comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
apłs petrꝰ aꝑtissime ostendit dicens. qd̾ ds̃ angłiᷤ
peccantibꝰ nõ peꝑcerit s carceribꝰ caliginis ĩ feri
retrudens tͣdidit in iuditium puniendos reserua¬
ri. Int̾ hos gͦ ⁊ illos dm̃ uł p̾sentia uł oꝑe diui¬
sisse quis dubitet ẽ. Illosq lucẽ m̃ito appellari
quis contͣ dicat. qño quidẽ nos adhuc in fine uiuẽ¬
tes. ⁊ eoꝵ eqͣlitatẽ adhuc sꝑantes utiq ñdũ tenenteᷤ
iã lux dicti ab apło sumꝰ : I uistis enĩ inquit aliqua
tenebre. nuic̃ aut̃ luxe in dño. Istos u̾o desertores
tenebras aptissime nũcupari ꝓfecto adu̾tunt. qͥ
peiores ẽẽ hominibꝰ infidelib siue intelligunt fiue
credunt. Qua ꝓpt̾ ⁊ si alia lux in isto huiꝰ libri
int̾ lucẽ ⁊ tenebras. nos tñ has duas angłicas socu¬
tates unam fruentẽ dõ. altã tum̃tẽ tẏpo. unã
cui dr̃ adorate eum omnes angłi eiꝰ. aliã cꝰ pͥnceps

Expanded text:
apostolus Petrus apertissime ostendit dicens, quod Deus angelis apostolus Petrus apertissime ostendit dicens, quod Deus angelis peccantibus non pepercerit. sed carceribus caliginis inferi retrudens tradiderit in iudicio puniendos reseruari. Inter hos ergo et illos Deum uel praescientia uel opere diuisisse quis dubitet? illosque lucem merito appellari quis contradicat? quando quidem nos adhuc in fide uiuentes eorum aequalitatem adhuc sperantes, utique nondum tenentes, iam lux dicti ab apostolo sumus: Fuistis enim, inquit, aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino. Istos uero desertores tenebras aptissime nuncupari profecto aduertunt, qui peiores esse hominibus infidelibus siue intellegunt siue credunt. Quapropter, etsi alia lux in isto huius libri inter lucem et tenebras: nos tamen has duas angelicas societates, unam fruentem Deo, alteram tumentem typho; unam cui dicitur: Adorate eum omnes angeli eius, aliam cuius princeps
Abbreviated transcription (Latin):
cupau̾it. subiciendo ⁊ addendo t̾ra aũt erat in¬
uisibilis ⁊ incompsita ⁊ tenebre erant suꝑ abys¬
sum. mox ut tͥnitatis cõmemoratio compleret᷑.
⁊ spc̃ inquit dĩ suꝑ ferebatur suꝑ aqͣm. Proide
ut uolet quisq accipiet quod ita ꝓfundũ ẽ. ut
ad ex̾citationẽ legentiũ a fidi regła nõ abeiranteᷤᷤ
plures possit generare sententias. dũ tñ angłos
scõs in sublimibꝰ sedibꝰ non quidẽ dõ coȩt̾nos. s
tam̃ de sua sempit̾na ⁊ u̾a felicitate securos ⁊ cer¬
tos eẽ nemo ambigat. Ad quoꝵ societatẽ ꝑtin̾e
paruulos suos dñs docens. ñ solum illud ait. er̃
eqͣles angłis dĩ. uer̃ ipsi quoq angłi qͣ ꝯtẽplatio¬
ne fruant᷑ ostendit uͥ ait. Uidete ne contemp¬
natis unum ex pusillis istis. Dico enĩ uob̃. qr
angłi eoꝵ in celis semꝑ uident faciem patͥs mĩ
mundi yma detrusos qui eis ułut carcer ẽ. usq
ad fut᷑am in die iudicii ultimã dampnationẽ.

Expanded text:
ncupauerit subiciendo et addendo: Terra autem erat inuisibilis et inconposita et tenebrae erant super abyssum: mox ut trinitatis commemoratio conpleretur: Et spiritus, inquit, dei superferebatur super aquam. Proinde ut uolet quisque accipiat, quod ita profundum est, ut ad exercitationem legentium a fidei regula non abhorrentes plures possit generare sententias, dum tamen angelos sanctos in sublimibus sedibus non quidem Deo coaeternos, sed tamen de sua sempiterna et uera felicitate securos et certos esse nemo ambigat. Ad quorum societatem pertinere paruulos suos Dominus docens non solum illud ait: Erunt aequales angelis Dei; uerum ipsi quoque angeli qua contemplatione fruantur ostendit, ubi ait: Videte, ne contemnatis unum ex pusillis istis; dico enim uobis, quia angeli eorum in caelis semper uident faciem Patris mei, mundi ima detrusos, qui eis uelut carcer est, usque ad futuram in die iudicii ultimam damnationem
Abbreviated transcription (Latin):
contendat ⁊ dicat non scõs angłos eẽ significatoᷤᷤ
in eo quod scͥptum ẽ. fiat lux. ⁊ facta ẽ lux s qͣm¬
libet lucem tunc pͥmum facta eẽ corporeã aut
appellatum ẽ cęlum. s ante illud de quo dictũ ẽ.
minauit. sic̃ ipse in engłio uideis querentibꝰ qͥs
cẽt. respond̾it se ẽẽ pͥncipiũ. ñ econtͣrio referam cõ¬
tentionẽ. maxime quia ħ me delectat płimũ qd̾
ȩtiam in sumo exordio scĩ libri geneseos tͥnitas cõ¬
mendat᷑. Cum enim ita dr̃ in pͥncipio. f.d.c. it̾ra.¬

Expanded text:
contendat et dicat non sanctos angelos esse significatos contendat et dicat non sanctos angelos esse significatos in eo quod scriptum est: Fiat lux, et facta est lux, sed quamlibet lucem tunc primum factam esse corpoream ant appellatum est caelum, sed ante illud de quo dictum est:minauit sicut ipse in euangelio Iudaeis quaerentibus quis esset respondit se esse principium: non e conttentionem, maxime quia hoc me delectat plurimum, quod etiam in summo exordio sancti libri Geneseos Trinitas commendatur. Cum enim ita dicitur, In principio fecit
Abbreviated transcription (Latin):
septies cadit iustus ⁊ resurgit.i. quo cienscũq ce¬
cid̾it non ꝑibit. Qm̃ non de iniquitatibꝰ. s de
tͥbulationibꝰ ad humilitatẽ ꝑducentibꝰ intelligi
uoluit. & septies in die laudabo te. Qd̃ alibi alio
mͦ dictum ẽ. semꝑ laus eiꝰ in ore mõ. & multa hꝰ
modi indiuinis auctoritatibꝰ reꝑunt᷑. in quibꝰ
septenarius numerꝰ ut dicci ꝓcuiꝰq rei uniu̾sita¬
te pom solet. Propt̾ hoc eodem sepe nu̾o sig̾cat᷑¬
tem. Ibi requies dĩ. qua requiescit᷑ in dõ. In toto
quippe .i. in plena ꝑfectione requies. in parte aut̃
labor. Idõ laboramus qͣmdiu ex parte scimus.
S cum uen̾it quod ꝑfectum ẽ. qd̾ ex parte ẽ eua¬
cuabitur. hinc ẽ qd̾ ꝯẽ scͥpturas istas eum labore
ramus. sic̃ hñt ꝑmanendi ęt̾nitatẽ. ita cognos¬
cendi facilitatẽ ⁊⁊ requiescendi felicitatem. Sine
difficultate quippe nos adiuuãt. qm̃ spiritalibꝰ

