comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ñ semꝑ apparet. Nec eadem
racio ẽ: ꝙ. si solis radiis illu¬
strat᷑. Non enĩ potest etiã
sic cũ soliꝓrima ẽ. nͥ luci¬
dis cornib apparere: quia
cȩtera pars q̃ tota in orbẽ
illustrat᷑ ñ est ad terras
ut uideri possit. nͥ cũ soli
contraria ẽ: ut totũ ter¬
ris appareat qͦd eiꝰ illuminat.
Non desunt tam̃ qͥ ñ eo se
arbitrari dicunt lunã a deo¬
primitꝰ quartã decimã fae¬
tã. qͥo plena facta creden¬
da ẽ. s qͥa inscripturis dei
uerba sic habent. luã fac¬
tã minchoacionẽ noctis tẽ
aũ noctis exordio uidet᷑.
cũ plena ẽ. Alias uͦ &. ꝑ di¬
em incipit uideri ante ple¬
nitudinẽ: & in ꝓ gre ssu noc¬
tis tanto ampliore quanto
minuit᷑. Sed qͥ ꝑ inchoac io¬
nẽ noctis ñ intelligit insi
pͥncipatũ. nã & grecũ uer¬
bũ hoc magis indicat. cũ
dictũ est arc hym .& in
psalmis aꝑcius scriptũ est.
solẽ in potestatẽ diei. lunã
& stellas in potestatẽ noc¬

Expanded text:
ec eadem ratio est, et si solis radiis inlustratur. non enim potest etiam sic, cum soli proxima est, nisi lucidis cornibus adparere, quia cetera pars, quae tota in orbem inlustratur, non est ad terras, ut uideri possit, nisi cum soli contraria est, ut totum terris adpareat, quod eius inluminat. Non desunt tamen, qui non eo se arbitrari dicunt lunam primitus a deo quartam decimam factam, quia plena facta credenda est, sed quia in scripturis dei uerba sic habent: lunam factam in inchoationem noctis; tunc autem noctis exordio uidetur, cum plena est, alias uero et per diem incipit uideri ante plenitudinem et in progressu noctis tanto ampliore quanto minuitur. sed qui per inchoationem noctis non intellegit nisi principatum — nam et graecum uerbum hoc magis indicat, cum dictum est: ap/rav, et in Psalmis apertius scriptum est: solem in potestatem diei, lunam et stellas in potestatem noc
Abbreviated transcription (Latin):
utiq ad ocłos alit̃ erunt.
.& in se alit differt̃ qͥdem
& inse ipsis sẏdera ingłã:
s tam̃ ñ nulla st̾ etiã sole
maiora: ipsi uiderint quẽ¬
admodũ soli tã tribuant
radiis suis quasdã stellas . &
cant: & tenere dicant &. re¬
tro agere a cursuꝓprio.
Non enĩ fit ueri simile.ma¬
io res aut etiã equales. uio¬
lencia tadioꝵ eiꝰ posse suꝑari.
Aut si suꝑiores signoꝵ stel¬
las uel septentrionũ maio¬
res eẽ asserunt. q̃ nichil tale
sole paciunt᷑: eur istas ꝑ
singła eireueuntes ãplius
uenerant᷑: cur eas signore
dñas ꝑhibent. E si enĩ re¬
gradaciones illas syderũ.
uel fortasse tarditates ñ a
sole fieri qͥsq ẽtendat. s a¬
liis occulcioribꝰ causis: soli
tam̃ istos insuis debram̃tis
qͥbꝰ uĩ fatoꝵ aueritate de¬
uii suspicant᷑ p̃cipuã tri¬
buere potestatẽ. ex libris
eoꝵ. certe manifestũ ẽ. Sed
dicant qͦd uolunt de cȩlo
alieni a patre qͥẽ in cȩlis.
nobis aũ de int̾uallis &.

Expanded text:
s aliter erunt et in se aliter, differunt quidem et in se ipsis sidera in gloria, sed tamen nonnulla sunt etiam sole maiora, ipsi uiderint, quemadmodum soli tam magnum tribuant radiis suis quasdam stellas et eeris, et tenere dicant et retro agere a cursu proprio. non enim fit uerisimile maiores aut etiam aequales uiolentia radiorum eius posse superari. aut si superiores signorum stellas uel septentrionum maiores esse adserunt, quae nihil tale a sole patiuntur, cur istas per signa circumeuntes amplius uenerantur V cur eas signorum dominas perhibent? etsi enim regradationes illas siderum, uel fortasse tarditates, non a sole fieri quisque contendat, sed aliis occultioribus causis, soli tamen istos in suis deliramentis, quibus uim fatorum a ueritate deuii suspicantur, praecipuam tribuere potestatem ex libris eorum certe manifestum est. Sed dicant quod uolunt de caelo alieni a patre, qui est in caelis; nobis autem de interuallis et
Abbreviated transcription (Latin):
qͥd rep̃hensiõis hab̾et istasentencia᷑ Iure
aũ disolic̾et: si id qͦd ab illo ĩchoatũ ee̾t. ab alio di
spicua reddit᷑ atq cõponit᷑.
quid sibi de luna. tenebras
faciunt questionũ : Aut si qͦd
de terra dictũ ẽ. ñ tẽporis
int̃uallo cũ simul ds mate¬
riã rebꝰ concreauerit. sed
narracionis distribue ione
intelligunt dictũ: cur in
hoc qͦd etiã ocłis uderi po¬
test. ñ intuentus integrũ
corpꝰ habere lunã. & tota
sua rotunditate ꝑfect ui
etiã eũ lumine cornieula¬
to: siue incipiens ad tȩrras
lucere. siue desinens fulget.
Si gͦ lum̃ inea crescit uel ꝑ¬
ficit᷑ uel m inuit᷑: ñ lumina¬
re ipsũ. s illud qͦd accendit᷑
uariat᷑. Siaũ ex una speru¬
le suȩ partȩ sẽꝑ lucet .s
dũ eã partẽ ẽuertit ad t̃rã.
donec totã conuertat. qͦd
a pͥma usq ad quartã deci¬

Expanded text:
quid reprehensionis haberet ista sententia? Iure autem displiceret, si id, quod ab illo inchoatum esset, ab alio dicspicua redditur atque componitur, quid de luna sibi tenebras faciunt questionum? Aut si, quod de terra dictum est, non temporis intervallo, cum simul Deus materiam rebus concreaverit, sed narrationis distributione intelligunt dictum, cur in hoc, quod etiam oculis videri potest, non intuentur integrum corpus habere lunam et tota sua rotunditate perfectum, etiam cum lumine corniculato sive incipiens ad terras lucere sive desinens fulget? Si ergo lumen in ea crescit vel perficitur vel minuitur, non luminare ipsum, sed illud, quod accenditur, variatur. Si autem ex una sperule sue parte semper lucet, sed, dum eam partem convertit ad terram, donec totam convertat, quod a prima usque ad quarta
Abbreviated transcription (Latin):
si ñ specie uel mole corporis
ui tam̃ & racione naturȩ.:
nͥ forte arbor q̃ ꝑ hyemẽ po¬
mis uacua. foliisq nudata ẽ.
tẽ imꝑfecta dicenda ẽ: aut
uͦ in primordiis etiã suis. cũ
ad huc nullũ fructũ dedis¬
set. inꝑfecta erat illa natu¬
ra: qͦd ñ tantũ de arbore . s
nec de ipso eiꝰ semine recte dicet᷑.¬

