti sipaxcũ
romanis fiȩror: ipse ꝑconditionẽ ad suppliciũ
trader&&. Nis ubi primũ oportunũ fuit. iugurtã
Anxiũ ac miserantẽ fortias suas accessit. Monoe
atq lacronas optestat᷑ uti aliꝗdo sibi libisq & genti
numidar optine merenti ꝓuideat. om̃ib plus
sese iictos. Agrũ uastatũ. multos mortales captos.
te numide sibi consulant. Nis atꝙ asiis talibus
ad deditionẽ regis animũ inpellit. Mituntur
adimꝑatorẽ legati. quigurtã ĩꝑata facturũ di¬

Expanded text:
qui Romae cum Iugurtha fuerat et inde uadibus datis qui Romae cum Iugurtha fuerat et inde uadibus datis clam de Massiuae nece iudicium fugerat, quod ei per maximam amicitiam maxima copia fallendi erat, multis pollicitationibus aggreditur. Ac primo efficit, uti ad se colloquendi gratia occultus veniat; deinde fide data, si Iugurtham viuum aut necatum sibi tradidisset, fore ut illi senatus impunitatem et sua omnia concederet, facile Numidae persuadet, cum ingenio infido tum metuenti, ne, si pax cum Romanis fieret, ipse per condiciones ad supplicium traderetur. Is, ubi primum opportunum fuit, Iugurtham anxium ac miserantem fortunas suas accedit, monet atque lacrimans obtestatur, uti aliquando sibi liberisque et genti Numidarum optime meritae prouideat: omnibus proeliis sese victos, agrum vastatum, multos mortalis captos te Numidae sibi consulant. His atque talibus aliis ad deditionem regis animum impellit. mittuntur ad imperatorem legati, qui Iugurtham imperata facturum di
Abbreviated transcription (Latin):
dentiã rei simulare: patinumiclas sine tumultu
regis p̃liũ usert . Ita illus studio suorũ ad strictis:
repente magna ui murũ aggredit᷑. & iã scalis
aggressi milites ꝓpe sũma ceperant: cũ oppilani
ẽcurrunt. lapides ignẽ. alia p̃t̃ ea tela ingerunt
ere: pauci in tegri. magna pars. c̃fecti uulnerib abe¬
unt: De inde utrĩq pliũ nox diremit. Metellus p̃q.
iude frut inceptũ. neq oppidũ capi. neq iugurtam¬
niti. nisi ex insidiis: aut suo loco pugnã facere. & iam
estatẽ exactãce. a rama discedit. Et in his urbib quȩ ase
defecerant. satisq munitȩ loco aut menib erant. p̃si¬
dia in ponit. Cet̾rũ exercitũ in ꝓiunciã quȩ ꝓxima ÷
nimidiȩ hemandigrã collocat. Neq. id tẽpus ex
alioꝵ more quieti. aut luxuriȩ concedit. S qm̃
armis bellũ parũ ꝓcedebat: insidias regi ꝑamicos
tendere. & eoꝵ ꝑfidia ꝓ armis uti parat. Ig bomilcarẽ

Expanded text:
dentiam rei simulare, pati Numidas sine tumultu dentiam rei simulare, pati Numidas sine tumultu regis proelium visere. Ita illis studio suorum asstrictis repente magna vi murum aggreditur. Et iam scalis egressi milites prope summa ceperant, quom oppidani concurrunt; lapides, ignem, alia praeterea tela ingerunt. ere, pauci integri, magna pars volneribus confecti abeunt. denique utrimque proelium nox diremit. Metellus postquam videt frustra inceptum neque oppidum capi neque Iugurtham nisi ex insidiis aut suo loco pugnam facere et iam aestatem exactam esse, ab Zama discedit et in iis urbibus, quae ad se defecerant satisque munitae loco aut moenibus erant, praesidia inponit. ceterum exercitum in provinciam, quae proxuma est Numidiae, hiemandi graliorum more quieti aut luxuriae concedit, sed, quoniam armis bellum parum procedebat, insidias regi per amicos tendere et eorum perfidia pro armis uti parat. Igitur Bomilcarem,
Abbreviated transcription (Latin):
Quib illi freti ñ uti equestri p̃lio sol& seqͥ. deĩde
cedere : s ad ũsi seqͥ concurrere. ĩplicare. ac ꝑtͦ¬
bare aciẽ. ita expeditis peditib suis. hostes pene
uictos dare. Eod t̃pr̃ apud zamã magnaui c̃tabat᷑.
Ubnqͥsq legatꝰ. aut tribunꝰ curabat. roac̃rime niti
neq aliꝰ in alio magis ꝗ ĩ sese spẽ hab̾e. Parit̃q oppi¬
dani agere . oppugnare. aut ꝑare om̃ib: locis auͥdiꝰ
altĩ altos sauciare ꝗ sem &r tegere. Clamor ꝑmixtꝰ
hortatione. leticia gemitu . Itẽ strepitꝰ armoꝵ
ad caelũ ferri. tela utrĩq uolare. S illi
qͥ mȩnia defensabant: ubi hostes paululũ
mͦ pugnã remiserant. intenti p̃liũ equestre
Ac sicuti audiri asius. aut c̃ni possent. monere
alii. alii hortari. aut manu significare. niti
corporib & ea huc. illucq quasi uitabundi
aut iacientes tela agitare. Qđ ubi mario cognitũ :¬
nã is in ea parte curabat. c̃sulto lenꝰ agere. ac diffi¬

Expanded text:
tri proelio solet, sequi, dein cedere, sed aduersis equis concurrere, implicare ac perturbare aciem : ita expeditis peditibus suis hostis paene victos dare. Eodem tempore apud Zamam magna vi certabatur. ubi quisque legatus aut tribunus curabat, eo acerrime niti, neque alius in alio magis quam in sese spem habere; pariterque oppidani agere: oppugnare aut parare omnibus locis, auidius alteri alteros sauciare quam semet tegere, clamor permixtus hortatione laetitia gemitu, item strepitus armorum ad caelum ferri, tela utrimque uolare. Sed illi, qui moenia defensabant, ubi hostes paulum modo pugnam remiserant, intenti proelium equestre ac, sicuti audiri a suis aut cerni possent, monere alii, alii hortari, aut manu significare aut niti corporibus, et ea huc et illuc quasi vitabundi aut iacientes tela agitare. Quod ubi Mario cognitum est—nam is in ea parte curabat —, consulto lenius agere ac diffi
Abbreviated transcription (Latin):
clamorẽ ł tumultũ hostilẽ atergo accep̃. Dei
cũ uerso eqͦ anĩadũtit ad se ũsũ fugã fieri. Quȩ
res indicabat popłares ẽẽ. Ig eqͥtatũ om̃em ad
castra ꝓꝑe misit. ac statĩ .G. mariũ cũ cohortib
rẽp. obsecrat. neꝗ contumeliã remanere in eper
uictore neue hostes mnultos abire sinat. Ille breui
mandata effic̃. At iugurta munim̃to castroꝵ ĩ peditꝰ
cũ alii suꝑuallũ p̃cipitarent᷑ alii inangustus ipsisibi
ꝓperantes officerent. multis amissis in loca munita
sese recep̃. Metellꝰ infecto negotio pꝰꝗ noꝵ aderat. in
aduentꝰ erat ꝓcastris agitare iub& portas & ꝓxim
loca tribunis disꝑtit. Deinde ipse ꝑgit ad oppidũ
atq: uti suꝑiore die murũ aggredit᷑. Itĩm guiurta
ex occulto repente nrõs inuadit. Qui ĩpximolocati
fuerãt. pauł ꝑ t̃riti ꝑturbant᷑. Reliqͥ cito subuenuit᷑.
Neq diutiꝰ nmidȩ resistere qͥuissent. n peditescũ