Expanded text:
Septiens cadet iustus, et resurget; id est: Quotienscumque ceSeptiens cadet iustus, et resurget; id est: Quotienscumque ceciderit, non peribit; quod non de iniquitatibus, sed de tribulationibus ad humilitatem perducentibus intellegi uoluit: et: Septiens in die laudabo te; quod alibi alio modo dictum est: Semper laus eius in ore meo; et multa huius modi in . diuinis auctoritatibus reperiuntur, in quibus septenarius numerus, ut dixi, pro cuiusque rei uniuersitate potem . Ibi requies Dei, qua requiescitur in Deo. In toto quippe, id est in plena perfectione, requies; in parte autem labor. Ideo laboramus, quamdiu ex parte scimus; sed cum venerit quod perfectum est, quod ex parte est evacuabitur . Hinc est quod etiam Scripturas istas cum labore ramus, sicut habent permanendi aeternitatem, ita cognoscendi facilitatem et requiescendi felicitatem. Sine difficultate quippe nos adjuvant; quoniam spiritualibus
Abbreviated transcription (Latin):
In septimo aut̃ die .i. in eodem die septies repetito.
qui numerꝰ ẽx ipse alia rõne ꝑfectus ẽ. dĩ requieᷤᷤ
cõm̃dat᷑. in qua pͥmum scĩficatio sonat. Ita ds̃
noluit istum diem in ullis suis oꝑibꝰ scĩficare. s
in requiȩ sua quȩ non ht̃ uesꝑam. Neq enĩ ulla
cͥat᷑a ẽ. quȩ ñ etiã ipsa alit̾ in dĩ u̾bo alit̾ in se
cognita faciat aliam ułut durnã aliã ułut ues¬
ꝑtinam noticiã. De septenarii poiro numeri ꝑ¬
fectione dici quidẽ plura possunt. s ⁊ liber iste
iam ꝓliceus ẽ.⁊ uereor ne occasione comꝑta scien¬
tiolã nr̃a leuit̾ mag̾̃ qͣm utilit̾ iactare uelle ui¬
deamur. Hñda ẽ itaq rõ moderationis atq gͣui¬
tatis. ne forte cum de num̾o multum loquimur.¬
m̃furam ⁊ pondꝰ neglige̾ uidicemur. hoc itaq
satis sit admonere. quod totus impar pͥmꝰ numerꝰ
t̾narius. totꝰ par qͣt̾narus. ex quibꝰ duobꝰ septena¬
rius constat. Ho̾ ꝓuniu̾so sepe ponit᷑. sicuti ẽ.

Expanded text:
In septimo autem die, id est eodem die septiens repetito, qui numerus etiam ipse alia ratione perfectus est, Dei requies commendatur, in qua primum sanctificatio sonat. Ita Deus noluit istum diem in ullis suis operibus sanctificare, sed in requie sua, quae non habet uesperam; neque enim ulla creatura est, ut etiam ipse aliter in Dei Verbo, aliter in se cognita faciat aliam uelut diurnam, aliam uelut uespertinam notitiam. De septenarii porro numeri perfectione dici quidem plura possunt; sed et liber iste iam prolixus est,. et uereor ne occasione conperta scientiolam nostram leuiter magis quam utiliter iactare uelle uideamur. Habenda est itaque ratio moderationis adque grauitatis, ne forte, cum de nummensuram et pondus negligere judicemur. Hoc itaque satis sit admonere, quod totus impar primus numerus ternarius est, totus par quaternarius: ex quibus duobus septenarius constat. Ideo pro universo saepe po
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ insuminã ducta sex fiunt. Partes aut̃ in hac
consid̾atione num̾oꝵ ille intelligende sunt. quȩ
quotȩ sint dici pot̾. sic̃ dimidia. t̾cia. qͣrta.⁊ dem¬
ceps ab aliquo num̾o denominate. Neq enĩ exem¬
longe sunt a tota sũma eiꝰ qd̾ ẽ nouẽ. Itemq in
denario qͣt̾nariꝰ ẽ aliqua pars eiꝰ. s quota sit dici
ñ pot̾. Unum aut̃ pot̾. nam decima pars ẽ. Ht̃ ⁊
ꝙ. S hȩ tres partes eiꝰ. decima ⁊ quinta ⁊ dimi¬
dia .i. unum .⁊ duo ⁊ quinq. simul dducte ñ cõplẽt
decẽ sunt enim octo. Duo denarii num̾i partes
in summã ductȩ. tͣnseunt eũ. Ht̃ enim duodeci¬
cõmemorandum putaui ad cõm̃dendã senarii
num̾i ꝑfectionem. qui pͥmus ut diei partibꝰ sins
in summã redactis ipse ꝑficitur. in quo ꝑfec̃ ds̃ oꝑa
sua. Uñ rõ mim̾i contempnenda ñ ẽ. quȩ in młtis

Expanded text:
quae in summam ducta sex fiunt. Partes autem in hac quae in summam ducta sex fiunt. Partes autem in hac consideratione numerorum illae intellegendae sunt, quae quotae sint dici potest; sicut dimidia, tertia, quarta et deinceps ab aliquo numero denominatae. Neque enim exemlonge sunt a tota summa eius, quod est nouem. Itemque in denario quaeternarius est aliqua pars eius; sed quota sit dici non potest; unum autem potest; nam decima pars eius est. que. Sed hae tres partes eius, decima et quinta et dimidia, id est unum et duo et quinque, simul ductae non conplent decem; sunt enim octo. Duodenarii uero numeri partes in summam ductae transeunt eum; habet enim duodecicommemorandum putaui ad commendandam senarii numeri perfectionem, qui primus, ut dixi, partibus suis in summam redactis ipse perficitur; in quo perfecit Deus opera sua. Unde ratio numeri contemnenda non est, quae in multis
Abbreviated transcription (Latin):
ac lune stellaꝵq conditio. sic̃ ex aquis am̃alium
quoꝵq in t̾ra gͣientium. atq repentiũ. ⁊ ipsiꝰ ho¬
minis qui cunctis int̾ra rebꝰ excelleret. Omĩa ħ
alit̾ in u̾bo dĩ cognoscunt᷑ ab angłis. uͥ hnt causas
iõnesq suas. idest scđ̾m quas facta sunt incõmu¬
tabilit̾ ꝑmanentes alit̾ uise ipsis. illa clariore.
ac obscuriore cognitione ułut artis atq oꝑũ. Quȩ
tam̃ oꝑa cũ ad ipsiꝰ creatoris laudẽ uen̾ationeq re¬
feruntur. tamqͣm mane lucescit in m̃tibꝰ ꝯtemplã¬
dõ fuerit necessaria mora tempoꝵ. quasi qui nõ
potuerit c̾are omĩa simul quȩ deuiceps congriuᷤᷤ
motibꝰ ꝑ ag̾e̾nt tempora. s qri ꝑ senariũ num̾ũ
ẽ oꝑum significata ꝑfectio. Numerꝰ quippȩ sena¬
rius pͥmus completur suis partibꝰ .i. sexta sui par¬
te.⁊ t̾cia ⁊ dimidia. quȩ sunt unum. ⁊ duoit̾a.

Expanded text:
ac lunae stellarumque conditio; sicut ex aquis animalium,ac lunae stellarumque conditio; sicut ex aquis animalium,quorumque in terra gradientium adque repentium et ipsius hominis, qui cunctis in terra rebus excelleret. Omnia haec aliter in Verbo Dei cognoscuntur ab angelis, ubi habent causas rationesque suas, id est secundum quas facta sunt, incommutabiliter permanentes, aliter in se ipsis; illa clariore, hac obscuriore cognitione, uelut artis adque operum; quae tamen opera cum ad ipsius Creatoris laudem uenerationemque referuntur, tamquam mane lucescit in mentibus contemplanDeo fuerit necessaria mora temporum, quasi qui non potuerit creare omnia simul, quae deinceps congruis motibus peragerent tempora; sed quia per senarium numerum est operum significata perfectio. Numerus quippe senarius primus conpletur suis partibus, id est sexta sui parte et tertia et dimidia, quae sunt unum et duo et tria,
Abbreviated transcription (Latin):
non tres dõs eẽ s unum d̃m ita nouer̃. ut eis es
ista qͣm nos ipsi nos nob̾ cogniti sumꝰ. Ipsam qd
c̾at᷑am melius ibi ħ ẽ in sapientia dĩ tamqͣm ĩ ari
qua facta ẽ. qͣm in ea ipsa sciunt. ac ꝑhoc ⁊ se ps
ibi meliꝰ qͣm inse ipsis. Uerũtam̃ ⁊ in se ipsis. facl
sunt enim ⁊ aliud sunt qͣm ille qui fec̃. Ibi gͦ ciqͣ
in diurna cognitione. in se ipsis aut̃ tamqͣm in ill¬
na sic̃ iam supͣ dixximus. Multum enĩ differt utl
in ea rõne cognoseat᷑ aliquid scãm qͣm factum e al
in se ipso. sic̃ alit̾ seitur rectitudo lineaꝵ seu ueritas
figuraꝵ eum intellecta conspieit᷑. alit̾ cum in pulas
scbit᷑. ⁊ alit̾ iusticia in u̾itate in cõmutabili. alt̃¬
in aña iusti. Sic deinde cȩcã sic̃ firmam̃tii ĩ
aquas suꝑiores ⁊ inferiores. quod cȩlum uocatũ ẽ.
sic̃ deorsum aquarum congeries t̾req inundatio uł
midatio. ⁊ herbaꝵ institutio atq lignoꝵ sic̃ soł