Expanded text:
si non specie uel mole corporis, si non specie uel mole corporis, ui tamen et ratione naturae. nisi forte arbor, quae per hiemem pomis uacua foliisque nudata est, tunc inperfecta dicenda est, aut uero in primordiis etiam suis, cum adhuc nullum fructum dedisset, inperfecta erat illa natura. quod non tantum de arbore, sed nec de ipso eius semine recte dice
Abbreviated transcription (Latin):
incertũ sit utrũ ad omnia
sydera ꝑtineat qͦd dictũ est.
sint insigna & intẽpora &
indies. & annos: an signa &
tẽpora ad cȩtera: dies uͦ & an¬
ni ad solẽ tantũmͦ. uiiii.
Qualis etiã luna facta sit.
multi loquacissimi inqͥrt̃.
atq utinã inqͥrentes loqͦn¬
t᷑ ac ñ poeius docere conan¬
tes. Dicunt enĩ idõ plenã
factã: qͥa ñ decebat ut deus
imꝑ fectũ aliqͥd illo die fa-¬
ceret insyderibꝰ. qͦ scriptũ
ẽ qͦd facta sint sydera. Qui
aũ resistunt: dicunt. Ipsa
gͦ debuit pͥma lima dici:
ñ quarta decima. ¶senim
incipit ita numerare : Ego
aũ medius int̃ istos ita sũ.
ut neutrũ asserã. s plane
dicã. siue pͥmã siue plenã
limã ds fecerit: fecisse ꝑ¬
fectã. Ipsarũ enĩ natura¬
rũ: est ds auctor &. c̃ditor.
Om̃is aũ res qͥcqͥd ꝓ gressu
naturali ꝑ tẽpora congrua
qͦdãmͦ ꝓdit atq explicat. et¬
ã ante c̃tinebat occultũ .&

Expanded text:
incertum sit, utrum ad omnia incertum sit, utrum ad omnia sidera pertineat, quod dictum est: sint in signa et in tempora et in dies et in annos. an signa et tempora ad cetera, dies uero et anni ad solem tantummodo. Qualis etiam luna facta sit, multi loquacissime inquirunt. atque utinam inquirentes loquantur ac non potius docere conantes! dicunt enim ideo plenam factam, quia non decebat, ut deus inperfectum aliquid illo die faceret in sideribus, quo scriptum est, quod facta sint sidera. qui autem resistunt, dicunt: ipsa ergo debuit prima luna dici, non quarta decima; quis enim incipit ita numerare? ego autem medius inter istos ita sum, ut neutrum adseram, sed plane dicam, siue primam siue plenam lunam deus fecerit, fecisse perfectam. ipsarum enim naturarum est deus auctor et conditor. omnis autem res quidquid progressu naturali per tempora congrua quodammodo prodit atque explicat etiam ante continebat occultum,
Abbreviated transcription (Latin):
dentẽ uergit. ut possit dein¬
ceps aduerti uel luna uel
aliqͦd sidꝰ ab oriente stat̃ post
occasũ solis emergere. qͦd
tẽ cũ ad mediã cęli uene¬
rit altitudinẽ. mediũ noc¬
tis indicet: tc̃ scilicet occa¬
surũ cũ sole redeunte fit
mane. Dies aũ totos solis ab
oriente usq adoͣtientem
circuitꝰ. annos uͦ uel istos
usitatos solis anfractꝰ. ñ cũ
adorientẽ qͦd cotidie facit.
s cũ ad eadẽ loca syderum
redit qͦd ñ facit nͥ ꝑactis tre¬
centis sexaginta qͥnq diebꝰ
&. sex horis id est quadrante
tocius diei: q̃ pars quater
ducta cogit int̃poni unũ
diem qͦd romani bissextũ
uocant. ut ad eundẽ circu¬
itũ redeat᷑. uel etiã maio¬
res & occulciores annos.
nã cõpletis alioꝵ sẏderũ
spaciss maiores anni fier
dicunt᷑. si gͦ ita intelligamꝰ tẽ¬
pora. dies. annos. nemo dubi¬
tat hec syderibꝰ .&. luminari¬
bꝰ fieri. Ita enĩ positũ ẽ: ut

Expanded text:
dentem uergit, ut possit deindentem uergit, ut possit deinceps aduerti uel lunam uel aliquod sidus ab oriente statim post occasum solis emergere, quod item cum ad meridianam caeli uenerit altitudinem, medium noctis indicet, tunc scilicet occasurum, cum sole redeunte fit mane; dies autem totos solis ab oriente usque ad occidentem circuitus; annos uero uel istos usitatos solis anfractus, non cum ad orientem, quod cotidie facit, sed cum ad eadem loca siderum redit - quod non facit nisi peractis trecentis sexaginta quinque diebus et sex horis, id est quadrante totius diei, quae pars quater ducta cogit interponi unum diem, quod Romani bissextum uocant, ut ad eundem circuitum redeatur, uel etiam maiores et occultiores annos; nam conpletis aliorum siderum spatiis maiores anni fieri dicuntur —: si ergo ita intellegamus tempora, dies, annos, nemo dubitat haec sideribus et luminaribus fieri. ita enim positum est, ut
Abbreviated transcription (Latin):
.& huiꝰ uitȩ usibꝰ necessaria:
q̃ uel naute obseruant in
gubernando: uel om̃s ho¬
mines ad p̃uidendas aeris
qualitates. ꝑ ȩstatẽ. & hie¬
mem.& autumnalẽ. uerna¬
lẽq tẽꝑiem. Et nimirũ hec
uocat tẽ pora q̃ ꝑ syderafi¬
unt: ñ spacia morarũ. s ui¬
cissitudines affectionũ cȩ¬
li huiꝰ. Nã si aliqͥs uel corpo¬
ralis uel sꝑitalis motꝰ con¬
dicionẽ istoꝵ luminariũ
pͣcessit. ut aliqͥd a futura
expectacione ꝑ prȩsens
inprȩteritũ traiceret. si¬
ne tẽpore ee̾ ñ potuit. Et
qͥs obtineat ñ fuisse: nͥ ab ex¬
ordio syderũ c̃ditor : Sed
certe hore & dies &. anni
qͦs usitate nouimꝰ ñ fierent
nsi motibꝰ sẏderũ. Itaq si
hoc mͦ intelligamꝰ tẽpora
dies. & annos. ut articulos
qͦsdã qͦs ꝑ horologia cõputa¬
inꝰ. uel in cȩlo notissimos. cũ
ab oriente usq in meridia¬
nã altitudinẽ sol insurgit
atq inde rursus usq in occi¬

Expanded text:
et huius uitae usibus necessaria, et huius uitae usibus necessaria, quae uel nautae obseruant in gubernando uel omnes homines ad praeuidendas aeris qualitates per aestatem et hiemem et autumnalem uernalemque temperiem. et nimirum haec uocat tempora, quae per sidera fiunt, non spatia morarum, sed uicissitudines adfectionum caeli huius. nam si aliquis uel corporalis uel spiritalis motus conditionem istorum luminarium praecessit, ut aliquid a futura expectatione per praesens in praeteritum traiceret, sine tempore esse non potuit. et quis obtineat non fuisse nisi ab exordio siderum conditorum? sed certae horae et dies et anni, quos usitate nouimus, non fierent nisi motibus siderum. itaque si hoc modo intellegamus tempora, dies et annos, ut articulos quosdam, quos per horologia conputamus, uel in caelo notissimos, cum ab oriente usque in meridianam altitudinem sol insurgit atque inde rursus usque in occi
Abbreviated transcription (Latin):
pellatꝰ sit. & circa priuaci¬
onẽ nox. ut ñdũ specie for¬
mata materia nor dicta
fit. unde formanda erant
cȩtera: sic̃ potest quãuis
in reb formatis intelligi.
tam̃ ex ipsa mutabilita¬
te informitas materiȩ
Non enĩ spaciis uel locoꝵ.
quasi remocior:uel tẽpor
quasi anterior discerni po¬
test. An poeius in ipsa refac¬
ta atq formata. eadẽ mu-¬
tabilitas. hoc ẽ deficiendi
ut ita dixerĩ possibilitas
nox appellata sit. qͥa inest
rebꝰ factis. etiã si ñ mutent᷑
posse mutari: uesꝑa aũ &
mane. ñ quasi ꝑ temporis
prȩtericionẽ &. aduentũ.
s ꝑ quendã t̃minũ qͦ in¬
telligit᷑ qͦ usq sit naturȩ
ꝓpriȩ modꝰ & unde sit na-¬
ture alterius consequent̃
exordiũ. An aliqua alia
racio sit hor uerbor. dib¬
gencius uestiganda. qͥs intan¬
tũ secretũ facile irrũpat. &.
ꝗ̃ signa dicat. cũ dicit de sy¬
dersbꝰ. &. sint in signa:. Neq
enĩ illa dicit q̃ obseruare
uanitatis ẽ: s utiq utilia