Expanded text:
clamorem hostilem a tergo accepit, dein clamorem hostilem a tergo accepit, dein convorso equo animadvortit fugam ad se vorsum fieri, quae res indicabat popularis esse. igitur equitatum omnem ad castra propere misit ac statim C. Marium cum cohortibus  obsecrat, ne quam contumeliam remanere in exercitu victore neue hostis inultos abire sinat. Ille brevi mandata efficit. At Iugurtha munimento castrorum impeditus, cum alii super vallum praecipitarentur, alii in angustiis ipsi sibi properantes officerent, multis amissis in loca munita sese recepit. Metellus infecto negotio, postquam nox aderat, in adventus erat, pro castris agitare iubet, portas et proxima loca tribunis dispertit, deinde ipse pergit ad oppidum atque uti superiore die murum aggreditur. Interim Iugurtha ex occulto repente nostros invadit: qui in proximo locati fuerant, paulisper territi perturbantur, relicui cito subueniunt. Neque diu
Abbreviated transcription (Latin):
uere. sudes pila. p̃tẽa picẽ &r sulphure & teda
mixtã : ardentia mittere. S ne illos quidẽ
qͥꝓcul manserat : timor animi satis muniuerat᷑.
Na plerosq iacula torm̃tis aut manu emissa
uulnerabãt. pariq ꝑicło s fam̃ ĩ pari. boni & ignaui
erat̃. Dũ apud ⁊amã sic c̃tat᷑. iugurta ex uxꝓuso
castra hostiũ cũ magia manu inuađt. remissis
qͥ ip̃sidio erat̃ & omia magis ꝗ p̃liũ expectantibus.
portã irrũpit. At nr̃i repentino m&u ꝑculsi
sibiqͥsq ꝓmorib consulut̃. Alii fugere : alii arma
caꝑe. magna pars uulnerati aut occisi. Eorm ex
romani grege facto locũ ceꝑe paulo ꝗ alu edi¬
ciorẽ. neq inde maxima ui depelliqͥuer̃ . s tela
eminꝰ emissa remittẽe. Pauci in plurib minꝰ
frustrati. sinumidȩ ꝓpꝰi accessisset. Ibiuiͦꝰ uir¬
tutẽ ostendẽ. & eos maxima uicedẽ. funde atq
fugare. Intim metellꝰ cũ acrime rẽ gerer&.

Expanded text:
uere, sudis, pila, praeterea picem sulphure et taeda uere, sudis, pila, praeterea picem sulphure et taeda mixtam ardentia mittere. Sed ne illos quidem, qui procul manserant, timor animi satis muniuerat; nam plerosque iacula tormentis aut manu emissa uulnerabant, parique periculo, sed fama impari boni atque ignavi erant. Dum apud Zamam sic certatur, Iugurtha ex improuiso castra hostium cum magna manu invadit; remissis qui in praesidio erant et omnia magis quam proelium expectantibus portam irrumpit. At nostri repentino metu perculsi sibi quisque pro moribus consulunt; alii fugere, alii arma capere; magna pars uulnerati aut occisi. Ceterum Romani grege facto locum cepere paulo quam alii editiorem, neque inde maxima vi depelli quiuerunt, sed tela eminus missa remittere, pauci in pluribus minus frustrari; sin Numidae propius accessissent, ibi vero virtutem ostendere et eos maxima vi caedere, ffugare. interim Metellus quom acerrume rem gereret,
Abbreviated transcription (Latin):
sic censes hortat᷑ uti cohortes a tergo circũ ue¬
niant . fortunã illis p̃clarifacinoris casũ dare.
Si id fecerint. pꝰea sese in regio. illos in lib̾tatẽ sine
magna pars siccensiũ fidẽ mutauisset̃. tãta mobi¬
litate sese numidȩ agt̃. S milites iugurtini
pauł ꝑ arege sustentati. pꝰꝗ maiore ui hostes
urget᷑. paucis amissis ꝓfugi discedt̃. Marius
ad zamã ꝑueñ. Idoppidũ in cãpositũ. magisoꝑe
ꝗ nata minitũ erat . nulliꝰ idoneȩ rei egens. armis.
reb cuncta mȩnia exercitu cirtũ ueñ. legatis
ĩꝑat ubiqͥsq curar&. Deinde signodato undiq
simnul clamor ingens orit᷑. Neq eares numidas
t̃rae. infensi intentiq sine tumultu manet. p̃liũ
incipit᷑. Romanͥ ꝓingenio qͥsq pars emin glande
aut lapidib: pugare. alic succedẽ. ac murũ mͦ
suꝑ fode mͦ scđis agaredi cuꝑe. p̃liũ inmanib
facere. Cont᷑ ea oppidani ĩꝓ ximõ faxa uol

Expanded text:
Siccensis hortatur, uti cohortis ab tergo circumveSiccensis hortatur, uti cohortis ab tergo circumveniant: fortunam illis praeclari facinoris casum dare; si id fecerint, postea sese in regno, illos in libertate sine magna pars Siccensium fidem mutavissent: tanta mobilitate sese Numidae gerunt. sed milites Iugurthini, paulisper ab rege sustentati, postquam maiore vi hostes urgent, paucis amissis profugi discedunt. Marius ad Zamam pervenit. id oppidum, in campo situm, magis opere quam natura munitum erat, nullius idoneae rei egens, armis vrebus cuncta moenia exercitu circumvenit, legatis imperat, ubi quisque curaret. deinde signo dato undique simul clamor ingens oritur, neque ea res Numidas terret: infensi intentique sine tumultu manent, proelium incipitur. Romani, pro ingenio quisque, pars eminus glande aut lapidibus pugnare, alii succedere ac murum modo subfodere modo scalis aggredi, cupere proelium in manibus facere. con
Abbreviated transcription (Latin):
aliis pꝰ aliis minitari. neq p̃liũ facere. neq ociũ
pati. tantũ mͦ hostẽ ab incepto retinere. Roman
imꝑator ubise dolis fatigari uid&. neq ab hoste
regni nõe zammã statuit oppugnare. ratꝰ id qđ
negͦciũ poscebat. iugurtã laborantib suis auxilio
uent̾m. ibiq p̃liũ fore. At ille quȩ parabant᷑
aꝑfugis edoctꝰ. magnis itinerib metellũ anteueñ
Opidanos hortat᷑. mȩnia ciefendant. ad ditis
auxilio ꝑfugis. qđ genꝰ ex copiis regis qđ faltẽ
neqͥbat firmissimũ erat. Pr&erea pollicetur
ĩ tẽpr̃. sem& cũ exercitu affore. Ita cũpositis
reb in loc ꝗmaxime occulta discedit. Ac pau
lopꝰ cognoscit mariũ exitinere frum̃tatũ cum
paucis cohortib siccã missũ. qđ opidũ pͥmum
om̃iũ pꝰmalã pugnã arege defexerat. Eo cũde¬
lectis eqͥtib noctu ꝑgit. & iã egredientib roma¬
nis. importa pugnã facit. Simul magna uoce

