comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
eius : Quȩ uia facta est in conspectu eius :
Ego sum inquit uia ueritas & uita. Merito
impleuit terrã. hoc dictũ est modo de uinea
ista. quod ꝑfectũ est usq in finẽ. Ueruntam̃
quid prius: Operuit montes umbra eius &
arbusta eius cedros dĩ: ex tendistipalmites cius
usq ad mare & usq ad flumen pro pagines eius
Hoc desiderat officiũ expositoris. non sufficit
ictoris & laudatoris : Adiuuate me intenden¬
do. Sol& enĩ uineae huius cõmemoratio in hoc
psalmo caliginẽ facere minus intentis. &enim
magnitudo uineȩ huius. iam a nobis explicata
est. & unde facta est. & unde facta sit magna.
prȩdictũ. Uiam fecisti in conspectu eius. &¬
plantasti radites eius &
puapleuit terrã. Hoc de ꝑfectione ipsius dictũ est:
sed tamen primagens iudȩi. fuit uinea ista. Gens
autẽ udea usq ad mare: & usq ad flumen regna¬
uit. Usq ad mare appar& in scriptura. quod
mare ibi uicinũ sit. & usq ad flumen iordanis.

Expanded text:
onspectu ejus? Ego sum, inquit, via, veritas et vita . Merito implevit terram. Hoc dictum est modo de vinea ista, quod perfectum est usque in finem: verumtamen quid prius? Operuit montes umbra ejus, et arbusta ejus cedros Dei. Extendisti palmites ejus usque ad mare, et usque ad flumen propagines ejus. Hoc desiderat officium expositoris, non sufficit lectoris et laudatoris: adjuvate me intendendo; solet enim vineae hujus commemoratio in hoc psalmo caliginem facere minus intentis. Etenim magnitudo vineae hujus jam a nobis explicata est; et unde facta est, et unde facta sitecisti in conspectu ejus, plantasti radices ejus, et implevit terram: hoc de perfectione ipsius dictum est. Sed tamen prima gens Judaea fuit ista vinea. Gens autem Judaea usque ad mare, et usque ad flumen regnavit. Usque ad mare: apparet in Scriptura quod mare ibi vicinum sit . Et usque ad flumen Jordanem.
Abbreviated transcription (Latin):
ON ADEO SUNT IN NOC
psalmo in quib sermo patiatur
difficultatẽ: uel intentio audi¬
torũ intelligendi impedimen
tata & prȩdicata sunt: tamquã eruditi in scola xp̃i.
currere debeinus quȩ plana sunt. ut si forte
obscura exigunt officium interpretandi: ea
quȩ plana sunt. legendi officiũ ame debeant¬
tat ille asaph. quantũ appar& inluminatus atq
correctus cuius nomine nostis significari syna¬
gogã. Deniq titulus psalmi est. In finẽ pro
his qui immutantur. utiq in melius quando
xp̃s finis legis ideo uenit: ut iminut& in melius.
Q ait testimoniũ ipsi asaph. bonũ testimoniũ
ueritatis. Deniq hoc testimoniũ & xp̃m & uineã
confitetur. hoc est caput & corpus. regẽ. & ple¬
bem. pastorẽ & gregẽ. & totũ om̃iũ scriptu¬
rarũ misteriũ. xp̃m & aecclesiam. Concludit
autẽ tytulus. pro assyriis. Assyrii interpre¬
tantur dirigentes. lam ergo non sit generatio
quȩ cor non direxit suũ. sed generatio iam diri¬

Expanded text:
a sunt in hoc psalmo, in quibus sermo noster patiatur difficultatem, vel intentio auditorum intelligendi impedimentet praedicta sunt, tanquam eruditi in schola Christi, currere debemus quae plana sunt; ut si forte obscura exigunt officium interpretandi, ea quae plana sunt legendi officium a me debeanttat ille Asaph, quantum apparet, illuminatus atque correctus, cujus nomine nostis significari Synagogam. Denique titulus Psalmi est, In finem pro his qui immutabuntur: utique in melius, quoniam Christus finis Legis ideo venit, ut immutet in melius. Et addit, testimonium ipsi Asaph: bonum testimonium veritatis. Denique hoc testimonium et Christum et vineam confitetur; hoc est caput et corpus, regem et plebem, pastorem et gregem, et totum omnium Scripturarum mysterium Christum et Ecclesiam. Concludit autem titulus Psalmi, pro Assyriis. Assyrii interpretantur, Dirigentes. Jam ergo non sit generatio quae cor non direxit suum , sed generatio jam diri
Abbreviated transcription (Latin):
dñe cęli & terrę. qui abscondisti haec asapien¬
tibus & prudentibus: & reuelasti ea paruulis
Hoc dixi ut aꝑtius intelligat᷑. id e̾e repetitum
in eo quod dictũ est ad nuntiabimꝰ laudẽ tuã:
quod superius dictũ erat confitebimur tibi.

Expanded text:
Domine coeli et terrae, quia abscondisti haec a sapienDomine coeli et terrae, quia abscondisti haec a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis . Hoc dixi, ut apertius intelligatur, id esse repetitum in eo quod dictum est, annuntiabimus laudem tuam, quod superius dictum erat, confitebimur tibi.
Abbreviated transcription (Latin):
ratione. Ista quippe generationis repetitio: ꝑpetui¬
tatem significat: sue ut nonnulli intelligunt: quia
duȩ sunt generationes uetus & noua Sed in hoc
scõ non intrabit in regnumcȩlorum Deinde. quia
inisto slõ annuntiatur lausdĩ  Nam infuturo scło
cum uidebimus eum sicutiest: cui deinceps ad nun¬
tietur nonerit. Nos gͦ populus tuus. & oues
gregis tui. quos ꝑsequendo illi crediderunt se
posse consumere.: consitebimur tibi insclm̃. per¬
manente utiq ȩcclã usq insinem : quam illi delere
conati sunt. In generationẽ & generationẽ
adnuntiabimus laudẽ tuã. Quae laus ut ta¬
ceretur. nos finire conati sunt. Multis autẽ
um locis scãrũ scripturarũ insinuauimus con¬
fessionẽ &iã pro laude poni. sicuti est illud hȩc
dicetis in confessione opera dnũi uniuersa: qm̃
bona ualde maximeq illud quod ait ipse sal¬
uator. qui nullũ om̃ino habebat peccatũ. qͦđ
pęnitendo confiteret᷑. confiteor tibi pater

Expanded text:
titio perpetuitatem significat: sive, ut nonnulli intelligunt, quia duae sunt generationes, vetus et nova. Sed in hoc itu, non intrabit in regnum coelorum ; deinde quia in isto saeculo annuntiatur laus Dei, nam in futuro saeculo cum videbimus eum sicuti est , cui deinceps annuntietur, non erit. Nos ergo, populus tuus, et oves gregis tui, quas persequendo illi crediderunt se posse consumere, confitebimur tibi in saeculum, permanente utique Ecclesia usque in finem, quam illi delere conati sunt: in generationem et generationem annuntiabimus laudem tuam; quae laus ut taceretur, nos finire conati sunt. Multis autem jam locis sanctarum Scripturarum insinuavimus confessionem etiam pro laude poni: sicuti est illud, Haec dicetis in confessione, Opera Domini universa quoniam bona valde ; maximeque illud quod ait ipse Salvator, qui nullum habebat omnino peccatum quod poenitendo confiteretur: Confiteor tibi, Pater,
Abbreviated transcription (Latin):
sclm̃ interp̃tari potest. Sed ꝓloco intelligendum.
quid melius interp̃tandum sit. Sensus ergo hiuꝰ
usq insinen sclĩ: Sequens enimuersus more scrip¬
turarum. maximeq psalmorum : repetitio supe¬
rioris est ordine cominutato. prius habens. quod
ibi est postterius . & postterius. quod ibi est pͥus: Nã
quod ibi dictumest. consitebimur tibi: ꝓipso hic
dictum est. annuntiabimus laudem tuam: Qđ

