comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quia om̃s cognoscent me aminore uscy
ad maiorem eorum: quia ꝓpitiꝰ ero ii¬
quitati eorum. & peccata eorum non memora¬
bor ultra. Quid ad hec dicimus: Nempe niue¬
stamenti noui: ut omnino ipso nomine
appellaret᷑. Nam multis locis hoc significat᷑
& p̃nuntiatur futurum: s ñ ita ut etiam
nomen legatur exp̃ssum. Consid̾a gͥ diligẽ¬
ter. qmͣ differentiam inter luo destam̃ta id
est uetus & nouum deus esse testatꝰ sit: cũ
dixiss ñ scł̾m testam̃tum quod ꝑfeci pr̃ibꝰ
eorum. indie qua app̃hendi manum eoꝵ.
ut eicerem eos de t̾ra egypti. uide qd̃ ad¬
iũxit qͥa ip̃i ñ ꝑseuerauert̃ intestamen¬
to meo. uitio eorum de putat. quod in
testam̃to dei ñ ꝑmanserunt: nt lexꝙͣ
tunc acceꝑunt culpanda uideatur. Ip̃a
est enim. qmͣ ñ uenit xp̃c soluere secl
implere. ñ tñ ꝑ eandem legem iustifica¬
tis impiis s ꝑgr̃am: hoc quippe agit
uiuificans sp̃s. sine quo lict̃a ocesdit. Si
enum data ẽẽt lex que posset uiuificare:

Expanded text:
nt me a minore usque ad maiorem eorum, quia propitius ero inquitati eorum et peccata eorum non memoraborultra. quid ad haec dicemus? nempe in uestamenti noui, ut omnino ipso nomine appellaretur. nam multis locis hoc significatur et praenuntiatur futurum, sed non ita, ut etiam nomen legatur expressum. considera igitur diligenter quam differentiam inter duo testamenta, id est netus et nouum, deus esse testatus sit. Cum dixisset: non secundum testamentum, quod feci patribus eorum in die, qua adprehendi manum eurum, ut eicerem eos de terra Aegypti, uide quid adiunxit: quia ipsi non perseuerauerunt in testamento meo. uitio eorum deputat. quod in testamento dei non permanserunt, ne lex, quam tunc acceperunt, culpanda uideatur.. ipsa est enim, quam non uenit Christus soluere, sed inplere, non tamen per eandem legem iustificatis impiis, sed per gratiam; hoc quippe agit uiuificans spiritus, sine quo littera occidit. s i enim data esset lex, quae posset uiuificare,
Abbreviated transcription (Latin):
nusquisq fratrem fuum dicens. cog-¬
nosce dñm: quia om̃s cognoscent me
a minore usꝙ ad maiorem. Nunc cer
ba que ex illa ꝓphetia cõmemorauimus.
fr̃i suo. cognosce deum: Anforte non di
unde apłs se gentium dicit ẽẽ doctorem.
nͥ quia hoc fit quod ipse ait. quomͦͣ in¬
uocabunt inquem ñ crecdiderunt. aut
quomͦ credent quem ñ audierunt: e¬

Expanded text:
nusquisque fratrem suum dicens: cognusquisque fratrem suum dicens: cognosce dum i num, quia omnes cognoscent me a miba, quae ex illa prophetia commemoravimus. uo et fratri suo: « Cognosce Dominum? » An forte non dicunde se Apostolus gentium dicit esse doctorem, nisi quia hoc fit, quod ipse ait: « Quomodo invocabunt, in quem non crediderunt? Aut quomodo credent, quem non audierunt?
Abbreviated transcription (Latin):
qmͣdui homo ĩ teriꝰ renouat᷑ de d̾ie ĩ cuẽ
scdłm imaginẽ eiꝰ qui creauit eũ. S ad illiꝰ
eminentie ꝑfectionẽ q̃ tunc futura este¬
quod hoc aut qnͣtum est: siquiclem apłs
ad illa in effabilia. qualecumq adhibens
de notis rebus exemplum. paruuilam eta¬
tem uirili comparauit etati. Cum ẽẽm
inquit paruulus quasi paruulus ioque¬
bar. quasi paruulus sapiebam: quasi
pariulus cogitabam. Cum autem factꝰ
sum uir: que paruili erant deposui.
Cur autem hoc clixerit consequent osten¬
dens. uidemus inquit nunc ꝑ specu¬
lum mnenigmate: tunc autẽ facie ad
faciem. Nc̃ scio ex parte: tũc autem
cognoscam sic̃ & cognitus sum. Proĩde
etiam ꝑ hunc ꝓpħam cuiꝰ testimonium
ꝑtͣctamus hoc additur: ut in eo merceᷤᷤ
in eo finis. in eo ꝑfectio felicitatis. in eo
beate et̾neq uite sũma consistat. Cum
enim clixiss & ero illis in dm̃. & ipsi mͥ¬
erunt popłs. continuo acldidit. & non
docebunt unusquisꝙ ciuẽ suum. & u¬

Expanded text:
 renouatur de die in diem secundum imaginem eius, qui creauit eum. Sed ad illius eminentiae perfectionem, quae tunc futura est,quid hoc ant quantum est? si quidem apostolus ad illa ineffabilia qualecumque adhibens de notis rebus exemplum paruulam aetatem uirili conparauit aetati: cum essem, inquit, paruulus, quasi paruulus loquebar, quasi paruulus sapiebam, quasi paruulus cogitabam; cum autem factus sum uiri, quae paruuli erant deposui. cur autem hoc dixerit consequenter ostendens: ui d emus, inquit, nunc per s peculum in enigmate, tunc autem facie ad faciem; nunc scio ex parle, tunc autem cognoscam sicut et cognitus sum. Proinde etiam per hunc prophetam, cuius testimonium pertractamus, hoc additur, ut in eo merces, in co finis, in eo perfectio felicitatis, in eo beatae aeternaeque uitae summa consistat. cum enim dixisset: et ero illis in deum et ipsi erunt mihi populus, continuo addidit: et non docebunt unusquisque ciuem suum et u
Abbreviated transcription (Latin):
tate qua solus colendus est gr̃as agniuuis.
tit ad eos cum de testatione cõmemoran¬
dos: qui uitio illo quod suꝑuis memora¬
ui leues & inflati. ac ꝑ se ipsos uelut ꝑ in¬
ane sublati. ubi ñ requiescerent s fracti
dissilirent. infragñita idolorum tanqmͣ
in lapides deciderunt. Quia enĩ cõmenda¬
uerat pietatem fidei. qua deo ustificati
gͣti ẽẽ debemus. uelut contrarium quod
de testaremur sub inferens. reuelatur
enim inquit ira dei decelo suꝑ omnẽ
impietatẽ & inustitiã hominũ. eorum
qui ueritatẽ mniniquitate decinent: qͥ a
quod notum est dei manifestum est in