Expanded text:
pellatus sit et circa priuationem nox? ut nondum specie formata materia nox dicta sit, unde formanda erant cetera, sicut potest quamuis in rebus formatis intellegi tamen ex ipsa mutabilitate informitas materiae; non enim spatiis uel locorum quasi remotior uel temporum quasi anterior discerni potest. an potius in ipsa re facta atque formata eadem mutabilitas, hoc est deficiendi, ut ita dixerim, possit bilitas, nox appellata sit, quia inest rebus factis, etiamsi non mutentur. posse mutari? uespera autem et mane non quasi per temporis praeteritionem et aduentum, sed per quendam terminum, quo intellegitur, quousque sit naturae proprie modus. unde sit naturae alterius consequenter exordium? an aliqua alia ratio sit horum uerborum diligentius uestiganda? Quis in tantum secretum facile inrumpat et quae signa dicat, cum dicit de sideribus: et sint in signa? neque enim illa dicit, quae obseruare uanitatis est, sed utique utilia
Abbreviated transcription (Latin):
serpentis: unde sit nouimꝰ.
Produxit enĩ terra inuer¬
bo dei omĩa pecora .&. bes¬
tias &. serpentes: q̃ uniuer¬
sa creatura habens in se
animã iiũa irracionalẽ.
uniuersȩ racionali creatu¬
re. siue bone siue malȩ uo¬
luntatis. lege diuini ordi
nia in porcos intrare xꝑs
ipse ꝑmis erit: Magis de
ipsa natura diaboli scru

Expanded text:
serpentis unde sit nouimus: produxit enim terra in uerbo dei omnia pecora et bestias et serpentes; quae uniuersa creatura habens in se animam uiuam, inrationabilem, uniuersae rationali creaturae siue bonae siue malae uoluntatis lege diuini ordinnia in porcos intrare Christus ipse permiserit? Magis de ipsa natura diaboli scru
Abbreviated transcription (Latin):
erigere intencionẽ. ad
q̃rendã in literis quas ode¬
rant. xꝑianã & euangelicã
fidẽ. Et qͥa ñ mͥ tc̃ oceurre¬
bant omĩa quẽadmodũ
ꝓpͥe possent accipi. magisq
ñ posse uidebant᷑. aut uir
posse aut difficile: ne re¬
tardarer qͥd figuratȩ signi¬
ficarent ea ꝗͣ ad litterã in¬
uenire ñ potui. quanta
ualui breuitate ac ꝑspi-¬
cuitate explicaui: ne uel
multa lectione. uel dispu-¬
taciõis obscuritate qͥe tͣriti.
in manꝰ ea sumere ñ eura¬
rent. Memor tam̃ qͥd maxi¬
me uoluerĩ nec potuerĩ.
ut ñ figurate s ꝓpͥȩ pͥmit
cuncta intelligerent᷑. nec
om̃mo desꝑans etiã sic pos¬
se intelligi: idipsũ in pͥma
parte scđi libri.ita posui.
Sane inquã qͥsqͥs uoluerit
om̃ia q̃ dicta st̃ scđm litte rã
acciꝑe. idest ñ alit̾ intellige¬
re quã littera sonat .&. potest

Expanded text:
erigere intentionem ad quaerendam in litteris, quas oderunt, christianam et euangelicam fidem. et quia non mihi tunc occurrebant omnia quemadmodum proprie possent accipi magisque non posse uidebantur aut uix posse atque difficile, ne retardarer, quid figurate significarent, ea quae ad litteram inuenire non potui, quanta ualui breuitate ac perspicuitate explicaui, ne uel multa lectione uel disputationis obscuritate deterriti in manus ea sumere non curarent. memor tamen quid maxime uoluerim nec potuerim, ut non figurate sed proprie primitus cuncta intellegerentur, nec omnino desperans etiam sic posse intellegi id ipsum in prima parte secundi libri ita posui. sane, inquam, quisquis uoluerit omnia, quae dicta sunt, secundum litteram accipere, id est non aliter intellegere, quam litt
Abbreviated transcription (Latin):
t & quȩq alia siue in suꝑna
societate agunt᷑. siue in hac
t̃rena atq mortali. ita ut
bonis ẽsulat᷑ & ꝑ nescientes
malos: inq ipso homine
eandẽ geminã ꝓuidenciȩ
uigere potenciã: pͥmo erga
corpꝰ naturalẽ scilicet. eo
motu qͦ fit qͦ crescit qͦ se¬
nescit. uoluntariã uͦ qͦ illi
ad uictũ tegum̃tũ. cura¬
cionẽq c̃sulit᷑. Similit᷑ ex
ga animã naturalit̾ agit᷑
ut uiuat. ut senciat: uo¬
luntariȩ uͦ. ut discat. ut
consens iat.ui. Sieut auͣ
in arbore idagit agricul

Expanded text:
t quaeque alia siue in superna societate agantur siue in hac terrena atque mortali, ita ut bonis consulatur et per nescientes malos; inque ipso homine eandem geminam prouidentiae uigere potentiam: primo erga corpus naturalem scilicet eo motu, quo fit, quo crescit, quo senescit; i uoluntariam uero, quo illi ad uictum, tegumentum curationemque consulitur. similiter erga ; ; animam naturaliter agitur, ut uiuat, ut sentiat; uoluntarie uero, ut discat, ut consentiat. sicut autem in arbore id agit agricul
Abbreviated transcription (Latin):
re bonũ: sũma ẽ beati¬
tudo. Qui deũ amat: bo¬
Quẽ quanto quis ar¬
dencius amat. tanto me¬
lior efficiet᷑ quatemis
hoc beatissimo bo nola¬
bundare te faciat Ra¬
rissime frat᷑. Ipse qͥ est
hoc bonũ cotidianis
precibꝰ integro cordis
desiderio: eũ & si indig¬
nꝰ deprȩcari studeam.

Expanded text:
re bonum, summa est beatitudo. Qui Deum amat, boquem quanto quis ardentius amat, tanto melior efficietur. Quatenus hoc beatissimo bono abundare te faciat, charissime frater, ipse qui est hoc bonum; quotidianis precibus, integro cordis desiderio eum, etsi indignus, deprecari studeam.
Abbreviated transcription (Latin):
tanto rarior fuerit. quan¬
to grandius qͦd animaue¬
rit:. Timuit uidelicet
ne deficeret etiã min¬
endo si cresceret: & nͣ ti¬
muit ne deficeret rares¬
cendo cũ cresceret. Sed
qd amplius immorer.
quando & sermo ꝑgit in
ꝓlix iorẽ modũ quã pe-¬
tit tͣminandi necessitas:
& sentencia mea ĩa satis
nota sit uel qͥd certũ te¬
neã. uel unde ad huc du¬
bitẽ . &. quare dubitem:
Proinde & hoc uolumen
concludat᷑: ut qͣ sequun¬
tur deindę uideamus.