Expanded text:
saeculum interpretari potest; sed pro loco intelligendum quid melius interpretandum sit. Sensus ergo hujus usque in finem saeculi. Sequens autem versus more Scripturarum, maximeque Psalmorum, repetitio superioris est ordine commutato, prius habens quod ibi est posterius, et posterius quod ibi est prius. Nam quod ibi dictum est, confitebimur tibi, pro ipso hic dictum est, annuntiabimus laudem t
Abbreviated transcription (Latin):
aqua effundebatur. cum mag̾is lucris thes¬
aurorũ cęlestiũ faciebat. Quod uͦ adiunc̾¬
tũ est. & non erat qui sepelir&: aut non in¬
credibile deb& uideri. tam magnũ in aliquib
locis fuisse terrorẽ. ut sepulture scõrũ corpo¬
rũ nullȩ prorsus existerent: aut certe quia
in sepulta cadauera in multis locis diu iacere
potuer̃. donec areligiosis quodãmͦ furata sepelirent᷑.¬

Expanded text:
aqua effundebatur, cum magnis lucris thesaqua effundebatur, cum magnis lucris thesaurorum coelestium faciebat. Quod vero adjunctum est, Et non erat qui sepeliret: aut non incredibile debet videri tam magnum in aliquibus locis fuisse terrorem, ut sepultores sanctorum corporum nulli prorsus existerent; aut certe quia insepulta cadavera in multis locis diu jacere potuerunt, donec a religiosis quodammodo furata sepelirent
Abbreviated transcription (Latin):
ex occultis enĩ naturȩ sinibus totũ rednitegra¬
tur. ab illo cui & capilli nr̃i numerati sunt
Effuderunt sanguinẽ eorũ sicut aqu̾a. idest¬
abundanter & uiriliter in circuitu hierusalen.
Si hierusalẽ tertenã grbẽ hic accipimus. eorum
sanguinẽ intellegimus effusũ in circuitu eius.
quos hostes extra muros repperire potuerunt.
Si autẽ hierłm illã intelligamꝰ de qua dictum
est. multi filii deserte magis quã eius quȩ hab&
uirũ. circuitus eius est per uniuersam terram.
In ea quippe lectione prophetica ubi scriptum
est. multi filii deserte magis quã eius quae
hab& uirũ. paulopost ei dicit᷑. & qui eruit te
as̃ isrł. uniuersac terraeꝰ uiocabitur
Cirtuitus ergo huius hicrusalẽ in hoc psalmo
intelligendus est. quousq tunc fuerat eadem
aeccła dilatat᷑a fructificans & crescens in uniuer¬
so mundo. quando in om̃i parte eius persecutio
seuiebat. & martyrũ stragẽ quorũ sangis sicut

Expanded text:
ex occultis naturae sinibus totum redintegraex occultis naturae sinibus totum redintegraturo illo, cui et capilli nostri numerati suntEffuderunt sanguinem eorum sicut aquam, id estabundanter et viliter: in circuitu Jerusalem. Si Jerusalem terrenam urbem hic accipimus, eorum sanguinem intelligimus effusum in circuitu ejus, quos hostes extra muros reperire potuerunt. Si autem Jerusalem illam intelligimus, de qua dictum est, Multi filii desertae, magis quam ejus quae habet virum, circuitus ejus est per universam terram: in ea quippe lectione prophetica, ubi scriptum est, Multi filii desertae, magis quam ejus quae habet virum, paulo post ei dicitur, Et qui eruit te, Deus Israel universae terrae vocabitur . Circuitus ergo hujus Jerusalem in hoc psalmo intelligendus est quousque tunc fuerat eadem Ecclesia dilatata, fructificans et crescens in universo mundo, quando in omni parte ejus persecutio saeviebat, et martyrum stragem, quorum sanguis sicut
Abbreviated transcription (Latin):
intelligendã existimo quã fecit uastitas ꝑse¬
cutionis. idest uelut custodia pomorũ. quia
deserunt᷑ pomorũ custodiȩ. cũ poma transier̃
E certe quando gentib ꝑsequentibus aeccła
deferta uisa est: in cęlestẽ mensã sp̃s martyrũ
tãquã de horto dominico multa & suauissima
na seruorũ tuorũ escas uolatilibus cęlr carnes
scõrũ tuorũ bestis terrae. Quod dictũ est
morticina. hoc repetitũ est carnes. Et quod
dictũ est seruorũ tuorũ. hoc repetitum est
scõrũ tuorũ. Illud tantũ modo uariatũ est.
uolatilibus cacli & bestus terrae. Melius sane
interpretati sunt. qui morticina posuerunt.
quã sicut quidã mortalia. Morticina enim.
non dicunt᷑ nisi mortuorũ. Mortalia uero:
&iam uiuorũ corporũ nomen est. Cũ ergo
sicut dixi ad agricolã suũ sp̃s martyrũ uelut
poma transissent: morticina & carnes eorum
posuerunt uolatilibusceli & bestus terrae :
quasi quicquã eorũ resurrectioni deperir&:

Expanded text:
secutionis: id est, velut custodiam pomorum; quia deseruntur pomorum custodiae, cum poma transierint. Et certe quando Gentilibus persequentibus Ecclesia deserta visa est, in coelestem mensam spiritus martyrum, tanquam de horto dominico multa et suavissima na servorum tuorum escas volatilibus coeli, carnes sanctorum tuorum bestiis terrae. Quod dictum est, morticina, hoc repetitum est, carnes; et quod dictum est, servorum tuorum, hoc repetitum est, sanctorum tuorum: illud tantummodo variatum est, volatilibus coeli, et bestiis terrae. Melius sane interpretati sunt qui morticina posuerunt, quam sicut quidam mortalia. Morticina enim non dicuntur nisi mortuorum; mortalia vero etiam vivorum corporum nomen est. Cum ergo, sicut dixi, ad agricolam suum spiritus martyrum velut poma transissent, morticina eorum et carnes eorum posuerunt volatilibus coeli, et bestiis terrae: quasi quidquam eorum resurrectioni deperiret,
Abbreviated transcription (Latin):
quã istã basilicã maluerunt: Quã multi bap¬
tizati aut casas in uicis faciunt. aut non fieri
conquerunt᷑ : Psalmus autẽ iste ꝓ tortularib
& quinta sabbati in pressura discretionis: & in
sacramento baptismi cantat᷑ ipsi asaph. Asaph
quidã homo fuit. hoc nomine appellatus. sicut
idithun. sicut corae. sicut alia nomina que inue¬
nimus in titulis psalmorũ. Interpretatio tim̃ no¬
minis misterium intimauit occultȩ ueritatis.
A saph quippe. latine dicit᷑ congregatio. Ergo
pro torcularib quinta sabbati cantat᷑ ipsi asaph.
idest ꝓ pressuꝰ discernente. Baptiratis ex aqua
renatis. cantat᷑ psalmus dũicę congregationis.
Titulũ in limine legimus. & in his prediis quid
sibi uelit intelleximus. Iam si plac& & iã ipsam
domũ operis. idest ipsius torcularis interiora ui¬
deamus. Intremus. inspiciamus. gaudeamus. ti¬
meamus. appetamus. fugiamus. Om̃a enĩ hȩc