Expanded text:
tate, qua solus colendus est, gratias agimus.tate, qua solus colendus est, gratias agimus.tit ad eos cum detestatione commemorandos, qui uitio illo, quod superius memoraui, leues et inflati ac per se ipsos uelut per inane sublati, ubi non requiescerent, sed fracti dissilirent, in figmenta idolorum tamquam in lapides deciderunt. quia enim commendauerat pietatem fidei, qua deo iustificati grati esse dcbemus, uelut contrarium quod detestaremur subinferens: reuelatur enim, inquit, ira dei de caelo super omnem impietatem et iniustitiam hominum eorum qui ueritatem in iniquitate detinent, quia qu
Abbreviated transcription (Latin):
bilitate substantie: etiam magni qui¬
dam uiri ad idolate dedecus deflure¬
runt. Unde idem apłs in eadem epła
in qua uehemens defensor est gr̃e. cum
se dixiss grecis ac barbaris sapientib
& incipientib debitorẽ. & ideo quod ad
ipsum ꝑtineret ꝓmptum eẽ. & his qͥ
rome ẽẽnt euangłizare: ñ enim confũ¬
dor inquit de euangłio. Uirtus enĩ dei
est in salritem omi credenti: uideo pri-¬
mum & greco. Iustitia enim enim dei re¬
uelatur meo ex fide infidem: sic̃ scͥptumẽ.¬
Iustus autem ex fide uiuit. Nec ẽ ititia dei:
que intestam̃to uet̾e uelata. in nouo reue¬
lat᷑. Que ideo ustitia dei dicitur. quod in¬
ꝑcipendo eam iustos facit: sicut domini ẽ
saius. qua saluos facit. & hec est fides ex
qua & in qua reuelatur: ex fide scilicet
annuntiantiũ. in fide obedientiũ. Qua fi-¬
credimus ex deo nob̾ ẽẽ pleniusꝙ futurũ
eẽ quod iuste uiuimus: unde illi ea pie¬

Expanded text:
bilitate substantiae etiam magni quibilitate substantiae etiam magni quidam uiri ad idololatriae dedecus defluxerunt. unde idem apostolus in eadem epistola, in qua uehemens defensor est gratiae. cum se dixisset esse Graecis ac barbaris, sapientibus et insipientibus debitorem et ideo quod ad ipsum pertineret, promptum esse et his qui Romae essent euangelizare: non enim confundor, inquit, de euangelio; uirtus enim dei est in salutem omni credenti, Iudaeo primum et Graeco. iustitia enim dei in eo reuelatur eiustus autem ex fide uiuit. haec est iustitia dei, quae in testamento uetere uelata in nouo reuelatur; quae ideo iustitia dei dicitur, quod inpertiendo eam iustos fasalus , qua salvos facit. Et haec est fides, ex qua et in quam revelatur, ex fide scilicet annuntiantium, in fidem obedientium: qua ficredimus ex Deo nobis esse, pleniusque futurum esse quod juste vivimus; unde illi ea pie
Abbreviated transcription (Latin):
aliunde consecuturum. Que cogitatio
piumi facit: quia pietas uera est sapien¬
tia. Pietatem dico: qmͣ greci theosebiam
uocant. Ipsa quippe cõmendata ẽ: cum
dictum ẽ honĩ quod in libro iob legitur.
Ecce pietas est sapientia. Theosebia por¬
ro si ad uerbi orginem latine exp̃ssam in¬
t̃p̃taretur. dei cultus dici pot̾at: qui in
hoc maxime constitut est. ut ei amma ñ
sit ingͣta. Unde & in ipso uerissimo et
singulari sacͥfitio: dño deo nr̃o agere
gr̃as admonemur. Erit autem ingrata.
siquod illi ex deo ẽ. sibi tͥbuerit. p̃cipue¬
ꝙ ustitiam: cuius oꝑib ueluti ꝓpriis. &
uelut a semet ipsa sibimet partis. non
uulgarit tantmͣ ex diuiciis. aut mem¬
brorum forma aut eloquentia. cet̾isꝙ si¬
ne ext̃nis siuie corporis siue animi bonis.
que habere etiam scelerati solent. s tãꝙͣ
dehis que ꝓpͥe sunt bona bonorum in
fiatur. Quo uitio repulsi a diuine sta¬

Expanded text:
aliunde consecuturum. Quae cogitatio aliunde consecuturum. Quae cogitatio pium facit, quia pietas est uera sapientia — pietatem dico quam Graeci θεοσέβειαν uocant -; ipsa quippe commendata est, cum dictum est homini, quod in libro Iob logitur: ecce pietas est sapientia. θεοσέβεια porro, si ad uerbi originem latine expressam interpretaretur, dei cultus dici poterat, qui in hoc maxime constitutus est, ut anima ei non sit ingrata; unde et in ipso uerissimo et singulari sacrificio, domino deo nostro, agere gratias admonemur. erit autem ingrata, si quod illi ex deo est, sibi tribuerit praecipueque iustitiam, cuius operibus uelut propriis et uelut a semet ipsa sibimet partis non uulgariter tamquam ex diuitiis aut membrorum forma aut eloquentia ceterisque siue externis siue corporis siue animi bonis, quae habere etiam scelerati solent, sed tamquam de his quae proprie sunt bona bonorum quasi sapienter inflatur. quo uitio repulsi a diuinae sta
Abbreviated transcription (Latin):
fidei. qua credidit nullõm posse sue
ufirmitati ad implenda ea que lex
iuberet. nisi diuna gr̃a subueniri.
gem fidei. Siue głatienẽ dixerit lau¬
dabilem que indomino ẽ. eamq ex¬
clusam. id ẽ ñ ut abscederet pul¬
sam. s ut emmeret exp̃ssam. unde
& exclusores dicuntur quidam arti¬
fices argentarii. hinc est & illud in
psalmis. ut excludantur hi qui ꝓ¬
bati sunt argento. ut emineant qui
ꝓbati sunt eloquio dñi. nam et
alibi dicitur. eloquia domini eloqͥa
casta. argentum examinatũi. igne
siue głationẽ uitiosam de suꝑbia ue¬
nentẽ cõmemorare uoluerit. eorum
scilicet qui cum sibi iuiste uident᷑¬
uiuere. ita głantur quasi ñ acceꝑint.
eamq ñ ꝑlegem factorum s ꝑlegem
ficdłi dicit ex clusam. id ẽ eiectã ⁊ abiectã qr
ꝑ legem fidei quisq cognoscit. si quid
bñ uiuit cdei gr̃a se habere. & ut per¬
fitiatur indilectione ustitie. non se

Expanded text:
fidei. qua credidit nullo modo posse suae fidei. qua credidit nullo modo posse suae infirmitati ad inplenda ea, quae lex factorum iuberet, nisi diuina gratia subueniri. gem fidei. siue gloriationem dixerit laudabilem, quae in domino est, eamque exclusam, id est non ut abscederet pulsam, sed ut emineret expressam — unde et exclusores dicuntur quidam artifices argentarii; hinc est et illud in Psalmis: ut excludantur hi qui probati sunt argento. hoc est ut emineant qui probati sunt eloquio domini. nam et alibi dicitur: eloquia domini eloquia casta. argentum igne examinatum — siue gloriationem uitiosam de superbia uenientem commemorare uoluerit, eorum scilicet, qui cum sibi iuste uidentuiuere, ita gloriantur, quasi non acceperint, eamque non per legem factorum, sed per legem fidei dicit exclusam, id est eiectam et abiectam, quia per legem fidei quisque cognoscit, si quid bene uiuit, dei gratia se habere et, ut perficiatur in dilectione iustitiae, non se
Abbreviated transcription (Latin):
de qua continuo dicit: ustificati gͣtis per-
gr̃am ipsuis. In uistus gͦ legitime lege u¬
titur ut iustus fiat. quod cum factus
fuerit. ea iam non utatur tanqmͣ uehi¬
culo cum ꝑuenerit: uł potuis ut supͣ
dicta similitudine apłi utar. tanquam
pedagogo cum eruditus fuerit. Quom
enu iusto lex ñ est imposita. si & iusto
est necessaria. ñ qua inuistris ad iustifi¬
cantem grãm ꝑducatur. s quod legiti¬
me iam iustus utatur: An forte immo
uͦ non forte. ẜ certe sic legitime utitur
lege iam uistꝰ. cum eam t̾rendis impo¬
m̃t inustus. ut cum & in ipsis ceꝑit¬
inolite concupiscentie morb. incentiuo
ꝓibitionis & cumulo p̾uaricationis au¬
geri. confugiant ꝑfidem ad iustifican¬
tis euadãt. Ita ñ erunt contraria. ne¬
ꝙ inter se duo ista pugnabunt: ut
etiam uistus bona lege legitime uta¬
tur. & tñ iusto lex imposita ñ sit. Nõ
enim ex ea iustificatus est: s ex lege