Expanded text:
tanto rarior fuerit, quanto grandius, quod animauerit? timuit uidelicet, ne deficeret etiam minuendo, si cresceret, et non timuit, ne deficeret rarescendo, cum cresceret. sed quid amplius inmorer, quando et sermo pergit in prolixiorem modum, quam petit terminandi necessitas, et sententia mea iam satis nota sit, uel . quid certum teneam uel unde adhuc dubitem et quare dubitem? proinde et hoc uolumen iam concludatur, ut quae sequuntur deinde uideamus.
Abbreviated transcription (Latin):
sinꝰ ab rahe. nͣ eñĩ alicubi ñ
est.xꝑs. cũ ipse sit sapien¬
cia dei. aitingens ubiq ꝓptͣ
suã mundiciã.: aut illũ pa¬
radysũ siue int̃cio cȩlo. siue
ubicũq alibi ẽ. qͦ post t̃ciũ

Expanded text:
sinus Abrahae — non enim alicubi non est Christus, cum ipse sit sapientia dei adtingens ubique propter suam munditiam — aut illum paradisum siue in tertio caelo siue ubicumque alibi est, quo post tertium
Abbreviated transcription (Latin):
ammȩ bonȩ lȩticia in rebͦ
bonis ẽ in om̃i creatura. qͥd
ea lȩticia prȩstancuis quȩ
inuerbo dei ẽ. ꝑ qͦd facta
st̃ omĩa: Sed siquẽ mouet.
qͥd opꝰ sit sꝑitibꝰ de functoꝵ.
corꝑa sua in resurrectione
reciꝑe. si potest eis etiã si¬
ne corꝑibꝰ sũma illa beati¬
tudo p̾reberi:. difficilior
qͥde questio ẽ. quã ut ꝑfec¬
te possit hoc sermone fini¬
ri. s tam̃ minime dubitan¬
dũ ẽ. & raptã hominis a car¬
nis sensib mentẽ. &. post
mortẽ ipsa carne depofita.
transcensis etiã similitudi¬
nibꝰ corꝑaliũ ñ sic uidere
posse in cõmutabilẽ substan¬
ciã ut scĩ angeli uident: si¬
ue alia latenc iore causa
siue ido qͥa in est ei natura¬
lis qͥdã appetitꝰ corpꝰ admmistrandi
qͦ appetitu retardat᷑ qͦdãmͦ
ne tota intencione ꝑgat
in illud sũmũ cȩlũ: quã¬
diu nͣ sub est corpꝰ cuiꝰ ꝗd¬
ministracione appetitꝰ il¬
le cqͥescat. Porro aũ si ta¬
le sit corpꝰ cuiꝰ sit diffi¬

Expanded text:
rebus bonis est in omni creatura, quid ea laetitia praestantius, quae in uerbo dei est, per quod facta sunt omnia? Sed, si quem mouet, quid opus sit spiritibus defunctorum corpora sua in resurrectione recipere, si potest eis etiam sine corporibus summa illa beatitudo praeberi, difficilior quidem quaestio est, quam ut perfecte possit hoc sermone finiri; sed tamen minime dubitandum est et raptam hominis a carnis sensibus mentem et post mortem ipsa carne deposita transcensis etiam similitudinibus corporalium non sic uidere posse incommutabilem substantiam, ut sancti angeli uident, sine alia latentiore causa siue ideo, quia inest ei naturalis quidam adpetitus corpus administrandi: quo adpetitu retardatur quodammodo, ne tota intentione pergat in illud summum caelum, quamdiu non subest corpus, cuius administratione adpetitus ille conquiescat. porro autem, si tale sit corpus, cuius sit diffi
Abbreviated transcription (Latin):
qͥcho ẽ suꝑ aquas & tȩrrã.
scđm aũ in similitudine
corꝑali qͦd sꝑu cernit᷑. sicut
illud inde ammalibꝰ plenꝰ
in extasi petro discus ille
sibꝰ carnis atq mimdata.
ut ea q̃ in illo cȩlo st̃. & ip¬
sã dei substanciã uerbũq

Expanded text:
aquas et terram, secundum autem in similitudine corporali quod spiritu cernitur, sicut illud, unde animalibus plenus in extasi Petro discus ille sibus carnis atque mundata, ut ea, quae in illo caelo sunt, et ipsam dei substantiam uerbumque
Abbreviated transcription (Latin):
dies factis ñ cõmemorã¬
retur cũ ds hominẽ sexto
die fecisse dictꝰ eͣ quẽ non¬
dũ .ꝓpria natura fecerat.
s ad huc racione causali
inilla creatura qͣ cõme¬
morata ñ ẽ. magis enĩ
debuit ipsa cõmemorari

Expanded text:
dies factis non commemoraretur, cum Deus hominem sexto die fecisse dictus est, quem nondum in propria natura fecerat, sed adhuc ratione causali in illa creatura quae commemorata non est. Magis enim debuit ipsa commemorari
Abbreviated transcription (Latin):
tamͣ credere licebit. Nunc
aũ seruata semꝑ modera¬
cione piȩ grauitatis. nichil
credere de re obscra teme

Expanded text:
tamen credere licebit. nunc autem seruata semper moderatione piae grauitatis nihil credere de re obscura teme
Abbreviated transcription (Latin):
lectualibꝰ. qͥbꝰ ita p̃senta¬
longe minore euidenci
a nc̃ nobis adiaceant iste
species corꝑales. quassen¬
su carnis attingimꝰ .&. eis
multi ita st̃ dediti. ut so¬
tille ñ ẽ. putent om̃mo
nͣ eẽ. Sapientes aũ ita st̃
in his corꝑalibꝰ uisis. ut¬
quãuis ea p̃senciora ui¬
deant᷑: cerciores sint ta¬
m̃ in illis ꝗ̃ prȩt̾ corꝑisspe¬
ciem. prȩt̃q corꝑissimi¬
litudinẽ intelligendo ut¬
cũq ꝑspiciunt: quãuis
ea ñ ualeant ita mente
ẽspicere. ut hȩc sensu
corꝑis intuent᷑. Sanci
uͦ angeli . & his corꝑ alib
iudicandis atq admini¬
strandis prȩsunt: nec eis
tãꝗͣ p̃sencioribꝰ familiari

Expanded text:
lectualibus, quibus ita praesentalonge minore euidentia nunc nobis adiaceant istae species corporales, quas sensu carnis adtingimus et eis multi ita sunt dediti, ut sotale non est, putent omnino non esse. sapientes autem ita sunt in his corporalibquamvis ea praesentiora videantur, certiores sint tamen in illis quae praeter corporis speciem praeterque corporis similitudinem intelligendo utcumque perspiciunt; quamvis ea non valeant ita mente conspicere, ut haec sensu corporis intuentur. Sancti vero Angeli et his corporalibus judicandis atque administrandis praesunt, nec eis tanquam praesentioribus familiari
Abbreviated transcription (Latin):
tholicis mentibꝰ repellen¬
daẽ. Sed de hoc plenius a¬
lias si deo placuerit dis¬
seremꝰ: nc̃ tͣminato isto
uolumine. id qͦd seqͥtur.
qͦmꝰ sit mulier ex uiri
sui latere creata. in con¬
sequenti sperandum est.¬

Expanded text:
tholicis mentibus repellenda est. sed de hoc plenius alias, si domino placuerit, disseremus; nunc terminato isto uolumine id, quod sequitur, quomodo sit mulier ex uiri sui latere creata, in consequenti sperandum est.
Abbreviated transcription (Latin):
nȩ st̾ nuipciȩ. peccatũ esse
nũꝗͣ. potest. Noc aũ triꝑti¬
tũ ẽ. Fides: ꝓles. sac ram̃tũ
Infide attendit᷑. ne prȩter
uinculũ coniugale. Cuͣ al¬
tero uel altera enͣ concũ¬
bat᷑. In ꝓle. ut amant᷑ sus¬
cipiatur: benigne nutria¬
atur: religiose educet᷑. In
sacram̃to. ut c̃iugiũ ñ se¬
paret᷑: & dimissus aut di¬
missa. nec causa plis alteri
c̃iungat᷑. Hec ẽ tamꝗͣ. regu¬
la nupciarũ qua uel na¬
turȩ decorat᷑ fecunditas.
uel in continenciȩ regitꝰ
prauitas. Unde qͥa satis
disseruimꝰ in eo libro quẽ
de bono ẽiugali nuꝑ edi¬
dimꝰ. ubi q c̃tinenciã ui