Expanded text:
quam istam basilicam maluerunt! quam multi bapquam istam basilicam maluerunt! quam multi baptizati, aut casas in vicis faciunt, aut non fieri conqueruntur! Psalmus autem iste «pro torcularibus» et «quinta sabbati,» in pressura discretionis, et in sacramento Baptismi, cantatur «ipsi Asaph.» Asaph homo quidam fuit hoc nomine appellatus, sicut Idithun, sicut Core, sicut alia nomina quae invenimus in titulis Psalmorum: interpretatio tamen nominis mysterium intimat occultae veritatis. Asaph quippe latine dicitur Congregatio. Ergo «pro torcularibus, quinta sabbati,» cantatur «ipsi Asaph;» id est, pro pressura discernente, baptizatis ex aqua renatis, cantatur Psalmus dominicae congregationi. Titulum in limine legimus, et in his prelis quid sibi velit, intelleximus: jam si placet etiam ipsam domum operis, id est, ipsius torcularis interiora videamus. Intremus, inspiciamus, gaudeamus, timeamus, appetamus, fugiamus. Omnia enim haec
Abbreviated transcription (Latin):
suis. magnũ uitimans misteriũ quietis nr̃ae.
future ab om̃ib operib nr̃is. Prima sabbati
dicit᷑. primus dies. quẽ dominicũ &iam nomi¬
namus. Secunda sabbati. secundus dies sabbati.
Tertia sabbati: tertius dies sabbati. Quarta sab¬
bati: quartus dies sabbati. Iuinta ergo sabbati:
quintus a dominico die. Post que sexta sabba¬
ti sextus dies. & ipsũ sabbatũ septimus dies.
Videte itaq quibus loquat᷑ hic psalmus. uidet᷑
enĩ mihi qm̃ baptizatis loquit᷑. Quinto enĩ
die ds̃ ex aquis creauit animalia. Quinto enĩ¬
die idest quinta sabbati. dixit ds̃. producant
aquȩ reptilia animarũ uiuarũ. Uidete ergo
uos. in quibus iam produxerunt aquę reptilia
animarũ uiuarũ. Uos enĩ ad torcularia perti¬
netis. & quod ex uobis quos produxer̃ aquae
aliud eliquat᷑ aliud proicit᷑. sunt enĩ multi.ñ.
digne uiuentes baptismo quod perceperunt.
Qũa multi enĩ baptirati hodie circũ implere

Expanded text:
suis , magnum intimans mysterium quietis nostrae suis , magnum intimans mysterium quietis nostrae futurae ab omnibus operibus nostris. Prima sabbati dicitur primus dies, quem dominicum etiam nominamus: secunda sabbati, secundus dies; tertia sabbati, tertius dies; quarta sabbati, quartus; «quinta» ergo «sabbati,» quintus a dominico die: post quem sexta sabbati, sextus dies; et ipsum sabbatum, septimus dies. Videte itaque quibus loquatur hic psalmus: videtur enim mihi quoniam baptizatis loquitur. Quinto enim die Deus ex aquis creavit animalia; quinto die, id est, «quinta sabbati» dixit Deus: «Producant aquae reptilia animarum vivarum» . Videte ergo vos, in quibus jam produxerunt aquae reptilia animarum vivarum. Vos enim ad torcularia pertinetis; et in vobis quos produxerunt aquae, aliud eliquatur, aliud projicitur. Sunt enim multi non digne viventes Baptismo quod perceperunt: quam multi enim baptizati hodie circum implere,
Abbreviated transcription (Latin):
Sed non habebat antiquitas tales donatores re¬
rũ suarũ. Aliquanto esto curiosior in torcu¬
lari. noli hoc solũ uidere quod publice fuit.
Est aliquid quod quȩrendũ inuenias. Discute
audi. cognosce. quã multi faciunt. quod ex ore
dñi cũ audiss& unus diues tristis abscessit.
quã multi id faciunt: Pauci inquiunt sunt.
Ipsi tamen pauci oleum sunt. & qui bene
utuntur rebus quas possident. ad oleum perti¬
nent. Adiunge om̃a & uidebis patris familias
tui plenas apothecas. Uides raptorẽ qualem
nũquã uidisti uide contẽptorẽ rerũ suarum
qualẽ nũ quã uidisti. Lauda torcularia. Implet᷑
hac sententia. lustus iustior fiat. & sordibus
sordescat adhuc. Iuare & quinta sabbati:
Quid est hoc: Recurramus ad prima opera
dĩ. ne forte ibi aliquid inueniamus. quod &
sacramentũ intellegamus. Sabbatũ enĩ septi¬
mus dies est. quo requieuit ds̃ ab om̃ib operib

Expanded text:
sed non habebat antiquitas tales donatores resed non habebat antiquitas tales donatores rerum suarum. Aliquanto esto curiosior in torculari; noli hoc solum videre quod publice fluit: est aliquid quod quaerendo invenias. Discute, audi, cognosce quam multi faciunt quod ex ore Domini cum audisset unus dives, tristis abscessit. quam multi id faciunt? Pauci, inquiunt, sunt. Ipsi tamen pauci oleum sunt; et qui bene utuntur his rebus quas possident, ad oleum pertinent: adjunge omnia, et videbis patrisfamilias tui plenas apothecas. Vides raptorem qualem nunquam vidisti; vide contemptorem rerum suarum qualem nunquam vidisti. Lauda torcularia, impletur hac sententia: «Justus justior fiat, et sordidus sordescat adhuc.» 2. Quare et «quinta sabbati?» quid est hoc? Recurramus ad prima opera Dei, ne forte ibi aliquid inveniamus quo et sacramentum intelligamus. Sabbatum enim septimus dies est quo requievit Deus ab omnibus operibus
Abbreviated transcription (Latin):
cũ timore sed cũ elatione. non uos contur¬
bent. Puta enĩ quia pressure habundant : tu
oleũ esto Nigra tenebris ignorantiȩ amurca
tu apud te in corde tuo. ubi qui uidet in oc¬
culto redd& tibi. liquate in ge mellarium.
Oliua in arbore quibusdã quidẽ tẽpestatib
agitat᷑: non tamen pressuris torcularis atterit᷑.
Ideo utrumq simul pend& ex arbore. & qođ
proiciendũ est. & quod recondendũ. At ubi
ad torcular & pressuras uentũ fuerit. utrũq
discernit᷑. dirimitur. & aliud appetitur.
aliud respuit᷑. Uultis nosse uim tortulariũ
istorũ. ut unũ aliquid dicã unde & ipsi mur¬
murant qui ea faciunt : Quante in quiunt
rapinȩ tẽporib nr̃is: Quante pressurȩ in¬
nocentiũ : Quantȩ expoliationes rerum
alienarũ: Ita sane in amurcã attendis. quia
rapiant᷑ res alienȩ. In oleum non attendis.
quia pauperib donant᷑ & proprie: Non
habebat antiquitas tales raptores rerũ alienarũ :