Expanded text:
non tres deos esse, sed unum Deum, ita nouerunt, ut eis magis ista, quam nos ipsi nobis cogniti simus. Ipsam quoque creaturam melius ibi, hoc est in sapientia Dei, tamquam in arte, qua facta est, quam in ea ipsa sciunt; ac per hoc et se ipsos ibi melius quam in se ipsis, uerum tamen et in se ipsis. Facti sunt enim et aliud sunt quam ille qui fecit. Ibi ergo tamquam in diurna cognitione, in se ipsis autem tamquam in uespertina, sicut iam supra diximus. Multum enim differt, utrum in ea ratione cognoscatur aliquid, secundum quam factum est, an in se ipso; sicut aliter scitur rectitudo linearum sen ueritas figurarum, cum intellecta conspicitur, aliter cum in puluere scribitur; et aliter iustitia in uin anima justi. Sic deinde caetera, sicut firmamentum inter aquas superiores et inferiores, quod coelum vocatum est; sicut deorsum aquarum congeries terraeque nudatio, et herbarum institutio atque lignorum; sicut solis
Abbreviated transcription (Latin):
eiꝰ ymaginẽ contuentes. taqͣm minor ille eugłicus
filius ad nos metipsos reu̾si surgamꝰ. ⁊ ad illũ ean
a quo peccando recesseramus. Ibi eẽ nr̃m non bł¬
rem. ibi amare nr̃m ñ habebit offensionẽ. Nunc
aut̃ tria ista nr̃a qͣmuis certa teneamus nec alis
ea credamis testibꝰ. s nos ipsi p̾sentia sentiamus.
atq int̾iore u̾acissimo c̾namꝰ aspectu. tam̃ qͣmdu
futura uł utrum numqͣm de futura. ⁊ quo si male
quo aut̃ si bñ agant᷑ ꝑuentura sint. qm̃ ꝑ nos
ipsos nosse non possumus. alios hinc testes uł que¬
rimus. uł habemus. de quoꝵ fide cur nulla debea
eẽ dubitacio. ñ iste ẽ s posterior erit diligentius
disserendi locus. In hoc aut̃ libro de ciuitate dĩ
quȩ non ꝑegͥnat᷑ in hꝰ uite mortalitate. s ĩmor¬
tał semꝑ in ceł ẽ. id est de angłis scĩs dõ coheren¬
tibus. qui nec fuerunt ũqͣm nec futuri s̃ deser¬

Expanded text:
eius imaginem contuentes tamquam minor ille euangelicus eius imaginem contuentes tamquam minor ille euangelicus filius ad nosmet ipsos reuersi surgamus et ad illum redeamus, a quo peccando recesseramus. Ibi esse nostrum non haberem, ibi amare nostrum non habebit offensionem. Nunc autem tria ista nostra quamuis certa teneamus nec aliis ea credamus testibus, sed nos ipsi praesentia sentiamus adque interiore ueracissimo cernamus aspectu, tamen, quamdiu futura uel utrum numquam defutura et quo si male, quo autem si bene agantur peruentura sint, quoniam per nos ipsos nosse non possumus, alios hinc testes uel quaerimus uel habemus: de quorum fide quur nulla debeat esse dubitatio, non est iste, sed posterior erit diligentius disserendi locus. In hoc autem libro de ciuitate Dei, quae non peregrinatur in huius uitae mortalitate, sed inmortalis semper in caelis est, id est de angelis sanctis Deo cohaerentibus, qui nec fuerunt umquam nec futuri sunt deser
Abbreviated transcription (Latin):
ħ cũ eẽt nob bñ nicħ aliud quereremꝰ. Itẽ si ar¬
bores eẽmꝰ. nicħ qͥde sentientẽ motũ amare pos¬
semus. Uerũtam̃ id quasi appͤtere uid̾em᷑. quo
feratiꝰ eẽmus ub̃iq fructuose. Si eẽmus lapides.
aut fł uctꝰ. aut uetꝰ. aut flamina. uł quid eiꝰ modi
sine ullo quidẽ sensu atq uita. non tñ nob̃ deeẽt
quasi quidã nr̃ꝵ locoꝵ atq ordinis appetitꝰ. Nam
ułut amores am̃oꝵ moles corpoꝵ. mom̃ta sunt
ponderiĩ. siue deorsum gͣuitate siue sursũ leuitate
nitant᷑. Ita enĩ corpꝰ pond̾e̾. sic̃ am̃s amore fert᷑.
qm̃ ⁊ ipsa nec aliquomꝰ eẽnt. nec aliqͣ sp̃e ꝯtin̾ent᷑.
nec aliquẽ ordinem uł appetẽt uł ten̾ent nisi ab ilo
facta ẽẽnt qui summȩ ẽ. qui sũme sapiens. qui
sũme bonus ẽ. taqͣm ꝑ omĩa quę fec̃ mirabili stabi¬
litate ciurentes. quasi queda eiꝰ alibi ampliꝰ alibi
miniis imp̃ssa uestigia colligamꝰ. In nob̃ aut̃ ipsis

Expanded text:
 cum esset nobis bene, nihil aliud quaereremus. Item si arbores essemus, nihil quidem sentiente motu amare possemus, verumtamen id quasi appetere videremur, quo feracius essemus uberiusque fructuosae. Si essemus lapides, aut fluctus, aut ventus, aut flamma, vel quid ejusmodi, sine ullo quidem sensu atque vita, non tamen nobis deesset quasi quidam nostrorum locorum atque ordinis appetitus. Nam uelut amores corporum momenta sunt ponderum, siue deorsum grauitate sine sursum leuitate nitantur. Ita enim corpus pondere, sicut animus amore fertur,quoniam et ipsa nec aliquo modo essent nec aliqua specie continerentur nec aliquem ordinem uel adpeterent uel tenerent, nisi ab illo facta essent, qui summe est, qui summe sapiens est, qui summe bonus est, tamquam per omnia, quae fecit mirabili stabilitate, currentes quasi quaedam eius alibi magis, alibi minus inpressa uestigia colligamus; in nobis autem ipsis
Abbreviated transcription (Latin):
qua mens nr̃a quodam radiatur. ut de his om̃ĩbꝰ
recte iudicare possimus. Nam in qͣntũ eã capimus.
intantũ id possimꝰ. Uerumptñ inest sensibꝰ ura¬
tionabilium ammantiũ.⁊ si scientia nullomͦ. at
c̾tȩ quedam scientiȩ similitudo. Cęt̾a aut̃ reꝵ
corporalium. nõ q sentiunt. s q sentiunt᷑ sensibi¬
lia nuncupata sunt. Quoꝵ in arbustis ħ simile
s formas suas quibꝰ mundi ħꝰ uisibilis struct᷑a
formosa ẽ sentiendas sensibꝰ p̃bent. ut ꝓ eo qd̾
nosse ñ possunt. quasi innotesc̾e̾ uelle uideant᷑.
Sed nos ea sensu corporis ita capimus. ut de his
non sensu corporis udicemus. Habemius enĩ
aliũ int̾ioris hominis sensum isto longe p̾stan¬
ciorem quo iusta ⁊ iniusta sentimus. Iusta et
intelligibili spetiȩ. iniusta eiꝰ pͥuatione. Ad huiꝰ
sensus offitium non aties pupille. non foram̃ au¬
riculȩ. non spiram̃ta nariũ. nõ gustꝰ fauciũ.