Expanded text:
peccatum esse numquam potest. hoc autem tripertitum est: fides, proles, sacramentum. in fide adtenditur, ne praeter uinculum coniugale cum altera uel altero concumbatur; in prole, ut amanter suscipiatur, benigne nutriatur, religiose educetur; in sacramento, ut coniugium non separetur et dimissus aut dimissa nec causa prolis alteri coniungatur. haec est tamquam regula nuptiarum, qua uel naturae decoratur fecunditas uel incontinentiae regitur prauitas. unde quia satis disseruimus in eo libro, quem de bono coniugali nuper edidimus, ubi et continentiam ui
Abbreviated transcription (Latin):
dunt᷑ etiã redituri ad hãc
uit᷑ã .&. qͦd tãdiu dilatũ est
morituri. nc̃ tam̃ in alia
uita st̃. ubi ante resurrec¬
tionẽ carnis anteꝗͣ. anima¬
le corpꝰ insꝑitale m̃utet᷑.
nec morbo nec senectute
deficiunt: quanto iustius
atq ꝓbabilius pͥmis illis
hominibꝰ prestaret᷑ sine
ullo suo. parentũue pecca¬
to uiuentibꝰ. ut in melio¬
rẽ aliquẽ statũ filiis geni¬
tis cȩderent. unde secło fi¬
nito cũ om̃i posteritate
scõr ⁊ nangelicã formã. ñ
ꝑ carnis mortẽ. s ꝑ dei

Expanded text:
duntur etiam redituri ad hanc duntur etiam redituri ad hanc uitam et, quod tamdiu dilatum est, morituri — nunc tamen in alia uita sunt, ubi ante resurrectionem carnis, antequam animale corpus in spiritale mutetur, nec morbo nec senectute deficiunt: quanto iustius atque probabilius primis illis hominibus praestaretur sine ullo suo parentumue peccato uiuentibus, ut in meliorem aliquem statum filiis genitis cederent, unde saeculo finito cum omni posteritate sanctorum in angelicam formam non per carnis mortem, sed
Abbreviated transcription (Latin):
denariũ parit᷑ acceptur.
st̃: uel sic quẽad modũ si
hominesqͥ ex hac uita ñdũ
emigrarunt: de qua ille
tam̃ ñ morte s translacio¬
ne migrauit. Iã itaq aliqͥd
melius habet. quã in hac una
posset: quãuis ñdũ habeat
qͦd ex hac uita recte gesta
infine habiturꝰ ẽ. ꝓ nobis e¬
nĩ meliora ꝓuider̃t̃. ne sine
nobis ꝑfecti ꝑficerentur.
Aut si quisꝙͣ putat hoc heli¬
am mereri ñ potuisse. si du¬
xisset uxorẽ. filiosq ꝓcre¬
asset. credit᷑ e nĩ nͣ habuis¬
se. qͥa hoc scriptura ñ dixit.
quãuis & de cȩlibatu enis
nichil dixerit: qͥd de enoch
respondebit. qͥ filiis geni¬
tis. deo placens. nͣ mortu¬
us s translatꝰ ẽ: Cur gͦ &
ada & eua. si iuste inuen¬
te s. caste filios ꝓcreassen
ñ eis possent transiacione
ñ morte succedentibꝰ cede¬
re: Nã si e noch& helias in
adã mortui. mortisq ꝓpa¬
ginẽ incarne gestantes.
qͦd debitũ ut soluant ere¬

Expanded text:
denarium pariter accepturi denarium pariter accepturi sunt, uel sic, quemadmodum sunt homines, qui ex ista uita nondum emigrarunt, de qua ille tamen non morte, sed translatione migrauit. iam itaque aliquid melius habet, quam in hac uita posset, quamuis nondum habeat, quod ex hac uita recte gesta in fine habiturus est; pro nobis enim meliora prouiderunt, ne sine nobis perfecti perficerentur. aut si quisquam putat hoc Heliam mereri non potuisse, si duxisset uxorem filiosque procreasset — creditur enim non habuisse. quia hoc scriptura non dixit, quamuis et de caelibatu eius nihil dixerit — quid de Enoch respondebit, qui filiis genitis deo placens non mortuus, sed translatus est? cur ergo et Adam et Eua, si iuste uiuentes caste filios procreassent, non eis possent translatione, non morte succedentibus cedere? nam si Enoch et Helias in Adam mortui mortisque propaginem in carne gestantes — quod debitum ut soluant, cre
Abbreviated transcription (Latin):
dixerit: de costa hominis
dm feminã tantũ. ñ etiam
masculũ si hoc uellet. face¬
re potuisse. Qua ꝓptͣ ñ in¬
uenio. ad qͦd ad uitorium
facta sit mulier uiro: si
pariendi causa subtrabi
tes filiis suis cedere exhac
uita oportebat. ut ita om¬
ne humanũ genꝰ ꝑ decessi¬
ones & successiones certa
numerositate impleret᷑.
potuer̃t etiã homines
genitis filiis. ꝑ fectaq hu¬
mani officii. iusticia hinc
ad meliora transferri. ñ
ꝑ mort̾ẽ. s ꝑ aliquã cõmu¬
tacionẽ. aut illã sũmam
qua receptis corꝑibꝰ fient
scĩ sic̃ angeli in cęlis: qut
si illã dari nͣ oportet nͥ om¬
nibꝰ simul in secłi fine. aliꝗͦ
inferiore quã illa erit:quȩ
tamͣ haberet meliorẽ sta¬
tũ quã uel hoc corpꝰ ha¬
bet. uel. etiã q̃ primitꝰ fac¬
⁊ a st̾ uiri ex limo tͣrȩ. mu¬
lieris ex uiri carne.F.x.
Neq enĩ arbitrandũ ẽ he¬
liam uel sic ẽ̾e ĩa sic̃ erunt
scĩ. quando ꝑ acto oꝑisdie.

Expanded text:
dixerit de costa hominis dixerit de costa hominis Deum feminam tantum, non etiam masculum, si hoc vellet, facere potuisse? Quapropter non invenio ad quod adjutorium facta sit mulier viro, si pariendi causa subtrahittes filiis suis cedere ex hac vita oportebat, ut ita omne humanum genus per decessiones et successiones certa numerositate impleretur, potuerunt etiam homines genitis filiis, perfectaque humani officii justitia, hinc ad meliora transferri, non per mortem, sed per aliquam commutationem, aut illam summam qua receptis corporibus fient sancti sicut Angeli in coelis ; aut si illam dari non oportet nisi omnibus simul in saeculi fine, aliqua inferiore quam illa erit: quae tamen haberet meliorem statum, quam uel hoc corpus habet uel illa etiam, quae primitus facta sunt, uiri ex limo terrae, mulieris ex uiri carne. Neque enim arbitrandum est Heliam uel sic esse iam, sicut erunt sancti, quando peracto operis die
Abbreviated transcription (Latin):
tãꝗͣ. stimulus in obȩdientis
carnis urgebat: Id̾o auͣ hoc
ñ iusserat ds. qͥa scd̾m suã
prȩscienciã disponebat omĩa:
inqua & eoꝵ. casũ ꝓculdu¬
bio prȩsciebat. unde iã mor¬
tale genꝰ ꝓpagandũ e̾e̾t hu¬
manũ ¶um. Aut si ad hoc
aduit oriũ gignendi filios
ñ ẽ facta muller uiro: ad
qͦd gͦ adiutoriũ facta ẽ. Si
q̃ simul oꝑaret᷑ terr̃a: ñdũ
erat labor ut adiumento
indige ret. Et si opus esset :
melius ad iutor masculus
fieret. Hoc & de solacio dici
potest: si solitudinis fortasse
tedebat. Quanto enĩ congru¬
encius ad conuiuendũ &. col¬
loquendũ. quo amici parit᷑¬
n quã uir & mulier habita¬
rent: Qd si oportebat aliũ
iubendo. aliũ obsequendo
parit᷑ uiuere. ne cͣtrariȩ uo¬
luntates pacẽ cohabitanciũ
ꝑturbarent: nec ad hoc reti¬
nendũ ordo defuisset. qͦ prior
unꝰ. alt̃ posterior: maxime si
posterior ex pͥore crearetur.
sic̃ femina creata ẽ.An aliqͥs

