comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ille pͥnceps gnis humani quã¬
diu insolo bono fuit: uelut in¬
faus boni ac mali nescius. At
enĩ postea hominẽ necesse ẽ. et
sapientẽ ẽẽ. et sine ullomalobe¬
atũ.¶ S id fieri nõ põt quandiu
separabr̃. Et sicut corpꝰ interit.
aĩa manet. ita malũ interebit.
et bonũꝓmanebit. tunc homo
accepto immortalitatis ĩ du¬
mento ent sapiens. exp̃s mal
sicut aĩa. Quigͦ uult nos ĩbo¬
no ẽẽ tantũ. ro potissimũ desi¬
derat: ut sine corpore uiua nus
ĩ quo ẽ malũ. Qd̾ si tollat᷑. aut
sapĩa hõi ut dixi aut corpꝰ adin¬
imef. Sapĩa. ut ignoret malũ.
corpus ut nõsentiat. Nũc ãt
cũ ho et sapĩa sit instructus ut
sciat. et corpore ut sentiat. utrũ¬
q parit̾ in hac uita deus esse
uoluit. ut ratio uirtutis sapĩe¬
q cõstaret. Posuit itaq hoĩez
ĩt utrũq mediũ. ut ħ̾ret licẽ¬
tiã uł mali uł boni sequendi.⁊
S malo ad miscuit apparẽtia

Expanded text:
ille princeps generis humani, quamille princeps generis humani, quamdiu in solo bono fuit, velut infans, boni ac mali nescius. At enim postea hominem necesse est et sapientem esse, et sine ullo malo beatum. Sed id fieri non potest, quamdiu separabitur. Et sicut corpus interit, anima manet; ita malum interibit, et bonum permanebit. Tunc homo accepto immortalitatis indumento, erit sapiens, expers mali, sicut Deus. Qui ergo vult nos in bono esse tantum, id potissimum desiderat, ut sine corpore vivamus, in quo est malum. Quod si tollatur, aut sapientia homini, ut dixi, aut corpus adimetur: sapientia, ut ignoret malum; corpus, ut non sentiat. Nunc autem cum homo et sapientia sit instructus, ut sciat, et corpore, ut sentiat, utrumque pariter in hac vita Deus esse voluit, ut ratio virtutis sapientiaeque constaret. Posuit itaque hominem inter utrumque medium, ut haberet licentiam vel mali, vel boni sequendi. Sed malo admiscuit apparentia
Abbreviated transcription (Latin):
tenius et̾na. sensibił. illustriꝰ
ẽ. Que qr ĩt̾ se ꝯtrariasunt ne¬
cesse ẽ hominẽ bouo et malo
ẽẽ subiectũ. Anime ascribif
bonũ qr ĩdissolubił est. corpo
ciata et cõiũcta sunt corpus. ⁊
aĩa. eq bonũ ⁊ malũ coereat
uecesse ẽ. nec seꝑari alterutro ⁊¬
possunt. nisi cũ illa seꝑata sũt.
Ueniq boni maliq notitia si¬
mul hõi pͥmo dataẽ. Qua per¬
ceptastatĩ delocosc̃o pulsus
ẽ. in quo malũ nõ est. Pbicũ
ignorabat. Postquã uo acce¬
pit bonimaliq ĩtellegentiã.
ita nefas erat eũ inbeatitirdĩs
loco morari: relegatusq ẽ in
hunc comunc̃orbẽ. ut ea utra¬
rit agnouerat. Apparet gͦ ro¬
circo datã ẽe hoĩ sapĩam: ut bo¬
nũ discernat amalo. ut ab in¬
cõmodis cõmoda. ab inutilibꝰ.
utilia distinguat.: ut habeat
iudiciũ et cõsiderantiã quio
cauere quid appetere. qͥd fugẽ.
quidsequi debeat. Sapĩa gͥ cõ¬
stare sine malo nõ põt. Uix̃q

Expanded text:
tenuis, aeterna, sensibilis, illustris est. Quae quia inter se contraria sunt, necesse est, hominem bono et malo esse subjectum. Animae adscribitur bonum, quia indissolubilis est: corporciata et conjuncta sunt corpus et anima, aeque bonum et malum cohaereat necesse est; nec separari alterutro possunt, nisi quum illa separata sunt. Denique boni malique notitia simul homini primo data est. Qua percepta, statim de loco sancto pulsus est, in quo malum non est. Ubi cum ignorabat. Postquam vero accepit boni malique intelligentiam, jam nefas erat, eum in beatitudinis loco morari, relegatusque est in hunc communem orbem, ut ea utrapariter agnoverat. Apparet ergo idcirco datam esse homini sapientiam, ut bonum discernat a malo; ut ab incommodis commoda, ab inutilibus utilia distinguat; ut habeat judicium, et considerantiam, quid cavere, quid appetere, quid fugere, quid sequi debeat. Sapientia igitur constare sine malo non potest; vixitque
Abbreviated transcription (Latin):
suit. Propt̾ea gͥ colise deus
expetit ⁊ honorari ab hoĩe
tãquã paf: ut uirtutẽ acͣ
sapientia teneat. que sola
im mortalitatẽ parit. sÑa
quia nullus alius p̾f ipsũ
donare eã potest. qr solus pos¬
sitet pietatẽ hoĩs qua deuin

Expanded text:
suit. Propterea igitur coli se Deus suit. Propterea igitur coli se Deus expetit, et honorari ab homine tanquam pater, ut virtutem ac sapientiam teneat, quae sola immortalitatem parit. Nam quia nullus alius praeter ipsum donare eam potest, quia solus possidet, pietatem h
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ maloꝵ uictrix est forti¬
tudo: In iustos aũt. iirdiui¬
ciis inhonore. ĩ potestate. Hec
eĩ bona corporalia et frena
sunt. Illi aũt t̾renã uitam
agunt. nec assequi immor¬
talitatẽ queunt: qui seuo¬
suptatib dediderunt. que
sunt uirtutis inimice. Ita¬
q uita hec tẽporał. illiet¬
ne debet ẽẽ subiecta. sicut
corpꝰ aĩe. Quisquis gͦ aĩe
urtã maluerit. uitã corpo¬
ris cõtẽpnat necesse ẽ nec
alit̾ euiti adsũmũbonũ po¬
terit. nͥ que sunt ima despe¬
xent. Qui asit corporis ui¬
tã fuent amplexus: et cupi¬
ditates suas ĩt̾rã deiecerit.
illã supiorẽ uitã ꝯsequi non
põt. S qui mauult bene ui¬
uere met̾nũ: male uiuet ad
tp̃s. et afficiet om̃ib molesti
et laborib quanͣdiu fueritĩ
t̾ra ut habeat diuinũ et cele¬
ste solatiũ. et qui maluerit
bene uiuere ad tẽp̾. male
sententia dei adet̾na pena.
qr celestib bonis t̾rena p̃po¬