Expanded text:
qua mens nostra quodammodo irradiatur, ut de his omnibus qua mens nostra quodammodo irradiatur, ut de his omnibus recte judicare possimus. Nam in quantum eam capimus, in tantum id possumus. Verumtamen inest sensibus irrationalium animantium, etsi scientia nullo modo, at certe quaedam scientiae similitudo. Caetera autem rerum corporalium, non quia sentiunt, sed quia sentiuntur, sensibilia nuncupata sunt. Quorum in arbustis hoc similsed formas suas, quibus mundi hujus visibilis structura formosa est, sentiendas sensibus praebent, ut pro eo quod nosse non possunt, quasi innotescere velle videantur. Sed nosse ea sensu corporis ita capimus, ut de his non sensu corporis judicemus. Habemus enim alium interioris hominis sensum isto longe praestantiorem, quo justa et injusta sentimus: justa, per intelligibilem speciem; injusta, per ejus privationem. Ad hujus sensus officium non acies pupillae, non foramen auriculae, non spiramenta narium, non gustus faucium,
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ibꝰ quibꝰ possunt motibꝰ indicant: Quid ar¬
busta om̃sq friitices quibꝰ nullus ẽ sensus ad
uitandum manifesta motione ꝑniticẽ nõne ut
in auras tutum culminis germen emiitant aliud
t̾re radices affigunt quo alim̃tum trahant. atq
ita suum quodam᷑ eẽ conseruent : ipsa postremo
corpora quibꝰ non solum sensus s nec ulla saltem
seminalis ẽ uita. ata tam̃ uł exiliunt in suꝑna
uł in hima descendunt. uł librant᷑ in mediis. ut
ẽẽ iam suum uͥ scd̾m nat᷑am possunt eẽ custodiãt.
Iam uͭ nosse qͣntum amet᷑. qͣmq nolit falli huma
na natura. uł hinc intelligi pot̾. quod lam̃tari
quisq sana m̃te mauult. qͣm letari in am̃tia. Quȩ
uis magna atq mirabił. mortalibꝰ p̾t̾ homini
animantibꝰ nulla ẽ. licet eoꝵ quibꝰdam ad istam
lucẽ contuendam multo qͣm nob̾ sit acrior sensus
ocłoꝵ. S lucẽ illã incorporeã continge̾ nequeunt.

Expanded text:
omnibus quibus possunt motibus indicant? Quid? aromnibus quibus possunt motibus indicant? Quid? arbusta omnesque frutices, quibus nullus est sensus ad vitandam manifesta motione perniciem, nonne ut in auras tutum culminis germen emittant, altius terrae radices affigunt, quo alimentum trahant, atque ita suum quodammodo esse conservent? Ipsa postremo corpora, quibus non solum sensus, sed nec ulla saltem seminalis est vita, ita tamen vel exsiliunt in superna, vel in ima descendunt, vel librantur in mediis, ut essentiam suam, ubi secundum naturam possunt esse, custodiant. 2. Jam vero nosse quantum ametur, quamque fallnatura, vel hinc intelligi potest, quod lamentari quisque sana mente mavult, quam laetari in amentia. Quae vis magna atque mirabilis mortalibus, praeter homini, animantibus nulla est; licet eorum quibusdam ad istam lucem contuendam multo quam nobis sit acrior sensus oculorum: sed lucem illam incorpoream contingere nequeunt,
Abbreviated transcription (Latin):
mortalitatem daret. qua nec ipsa miseria mo¬
teretir. ꝓposito sibi quod si in eadem miseria
semꝑ ee nollent. milli ⁊ nusqͣm cent futuri s
omĩ mͦ ꝑituri ꝓfecto exultarent leticia ⁊ sic sẽꝑ
elige̾nt ẽẽ qͣm omnino ñ eẽ. huiꝰ rei testis ẽ. no¬
tissimus sensus illoꝵ. Uñ enim mori metunt.¬
⁊ malunt in illa erumpna uiuere qͣm eã morte
finire. nisi quia satis apparet quia fugiat nat᷑a
ñ ẽẽ : atq io cum se nou̾int eẽ morituros ꝓmagno
bñficio sibi hanc impendi miscđiam desid̾ant. ut
aliqͣnto ꝓductiꝰ in eadem miseria uiuant. tar¬
diusq moriantur. Proculdubio gͦ indicant inmor¬
talitatem saltẽ talem quȩ non hat finem m̃di¬
citatis. qͣnta gͣtulatione susciꝑent. Quid am̃alia
omĩa ẽ urationabilia quibꝰ datum ñ ẽ ista cogi
tare. ab inm̃sis draconibꝰ usq ad exiguos u̾mi¬
cłos. nõne se eẽ uelle atq hoc ob int̾itum fug̾e

Expanded text:
mortalitatem daret, qua nec ipsa miseria momortalitatem daret, qua nec ipsa miseria moreretur, proposito sibi quod, si in eadem miseria semper esse nollent, nulli et nusquam essent futuri, sed omni modo perituri, profecto exultarent laetitia et sic semper eligerent esse quam omnino non esse. Huius rei testis est notissimus sensus illorum. Unde enim mori metuunt et malunt in illa aerumna uiuere, quam eam morte finire, nisi quia satis apparet quam refugiat natura non esse? Adque ideo cum se nouerint esse morituros, pro magno beneficio sibi hanc inpendi misericordiam desiderant, ut aliquanto productius in eadem miseria uiuant tardiusque moriantur. Procul dubio ergo indicant, inmortalitatem, saltem talem quae non habeat finem mendicitatis, quanta gratulatione susciperent. Quid? animalia omnia etiam inrationalia, quibus datum non est ista tare, ab immensis draconibus usque ad exiguos vermiculos, nonne se esse velle, atque ob hoc interitum fugere
Abbreviated transcription (Latin):
noui etiã hoc ipsum nosse me. Eaq duo cũ amo.
eundem quoq amorẽ quidda t̾cium. nec in¬
paris estimationis eis quas noui rebꝰ adiungo.
Neq enim fallor amare me cum his quȩ amo nõ
Nam quo pacto recte rep̃henderer ⁊ recte ꝓhiber
ab amore falsoꝵ. si me illa amare falsum eẽt :
Cum uͥo ⁊ illa uera atq certa sint. quis dubi¬
tet quod eorum cum amantur ⁊ ipse amor uerꝰ
icertus ẽ : tam porro nemo ẽ qui eẽ se nolit. ꝙͣ
nemo ẽ qui non eẽ se bñi uelit. Quomͣ enimbs
ipsum ẽẽ iocundum ẽ. ut non ob aliud ⁊ hi qͥ
miseri sunt noliit int̾ire.⁊ eum semiseros eẽ sen¬
tiant. non se ipsos de rebꝰ. s miseriã suan potiꝰ
ausserri uelint. Illis ȩtiam qui ⁊ sibi miserrim
apparent: ⁊ plane sunt. ⁊ non solum a sapientibꝰ
qm̃ stulti ueꝵ ⁊ abhis qui se bõs putant mise¬
ri uidicantur. qi pauꝑes atq m̾dici sũt. siquis im¬