Expanded text:
tamquam stimulus inoboedientis tamquam stimulus inoboedientis carnis urgebat? ideo autem hoc non iusserat deus, quia secundum suam praescientiam disponebat omnia, in qua et eorum casum procul dubio praesciebat, unde iam mortale genus propagandum esset humanum. Aut si ad hoc adiutorium gignendi filios non est facta mulier uiro, ad quod ergo adiutorium facta est? si, quae simul operaretur terram, nondum erat labor, ut adiumento indigeret, et, si opus esset. melius adiutorium masculus fieret . hoc et de solacio dici potest, si solitudinis fortasse taedebat. quanto enim congruentius ad conuiuendum et conloquendum duo amici pariter quam uir et mulier habitarent? quodsi oportebat alium iubendo, alium obsequendo pariter uiuere, ne contrariae uoluntates pacem cohabitantium perturbarent, nec ad hoc retinendum unus, alter posterior, maxime si posterior ex priore crearetur, sicut femina creata est. An aliquis
Abbreviated transcription (Latin):
fieri potuisse nͣ credunt: ni¬
chil aliud quã c̃suetudinẽ
naturȩ ia post peccatũ pę¬
nãq humanã sic currentis
attendunt. Non aũ in eor
genere nos e̾e debemꝰ: qͥ ñ
credunt nͥ qͦd uidere c̃suert.
Quis enĩ dubitet homini o¬
bedient᷑ & piȩ uiuenti. pres¬
tari potuis se qͦd diximꝰ. qͥ
nͣ dubitat uestibꝰ israhelita¬
rũ imꝑtitũ ee̾ quendã insu¬
oge nere statũ: ut ꝑ annos
quadraginta nulla uetusta¬
tis detrim̃ta paterent᷑: Cur
gͦ ñ coierunt: nͥ euꝰ exissent
de paradyso: Cito responde¬
ripotest. qͥa mox creata mu¬
liere. pͥusꝗͣ. coirent facta ẽ
illa transgressio: cuiꝰ meri¬
to in mort̾ẽ destinati. etiã
de loco illius felicitatis exi¬
ert̃. Non em̃ scriptura tẽpꝰ
expressit:. quantũ intͣfuerit
int᷑ eos factos.&. ex eis natũ
cam. Potest etiã dici: qͥa ñ¬
dũ ds̃ iusserat ut coirent.
Cur emͣ nͣ ad hanc rẽ. diui¬
na expectaret᷑ auctoritas:
ubi nulla concupiscencia

Expanded text:
ri potuisse non credunt, nihil aliud quam consuetudinem naturae iam post peccatum poenamque humanam sic currentis adtendunt; non autem in eorum genere nos esse debemus, qui non credunt, nisi quod uidere consuerunt. quis enim dubitet homini oboedienter et pie uiuenti praestari potuisse, quod diximus, qui non dubitat uestibus Israhelitarum inpertitum esse quendam in suo genere statum, ut per annos quadraginta nulla uetustatis detrimenta paterentur? Cur ergo non coierunt, nisi cum exissent de paradiso? cito responderi potest: quia mox creata muliere, prius quam coirent, facta est illa transgressio, cuius merito in mortem destinati etiam de loco illius felicitatis exierunt. non enim scriptura tempus expressit, quantum interfuerit inter eos factos et ex eis natum Cain. potest etiam dici, quia nondum deus iusserat, ut coirent. cur enim non ad hanc rem diuina expectaretur auctoritas, ubi nulla concupiscentia
Abbreviated transcription (Latin):
ad qͦd aliud adiutoriũ mu-¬
lier facta sit uiro. si gene¬
randi causa subtrahitur:
qͣ nichilominꝰ quare subtra¬
hat᷑ ignoro. Unde enĩ mag¬
nuͣ. magniq honoris meri¬
tũ apud dm. fidelis & pia
uirginitas habet: ñ qͥa isto
iã tẽpore c̃tinendi ab am¬
plexii. cũ ex om̃ĩbꝰ gentibꝰ
ad implendũ sc̃or numerũ
largissima suppetat copia.
ꝑcipiendȩ sordidȩ uolup¬
tatis libido. ñ sibi uendicat
qͦd iã sufficiendȩ ꝓlis ne¬
cessitudo ñ postulat. .xi.¬
Deinde utriusq sexus in¬
firmitas ꝓpendens in rui¬
na turpitudinis. recte ex¬
cipit᷑ hone state nupciarũ:
ut qͦd sanis posset ẽẽ offici¬
ũ sit egrotis remediũ. Neq
eni qͥa in continencia ma¬
lũ ẽ. ido conubiũ uel qͦ in¬
c̃tinentes copulant᷑. non
ẽ bonũ: immo uͦ ñ ꝓpt̃ illud
malũ. culpabile ẽ hoc bo¬
nu: s ꝓptͣ hoc bonũ uenia

Expanded text:
ad quod aliud adjutorium mulier facta sit viro, si generandi causa subtrahitur: quae nihilominus quare subtrahatur ignoro. Unde enim magnum magnique honoris meritum apud Deum fidelis et pia virginitas habet, nisi quia isto jam tempore continendi ab amplexu cum ex omnibus gentibus ad implendum sanctorum numerum largissima suppetat copia, percipiendae sordidae voluptatis libido non sibi vindicat quod jam sufficiendae prolis necessitudo non postulat? Nam utriusque sexus infirmitas, propendens in ruinam turpitudinis, recte excipitur honestate nuptiarum, ut quod sanis possit esse officium, sit egrotis remedium. Neque enim, quia incontinentia malum est, ideo conubium, vel quo incontinentes copulantur, non est bonum. Immo vero non propter illud malum culpabile est hoc bonum, sed propter hoc bonum venia
Abbreviated transcription (Latin):
factũ a deo .&. tc deũ fecis¬
se cȩlũ & terrã cũ factꝰ est
die s ut qͦmͦ possemꝰ cogita¬
remꝰ simul omnia đm fe¬
cisse. quãuis suꝑ ior sex dle¬
rũ enumeracio. uelut tẽpoꝵ.
int̾uaila ostendisse uide¬
ret᷑: ita cñdixisset cũ cȩlo
ꝙ. terra deũ fecisse omne
uiride agri anteꝙͣ. ẽẽt suꝑ
tęrrã . &. omne fenũ agri
anteꝗͣ. exortũ ẽ. addidit.
ñ dũ enĩ pluerat ds suꝑ t̃rã

