comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
te ꝑ amicos. ac maxime perhomines nominis
latini. & sotios italicos. impedimienta parabaÑ
S& plebes incredibile memoratu ẽ. quã inten¬
ta fuerit. quantaq ui rogationẽ iusserit. de¬
creuerit. uoluerit. magis odio nobilitatis.
cui mala illa parabantur. quãcura re i. p.
tanta libido inpartib erat. Igitur cȩteris
metu ꝑculsis. emuił. scaurus quẽ legatũ bestie
fuisse supra docuimꝰ. int̾ leticiã plebis. &
suoꝵ fugã. trepida & iamtũ ciuitate. cũ ex
mamilli rogatione tresquetores rogarentur effe¬
cerat. uti ipse in eo numero crearetur. S& ques¬
tio exercita aspere uiolent̾q exrumore. & li¬
bidine plebis: Utsepe nobilitatẽ. sic ea tẽpes¬
tate plebem exsecundis reb insolentia cȩ¬
perat. Veterũ mos partiũ popularium & se¬
natus factionũ. acdeinde malarũ artiũ. pau¬
cis ante annisromȩ ortus est. odio atque a¬
bundantia earũ rerũ . quȩ prima mortales

Expanded text:
te per amicos ac maxime per homines nominis te per amicos ac maxime per homines nominis Latini et socios Italicos impedimenta parabant. Sed plebes incredibile memoratu est quam intenta fuerit quantaque vi rogationem iusserit, magis odio nobilitatis, cui mala illa parabantur, quam cura rei publicae: tanta libido in partibus erat. Igitur ceteris metu perculsis M. Scaurus, quem legatum Bestiae fuisse supra docuimus, inter laetitiam plebis et suorum fugam, trepida etiam tum civitate, cum ex Mamilia rogatione tres quaesitores rogarentur, effecerat, uti ipse in eo numero crearetur. Sed quaestio exercita aspere violenterque ex rumore et libidine plebis: uti saepe nobilitatem, sic ea tempestate plebem ex secundis rebus insolentia ceperat. Ceterum mos partium et factionum ac deinde omnium malarum artium paucis ante annis Romae ortus est otio atque abundantia earum rerum, quae prima mortales
Abbreviated transcription (Latin):
bunis plebis. nequas parauerat copias secũ
portarae. paucis dieb in africã ꝓficiscitũr
Nam om̃is ecercitꝰ. uti c̃uenerat numidia de¬
ductus: in prouintia hiemabat. Postꝗ eo ue¬
nit. quãq: ꝑsequi uigurtha. & mederi fr̃ne
inuidiȩ inanimo ardebat: cognitis militib:
quos p̃ter fugã soluto imperio. licentia.
atq lasciuia corruperat: excopia rerũ.
statuit sibi nichil agitandũ. Interĩ romȩ .G. mamil¬
lus lunetanꝰ tribunus plebis. rogationẽ ad po¬
pulũ ꝓmulgat. uti quereretur. in eos. quorũ
c̃silio iugurtha senatus decreta neglexiss&. qͥq:
abeo in legationib aut inimperiis pecunias
accepissent. quielefantos. quiq ꝑfugas tradi¬
dissent. itẽq depace. aut bello cũ hostibus
pactiones fecissent. Huic rogationi partim
c̃s cu sibi. alui expartiũ inuidia pericula me¬
tuentes. qm̃ aꝑte resistere ñpoterant. quin il¬
la. & alia talia placere sibi faterentur: occul¬

Expanded text:
bunis plebis, ne quas parauerat copias secum bunis plebis, ne quas parauerat copias secum portaret, paucis diebus in Africam proficiscitur; nam omnis exercitus, uti convenerat, Numidia deductus in prouincia hiemabat. Postquam eo venit, quamquam persequi Iugurtham et mederi fraternae invidiae animo ardebat, cognitis militibus, quos praeter fugam soluto imperio licentia atque lascivia corruperat, ex copia rerum statuit sibi nihil agitandum. Interim Romae C. Mamilius Limetanus tribunus plebis rogationem ad populum promulgat, uti quaereretur in eos, quorum consilio Iugurtha senati decreta neglegisset, quique ab eo in legationibus aut imperiis pecunias accepissent, qui elephantos quique perfugas tradidissent, item qui de pace aut bello cum hostibus pactiones fecissent. Huic rogationi partim conscii sibi, alii ex partium invidia pericula metuentes, quoniam aperte resistere non poterant, quin illa et alia talia placere sibi faterentur, occul
Abbreviated transcription (Latin):
clausũ ten& : tamen se memorẽ humanarũ
rerũ sisecũ fȩdus facer&. in columes om̃s sub
iugũ missurũ. Preterea. uti dieb decẽ. numi¬
dia deceder&. Quȩ quãꝗ grauia. & flagitu
plena erant. tam̃ qr mortis metu mutabant᷑
sicuti regi libuerat. par conuenit. S& ubi ea
romȩ conꝑtasunt. metus. atq: meror cuntatem
inuasere. pars dolere ꝓgrã imperii. pars insolita
rerũ bellicarũ timere libtati. Aulo. om̃s infes¬
ti. acmaxime quibello sȩpe p̾clari fueran
qđ armatꝰ. dedecore potiusꝗ manu salutem
quȩsierat. Obea c̃sul albinus exdelicto fr̃is
inuidiã. acdeinde periculũ timens. senatũ
defedere consulebat. & tamen interim ex¬
ercitui sub plementũ scribere absotus. & no¬
minẽ latino: auxilia arcessere. Denique
om̃ib modis. festinare. Senatus itauti parfue¬
rat. decernit. suo atq popłi inuissu: nullũ
potuisse fȩdus fieri Consul impeditus atri¬

Expanded text:
clausum teneret, tamen se memorem humanarum clausum teneret, tamen se memorem humanarum rerum, si secum foedus faceret, incolumis omnis sub iugum missurum; praeterea uti diebus decem Numidia decederet. Quae quamquam gravia et flagiti plena erant, tamen, quia mortis metu mutabantur, sicuti regi libuerat, pax convenit. Sed ubi ea Romae comperta sunt, metus atque maeror civitatem invasere: pars dolere pro gloria imperi, pars insolita rerum bellicarum timere libertati; Aulo omnes infesti, ac maxime qui bello saepe praeclari fuerant, quod armatus dedecore potius quam manu salutem quaesiuerat. Ob ea consul Albinus ex delicto fratris invidiam ac deinde periculum timens senatum de foedere consulebat, et tamen interim exercitui supplementum scribere, ab sociis et nomine Latino auxilia arcessere, denique omnibus modis festinare. Senatus ita, uti par fuerat, decernit suo atque populi iniussu nullum potuisse foedus fieri. Consul impeditus a tri
Abbreviated transcription (Latin):
te dein prouiso multitudine numidarũ
auli cascra circũuenit. Milites romani tu¬
multu ꝑculsi insolito. arma capere alii.
alii se abdere. pars. territos c̃firmare. tre¬
pidare omib locis. uis magna hostiũ. Cȩlũ nu¬
bib atq nocte obscuratũ. periculũ anceps
Dostremo fue̾re. anmanere tutius for&. in incer¬
to erat. S& exeo numero quos paulo ante cor¬
ruptos diximus. cohors una ligurũ. cũ duabus
turmis trachum. & paucis gregarus militibus.
transiere ad regẽ. & centurio pͥmi pili tertiȩ
legionis. ꝑmunitionẽ quã uti defender& ac¬
ceperat : locũ hostib introeundi dedit . Foq
numidȩ cuncti irrupere. Nr̃i fȩda fugci. ple¬
riq abiectis armis: ꝓalmũ collẽ occupauerẽ
Nax. atq p̃da castroꝵ. hostes quominus uicto¬
ria uterentur: remoratasuñ. Deinde iugur¬
cha postero die. cũ aulo. incolloquio ũba fa¬
cit: hȩc tã & si ipsũ cũ exertitu fame. & ferro.