Expanded text:
cum timore, sed cum elatione; non vos perturcum timore, sed cum elatione; non vos perturbent. Puta enim quia pressurae abundant, tu oleum esto. Nigra tenebris ignorantiae amurca tu apud te in corde tuo, ubi qui videt in occulto reddet tibi , liquare in gemellarium. Oliva in arbore quibusdam quidem tempestatibus agitatur, non tamen pressuris torcularis atteritur; ideo utrumque simul pendet ex arbore, et quod projiciendum est, et quod recondendum est: at ubi ad torcular et pressuras ventum fuerit, utrumque discernitur, dirimitur; et aliud appetitur, aliud respuitur. Vultis nosse vim torcularium istorum? Ut unum aliquid dicam, unde et ipsi murmurant qui ea faciunt: Quantae, inquiunt, rapinae temporibus nostris, quantae pressurae innocentium, quantae exspoliationes rerum alienarum! Ita sane in amurcam attendis, quia rapiuntur res alienae; in oleum non attendis, quia pauperibus donantur et propriae. Non habebat antiquitas tales raptores rerum alienarum;
Abbreviated transcription (Latin):
mus quȩdã tria. pressurã. & de pressura duo¬
quȩdã Ununi recondendũ. alterũ proicien¬
dũ. Fit ergo in torculari conculcatio. tribu¬
latio. pondus. Ꝙ in his oleum eliquat᷑ occulte
ingemellariũ. amurca publice per plateas
currit. Intendite ad magnũ hoc spectaculũ
Non enĩ desinit ds̃ dare nobis quod cũ magno
gaudio exspectemus. Aut circi in sania huic
exspectaculo cõparanda est : Illa ad amurtã
ꝑtin&. hoc ad oleum. Quando ergo auditis
contumaciter garrire blasphemos. & dicere
abundare pressuras tẽporibus xp̃ianis. scitis
enĩ quia hoc amant dicere. Ꝙ uetus quidem.
sed a temporibus xp̃ianis cȩpit prouerbium
trituramus. E non pluit ds̃ dicat xp̃ianus.
quãquã priores ista dixerunt. hi autẽ modo
dicant. & quia pluit ds̃ dicat xp̃ianus. Inde
plicare. Eligentes blasphemare. qua orare.
Cum ergo ista cõmemorant: cũ ista iactant:
cũ ista dicunt : & contumaciter dicunt: non

Expanded text:
mus quaedam tria: pressuram, et de pressura quamus quaedam tria: pressuram, et de pressura quaedam duo; unum recondendum, alterum projiciendum. Fit ergo in torculari conculcatio, tribulatio, pondus: et in his oleum eliquatur occulte in gemellarium; amurca publice per plateas currit. Intendite ad magnum hoc spectaculum. Non enim desinit Deus edere nobis quod cum magno gaudio spectemus: aut circi insania huic spectaculo comparanda est? Illa ad amurcam pertinet, hoc ad oleum. Quando ergo auditis contumaciter garrire blasphemos, et dicere, abundare pressuras temporibus christianis; scitis enim quia hoc amant dicere: et vetus quidem, sed a temporibus christianis coepit proverbium, ium, Non pluit Deus, duc ad Christianos. Quanquam priores ista dixerunt. Isti autem modo dicunt et quia pluit Deus, Duc ad Christianos: non plicare; eligentes blasphemare quam orare. Cum ergo ista commemorant, cum ista jactant, cum ista dicunt, et contumaciter dicunt, non
Abbreviated transcription (Latin):
OgU AD UOS DE PRESENTI¬
Ipsalmo suscepimus. adiuu& uocẽ
nr̃am qui & urãm & enĩ aliquanto est ob¬
tontior. Dabit ei uires intentio audientiũ.
& adiutoriũ iubentis ut loquar. Titulum
hab& psalmus iste. In finẽ pro torcularib
quinta sabbati. psalmus ipsi asaph. In unum
titulũ multa sunt congesta misteria. ita tam̃
ut limen psalmi indic& in teriora. Cum de
torcularibus locuturi sumus: nemo urm
de prorlo defiscinis. quia nec ipse psalmus hȩc
habet: & idõ magis indicat mysteriũ. Nã si aliquid
tale psalmi textus continer&. uondeesset. qui
putar& ad litterã esse accipienda torcularia.
net aliquid illic amplius requirendum. nec
mistice aliquid positũ & sacrate significatũ.
sed dicer& simpliciter psalmus de tortula¬
ribus loquitur. & tu iihi uescio quid aliud
suspicaris. Nihil hic tale audistis. cũ legeret᷑
Ergo accipe torcularia misteriũ aecclesiac:
quod nunc agit᷑. In torcularib anĩaduerti¬

Expanded text:
oqui ad vos de praesenti psalmo suscepimus: adjuvet vocem nostram quies vestra; etenim aliquanto est obtunsior: dabit ei vires intentio audientium, et adjutorium jubentis ut loquar. Titulum habet psalmus iste: «In finem pro torcularibus, quinta sabbati, Psalmus ipsi Asaph.» In unum titulum multa sunt congesta mysteria; ita tamen ut limen Psalmi indicet interiora. Cum de torcularibus locuturi sumus, nemo vestde prelo, de fiscinis; quia nec ipse psalmus hoc habet, et ideo magis indicat mysterium. Nam et si aliquid tale Psalmi textus contineret, non deesset qui putaret ad litteram esse accipienda torcularia, nec aliquid illic amplius requirendum, nec mystice aliquid positum, et sacrate significatum; sed diceret: Simpliciter Psalmus de torcularibus loquitur, et tu mihi nescio quid aliud suspicaris. Nihil hic tale audistis, cum legeretur. Ergo accipite torcularia mysterium Ecclesiae, quod nunc agitur. In torcularibus animadverti
Abbreviated transcription (Latin):
&tiam filii. Nam filii uox est. funes cetidert̃
mihi in prȩclaris. & enim hereditas mea prę¬
clara est mihi. Ꝙ ipsius hereditatis uox est
Hanc hereditatẽ non moriens pater filio
reliquit: sed ipse filius eam sua morte mira¬
biliter ad quisiuit : cũ resurrectione pos¬
sedit. Si ergo de hac intelligendũ est. quod in
psalmi huius propheta canitur. ds̃ uener̃ gentes
in hereditatẽ tuã : uenisse gentes accipiamus in
aeccłam non credendo sed ꝑsequendo: idest eam
inuasisse uoluntate delendi atq omnino ꝑdendi:
sicut & ꝑsecutionũ exempla monstrarunt : opor¬
t& ut quod sequit᷑ polluerunt tẽpłu scm̃ tuum.
non in lignis & lapidibus: sed in ipsis intelligatur
hominibus de quibus tãquã lapidibus uiuis con¬
in his utiq polluerunt. quos ad negandũ xp̃m
terrendo uł excruciando coegerunt: atq ut
idolis supplicarent: uehementer instando ᷤ fecer̃.
Quorũ multos penitentia reparauit. atq ab