Expanded text:
quoniam malorum uictrix est fortiquoniam malorum uictrix est fortitudo, iniustos autem in diuitiis, in honore, in potestate: , haec enim bona corporalia et terrena sunt; illi autem terrenam uitam agunt nec adsequi immortalitatem queunt, quia se uoluptatibus dediderunt, quae sunt uirtutis inimicae. itaque uita haec temporalis illi aeternae debet esse subiecta sicut corpus animae. quisquis ergo animae uitam maluerit, uitam corporis contemnat necesse est nec aliter eniti ad summum poterit, nisi quae sunt ima despexerit. qui autem corporis uitam fuerit amplexus et cupiditates suas in terram deiecerit, illam superiorem uitam consequi non potest. sed qui mauult bene uiuere in aeternum, male uiuet ad tempus et adficietur omnibus molestiis et laboribus quamdiu fuerit in terra, ut habeat diuinum et caeleste solacium. et qui maluerit bene uiuere ad tempus, male sententia dei ad aeternam poenam, quia caelestibus bonis terrena p
Abbreviated transcription (Latin):
matis uirib erigit᷑. et lingua
eiꝰ ineloquiũ soluit᷑ et mutũ
aĩal eẽ desinit. Que ratio to¬
cet mortalẽ nasci hominem.
postea uo immortalẽ fieri cũ
cepit ex deo uiuere. i dẽiusti¬
tiã sequi que ꝯtinet᷑ in deicul¬
tu. cũ excitauerit hominẽd̾s
ad aspectũ celi ac sui. Qd̾ tũ
fit cũ homocelesti lauacro pu¬
rificatus. exponit ĩ fautiam.
Cũ om̃i labe uite pͥoris. et in¬
crem̃to diuini iugoris accep¬
to. fit homo ꝑfectus ac plenꝰ.
Ergo qr uirtutẽ ꝓposuit hõi
deus. licet aĩa et corpꝰ cõsocia¬
tasint. tam̃ ꝯtraria sunt. et im¬
pugnant inuicẽ. Anime bõa.
mala sunt corporis: ⁊dẽ opũ
fuga uoluptatũ int̾dictio do¬
loris mortisq cõtẽptus: tẽ
corporis bona: mala sũt aĩe.
hoc ẽ cuproitas et libito. qͥb
et opes appetunt᷑ et suauita¬
tes uariarũ uoluptatũ. qͥb
eneruatus animus extĩgui¬
tur. Ideo necesse ẽ iustũ et sa¬
pientẽ in omib ialis esse.

Expanded text:
matis uiribus erigitur et lingua eius in eloquium soluitur et mutum animal esse desinit. quae ratio docet mortalem nasci hominem, postea uero inmortalem fieri, cum coeperit ex deo uiuere id est iustitiam sequi, quae continetur in dei cultu, cum excitauerit hominem deus ad aspectum caeli ac sui. quod tum fit, cum homo caelesti lauacro purificatus exponit infantiam cum omni labe uitae prioris et incremento diuini uigoris accepto fit homo perfectus ac plenus. ergo quia uirtutem proposuit homini deus, licet anima et corpus consociata sint, tamen contraria sunt et inpugnant inuicem. animi bona mala sunt corporis, id est opum fuga, uoluptatum interdictio, doloris mortisque contemptus. item corporis bona mala sunt animi, hoc est cupiditas et libido, quibus et opes adpetuntur et suauitates uariarum uoluptatum, quibus eneruatus animus extinguitur. ideo necesse est iustum et sapientem in omnibus malis esse,
Abbreviated transcription (Latin):
In illa uͣo sp̃ali quã ꝑnos ip̃i ac¬
quirimꝰ sumũ bonũ cõtinetur.
quia nec malũ põt hre nec finẽ
Cui rei argum̃tũ natura et ratõ
in humũ uerginit quia t̾renast̃.
nec capiũt immortalitatẽ que
decelo ẽ. Homo aũt roctus ĩce¬
lum spectat. qr ꝓposita illiẽ im

Expanded text:
In illa vero spiritali, quam per nos ipsi acquirimus, summum bonum continetur; quia nec malum potest habere, nec finem. Cui rei argumentum natura et ratio in humum vergunt, quia terrena sunt; nec capiunt immortalitatem, quae de coelo est. Homo autem rectus in coelum spe
Abbreviated transcription (Latin):
Onsumato gͥ mundo aui¬
malia uarii geueris dissi¬
milib formis. et magna ⁊ mi¬
nora utifierent imꝑauit. Et ⁊¬
factasunt binalro est diueisisẽ
sexus¬
sus singula ex quoꝵ fetibꝰ et
aer et terra et maria cõpletast̃.
Deditq hiͦs omnnb generan¬
dideus alim̃ta de t̾ra. ut usui
homini ẽe possent. Alianinimi
adcibos. aliquͣo aduestitu. Que
aũt magnaͬsunt uiiũ ut ĩex¬
colenda t̾ra uiuerent. unde dc̃a¬
sunt ium̃ta : Ita reb omnib
mirabili descriptione cõpositis
regnũ sibi et̾nũ parare costitu¬
it et ĩnumerabiles animas pro¬
creare: quib immortalitate
dedit. Tum fecit sibi simulacũ
sensibile atq intelligens roest
adymaginis sue forma: qua
nichil potest ẽẽ ꝑfectius hominẽ
figurauit exlimoterre undei
homo nuncupatus ẽ ꝙͣ sit fc̃s¬
ał fictus
exhumo. Deniq platohuma¬

Expanded text:
onsummato igitur mundo animalia uarii generis, dissimilibus formis, et magna et minora uti fierent imperauit. et facta sunt bina. id est diuersi sexus singula, ex quorum fetibus et aer et terra et maria conpleta sunt, deditque his omnibus generatim deus alimenta de terra., ut usui esse homini possent, alia nimirum ad cibos, alia uero ad uestitum, quae autem magnarum sunt uirium, ut in excolenda terra iuuarent; unde sunt jumenta. Ita rebus omnibus mirabili descriptione compositis, regnum sibi aeternum parare constituit, et innumerabiles animas procreare, quibus immortalitatem daret. Tum fecit ipsi sibi simulacrum sensibile, atque intelligens, id est ad imaginis suae formam, qua nihil potest esse perfectius: hominem figuravit ex limo terrae; unde homo nuncupatus est, quod sit factus ex humo. Denique Plato huma
Abbreviated transcription (Latin):
gui litto abeoq primũ natã esse
artẽstatuas et simulacra fingen¬
di. Siquidẽ iouis temporib fuit.
quib et primũ templa ꝯstitui. ⁊
noui deorũ cultus ẽẽ cepenuit.
Sic ueritas fuscata mendatio ẽ.
et illiro quod a deo fc̃m ferebatũ
homini qui opus diuinũ imita¬
tus ẽ cepit ascribi. Ceterũ fictio
uen ac uiui hominis elimo deiest.
quod heries quoq tradit. quiñ
nõ tm̃ homimẽ adymaginẽ dei fa¬

Expanded text:
gui luto ab eoque primo natam esse gui luto ab eoque primo natam esse artem statuas et simulacra fingendi, siquidem Iouis temporibus fuit, quibus primum templa constitui et noui deorum cultus esse coeperunt. sic ueritas fucata. mendacio est et illut quod a deo factum ferebatur, homini, qui opus diuinum imitatus est, coepit adscribi. ceterum fictio ueri ac uiui hominis e limo dei est. quod Hermes quoque tradit, qui non tantum hominem ad imaginem dei fa
Abbreviated transcription (Latin):
que diuinos Unores cũ om̃ib
suis postens cõsecutus ẽ. alultiᷤ
arguñttis hoc figñttũ poetarum
coargni potest sfactũ essediluui
nimiã inultitiromiẽ nicreuat
ꝑteref᷑. quomͦifictor hominis pro¬
metheus fuit. Cuiꝰ filiũ deucalio¬
nẽ iirem ip̃i obiusticia solũ. dicũt
esse ẜuatũ. Quom unus gradus¬
et una et una progenies orbemt
terre tã celent̾ potuit hominub
implere. S uitelicet hoc quoq
sic corruperunt: ut illud suꝑius
cũ ignorarent. et quo tempore⁊
catheclisimꝰ sit factus interra. Et
quis obiusticiameruent genere
humano peunte ẜuan et quomͦ
aut cun quibẜuatus sit. que
onũa ꝓphetice lictere docent. Ap¬
paret gͦ ẽẽ falsii: qd̃ de opificio pro¬
methei uairant ueñi quia poetaᷤᷤ
dixerã. nõ omnino mtiri solere.
sfiguris inuoluere et obscrar q̃
dicant. nõ dico ẽẽ mentitos. Sed
primo oĩum prometheo si mulaciũ
hominis formasse de molli ac pin¬