Expanded text:
te de improuiso multitudine Numidarum te de improuiso multitudine Numidarum Auli castra circumvenit. milites Romani, perculsi tumultu insolito, arma capere alii, alii se abdere, pars territos confirmare, trepidare omnibus locis. vis magna hostium, caelum nocte atque nubibus obscuratum, periculum anceps; postremo fugere an manere tutius foret, in incerto erat. Sed ex eo numero, quos paulo ante corruptos diximus, cohors una Ligurum cum duabus turmis Thracum et paucis gregariis militibus transiere ad regem, et centurio primi pili tertiae legionis per munitionem, quam uti defenderet acceperat, locum hostibus introeundi dedit, eaque Numidae cuncti irrupere. Nostri foeda fuga, plerique abiectis armis, proximum collem occupauerunt. Nox atque praeda castrorum hostis, quo minus victoria uterentur, remorata sunt. Deinde Iugurtha postero die cum Aulo in colloquio verba facit: tametsi ipsum cum exercitu fame et ferro
Abbreviated transcription (Latin):
auri erant. Qđ quã ꝗ & seuitia tẽporis & opor¬
tunitate loci. neq: capi. neq: obsideri pate¬
rat. nãcircũ murũ sitũ in p̃rupti montis ex¬
tremo. planities limosa hiemalib aquis paludẽ
fecerat. tamen autsimulandi gr̃a. quoregi for¬
midinẽ adder&. aut cupidine cecus. obthesau¬
ros. oppidi potiundi. uineas agere. aggerem
iacere aliaq quȩ incepto usui forent p̃parare
At iugurtha cognita uanitate. atq imperitia
legati nubdole eius augere amentiã. missi¬
tare supplicantes legatos. ipse quasi uitabun¬
dus: ꝑsaltuosa loca. & tramites. exercitũ
ductare. Deniq aulũ spe pactionis ꝑpulit.
uti relicto suthule. in abditas regiones sese
ueluti cedente̾ insequeretur. Ita delicta oc¬
cultiora fore. Interea ꝑhomines callidos
die hb̃ctũq exercitũ tẽtabat. centuriones
pere. Alu dato signo. locũ uti desereren
Quȩ postꝗ exsententia instruit. intẽpesta noc¬

Expanded text:
auri erant. Quod quamquam et saevitia temporis et opporauri erant. Quod quamquam et saevitia temporis et opportunitate loci neque capi neque obsideri poterat—nam circum murum situm in praerupti montis extremo planities limosa hiemalibus aquis paludem fecerat—, tamen aut simulandi gratia, quo regi formidinem adderet, aut cupidine caecus ob thesauros oppidi potiendi vineas agere, aggerem iacere aliaque, quae incepto usui forent, properare. At Iugurtha cognita uanitate atque imperitia legati subdole eius augere amentiam, missitare supplicantis legatos, ipse quasi vitabundus per saltuosa loca et tramites exercitum ductare. Denique Aulum spe pactionis perpulit, uti relicto Suthule in abditas regiones sese ueluti cedentem insequeretur: ita delicta occultiora fuere. Interea per homines callidos diu noctuque exercitum temptabat, centuriones pere, alii signo dato locum uti desererent. Quae postquam ex sententia instruit, intempesta noc
Abbreviated transcription (Latin):
stare. Ita belli modo. modo pacis mora. c̃sulẽ ludi¬
ficare. Ac fuere qui albinũ haudignarũ cõsilure¬
gis existimarent. neq extanta ꝓperantia tanfa¬
cile tractũ bellũ. socordia magis quã dolo cre¬
derent. S& post quã dilapso tẽpore. comitioꝵ
dies aduentabat. albinus aulo frẽ in castris ꝓpͣto¬
re relicto. romã recessit. Ea tẽpestate rome se¬
ditionib tributiis a trocit᷑ res .p. agitabatur .ẜ.
lucullus. & .L. annius tribuni plebis. resistenti¬
b collegis. c̃tinuare magis tratũ nitebantur.
Quȩdissensio. tocius anni comitia impediebat
Famora inspẽ adductus aulus. quẽ prop̃tore in
castris relictũ supra diximꝰ. aut c̃ficiendi bel¬
li. aut terrore exercitus abrege. pecuniȩ ca¬
piundȩ. milites m̃se ianuario. echibnis in ex¬
peditionẽ euocat. magnisq itinerib hieme
aspera. ꝑuenit adopidũ suthul. ubi regis thes¬

Expanded text:
stare: ita belli modo, modo pacis mora consulem ludifstare: ita belli modo, modo pacis mora consulem ludifficare. Ac fuere qui tum Albinum haud ignarum consili regis existimarent neque ex tanta properantia tam facile tractum bellum socordia magis quam dolo crederent. Sed postquam dilapso tempore comitiorum dies adventabat, Albinus Aulo fratre in castris pro praetore relicto Romam decessit. Ea tempestate Romae seditionibus tribuniciis atrociter res publica agitabatur. P. Lucullus et L. Annius tribuni plebis resistentibus collegis continuare magistratum nitebantur, quae dissensio totius anni comitia impediebat. Ea mora in spem adductus Aulus, quem pro praetore in castris relictum supra diximus, aut conficiendi belli aut terrore exercitus ab rege pecuniae capiendae milites mense Ianuario ex hibernis in expeditionem euocat, magnisque itineribus hieme aspera pervenit ad oppidum Suthul, ubi regis thes
Abbreviated transcription (Latin):
anima dũti: suꝑ gr̃am. atq pecuniã suã. inui¬
diã facti ẽẽ Igit᷑ quãꝗ inpͥore actione examicis .i
uades dederat. regno magis ꝗ uadib c̃sulens. clã
innumidiã bomilcarẽ dimisit. ueritꝰ nealiquos
populares metꝰ inuader& parendisibi. side illo
supplitiũ sũptũ for&. Etipse paucis dieb ed dem
ꝓfectꝰ ẽ : iussus asenatu italia decedere. S& postquã
egressus ẽ. fert᷑ sȩpe eo tacitꝰ respiciens. postre¬
mo dississe urbẽ uenalẽ . mature periturã siẽp¬
torẽ inuenerit. Interi albinus renouato bello
cõmeatũ : stipendiũ. aliaq quȩ militib usui fo
rent. maturat in africã portare : ac statim ipse
ꝓfectꝰ. utiante cõmitia. qđ tẽpus haudlonge
aberat. armis. autdeditione autquouif mͦ bellum
c̃ficer&e. Adugurtha c̃tra trahere om̃ia. & ali¬
polliceri deditionẽ. acdeinde metũ simulare.
cedere instanti. & paulo post nesui diffiderent in¬