Expanded text:
de qua continuo dicit: iustificati gratis per de qua continuo dicit: iustificati gratis per gratiam ipsius. iniustus ergo legitime lege utitur, ut iustus fiat; quod cum factus fuerit, ea iam non utatur tamquam uehiculo cum peruenerit uel potius, ut supra dicta similitudine apostoli utar, tamquam paedagogo cum eruditus fuerit. quomodo enim iusto lex non est posita, si et iusto est necessaria, non qua iniustus ad iustificantem gratiam perducatur, sed qua legitime iam iustus utatur? an forte, immo uero non forte, lege jam justus, cum eam terrendis imponit injustinolitae concupiscentiae morbus incentivo prohibitionis, et cumulo praevaricationis augeri, confugiant tis euadant? ita non erunt contraria neque inter se duo ista pugnabunt, ut etiam iustus bona lege legitime utatur et tamen iusto lex posita non sit; non enim ex ea iustificatus est, sed ex lege
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ siqͥs ea leginine utat᷑. si etiã qd̃ seqͥt᷑ uer̾ ẽ.
sciens hoc qr uisto lex ñ ẽ impositaͦ Nã qͥs le
gitime utit legẽ. nͥ ustꝰ. At ei non ẽ imposi¬
ta sed inuisto. An et miustus ut
scĩficet᷑ id est ut uistus fiat. legitime le¬
ge uti debet. qua tanqmͣ pedagogo per¬
ducatur ad gr̃am. ꝑ qmͣ solam quod lex
iubet possit implere: ꝑ ip̃am quippe
iustificatur gratis: idẽ nullis suorum suoꝵ¬
oꝑum p̃cedentib meritis. Alioqͥn gr̃a iam
non est gr̃a. qnͣdoquidẽ ideo datur. non
qr bona oꝑa fecnnuᷤ. s ut ea facere ualeamꝰ:
so est non quia legem impleuimꝰ. s ut le¬
gem implere possimus. Ille enim dixit ñ
uem legem soluere s ad implere: de quo
dictum est uidimus głam eus quasi uni¬
geniti apatre. plenum gr̃a & ueritate. Hoc
est gła: de qua dictum est. Om̃s enimp¬
cauerunt: & egent gła dei. Et hec est gr̃a

Expanded text:
est lex, si quis ea legitime utatur, si etiam quod sequitur uerum est: est lex, si quis ea legitime utatur, si etiam quod sequitur uerum est: sciens hoc, qme utitur lege nisi iustus? at ei non est posita, sed iniusto. an et iniustus, ut iustificetur, id est ut iustus fiat, legitime lege uti debet, qua tamquam paedagogo perducatur ad gratiam, per quam solam quod lex iubet possit implere? per ipsam quippe iustificatur gratis, id est nullis suorum operum praecedentibus meritis — alioquin gratia iam non est gratia -, quando quidem ideo datur, non quia bona opera fecimus, sed ut ea facere ualeamus, id est non quia legem impleuimus, sed ut legem implere possimus. ille enim dixit: non ueni legem soluere, sed implere, de quo dictum est: uidimus gloriam eius, a et ueritate. haec est gloria, de qua dictum est: omnes enim peccauerunt et egent gloria dei, et haec est gratia,
Abbreviated transcription (Latin):
testificataͥ sine lege manifestara: S iꝰtitia di si¬
fert sme acluitorio legis. hoc ẽ ñ aduitus
alege. quandoqͥdem ꝑ legem ostendit
homini infirmitatem suam: ut ad euiꝰ
entia eiꝰ quippe dictum ẽ: quod legem
& misccłiam in liugua portet. Legem sci¬
licet. qua reos faciat suꝑbos: mĩam
qͥtͦ. Iustificati gratis ꝑ gr̃am ipsuis. hon
itaꝙ iustificati ꝑ legera. ñ iustificati ꝓpro
priam uoluntatem: s iustificati gratis
ꝑ gr̃am ipsius. ñ quod sine uoluntate
nr̃a fiat: s uoluntas nr̃a ostenditur infir¬
ma ꝑ legem. ut sanet gr̃a uolintatem: &
sana uoluntas impleat legem: ñ consti¬
tuta sub lege. nec indigens lege. Iusto.n.
lex non est imposito. Que tñ bona est.
siquis ea legitime utatur. Nec duo apłs
uelut int se contraria conectens: monet
moietq lectorem ad ꝑscrutandam questi¬
onem atq soluendam. Quomͦ enim bona

Expanded text:
testificata, si sine lege manifestata? sed iustitia dei sitestificata, si sine lege manifestata? sed iustitia dei sifert sine adjutorio legis, hoc est, non adjuto a lege. Quandoquidem per legem ostendit homini infirmitatem suam, ut ad ejus entia quippe ejus dictum est, quod legem et misericordiam in lingua portet : legem scilicet, qua reos faciat superbos; misequatur: Justificati gratis per gratiam ipsius . Non itaque justificati per legem, npriam uoluntatem, sed iustificati gratis per gratiam ipsius; non quod sine uoluntate nostra fiat, sed uoluntas nostra ostenditur infirma per legem, ut sanet gratia uoluntatem et sana uoluntas impleat legem non constituta sub lege nec indigeno lege. Iusto enim lex non est posita; quae tamen bona est, si quis ea legitime utatur. haec duo apostolus uelut inter se contraria conectens monet mouetque lectorem ad perscrutandam quaestionem atque soluendam. quomodo enim bona
Abbreviated transcription (Latin):
quod illa ostenderit uoluntas impleat.
ne lege tustitia dei manifestata est: testi¬
ficata ꝑ legem & ꝓpħas. Parũne in sonat
surdis. iustitia in quit dei mantfestata
est: Hane ignorant qui suam uolunt cõ¬
stituere: huic nolunt eẽ sub reti. Iusttia¬
dei iquit manifestata est. Non clixit iͦti¬
tia hominis uł iustitia ꝓprie uoluntatis.
s iustitia dei. ñ qua iustus est deus: sed
qua induit hominẽ cum iustificat im¬
pium. Nec testificatur ꝑ legem & ꝓpħas.
Huc quippe testimoniũ ꝑhibent lex et
ꝓpħe. Lex quidem hoc ip̃o. quod iubendo¬
& minando & nenimem ustificando. sa¬
tis intlicat dono dei iustificari hominẽ
Nam hinc sequit᷑ s ad iungit dicens.
autem ista fides xp̃i dicta est non qua xp̃c
credit: sic illa ustitia dei ñ qua uistus ẽ
deus. Utrumꝙ enim nr̃m est. S icleo dei
& rp̃i dicitur: quod eus nobis largitate
donatur. Iustitia gͦ sine lege: non sine
lege manifestata. Quomͦ enim ꝑlegẽ