Expanded text:
aliis, post aliis minitari, neque proelium facere neque otium aliis, post aliis minitari, neque proelium facere neque otium pati, tantummodo hostem ab incepto retinere. Romanus imperator ubi se dolis fatigari videt neque ab hoste regni nomine Zamam statuit oppugnare, ratus, id quod negotium poscebat, Iugurtham laborantibus suis auxilio venturum ibique proelium fore. at ille, quae parabantur a perfugis edoctus, magnis itineribus Metellum antevenit. oppidanos hortatur, moenia defendant, additis auxilio perfugis, quod genus ex copiis regis, quia fallere nequibat, firmissumum erat; praeterea pollicetur in tempore semet cum exercitu adfore. ita conpositis rebus in loca quam maxume occulta discedit, ac post paulo cognoscit Marium ex itinere frumentatum cum paucis cohortibus Siccam missum, quod oppidum primum omnium post malam pugnam ab rege defecerat. eo cum delectis equitibus noctu pergit et iam egredientibus Romanis in porta pugnam facit, simul magna voce
Abbreviated transcription (Latin):
leta agere. de metello fama p̃clara eẽ. Igͥ eo
intentior aductoriã niti om̃ib modis. festi¬
nar e. cauere tam̃. ne alicubi hosti oportunꝰ
fier&. Meminisse pꝰgłam inuidiã seqͥ. Ita qͦ
clarior erat. eo magis claridrat Neq pꝰ insidias
iugurte effuso exercitu p̃dari. Ubi frumento
aut pabulo opꝰerat cohortes cu om̃i eqͥtatu p̃si¬
diũ agitabat̃. Exercitꝰ partẽ ipse. reliqs mariꝰ
ducebat. S iani magis ꝗ p̃da ager uastabat᷑ Duob:
locis haud longe int̾se castra faciebat̃. ubi ui opꝰ
erat ncuncti aderãt. C&er qͦ fuga atq for¬
mido latiꝰ crescer&. diũsi agebat᷑. Eot̃pore
iugurta ꝑcolles seqͥ. tẽpꝰ aut locũ pugne querere.
qͣuenturt hostẽ audierat. pabulũ & aquaꝵ
fontes quoꝵ penuria erat. corrũꝑe. Modo
semetello int̃dũ mario ostenđẽ. pꝰ tremos in ag¬
minẽ tẽptare. ac statĩ incolles regredi. Rurs

Expanded text:
laeta agere; de Metello fama praeclara esse. Igitur eo laeta agere; de Metello fama praeclara esse. Igitur eo intentior ad victoriam niti, omnibus modis festinare, cauere tamen, necubi hosti opportunus fieret, meminisse post gloriam invidiam sequi. Ita, quo clarior erat, eo magis anxius erat, neque post insidias Iugurthae effuso exercitu praedari; ubi frumento aut pabulo opus erat, cohortes cum omni equitatu praesidium agitabant; exercitus partem ipse, relicuos Marius ducebat. sed igni magis quam praeda ager vastabatur. duobus locis haud longe inter se castra faciebant; ubi vi opus erat, cuncti aderant; ceterum, quo fuga atque formido latius cresceret, divorsi agebant. eo tempore Iugurtha per collis sequi, tempus aut locum pugnae quaerere, qua venturum hostem audierat, pabulum et aquarum fontis, quorum penuria erat, corrumpere, modo se Metello interdum Mario ostendere, postremos in agmine temptare ac statim in collis regredi, rursus
Abbreviated transcription (Latin):
& alia que usui foret̃ affatĩ p̃bita. ubicumq
res postulabat. Fresidiũ mmpositũ. Quȩ negocia
multomagis ꝗ p̃liũ male pugnatũ. absius regẽ
trebant. Quippe: cuiꝰspes om̃is infuga sita
erat: seqͥ cogebat᷑. Et qͥsua loea cdȩfende ne¬
qͥuerat: malienis bellũ gerere. Iam̃ ex ui¬
opia qđ optimũ udebat᷑ consiliũ cap̃. Exer¬
citũ plerãq in hisdẽ locis oꝑiri iub&i ipses.¬
cũdelectis eqͥtib metellũ seqͥt᷑. nocturnis &
auiis itinerib ignoratꝰ. remanos palantes
repente aggredit᷑ Eoꝵ pleriq inermes
cadt̃ multi capiunt᷑. Nemo om̃iũ intact
ꝓfugit. & numide pͥusꝗ excastris subueure
sicuti iussierat. in ꝓximos colles disceđt̃.
Intĩm romȩ gaudiũ ingens ortũ. cognitis
aut fuga coegiss& hab̃e. Itaq senatꝰ obea felicit̃
acta dus immortalib supplicia dec̃nere: ciui¬
tas trepida & antea sollicita: debelli euentu

Expanded text:
et alia, quae usui forent, affatim praebita; ubicumque et alia, quae usui forent, affatim praebita; ubicumque res postulabat, praesidium inpositum. quae negotia multo magis quam proelium male pugnatum ab suis regem terrebant; quippe, quoius spes omnis in fuga sita erat, sequi cogebatur et, qui sua loca defendere nequiverat, in alienis bellum gerere. tamen ex copia quod optumum videbatur consilium capit: exercitum plerumque in isdem locis ocum delectis equitibus Metellum sequitur, nocturnis et auiis itineribus ignoratus Romanos palantis repente aggreditur. Eorum plerique inermes cadunt, multi capiuntur, nemo omnium intactus profugit, et Numidae, prius quam ex castris subveniretur, sicuti iussi erant, in proximos collis discedunt. Interim Romae gaudium ingens ortum cognitis aut fuga coegisset habere. Itaque senatus ob ea feliciter acta dis immortalibus supplicia decernere; civitas, trepida antea et sollicita de belli eventu,
Abbreviated transcription (Latin):
uias̃ parẽ animũ gerant. Pro uictoria satisiã
pugnatũ. Reliqͦs labores ꝓp̃da fore . Tam̃ interĩ
trans fugas & alios oportunos iugurta ubiqͣue
gentiũ aut quid agitar& nȩcũ paucis eõ. An
exercitũ hab̾& ut sese utꝰ gerer&. exploratũ
misit. At ille sese in loca saltuosa & natã munita
receꝑat. Ibiq cogebat exercitũ num̃o hominum
apliorẽ. sed hebetẽ infirmũq Agri. ac peccoris
magis ꝗbelli cultorẽ . Id ea grã eueniebat qđ p̃t̃
regios eqͥtis nemo om̃iũ numidar exfuga regẽ
renouari qđ nisi ex illiꝰ libidine geriñposs&
trim̃to illos uinci. ꝗsuos inncere. statuit ñp̃lus.
neq in acie. sed alio more bellũ gerũdũ. Itaq
in loc numidiȩ opulentissima ꝑgit. agrosuastat
multa castella. & opida temere munita aut
sine p̃sidio cap̃. pacenditq suberes int̾ficit
iub& alia omia militũ p̃dã rẽ. Ea formidiie
multi mortał romanis dediti obsides. frum̃tũ