Expanded text:
animadvortit supra gratiam atque pecuniam suam invianimadvortit supra gratiam atque pecuniam suam invidiam facti esse. igitur, quamquam in priore actione ex amicis quinquaginta vades dederat, regno magis quam vadibus consulens clam in Numidiam Bomilcarem dimittit, ventus, ne reliquos popularis metus invaderet parendi sibi, si de illo supplicium sumptum foret. et ipse paucis diebus eodem profectus est, iussus a senatu Italia decedere. sed postquam Roma egressus est, fertur saepe eo tacitus respiciens postremo dixisse 'o urbem venalem et mature perituram, si emptorem invenerit.' Interim Albinus renovato bello commeatum, stipendium aliaque, quae militiburent, maturat in Africam portare; ac statim ipse profectus, uti ante comitia, quod tempus haud longe aberat, armis aut deditione aut quouis modo bellum conficeret. At contra Iugurtha trahere omnia et alipolliceri deditionem ac deinde metum simulare; cedere instanti et paulo post, ne sui diffiderent, in
Abbreviated transcription (Latin):
tare coepit. neq: iugurthe in amicis satis p̃si¬
diiẽ. qđ eoꝵ aliũ c̃scientia. aliũ mala fama
& timor impediebat: bomilcari ꝓximo. ac ma¬
xime fido sibi. imperat: pͣtio sicuti multa c̃¬
fecerat: insidiatores massiuȩ par&. ac maxi¬
me occulte. Sin id parũ ꝓcedat. quouis mͦ.
numidã in t̾ficiat. Bomilcar. mature regis
mandata exequit᷑. & ꝑ hõmines talis nego¬
ti artifices. itinera. egressusq: eius: pos¬
tremo loca. atq tẽpora. cuncta explorat
Deinde ubires postulabat. insidias tendit
Igitur unꝰ exeo uumero. qͥ adcȩdẽ paratre¬
rant. paulo in cõsultius. massiuã aggredi¬
tur. illũ ob truncat. S& ipse de pre¬
hensus. multis ortantib & in primis albino
c̃sule. inditiũ ꝓfitetur. łit reus magis exequo. bo¬
noq: quã exiure gentiũ bomilcar comes eius. qui
rom̃a fide .p. uenerat. Et iugurtha manifestus
tanti sceleris. ñprius omisit c̃tra uerũ niti. quã

Expanded text:
tare coepit neque Iugurthae in amicis satis praesitare coepit neque Iugurthae in amicis satis praesidi est, quod eorum alium conscientia, alium mala fama et timor impediebat, Bomilcari, proximo ac maxime fido sibi, imperat, pretio, sicuti multa confecerat, insidiatores Massiuae paret ac maxime occulte, sin id parum procedat, quouis modo Numidam interficiat. Bomilcar mature regis mandata exequitur et per homines talis negoti artifices itinera egressusque eius, postremo loca atque tempora cuncta explorat. Deinde, ubi res postulabat, insidias tendit. Igitur unus ex eo numero, qui ad caedem parati erant, paulo inconsultius Massiuam aggreditur. Illum obtruncat, sed ipse deprehensus multis hortantibus et in primis Albino consule indicium profitetur. Fit reus magis ex aequo bonoque quam ex iure gentium Bomilcar, comes eius, qui Romam fide publica venerat. At Iugurtha manufestus tanti sceleris non prius omisit contra verum niti, quam
Abbreviated transcription (Latin):
regẽ tacere iub&. Acca &si multitudo quȩ
incõtione aderat. uehem̃ter accensa. terre¬
batneũ clamore: uultu. sȩpe impetu. atq
aliis om̃ib quȩ ira fieri amat. uicit tamen
impudentia. Ita popłs ludibrio habitꝰ. exc̃¬
tione discessit. uigurthȩ. bestiȩq & cete¬
ris quos illa questio exagitabat. animi au¬
gescunt. Erat ea tẽpestate romȩ numida
quidã. nomine massiua. gulusȩ filius. ma¬
sinisse nepos. quiqr indissensione regũ. ui¬
gurthȩ aduersus fuerat. dedita cirta. & a¬
therbale int̾secto. profugus exafrica abi¬
erat. Huic spurius albinus qui proximo
anno pos tbestiã. cũ .a. minutio rufo con¬
sulatũ regebat. ꝑsuad& : qm̃ extẏrpe masinisse
sit. ui gurthãq obscelera. in idiacũ metu urge¬
at: regnũ numidiȩ absenatu pet at. Quiđ
c̃sul belli gerundi. mouere. quã senescere.
malebat. Ipsi. ꝓuintia numidia : minutio.
macedonia euenerat. Luȩ postquã masiua agi¬

Expanded text:
regem tacere iubet, ac tametsi multitudo, quae regem tacere iubet, ac tametsi multitudo, quae in contione aderat, vehementer accensa terrebat eum clamore, uultu, saepe impetu atque aliis omnibus, quae ira fieri amat, vicit tamen impudentia. Ita populus ludibrio habitus ex contione discedit; Iugurthae Bestiaeque et ceteris, quos illa quaestio exagitabat, animi augescunt. Erat ea tempestate Romae Numida quidam nomine Massiua, Gulussae filius, Masinissae nepos, qui, quia in dissensione regum Iugurthae aduersus fuerat, dedita Cirta et Adherbale interfecto profugus ex patria abierat. Huic Sp. Albinus, qui proximo anno post Bestiam cum Q. Minucio Rufo consulatum gerebat, persuadet, quoniam ex stirpe Masinissae sit Iugurthamque ob scelera invidia cum metu urgeat, regnum Numidiae ab senatu petat. Auidus consul belli gerendi movere quam senescere omnia malebat. Ipsi prouincia Numidia, Minucio Macedonia evenerat. Quae postquam Massiua agi
Abbreviated transcription (Latin):
rat quȩ supra diximus .G. bebiũ tribunũ plebis
magnã mercede parat. cuius impudentia c̃tra
ius & in uirias om̃s. munitꝰ for&. At .G. mem¬
mius aduocata contione. quãꝗ regi in festa
plebes erat. & pars inuincla duci iubebat. pars.
nisi sotios sui sceleris aperir&. more maiorũ
dehoste supplitiũ sumi: dignitati. quã irȩ
magis c̃sulens. sedare motus. & animos illo
to iugurtha. ũba facit. romȩ. numidieq:
facinora eius memorat. scelera in patrem
fr̃sq ostendit. qͥb: iuuantib:. qͥb:q minis¬
tris ea egerit. quã ꝗ intellegat populus .r.
tamen uelle manifesta magis exillo habere.
Siuera aperir&. infide. & clementia popłi .r.
magnam spẽ illi sitã. Sinreticeat : ñsotus sa¬
luti fore. sed se. suasq spes. corrupturũ. De¬
inde ubi mẽ mius dicendi fecit fine̾. & uigur¬
tha. respondere uissus ẽ.: G. bebius tribunꝰ
plebis quẽ corruptũ pecunia supra diximͦ.