Expanded text:
quod illa ostenderit uoluntas impleat aquod illa ostenderit uoluntas impleat ane lege iustitia dei manifestata est, testificata per legem et prophetas. parumne insonat surdis? iustitia, inquit, dei manifestata est. hanc ignorant qui suam uolunt constituere, huic nolunt esse subiecti. iustitia, inquit, dei manifestata est —non dixit: \'iustitia hominis ucl iustitia propriae uolused, justitia Dei, non qua Deus justus est, sed qua induit hominem, cum justificat impium. Haec testificatur per Legem et Prophetas: huic quippe testimonium perhibent Lex et Prophetae. Lex quidem, hoc ipet minando et neminem iustificando satis indicat dono dei iustificari hominem nam hinc sequitur et adiungit dicens: autem ista fides Christi dicta est non qua credit Christus, sic illa iustitia dei non qua iustus est deus. utrumque enim nostrum est; sed ideo dei et Christi dicitur, quod eius nobis largitate donatur. iustitia ergo dei sine lege non sine lege manifestata. quomodo enim per legem
Abbreviated transcription (Latin):
uiuere debeamus: nec auduint quod
legunt quia ñ iustificabit᷑ ex lege om̃iˢ
caro coram deo. Potest enim fieri coram
hom̃ib non autem coram illo. qui ipsiꝰ
det etiam si aluid fatiat qui legẽ ti&.
quid tñ mallet facere si liceret. Ac ne
quisqmͣ putaret hic apłm ea lege dixis¬
se neminem iustificari que in sacram̃¬
tis ueterib multa continet figurata p̃-¬
cepta. unde etiam ipsa est circumcisio
carnis. qmͣ die octauo acciꝑe paruuli iꝰsi
sunt: continuo subunxit qmͣ legem
dixerit & ait. ꝑ legem enim: cognitio
peccati. Illa gͥ lex ẽ de qua p̾tea dicit:
pecc̃m ñ cognoui nͥ ꝑ legem. Nam con¬
cupiscentiam nesciebam nͥ lex diceret:
ñ concupisces. Nam quid est aliud. ꝑ
legem cognitio peccati: Hic forte dicat
humana illa p̃sumptio. ignorans dei iꝰti¬
tiam & suam uolens constituere. meri¬
to dixisse apłm: quia ex lege nemo ĩti¬
ficabitur. Ostendit enim tm̃m lex qͥd
faciendum quid ue cauencdum sit: ut

Expanded text:
uiuere debeamus, nec audiunt quod uiuere debeamus, nec audiunt quod legunt: quia non iustificabitur ex lege omnis caro coram deo. potest enim fieri coram hominibus, non autem coram illo qui cordis det, etiamsi aliud faciat qui legem timet, quid tamen mallet facere, si liceret. ac ne quisquam putaret hic apostolum ea lege dixisse neminem iustificari, quae in sacramentis ueteribus multa continet figurata praecepta, unde etiam ipsa est circumcisio carnis, quam die octauo accipere paruuli iussi sunt, continuo subiunxit quam legem dixerit et ait: per legem enim cognitio peccati. illa igitur lex est, de qua postea dicit: peccatum non cognoui nisi per legem. nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: non concupisces. nam quid est aliud per legem enim cognitio peccati? Hic forte dicat humana illa praesumptio ignorans dei iustitiam et suam uolens constituere merito dixisse apostolum: quia ex lege nemo iustificabitur; ostendit enim tantummodo lex quid faciendum quidue cauendum sit, ut
Abbreviated transcription (Latin):
dante pecẽo qd̾ abscientib ꝑpetrabat᷑.
quia & quicumc fatiebant quodlex ui¬
bebat non aduiuante sp̃u gr̃e. timore
pene fatiebant non amore iustitie:ac
ꝑhoc coram cleo ñ erat in uoluntate. qd̾
coram hominib apparebat moꝑe: po¬
tiusq ex illo rei tenebantur: quod eoᷤ
nouerat deus malle si fieri possit im¬
pune cõmitt̾e. Circumcisionẽ autem
cordis dicit. puram scilicet ab omni
illicita concupiscentia uoluntatem: qd̾
ñ fit litt̾a docente & minante: s sp̃u
aduiuante atꝙ sanante. Ideo laus ta¬
lium ñ ex hominib s ex deo ẽ. qui ꝑ
suam gr̃am p̾stat unde laudet᷑: de
quo dictum est indño laudabitur
anuma mea. & cui dicit᷑. apud te
laus mea: ñ quales illi sunt qui dm̃
laudari uolunt quod homines sunt.
se autem quod iusti sunt. S laudamꝰ
inquiunt et deum nr̃e iustificationis
auctorem. ineo quod legem dedit. cuiꝰ
intuitu nouerimus quemadmodum

Expanded text:
dante peccato, quod ab scientibus perpetrabatur. dante peccato, quod ab scientibus perpetrabatur. Quia et quicumque faciebant quod lex jubebat, non adjuvante spiritu gratiae, timore poenae faciebant, non amore justitiae: ac per hoc coram Deo non erat in voluntate, quod coram hominibus apparebat in opere: potiusque ex illo rei tenebantur, quod eos noverat Deus malle, si fieri posset impune, committere. Circumcisionem autem cordis dicit, puram scilicet ab omni illicita concupiscentia voluntatem: quod non fit littera docente et minante, sed spiritu adjuvante atque sanante. Ideo laus talium non ex hominibus, sed ex Deo est, qui per suam gratiam praestat unde laudentur, de quo dicitur, In Domino laudabitur anima mea ; et cui dicitur, Apud te laus mea laudari uolunt quod homines sunt, se autem quod iusti sunt. Sed laudamus, inquiunt, et deum nostrae iustificationis auctorem in eo quod legem dedit, cuius intuitu nouerimus quemadmodum
Abbreviated transcription (Latin):
ne p̃putium eius incͥcumcisionẽ repu¬
tabitur. & uidicabit quod ex nat᷑a est
p̃putium legem ꝑficiens. te qui ꝑlitt̾am
& cͥcumcisionẽ p̾uaricator legis es ÷ Non
enim qui in manifesto uideius est. neꝙ¬
que in manifesto incarne est cͥcumcisio.¬
s qui in ab scondito uideus ẽ. & cͥcumcisio¬
ne cordis qui sp̃u ñ litt̃a: cuiꝰ laus ũ ex ho¬
mib s ex deo. Hic manifestauit: quem¬
ad modum dixit głaris indeo. Nam
utiq si uͦ talis iudeus głaretur indeo.
eo modo quo postulat gr̃a. que ñ oꝑũ
meritis s gͣtuita datur ex deo eẽt laui
ñ ex hominib. S ita głabantur uideo.
uelut qui soli meruissent legem euis
acciꝑe: scł̃m illam uocem psalmi quo
dictum est. ñ fecit sic ulli genti. & iudi¬
tia sua ñ manifestauit eis. Qmͣ tñ dei
legem sua uistitia se arbitrantur im¬
plere cum magis euis p̃naricatores es¬
sent: unde illis iram oꝑabatur abun¬