Expanded text:
via sunt, parem animum gerant: pro victoria satis iam via sunt, parem animum gerant: pro victoria satis iam pugnatum, reliquos labores pro praeda fore. tamen interim transfugas et alios opportunos, Iugurtha ubi gentium aut quid agitaret, cum paucisne esset an exercitum haberet, ut sese victus gereret, exploratum misit. at ille sese in loca saltuosa et natura munita receperat ibique cogebat exercitum numero hominum ampliorem, sed hebetem infirmumque, agri ac pecoris magis quam belli cultorem. id ea gratia eveniebat, quod praeter regios equites nemo omnium Numida ex fuga regemrenovari, quod nisi ex illius lubidine geri non postrimento illos vinci quam suos vincere, statuit non proeliis neque in acie sed alio more bellum gerundum. itaque in loca Numidiae opulentissuma pergit, agros vastat, multa castella et oppida temere munita aut sine praesidio capit incenditque, puberes interficit, iubet alia omnia militum praedam esse. ea formidine multi mortales Romanis dediti; obsides, frumentum
Abbreviated transcription (Latin):
disiectos circ̃ueniri uident. fugã faciut̃. Ac
pleriq abiectis armis. collis. aut noctis quȩ iam
intentiq obuiã ꝓcedñt. Nã dolꝰ numilant nihil
languidi neq remissi patiebat᷑. Ac pͥmo doscura
nocte pꝰꝗ haud ꝓcul int̾se erant. strepitu uelut
hostes aduentare alteri apud altõs formidinẽ
simul & tumultũ facere. Et pene imprudentia
ad missũ facinꝰ miserabile. niutrĩq p̃missi eqͥtes
rẽ explorauissent. Igͥ ꝓm&u. repente gaudium
exortũ. Milites aliꝰ aliũ leti appellant. acta
edocent atq audiunt : sua quisq fortia facta ad
cȩlũ fert. Quippe res humanȩ. ita sese habent.
Inuictoria ł ignauis głari lic&. adusȩ res &iã
bonos decretrit. Metellꝰ in hisdẽ castris qua¬
triduo moratꝰ. saucios cũ cura refic̃. meritos
inp̃liis. more militiȩ donat. Uniũsos. inc̃cione
laudat. atq agit grãs. hortat᷑ ad c&ã quȩ le¬

Expanded text:
disiectos circumveniri vident, fugam faciunt, ac disiectos circumveniri vident, fugam faciunt, ac plerique abiectis armis collis aut noctis, quae iam intentique obviam procedunt; nam dolus Numidarum nihil languidi neque remissi patiebatur. Ac primo obscura nocte, postquam haud procul inter se erant, strepitu uelut hostes adventare, alteri apud alteros formidinem simul et tumultum facere; et paene imprudentia admissum facinus miserabile, ni utrimque praemissi equites rem explorauissent. Igitur pro metu repente gaudium mutatur: milites alius alium laeti appellant, acta edocent atque audiunt, sua quisque fortia facta ad caelum fert. Quippe res humanae ita sese habent: in victoria vel ignavis gloriari licet, aduersae res etiam bonos detrectant. Metellus in isdem castris quatriduo moratus saucios cum cura reficit, meritos in proeliis more militiae donat, uniuersos in contione laudat atque agit gratias, hortatur, ad cetera, quae le
Abbreviated transcription (Latin):
flum qͦmisserat festinans ꝑgit. qͥ&ꝰ uti respostulabat
aciẽ exornat. Neq remittit qͥd ubiq hostis ager&
explorare. Postꝗ rutiliũ c̃sedisse. & animo uacuũ
accep̃ : sinulq exiugurtȩ p̃lio damorẽ Augeri
ueritꝰ nel egatꝰ cognita re. laborantib: suis auxilio
foror. aciẽ quã diffidens uirtuti militũ arte
statuerat qͦ hostiũ itineri officera. lati porrigit
eoq mͦ ad rutilii castra ꝓcedit. Romani exinp¬
uiso pulueris uĩmagnã aniadũtunt. Nã ꝓspectũ
ager arbustis consit᷑ ꝓhibebat. & pͥmo ratihumũ
aridã uento agitari. pꝰ ubi eqͣbilẽ manere. & sicuti
acies mouebat᷑. magis magisq apꝓpinquare ui¬
dent. cognita re ꝓperantes arma capiunt̃. Ac ꝓ
castris sicuti imꝑabat᷑. c̃sistut̃. Deĩde ubi ꝓpiꝰ
uentũ ẽ utriq magnio clamore c̃currit᷑. Rumidȩ
tantũmͦ remoratis dũ inelephantis auxilium
putant. Postꝗ eos ĩpeditos ramis arboꝵ atq ita

Expanded text:
us erat, festinans pergit, quietus, uti res postulabat, aciem exornat neque remittit, quid ubique hostis ageret, explorare. Postquam Rutilium consedisse iam et animo uacuum accepit, simulque ex Iugurthae proelio clamorem augeri, veritus, ne legatus cognita re laborantibus suis auxilio foret, aciem, quam diffidens virtuti militum arte statuerat, quo hostium itineri officeret, latius porrigit eoque modo ad Rutili castra procedit. Romani ex improuiso pulueris vim magnam animaduertunt; nam prospectum ager arbustis consitus prohibebat. Et primo rati humum aridam vento agitari, post ubi aequabilem manere et, sicuti acies movebatur, magis magisque appropinquare vident, cognita re properantes arma capiunt ac pro castris, sicuti imperabatur, consistunt. Deinde ubi propius ventum est, utrimque magno clamore concurritur. Numidae tantummodo remorati, dum in elephantis auxilium putant, postquam eos impeditos ramis arborum atque ita
Abbreviated transcription (Latin):
manastabał filiꝰ. masinisse nepos q̃ micipsa testam̃to
scđm heredẽ scripserat : morb c̃fectꝰ & obeã causã
m̃te paululũ ĩminuta. Cui metellꝰ poeenti more
regũ ut sellã uixtase ponera. it̃ pꝰea ctodie causa
t᷑bã eqͥtũ romanoꝵ utrũq negauerat honorẽ qđ¬