Expanded text:
etiam Filii. Nam Filii vox est, Funes ceciderunt etiam Filii. Nam Filii vox est, Funes ceciderunt mihi in praeclaris, etenim haereditas mea praeclara est mihi : et ipsius haereditatis vox est Hanc haereditatem non moriens Pater Filio reliquit; sed ipse Filius eam sua morte mirabiliter acquisivit, quam resurrectione possedit. 4. Si ergo de hac intelligendum est quod in psalmi hujus prophetia canitur, Deus, venerunt Gentes in haereditatem tuam, ut venisse Gentes accipiamus in Ecclesiam, non credendo, sed persequendo, id est, eam invasisse voluntate delendi atque omnino perdendi, sicut tot persecutionum exempla monstrarunt; oportet ut quod sequitur, Polluerunt templum sanctum tuum, non in lignis et lapidibus, sed in ipsis intelligatur hominibus, de quibus, tanquam lapidibus vivis, conin his utique polluerunt, quos ad negandum Christum, terrendo vel cruciando coegerunt, atque ut idolis supplicarent, vehementer instando fecerunt: quorum multos poenitentia reparavit, atque ab
Abbreviated transcription (Latin):
cans quas erat adducturus. Numquise st̃ psenti
suos presentia corporali. ut illud uerũ sit: non
sum missus nisi ad oues quȩ perier̃ domus isr ł:
sed tamen ꝑ euangeliũ suũ. quod erant disse¬
minituri speciosi pedes. pedes ad nuntiantiuin
pacẽ. ad nuntiantiũ bona In omnẽ enĩ terrã
exit sonus eorũ. & infines orbis terrę uerba
eorũ. Hic & apostolus ait. Dico ergo xpm̃
ministrũ fuisse circũcisionis propt̃ ueritatẽ dĩ:
ad confirmandas ꝓmissiones patrũ : Ecce quod
est: non sum missus nisi ad ouesquę perierunt
domus isrł: De inde subiungit a postolus.
Gentes autẽ suꝑ miscđam glorificare dm̃. Cc¬
ce quod est. habeo alias oues quȩ non funt de
hoc ouili oport& me & ipsas adducere. ut sit
unus grex & unus pastor. Quod utrũq bre¬
uiter dictũ est. eo quod de prophetia idem
a postolus cõmemorat. Le tamini gentes cũ
plebe eius. Iste ergo unus grex sub pastore
uno. hereditas dĩ est. Non solũ patris. sed

Expanded text:
cans, quas erat adducturus, non quidem per suam praesentiam corporalem, ut illud verum sit, « Non sum missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel; » sed tamen per Evangelium suum, quod erant disseminaturi « speciosi pedes annuntiantium pacem, annuntiantium bona » : « In omnem » enim « terram exiit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum » . Hinc et Apostolus ait, « Dico ergministrum fuisse circumcisionis propter veritatem Dei, ad confirmandas promissiones Patrum: » ecce quod est, « non sum missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel. » Deinde subjungit Apostolus, « Gentes autem super misericordia glorificare Deum: » ecce quod est, « Habeo alias oves quae non sunt de hoc ovili; oportet me et ipsas adducere, ut sit unus grex et unus pastor. » Quod utrumque breviter dictum est in eo quod de propheta idem apostolus commemorat: Laetamini, Gentes, cum plebe ejus . Iste ergo unus grex sub pastore uno, haereditas Dei est, non solum Patris, sed
Abbreviated transcription (Latin):
ad quisiuit dextera eius. Quanto est aecclesia
sublimior quã ad quisiuit xp̃c. de quã dictũ est
& brachiũ dñi cui reuelatũ est: Et eicit a
facie eorũ gentes. & a facie fideliũ suorũ. nam
quodĩ modo gentes sunt gentilium errorum
maligni sp̃s. Et sorte diuisit eis terrã in funiculo¬

Expanded text:
acquisivit dextera ejus. Quanto est Ecclesia acquisivit dextera ejus. Quanto est Ecclesia sublimior quam acquisivit Christus, de quo dictum est: Et brachium Domini cui revelatum est ? Et ejecit a facie eorum Gequodammodo gentes, gentilium errorum malignos spiritus, et sorte dividit terram, in no
Abbreviated transcription (Latin):
rat hominẽ nisi grã dĩ de qua dicit apostolus:
qui eruit nosde potestate tenebrarum. &
transtulit in regnũ filii claritatis suȩ. Cuius
rei populus istę figurã gerebat cũ ess& erutꝰ
de potestate egyptiorũ. & translatus in reg¬
post cõmemorationẽ plagarũ egyptiorum
psalmus & dicit. Et abstulit sicut oues płm
suum. & ꝑduxit eos tãqua gregẽ in deserto.
Et deduxit eos inspe & non timuerunt. &
inimicos eorũ operuit mare. Tanto fit hoc ñ¬
melius. quanto interius. Ubi eruti de po¬
testate tenebrarũ. in regnũ dĩ mente trans¬
ferimur. & scđm pascua sp̃ualia efficim̾ oues
dĩ ambulantes in hoc scło uelut in deserto:
qm̃ nemini ost fides nr̃a conspicua. unde dicit
apostolus. uita nr̃a abscondita est cũ xp̃o in dõ.
De ducimnur autẽ in spe qm̃ spe salui facti sumus. ⁊¬
nec timere debemus. Si enĩ ds̃ pro nobis quis con¬
tra nos: Et inimicos nr̃os operuit mare. abole

Expanded text:
rat hominem nisi gratia Dei, de qua dicit Apostolus, rat hominem nisi gratia Dei, de qua dicit Apostolus, Qui eruit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii charitatis suae : cujus rei populus iste figuram gerebat, cum esset erutus de potestate Aegyptiorum, et translatus in regpost commemorationem plagarum Aegyptiorum Psalmus, et dicit: Et abstulit sicut oves populum suum, et perduxit eos tanquam gregem in deserto. Et deduxit eos in spe, et non timuerunt, et inimicos eorum operuit mare. Tanto fit hoc melius, quanto interius, ubi eruti de potestate tenebrarum in regnum Dei mente transferimur, et secundum pascua spiritualia efficimur oves Dei, ambulantes in hoc saeculo velut in deserto, quoniam nemini est fides nostra conspicua; unde dicit Apostolus: Vita vestra abscondita est cum Christo in Deo . Deducimur autem in spe, quoniam spe salvi facti sumus: nec timere debemus; si enim Deus pro nobis, quis contra nos ? Et inimicos nostros operuit mare; abolev
Abbreviated transcription (Latin):
Neq enĩ cũ fit quod ait apostolus. tradidit illos ñ¬
ds̃ in concupiscentias cordis eorũ ut faciant quȩ
non conueniunt: non illi mali angeli tãquã in
materia sui operis uersant᷑ & gaudent. quibus:
iustissime subdita est uitiositas humana pret̾
eos quos liberat grã. Et ad hȩc quis idoneus:
Unde cũ dixiss& misit in eos irã indignationis :¬
suȩ. indignationẽ & irã & tribulationẽ in missi¬
onẽ ꝑ angelos malos. illud quod ad didit. uiam
fecit semitȩ irȩ suȩ. cuius tandem acies sufficit
penetrare. ut intelligat capiatq sententiam
in tanta profunditate latitantẽ: Erat enĩ ĩ¬
semita irȩ dĩ. quȩ egyptiorũ impietatẽ occul¬
ta ȩquitate punir&. Sed eidem semite uiam
fecit. ut eos tãquã ex abditis ꝑ angelos malos
in manifesta scelera producens: in euidentissi¬
mos impios euidentissime uindicar&.
Ab hac potestate malorũ angelorũ non libe¬