Expanded text:
quam diuinos honores cum omnibus quam diuinos honores cum omnibus suis posteris consecutus est. multis argumentis hoc figmentum poetarum coargui potest. factum esse diluuinimiam multitudinem increuerat perderetur, quomodo fictor hominis Prometheus fuit, cuius filium Deucalionem idem ipsi ob iustitiam solum dicunt esse seruatum? quomodo unus gradus et una progenies orbem terrae tam celeriter potuit hominibus inplere? sed uidelicet hoc quoque sic corruperunt ut illut superius, cum ignorarent et quo tempore cataclysmus sit factus in terra et quis ob iustitiam meruerit genere humano pereunte seruari et quomodo aut cum quibus seruatus sit: quae omnia propheticae litterae docent. apparet ergo esse falsum quod de opi- Scio Promethei narrant. uerum quia poetas dixeram non omnino mentiri solere, sed figuris inuoluere et obscurare quae dicant, non dico esse mentitos, sed primum omnium Promethea simulacrum hominis formasse de molli ac pin
Abbreviated transcription (Latin):
De hac hominis fictione poete
quoq quãuis corrupte tam̃
nõ alit̾ tradideriuit nãq ho¬
minẽ de luto a prometheo fa¬
ctũ ẽedixerunt. Res eos nõ
fefellit. s nom̃ artificis nullas
enĩ litteras ueritatis attigerãt
ta ĩ sacrario dei ꝯtinebantur.
Ea de fabulis et obscura opi¬
nione collecta et deprauata.
ut ueritas auulgosolet uari
ẜmonib dissipata corrumpi.
Nullo nã q᷑ addente aliquid
ad quol airoierant carminibꝰ
suis cõprehenterunt. Et hoc
quidẽ inepte. quod tam admi¬
rabile. tamo diuinũ opificiũ
homini dederunt. Quidenin
opus fuit hominẽ deluto fingi.
cum posset eiuite ratione gene¬
rari. qua ip̃e prometheus ex iape¬
tonatus ẽ. Quisi fuit homo. ge¬
nerare hominẽ potuit. facere ño
potuit. Dehi̾s aũt illũ n̾õ fuis¬
se peua ei̾incaucaso monte decla¬
rat S neq patrẽ eiꝰ iapetũ patru¬
umq eiꝰ tytanu quisquã deos ⁊¬
nuncupauit quia regni sublimi¬
tas penesaturnũ solũ fuit per

Expanded text:
de hac hominis fictione poetae quoque quamuis corrupte, tamen non aliter tradiderunt: namque hominem de luto a Prometheo factum esse dixerunt. res eos non fefellit, sed nomen artificis. nullas enim iitteras ueritatis attigerant,ta in sacrario dei continebantur, ea de fabulis et obscura opinione collecta et depraua-ta, ut ueritas a uulgo solet uariis sermonibus dissipata corrumpi nullo non addente aliquid ad id quod audierat, carminibus suis conprehenderunt. et hoc quidem inepte, quod tam mirabile tamque diuinum opificium homini dederunt. quid enim opus fuit hominem de luto fingi, cum posset eadem ratione generari qua ipse Prometheus ex Iapeto natus est? qui si fuit homo, generare hominem potuit, facere non potuit: de diis autem illum non fuisse poena eius in Caucaso monte declarat. sed neque patrem eius Iapetum patruumque Titana quisquam deos nuncupauit, quia regni sublimitas penes Saturnum solum fuit, per
Abbreviated transcription (Latin):
niucrone iugulat et p̃cipitat ̃
morte. Hec aũt uia que ẽuenta¬
tis et sapĩe et uirtutis et iusti¬
ẽ. unauis unasetes et simplex
ẽ. ꝙͦ parib aĩs sũmaq cõcordia.
unũ sequam̃ et colamiꝰd̾m. Et
angusta qm̃ pautiorib uirtus
data ẽ. et arlua. qm̃ ad bonum
qd̾est sũmuatq sublime nͥ cũ
sũma difficultate ac labore non
potest ꝑueniri.

Expanded text:
mucrone iugulat et praecipitat in mucrone iugulat et praecipitat in mortem. haec autem uia, quae est ueritatis et sapientiae et uirtutis et usest, una uis, una sedes, et simplex est, quo paribus animis summaque concordia unum sequamur et colamus deum, et angusta, quoniam paucioribus uirtus data est, et ardua, quoniam ad bonum quod est summum atque sublime nisi cum summa difficultate ac labore non potest perueniri.
Abbreviated transcription (Latin):
idip̃minciderent. ꝙͦ uitare
ac fugere cupiebant: Itaq il¬
lam perclitionis ac mortis ⁊¬
uiã multiplicẽ ostendit. uł ꝙͦ
multa sunt gnͣa uitesuł ꝙͦ dis młti
qui colunt᷑: Huiꝰ dux p̾uarica¬
tionũ ac subdolus ut uideatur
ẽẽ discrim̃ aliqd̾ falsi et ueriana¬
li et boni. Alia uia ducit luxuri¬
osos. alios eos qui frugi appel
alia strenuos. Aliastultos. alia
philosophos. et omͦs quidẽ nõ
uno tramite: Illos enĩ qui aut
uoluptates aut diuitias ñõ re¬
fugiunt abhac publica et celebri uia
modice segregat. Eeos aũt qui
aut uirtutẽ sequi uolunt aut
rũ ostentant. nõ sunt alie uie.⁊
S diu̾ticula et semite que ui¬
dent̾ quidẽ abillacõi dextro u̾¬
sum seꝑari. Adeundẽ tñet ad
unũ om̃s exitũ subipofine refe
ubi opus fuerat bonos a mal
fortes ab iuertib sapientes ab
stultis seꝑan. Int̾oꝵ scilicetcul¬
tuinquo ille uniusos. qr sineul¬
lo discrim tulti fuennt uno ⁊¬