Expanded text:
Mastanabalis filius, Masinissae nepoMastanabalis filius, Masinissae neposecundum heredem scripserat, morbis confectus et ob eam causam mente paulum imminuta. Cui Metellus petenti, more regum ut sellam iuxta poneret, item postea custodiae causa turmam equitum Romanorum, utrumque negauerat: honorem, q
Abbreviated transcription (Latin):
rũ sese q̃ cłecer&. Ac postea sepiꝰ eadẽ postulanti
fert̾ dixisse ne festinar& abire. satis mature illũ
cũ filio suo c̃sulatũ petiturũ: Is eo tẽpore contur¬
bernio patris ibi dẽ militabat annos natꝰ circit᷑
xx. Quȩ res mariũ cũ phonore quẽ affectabat
tũ contͣ metellũ uehem̃t̃ accendat. ita cupidinͭ
atq ira: pessims consultorib: grassari neq facto
ullo neq dicto. abstinere. qđ mͦ abitiosũ ex̃. Milites
cͥib in hibnis p̃erat laꝵi ore ĩꝑio ꝗ antea habe. Apud
negotiatores quoꝵ magna multitudo utice erat: crimi¬
nose sinul & magifice debello loqͥ. Dinidia p̃rs
exercitꝰ si sibi ꝑmitter&x. paucis dieb iugurtã in
catenis habitur: abiꝑatore consulto trahi qđ homꝰ
firmiorã uidebunt᷑. qđ diut᷑nitate belli : res fimiliares¬
II corrũperẽt. &antom cupienti nihil satͥs festionat᷑.
Erat p̃t̾ea uexercitu nr̃o numida qͥdã nõe gauda

Expanded text:
rum sese quae peteret. Ac postea saepius eadem postulanti rum sese quae peteret. Ac postea saepius eadem postulanti fertur dixisse, ne festinaret abire: satis mature illum cum filio suo consulatum petiturum. Is eo tempore contubernio patris ibidem militabat. Annos natus circiter viginti. Quae res Marium cum pro honore, quem affectabat, tum contra Metellum vehementer accenderat. Ita cupidine atque ira, pessimis consultoribus, grassari; neque facto ullo neque dicto abstinere, quod modo ambitiosum foret; milites, quibus in hibernis praeerat, laxiore imperio quam antea habere; apud negotiatores, quorum magna multitude Uticae erat, criminose simul et magnifice de bello loqui: dimidia pars exercitus si sibi permitteretur, paucis diebus Iugurtham in catenis habiturum; ab imperatore consulto trahi, quod hofirmiora videbantur, quia diuturnitate belli res familiaris corruperant et animo cupienti nihil satis festinatur. erat praeterea in exercitu nostro Numida quidam nomine Gauda,
Abbreviated transcription (Latin):
p̃ceps clatꝰ ẽ. &iã tũ alios magistratꝰ plebsi consula¬
tũ nobilitas int̾se ꝑmanꝰ traclebat. Nouꝰ nemo
tã clarus. neq tã egregius factis erat: quinis
inlignꝰ illo honore. & qͣsi pollutꝰ haberet᷑: Ig
ubi mariuꝰ aruspicis dicta eodẽ intẽcłe uil&i:
quo cupiedo animi hortabat᷑: a metello petendi ꝯsulatũ¬
grã missionẽ rogat. Cui quãꝙ uirtꝰ gła atq¬
alia optanla bonis suꝑabant: tam̃ inerat
cõtẽptor animꝰ. & suꝑbia. cõmune nobilitatis
malũ. Itaq pͥmũ cõmotꝰ insolita re. mirari.
pͥmũ eiꝰ consiliũ. & quasi ꝑ amiticiã monere.
ne tã pͣua inciper&r. neu suꝑ fortunã animũ
gerer&i. ñ omĩa om̃ib cupienda ẽẽ debeilli suas
res satis placere. postremo cauer& ied petere
apopulo .R. qđ illi iure negaret᷑. Postꝗ hec
atq talia alia dixit. neq animꝰ maruiflc̾tit᷑ res¬
penelit ubi pͥmũ potuiss&. ꝑ negocia publica factu¬

Expanded text:
gistratus plebs, consulatum nobilitas inter se per manus tradebat. Nouos nemo tam clarus neque tam egregiis factis erat, quin indignus illo honore et is quasi pollutus haberetur. Igitur ubi Marius haruspicis dicta eodem intendere videt, quo cupido animi hortabatur, ab Metello petendi gratia missionem rogat. Cui quamquam virtalia optanda bonis superabant, tamen inerat contemptor animus et superbia, commune nobilitatis malum. itaque primum conmotus insolita re mirari eius consilium et quasi per amicitiam monere, ne tam prava inciperet neu super fortunam animum gereret: non omnia omnibus cupiunda esse, debere illi rea populo Romano, quod illi iure negaretur. Postquam haec atque alia talia dixit neque animus Mari flectitur, respondit, ubi primum potuisset per negotia publica, factu
Abbreviated transcription (Latin):
neqͥcꝗ ꝑditis deintegro bellũ sumit . Et rome senatꝰ
deꝓiunciis c̃sultꝰ. numidiã ietello decreuerat. Fidẽ
tẽpꝰ utice forte .G. mario ꝑ hostias dus supplicanti magna
atq mirabia portendi. aruspex dixerat : đ inde
quȩ animo agitabat. frecus dus agere. Fortunam
dũ p̃t̃ uetustatẽ familiȩ : alia omĩa ab unde erant.
industria ꝓbitas militiȩ. magna scientia. animꝰ
belli ingens: domi modicꝰ. libidinis. & diuiciarũ
pueritiã arpini altꝰ. ubi pͥmũ aetas militiȩ paci¬
ens fuit : stipendiis faciendis . ñ greca facundia
neq urbanis mundiciis sese exerciuit . Ita int̃
artes bonas integrũ ingeniũ breui ado leuit.
Ergo ubi pͥmũ tribunatũ militarẽ a populo
aliũ. post aliũ sibi peꝑit. Senꝑq inpotestatib
eomͦ agitab at sese. ut ãpliore honore quã gere¬
bat: clignꝰ haberet᷑. Tam̃ is adid locorũ talis

Expanded text:
perditis de integro bellum sumit. et Romae senatus de provinciis consultus Numidiam Metello decreverat. Per idem tempus Uticae forte C. Mario per hostias dis supplicanti magna atque mirabilia portendi haruspex dixerat: proinde quae animo agitabat, fretus dis ageret, fortunam dum praeter uetustatem familiae alia omnia abunde erant: industria, probitas, militiae magna scientia, animus belli ingens domi modicus, libidinis et divitiarum pueritiam Arpini altus, ubi primum aetas militiae patiens fuit, stipendiis faciendis, non Graeca facundia neque urbanis munditiis sese exercuit: ita inter artis bonas integrum ingenium brevi adoleuit. Ergo, ubi primum tribunatum militarem a populo alium, post alium sibi peperit, semperque in potestatibus eo modo agitabat, ut ampliore quam gereba
Abbreviated transcription (Latin):
Postꝗ res pnafrica gestas. quoq mͦ actȩ forent fa¬
ma diuulgauit. rome ꝑ om̃s locos & c̃uentus de
facto c̃sulis agitari: apud plebẽ grãuis inuidia
andecretũ c̃sulis subuerterent. parũ constabat
Ac maxime eos potentia scauri qđ is auctor
& sotius bestiȩ ferebat᷑. auͦ bonoq impediebat.
At g. menmius cuius delib̾tate ingenii &odio
potentiȩ nobilitatis supra diximus : inter du