Expanded text:
factum a Deo, et tunc Deum fecisfactum a Deo, et tunc Deum fecisse coelum et terram, cum factus est dies; ut quomodo possemus cogitaremus simul omnia deum fecisse, quamuis superior sex dierum enumeratio uelut temporum interualla ostendisse uideretur, ita, cum dixisset cum caelo et terra deum fecisse omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exortum est, addidit: nondum enim p
Abbreviated transcription (Latin):
ñ nascunt᷑. nͥ humana oꝑa
accedat.do nunc utrũq
adiutoriũ necessariũ est:
ut cuncta nascant᷑. tunc
aũ utrũq de fuit. Ido fe-¬
cit hȩc d̾s potencia uerbi
sui: sine pluuia & sine oꝑe
humano. Nã etiã nc̃ ipse
minũ manꝰ: quãius neq
qͥ plantat sit aliqͥd neq
qrigat: s qͥ iucrem̃tũ dat
deus. Qͥd est ergo qͦd adiun¬
git. fons aũ ascendebat
de terra: & irrigabat om¬
nẽ faciem tͣrȩ: Ille qͥppe
fons tanta largitate ma¬
nans: siẽ nilus egypto. pos¬
uia. Qͥd itaq ꝓ magno cõ¬
mendatũ ẽ. anteꝗͣ plueret
fecisse d̾m illa gigneneia:
cũ ñ tantũ posset adiua¬
re pluuia. quantũ fons ir¬
rigans texr̃a Uerũ &. si a¬
liqͥo minꝰ minora illa. for¬
tasse ñ tam̃ nulla nasceren¬
t᷑. An hic etiã more suo
scriptura tãꝗͣ. infirmis in¬
firmit᷑ loqͥt᷑: .&. tam̃ innuit
aliqͥd qͦd intelligat qͥ ualue¬
rit Nimirũ enĩ sic̃ isto die
paulo suꝑius cõmemora¬
to. si gnificauit unũ diem

Expanded text:
non nascuntur, nisi humana opera accedat. Ideo nunc utrumque adjutorium necessarium est, ut cuncta nascantur: tunc aut in utrumque defuit; ideo fecit Deus haec potentia Verbi sui sine pluvia, sine opere humano. Nam etiam nunc ipse minum manus; quamvis neque qui plantat sit aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus . 19. Quid est ergo quod adjungit, Fons autem ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae? Ille quippe fons tanta largitate manans, sicut Nilus Aegypto, posvia. Quid itaque pro magno commendatum est, antequam plueret fecisse Deum illa gignentia, cum quantum posset adjuvare pluvia, tantum fons irrigans terram? Verum et si aliquid minus, minora illa fortasse, non tamen nulla nascerentur. An hinc etiam more suo Scriptura tanquam infirmis infirmiter loquitur, et tamen innuit aliquid quod intelligat qui valuerit? Nimirum enim sicut isto die, paulo superius commemorato, significavit unum diem
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ eoꝵ excessu uicina per¬
fundere: qͥs ñ accipiat. nͥ
qͥ ẽtencioso sꝑu laborat:
Potest qͥppe etiã ita dicta
intelligi. om̃is t̃re facies
irrigata. quẽ ad modũ đr
om̃is uestis facies colorata:
etiã si ñ c̃tinuatim. s ma¬
culatim fiat: pͣsertim qͥa
tẽ innouitate tęrrarũ. &¬
si ñ omnia. plura tam̃ pla¬
na fuisse credibile ẽ. qua
lacius possent erũpencia
fluenta disꝑgi atq dis¬
tendi. Qua. ꝓpt̃ de istius
fontis magnitudine uel
multitudine. qͥ siue unã
habuit alicunde erupci¬
onẽ. siue ꝓpt᷑ aliqͣ. int̾rę
occultis sinbꝰ unitatem.
unde omnes aquȩ suꝑ
terrã scatent omniũ fon¬
eiuͣ magnoꝵ. atq paruoꝵ.
unꝰ fons dictꝰ ẽ: ꝑ omnes
disꝑticiones suas ascendens
de terra. & irrigans omñe fa

Expanded text:
et eorum excessu uicina peret eorum excessu uicina perfundere, quis non accipiat, nisi qui contentioso spiritu laborat? potest quippe etiam ita dicta intellegi omnis terrae facies inrigata, quemadmodum dicitur omnis uestis facies colorata. etiamsi non continuatim, sed maculatim fiat, praesertim quia tunc in nouitate terrarum etsi non omnia. plura tamen plana fuisse credibile est, qua latius possent erumpentia fluenta dispergi atque distendi. Quapropter de istius fontis magnitudine uel multitudine, qui siue unam habuit alicunde eruptionem siue propter aliquam in terrae occultis sinibus unitatem, unde omnes aquae super terram scatent omnium fontium magnorum atque paruorum. unus fons dictus est, per omnes dispertitiones suas ascendens de terra et inrigans omnem fa
Abbreviated transcription (Latin):
tudine ꝑhibet᷑. certo an¬
noꝵ int uallo sic eos inunda¬
re. ut tot᷑a illã regionẽ ri¬
gent: eui alio tẽpore ex
altis puteis ad potandum
sufficientẽ prȩbent aquã:
Cur sit gͦ mneredibile. si ex
uno abyssi capite. altͣna in¬
undacione fluente atq¬
refluente: tę uniuersa tͣ¬
ra rigata ẽ..xuii. Quod
si ipsius abyssi in agnitudi¬
nẽ ea parte excepta qͦd ma¬
dine atq amaris fluctib
terras ambit. in ea sola par¬
te quã reconditis sinibꝰ ter¬
ra c̃tinet. unde se omnes
fontes amnesq diuersis
tractibꝰ uenisq distribuuñ
uoluit appellare scriptu¬
ra. ñ fontes. ꝓptͣ naturȩ u¬
nitatẽ: eũq ꝑ in numera¬
biles uias antroꝵ atq ri¬
marũ ascendentẽ de t̃ra.
& ubiq disꝑtitis quasi cri¬
nibꝰ irrigantẽ omnẽ faci-¬
em tͣrȩ. ñ continua speciȩ
t̃a ꝗͣ. maris aut stagni. s sic̃
uidemꝰ ire aquas ꝑ alueos
fluminũ flexusq riuoꝵ

Expanded text:
tudine perhibetur, certo antudine perhibetur, certo annorum interuallo sic eos inundare, ut totam illam regionem rigent, cui alio tempore ex altis puteis ad potandum sufficientem praebent aquam. cur sit ergo incredibile, si ex uno abyssi capite alterna inundatione fluente atqrefluente, tunc universa terra rigata est? Quod si ipsius abyssi magnitudinem, ea parte excepta quod madine atque amaris fluctibus terras ambit, in ea sola parte quam reconditis sinibus terra continet, unde se omnes fontes amnesque diversis tractibus venisque distribuunt, voluit appellare Scripture, non fontes, propter naturae unitatem eumque per innumerabiles uias antrorum atque rimarum ascendentem de terra et ubique dispertitis quasi crinibus inrigantem omnem faciem terrae non continua specie tamquam maris aut- stagni, sed sicut uidemus ire aquas per alueos fluminum flexusque riuorum
Abbreviated transcription (Latin):
nulla uera de creatura¬
rũ c̃dicione. atq ad mini¬
stracione dicturꝰ ẽ: aut
si uera dixerit. istã nͣ intelli¬
gendo. falsã putabit: uelut
si eͣtendat ido nͣ potuisse u¬
no qͣntolibet fonte omnẽ
t̃re faciem rigari: qͥa si mon¬
tes ñ rigabat. ñ omne tͣrȩ
fa ciem rigabat. Si auͣ etiã
montes rigabat: ñ erat iã
inꝑticio saginȩ. s diluuii
inundacio. Qͦ d si tesra t̃e sic
erat. totũ mare er̃at. &. ñdũ
discreta erat arida. Cui res¬
pondet᷑: qͥa hoc uicibꝰ tẽpoꝵ
posset. sic̃ certo tẽpore ꝑ
plana egypti nilus restag¬
nat: & alio tẽpore ad ripas
suas redit. Aut si iste nescio
cuiꝰ ignote ac longinquȩ
partis mundi aqͥs & prui¬
nis hie malibꝰ amnuersaria
credit᷑ increm̃ta colligere:
quid de occeani altͣnis es¬
tibꝰ. qͥd de qͥbꝰdã litoribꝰ q̃
latȩ nudant᷑ fluctibꝰ. ui¬
cissimq oꝑiunt᷑ dici po¬
test: ut omittã qͦd de quo¬
rũdã fonciũ mira uicissi¬