Expanded text:
id ipsum inciderent quod uitare id ipsum inciderent quod uitare ac fugere cupiebant. itaque illam perditionis ac mortis uiaui multiplicem ostendit, uel quod multa sunt genera uitae uel quod dii multi qui coluntur. huius dux praeuaricator ac subdolus, ut uideatur esse discrimen aliquod falsi et ueri, mali et boni, alia ducit luxuriosos alia eos qui frugi appellalia strenuos, alia stultos alia philosophos, et eos quidem non uno tramite. illos enim qui aut uoluptates aut diuitias non refugiunt, ab hac publica et celebri uia modice segregat, eos autem qui aut uirtutem sequi uolunt aut rum ostentant non sunt aliae uiae, sed deuerticula et semitae, quae uidentur quidem ab illa communi dextrouersum separari, ad eandem tamen et ad unum omnes exitum sub ipso fine referubi opus fuerat bonos a malis, fortes ab inertibus, sapientes a stultis separari, in deorum scilicet cultu, in quo ille uniuersos, quia sine ullo discrimine stulti fuerunt, uno
Abbreviated transcription (Latin):
Im illi om̃s qui ꝑ alioꝵ
cofessam stultitia sapien¬
tes estimant᷑ sp̃e uirtutis ĩducti
umbras et ymagines apprehẽ¬
dunt. Nichilaũt uer̃ quod⁊
ea fit ratione qm̃i uia illa m bax
que fert adoccasum multos
tramites habet ꝓpt̾ stirdiorum
et disciplinaꝵ uanetatẽ que⁊
sunt inuita hominũ dissimi¬
les atq diu̾se. Namsicut uia
illa sapientie habet aliquid
simile stultitie quod libro p̾¬
cedentiᷤ monstrauimꝰ. Ita hec
intellegunt. Et ut habet uit¬
cia manifesta. sic habet aliquro
qd̾simile uiteat᷑ ẽẽ uirtuti. ut
habet aꝑtũ scelus sic ymaginẽ
quandã sp̃emq iustitie. Qũo
em̃ p̃cursoreiꝰ uie. cuiꝰuis ⁊ po¬
testas om̃is infallendo est uni¬
uensos ĩ fraudẽ posset ĩducere
nͥ uensimilia hominib osten¬
taret.Ueus eñ ut immortale
illud archanũ eiꝰ inaꝑto eẽt po¬
suit in uia sua que homines
promalis et turpib. aspuant᷑.
ut adiisi a sapĩa et ueritate qͣ
sine ullo duce requirebant in

Expanded text:
m illi omnes qui per aliorum confessam stultitiam sapientes existimantur, specie uirtutis inducti umbras et imagines adprehendunt, nihil uerum. quod ea fit ratione, quoniam uia illa mendax, quae fert ad occasum, multos tramites habet propter studiorum et disciplinarum uarietatem, quae sunt in uita hominum dissimiles atque diuersae. nam sicut uia illa sapientiae habet aliquid simile stultitiae, quod libro praecedente monstrauimus, ita haec licam intellegunt: et ut habet uitia manifesta, sic habet aliquid quod simile uideatur esse uirtuti, ut habet apertum scelus, sic imaginem quandam speciemque iustitiae. quomodo enim praecursor eius uiae cuius uis et potestas omnis in fallendo est, uniuersos in fraudem posset inducere, nisi ueri similia hominibus ostentaret? deus enim, ut immortale illud arcanum eius in operto esset, posuit in uia sua quae homines pro malis et turpibus aspernarentur, ut auersi a sapientia et ueritate, quam sine ullo duce requirebant, in
Abbreviated transcription (Latin):
re tẽtauit: quã subtili ratione sin¬
gulaqueq incorpore hominis
membra formauerit. cũ nichil sit eoꝵ.¬
quod nõ tantũdem a dusũ necessi¬
tatẽ quantũ adpulchritudinemn
ualebat. Id ũo etiã stoici cũ proui¬
dentia dixerunt facere conantur.
et secutus eos Tullius plurimis

Expanded text:
re temptauit, quam subtili ratione singula quaeque in corpore hominis membra. formauerit, cum eorum nihil sit quod non tantundem ad usus necessitatem quantum ad pulchritudinem ualeat.. id uero etiam Stoici cum de prouidentia disserunt, facere cona.ntur et secutus eos Tullius pluribus
Abbreviated transcription (Latin):
impiti et rationis ignari eos af¬
fectus quisunt homini adusu
bono dati ext̾minarunt. et latꝰ
qͣm ratio postulat euagant᷑. Uñ
iniuste atq impie uiuit᷑. Ntun¬
tur ira cõtrapares huicꝰ disdor¬
dia huic expulsiones. hinc bel¬
la cõtra iustitiã natasunt. tũ¬
tur cupiditate ad cõgregadas
opes. hiic fraudes. hinc latroci¬
nial huic omĩa gnͣa scelerũ ex
orta sunt  ĩtunf libioine ad
capiendas uoluptates. huic
stupra hinc adulteria hiiccõ¬
ruptele om̃s extiterunt. Qui¬
cũq gͥ illos affectus intͣfines
suos redegerit tõ ignorantes
deum facere nõ possunt. hic pa¬
tiens hicfortis hic iustus est.

Expanded text:
imperiti et rationis ignari eos adfectus qui sunt homini ad usus bonos dati exterminauerunt et latius quam ratio postulat euagantur. inde iniuste atque impie uiuitur. utuntur ira. contra pares: hinc discidia, hinc expulsiones, hinc bella contra iustitiam nata sunt. utuntur cupiditate ad congerendas opes: hinc fraudes, hinc latrocinia, hinc omnia scelerum genera exorta sunt. utuntur libidine ad capiendas tantum uoluptates: hinc stupra, hinc adulteria, hinc corruptelae omnes extiterunt. quicumque igitur illos -adfectus intra fines suos redegerit, quod ignorantes deum facere non possunt, hic patiens, hic fortis, hic iustus est.
Abbreviated transcription (Latin):
lis ubiq luctus ubiq pauor
et plurima mortis ymago. ne¬
mohuiꝰ tante belue immani¬
tatẽ potest ꝓmento descubere
que uno loco recubans tam̃
ꝑtotũ orbem ferreis dentib
seuit. Et nõ tm̃ acͣtus hominũ
dissipat. s et ossa ip̃a cõminu¬
it et incineres furnit᷑ neqͥ extet
sepulture locus. quasi uõ ro
affectent qui deũ confitent᷑
ut adeoꝵ sepulchia uematur.
at nõ ut ip̃i addmͣuemant.
que nã illa feritass que rabies
que insaniae  lucẽuiuis t̾rã
mortius designasse. Dico igͥ

Expanded text:
lis ubique luctus, ubique pauor lis ubique luctus, ubique pauor et plurima mortis imago. nemo huius tantae beluae inmanitatem potest pro merito describere, quae uno loco recubans tamen per totum orbem ferreis dentibus saeuit et non tantum artus hominum dissipat, sed et ossa ipsa comminuit et in cineres furit, ne quis extet sepulturae locus: quasi uero id adfectent qui deum confitentur; ut ad eorum sepulchra ueniatur, ac non ut ipsi ad deum ueniant. quaenam illa feritas, quae rabies, quae insania est lucem uiuis, terram mortuis denegasse? dico ig
Abbreviated transcription (Latin):
Is gͥ hominibꝰ qui deoꝵ
suoꝵ morib cõgriuint.
quia grauis ẽ et acerba iusti¬
tia. eandẽ impietatẽ siã qua
inceteris reb utunt᷑ adu̾sus
iustos iuolent̾ exercent. Nec
umerito a ꝓph̾is bestie noĩ¬
nantur. Preclare itaq mar
cus tullius: et enĩ sinemo ẽ
inquit qui ͤ mori malit qͣm
cõuerti inaliquã figurã bestie.
ꝙiuis hominis mentẽ sit habi¬
turus. quanto ẽ miẜius ĩ hoĩs
figura animo ẽe efferato mͥꝗͥ
demtanto uidef᷑ quanto p̃sta¬
biliose animꝰ corpore asꝑnãt᷑
itaq corpora beluarũ. quibus
sunt ip̃i sequores sibiq a deo
placent ꝙͦ homines natisint.
quoꝵ nichil liniam̃ta ⁊ sum¬
mã figurã gerunt. Nam qui
caucasus que india que hyr¬
cania: tam ĩmanes tã sangui¬
uaria umquã bestias aluit. qm̃
feraꝵ om̃ium rabies usq ad
uentiis satietatẽ furit fameq
sedata protinꝰ conquiescit illa
ẽ uera bestia cuiꝰ una iussione
fundit᷑. At ubiq cruor crude¬