Expanded text:
rat, quae supra diximus, C. Baebium tribunum plebis rat, quae supra diximus, C. Baebium tribunum plebis magna mercede parat, cuius impudentia contra ius et iniurias omnis munitus foret. At C. Memmius aduocata contione, quamquam regi infesta plebes erat et pars in vincula duci iubebat, pars, nisi socios sceleris sui aperiret, more maiorum de hoste supplicium sumi, dignitati quam irae magis consulens sedare motus et animos eorum to Iugurtha verba facit, Romae Numidiaeque facinora eius memorat, scelera in patrem fratresque ostendit. Quibus iuuantibus quibusque ministris ea egerit, quamquam intellegat populus Romanus, tamen velle manufesta magis ex illo habere. Si verum aperiat, in fide et clementia populi Romani magnam spem illi sitam; sin reticeat, non sociis saluti fore, sed se suasque spes corrupturum. Deinde ubi Memmius dicendi finem fecit et Iugurtha respondere iussus est, C. Baebius tribunus plebis, quem pecunia corruptum supra diximus,
Abbreviated transcription (Latin):
ri. &e reliquoꝵ quospecunȩ captȩ accersebant
delicta pate fierent. Dũ haec romȩ geruntur
qui innumidia relicti abestia exercitui p̃eran.
secuti morẽ imperatoris sui: plurima. & flagi¬
tiosisima fecere facinora. Euere tales. quiauro
corrupti elephantos uigurthȩ traderent. Alu
ꝑfugas uenderent. pars expacatis p̃das agebaNᵒ
tanta uis a uariti& manimos eoꝵ ueluti ta¬
bes inuaserat. At casius p̃tor. ꝑlata rogatio¬
ne. a .o. memmio ac ꝑculsa om̃i nobilitate
ad iugurthã ꝓficiscitur. eiq: timido & ex
consci entia diffidenti reb suis. ꝑ suada
eius experiri mall&. Priuatĩ p̃terea fidẽ suã int̃¬
ponit. quã ille nonminoris. quã publicã ducebat.
Talis ea tẽpestate fama decassio erat. Igitur iu¬
gurtha contra decus regiũ. cultu quã maxime
mis erabili: cũ cassio romã uenit. Ne. tam & si in
ipso magnauis animi erat. c̃firmat᷑ ab omnib:
quoru̾ potentia. autscelere cuncta ea gesse¬

Expanded text:
ri et relicuorum, quos pecuniae captae arcessebat, ri et relicuorum, quos pecuniae captae arcessebat, delicta patefierent. Dum haec Romae geruntur, qui in Numidia relicti a Bestia exercitui praeerant, secuti morem imperatoris sui plurima et flagitiosissima facinora fecere. Fuere qui auro corrupti elephantos Iugurthae traderent, alii perfugas vendebant, pars ex pacatis praedas agebant: tanta vis auaritiae in animos eorum ueluti tabes invaserat. At Cassius praetor perlata rogatione a C. Memmio ac perculsa omni nobilitate ad Iugurtham proficiscitur eique timido et ex conscientia diffidenti rebus suis persuadet, eius experiri mallet. Privatim praeterea fidem suam interponit, quam ille non minoris quam publicam ducebat: talis ea tempestate fama de Cassio erat. Igitur Iugurtha contra decus regium cultu quam maxime miserabili cum Cassio Romam venit. Ac tametsi in ipso magna vis animi erat, confirmatus ab omnibus, quorum potentia aut scelere cuncta ea gesse
Abbreviated transcription (Latin):
netantũ scelus impunitũ omittatis. Non pecu¬
latꝰ ȩrarii factꝰ ẽ neq ꝑuim sotus ereptę pe¬
cuniȩ. Quȩ. quã quã grauiasuñ. tamen
c̃suetudine iã pronichilo habentur. Hosti
acerrimo. ꝓdita senatꝰ auctoritas. ꝓditũ impe¬
rium urmẽ. Domi militiȩq res .p. uenalis fuit
Quȩnisi quesita erunt. nisi uindicatũ in noxi¬
os. quid erit reliquũ. nisi ut illis quiea fe¬
cere oboedientes uiuamꝰ: Nam impune
quȩ lib& facere. idẽ regẽ e̾e. neq ego uos
quirites hortor. umalitis ciues urõs perpe¬
rã quã recte fecisse. s& ne ignoscendo malis
bonos ꝑditũ eatis. Ad hoc inre .p. multo p̾stat benefi¬
cu. quã maleficu memore eͥẽ. Bonꝰ tantũ mͦ segnior
fuit ubi neggligas acmalus improbior. Ad hoc
popło ꝑsuad&. uti .l. cassius qͥtũ p̃tor erat. ad
iuigurthã mitteretur. eũq int̾posita fide pub¬
lica romã ducer&. quo facilius indicio regis. scau¬

Expanded text:
ne tantum scelus impunitum omittatis. Non pecune tantum scelus impunitum omittatis. Non peculatus aerari factus est neque per vim sociis ereptae pecuniae, quae quamquam gravia sunt, tamen consuetudine iam pro nihilo habentur; hosti acerrimo prodita senatus auctoritas, proditum imperium vestrum est; domi militiaeque res publica venalis fuit. Quae nisi quaesita erunt, nisi vindicatum in noxios, quid erit relicuum, nisi ut illis qui ea fecere oboedientes vivamus? Nam impune quae libet facere, id est regem esse. Neque ego vos, Quirites, hortor, ut malitis civis vestros perperam quam recte fecisse, sed ne ignoscendo malis bonos perditum eatis. Ad hoc in re publica multo praestat benefici quam malefici immemorem esse: bonus tantummodo segnior fit, ubi neglegas, at malus improbior. Ad hoc populo persuadet, uti L. Cassius, qui tum praetor erat, ad Iugurtham mitteretur eumque interposita fide publica Romam duceret, quo facilius indicio regis Scau
Abbreviated transcription (Latin):
paucos erant. Uosautẽ. hocẽ populus .r. in uic¬
ti ab hostib imperatores omĩũ gentiũ. satis ha¬
bebatis animã retinere. Namseruitutẽ qͥdẽ
quis urm recusare audebat: Atq ego tã cesi
uirũ. flagitiosissimũ exxistimo impune in ui¬
riã accepisse. tamen uos hominib sceleratis¬
simis ignoscere. qm̃ ciuessunt ȩquo animo
paterer : nisi miscđa in ꝑnitiem casura e̾et
Nã & illis. quantũ importunitatis habeN
parum ẽ. impune male fecisse. nisi deinde. faci¬
undi licentia eripit᷑. & uobis alterna sollicitudo
remanebit. cũ intelligetis. aut seruiendũ ẽe aut
ꝑmanꝰ libertatẽ retinendã. Namfidei quidem.
aut c̃cordiȩ quȩspes ẽ : Dominari illi uolunt.
uos liberi e̾e. Facere illi in iurias. uos prohibere.
postremo sotus nr̃is. ueluti hostib hostib ꝓso
tus utunt᷑. Potest neintã diuorsis mentib pax.
aut amiticia ẽe̾. Quare moneo. hortorq uos