Expanded text:
Postquam res in Africa gestas quoque modo actae forent faPostquam res in Africa gestas quoque modo actae forent fama diuulgauit, Romae per omnis locos et conventus de facto consulis agitari. Apud plebem grauis invidia, decretum consulis subuerterent, parum constabat. Ac maxime eos potentia Scauri, quod is auctor et socius Bestiae ferebatur, a vero bonoque impediebat. At C. Memmius, cuius de libertate ingeni et odio potentiae nobilitatis supra diximus, inter du
Abbreviated transcription (Latin):
quã participem negotii scaurũ accepĩt. in maxi¬
mã spẽ adductus recuperandȩ pacis. statuit cũ
eis de om̃ib pactionib p̾sens agere. Ceterũ
interea fidei causa mittitur a consule sestius
questor inoppidũ iugurthe. uacca. Quius rei
speties erat. acceptio frumenti. quod calpur¬
nius palã legatis imperauerat: qm̃ deditionis
mora induciȩ agitabantur. Igitur re& uti c̃sti¬
tuerat in castra uenit. ac pauca p̾senti c̃silio locutus.
deinuidia facti sui. atq uti indeditionẽ acciperetur.
Reliqua. cũbestia. & scauro secreta transige. Dem.
postero die. quasi ꝑ satyrã legẽ sententus ex q̃uisitis.
inde ditionẽ accipit᷑. S& uti proconsilio impera¬
tũ erat. elephanti. xxxx. pecus. atq equi multi
cũ paruo argenti pondere. questori traduntur
Calpurnius. romã ad magistratꝰ rogandos proficis¬
citur Innumidia & exertitu nr̃o pax agipabat᷑

Expanded text:
quam participem negoti Scaurum accepit, in maxiquam participem negoti Scaurum accepit, in maximam spem adductus recuperandae pacis statuit cum iis de omnibus pactionibus praesens agere. Ceterum interea fidei causa mittitur a consule Sextius quaestor in oppidum Iugurthae Vagam. Cuius rei species erat acceptio frumenti, quod Calpurnius palam legatis imperauerat, quoniam deditionis mora indutiae agitabantur. Igitur rex, uti constituerat, in castra venit, ac pauca praesenti consilio locutus de invidia facti sui atque uti in deditionem acciperetur, relicua cum Bestia et Scauro secreta transigit. Dein postero die quasi per saturam sententiis exquisitis in deditionem accipitur. Sed, uti pro consilio imperatum erat, elephanti triginta, pecus atque equi multi cum paruo argenti pondere quaestori traduntur. Calpurnius Romam ad magistratus rogandos proficiscitur. In Numidia et exercitu nostro pax agitabatur.
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s auaritia p̃pediebat. patiens laborũ. acri
ingenio. satis. ꝓuidens. belli haut ignarus. fir¬
missim̾ contra pericula. & insidias. Sae legiones
ꝑitaliam heguim: atq inde sciciliã. porro ex
scilia inafricam. transuecte suñ Igit᷑ calpurnius
initio paratis cõmeatib acrit̃ numidiã in gressus est.
multosq mortales. & urbes aliquott pugnando cõe¬
pit. S& ubi iugurtha ꝑlegatos pecunia tẽptare.
belliq qđ administrabat asperitatẽ ostendere coe¬
piti animꝰ ȩger auaritia facile c̃uersus ẽ. Ciȩterũ
sotiuis & administer om̃iũ c̃silioꝵ assumit᷑ scaurꝰ
qui tam &sis a principio plerisq exfactione eius
cor ruptis. acerrime regẽ impugnauerat. tamen
magnitudine. pecuniȩ. abono honestoq inpͣuũ
abs tractus ẽ Sed uigurtha primũ tantũ modo
belli morã redimebat. existimans sese aliquid
interĩ romȩ p̾tio aut gr̃a effecturũ. Postea uero

Expanded text:
omnis auaritia praepediebat: patiens laborum, acri omnis auaritia praepediebat: patiens laborum, acri ingenio, satis prouidens, belli haud ignarus, firmissimus contra pericula et invidias. Sed legiones per Italiam Regium atque inde Siciliam, porro ex Sicilia in Africam transuectae. Igitur Calpurnius initio paratis commeatibus acriter Numidiam ingressus est, multosque mortalis et urbis aliquot pugnando cepit. Sed ubi Iugurtha per legatos pecunia temptare bellique, quod administrabat, asperitatem ostendere coepit, animus aeger auaritia facile conuersus est. Ceterum socius et administer omnium consiliorum assumitur Scaurus, qui tametsi a principio plerisque ex factione eius corruptis acerrime regem impugnauerat, tamen magnitudine pecuniae a bono honestoque in prauum abstractus est. Sed Iugurtha primo tantummodo belli moram redimebat, existimans sese aliquid interim Romae pretio aut gratia effecturum. Postea vero
Abbreviated transcription (Latin):
dium. aliaq: quȩ usui forent. decernuntur. Atiugur¬
tha contraspem nuntio accepto. quippe cui romȩ
om̃ia uenũ ire. in animo heserat: filium. & cũ eo
duos familiares ad senatũ legatos mittit. Hisq uti
illis quos hiemsale int̾fecto miserat p̾cipit. om̃s mor¬
tales pecunia aggrediant᷑. Quipostꝗ romã aduen¬
tabant. senatus abestia c̃sultꝰ ẽ. placera ne legatos
iugurthȩ recipi moenib Hiq decreuerunt. nisi
regnũ. ipsũq delitũ uenissent. uti indieb ꝓxi¬
mis detẽ. italia decederen. Consul. numidis
exsenatꝰ decreto nuntiari uib&. Ita infectis reb:
illi domum discedun. Inter̃ĩ calpurnius parato
exercitu. legit sibi homines nobiles. factiosos.
quorũ auctorit᷑a quȩ deliquiss& : munita fore
sperabat. In quis fuit scaurꝰ cuius denatura & ha¬
bitu supra memorauimꝰ. Nam inc̃sule nr̃o. mul¬
te boneq artes animi. & corporis erant. quas