Expanded text:
noui etiam hoc ipsum, nosse me. Eaque duo cum amo, noui etiam hoc ipsum, nosse me. Eaque duo cum amo, eundem quoque amorem quiddam tertium nec inparis aestimationis eis quas noui rebus adiungo. Neque enim fallor amare me, cum in his quae amo non Nam quo pacto recte reprehenderer et recte prohiberer ab amore falsorum, si me illa amare falsum esset? Cum uero et illa uera adque certa sint, quis dubitet quod eorum, cum amantur, et ipse amor uerus et certus est? Tam porro nemo est qui esse se nolit, quam nemo est qui non esse ipsum esse iucundum est, ut non ob aliud et hi qui miseri sunt nolint interire et, cum se miseros esse sentiant, non se ipsos de rebus, sed miseriam suam potius auferri uelint. Illis etiam, qui et sibi miserrimi apparent et plane sunt et non solum a sapientibus, quoniam stulti, uerum et ab his, qui se beatos putant, miseri iudicantur, quia pauperes adque mendici sunt, si quis in
Abbreviated transcription (Latin):
nicħ sit in rebꝰ ab eo factis natura ꝓpinquiꝰ yul¬
ad hanc reformationẽ ꝑficiendam ut sit ętiã
dꝰ quȩ dixi. nulla nos falsitas u̾i simił tͤbat.
Nlon enim ea sic̃ illa quȩ foris sunt ullo sensu cor¬
poris tangimus. ułut colores uidendo. sonos au¬
diendo. odores olfaciendo. sapores gustando. dura
⁊ mollia contrectando sentimus. quoꝵ sensibi¬
lium ętiam ymagines eiꝰ simillimas nec ętiã
orporeas cognitacione u̾samus memoria tene¬
mus. ⁊ ꝑ ipsas in istoꝵ desid̾ia concitamꝰ. s sine
ulla fantasiarum uł fantasmatum ymaginatio¬
ne ludificatoria michi esse me iq nosse ⁊ amare
certissimum ẽ. Nulla in his ueris achademicoꝵ
argumenta formido. dicentium. quid si falleris:
sienĩ fallor. uł sũ. Nam qui non ẽ utiq nec falli
&̃ nisi fallerer. ꝓculdubio in eo quod me noui
ctẽ non fallor. Consequens ẽ aut̃. ut etiam in eo
qd̾ me noui nosse non fallar. Sic̃ enum eẽ me ita

Expanded text:
il sit in rebus ab eo factis natura propinquius, imaadhuc reformatione perficiendam, ut sit etiam tribus, quae dixi, nulla nos falsitas ueri similis turbat. Non enim ea sicut illa, quae foris sunt, ullo sensu corporis tangimus, uelut colores uidendo, sonos audiendo, odores olfaciendo, sapores gustando, dura et mollia contrectando sentimus, quorum sensibilium etiam imagines eis simillimas nec iam corporeas cogitatione uersamus, memoria tenemus et per ipsas in istorum desideria concitamur; sed sine ulla phantasiarum uel phantasmatum imaginatione ludificatoria mihi esse me idque nosse et amare certissimum est. Nulla in his ueris Academicorum argumenta formido dicentium: Quid si falleris? Si enim fallor, sum. Nam qui non est, utique nec falli etiamsi fallerer, procul dubio in eo, quod me noui esse, non fallor. Consequens est autem, ut etiam in eo, quod me noui nosse, non fallar. Sicut enim noui esse me, ita
Abbreviated transcription (Latin):
mant᷑. utrum ⁊ ipse amor amet᷑. non dictum ẽ.
A matur eni ⁊ hinc ꝓbamus. qd̃ in hominibꝰ qui
rectiꝰ amant᷑. ipse mag̾ amat᷑. Hleq eni uir bo¬
nus merito dr̃. qui scit qd̾ bonum ẽ. s qui dili¬
git. Cur gͦ ⁊ in nob̾ ipsis non ipsum amorẽ nos
amare sentimꝰ. quo amamꝰ quicqͥd boni amamꝰ:
Est em̃ ⁊ amor. quo amat᷑ ⁊ qd̾ amandũ ñ ẽ. Et
istum amorẽ odit in se. qui illũ dilig̾ quo id
homine. ⁊ ħ bonu ẽ homini ut illo ꝓficiente qͦ bñ
iuuimus. iste deficiat quo male uiuimꝰ. donec ad
ꝑfectũ sanet᷑. ⁊ in bonũ cõmutet᷑ om̃e qd̾ uiuimꝰ.
Si enĩ peccora eẽmꝰ. carnalẽ uitam ⁊ qd̾ scđm sensũ

Expanded text:
ictum est. Amatur autem: et hinc probamus, quod in hominibus qui rectius amantur, ipse magis amatur. Neque enim vir bonus merito dicitur qui scit quod bonum est, sed qui diligit. Cur ego et in nobis ipsis non et ipsum amorem nos amare sentimus, quo amamus quid quid boni amamus? Est enim et amor, quo amatur et quod amandum non est: et istum amorem odit in se, qui illum diligit, quo id homine, et hoc bonum est homini, ut illo proficiente quo bene uiuimus, iste deficiat quo male uiuimus, donec ad perfectum sanetur et in bonum commutetur omne quod uiuimus. Si enim pecora essemus, carnalem
Abbreviated transcription (Latin):
mutari idet̾iꝰ ⁊ pecco corrũpi potuit. atq ita incõ¬
mutabilis u̾itatis luce pͥuari. non dĩ partẽ noc
eiꝰ nature quȩ dĩ ẽ s ab illo conditã longe imparẽ

Expanded text:
mutari in deterius et peccato corrumpi potuit, atque ita incommutari in deterius et peccato corrumpi potuit, atque ita incommutabilis veritatis luce privari, non Dei partem, nec ejus naturae quae Dei est, sed ab illo
Abbreviated transcription (Latin):
dethitur pulchritudini. qm̃ ñ mole ꝯstat. s parl¬
litate ac dimĩsione m̃broꝵ. Nec sane młtum mitꝰ¬
dum ẽ quod hi qui non nulla malã putant ẽs
natam suo quodã contrario exortã ꝓpagataq pͥss¬
cipio. uolunt acciꝑe istam causã ereationis r
ut bonus ds̃ cona̾et bona. credentes eũ poti al
hȩc mundana molimina rebellantibꝰ adũsu se
mał repellendis exetrema necessitate ꝑductĩ. suãꝙ
naturam bonam malo coercendo suꝑandoq mis¬
cuise. qͣm t᷑pissime polluta ⁊ crudelissime captiua¬
tam ⁊ opp̾ssam. labore magno uixe mundet ac
lib̾et. non tam̃ totam. s quod eiꝰ ñ potuerit ab illa
inquinatione purgari. degm̃ ac uincłm fut᷑um
hostis uicti ⁊ inclusi.Si aut̃ manichei nõ desiꝑẽt
uł potius iusanirent. si dĩ naturam sicuti ẽ incom¬
mutabilẽ atq omino incorruptibilẽ cred̾ent. cui
noc̾ẽ nulla res possit. amãm u̾o quȩ uoluntate

Expanded text:
detrahitur pulchritudini; quoniam non mole constat, sed paridetrahitur pulchritudini; quoniam non mole constat, sed parilitate ac dimensione membrorum. Nec sane multum mirandum est, quod hi, qui nonnullam malam putant esse naturam suo quodam contrario exortam propagatamque principio, nolunt accipere istam causam creationis rerum, ut bonus Deus conderet bona, credentes eum potius ad haec mundana molimina rebellantis aduersum se mali repellendi extrema necessitate perductum suamque naturam bonam malo cohercendo superandoque miscuisse, quam turpissime pollutam et crudelissime captiuatam et obpressam labore magno uix mundet ac liberet; non tamen totam, sed quod eius non potuerit ab illa inquinatione purgari, tegmen ac uinculum futurum hostis uicti et inclusi. Sic autem Manichaei non desiperent uel potius insanirent, si Dei naturam, sicuti est, incommutabilem adque omnocere nulla res possit: animam vero quae voluntate
Abbreviated transcription (Latin):
delectat᷑ sicut cibꝰ ⁊ potꝰ.⁊ ista luxx ĩmod̾ato ⁊ in¬
oportuno. usu noxia sentiant᷑. Wñ nos admonet
diuina ꝓuidentia ñ res insipient̾ uituꝑare. s ut¬
litatẽ reꝵ diligent̃ inquirere. ⁊ uͥ nr̃m ingenuũ
uł infirmitas defic ita cde occultam. sic̃ erant
q̃dã que uix potiumꝰ inuenire. qr ⁊ ipsa utilitat
occultatio aut humilitatis ex̾citacio ẽ. aut elati¬
nis attritio. cum omnino natura nulla sit mali.
nom̃q ħ non sit nisi p̾uationis boni. S a t̾reno
usq ad celestia ⁊ a insibilibꝰ usq ad inuisibilia
sunt aliis alia bona meliora. ad hoc inequali
ut ẽẽnt omĩa. Ds̃ aut ita ẽ artifex magnꝰ inuas¬
nis. ut minor ñ sit in parius. Quȩ parua ñ siu
gͣnditate. nã nulla ẽ. s artificis sapiã metienda
sunt. sic̾ in sp̃e uisibił hominis si unũ radat᷑ suꝑ¬
cilium qͣm ꝓpe modũ nicħ corp̃ri ⁊ qͣm multũ