Expanded text:
itur hominibus qui deorum suorum moribus congruunt. quia grauis est et acerba iustitia, eandem inpietatem suam qua in ceteris rebus utuntur, aduersus iustos uiolenter exercent, nec inmerito a prophetis bestiae nominantur. praeclare itaque M. Tullius: etenim si nemo est inquit quin emori malit quam conuerti in aliquam figuram bestiae, quamuis hominis mentem sit habiturus, quanto est miserius in hominis figura animo esse efferato? mihi quidem tanto uidetur, quanto praestabilior est animus corpore. aspernantur itaque corpora beluarum, quibus sunt ipsi saeuiores, sibique adeo placent, quod homines nati sint, quorum nihil nisi lineamenta et summam figuram gerunt. nam quis Caucasus, quae India, quae Hyrcania tam inmanes, tam sanguinarias umquam bestias aluit? quoniam ferarum omnium rabies usque ad uentris satietatem furit fameque sedata protinus conquiescit. ilia, illa est uera bestia, cuius una iussione funditur ater ubique cruor: crude
Abbreviated transcription (Latin):
fine ac mͦ careat. sicut uita facto¬
ria. Quid gͦ mirũ si facturus mũ¬
dum deus. prius materia dequa
quia nefas ẽ d̾m aliũde aliquid
mutuari. Cum ex ip̃o uł in ipso
sint omuia. Namsi est aliquro
ante illũ factũ et quicquã nõ

Expanded text:
fine ac modo careat sicut uita factofine ac modo careat sicut uita factoris. quid ergo miram si facturus mundum deus prius materiam de quaquia nefas est deum aliunde aliquid mutuari, cum ex ipso uel in ipso sint omnia. nam si est aliquid ante illum, si factum est quicquam no
Abbreviated transcription (Latin):
ortũ renĩ tͣribilimꝰ nature ac de¬
trahis deo. meot̾e luto hesitãs
uersurã soli g̾eta. Aquo enĩ fie¬
ri negas mundũ abeodẽ plane
fieri mutato nomine ꝯfiteris. n¬
Sequit᷑ ineptissima cõparatio.
Ut faber inquit cũ quio edifica¬
turus ẽ nõ ip̃e facit materiã sed¬
utif eaque sit parata fictorq
itemcera. sic isti ꝓuitentie diui¬
ne materiã p̾sto ẽe oportuit. nũ
quã ip̃e faceret. s quã haberet pa¬
eñ deus minoris potestatis siex
parato faciat. ꝙͦ est hominis. Fa¬
ber sine ligno nichil edificabit. qr
lignũ ipsũ facere nõ potest. Non
posse aũt: inbebillitatis huma¬
ne ẽ. Deus u̾õ facit ip̃e materiã
quia potest. Posse enĩ dei est ⁊lã
si nõ potest deus nõ est. Homo
facit ex eo qd̾ est. qr ꝑ mortalita¬
tem imbecillus ẽ. ꝑ un becilli¬
tatẽ defiuite eͣt modice potesta¬
tis. Ueus aũt feͬcit ex eo qd̾ nõ
ẽ. qr ꝑef̾uitatẽ fortis est ꝑ forti¬
tudinẽ potestatis ĩmense. que

Expanded text:
ortum rerum tribuis naturae ac detrahis deo, in eodem luto haesitans uersura soluis, Geta. a quo enim fieri negas, ab eodem plane fieri mutato nomine confiteris. sequitur ineptissima comparatio. ut faber inquit cum quid aedificaturus est, non iputitur ea quae sit parata, fictorque item cera, sic isti providentiae divinae materiam praesto esse oportuit non quam ipse faceret sed quam haberet paenim deus minoris potestatis, si ex parato facit; quod est hominis. faber sine ligno nihil aedificabit, quia lignum ipsum facere non potest; non posse autem inbecillitatis humanae est. deus uero facit sibi quia potest. Posse enim, Dei est: nam si non potest, Deus non est. Homo facit ex eo, quod est; quia per mortalitatem imbecillis est, per imbecillitatem, definitae ac modicae potestatis: Deus autem facit ex eo, quod non er aeternitatem fortis est, per fortitudinem potestatis inmensae, quae
Abbreviated transcription (Latin):
storiarũ quoq ac renl anti¬
quani scriptores Fuisse cõ¬
sentiunt. qui res eiꝰ inyta¬
lia gestas memorie prodi¬
derunt. Greci dyotorus et
tallus latini nepos et cassĩ
et uairo. Nancũ agresti quo¬
dam more iuytalia uiuere¬
tur. is genꝰ indocile ac di¬
sꝑsũ mõt̾ib altis cõposuit
legesq dedit. latiũq uocãi
maluit his qm̃ latuisset tu¬
tus moris. Censet ne aliꝙ
d̾m ẽẽ qui pulsus ẽ ꝗ fugit¬
qui latuit. Nemo tã stultꝰ
ẽ qui eñi fugit ut latet.
et nim et mortẽ timeat.
necesse ẽ. Orpheus ꝗ tẽ¬
porib eius fuit recentior
aꝑte saturnũ in t̾ra et apd
hoĩes regnasse cõmeorat

Expanded text:
storiarum quoque ac rerum antistoriarum quoque ac rerum antiquarum scriptores hominem fuisse consentiunt, qui res eius in Italia gestas memoriae prodiderunt, Graeci Diodorus et Thallus, Latini Nepos et Cassius et Varro. nam cum agresti quodam more in Italia uiueretur, is genus indocile ac dispersum montibus altis composuit legesque dedit Latiumque uocari maluit, his quoniam latuisset tutus in oris. censetne aliquis deum esse qui pulsus est, qui fugitqui latuit? nemo tam stultus est. qui enim fugit aut latet, et uim et mortem timeat necesse est. Orpheus, qui a temporibus eius fuit recentior, aperte Saturnum in terra et apud homines regnasse commemorat
Abbreviated transcription (Latin):
one. Num rocirco qd̾ ait ⁊¬
uulgus comedisse filios su¬
os. eũ qui extulerit sepultu¬
req mandauerit. Ops aũt
cũ iouẽ pepisset. subtraxit ĩ¬
fantẽ eũq nutriendũ furtĩ
misit incretã. Rursus im¬
prudentiã rep̃bentendã ne¬
cesse ẽ. Cureñ responsũ ab
aliopotius accepit. Cur in
celo ꝯstitutus in t̾ra nõ uide¬
bat. Cureũ coribantes cyi¬
balis fefellenuit. Postreino
cur extitit uis aliqua maior
que illius iunceret potesta¬
tem. i luirũ senex a iuue¬
ne facile uictus ẽ ac spoliat᷑
impio. Fugit gͥ expulsus..
S mytalia nauigio uenit cũ
tis suꝑ est tuscurate uenit ad
anuem. ante ꝑ arrato falci¬
fer orbe deus. Hunc errantẽ
atq i nopem ianus excepit.
cuirei argum̃toͣsunt nũmi
ueteres in quib ẽ cũ duplici
fronte ianꝰ. et in altera par¬
te nauis sicut itẽ poeta sub
uexit. At bona posteritas pup¬
pem formauit maere. Hospi¬
tis aduentũ testificata dei.