Expanded text:
Neque enim cum fit quod ait Apostolus, Tradidit illos DeNeque enim cum fit quod ait Apostolus, Tradidit illos Deus in concupiscentias cordis eorum, ut faciant quae non conveniunt , non illic mali angeli tanquam in materia sui operis versantur et gaudent; quibus justissime subdita est vitiositas humana, praeter eos quos liberat gratia. Et ad haec quis idoneus ? unde, cum dixisset, Misit in eos iram indignationis suae; indignationem, et iram, et tribulationem, immissionem per angelos malos, illud quod addidit, Viam fecit semitae irae suae? cujus tandem acies sufficit penetrare, ut intelligat capiatque sententiam in tanta profunditate latitantem? Erat enim semita irae Dei, qua Aegyptiorum impietatem occulta aequitate puniret; sed eidem semitae viam fecit, ut eos tanquam ex abditis per malos angelos in manifesta scelera producens, in evidentissimos impios evidentissime vindicaret. Ab hac potestate malorum angelorum non libe
Abbreviated transcription (Latin):
errauimus. & facti sumus sicut in mundi omnes.
ea ratione intelligit᷑. Precessit enĩ aliquid unde
as̃ iustissime iratus ab eis suũ lumen auferr&.
ut peccata quȩ nulla tergi uersatione defendi
possunt non esse peccata. cecitas Inimane mnen¬
tis offender& ab itinere iusticiȩ deuiando &
errando. Ꝙ quod in alio psalmo scriptum est.
de his ipsis ȩgyptus quod ds̃ conuerterit cor
eorũ. ut odissent populũ eius. & dolũ facerent
in seruos eius: Bene credit᷑ ds̃ fecisse per illos
angelos malos &iam uitiose menti filiorũ infi¬
delitatis. per eos angelos quib cadẽ amica sunt
uitia ut excitarent᷑ in odium populi dĩ atq ter¬
rendos & corrigendos bonos illa mirabilia seque¬
rentur. Illa &iam mala morũ quȩ hiscorporalib
plagis significati esse diximus. propter quod
predictũ est aperiam in parabolis os meũ. per
malos angelos excerceri in eos qui illis diuina
equitate subdunt᷑ conuenientissime creditur

Expanded text:
erravimus, et facti sumus sicut immundi omnes , erravimus, et facti sumus sicut immundi omnes , ea ratione intelligitur: praecessit enim aliquid, unde Deus justissime iratus ab eis suum lumen auferret, ut in peccata quae nulla tergiversatione defendi possunt non esse peccata, caecitas humanae mentis offenderet, ab itinere justitiae deviando et errando. Et quod in alio psalmo scriptum est de his ipsis Aegyptiis, quod Deus converterit cor eorum ut odissent populum ejus, et dolum facerent in servos ejus , bene creditur Deus fecisse per illos angelos malos; ut jam vitiosae mentes filiorum infidelitatis per eos angelos, quibus eadem amica sunt vitia, excitarentur in odium populi Dei, atque ad terrendos et corrigendos bonos illa mirabilia sequerentur. Illa etiam mala morum, quae his corporalibus plagis significata esse diximus, propter quod praedictum est, Aperiam in parabolis os meum, per malos angelos exerceri in eos qui illis divina aequitate subduntur, convenientissime creditur.
Abbreviated transcription (Latin):
& cui uoluerit reuclare. Ueruntamen quantũ
nr̃ȩ intentioni diuina scriptura moderat᷑. malis
penas irrogari. & ꝑ bonos angelos sicut sodomitis.
& ꝑ malos sicut egyptus legimus. Iustos uͦ corpo¬
lalibus penis. ꝑ bonos angelos tẽptari & probari:
non mihi occurrit. Quod uero ꝑtin&e ad presen¬
tẽ psalmi huius locũ. si ea quȩ mirabiliter de
creaturis facta sunt malis angelis tribuere non
audemus habemus quod eis tribuere sine dubi¬
tatione possumus. mortes pecorũ. mortes primi¬
tiuorũ. & illud maxie unde religata sunt om̃a.
obdurationẽ cordis illorũ ut populũ dĩ nollent¬
÷ dimittere. Hanc enĩ iniquissimã & malignis¬
simã obstinationẽ ds̃ cũ facere dicit᷑: non insti¬
gando & inspirando sed deserendo facit. ut illi
operent᷑ in filus diffidentiȩ: quod ds̃ debite iusteq
permittit. Nam & illud quod isaias propheta di¬
cit. dñe ecce tu iratus es & nos peccauimus ꝓpterei

Expanded text:
et cui voluerit revelare. Verumtamen quantum et cui voluerit revelare. Verumtamen quantum nostrae intentioni Scriptura divina moderatur, malis p angelos, sicut Aegyptiis, legimus: justos vero corporalibus poenis per bonos Angelos tentari et probari, non mihi occurrit. 30. Quod vero pertinet ad praesentem psalmi hujus locum: si ea quae mirabiliter de creaturis facta sunt, malis angelis tribuere non audemus, habemus quod eis tribuere sine dubitatione possumus; mortes pecorum, mortes primitivorum, et illud maxime unde religata sunt omnia, obdurationem cordis illorum, ut populum Dei nollent dimittere. Hanc enim iniquissimam et malignissimam obstinationem Deus cum facere dicitur , non instigando et inspirando, sed deserendo facit, ut illi operentur in filiis diffidentiae , quod Deus debite justeque permittit. Nam et illud quod Isaias propheta dicit, Domine, ecce tu iratus es, et nos peccavimus; propterea
Abbreviated transcription (Latin):
affligentes inde fallentes. scđ̾m udicium &
dispositionẽ iustissimi & omni potentissimi
dĩ iuste utentis &iam iniquorũ malitu non audeo
dicere : Vnde enĩ scynifes facere magi pluraonis
miniie potuerunt: An quia hoc ꝑmssi ipsi
mali angeli non possunt: An quod uerius dicen¬
dr̃ est. occulta causa est. & uires nr̃ȩ inquisitionis
excedit : Nam si ꝓpterea ꝑ malos angelos illa dm̃
fecisse putauerimus. quia pene infligebant᷑. non
beneficia prestabant᷑ : tãquã nemini ds̃ penas ir¬
rog& ꝑ angelos bonos: sed per illos uelut malitiȩ
cȩlestis carnifices: consequens erit ut &iã sodomã
ꝑ angelos malos euersam esse credamus: & malos
angelos abraham & loth hospitio suscepisse uideant᷑.
Quod absit. ut contra scripturas apertissimas sen¬
:tiamus. Car& igit᷑ ista om̃ibus fieri per bonos &¬
ꝑ malos angelos posse. Quid aut quando fieri
oporteat me lat&. illũ uero qui facit non lat&.