Expanded text:
delectantur, sicut cibus et potus et ista lux, inmoderato et indelectantur, sicut cibus et potus et ista lux, inmoderato et inopportuno usu noxia sentiantur. Unde nos admonet diuina prouidentia non res insipienter uituperare, sed utilitatem rerum diligenter inquirere, et ubi nostrum ingenium uel infirmitas deficit, quaedam quae vix potuimus invenire: quia et ipsa utilitatis occultatio, aut humilitatis exercitatio est, aut elationis attritio; cum omnino natura nulla sit malum, nomenque hoc non sit nisi privationis boni: sed a terrenis usque ad coelestia, et a visibilibus usque ad invisibilia sunt aliis alia bona meliora; ad hoc inaequalia, ut essent omnia. Deus autem ita est artifex magnus in magnis, ut minor non sit in parvis: quae parva non sua granditate nam nulla est, sed artificis sapientia metienda sunt: sicut in specie visibilis hominis, si unum radatur supercilium, quam propemodum nihil corpori, et quam multum
Abbreviated transcription (Latin):
inuisibilia dĩ ꝑ ea quę facta sunt intellecta con¬
spex̾it. siue ab his qui ita conspex̾unt ⁊ ipse di
dicerit. hanc tam̃ causam.i. ad bona creanda
bonitatẽ dĩ. hanc in qͣm causam tam iustã atq
ydoneam quȩ diligent̾ consid̾ata ⁊ piȩ cogitati
om̃s controu̾sias querentium mundi origine
fragilemq mortalitatẽ iam iusto supplitio ueni¬
entem dum ei non conueniunt płima offendunt
sic̃ ignis aut frigus. aut fera bestia. uł quid eiꝰ¬
modi. nec attendunt qͣm uł insius locis nat᷑isq
iugeant pulchroq ordine disponant᷑. qͣntumq
u̾nu̾sitati reꝵ ꝓsus portionibꝰ decoris tanqͣm
in cõmunẽ rem publicam conferant. uł nob̾ ipłis
si eis congruent̾ atq scient̾ utam᷑ comoditatis at¬
tͥbuant. ita ut uenena ipsa quę ꝑ incomienientia
ꝑnitiosa sunt. conuenient̾ adhibita insalubria mi¬
dicamenta u̾tant᷑. qͣniq a cont̾rio ȩtiam ħ quibꝰ

Expanded text:
inuisibilia Dei per ea, quae facta sunt, intellecta coninuisibilia Dei per ea, quae facta sunt, intellecta conspexerit, siue ab his qui ista conspexerant et i. Hanc tamen causam, id est ad bona creanda bonitatem Dei; hanc, inquam, causam tam justam atque idoneam, quae diligenter considerata et pie cogitata omnes controversias quaerentium mundi originemfragilemque mortalitatem, jam de justo supplicio venientem, dum ei non conveniunt, plurima offendunt; sicut ignis, aut frigus, aut fera bestia, aut quid hujusmodi. Nec attendunt, quam vel in suis locis naturisque vigeant, pulchroque ordine disponantur; quantumque universitati rerum pro suis portionibus decoris tanquam in communem rempublicam conferant, vel nobis ipsis, si eis congruenter atque scienter utamur, commoditatis attribuant; ita ut venena ipsa, quae per inconvenientiam perniciosa sunt, convenienter adhibita in salubria medicamenta vertantur: quamque a contrario etiam haec quibus
Abbreviated transcription (Latin):
fec̾it lucem. suffic̾et dic̾e. fec̃ ds̃ lucẽ. Si aut̃ nõ
solum qͥs fec̾it. ueꝵ etiam ꝑ quid fec̾it. satis
eẽt ita enunciari. ⁊ dix̃ ds fiat lux ⁊ facta ẽ lux.
ut nõ tantum dm̃ s ętiam ꝑ u̾bum lucẽ fecisse
nossemus. Quia u̾o tͥa quedã maximȩ scienda
de c̾atura nob̾ oportuit intimari quis eã fec̾it.
ꝑ quid fec̃it. quare fec̾it. dix̃ d̾s inquit. fiat
lux.⁊ facta ẽ lux. E uidit d̾s lucẽ quia bona¬
ẽ. Si gͦ querimiis quis fec̾it. ds̃ ẽ. Si ꝑ quid
fec̾it. dix̃ fiat.⁊ facta ẽ. Si quare fec̾it quia
bona ẽ. Hec auctor ẽ excellentior dõ. nec ars
efficatior dĩ u̾bo. nec causa melior qͣm ut bo¬
num c̾aretur a bono dõ. Hanc ętiam plato cau¬
sam condendi mundi iustissimã dic̃ ut abono
dõ bona oꝑa fierent. suie ista leg̾it. sine ab his
qui leg̾ant forte cognou̾it. siue accerrimo ingemo

Expanded text:
fecerit lucem, sufficeret dicere, fecit Deus lucem; si autem non fecerit lucem, sufficeret dicere, fecit Deus lucem; si autem non solum quis fecerit, uerum etiam per quid fecerit, satis esset ita enuntiari: Et dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux; ut non tantum Deum, sed etiam per Verbum lucem fecisse nossemus. Quia uero tria quaedam maxime scienda de creatura nobis oportuit intimari, quis eam fecerit, per quid fecerit, quare fecerit: Dixit Deus, inquit: Fiat lux, et facta est lux. Et uidit Dest. Si ergo quaerimus, quis fecerit: Deus est; si per quid fecerit: Dixit: Fiat, et facta est; si quare fecerit: Quia bona est. Nec auctor est excellentior Deo, nec ars efficacior Dei uerbo, nec causa melior quam ut bonum crearetur a Deo bono. Hanc etiam Plato causam condendi mundi iustissimam dicit, ut a bono Deo bona opera fierent; siue ista legerit, siue ab his qui legerant forte cognouerit; siue acerrimo ingenio
Abbreviated transcription (Latin):
unt ⁊ futura nondũ sint. ⁊ p̾sentia iam sint. ⁊ p̾¬
t̾ita iam nõ sint. ipse u̾o hec omĩa stabili ac sem¬
pit̾na p̾sentia comphendat. nec alit̾ ocłis. aliter
mente. ñ enim ex am̃o constat ⁊ corp̃re. nec alit̾
ĩmutatio nec mom̃ti obumbratio. Neq enim eiꝰ
intentio de cogitatione incogitacionẽ tͣnsit. ineꝰ
in corporeo intuitu simul ad sunt cuncta quȩ
nouit. qm̃ tp̃ra ita nouit nullis suis tempo¬
ralibꝰ nociombꝰ. quẽ admodũ tp̃ra mouet nulł
sins t̃pralibꝰ motibꝰ. Ibi gͦ uidit bonum ẽẽ qd̃
fec̃. uͥ bonum ẽẽ uidit ut fac̾et. Nec qͥa factũ uidit
scientiam dupplicauit. uł ex aliqua parte auxẽ.
tamqͣm minoris scientiȩ fuerit pͥqͣm fac̾et qd̾
uid̾ẽt. qui tam ꝑfecte non oꝑaretur. nisi tam
ꝑfecta scientia ci ncħ ex eius oꝑibꝰ adderetur.
Qua ꝓpt̾ si tantũmꝰ nob̾ insinuandum eẽt. quis