Expanded text:
one: num idcirco, quod ait one: num idcirco, quod ait uulgus comedisse filios suos eum qui extulerit sepulturaeque mandauerit? Ops autem cum Iouem peperisset, subtraxit infantem eumque nutriendum furtim misit in Cretam. rursus inprudentiam reprehendam necesse est. cur enim responsum ab alio potius accepit? cur in caelo constitutus in terra non uidebat? cur eum Corybantes cymbalis fefellerunt? postremo cur extitit uis aliqua maior quae illius uinceret potestatem? nimirum senex a iuuene facile uictus est ac spoliatus imperio. fugit igitur expulsus et in italiam nauigio uenit, cum tis superest. Thuscum rate venit ad amnem Ante pererrato falcifer orbe Deus. Hunc errantem atque inopem Janus excepit. Cujus rei argumenta sunt nummi veteres, in quibus est cum duplici fronte Janus, et in altera parte navis; sicut idem poeta ibidem subjecit: At bona posteritas puppim formavit in aere, Hospitis adventum testificata dei.
Abbreviated transcription (Latin):
Iergo uanesunt iste ra¬
tiones phylosophoruz
quro suꝑest nisiut uere ⁊¬
factũ ẽe credamꝰ.idẽ homi¬
nẽ ab homine abscisũ nisi
forte aliquis existimat d̾ir
fuisse quitimuit coheredẽ.
cũ siquid diuiuitatis habu¬
isset nõ patris genitalia ⁊¬
debuerit amputare. s ꝓpria.
ne iuppiter nasceretur: qui
eum regnipossessione pͥua¬
uit. idem sororẽ suã rheam
quã latine opem dicimus
cum haberet uxorẽ: respon¬
so uetitus ẽẽ dr mares libe¬
ros educare. quod futurũ
ẽet ut a filio pelleretur. quã
rem metuens natos sibi fi¬
lios nõ utiq deuorabat ut
ferunt fabule s necabat. quã¬
quã scriptũ sit in hystoriat
sacra saturnũ et opem cete¬
rosq tunc hoĩes humana
carne solitos ẽẽ essitare: ue¬
rũ pͥmũ iouẽ leges hoĩbus
moresq ꝯdentẽ edicto pro¬
hibuisse ne liceret eo cibo.
uesci. Qd̃ si uerũ est que põt
meo fuisse iusticia s fictũ
sane putemꝰ saturnũ filios
deuorasse. mͦ cũ aliquarati¬

Expanded text:
ergo uanae sunt istae ratione:- philosophorum, quid superest nisi ut uere factum esse credamus, id est hominem ab homine abscisum? nisi forte aliquis existimat deum fuisse qui timuit coheredem, cum si quid diuinitatis habuisset, non patris genitalia debuerit amputare, sed propria, ne Iuppiter nasceretur, qui eum regni possessione priuauit. idem sororem suam Rheam quam latine Opem dicimus cum haberet uxorem, responso uetitus esse dicitur mares liberos educare, quod futurum esset ut a filio pelleretur. quam rem metuens natos sibi filios non utique deuorabat ut ferunt. fabulae, sed necabat, quamquam scriptum sit in Historia Sacra Saturnum et Opem ceterosque tunc homines humanam carnem solitos esitare: uerum primum Iouem leges hominibus moresque condentem edicto prohibuisse, ne liceret eo cibo uesci. quod si uerum est, quae potest in eo fuisse iustitia? sed fictum sane putemus Saturnum filios deuorasse, modo cum aliqua rati
Abbreviated transcription (Latin):
tra zere. Itẽ noster maro
aureus hanc uitã in t̾ris
satumꝰ agebat. Et alio lo
rege fuere secła sic placida
ppłos inpace regebat. Ne¬
q suꝑiꝰ dixit incelo egisse
uitã. neq ĩferius superos
declarat. Aurea ꝯdet secula
qui rursus latio regnata ꝑ
arua satumo quondã. En¬
mius quidẽ in euhe mero ñ
pͥmũ dicit regnasse saturnũ.
ẜ urauĩ patrẽ. Initio ĩquit
primus in t̾ris impiũ sum¬
mũ celus habuit his  ĩ regͣ
una cũ frĩbsuis sibi insti¬
tuit atq parauit. nõ magnͣ
dissensio. siquidẽ maximoꝵ
auctoꝵ de filio ac patre du¬
bitatio ẽ. s tam̃ utrũq fie̾i̾
põt ut primꝰ uranus emiñe
int̾ ceteros potentia cepit i
et pͥncipatũ habere nõ regͫ
Postea saturnꝰ maiores sibi
opes cõꝑauerit ac regiũ sibi¬
nom asciuerit.

Expanded text:
 Ζεύς. item noster Maro: aureus hanc uitam in terris Saturnus agebat. et alio locrege fuere saecula: sic placida populos in pace regebat. neque superius dixit in caelo egisse uitam neque inferius superos eclarat: aurea condet saecula qui rursus Latio regnata per arua Saturno quondam. Ennius quidem in Euhemero non primum dicit regnasse Saturnum, sed Uranum patrem. initio inquit primus in terris imperium summum Caelus habuit. is id regnum uua cum fratribus suis sibi instituit atque parauit. non magna dissensio, siquidem maximorum auctorum de tilio ac patre dubitatio est. sed tamen utrumque fieri potest, ut primus Uranus eminere inter ceteros potentia coeperit et principatum habere, non regnum, postea Saturnus maiores sibi opes comparauerit ac regium nomen adsciuerit.
Abbreviated transcription (Latin):
Uam mimme sum
quietus sumnus¬
etiam necessitati¬
bus ex hoc libello
poteris extimare quẽ ad te
rudib pene uerb̾ prout in¬
gemni mediocritas tulit. de¬
metriane pscripsi ut et quo¬
dianum studiũ meũ nosceᷤ
et nõ deesse tibi p̾ceptor et̃¬
nunc. Sed honestioris rei
meliorisq doctrine. Nam
si te lrĩs nihil aluid ꝙͣ lin¬
guam instruentib audi¬
Storem satis strenuũ p̾bu¬
isti. ꝙto magis uihis ue¬
ris et ad uitam ptinẽtib
docilior ẽẽ debebis apud qͦ
nunc profiteor nlła me ne¬
cessitate uelrĩ uel tẽporis
impediri quo minus ali¬
quid excudam. quo phy
structiores doctioresq fiãt
in posterum quãuis nunc
male audiant castigent᷑q
uulgo ꝙ alit̾ ꝙͣ sapientib
conuenit uiuant et uitia
sub obtemptu noĩs celent
quib aut mederi opõtuit
aut ea prorsus effugere. ut
btmñ atq incorruptũ sapi¬
entie nomen uita ip̃a cu
preceptis congiue p̃staret¬

Expanded text:
uam minime sim quietus et in summis necessitatibus, ex hoc libello poteris existimare; quem ad te rudibus pene verbis, prout ingenii mediocritas tulit, Demetriane, perscripsi, ut quotidianum studium meum et nosses, et non deessem tibi, praeceptor etiamnunc, sed honestioris rei meliorisque doctrinae. Nam si te in litteris, nihil aliud quam linguam instruentibus, auditorem satis strenuum praebuisti: quanto magis in his veris, et ad vitam pertinentibus, docilior esse debebis? Apud quem nunc profiteor, nulla me necessitate vel rei, vel temporis impediri, quominus aliquid excudam, quo philstructiores doctioresque in posterum fiant; quamvis nunc male audiant, castigenturque vulgo, quod aliter quam sapientibus convenit vivant, et vitia sub obtentu nominis celent, quibus illos aut mederi oportuit, aut ea prorsus effugere, ut beatum atque incorruptum sapientiae nomen vita ipsa cum praeceptis congruente
Abbreviated transcription (Latin):
nefas mente cõcipe ut exͣtiet
exconubio ac promixtione fe¬
mine alicuiꝰ deum procreasse ⁊¬
ꝙͦ uõ facit nͥ anim̃al. corporale
tuit: Aut cũ eẽt tante potesta¬
tis ut quicquid uellet efficeͣt.
utiq adcreandũ societate al¬
tenus nõ urdigebat. nisi forte
existimabimꝰ deũ sicut orphxeꝰ
putauit. et marẽ ẽẽ et feminã.
ꝙͦ alit̾ generare nequiuerit. nͥ
haberet uimsexus utriusq. qͣi
Aut ip̃e secũ eͥõient aut si necoi