Expanded text:
affligentes, inde fallentes, secundum judicium et affligentes, inde fallentes, secundum judicium et dispensationem justissimi et omnipotentissimi Dei, juste utentis etiam iniquorum malitia? Non audeo dicere. Unde enim sciniphes facere magi Pharaonis minime potuerunt ? an quia hoc permissi ipsi angeli mali non sunt? An, quod verius dicendum est, occulta causa est, et vires nostrae inquisitionis excedit? Nam si propterea per malos angelos illa Deum fecisse putaverimus, quia poenae infligebantur, non beneficia praestabantur, tanquam nemini Deus poenas irroget per Angelos bonos, sed per illos velut militiae coelestis carnifices; consequens erit ut etiam Sodomam per malos angelos eversam esse credamus, et malos angelos Abraham et Lot hospitio suscepisse videantur: quod absit ut contra Scripturas apertissimas sentiamus . Claret igitur ista hominibus fieri per bonos et malos angelos posse: quid aut quando fieri oporteat, me latet; illum vero qui facit, non latet,
Abbreviated transcription (Latin):
mancipiis operat᷑. quẽ ad modũ homines in pe¬
coribus suis. & illic tamen quantũ dĩ iusto udi¬
tio sinitur. Sed aliud est quando potestas ei nꝰ
& iam suis sicut ei plac& trattandis. maiore
potestate ꝓhibet᷑: aliud quando ei potestas & iã
in eos qui ab illo alienisunt ditur sicut homo
de pecore suo pro humano captu facit quod
uult. nec sane facit. si ꝓhibeatur a potestate
maiore. De alieno autẽ pecore ut faciat ex¬
spectat sibi potestatẽ dari ab illo cuius est.
Ibi ergo potestas quȩ fuerat prohibet᷑. hic autẽ :¬
quȩ non fuerat tribuit᷑. Quȩ cum ita sint si
per angelos malos ds̃ illas plagas inflixit ȩgyp¬
tus: nũquid audebimus dicere & aquã in sangui¬
nẽ per eosdẽ angelos uersam. & ranasꝑ cosdẽ
angelos factas. quorũ similia &iã magi phara¬
onis uene ficiis suis facere poruerunt. ut angłi
mali ex utraq parte consisterent. hinc illos

Expanded text:
mancipiis operatur , quemadmodum homines in pemancipiis operatur , quemadmodum homines in pecoribus suis; et illic tamen quantum Dei justo judicio sinitur. Sed aliud est quando potestas ejus etiam a suis, sicut ei placet, tractandis majore potestate prohibetur; aliud quando ei potestas etiam in eos qui ab illo alieni sunt datur. Sicut homo de pecore suo, pro humano captu, facit quod vult; nec sane facit, si prohibeatur a potestate majore: de alieno autem pecore ut faciat, exspectat sibi potestatem dari ab illo cujus est. Ibi ergo potestas quae fuerat, prohibetur; hic autem quae non fuerat, tribuitur. 29. Quae cum ita sint, si per angelos malos Deus illas plagas inflixit Aegyptiis, numquid audebimus dicere, et aquam in sanguinem per eosdem angelos versam, et ranas per eosdem angelos factas, quorum similia etiam magi Pharaonis veneficiis suis facere potuerunt; ut angeli mali ex utraque parte consisterent, hinc illos
Abbreviated transcription (Latin):
tractatis modificant᷑. Sed hȩc in angelis louge¬
est amplior potestas & bonis & inalis: quamuis
utiq maior bonis. sed quantũ dĩ nutu atq ordi¬
ne iubet᷑ aut sinitur. sicut & nobis. Neq enĩ
in his om̃a quȩ uolumus possumus. In libro autẽ
fidelissimo legimꝰ. &iam de cęlo potuisse diabo
lũ ignẽ inmittere ad scĩ uiri tantũ pecorum
numerũ. mirabili & borrendo impetu consu¬
mendũ. Quod diabolo tribuere nento fideliũ
fortassis auder&. nisi scẽ scripturȩ auctoritate
legeret᷑. Sed ille uir dĩ dono iustus & fortis
& pie peritus. non ait dñs dedit diabolus abstu¬
lit. sed dñs dedit dñs abstulit. Optime scicns ĩ¬
diabolũ &iam quod facere de istis elementis
poterat. non tamen seruo dĩ nisi eius dĩo uolen¬
te ac ꝑmittente fuisse facturã malitiã diaboli
confidebat. qm̃ quis illa in se ꝓbando uteretur.
sciebat In filiis uero diffidentiȩ tãquã in suis ñ¬

Expanded text:
tractatis modificantur. Sed in haec Angelis longtractatis modificantur. Sed in haec Angelis longe amplior est potestas, et bonis, et malis, quamvis utique major bonis; sed quantum Dei nutu atque ordine jubetur aut sinitur, sicut et nobis. Neque enim in his omnia quae volumus possumus. In libro autem fidelissimo legimus diabolum potuisse etiam de coelo ignem immittere, ad sancti viri tantum pecorum numerum mirabili et horrendo impetu consumendum; quod diabolo tribuere nemo fidelium fortassis auderet, nisi sanctae Scripturae auctoritate legeretur. Sed ille vir, Dei dono justus, et fortis, et pie peritus, non ait, Dominus dedit, diabolus abstulit; sed, Dominus dedit, Dominus abstulit ; optime sciens diabolum etiam quod facere de istis elementis poterat, non tamen servo Dei, nisi ejus Domino volente ac permittente fuisse facturum; malitiam diaboli confundebat, quoniam quis illa in se probando uteretur, sciebat. In filiis vero diffidentiae tanquam in suis
Abbreviated transcription (Latin):
eis qm̃ bonus est bene. id est conuenient̃ &
iuste. sicut contra iniqui creaturis cius bonis
utunt᷑ male. Utit᷑ ergo ds̃ angelis. non solũ
ad puniendos malos. sicut in istis om̃ibus de
quibus loquit᷑ psalmus. sicut in rege achab.
quẽ fallatiȩ sp̃s ex dĩ uoluntate seduxit.
ut cader& in bello. uerũ &iam ad probandos &
manifestandos bonos sicut fecit in iob Quod ÷¬
autẽ ꝑtin& ad istã materiã corporalẽ. iusibiliũ
elementorũ puto quod ea possunt uti angeli &
boni & mali. quantũ cuiq potestas est. quẽ ad io¬
dũ uͦt homines boni maliq utuntur talibus:
quantũ possunt pro modulo infirmitatis humane
Nam & terra utimur. & aqua. & aere. & igne. ñ.
solũ in necessariis rebus sustentationis nr̃e uerũ
&iam in multis suꝑfluis. & ludicris & mirabiliter
Artifitiosis operibus. Nã in numerabilia quae
appellant᷑ mechanẽmata. his elementis arte