Expanded text:
unt, et futura nondum sint, et praesentia jam sint, et prunt, et futura nondum sint, et praesentia jam sint, et praeterita jam non sint; ipse vero haec omnia stabili ac sempiterna praesentia comprehendat, nec aliter oculis, aliter mente: non enim ex animo constat et corpore, nec aliter immutatio, nec momenti obumbratio. Neque enim ei intentio de cogitatione in cogitationem transit, in cujus incorporeo intuitu simul adsunt cuncta quae novit, quoniam temporalia movet, nullis suis temporalibus notionibus, quem ad modum temporalia mouet nullis suis temporalibus motibus. Ibi ergo uidit bonum esse quod fecit, ubi bonum esse uidit ut faceret; nec quia factum uidit scientiam duplicauit uel ex aliqua parte auxit, tamquam minoris scientiae fuerit priusquam faceret quod uideret, qui tam perfecte non operaretur, nisi tam perfecta scientia, cui nihil ex eius operibus adderetur. Quapropter. si tantummodo nobis insinuandum esset quis
Abbreviated transcription (Latin):
bonum ẽ. nisi oꝑis approbatio scd̾m artẽ facti.
quȩ sapia di ẽ: Ds aut̃ usq adeo ñ eũ factũ
ẽ. tc̃ didic̃ bonũ. ut nicħ coꝵ fieret. si ei fiuisset
incognitum. Dũ gͦ uidet quia bonũ ẽ. quod nisi
uidisset ante qͣm fieret ñ utiq fieret. docet bo¬
nũ eẽ nõ discit. & plato quidẽ plus ausus ẽ dic̾e.
elatum ẽẽ scił dm gaudio mundi uniu̾sitate
ꝑfecta. u ⁊ ipse non usq adeo desipiebat. ut
putaret dm̃ sui oꝑis nouitate factum beatiorẽ.
s sic ostend̾e uoluit artifici suo placuisse iã fac¬
tum. quod plaeuerat in arte faciendum. nõ quod
ullom aĩ scientia uarietur. ut aluid in ea faciãt
que nodũ sunt. aliud quę iam sunt. aliud quȩ
fuerunt. Non enim more nt̃o ille uł quod fut᷑um
picit .s. alio mͦ quodã a nr̃aꝵ cogitationum con¬
suetudine longe alteq diu̾so. Ile quippe nõ ex ħ
in illud cogitatione mutata. s omnino in cõmu¬
tabilit̾ uidet. ita ut illa quidem quę tp̃ralit̾ fi¬

Expanded text:
m artem facti, quae sapientia Dei est? Deus autem usque adeo non, cum factum est, tunc didicit bonum, ut nihil eorum fieret, si ei fuisset incognitum. Dum ergo uidet quia bonum est, quod, nisi uidisset antequam fieret, non utique fieret: docet bonum esse, non discit. Et Plato quidem plus ausus est dicere, elatum esse scilicet Deum gaudio mundi uniuersitate perfecta. Ubi et ipse non usque adeo desipiebat, ut putaret Deum sui operis nouitate factum beatiorem; ed sic ostendere uoluit artifici suo placuisse iam factum, quod placuerat in arte faciendum; non quod ullo modo Dei scientia uarietur, ut aliud in ea faciant quae nondum sunt, aliud quae iam sunt, aliud quae fuerunt; non enim more nostro ille uel quod futurum picit, sed alio modo quodam a nostrarum cogitationum consuetudine longe aliterque diverso. Ille quippe non ex hoc in illud cogitatione mutata, sed omnino incommutabiliter videt, ita ut illa quidem quae temporaliter fi
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ usibꝰ fruimir. Nam ⁊ fructꝰ iam ꝓpͥe dicunt᷑
agroꝵ. quibꝰ utiq om̃s tp̃ralit̾ utim. Hoc utiq
more usum dix̾im ĩ his tͥbꝰ quȩ in homine specti¬
do cõmonui quȩ sunt nat᷑a. doctrina usus. Ex hi
ꝓpt̾ obtinendã bãm uitam. tͥꝑtita ut dixi a pħi¬
losophis inuenta ẽ disciplina. naturał ꝓpt̾ natu

Expanded text:
 usibus fruimur; nam et fructus iam proprie dicuntur agrorum, quibus utique omnes temporaliter utimur. Hoc itaque more usum dixerim , in his tribus, quae in homine spectanda commonui, quae sunt natura, doctrina, usus. Ex his propter obtinendam beatam uitam tripertita, ut dixi, a philosophis inuenta est disciplina, naturalis propter natu
Abbreviated transcription (Latin):
qͣm factum ẽ dr̃. ut res quę facta ẽ congruere bo¬
nitati ꝓpt̾ qͣm facta ẽ indicaret᷑. Quȩ bonitas si
sp̃s sc̃s recte intelligr̃. uniu̾sa nob̾ tͥnitas in siuis
oꝑibꝰ intimat᷑. Inde ẽ ciuitatis scȩ quȩ in sc̃s angłiᷤᷤ
sursum ẽ. ⁊ origo.⁊ informatio: ⁊ bĩtudo. Nam si
querat᷑ unde sit. ds̃ eã condidit. si unde sit sa¬
piens. a dõ illuminat᷑. si uñ sit felix. dõ fruit᷑.
subsistens modificat᷑. contemplans illustrat᷑.
inherẽs iocundat᷑. ẽ uidet. amat. In ęt̾nitate dĩ
uiget. in u̾itate dĩ lucet. in bonitate dĩ gaudet.

Expanded text:
quam factum est dicitur, ut res, quae facta est, congruere bonitati, propter quam facta est, indicetur. Quae bonitas si Spiritus sanctus recte intellegitur, uniuersa nobis trinitas in suis operibus intimatur. Inde est ciuitatis sanctaesursum est, et origo, et informatio, et beatitudo. Nam si quaeratur unde sit, Deus eam condidit: si unde sit sapiens, a Deo illuminatur: si unde sit felix, Deo fruitur: subsistens modificatur, contemplans illustratur, inhaerens jucundatur; est, videt, amat; in aeternitate Dei viget, in veritate Dei lucet, in bonitate Dei gaudet.
Abbreviated transcription (Latin):
uero de omnibꝰ simul. non tres dii uł tres omĩ¬
potentes. s unus ds̃ omĩp̃s. tanta ibi ẽ inrtͥbꝰ
inseparabił unitas. quę sic se uoluit p̾dicari.
U trum aut̃ boni patris ⁊ boni filii sp̃e sc̃s quia
cõmiis ambobꝰ ẽ. recte bonitas dici possit am¬
borum. non audeo temerariã p̾cipitare senten¬
ciam. Uerumptam̃ amboꝵ eum dic̾e sc̃itatem
facilius ausus fuero. ñ amboꝵ quasi qͣlitatẽ. s
diuina qͣm scĩtas. ꝓfecto ⁊ illa diligentia ratio¬
nis ẽ. ñ p̃sumptionis audatia. ut in oꝑibꝰ dĩ se¬
creto quodã loquendi mͦ quo nr̃a ex̾ceat᷑ inten¬
cio. eadẽ nob̾ insinuata intelligat᷑ tͥnitas. unã¬
qͣmq c̾aturam qui fec̾it. ꝑ quid fec̾it. ꝓpt̾ quid
fec̾it. Pater quippe intelligit᷑ u̾bi. qui dix̃ fiat.
Quod aut̃ illo dicente factum ẽ. ꝓculdubio ꝑ u̾bũ
factum ẽ. In eo u̾o quod dr̃ uidit ds quia bonĩ
ẽ. satis significat᷑ dm nulla necessitate nulla suȩ¬

Expanded text:
uero de omnibus simul, non tres di uel tres omnipotentes, sed unus Deus omnipotens; tanta ibi est in tribus inseparabilis unitas, quae sic se uoluit praedicari. Utrum autem boni Patris et boni Filii Spiritus sanctus, quia communis ambobus est, recte bonitas dici possit amborum, non audeo temerariam praecipitare sententiam; uerum tamen amborum eum dicere sanctitatem facilius ausus fuero, non amborum quasi qualitatem, sed diuina quam sanctitas, profecto et intellegentia rationis est, non praesumtionis audacia, ut in operibus Dei secreto quodam loquendi modo, quo nostra exerceatur intentio, eadem nobis insinuata intellegatur trinitas, unamquamque creaturam quis fecerit, per quid fecerit, propter quid fecerit. Pater quippe intellegitur Verbi, qui dixit ut fiat; quod autem illo dicente factum est, procul dubio per Verbum factum est; in eo uero quod dicitur: Vidit Deus, quia bonum est, satis significat
Abbreviated transcription (Latin):
nec illud ẽ p̾t̾eundum silentio. qd̾ uͥ dix̃ d̃s fiat
luxe.⁊ facta ẽ lux. continuo subiunctũ ẽ. ⁊ uidit
d̾s lucem quia bona ẽ. non postea qͣm seꝑauit it̾
lucem ⁊ tenebras. ⁊ uocauit lucẽ diẽ.⁊ tenebras
noctẽ. ne simul cum luce etiam talibꝰ tenebris
testimoniũ placiti sui ꝑhibuisse uid̾et᷑. Nam ubi
tenebre inculpabiles sunt. int̾ quas ⁊ ista lucẽ
his ocłis conspicuam luminaria cęli diuidunt.
ñ ante s pꝰ infert᷑. ⁊ uidit ds̃ quia bonum ẽ. Posuit
illa inquit in firmam̃to cęli luce̾ suꝑ t̾ram ⁊ p̃c̃ȩ
diei :⁊ nocti. ⁊ separare int̾ lucẽ ⁊ tenebras. ⁊ uidit
ds̃ quia bonum ẽ. Utrumq placuit. qr utrũq
sine pec̃co ẽ. Ibi aut̃ dixẽ ds̃ fiat lux ⁊ facta ẽ lux.¬