Expanded text:
dium aliaque, quae bello usui forent, decernuntur. At Iugurdium aliaque, quae bello usui forent, decernuntur. At Iugurtha contra spem nuntio accepto, quippe cui Romae omnia venire in animo haeserat, filium et cum eo duos familiaris ad senatum legatos mittit iisque uti illis, quos Hiempsale interfecto miserat, praecipit, omnis mortalis pecunia aggrediantur. Qui postquam Romam adventabant, senatus a Bestia consultus est, placeretne legatos Iugurthae recipi moenibus, iique decrevere, nisi regnum ipsumque deditum venissent, uti in diebus proximis decem Italia decederent. Consul Numidis ex senatus decreto nuntiari iubet. Ita infectis rebus illi domum discedunt. Interim Calpurnius parato exercitu legat sibi homines nobilis factiosos, quorum auctoritate quae deliquisset munita fore sperabat. In quis fuit Scaurus, cuius de natura et habitu supra memorauimus. Nam in consule nostro multae bonaeque artes et animi et corporis erant, quas
Abbreviated transcription (Latin):
excrutiatũ necat. deinde om̃s puberes numidas. atq
negitiatores ꝓmiscue. uti quisq: armatis obuius fu¬
erat. int̾fecit Ingrtha postꝗ romȩ cognitũ ẽ. &
res insenatu agitari coep̃. idẽ illi ministri regis
interpellando. acsepe gr̃a. int̾dũ iurgus trahendo
tẽpus. a trocitatẽ facti leniebaN. Ac iii .G. meni¬
mius tribunꝰ plebis designat᷑. uiracer. & infestus
potentiȩ nobilitatis. popłm .r. edocuissar id agi. ut
per paucos factiosos uigurthȩ scelus c̃donaretur.
ꝓfecto om̃is inuidia prolatandis consultationib
dilapsa for& Tantauis grȩ. atq pecuniȩ regis
erat. S& ubi senat᷑ delicti c̃scientia popłm tim&
lege sempronia prouintiȩ futuris c̃sulib numi¬
dia. atq italia decretȩ. Consules declarati .p.
Scipio nasica .l. bestia calpurnius : ÷. calpur¬
nio numidia scipioni italia obuenit. Deinde
exertitus qͥ affricã portaret᷑ scribitur. Stipen¬

Expanded text:
excruciatum necat, deinde omnis puberes Numidas atque excruciatum necat, deinde omnis puberes Numidas atque negotiatores promiscue, uti quisque armatus obvius fuerat, interficit. Quod postquam Romae cognitum est et res in senatu agitari coepta, idem illi ministri regis interpellando ac saepe gratia, interdum iurgiis trahendo tempus atrocitatem facti leniebant. Ac ni C. Memmius tribunus plebis designatus, vir acer et infestus potentiae nobilitatis, populum Romanum edocuisset id agi, ut per paucos factiosos Iugurthae scelus condonaretur, profecto omnis invidia prolatandis consultationibus dilapsa foret: tanta vis gratiae atque pecuniae regis erat. Sed ubi senatus dilicti conscientia populum timet, lege Sempronia prouinciae futuris consulibus Numidia atque Italia decretae; consules declarati P. Scipio Nasica, L. Bestia Calpurnius; Calpurnio Numidia, Scipioni Italia obuenit. Deinde exercitus, qui in Africam portaretur, scribitur; stipen
Abbreviated transcription (Latin):
uictorię inuenturum. Iuod ubi secus ꝓcedit. neq
qđ intenderat efficere potest. ut priusq lega¬
tos c̃uenir&. atherbalis potiretur : neamplius
morando scaurũ quẽ plurimũ metuebat incende¬
r&. cũ paucis ęquitib in prouintiã uenit. Acto¬
& si senatus uerbis. graues minȩ nuntiabantur.
quod ab obsidione ñ disceder&: multa tamen
oratione csũpta. Legati frustra discessere:
Ea postq cirtȩ audita sunt. italici quorũ uirtu¬
te moenia defensabantur. c̃fisi deditione fac¬
ta propt̾ magnitudinẽ popłi .r. inuiolatos
sese fore. atherbali suadent. utiseq: & oppidũ
iugurchę. tradat. tantũ ab eo uitã paciscatur.
decȩteris senatui curȩ fore. Atille tamae si omia potio¬
ra fide iugurthe rebatur. tamen quia penes cosdem si
adũsaret᷑. cogendi potestas erat: ita uti censuerant ita¬
lici. deditionẽ fecit. Iugurcha in primis atherbalẽ

Expanded text:
victoriae inventurum. Quod ubi secus procedit neque victoriae inventurum. Quod ubi secus procedit neque quod intenderat efficere potest, ut, prius quam legatos conveniret, Adherbalis potiretur, ne amplius morando Scaurum, quem plurimum metuebat, incenderet, cum paucis equitibus in prouinciam venit. Ac tametsi senati verbis graues minae nuntiabantur, quod ab oppugnatione non desisteret, multa tamen oratione consumpta legati frustra discessere. Ea postquam Cirtae audita sunt, Italici, quorum virtute moenia defensabantur, confisi deditione facta propter magnitudinem populi Romani inviolatos sese fore, Adherbali suadent, uti seque et oppidum Iugurthae tradat, tantum ab eo vitam paciscatur; de ceteris senatui curae fore. At ille, tametsi omnis potiora fide Iugurthae rebatur, tamen, quia penes eosdem, si aduersaretur, cogendi potestas erat, ita, uti censuerant Italici, deditionem facit. Iugurtha in primis Adherbalem
Abbreviated transcription (Latin):
retur. qm̃ legatis ñ paruiss&. S& abisdem illis
regis factorib sũma ope nisũ est. netale decretũ
fier&. Ita bonum publicũ. ut inplerisq negotus
sol&. priuata grã deuictũ. Legant᷑ tamen ix afri¬
cã maiores natu nobiles. amplis honorib: usi. in
quis fuit eni scaulis. de quo supra memorauimꝰ.
c̃sularis & tũ insenatu princeps. Hi qđ res in in¬
iuriã erat. simul & anumidis obsecrati. triduo
naui ascendere. Dein : breui uticã apulsi. lit¬
teras adiugurthã mittunt. quã ocissime ad p¬
uintiã accedat. seq adeũ asenatu missos.
suum uenisse. primo cõmotus metuatq libidine.
diuersus agitabatur: Timebat irã senatus. niparius¬
s& legatis. Porro animus cupidine cęxus: ad incep¬
cũ scelus rapiebatur. Uicit tamen in auido inge¬
nio. pͥuum consilium. Igitur exercitu circumdato.
suma ui cireã irrũpere nititur. maxime sperans di¬
ducta manu hostium. autui autdolis. sese casũ