Expanded text:
nne praeputium eius in circumcisionem repunne praeputium eius in circumcisionem reputabitur et iudicabit, quod ex natura est, praeputium legem perficiens te, qui per litteram et circumcisionem praeuaricator legis es? non enim, qui in manifesto, Iudaeus est nequesed qui in abscondito, Iudaeus est et circumcisione cordis, qui spiritu, non littera, cuius laus non ex hominibus, sed ex deo. hic manifestauit quemadmodum dixerit: gloriaris indeo. nant utique si uere talis Iudaeus gloriaretur in deo eo modo, quo postulat gratia, quae non operum meritis, sed gratuito datur, ex deo esset laus eius, non ex hominibus. sed ita gloriabantur in deo, uelut qui soli meruissent legem eius accipere, secundum illam uocem psalmi, qua dictum est: non fecit sic ulli genti et iudicia sua non manifestauit cis. quam tamen dei legem sua iustitia se arbitrabantur implere, cum magis eius praeuaricatores essent. unde illis iram o
Abbreviated transcription (Latin):
s tñ fatigatione utili ac salubri. ut
int̾ioris hominis magis exerceat mem¬
bra qm frangat. Inde sunt que supra
cõmemoraui. Insde est quod iudeum ar¬
guit: eumq dicit uideum cognomi¬
nari & nequaqmͣ id quod ꝓfitecuur ĩ¬
plere. Si autẽ inquit tu uideus cog¬
nominaris. & requiescis in lege. & głariˢ
in deo. & nosti uoluntatẽ eus. & ꝓbas
distantia instructus ex lege. confidis te¬
ip̃m ducẽ ẽẽ cecorum. lumen eorum
qui intenebris sunt eruditorẽ insipi¬
entiũ. magistrũ infantiũ: habentem
formam scientie & uerrtatis in lege.
Qui gͦ alium doces. te ip̃m ñ doces:
Qui p̾dicas ñ furandum furaris: Qui
dicis non adult̾andum ad ult̾as: Qui
deum inbonoras: Nomen enim dei
ꝑ uos blasphematur int gentes: sicut
scͥptum est. Circumcisio quidem ꝓdest:
silegem custodias. Si p̃uaricator legis
sis: cͥcumcisio tua p̃putium facta est.
Sigͥ p̃putium uistitiam legis eustidiat. ñ¬

Expanded text:
sed tamen fatigatione utili ac salubri, ut sed tamen fatigatione utili ac salubri, ut interioris hominis magis exerceat membra quam frangat. Inde sunt illa, quae supra commemoraui, inde est quod Iudaeum arguit eumque dicit Iudaeum cognominari et nequaquam id quod profitetur implere. s i au tem tu, inquit, ludaeus cognominaris et requiescis in lege et gloriaris in deo et nosti uoluntatem et probas distantia instructus ex lege, confidis teipsum ducem esse caecorum, lumen eorum, qui in tenebrissunt, eruditorem insipientium, magistrum infantium, habentem formam scientiae et ueritatis in lege, qui ergo alium doces, te ipsum non doces? qui praedicas non furandum, furaris ? qui dicis non adulterandum, adulteras? quideum inhonoras? nomen enim dei per uos blasphematur in gentibus, sicut scriptum est. circumcisio quidem prodest, si legem custodias; si autem praeuaricator legis sis, circumcisio tua praeputium facta est. si igitur praeputium iustitias legis custodiat, no
Abbreviated transcription (Latin):
ret᷑. ñ ob aliud qnͣtũ mͥ uidetur hoc no¬
p̃suimentes. ꝓ cõmendanda ista dei gra
fortit᷑ atꝙ acrit dinicat: quia reuera
millo euidentior & clarior apparuit.
qui cum talia oꝑaretur uehement̃
eccłiam dei ꝑsequens. ꝓ quibꝰ summo
supplitio dignus fuit. miscł̾iam pro
dampnatione suscepit: & ꝓ pena cõ¬
secutus est gr̃am. Merito ꝓ euis de¬
fensione clamat atq concertat. nec¬
in ꝓfuncla & nimis abdita ñ intelli¬
gentium. & ũba suasana iꝑũsum
sensum decorquentium. curat inuidiam.
dum tñ incunctant᷑ p̃dicet donum dei qͦ
uno salui fuint filii ꝓmissionis filii bene¬
ficii diuini. filii gr̃e O miscłie. filii testa¬
m̃ti noui: pͥmum quod omĩs euis salu¬
tatio sic se habet. Gr̃a uob̾ & pax adeo
patre: & domino iħu xp̃o. Deinde ad
romanos pene ipsa questio sola uersa¬
tur. tam pugnacit᷑ tam multipliciter.
ut fatiget quidem legentis intentionẽ:

Expanded text:
retur , non ob aliud, quantum mihi videtur, hoc noretur , non ob aliud, quantum mihi videtur, hoc nopraesumentes, pro commendanda ista Dei gratia, fortiter atque acriter dimicans: quia revera in illo evidentior et clarior apparuit, qui cum talia operaretur vehementer Ecclesiam Dei persequens, pro quibus summo supplicio dignus fuit, misericordiam pro damnatione suscepit, et pro poena consecutus est gratiam, merito pro ejus defensione clamat atqin re profunda et nimis abdita non intcllegent:um et uerba sua sana in peruersum sensum detorquentium curat inuidiam, dum tamen incunctanter praedicet donum dei, quo uno salui fiunt filii promissionis, filii beneficii diuini, filii gratiae et misericordiae, filii testamenti noui. primo, quod omnis eius salutatio sic se habet: gratia nobis et pax a deo patre et domino Iesu Christo; deinde ad Romanos paene ipsa quaestio sola uersatur tam pugnaciter, tam multipliciter, ut fatiget quidem legentis intentionem,
Abbreviated transcription (Latin):
patione anima rationalis quodãm
accenditur: ut sit etiam ipsa factũ
creatumq lum̃. sic̃ erat ioħes lucer¬
na ardens & lucens. Qui tñ unde
luceret agnoscens: nos inquit deple
qd̃ illuminat omnẽ hominẽ uenien.¬
dem in hunc mundum. Proinde cũ
cdixiss meodem psalmo. p̃tende misc¬
d̾iam tuam scientib te & iustitiã tuã
his qui recto sunt corde. ñ ueniat inqͥt
mͥ pes suꝑbie & manus pecc̃orum non
moueat me: ibi ceciderunt om̃s qui
oꝑantur iniquitatẽ. expulsi sunt nec
potuerunt stare. Hac quippe impieta¬
te qua tͥbuit sibi quisꝙ quod deiest:
pellitur intenebras suas. que sunt
oꝑa iniquitatis. Hec enim plane ipse
facit: & ad hec implenda sibi est idoneꝰ.
Oꝑa uͦ iustitie ñ facit. nͥ qnͣtum ex illo
fonte atꝙ ex illo lumine ꝑcipit. ubi
nulliꝰ indigens uita est: & ubi ñ ẽ tͣns¬
mutatio. nec momenti obumbratio. Ideo
paulus apłs qui cum saulus pͥus uota¬