Expanded text:
eis, quoniam bonus est, bene, id est convenienter et eis, quoniam bonus est, bene, id est convenienter et juste; sicut e contra iniqui creaturis ejus bonis utuntur male. Utitur ergo Deus angelis malis, non solum ad puniendos malos, sicuti in istis omnibus de quibus loquitur Psalmus, sicut in rege Achab, quem fallaciae spiritus ex Dei voluntate seduxit ut caderet in bello ; verum etiam ad probandos et manifestandos bonos, sicuti fecit in Job. Quod autem pertinet ad istam materiam corporalem visibilium elementorum, puto quod ea possunt uti Angeli et boni et mali, quantum cuique potestas est; quemadmodum et homines boni malique utuntur talibus, quantum possunt pro modulo infirmitatis humanae. Nam et terra utimur, et aqua, et aere, et igne, non solum in necessariis rebus sustentationis nostrae, verum etiam in multis superfluis et ludicris, et mirabiliter artificiosis operibus. Nam innumerabilia quae appellantur μηχανήματα, his elementis arte
Abbreviated transcription (Latin):
esse debemus. donec ueniat scłm ubi exaltari
ex ista humilitate mereamur. Nã & egyptus
in hebrea lingua. tenebras uł tribulationes
significat. In qua lingua canis sicut supra com¬
memoraui. humilis intelligit᷑ esse mandatum.
De angelis gͦ malis in isto psalmo cũ de ipsis
plagis loqueret᷑ sicut int̃positũ est. quod non
transitoriȩ pretereundũ est : Misit in eos in¬
quit indignationis suȩ. in dignationẽ. & iram
& tribulationẽ inmissionẽ ꝑ angelos malos
Esse autẽ diabolũ & angelos eius tãquã malos.
utiq ut eis ignis preparet᷑ ac ternus. nullus¬
÷ fidelis ignorat. Sed immiti ꝑ eosimmissio¬
nẽ suꝑ quoslib& ad nõ dõ quos bac pena iudi¬
cat dignos: durũ uidet᷑ eis qui minus idonei
sunt cogitare quẽ ad modũ sũma dĩ iusticia:¬
s bene utatur & malis. Quos quidẽ quantum
ꝑtin& ad eorũ substantiã : quis alius quã ipse
fecit: Sed malis ipse non fecit. utit᷑ tamen

Expanded text:
esse debemus, donec veniat saeculum ubi exaltari esse debemus, donec veniat saeculum ubi exaltari ex ista humilitate mereamur. Nam et Aegyptus in hebraea lingua Tenebras vel Tribulationes significat, in qua lingua Thanis, sicut commemoravi, humile intelligitur esse Mandatum. De angelis ergo malis in isto psalmo, cum de ipsis plagis loqueretur, sic interpositum est, quod non transitorie praetereundum est: Misit in eos, inquit, iram indignationis suae; indignationem et iram, et tribulationem, immissionem, per angelos malos. Esse autem diabolum et angelos ejus tam malos utique, ut eis ignis praeparetur aeternus, nullus fidelis ignorat: sed immitti per eos immissionem super quoslibet a Domino Deo, quos hac poena judicat dignos, durum videtur eis qui minus idonei sunt cogitare quemadmodum summa Dei justitia bene utatur et malis. Quos quidem, quantum pertinet ad eorum substantiam, quis alius quam ipse fecit? Sed malos ipse non fecit: utitur tamen
Abbreviated transcription (Latin):
ñ humano socialis est generis sed siue ita se habe¬
ant harũ rerũ figurate significationes. si ue
aliter melius intelligant᷑. quẽ non moueat qͦđ
detem plagis ꝑcutiunt᷑ egyptii. & detẽ precep¬
tis scribunt᷑ tabulȩ quib regatur populus dĩ :
De quib contrario int̾ se cõparandis. idest
plagis & preceptis : qm̃ alibi diximus. expositi¬
onẽ psalmi huiusin ins onerare. non opusest.
Tantũ ammonemus. quia & hic si non eodem
ordine: decẽ tamen egyptiorũ plage comine¬
rantur. dum pro tribus quȩ sunt in exodo.
& hic non sunt. idest scymphes. ulcera. tenebrȩ.
aliȩ tres cõmemorant᷑ quȩ ibi non sunt. idest
rubigo pruina & ignis . ñ. fulgorũ. sed cui dic̃¬
ta est tradita possessio eorũ quod ibi . ñ. legit᷑.
: Satis autẽ bic expressũ est. iudiao dĩ sicri
hȩc in illis ꝑ angelos malos. in hoc scło maligno.¬
÷ tãquã in egẏpto. & in cãpo thaneos. ubi humiles

Expanded text:
 humano generi socialis est. Sed sive ita se habe humano generi socialis est. Sed sive ita se habeant harum rerum figuratae significationes, sive aliter melius intelligantur; quem non moveat quod decem plagis percutiuntur Aegyptii, et decem praeceptis scribuntur tabulae, quibus regatur populus Dei? De quibus e contrario inter se comparandis, id est plagis et praeceptis, quoniam alibi diximus, expositionem psalmi hujus in his onerare non opus est: tantum admonemus quia et hic, etsi non eodem ordine, decem tamen Aegyptiorum plagae commemorantur; dum pro tribus quae sunt in Exodo , et hic non sunt, id est, sciniphes, ulcera, tenebrae, aliae tres commemorantur quae ibi non sunt, id est, rubigo, pruina et ignis, non fulgurum, sed cui dicta est tradita possessio eorum, quod ibi non legitur. 28. Satis autem hic expressum est, judicio Dei fieri haec in illis per angelos malos, in hoc saeculo maligno, tanquam in Aegypto et in campo Thaneos, ubi humiles
Abbreviated transcription (Latin):
Locusta est malitia ore ledens. infideb scili¬
c& testimonio. Grando est iniquitas resali¬
enas auferens. unde furta. rapinȩ. predatio¬
nesq nascunt᷑. Plus autẽ uitio suo uastatur.
ipse uastator Pruina significat᷑ uitiũ. quo cari¬
tas proximi stulticiȩ tenebris uelut noctur¬
no frigore congelescit. Ignis uero. si non bic
cõmemorat᷑ qui erat in grandine ex fulgoran¬
tibus nubibus. qm̃ hicdixit tradidit possessio¬
nes eorũ ign: ubi eã significat utiq incensam.
quod ignis ille fecisse non legit᷑: immanitatẽ gͦ¬
iracundiȩ mihi uidet᷑ significare. qua & bomi¬
cidiũ amitti potest morte pecorũ significatũ
est quantũ arbitõr. dãpnũ pudicitiȩ. Concu¬
piscentiȩ quippe qui fetus exorit᷑. cõmunẽ cũ
pecorib habemus. Hanc itaq domitã habere:
ordinatã: pudicitie uirtus est. Mors primi¬
tiuorũ est amissio ipsius iusticiȩ. qua quisque¬

Expanded text:
. Locusta est malitia ore laedens, infideli scili. Locusta est malitia ore laedens, infideli scilicet testimonio. Grando est iniquitas res alienas auferens; unde furta, rapinae, praedationesque nascuntur: plus autem vitio suo vastatur ipse vastator. Pruina significat vitium, quo charitas proximi stultitiae tenebris velut nocturno frigore congelascit. Ignis vero, si non ille hic commemoratur qui erat in grandine ex fulgurantibus nubibus, quoniam hic dixit, Tradidit possessionem eorum igni; ubi eam significat utique incensam, quod ignis ille fecisse non legitur: immanitatem iracundiae mihi videtur significare, qua et homicidium admitti potest. Morte pecorum figuratum est, quantum arbitror, damnum pudicitiae. Concupiscentiam quippe, qua fetus exoritur, communem cum pecoribus habemus. Hanc itaque edomitam habere et ordinatam, pudicitiae virtus est. Mors primitivorum est amissio ipsius justitiae, qua quisque