Expanded text:
retur, quoniam legatis non paruisset. sed ab isdem illis retur, quoniam legatis non paruisset. sed ab isdem illis regis fautoribus summa ope enisum, ne tale decretum fieret. ita bonum publicum, uti in plerisque negotiis solet, privata gratia devictum. legantur tamen in Africam maiores natu nobiles, amplis honoribus usi. in quis fuit M. Scaurus, de quo supra memoravimus, consularis et tum senatus princeps. ii, qvidia erat, simul et ab Numidis obsecrati, triduo nauem ascendere. Dein brevi Vticam appulsi litteras ad Iugurtham mittunt: quam ocissime ad prouinciam accedat, seque ad eum ab senatu missos. suum venisse, primo commotus metu atque libidine diuersus agitabatur: timebat iram senatus, ni paruisset legatis; porro animus cupidine caecus ad inceptum scelus rapiebat. vicit tamen in auido ingenio prauum consilium. Igitur exercitu circumdato summa vi Cirtam irrumpere nititur, maxime sperans diducta manu hostium aut vi aut dolis sese casum
Abbreviated transcription (Latin):
me expulit. Quȩsane fuerint nr̃ȩ iniuriȩ. nichil ad
uos. Uerum. nc̃ urm regnũ armis ten&. Mequẽ
uos imperatorẽ numidis posuistis. clausum obsid&.
Legatoꝵ u̾ba quãti feerit. pericula mea declarant.
Quid ẽ reliquũ. nisiius ur̃a. quamo ueri possit.
N am ego quidẽ uellem & hec quȩscribo. & illa que
antea insenatũ questussum. uana forent potius.
ꝗ miseriȩ meae fidem uerbis facerent. S& qm̃ eo
natussum. utiugurthȩ scelerum ostentu essem.
non iam mortẽ. neq erumnas. tantum modo in imici
imperium. &cruciatus corporis dep̃cor. regno numi¬
diȩ quod urm̃ ẽ utilib& c̃sulite. meexmanib impus
eriplte. permaiestatẽ imperii. ꝑ amiciȩ fidem . si
ulla apud uos reman& memoria aui mei masinisse.
His litteris recitatis. fuere quiexercitum in a fricã
mittendũ censerent. & quã primum atherbali
subueniendũ. Deiugurtha uti interim consule¬

Expanded text:
me expulit. Quae sane fuerint nostrae iniuriae, nihil ad me expulit. Quae sane fuerint nostrae iniuriae, nihil ad vos. Verum nunc vestrum regnum armis tenet, me, quem vos imperatorem Numidis posuistis, clausum obsidet; legatorum verba quanti fecerit, pericula mea declarant. Quid est relicuum nisi vis vestra, quo moveri possit? nam ego quidem vellem, et haec, quae scribo, et illa, quae antea in senatu questus sum, uana forent potius, quam miseria mea fidem verbis faceret. Sed quoniam eo natus sum, ut Iugurthae scelerum ostentui essem, non iam mortem neque aerumnas, tantummodo inimici imperium et cruciatus corporis deprecor. regno Numidiae, quod vestrum est, uti libet, consulite; me manibus impiis eripite, per maiestatem imperi, per amicitiae fidem, si ulla apud vos memoria remanet aui mei Masinissae." His litteris recitatis fuere qui exercitum in Africam mittendum censerent et quam primum Adherbali subueniendum; de Iugurtha interim
Abbreviated transcription (Latin):
nullã. penuria rerũ necessariarũ. bellum trahi
ñ posse. exhis quiuna cyrta ꝓfuerant. duos
maxime impigros delegit. eos multa pollicen¬
do acmiserando casũ suũ c̃firmat. uti ꝑhostiũ
munitiones noctu ad ꝓximũ mare. de in romã
ꝑ gerent. Numidȩ paucis dieb iussa efficiun.¬
Litterȩ atherbalis insenatu recitatȩ : quarũ
sententia hȩcfuit. Nonmea culpa sepe ad
que tanta libido me extinguendi inuasit. utneq: uos ne¬
q deos in mortales. in animo habeat. sanguinem meũ
tris mei beneficia. neq ur̃a decreta auxiliantur.
Fame anferro acrius urgear: incertussum. Plura
deiugurtha scribere. dehortatur mefortuna mea
& iã antea exꝑtussum parum fide̾i miseris ẽẽ. nisi tam̃
intellego illum supraquã egosum petere. neq: simul
amicitiã ur̃am. & regnũ meũ sperare. utrum gra¬
uius existim&. nemini occultum est. Naminitio
occidit hiemsalem frẽm meũ. Deinde. patrio regno

Expanded text:
nullam, penuria rerum necessariarum bellum trahi nullam, penuria rerum necessariarum bellum trahi non posse, ex iis, qui una Cirtam profugerant, duos maxime impigros delegit; eos multa pollicendo ac miserando casum suum confirmat, uti per hostium munitiones noctu ad proximum mare, dein Romam pergerent. Numidae paucis dieblitterae Adherbalis in senatu recitatae, quarum sententia haec fuit: 'Non mea culpa saepe ad quem tanta libido extinguendi me invasit, ut neque vos neque deos immortalis in animo habeat, sanguinem meum tris mei beneficia neque vestra decreta auxiliantur; ferro an fame acrius urgear, incertus sum. Plura de Iugurtha scribere dehortatur me fortuna mea, et iam antea expertus sum parum fidei miseris esse; nisi tamen intellego illum supra quam ego sum petere neque simul amicitiam vestram et regnum meum sperare. utrum grauius existimet, nemini occultum est. Nam initio occidit Hiempsalem fratrem meum, deinde patrio regno
Abbreviated transcription (Latin):
senatius. ab ad oles centia irase enisum. ut abop¬
timc quoꝙ ꝓbaretur: uirtute ñ malitiaip
scipioni sũmo uiro placuisse. obeasdem antes
amicipsa ñpenuria lib aroꝵ inregnĩ atoptu:¬
tũ esse. Oiter̃ qđ plura bene aq strenie
feciss& eo animũ suũ iniuriam minus tolera¬
.ie. Aberbalem dolis uitȩ sue insidatum
⁊oꝗ ubi coperisse steleri eius obuiam isse.
siab iure gentiũ sese ꝓhibuerit. Postremo de om̃ib:
reb selegatos romam breui missurum Ita utriq
digrediuntur Atherbalis appellandi copra non fuit.¬
Iugurtha ubi eos africa decessiserat᷑ ẽ. neq prop¬
c̃ loci naturã. cyrtam expugnare armis potest.
uuallo atq fossa moenia circundat. t̾res extru¬
it. easq p̾sidis firmat. Preterea dies noctesq
aut ꝑuim. autdolis tẽptare. defensorib: moe¬
nium premia mͦ. mͦ formidinem ostentare su¬
suas in extremo sitas. hostem infestũ. auxilu spẽ

Expanded text:
senatus esse. ab adulescentia ita se enisum, ut ab opsenatus esse. ab adulescentia ita se enisum, ut ab optumo quoque probaretur; virtute, non malitia P. Scipioni, summo viro, placuisse; ob easdem artis a Micipsa, non penuria liberorum in regnum adoptatum esse. ceterum, quo plura bene atque strenue fecisset, eo animum suom iniuriam minus tolerare. Adherbalem dolis vitae suae insidiatum; quod ubi comperisset, sceleri eius obviam isse. si ab iure gentium sese prohibuerit. postremo de omnibus rebus legatos Romam brevi missurum. ita utrique digrediuntur. AIugurtha ubi eos Africa decessisse ratus est neque propter loci naturam Cirtam armis expugnare potest, vallo atque fossa moenia circumdat, turris extruit easque praesidiis firmat; praeterea dies noctisque aut per vim aut dolis temptare; defensoribus moenium praemia modo, modo formidinem ostentare; sufortunas in extremo sitas, hostem infestum, auxili spem