Expanded text:
patione anima rationalis quodam modo patione anima rationalis quodam modo accenditur ut sit etiam ipsa factum creatumque lumen: sicut erat Joannes lucerna ardens et lucens ; qui tamen unde luceret agnoscens, Nos, inquit, de plquod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum . Proinde cum dixisset in codem psalmo, Praetende misericordiam tuam scientibus te, et justitiam tuam his qui recto sunt corde: non ueniat, inquit, mihi pes superbiae et manus peccatorum non moueant me. ibi ceciderunt omnes qui operantur iniquitatem, expulsi sunt nec potuerunt stare. hac quippe impietate, qua tribuit sibi quisque quod dei est, pellitur in tenebras suas, quae sunt opera iniquitatis. haec enim plane ipse facit et ad haec implenda sibi est idoneus. opera uero iustitiae non facit, nisi quantum ex illo fonte atque ex illo lumine percipit, ubi nullius indigens uita est et ubi non est conmutatio nec momenti obumbratio. Ideo Paulus ap
Abbreviated transcription (Latin):
Quod enim mortiuis est peccato. mor¬
tuus est semel: quid autem uiuit
uiuit deo. Ita & uos existimate uos
mortuos ẽẽ pecc̃o: uiuere autẽ deo in
xp̃o iħu. Nempe satis elucet miste¬
rio dominice mortis & resurrectiõis.
figuratum uite nr̃e uet̾is occasum ⁊
exortum noue: demonstratãꝙ iniqͥta¬
tis ab olitionem renouationẽꝙ ĩtitie.
Unde gͥ hoc tantum benefitium hõi.
inꝓtectione alarum cłi sꝑantes. ut
inebrientur ab ubertate domus euis.
& torrentẽ uoluptatis potent: qm̃ apd̃¬
suam scientib eum: & iustitiam his
qui recto sunt corde. Neꝙ enim quia
scuint. s etiam ut sciant eum p̃ten
corde. s etiam ut recti sint corde p̾¬
tendit ustitiam suam. qua iustifi¬
cat impiũ. Hec cogitatio ñ affert
suꝑbiam: quod uitium oritur cũ
sibi quisꝙ p̃fictit. seq sibi ad uiuen¬
dum caput facit. Quo motu recedit᷑
ab illo fonte. cuius solius haustu iͦtitia
bibitur. bona scilicet uita. & ab illo
in cõmutabili lumine. cuuis partici¬

Expanded text:
peccato, mortuus est semel; quod autem uiuit, uiuit deo. ita et uos existimate uos mortuos esse peccato, uiuere autem deo in Christo Iesu. nempe satis elucet mysterio dominicae mortis et resurrectionis figuratum uitae nostrae ueteris occasum et exortum nouae demonstratamque iniquitatis abolitionem renouationemque iustitiae. unde igitur hoc tantum beneficium hominiin protectione alarum dei sperantes, ut inebrientur ab ubertate domus eius et torrentem uoluptatis eius potent, quonsuam scientibus eum et iustitiam suam his qui recto sunt corde. neque enim quia sciunt, sed etiam ut sciant eum praetecorde, sed etiam ut recti sint corde praetendit iustitiam suam, qua iustificat impium. haec cogitatio non aufert in superbiam, quod uitium oritur, cum sibi quisque praefidit seque sibi ad uiuendum caput facit. quo motu receditur ab illo fonte uitae, cuius solius haustu iustitia bibitur, bona scilicet uita, et ab illo inco
Abbreviated transcription (Latin):
ma laborans. qnͣdo concupiscentiam
ñ uicerit. nec timor ille quasi custos
seuerus absescerit. ꝑ filem confugiat
ad mĩam cdei ut det quod iubet: atꝙ
tiat plus delect̾are quod p̃cepit. qmͣ
delectat quod impedit. Ita multa mł¬
titudo dulcedinis euis. hoc est lex fi¬
dei. caritas eius. conscͥpta incorclibus
att diffusa ꝑficitur sꝑantib in eam:
ut anima sanata ñ timore pene set
amore iustitie oꝑetur bonum. Liberũ
gͦ arbitum euacuamꝰ ꝑ gr̃am ͣ Absit.
S magis lib̾um arbrtͥum statuimꝰ.
Sic̃ enĩ lex ꝑfidẽ.: sic liberũ arbitrium

Expanded text:
ma laborans, quando concupiscentiam malam ma laborans, quando concupiscentiam malam non uiccrit nec timor ille quasi custos seuerus abscesserit, per fidem confugiat ad misericordiam dei, ut det quod iubet atqueanctum faciat plus delectare quod praecipit quam delectat quod inpedit. ita multa multitudo dulcedinis eius, hoc est lex fidei, caritas eius conscripta in cordibus atque diffusa perficitur sperantibus in eum, ut anima sanata non timore poenae, sed amore iustitiae operetur bonum. Liberum ergo arbitrium euacuamus per gratiam ? absit, sed magis liberum arbitrium statuimus. sicut enim lex per fidem, s
Abbreviated transcription (Latin):
est iħc. O credideris incorde tuo. quia deus
illum suscitauit amortuis. saluuis eris. In
tantum iustꝰ: in qnͣtum saliuis. ꝑ hanc
enim fidem credimus. quod etiam nos
deus amortuis excitet nt̾im sp̃u. ut in
nouitate eius gr̃e temꝑant᷑ & pie & iuste
uiuamus in hoc scło: pꝰt etiam carnem
nr̃am ad imimortalitatẽ resurrecturam.
qd̾ est meritum sp̃c qui eam in resurre¬
ctionẽ sibi congruam hoc est in iustifi¬
cationẽ p̃cedit. Consepilti enim sumu
xp̃o ꝑbaptismum in mortem. ut quẽ¬
admodum xp̃c resurrex̃ amortuis ꝑ¬
salutem. & qnͣtum nob̾ inchoatur ĩ re.
s qnͣtum ꝑficienda expectatur inspe. Dĩs
enim qui inruocauerit nomen domini:
saluus erit. Qmͣ multa multitudo ait
psalmista dulcedinis tue dñe. qmͣ ab¬
scondisti timentib te: ꝑ fecisti autem
sꝑantibus inte. Er lege timemus dm̃.
ex fide sꝑamus in dm̃. S tim̃tib penã
ab sconditur gr̃a. sub quo timore ani¬

Expanded text:
est Iesus, et credideris in corde tuo, quia deus est Iesus, et credideris in corde tuo, quia deus illum suscitauit a mortuis, sauus eris. in tantum iustus, in quantum saluus. per hanc enim fidem credimus, quod etiam nos deus a mortuis excitet: interim spiritu, ut in nouitate eius gratiae temperanter et iuste et pie uiuamus in hoc saeculo, post etiam carne nostra a.l inmortalitatem resurrectquod est meritum spiritus, qui eam in resurrectione sibi congrua, hoc est, in justificatione praecedit. Consepulti enim sumus Christo per Baptismum in mortem, ut quemadmodum Christus resurrexit a mortuis salutem et quantulum nobis inchoatur in re et quantum perficienda expectatur in spe. omnis enim qui inuocauerit nomen domini. sa 1 uus eri t. quam multa multitudo, ait psalmus, dulcedinis tuae, domine, quam abscondisti timentibus te, perfecisti autem sperantibus in te! ex lege timemus deum, ex fide speramus in deum; sed timentibus poenam absconditur gratia. sub quo timore ani
Abbreviated transcription (Latin):
denti: io est cui ꝑ sp̃m incorporatus factuscꝑ
membrum euis. potest quisꝙ illo in cremẽ¬
tum intͥnsecus dante oꝑari iustitiam. De
cuiꝰ oꝑib etiam ipse dixit: quia sine me ni¬
chil potestis facere. Ideo quippe ꝓponit᷑ iusti¬
tia legis. quod qui fecit eam uiuet milla.
ut cum quisq infirmitatem suam cogno¬
uerit. ñ ꝑ suas uires neꝙ ꝑ litt̾am ipsuis legiᷤᷤ
quod fieri ñ pot̾. s ꝑficlem concilians iti¬
ficatorem ꝑueniat: & fatiat & uiuat in
ea. Opus enim quod qui fec̾it uiuet mn
eo: ñ fit nͥ iustificato. Iustificatõ aũ ex fide
ĩpetrat᷑: de qua dictum est. Nedixeris
incorde tuo quis ascendit in celum. hoc
hoc est xp̃m deducere: aut quis descen¬
dit in abyssum. hoc est xp̃m a mortuis
reducere. S quid dicit: Prope te est
ũbum inore tuo & in corde tuo. hoc est
inquit u̾bum fidei quod p̃dicamus:
quia si confitearis more tuo quia dñs