Expanded text:
nefas mente concipere, ut existimet ex conubio ac permixtione feminae alicuius deum procreasse, quod non facit nisi animal corporale tuit? aut cum esset tantae potestatis, ut quidquid uellet efficeret, utique ad creandum societate alterius non indigebat: nisi forte existimabimus deum, sicut Orpheus putauit, et marem esse et feminam, quod aliter generare non quiuerit, nisi haberet uim sexus utriusque, quasi aut ipse secum coierit aut sine coi
Abbreviated transcription (Latin):
eptũ qui iocolas qd̾ falsũ ẽẽ
cõuinceris. S tam̃ qm̃ nob̾
tantope maioꝵ nom̃ opponi¬
tur uideamꝰ tandẽ qui fueñt
maiores illi a quoꝵ actorita¬
te discedi nefas ducit᷑. Ronui¬
lus urbem ꝯditurus: pastoͬes
int̾ quos adoleuerat ꝯuocaũ.
cũq is numenis ꝯdendeur¬
bi parũ itoneus uideretur:
ꝯstituit asylũ eopassim ꝯfu¬
gerunt exfinitimis locis pes¬
simi quiq sine ullo ꝯditioĩs
discrimine. ita ꝯflauit ex his
om̃ib popłm. Legitq in se¬
natũ eos qui etͤate anteibãt
et patres appellauit quorum
consilio gereret omĩa dequose¬
natu ꝓꝑtius elegiaꝵ scriptor
hec loquit᷑ bucina cogebat ⁊¬
priscos ad uerba quirctes. cẽ¬
tum illi inprato sepe senatus
erant. curia pretexto nunc q̃
nitet altasenatu. Idellitos ha

Expanded text:
eptum qui id colas, quod falsum esse eptum qui id colas, quod falsum esse conuiceris. sed tamen quoniam nobis tanto opere maiorum nomen opponitur, uideamus tandem qui fuerint. maiores illi, a quorum auctoritate discedi nefas ducitur. Romulus urbem conditurus pastores inter quos adoleuerat conuocauit cumque is numerus condendae urbi parum idoneus uideretur, constituit asylum. eo passim confugerunt ex finitimis locis pessimi quique sine ullo condicionis discrimine. ita conflauit ex his omnibus populum legitque in senatum eos qui aetate anteibant et patres appellauit, quorum consilio gereret omnia. de quo senatu Propertius elegiarum scriptor haec loquitur: bucina cogebat priscos ad uerba Quirites, centum illi in prato saepe senatus erat. curia, praetexto nunc quae nitet alta senatu, pellitos ha
Abbreviated transcription (Latin):
uetustatis. ut inquirere ĩ eã
scelus ẽe ducat᷑. Itaq credit̾
ei passim tamꝙͣy cognite ueri¬
tati. Ueniq apud ciceronẽ
sic dicit cotta lucilio. habes
balbe quid cotta quid põtifex
sentiat fac nunc ego ĩtelle̾gã
quid tusentias. Are em̃ phi¬
losopho rationẽ religionis
acciꝑe debeo. maiorib autẽ
nr̃is etĩa nulla ratione red¬
dita cͣretere. si credis cur gͦ
rationẽ requiris: que potest
efficere ne credas. si rationẽ
querendã putas gͦ nõ credis
deo em̃ queris. ut eã sequare
cũ uuisis docet ecce te ratõ
nõ ẽẽ ueras deoꝵ religiones
quid facies ĩnaiores ne potiꝰ
an rationẽ sequeris: que qͥ¬
dem nõ tibi abalio ⁊̃ sinuata
sate ip̃o inuentaet elataẽ cũ
onĩs religiones radicitus erui¬
stisi ratione mauis. discedere ⁊¬
te necesse ẽ ab institutis et au
fatere gͥ et illos stultos fuisse
qui excogitatis ꝯtra rationẽ
religionibẜiuerunt. et tein¬

Expanded text:
uetustatis, ut inquirere in eam uetustatis, ut inquirere in eam scelus esse ducatur. itaque creditur ei passim tamquam cognitae ueritati. denique aput Ciceronem sic dicit Cotta Lucilio: habes, Balbe, quid Cotta, quid pontifex sentiat. fac nunc ego intellegam quid tu sentias: a te enim philosopho rationem religionis accipere debeo, maioribus autem nostris etiam nulla ratione reddita. credere. si credis, cur ergo rationem requiris, quae potest efficere ne credas? sin rationem quaerendam putas, ergo non credis: ideo enim quaeris, ut eam sequare, cum inueneris. docet ecce tc ratio nou esse ueras deorum religiones: quid facies? maioresne potius an rationem sequeris, quae quidem tibi non ab alio insinuata, sed a te ipso inuenta et elata est, cum omnes religiones radicitus eruisti? si rationem mauis, discedere te necesse est ab instfatere igitur, et stultos illos fuisse, qui excogitatis contra rationem religionibus servierunt, et te in
Abbreviated transcription (Latin):
putemꝰ qui desiderant aliqͥd
etra uł beatos si aliquare indi¬
gent. uł incorruptos si uolup¬
tati hũt ea in quib appetẽdis
cupiditas hominũ nõ in mẽi¬
to damnat᷑. Ueniunt gͥ ad
tͣeoͦs nõ tã religionis gratia
que nulla potest ẽẽ inrebus
male partis et corruptibili¬
bus qͣm ut aurũ oculis auri¬
ant intorẽ leuigati marinõis
aut eboris aspiciant ut ĩsigneᷤ
lapillis et colorib uestes uel
distincta gẽmis fulgentibus
pocula in satiabili ꝯtẽplatio¬
ne cõtrectent. et quanto fur¬
rint ornatiora templa. et pul¬
chriora simulacra: tanto pluᷤ
maiestatis habere credunt᷑.
Aoeo religio eoꝵ nichil ẽ ali¬
iro. ꝙͣ qd̃ cupiditas huma¬
na mirat᷑. Hesunt religio¬
nes quas sibi a maioribus
suis traditas ꝑtinacissime
tueri ac defendere ꝑseuerant.
nec ꝯsiterant quales sint. s
ex hoc ueras acͤ ꝓbatas ẽẽ cõ¬
fiount. qd̾ eas ueteres tradi¬
derunt. Tantaq ẽ auctoritaᷤ