Expanded text:
paucos erant; vos autem, hoc est populus Romanus, invicpaucos erant; vos autem, hoc est populus Romanus, invicti ab hostibus, imperatores omnium gentium, satis habebatis animam retinere. Nam servitutem quidem quis vestrum recusare audebat? Atque ego tametsi viro flagitiosissimum existimo impune iniuriam accepisse, tamen vos hominibus sceleratissimis ignoscere, quoniam ciues sunt, aequo animo paterer, ni misericordia in perniciem casura esset. Nam et illis, quantum importunitatis habent, parum est impune male fecisse, nisi deinde faciendi licentia eripitur, et vobis aeterna sollicitudo remanebit, cum intellegetis aut seruiendum esse aut per manus libertatem retinendam. Nam fidei quidem aut concordiae quae spes est? Dominari illi volunt, vos liberi esse; facere illi iniurias, vos prohibere; postremo sociis nostris ueluti hostibus, hostibus pro sociis utuntur. Potestne in tam diuersis mentibus pax aut amicitia esse? quare moneo hortorque vos,
Abbreviated transcription (Latin):
uiris. & maiestatis constituendȩ gr̃a. bis ꝑseces¬
sionẽ armati. auentinũ montẽ occupauere.
uos ꝓlibertate : quã ab illis accepistis. ñne sũma
openitemini: Atq: eo uehem̃tius quo maius
dedexꝰ ẽ. parta omittere. quã ꝯmĩno ñ parius¬
se : Dic& aliquis. Quidigit᷑  Cences uindi¬
candũ in eos. qͥhosti ꝓdidere. rẽ .p: Nonmanu.
neq: ui qđ magis uos fecisse. quã illis accedisse iN¬
dignũ ẽ. Uerũ questionib & inditio ipsius iugus¬
thȩ. Quisi deditꝰ: ẽ ꝓfecto iussis ur̃is oboediens
uerit. Sinea c̃tẽpnit. scilic& existimabitis. qualis
illa pax. autdeditiosit. ex qua adiugurtã scele¬
rĩnamplnitas. ad paucos potentes. maxime diui¬
nisi forte ñdũ &iã uos dominationis eoꝵ satietas
tena. & illa quã hȩc tẽpora magis placent cum
regna. ꝓuintie. leges. ura uiditia. bella: atq
paces. postremo diuina & humana om̃ia. penes

Expanded text:
iuris et maiestatis constituendae gratia bis per secesiuris et maiestatis constituendae gratia bis per secessionem armati Auentinum occupauere; vos pro libertate, quam ab illis accepistis, nonne summa ope nitemini? Atque eo vehementius, quo maius dedecus est parta amittere quam omnino non parauisse. Dicet aliquis "quid igitur censes?" Vindicandum in eos, qui hosti prodidere rem publicam, non manu neque vi, quod magis vos fecisse quam illis accidisse indignum est, verum quaestionibus et indicio ipsius Iugurthae. qui si dediticius est, profecto iussis vostris oboediens erit; sin ea contemnit, scilicet existumabitis, qualis illa pax aut deditio sit, ex qua ad Iugurtham scelerum impunitas, ad paucos potentis maxumae divinisi forte nondum etiam vos dominatenet et illa quam haec tempora magis placent, cum regna prouinciae leges iura iudicia bella atque paces, postremo divina et humana omnia penes
Abbreviated transcription (Latin):
fice: sacerdotia. & c̃sulatꝰ p̾ras trium phos suos
ostentantes. perinde. quasi ea honori. ñ p̃de
habean. Seruiaere parati. in iusta imperia
dominoꝵ non ꝑferunt. uos quirites in impe¬
no nati. ȩ quo animo seruitutẽ toleratis:
tissumi. idẽq suꝑbissimi. quib fides. decus. pietas
postremo honesta. atq in honesta. omia: questu
sun. Pars eoꝵ. occidisse tribunos plebis: alitques¬
tiones iniustas. pleriq cedẽ inuos fecisse: ꝓmuni¬
m̃to habent. Itaquã quisq pessime fecit: t̾ama¬
xime tutꝰ ẽ. metũ ascelere sũo. adignauiam ur̃am
trastulere. Quos om̃s eadẽ cupere. eadẽ odisse.
eadẽ metuere. inunũ coegit Sedhȩc. int̾ bo¬
nos amicitia int̃ malos. factio ẽ. Quod sitã
uos libertatis cura haberetis. quã illi ad domi¬
nationẽ accensisunt. ꝓfecto neq res .p. sicuti
nunc uastaretur. & benefitia ur̃a penes optimos.
ñ audacissimos forent. Maiores ur̃i parandi

Expanded text:
fici, sacerdotia et consulatus, pars triumphos suos fici, sacerdotia et consulatus, pars triumphos suos ostentantes; proinde quasi ea honori, non praedae habeant. Servi aere parati iniusta imperia dominorum non perferunt; vos, Quirites, in imperio nati aequo animo servitutem toleratis? superbissimi, quibus fides decus pietas, postremo honesta atque inhonesta omnia quaestui sunt. Pars eorum occidisse tribunos plebis, alii quaestiones iniustas, plerique caedem in vos fecisse pro munimento habent. Ita quam quisque pessime fecit, tam maxime tutus est. metum ab scelere suo ad ignaviam vestram transtulere, quos omnis eadem cupere, eadem odisse, eadem metuere in unum coegit. Sed haec inter bonos amicitia, inter malos factio est. Quod si tam vos libertatis curam haberetis, quam illi ad dominationem accensi sunt, profecto neque res publica sicuti nunc vastaretur et beneficia vestra penes optimos, non audacissimos forent. maiores vestri parandi
Abbreviated transcription (Latin):
dita ẽ experiar. Uerũ id frustra anobrem
fatiam. in manu urã sitũ ẽ quirites. Neque
ego uos hortor qđ sepe maiores ur̃i fecere. uti contra
iniurias armati eatis. nichil ui: nichil secessione opꝰẽ:
necesse ẽ suom& ipsi more p̾cipites eant. Occiso tibe¬
rio gracco. quẽ regnũ parare aiebant. inplebẽ roma¬
nã. questiones habite sunt. Post g grati. & .m. fui¬
uii cedem. itẽ ur̃i ordinis. multi mortales. incar.¬
cere necatisunt. utriusq dadis ñlex. uerũ libido
eorũ. finẽ fecit. S& sane fuerit regni paratio ple¬
bi sua restituere. quicquid sine sanguine ciuium
ulcisci nequit᷑. iure factũsit. Supeyiorib annis.
taciti indignabamini erariũ expilari. reges
& popłos liberos pqucis nobilib uectigal pende¬
re. penes eosdẽ & sũmã gr̃am. & maximas diui¬
tias e̾e. tam̃ hȩctalia facinoralimpune suscepis¬
d&. autpenito. sed incedunt ꝑora ur̃a magni¬