Expanded text:
edenti, id est cui per spiritum incorporatus factusque edenti, id est cui per spiritum incorporatus factusque membrum eius potest quisque illo incrementum intrinsecus daute operari iustitiam. de cuius operibus etiam ipse dixit, quia sine me nihil potestis facere. Ideo quippe proponitur iustitia legis, quod qui fecerit eam, uiuet in illa, ut cum quisque infirmitatem suam cognouerit, non per suas uires neque per litteram ipsius legis, quod fieri non potest, sed per fidem concilians iustificatorem perueniat et faciat et uiuat in ea. opus enim, quod qui fecerit uiuet in eo, non fit nisi a iustificato. iustificatio autem ex fide inpetratur, de qua scriptum est: ne dixeris in corde tuo: quis ascendit i n caelum? hoc est Christum deducere, aut: quis descendit in abyssum ? hoc est christum a mortuis reducere. sed quid dicit? prope te est uerbum, in ore tuo et in corde tuo. hoc est. inquit, uerbum fidei quod praedic a m u s, qui a si confitearis in ore tuo, quia dominus
Abbreviated transcription (Latin):
uolentes constituere. iustitie dei non st̃
sub iecti. finis enim legis xp̃c ad iustitiã
omĩ credenti. & adhuc dubitamus que
sint oꝑa legis. quib homo non iustificat᷑.
si ea tanqm̃ sua crediderit. sine ad utori¬
o & dono dei. quod est ex fide iħu xp̃i.
& cͥcumcisionẽ cet̾aꝙ talia suspicam᷑. quia
etiam de his sacͤmentis aliis locis talia
q̃dam legunt᷑: S hic utiq ñ cͥcumcisio¬
nem tanqmͣ suam iustitiam uolebant
constituere. quia & ipsam deus p̃cipien¬
do constituit: nec de illis oꝑib hoc intel¬
ligi pot̾ de quib dñs eis decit. reicitis
mandatũ c̾ei. ut traditiones ur̃as sta¬
tuatis. Quia ꝑ sequens inquit legem tͦti¬
tie: in legem ñ ꝑuenit isrł. Non dixit
ꝑsequens traditiones suas: io est consec¬
tans. Hec gͦ sola distantia ẽ. quia ip̃m
ñ concupisces. & cetera mandata eus sc̃a
& bona sibi tͥbuebant. que ut possit hõ
facere. deus oꝑatur in homine ꝑfidẽ¬
ihu xp̃i. qui finis est adiustitiam omni cͤ¬

Expanded text:
constituere iustitiae dei non sunt subiecti. finis enim legis Christus ad iustitiam omni credenti. et adhuc dubitamus, quae sint opera legis, quibus homo non iustificatur, si ea tamquam sua crediderit sine adiutorio et dono dei, quod est ex fide Iesu Christi? et circumcisionem ceteraque talia suspicamur, quia etiam de his sacramentis aliis in locis talia quaedam leguntur? sed hic utique non circum cisionem tamquam suam iustitiam nolebant constituere, quia et ipsam deus praecipiendo constituit. nec de illis operibus hoc intellegi potest, de quibus dominus eis dicit: reicitis mandatum dei, ut traditiones uestras statuatis, quia persequens, inquit, legem iustitiae in legem non peruenit 1 srahel; non dixit \'persequens traditiones suas\', id est \'consectans\'. haec ergo sola distantia est, quia ipsum non concupisces et cetera mandata sancta et iusta sibi tribuebant. quae ut possit homo facere, deus operatur in homine pChristi, qui finis est ad iustitiam omni cr
Abbreviated transcription (Latin):
fatiat fides: sd ẽ ut cui uibetur si ñdũ
potest sciat quid faciat. Si autẽ conti¬
nuo potest & obedient̃ facit: debet
etiam scire quo donante possit. Non
enim sp̃m huius mundi accepimus
ait idem constantissimꝰ p̃dicator gr̃e.¬
insipiens obscuratum est eorum. qui co¬
gnitum dm̃ ñ ut dm̃ gras agendo głi¬
ficauer̃t: Nec alio sp̃u decipiuntur etiã
illi: qui ignorantes dei iustitiã & suam
dei filuus. qui nouit aquo sꝑet quod
ñdum habet. qmͣ qui sibi tribuit io
quod habet. qmͣuis uiͥt horum p̃ferẽ¬
dus sit qui & habet & nouit aquo hab&.
si tñ ñ se credat ẽẽ quod ñdũ ẽ: ne ĩcidat
in uicium illius pharisei. qui qmͣqmͣ dõ
gr̃as ageret ex his que habebat. nichil
tñ petebat dari sibi: tanqmͣ nichil indi¬
geret ad augendam ꝑficienlam ue iꝰti¬
tiam. His gͥ consideratis ꝑtͣctatisꝙ ꝓ ui¬

Expanded text:
faciat fides; id est, ut cui jubetur, si nondum faciat fides; id est, ut cui jubetur, si nondum potest, sciat quid petat: si autem continuo potest, et obedienter facit, debet etiam scire quo donante possit. Non enim spiritum hujus mundi accepimus, ait idem ipse constantissimus gratiae praedinsipiens obscuratum est eorum, qui cognitum deum non ut deum gratias agendo glorificauerunt ? nec alio spiritu decipiuntur etiam illi, qui ignorantes dei iustitiam et suamfidei filius, qui nouit a quo speret quod nondum habet, quam qui sibi tribuit id quod habet. quamuis utrique horum praeferendus sit qui et habet et nouit a quo habeat, si tamen non se credat iam esse quod nondum est, ne incidat in uitium illius pharisaci, qui quamquam deo gratias ageret ex his quae habebat, nihil tamen petebat dari sibi, tamquam nihilo indigeret ad augendam perficiendamue iustitiam. his igitur consideratis pertractatisque pro ui
Abbreviated transcription (Latin):
sus huic tempori congrus. aut uͦ de
oꝑib sacͣmentoꝵ q̃stio fuit. quando m̃¬
tio legis ob hoc fiebat. quia ꝑ ipsam cog-¬
nitio peccati est: & ideo ex ea nemo usti¬
ficatur. Unde ñ ꝑ illam exclusa est głia¬
tio: s ꝑ legem fidei ex qua ustus uiuit.
S numquid & ꝑistam non fit cognitiõ
lex ininando imꝑat: hoc fidei lex creclẽ¬
do impert. Illa dicit ñ concupisces. ista
dicit cum scirem quia nemo potest eẽ¬
continens nͥ deus det. & hoc ip̃m erat sapi¬
entie scire cuius ẽẽt hoc donum: adii do¬
minũ s dep̃catus sum. Ip̃a est illa sapiẽ¬
tia que pietas uocat᷑. qua colit᷑ pat̾ lumi¬
nũ. aquo est omne datum optimum
& omne donum ꝑfectum. Colitur aũ
sacͥfitio laudiᷤᷤ actionib ꝙ gr̃arum. ut
cultor euis non inse ipso s in ilo głet.
ac ꝑ hoc lege oꝑum dicit deus. fac qd̾
iubeo. lege fidei dicit᷑ deoda quod ubes.
Ideo enim uibet lex ut ad moneat quid