Expanded text:
nulla uera de creaturanulla uera de creaturarum conditione atque administratione dicturus est aut, si uera dixerit, istam non intellegendo falsam putabit; uelut si contendat ideo non potuisse uno quantolibet fonte omnem terrae faciem rigari, quia, si montes non rigabat, non omnem terrae faciem rigabat; si autem etiam montes rigabat, non erat iam inpertitio saginae, sed diluuii inundatio: quod si terra tunc sic erat, totum mare erat, et nondum discreta erat arida. Cui respondetur, quia hoc uicibus temporum posset, sicut certo tempore per plana Aegypti Nilus restagnat et alio tempore ad ripas suas redit. aut si iste nescio cuius ignotae ac longinquae partis mundi aquis et pruinis hiemalibus anniuersaria creditur incrementa conligere, quid de oceani alternis aestibus, quid de quibusdam litoribus, quae late nudantur fluctibus uicissimque operiuntur, dici potest? ut omittam, quod de quorundam fontium mira uicissi
Abbreviated transcription (Latin):
rũ. q̃ pͥmitꝰ facꝰtȩ. sextoq
die illo c̃sũmate st̃: s quan¬
tũ satis iudicauit sꝑs qͥ m̃¬
erat scribenti ea q̃ nͣ solũ
ad factarũ rerũ noticiã.
s etiã ad futurarũ prȩfi¬
guracionẽ ualerent: nescient
comectamꝰ. qͥd fleri potue¬
rit qͦd ille nͣ ne sciens prȩtͣ¬
misit: tantũ id ꝓ modulo
surditas uel repugnancia
putet᷑ eẽ in seripturis sc̃is.
q̃ opinionẽ lectoris offen¬
dat. & qũ existimat fieri
ñ potuisse. ꝗͣ facta ẽe̾ serip¬
tura cõ me morat: uel re¬
siliat a fide. uel ñ accedat
ad fide. xui. Proinde cũ
de isto fonte q̃rimꝰ. qͦmͦ id
qͦd dictũ ẽ. ascendebat de
terra & irrigabat omñe
faciem t̃rȩ: ñ impossibile
uideat᷑ si ea q̃ diximꝰ im¬
possibilia cuiꝗͣ. uidentur.
q̃rat ipse aliud qͦ tam̃ ue¬
rax ista se riptura monstre
t᷑ Ãꝓculdubio uerax est
etiã. si ñ monstret᷑. Nã si
argum̃tari uoluerit qͦ eã
falsã ẽẽ c̃uncat. aut ipse

Expanded text:
rum, quae primitus factae sextoque die illo consummatae sunt, sed quantum satis iudicauit spiritus, qui inerat scribenti ea, quae non solum ad factarum rerum notitiam, sed etiam ad futurarum praefigurationem ualerent, nescientes coniectamus. quid fieri potuerit, quod ille non nesciens praetermisit, tantum id conantes surditas uel repugnantia putetur esse in scripturis sanctis, quae opinionem lectoris offendat et, dum existimat fieri non potuisse, quae facta esse scriptura conmemorat, uel resiliat a fide uel non accedat ad fidem. Proinde cum de isto fonte quaerimus, quomodo id, quod dictum est: ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae, non inpossibile uideatur, si ea, quae diximus, inpossibilia cuiquam uidentur, quaerat ipse aliud, quo tamen uerax ista scriptura monstretur, quae procul dubio uerax est, etiamsi non monstretur. nam si argumentari uoluerit, quo eam falsam esse conuincat, aut ipse
Abbreviated transcription (Latin):
t᷑ labor. Posset hoc quãuis
nulla id scriptura narraue¬
rit affirmare humana sus¬
picio: nͥ illud occurreret.
qͦd peccatũ hominũ cui
pena laboris imposita est.
post paradysi delicias exti¬
tit. Paradysus aũ habebat
prȩgrandẽ font̾ẽ suũ. de qͦ
post diligenens loco suo lo¬
quendũ ẽ: ex cuiꝰ uno capi¬
te. quatuor magna flumi¬
na & nota gentibꝰ manare
narrant᷑. Ubi gͦ erat iste fons.
aut ista flumina: quando
ille unꝰ maximꝰ ascende¬
bat de terra. & irrigabat
omnẽ faciem tͣre: Certe

Expanded text:
tur labor. posset hoc, quamuis tur labor. posset hoc, quamuis nulla id scriptura narrauerit, adfirmare humana suspicio, nisi illud occurreret, quod peccatum hominum, cui poena laboris inposita est, post paradisi delicias extitit; paradisus autem habebat praegrandem fontem suum, de quo post diligentius suo loco loquendum est, ex cuite quatuor magna flumina et nota gentibus manare narrantur. Ubi ergo erat fons iste aut ista flumina, quando ille unus maximus ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae? Certe
Abbreviated transcription (Latin):
arbitror intimat᷑. q̃ fiant
scdm int̾ualla tẽpoꝵ. ex illa
pͥma ẽdicione creaturarũ:
ubi facta st̃ omnia simul
exqͦ cuncta genera nascun¬
t᷑: uel animaliũ uel herbarũ
atq lignoꝵ: ut agant tem¬
porales numeros suos. natu¬
ris ꝓpriis distributos. Om̃ia
qͥppe pͥmordia seminũ. siue
unde om̃is caro. siue unde
om̃ia frutecta gignunt᷑ hu¬
mida st̃ .&. ex humore con¬
crescunt. Insunt aũ illis ef¬
ficacissimi numeri: trahen¬
tes secũ seqͣces potencias ex
illis ꝑfectis oꝑibꝰ der: a qͥb
indie septimo reqͥeuit. ¶riiii.
Ierũtam̃ qͥs iste sit fons ad
irrigandã omnẽ faciem t̃re
omnis idoneus: merito q̃rit᷑
Sienĩ fuit & obstrusus est
uel siccatꝰ. causa q̃renda est.
Nunc enĩ uidemꝰ nullũ eẽ
fontẽ: qͦ irriget᷑ om̃is facies
tͣre. Fortassis gͦ peccatũ ho¬
minũ hanc etiã penã cõme¬
ruit: ut tanta illius fontis
repressa largitas. facilli¬
mã t̾ris auferret fecundi¬
tatẽ: ut in colenciũ augere¬

Expanded text:
tror, intimatur quae fiant secundum intervalla temporum ex prima illa conditione creaturarum, ubi facta sunt omnia simul. ex quo cuncta genera nascuntur vel animalium, vel herbarum atque lignorum, ut agant temporales numeros suos naturis propriis distributos. Omnia quippe primordia seminum, sive unde omnis caro, sive unde omnia fruteta gignuntur, humida sunt, et ex humore concrescunt. Insunt autem illis efficacissimi numeri, trahentes secum sequaces potentias ex illis perfectis operibus Dei, a quibus in die septimo requievit. 21. Verumtamen quis iste sit fons ad irrigandam faciem terrae omnis idoneus, merito quaeritur. Si enim fuit, et obstrusus est vel siccatus, causa quaerenda est. Nunc enim videmus nullum esse fontem, quo inrigetur omnis facies terrae. fortassis ergo peccatum hominum hanc etiam poenam conmeruit, ut tanta illius fontis repressa largitas facillimam terris auferret fecunditatem, ut incolentium augere
Abbreviated transcription (Latin):
onẽ uastissimã. ut de diuer¬
sis ꝑ omnẽ terrã fluminũ
rent.ac deinde in regione
illius fontis. ñ ĩa uniuersã
tȩrrã rigantis. s memora
biles solos illos qͣtuor fluui¬
osemittentis. plantasse pa¬
radysũ ubi hominẽ quẽ fe¬
cerat collocaret:s xu. Quia

Expanded text:
onem uastissimam, ut de diueronem uastissimam, ut de diuersis per omnem terram capitibus rent, ac deinde in regione illius fontis non iam uniuersam terram rigantis, sed mebiles solos illos quatuor fluvios emittentis, plantasse paradisum, ubi hominem quem fecerat collocaret? CAPUT