Expanded text:
dita est, experiar. Verum id frustra an ob rem dita est, experiar. Verum id frustra an ob rem faciam, in vestra manu situm est, Quirites. Neque ego vos hortor, quod saepe maiores vestri fecere, uti contra iniurias armati eatis. Nihil vi, nihil secession opus est; necesse est suomet ipsi more praecipites eant. Occiso Ti. Graccho, quem regnum parare aiebant, in plebem Romanam quaestiones habitae sunt; post C. Gracchi et C. Fului caedem item vestri ordinis multi mortales in carcere necati sunt: utriusque cladis non lex, verum libido eorum finem fecit. Sed sane fuerit regni paratio plebi sua restituere; quicquid sine sanguine civium ulcisci nequitur, iure factum sit. Superioribus annis taciti indignabamini aerarium expilari, reges et populos liberos paucis nobilibus uectigal pendere, penes eosdem et summam gloriam et maximas divitias esse. Tamen haec talia facinora impune suscepisdet aut paenitet, sed incedunt per ora vestra magni
Abbreviated transcription (Latin):
& crudelia facinora nobilitatis ostendere ꝓrsus
intẽtus om̃imͦ plebis animũ accendebat. S& qm̃¬
ea tẽpestate romȩ memmii facundia elara. pol¬
lensq fuit : decere existimaui. unã extã mul¬
tis orationẽ eius ꝑscribere. ac potissimum ea
dicã. quȩ inc̃tione postreditũ bestię. huius ce
modi ũbis diseruit. Multa me dehortantur
a uobis qui rites. nistudiũ rei .p. om̃ia super&.
opes factionis. ur̃a patientia. uis nullũ. ac
maxime. quod innocentiȩ plus periculi. quã
honoris ẽ. Nam illa quidẽ pig& dicere. his
annis. xU. quã ludibrio fueritis suꝑbiȩ paucoꝵ
qua fede quãq inulti perierint. ur̃i defensores.
ut uob animꝰ . ab ignauia. atq socordia corrup¬
tussit. qui ne nunc quidẽ obnoxu inimicis ex¬
urgitis. atq & iã nunc timetis eos. quib dec&
terrori ẽe. Sed quãquã hęctalia sint: tamen
obuiam ire factionis potentiȩ animus subigit.
Certe ego libertatẽ. quȩ mͥ aparente meo. tra¬

Expanded text:
et crudelia facinora nobilitatis ostendere; prorsus intentus omni ea tempestate Romae Memmi facundia clara pollensque fuit, decere existimaui unam ex tam multis orationem eius perscribere, ac potissimum ea dicam, quae in contione post reditum bestiae huiusce modi verbis disseruit: "Multa me dehortantur a vobis, Quirites, ni studium rei publicae omnia superet: opes factionis, vestra patientia, ius nullum, ac maxime quod innocentiae plus periculi quam honoris est. Nam illa quidem piget dicere, his annis quindecim quam ludibrio fueritis superbiae paucorum, quam foede quamque inulti perierint vestri defensores, ut vobis animus ab ignavia atque socordia corruptus sit, qui ne nunc quidem obnoxiis inimicis exurgitis atque etiam nunc timetis eos, quibus decet terrori esse. Sed quamquam haec talia sunt, tamen obviam ire factionis potentiae animus subigit. Certe ego libertatem, quae mihi a parente meo tra
Abbreviated transcription (Latin):
duo imꝑatores sumi uiri. c̃tabant: ipsi pares. c&um
opib disparib:. Nã metello uirtꝰ militũ erat. locꝰ
adũs: Iugurtȩ alia omĩa p̃t̃ milites oportuna
Deniq romani ubi intelligt̃ neq sibi ꝑfugiũ eẽ. neq
abhoste copiã pugnãdi fieri. & iã diei uesꝑerat.¬
inadũso colle sicuti p̃ceptũ fuerat. euadñt. Amisso
locͦ numidȩ. fusi fugatiq pauci int̾iere. pluresq
uel ocitas & regio hostib ignara tutatas. Interea
bomiltar. quẽ elephantis c&parti copiaꝵ pedestriũ
p̃fectũ abiurgurta sup̃ dixim. ubi eũ rutiliꝰ pt̃ gressẽ.

Expanded text:
duo imperatores, summi viri, certabant, ipsi pares, ceterum duo imperatores, summi viri, certabant, ipsi pares, ceterum opibus disparibus. nam Mello virtus militum erat, locus advorsus; Iugurthae alia omnia praeter militesbi intellegunt neque sibi perfugium esse neque ab hoste copiam pugnandi fieri—et iam die uesper erat—, aduerso colle, sicuti praeceptum fuerat, euadunt. Amisso loco Numidae fusi fugatique; pauci interiere, plerosque uelocitas et regio hostibus ignara tutata sunt. Interea Bomilcar, quem elephantis et parti copiarum pedestrium praefectum ab Iugurtha supra diximus, ubi eum Rutilius
Abbreviated transcription (Latin):
alii uiseqͥ. neq signa: neq ordines obseruare : ubi
Arma tela eqͥ uiri. hostes atq ciues ꝑmixti
nihil consilio. neq imꝑio agi. fors omĩa regere:
Itaq multũ diei ꝓcesserat. cũ & amtũ euentꝰ inpi¬
c̃to erat. Deniq om̃ib labore & estu languidis.
metellꝰ ubi uidor numidas minꝰ instare. paulatim
inunũ conduc̃. ordines restitũit. &r choortes le¬
ghonarias .iiiiͦ. adũsũ pedites hostiũ collocat. Eoꝵ
magna pars. suꝑiorib locis fessa consecłat simul
orare. & hortari milites. nedeficerent:. neu paterent᷑
hostes fugientes iuincere. neq illis castra ẽẽ. nec muni¬
m̃tũ ullũ qͦ cedentes tenderent : inarmis omĩa sita
S ne iugurta qͥdẽ interi qͥetꝰ erat circuire. hortar
renouare p̃liũ. & ipse cũ delectis omĩa tẽptare.
subuenire suis. hostib dubus instare. qͦs firmos
cognouerat. eminꝰ pugando rorinebat. Eomͦ int̃se

Expanded text:
alii insequi; neque signa neque ordines obseruare; ubi qalii insequi; neque signa neque ordines obseruare; ubi qulsare; arma tela, equi viri, hostes atque ciues permixti; nihil consilio neque imperio agi, fors omnia regere. Itaque multum diei processerat, cum etiam tum eventus in incerto erat. Denique omnibus labore et aestu languidis Metellus, ubi videt Numidas minus instare, paulatim milites in unum conducit, ordines restituit it cohortis legionarias quattuor aduersum pedites hostium collocat. Eorum magna pars superioribus locis fessa consederat. Simul orare et hortari milites, ne deficerent neu paterentur hostis fugientis vincere: neque illis castra esse neque munimentum ullum, quo cedentes tenderent; in armis omnia sita. Sed ne Iugurtha quidem interea quietus erat: circumire, hortari; renovare proelium et ipse cum delectis temptare omnia; subvenire suis, hostibus dubiis instare, quos firmos cognoverat, eminus pugnando retinere. eo modo inter se
Abbreviated transcription (Latin):
dentib adũsaruis. receptui. ac post munim̃¬
to for&. Dein repente signo dato. hostes inuadit
N umidȩ alii postremos cedere. pars asinis tra
ac̃ deatra tẽptare. infesti ad eẽ. instare. atq¬
om̃ib locis. romanoꝵ ordines ꝑturbare
Quoꝵ etiã quifirmiorib animis obui hosti¬
b fuerant: ludificati incerto p̾lio: ipsi mͦ
eminus sauciabantur: neq c̃tra feriendi
aut conserendi manũ copia erat: Ante iã
docti abiu gurtha equites. ubi romanorum
turma inseqͥ coeperat. non confertim. neq inunũ
sese recipiebant. sed alius alio quã maxime
neqͥ uerant. disiectos a tergo aut lat̃ib circũ¬
ueniebant. S in oportunior fugȩ collisꝗ cãpi
fuerat. ealoca consueti numidarũ eqͥ: facile int̃
uirgulta euađẽ. Nrõs asꝑitas & insolentia loci
roinebat. EC& erũ facies totiꝰ negotii. uaria: in¬
c̃ta forda. atq miserabił. Disꝑsi asuis parsceđẽ.