Expanded text:
suis huic iam tempori congruis. aut uero de suis huic iam tempori congruis. aut uero de operibus sacramentorum quaestio fuit, quando mentio legis ob hoc fiebat, quia per ipsam cognitio peccati est et ideo ex ea nemo iustificatur? unde non per illam exclusa est gloriatio, sed per legem fidei, ex qua iustus uiuit. sed numquid et per istam non fit cognitio plex minando imperat, hoc fidei lex credendo impetrat. illa dicit: non concupisces, ista dicitcontinens, 153 nisi Deus det, et hoc ipsum erat sapientiae scire cujus esset hoc donum; adii Dominum, et deprecatus sum . Ipsa est illa sapientia quae pietas vocatur, qua colitur Pater luminum, a quo est omne datum optimum, et omne donum perfectum . Colitur autem sacrificio laudis actionisque gratiarum, ut cultor ejus non in se ipso, sed in illo glorietur . Ac per hoc lege operum dicit Deus, Fac quod jubeo: lege fidei dicitur Deo, Da quod jubes. Ideo enim jubet lex, ut admoneat quod
Abbreviated transcription (Latin):
ipsius. ad ostentationem ustitie euis ꝓpt
ꝓpositum p̃cedentium cdelictorum. in dĩ
patientiam. ad ostendendam iustitiam
in hoc tempore: ut sit uistus & iustificanᷤ
eum qui exfide est ih̾ii. Deinde sub in¬
fert: unde nunc agimus. Ubi est gͦ
głatio tua : Exclusa est. ꝑ qmͣ legeni:
tactorum: Non: s ꝑ legem fidei. Lex gͦ
ista factoꝵ ip̃a est que dicit ñ concu¬
pisces: quia ꝑ illam cognitio peccatiẽ.
uolo gͥ scire siquis mn dicere audeat:
utrum lex fidei ñ dicat ñ concupisceᷤ.
Si euim ũ dicit. qui cause ẽ. eur non
inea positi securi atꝙ̃ impune peccemꝰ
hoc enĩ & illi putauerunt apłm dicẽ:
de quib art. Et sieut dieunt nos qui¬
dam dicẽ. fatiamꝰ mala ut ueniãt bona: ꝙͦꝵ
dampnatio iusta est. Si autem dicit etiã
lex factorum etiam ipsa ñ dicitur: Neq
enim quia ñ habet oꝑa uet̾um sacͣmen¬
torum. cͥcumcis ionis uidelicet atq cet̾oꝵ
ideo ñ sunt oꝑa que habet insacͣmẽtiᷤ

Expanded text:
psius ad ostensionem iustitiae eius propter propositum praecedentium peccatorum in dei patientia, ad ostendendam iustitiam ipsius in hoc tempore, ut sit iustus et iustificans eum, qui ex fide est Iesu. deinde subinfert unde nunc agimus: ubi est ergo gloriatio tua? exclusa est. per quam legem? factorum? non, sed per legem fidei. lex ergo ista factorum ipsa est quae dicit: non concupisces, quia per illam cognitio peccati est. uolo igitur scire, si quis mihi dicere audeat, utrum lex fidei non dicat: non concupisces. si enim non dicit, quid causae est, cur non in ea positi securi atque inpune peccemus? hoc enim et illi putauerunt apostolum dicere, de quibus ait: et sicut dicunt nos quidam dicere, faciamus mm justum est . Si autem dicit etiam lex factorum etiam ipsa non dicitur? Neque enim quia non habet opera veterum sacramentorum, circumcisionis uidelieet atque ceterorum, ideo non sunt opera quae habet in sacramentis
Abbreviated transcription (Latin):
cis ũbis: que paulo ante ob aluid cõmemo¬
rata & diligentus ꝑtͣctanda distuleram.
Manifestati inquit. qm̃ estis epła xp̃i mini
ui: ñ in tabulis lapideis. s intabulis cordis
carnalib. Ecce quemadmodũ ostendit quia
illud extͣ hominem scͥbitur. ut eum form¬
secus t̾rificet: hoc in ipso homine. ut eum
intrinsecus iustificet. Carnales autem tabu¬
las cordis dixit ñ carnalis prudentie. ẜ tan¬
qmͣ uiuentis sensumꝙ habentis incompara¬
tione lapidis qui sine sensu est: & quod pau¬
lopꝰt dicit. quod ñ pot̾ant intendere filii
isrł usꝙ infinem uultus moysi. & ideo eis
ꝑ uelum loquebatur. hoc significat. quia
litt̾a legis uistificat neminem. ẜ uelamen
positũ ẽ ĩlecdiõẽ uet̾iꝰ testam̃ti. don ad xͫ tnͣse¬

Expanded text:
cis verbis, quae paulo ante ob aliud commemocis verbis, quae paulo ante ob aliud commemorata et diligentius pertractanda distuleram. Manifestati, inquit, quoniam estis epistola Chriui, non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus. ecce quemadmodum ostendit, quia illud extra hominem scribitur, ut eum forinsecus terrificet, hoc in ipso homine, ut eum intrinsecus iustificet. carnales autem tabulas cordis dixit non carnalis prudentiae, sed tamquam uiuentes sensumque habentes in conparatione lapidis, qui sine sensu est. et quod paulo post dicit, quod non poterant intendere filii Israhel usque in finem uultus Moysi et ideo eis per uelum loquebatur, hoc significat, quia littera legis iustificat neminem, sed uelamen positum est in lectione ueteris testamenti, donec ad Chris
Abbreviated transcription (Latin):
uenit sp̃s sc̃s. qui eum ꝓmissũ expectan¬
tes inunum fuerant congregati. Ibi in
tabulis lapideis digitus dei oꝑatus est:
hic in cordib hominũ. Ibi gͦ lex extͥnsetꝰ
posita est qua in iusti t̾rerentur: hic in¬
tͥnsecus data est qua iustificarentur.
Nam ñ ad ult̾abis. ñ homicidiũ facies. ñ
concupisces. & siquod est alud mancla¬
tum. quod utiꝙ in illis tabulis scͥptum
ẽ: in hoc inquit sermone recapitulat᷑.
in eo quod diliges ꝓximum tuum tãꝙͣ
te ip̃m. Dilectio ꝓximi: malum ñ oꝑat᷑.
Plemtudo autem legis est caritas. Hec
non intabulis conscripta lapideis: sed
ta: neqͥ enim potest. S ad hanc pru¬
dentiam carnis t̾rencdam. cum inta¬
bulis sebunt᷑ oꝑa caritatis lex ẽ opũ:
& lutt̾a occidens p̾uaricatorem. Cum autem
ipsa caritas diffundit᷑ ĩ corde cͤdentiũ lex
est fidei: & sp̃s uuificans dilectorem. Uicle nc̃
quemadinodũ consonet ista discͤtio illis apłi¬

Expanded text:
venit Spiritus sanctus, qui eum promissum exspectanvenit Spiritus sanctus, qui eum promissum exspectantes in unum fuerant congregati. Ibi in tabulis lapideis digitus Dei operatus est; hic, in cordibus hominum. Ibi ergo lex extrinsecus posita est, qua injusti terrerentur: hic intrinsecus data est, qua justificarentur. Nam. Non adulterabis, Non homicidium facies, Non concupisces, et si quod est aliud mandatum, quod utique in illis tabulis scriptum est, in hoc, inquit, sermone recapitulatur, in eo quod diliges proximum tuum tanquam te ipsum. Dilectio proximi malum non operatur. Plenitudo autem legis est charitas . Haec non in tabulis conscripta lapideis, sed ta; neque enim potest : sed ad hanc prudentiam carnis terrendam cum in tabulis scribuntur opera charitatis, lex est operum, et littera occidens praevaricatorem: cum autem ipsa charitas diffunditur in corde credentium, lex est fidei, et spiritus vivificans dilectorem. 30. Vide nunc quemadmodum consonet ista discretio illis apostoli