Expanded text:
nec illud est praetereundum silentio, quod, ubi dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux, continuo subiunctum est: Et uidit Deus lucem quia bona est; non postea quam separauit inter lucem et tenebras et uocauit lucem diem et tenebras noctem, ne simul cum luce etiam talibus tenebris testimonium placiti sui perhibuisse uideretur. Nam ubi tenebrae inculpabiles sunt, inter quas et lucem istam his oculis conspicuam luminaria caeli diuidunt, non ante, sed post infertur: Et uidit Deus quia bonum est. Posuit illa, inquit, in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et separare inter lucem et tenebras. Et uidit Deus quia bonum est. Utrumque placuit, quia utrumque sine peccato est. Ubi aut
Abbreviated transcription (Latin):
Initium gͦ eiꝰ figm̃tũ ẽ dni. Nõ enĩ ẽ ulla nat᷑a etiã
in extremis infimisq bestioł ꝙͣ ñ ille ostituit a qͦ ẽ
om̃is modꝰ. oĩs sp̃es. oĩs ordo. sine quibꝰ nicħ reꝵ
inueniri uł cogitari pͭ. qͣntomag̾ angłica creat᷑a

Expanded text:
Initium ergo ejus figmentum est Domini: non enim est ulla natura etiam Initium ergo ejus figmentum est Domini: non enim est ulla natura etiam in extremis infimisque bestiolis, quam non ille constituit, a quo est omnis modus, omnis species, omnis ordo, sine quibus nihil rerum inveniri vel cogitari potest: quanto magis angelica creatura,
Abbreviated transcription (Latin):
paradisi dĩ fuisti. omĩ lapide precioso ornatus
es : Uͥ intelligit᷑ fuisse aliqn̾o sine pecẽo. Nã exp̃s¬
sius ei paulopꝰ dr̃. Ambulasti in diebꝰ tius sine¬
uitio. Quȩ si ałr conuenientiꝰ intelligi nequeant.
oportet ętiam illõ qd̾ dictũ ẽ inu̾itate ñ stetit.
sic accipiamus quod inu̾itate fu̾it. s ñ ꝑmanserit.
⁊ illõ quod ab unntio dibłs peccat. ñ ab initio ex
quo creatꝰ ẽ peccare putandus ẽ. s ab initio pecc̾i
quod ab ipsius suꝑbia cep̃ ẽẽ pecẽm. Nec illõ q̃ scͥp¬
tum ẽ in libro iob cum de abło sermo eẽt. ħ ẽ mi¬
tium figm̃ti dnĩ quod fec̃ ad illudendum ab angłiꝰ
suis. cui consonare uidet᷑ ⁊ psalmus uͥ legit᷑. dra¬
cho hic quẽ finxisti ad illudendũ ei. sic intelligẽ¬
dum ẽ ut existimemꝰ talẽ ab initio creatum cui
ab anguis illud̾et᷑. s in hac pena pꝰ pecẽm ordinatũ.

Expanded text:
paradisi Dei fuisti, omni lapide pretioso ornatus paradisi Dei fuisti, omni lapide pretioso ornatus es? ubi intelligitur fuisse aliquando sine peccato. Nam expressius ei paulo uitio. Quae si aliter conuenientius intellegi nequeunt, oportet etiam illud, quod dictum est: In ueritate non stetit, sic accipiamus, quod in ueritate fuerit, sed non permanserit; et illud, quod ab initio diabolus peccat, non ab initio, ex quo creatus est, peccare putandus est, sed ab initio peccati, quod ab ipsius superbia coeperit esse peccatum. Nec illud, quod scriptum est in libro Iob, cum de diabolo sermo esset: Hoc est initium figmenti Domini, quod fecit ad inludendum ab angelis suis cui consonare uidetur et psalmus, ubi legitur: Draco hic, quem finxisti ad inludendum ei, sic intellegendum est, ut exist in hac poena post peccatum ordinatum.
Abbreviated transcription (Latin):
seĩs angłis ꝑman̾et. Subiec̃ aut̃ inditium quasi
quęsissemus uñ ostñdatur q̃ in u̾itate ñ stet̾it.
atq ait. Quia ñ ẽ u̾itas in eo. Esset aut̃ ineo. si¬
in illa stetisset. Locutione aut̃ dictum ẽ minus
usitata. Sic enim uidet᷑ sonare inu̾itate ñ stetit.
qr u̾itas ñ ẽ ĩ eo. taꝙͣ ea sit causa ut in u̾itate ñ stet̾it
qͣ in eo u̾itaᷤᷤ ñ sit. c̃ potiꝰ ea sit causa uͥ ĩ eo uͥtaᷤ ñ sit. q̃
in u̾itate ñ stetit. Ista locutio ẽ ⁊ ĩ psalmo. Ego .c.q.
audisti me ds̃ qm̃ clamaui. S cum dixiss ego ela¬
mai. tanqͣm ab eo quereret᷑ unde se clamasse mõ¬
straret. ab effectu exauditionis dĩ clamoris sui ostñ¬
dit affectum. tanꝗͣ dicẽt. hinc ostendo clamasse
nullomͦ ẽẽ peccatum. S quid respondet᷑ ꝓpħicis
testimoniis. siue qd̾ ysayas subfigurata ꝑsona
p̾ncipis babiloniȩ abłm notans. quomͦ cecidit
lucifer qui mane oriebat᷑. siue qd ez echiel in deliciiᷤ

Expanded text:
est in eo. Subiecit autem indicium, quasi quaesissemus, unde ostendatur, quod in ueritate non steterit, adque ait: Quia non est ueritas in eo. Esset autem in eo, siin illa stetisset. Locutione autem dictum est minus usitata. Sic enim uidetur sonare: In ueritate non stetit, quia ueritas non est in eo, tamquam ea sit causa, ut in ueritate non steterit, quod in eo ueritas non sit; cum potius ea sit causa, ut in eo ueritas non sit, quod in ueritate non stetit. Ista locutio est et in psalmo: Ego clamauaudisti me Deus, quoniam clamaui. Sed cum dixisset: \'Ego clamaui, tamquam ab eo quaereretstraret, ab effectu exauditionis Dei clamoris sui ostendit affectum; tanquam diceret, Hinc ostendo clamasse nullo modo esse peccatum. Sed quid respondetur propheticis testimoniis, sive quod Isaias ait, sub figurata persona principis Babyloniae diabolum notans, Quomodo cecidit Lucifer, qui mane oriebatur ? sive quod Ezechiel, In deliciis
Abbreviated transcription (Latin):
blandiat᷑ expetat.S tantũ ualet in nat᷑is rõnab¬
luis qd̾dam ułuti pondꝰ uoluntatis ⁊ amoris. ut
cũ ordine nat᷑e angłi hominibꝰ tñ lege iusticiȩ bo¬
ni homines mał angłis p̾ferant᷑. Propt̾ nat᷑am gͥ¬

Expanded text:
blandiatur expectat. Sed tantum ualet in naturis rationalblandiatur expectat. Sed tantum ualet in naturis rationalibus quoddam ueluti pondus uoluntatis et amoris, ut, cum ordine naturae angeli hominibus, tamen lege iustitiae boni homines malis angelis praeferantur. CAPUT XVII.