Expanded text:
dentibus aduersariis receptui ac post munimedentibus aduersariis receptui ac post munimento foret. Dein repente signo dato hostis invadit. Numidae alii postremos caedere, pars a sinistra ac dextra temptare, infensi adesse atque instare, omnibus locis Romanorum ordines conturbare. Quorum etiam qui firmioribus animis obvii hostibus fuerant, ludificati incerto proelio ipsi modo eminus sauciabantur, neque contra feriendi aut conserendi manum copia erat. Ante iam docti ab Iugurtha equites, ubi Romanorum turma insequi coeperat, non confertim neque in unum sese recipiebant, sed alius alio quam maxime deterrere nequiuerant, disiectos ab tergo aut lateribus circumveniebant; sin opportunior fugae collis quam campi fuerat, ea vero consueti Numidarum equi facile inter virgulta euadere, nostros asperitas et insolentia loci retinebat. Ceterum facies totius negoti varia, incerta, foeda atque miserabilis: dispersi a suis pars cedere,
Abbreviated transcription (Latin):
os disꝑtit. Ei quitatũ omẽm in cornib lo¬
cat. ac pauca ꝓtẽpore milites hortatus. a¬
ciem sicuti instruxerat. trans uersis princi¬
pus inplanũ deducit. S& ubi numidas qͥe¬
tos neq colle degredi anĩ aũtit ueritus.
examni tẽpore & inopia aquȩ nesui c̃fice¬
retur exercitus. ritiliũ legatũ cũ expe¬
ditis cohortib & parte equitũ p̃misit.
ad flumen uti locũ castris ante caper&. existimans
hostes crebro impetu. & trasuersis p̾lus it̃ suũ
remoraturos. & qm̃ armis diffiderent. lossicu¬
dinẽ & sici militũ tẽptaturos. Deinde ipse
pre atque loco sicuti monte descenderat. pau¬
latĩ ꝓcedere. mariũ. post principia habere.
Ipse cũ siniserȩ alȩ equitib eͥẽ: quin agmine
principes facti erant. Mt uigurtha. ubi eatre¬
mũ agm̃ metelli. primos suos pt̃ gressos iuid&.
p̃sidio quasi duũ milium peditũ. montẽ occu¬
pat. quame tellus descenderat. neforte ce¬

Expanded text:
os dispertit, equitatum omnem in cornibus loos dispertit, equitatum omnem in cornibus locat, ac pauca pro tempore milites hortatus aciem, sicuti instruxerat, transuersis principiis in planum deducit. Sed ubi Numidas quietos neque colli degredi animaduertit, veritus ex anni tempore et inopia aquae, ne siti conficeretur exercitus, Rutilium legatum cum expeditis cohortibus et parte equitum praemisit ad flumen, uti locum castris antecaperet, existimans hostis crebro impetu et transuersis proeliis iter suum remoraturos et, quoniam armis diffiderent, lassitudinem et sitim militum temptaturos. Deinde ipse pro re atque loco, sicuti monte descenderat, paulatim procedere, Marium post principia habere, ipse cum sinistrae alae equitibus esse, qui in agmine principes facti erant. At Iugurtha, ubi extremum agmen Metelli primos suos praetergressum videt, praesidio quasi duum milium peditum montem occupat, qua Metellus descenderat, ne forte ce
Abbreviated transcription (Latin):
essent : signo dato romanos inuadere. Illũ
diem. aut om̃s labores & uictorias c̃firma¬
turũ : auemaximarũ erunnarũ initiũ fore
Ae dhoc  uiri tiniuti quẽq obmilitare facinus.
pecunia authonore extulerat. cõ mone¬
facere beneficusui. & eũ ipsũ aliis ostentare
Postremo ciuusq ingenio. pollicendo: mini¬
tando. ostestando aliũ aliũ alio modo exci¬
tare. cum in terĩ metellus ignarus hostium.
monte digrediens. &i exercitii conspicitur
Primo dubius quidnã insolita facies ostende¬
r& namint̃ uirgulta equi numidȩq c̃sede¬
rant: neq: plane occultati humilitate
arborũ. & tamen incerti quidnã e̾et. cũ
natura loci tũ dolo ipsi atq signa milita¬
ria obscurati. Dem breui cognitis insidis.
paulisꝑ agm̃ constituit. Ibi cõmutatis or¬
dinib: indextero latere : quod proximũ
hostes erat. triplicib subsidus aciẽ instru¬
xit. Int̾ manipulos. funditores & sagitari¬

Expanded text:
essent signo dato Romanos invadere: essent signo dato Romanos invadere: abores et victorias confirmaturum aut maximarum aerumnarum initium fore. Ad hoc viritim, uti quemque ob militare facinus pecunia aut honore extulerat, commonefacere benefici sui et eum ipsum aliis ostentare, postremo pro cuiusque ingenio pollicendo minitando obtestando alium alio modo excitare, cum interim Metellus ignarus hostium monte degrediens cum exercitu conspicatur. Primo dubius, quidnam insolita facies ostenderet—nam inter virgulta equi Numidaeque consederant, neque plane occultati humilitate arborum et tamen incerti, quidnam esset, cum natura loci tum dolo ipsi atque signa militaria obscurati—, dein brevi cognitis insidiis paulisper agmen constituit. Ibi commutatis ordinibus in dextro latere, quod proximum hostis erat, triplicibus subsidiis aciem instruxit, inter manipulos funditores et sagittari
Abbreviated transcription (Latin):
q: generib arborũ. quȩ humi arido. atq:
arenoso ginnuntur. Media autẽ planities
deser̾a penuria aquȩ p̃t̃ flumini ꝓpinqua
loca. Ea consita arbustis. pecore atque
cultorib frequentabantur. Igitur in eo colle
quẽ trans uerso itinere porrectũ docuimus.
uigurtha suoꝵ extenuata acie: c̃sedit. Elefantis.
& parti copiarũ pedes iriũ bomilcarẽ p̃fẽcit.
tcũ om̃i equitatu. & peditib delectis. suos
collocat. Dem: singulas turmas. & manipulos
circuiens : monae atq obtestatur. uti memo¬
res pristinȩ uirtutis & uictoriȩ. sese regnũ¬
q: suũ ab romanoꝵ auaritia defendan
Cumhis certamen fore. quos antea uictos subu¬
gũ miserinti.ducẽ illis ñ animũ mutatũ. Quȩ
ab imperatore decuerint : omĩa suis ꝓuisa. locũ
superiorẽ : ut prudentes cũ imperitis ne pau¬
tiores cũ plurib autrudes cũbello meliorib:
manũ consererent. Troinde parati intentiq

Expanded text:
que generibus arborum, quae humi arido atque que generibus arborum, quae humi arido atque harenoso gignuntur. media autem planities deserta penuria aquae praeter flumini propinqua loca; ea consita arbustis pecore atque cultoribus frequentabantur. Igitur in eo colle, quem transuerso itinere porrectum docuimus, ugurtha extenuata suorum acie consedit. Elephantis et parti copiarum pedestrium Bomilcarem praefecit tem cum omni equitatu et peditibus delectis suos collocat. Dein singulas turmas et manipulos circumiens monet atque obtestatur, uti memores pristinae virtutis et victoriae sese regnumque suum ab Romanorum auaritia defendant: cum iis certamen fore, quos antea victos sub iugum miserint; ducem illis, non animum mutatum; quae ab imperatore decuerint omnia suis provisa, locum superiorem, ut prudentes cum inperitis, ne pauciores cum pluribus aut rudes cum belli melioribus manum consererent. proinde parati intentique
Abbreviated transcription (Latin):
pacẽ: quã postulahat : neq: abnuere. neq:
polliceri. & int̾ eas moras: ꝓmissa legatoꝵ
es. pectare. Iugurcha ubi metelli dicta cũ
factis cõposut. acse. suns artib tẽpta
am̃iadũtit. quippe cui ũbis pax nun¬
tiabatur. tetherũ rebellũ asperrimũ erat.
ubrs maxima alienata. ager hostib cognitꝰ.
animi populariũ tẽptati. coactus rerũ ne¬
cessitudine : statuit armis certare. Igitur
explorato hostiũ. itinere. inspem uictoriȩ
ad ductus. ex oportunitate loci. quã maxi¬
mas potest copias om̃iũ generũ parat. ac
ꝑtramites occultos. exercitũ metelli ante¬
uenit. Erat inea parte numidiȩ. quã ather¬
bal indiuisione possederat. flumen oriens
amendiȩ : nomine muthul: aquo: aberat
mons ferme. milia passuũ . xx. tractũ pari.
uastus ab natura & humano cultũ. s& exeo
medio: quasi collis oriebatur. in immensũ
ꝑtingens. uestitꝰ oleastro. ac mirtetis. alus¬

Expanded text:
pacem, quam postulabat, neque abnuere neque pacem, quam postulabat, neque abnuere neque polliceri et inter eas moras promissa legatorum expectare. Iugurtha ubi Metelli dicta cum factis composuit ac se suis artibus temptari animaduertit, quippe cui verbis pax nuntiabatur, ceterum re bellum asperrimum erat, urbs maxima alienata, ager hostibus cognitus, animi popularium temptati, coactus rerum necessitudine statuit armis certare. Igitur explorato hostium itinere, in spem victoriae adductus ex opportunitate loci, quam maximas potest copias omnium generum parat ac per tramites occultos exercitum Metelli anteuenit. Erat in ea parte Numidiae, quam Adherbal in divisione possederat, flumen oriens a meridie nomine Muthul, a quo aberat mons ferme milia viginti tractu pari, vastus ab natura et humano cultu. Sed ex eo medio quasi collis oriebatur, in immensum pertingens, uestitus oleastro ac murtetis aliis
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpulsarent. Nam in uigurtha. tantꝰ dolus
tantaq peritia locoꝵ. & militiȩ erat. ut
absens uł p̾sens. pacẽ. anbellũ gereñs. per¬
niciosior e̾et. incert.c haberetur :
Erat haut longe ab eo itenere quo metellus ꝑge¬
bat. oppidũ numidarũ nomine uacca. forũ
rerũ uenaliũ: totius regni maxime cele¬
bratũ. ubi & incolere. & mercari c̃sueuer̃t.
italici generis multi mortales. Huc consul
simul tẽptandi gr̃ã. & si paterentur opor¬
tunitates loci. p̃sidiũ imposuit. Preterea.
imperauit frumentũ & alia quȩ bello usui
forent cõportare. ratus id quod res mone¬
bat. frequentiã negotiatoꝵ & comeatum
iuuaturũ exercitũ etiã paratis reb muni¬
m̃to stre. Inthaec negotia iuigurtha impen¬
sius : mͦ legatos supplices mittere: pacem
orare p̃t̃ suã liberoꝵq uitã : om̃ia metel¬
.lo dedere. Quositẽ uti priores. c̃sul illec¬
tos. ad proditionẽ domũ dimictebat. regi

Expanded text:
propulsarent. Nam in Iugurtha tantus dolus propulsarent. Nam in Iugurtha tantus dolus tantaque peritia locorum et militiae erat, ut, absens an praesens, pacem an bellum gerens perniciosior esset, in incerto haberetur. Erat haud longe ab eo itinere, quo Metellus pergebat, oppidum Numidarum nomine Vaga, forum rerum venalium totius regni maxime celebratum, ubi et incolere et mercari consueuerant Italici generis multi mortales. Huc consul, simul temptandi gratia, et si paterentur, et ob opportunitates loci, praesidium imposuit. Praeterea imperauit frumentum et alia, quae bello usui forent, comportare, ratus, id quod res monebat, frequentiam negotiatorum et commeatum iuvaturum exercitum et iam paratis rebus munimento fore. Inter haec negotia Iugurtha impensius modo legatos supplices mittere, pacem orare, praeter suam liberorumque vitam omnia Metello dedere. Quos item uti priores consul illectos ad proditionem domum dimittebat, regi
Abbreviated transcription (Latin):
catũ fibi eraderent. Ceter palam quȩ
posantate forent reginuntiari iuiba
Dein ipse paucis dieb intento. atq infesto exerci¬
tu : innumidiã procedit̃. Ubi contra belli fatiẽ.
tuguria plena hominũ. pe̾cora. cultoresq in a¬
gris erant. ex oppidis. & mapalib ꝓ̃fecti regis
obuiã ꝓcedebant. parati frumentũ dare. cõme¬
atũ portare : postremo om̃ia que imperarentur
facere. Neq: metellus idcirco minus. s& parit̃
acsi hostes adessent. munito agmine incedere
late explorare. om̃ia illa deditionis signa.
ostentui credere: & insidus locũ tẽptare
Itaq ipse cũ expedictis cohortib itẽ fundi¬
torũ. & sagitariorũ. delecta manu: apud
primos erat. Inpostremo .o. marius. legatus
cũ equitib curabat. Inutrũq latꝰ. auxiliari¬
os equites tribunis legionũ. & p̃fectis cohor¬
tiũ dispertiuerat. ut cũ his ꝑmixti uelites:
quocũq: accederent. equitatus hostium

Expanded text:
catum sibi traderent. ceterum palam quae catum sibi traderent. ceterum palam quae ntate forent regi nuntiari iubet. deinde ipse paucis diebus intento atque infesto exercitu in Numidiam procedit, ubi contra belli faciem tuguria plena hominum, pecora cultoresque in agris erant. ex oppidis et mapalibus praefecti regis obvii procedebant parati frumentum dare, commeatum portare, postremo omnia quae imperarentur facere. neque Metellus idcirco minus, sed pariter ac si hostes adessent munito agmine incedere, late explorare omnia, illa deditionis signa ostentui credere et insidiis locum temptari. itaque ipse cum expeditis cohortibus, item funditorum et sagittarprimos erat, in postremo C. Marius legatus cum equitibus curabat, in utrumque latus auxiliarios equites tribunis legionum et praefectis cohortium dispertiuerat, ut cum iis permixti uelites, quocumque accederent, equitatus hostium