Expanded text:
putemus, si desiderant aliquid putemus, si desiderant aliquid de terra, uel beatos, si aliqua re indigent., uel incorruptos, si uoluptati habent ea in quibus adpetendis cupiditas hominum non inmerito damnatur? ueniuut igitur ad deos non tam religionis gratia, quae nulla potest esse in rebus male partis et corruptibilibus, quam ut aurum oculis hauriant, nitorem leuigati marmoris aut eboris aspiciant, ut insignes lapillis et coloribus uestes uel distincta gemmis fulgentibus pocula insatiabili contemplatione contrectent. et quanto fuerint ornatiora templa et pulchriora simulacra, tanto plus maiestatis habere creduntur: adeo religio eorum nihil est aliut quam quod cupiditas humana miratur. hae sunt religiones, quas sibi a maioribus suis tra<ditas pertinacissime tueri ac defendere perseuerant, uec considerant quales sint, sed ex hoc ueras ac probatas esse confidunt, quod eas ueteres tradiderunt, tantaque est auctoritas
Abbreviated transcription (Latin):
Alplici ergo ratione pec¬
catur ab insipientib pri
mu ꝙ eleñita idest dei oꝑa d̾o
p̾fecerunt. deinde ꝙͦ elenĩtoꝵ
ipoꝵ figuras humanaspecie
cõp̃hensas colunt. Nam sol
luneq simulacra. hinnanũ
inmodũ formant. Itẽ ignis
et t̾re et maris. que illi uulca¬
nũ uestã / neptunũ uocant.i
nec eleintis i p̃is inapto litãt.
tanta homines ymaginũ cupi¬
ditas tenet: ut etiã uiliora du¬
cant̾ illa que uera sunt auro
scilicet gẽmis et ebore delectã¬
tur. Horũ pulchritudo ac ni¬
tor p̃stringit oculos. nec ullã
religionẽ putant. ubicũq illa
ño fulserint. itaq suboptentu
deoꝵ auaritia et cupiditas coli¬
tur. Credunt eñi deos amare
dia uł latrocinia cotroie seui¬
unt. ꝓpt̾ qd̃̾ bella ꝑtotũ orbem
popłos urbesq subu̾tunt. con¬
secrant gͦ dus manubias et ra¬
pinas si as. quos certe necesse
ẽ imbecillos ẽẽ ac sũme uirtu¬
tis exꝑtes. si subiectisunt cu¬
piditatib. curem̃ celestes eos

Expanded text:
plici ergo ratione peccatur ab insipientibus, primum quod elementa id est dei opera deo praeferunt, deinde quod elementorum ipsorum figuras humana specie conprehensas colunt. nam solis lunaeque simulacra. humanum lu modum formant, item ignis et terrae et maris, quae illi Vulcanum Vestam Neptunum uocant, nec elementis ipsis in aperto litant. tanta homines imaginum cupiditas tenet, ut iam uiliora ducantur illa quae uera sunt: auro scilicet et gemmis et ebore delectantur. horum pulchritudo ac nitor praestringit oculos nec ullam religionem putant ubicumque illa non fulserint. itaque sub obtentu deorum auaritia et cupiditas colitur. credunt enim deos amare dia et latrocinia cottidie saeuiunt, propter quod bella per totum orbem populos urbesque subuertunt. consecrant ergo diis manubias et rapinas suas, quos certe necesse est inbecillos esse ac summae uirtutis expertes, si subiecti sunt cupiditatibus. cur enim caelestes eos
Abbreviated transcription (Latin):
nant᷑. quid gͦ impedit quin
abip̃is sumamiꝰ exemplũ ut
quomͦ illi que falsa ĩuenerãt
posteris tradiderunt: sic nos
qui uerũ inuenimꝰ. posteriᷤᷤ
meliora tradamꝰ. Suꝑest in¬
gens questio euiꝰ disputatõ
ño ab ingenio s ascientia ue¬
nit. que plurib explicanda
ent. nequid om̃ino dubiũ re¬
linquat᷑. Nam fortasse aliqͥs
ad illa ꝯfugiat que amulti
et nõ dubiis tradunt᷑ auctõi¬
bus eos ip̃os quos docuimuᷤᷤ
deos nõ ẽẽ maiestatẽ suam
ꝑse sepe ostendisse et prodigii
et somniis et auguriis et ora¬
culis: et sane multa enũari
possunt digna miraculo In
primis illud qd̾ actuͣs nauiꝰ
sũmꝰ augurcũ tarquinium
priscũ moneret ut nichil no¬
u facere incipere nisi priꝰ ẽẽt
in auguratus eiq rex artis
eius: eleuans fidem diceret
ut ꝯsultis auib reninitiaret
sibi utrũ ne fieri posset id qd̃
ip̃e animo ꝯcepisset affirma¬
retq nauius posse. Cape igit᷑

Expanded text:
nantur. quid ergo inpedit quin nantur. quid ergo inpedit quin ab ipsis sumamus exemplum, ut quomodo illi quae falsa inuenerant posteris tradiderunt, sic nos qui uerum inuenimus posteris meliora tradamus? Superest ingens quaestio, cuius disputatio non ab ingenio, \' sed a scientia uenit: quae pluribus explicanda erit, ne quid omnino dubium relinquatur. nam fortasse aliquis ad illa confugiatet non dubiis traduntur auctoribus; eos ipsos, quos docuimus deos non esse, majestatem suam persaepe ostendisse, et prodigiis, et somniis, et auguriis, et oraculis. Et sane multa enumerari possunt digna miraculo: in primis illud, quod Accius Navius summus Augur, cum Tarquinium Priscum commoneret, ut nihil novi facere inciperet, nisi prius esset inauguratus, eique rex artis ejus elevans fidem diceret, ut consultis avibus renuntiaret sibi, utrumne fieri posset id quod ipse animo concepisset, affirmaretque Navius posse: Cape igitur
Abbreviated transcription (Latin):
lare oportet ineare ma¬
xiie in qua uite ratio
uersatursibi quẽq ꝯfidere.
suoq iudicio ac ꝓpriis sensibꝰ
uiti adinuestigandã et ꝑpen¬
dendã ueritatẽ. quã credentẽ
alienis enorib decipi. tãquã
ipsũ rationis exꝑtẽ. dedit oĩ¬
bus deus ꝓ uirili portione sa¬
pientia ut et in audita in ue¬
stigare possent et audita ꝑpen¬
dere. Nec quiꝰ nos illi tempo¬
rib antecesserunt. sapientia
quoq antecesserut. que si
oniib equalit dat᷑. occupari
ab antecedentib nõ potest Ii¬
libabilis ẽ tãquã lux et clari¬
tas solis. qr ut sol oculorum:
sic sapientia lum̃ est corois
humani. quare cũ saꝑe i dest
ueritatẽ querere omũbsit
innatũ sapientiã sibi adim¬
munt. quisine ullo iuditõ
inuenta maioꝵ ꝓbant. et
ab aliis peciroũ more ducũ¬
tur. s hoc fallit ꝙͦ maioꝵ no.¬
mine posito nõ putant fieri
posse ut aut ip̃i plus sapiant
qminores uocant᷑ aut illi
desipint. qr maiores nomi¬

Expanded text:
are oportet, in ea re maxime in qua vitae ratio versatur, sibi quemque confidere, suoque judicio ac propriis sensibus magis niti ad investigandam et perpendendam veritatem; quam credentem alienis erroribus decipi tamquam ipsum rationis expertem. Dedit omnibus Deus pro virili portione sapientiam, ut et inaudita investigare possent, et audita perpendere. Nec quia nos illi temporibus antecesserunt, sapientia quoque antecesserunt; quae si omnibus aequaliter datur, occupari ab antecedentibus non potest. Illibabilis est tamquam lux et claritas solis, quia ut sol oculorum, sic sapientia lumen est cordis humani. Quare cum sapere, id est, veritatem quaerere, omnibus sit innatum, sapientiam sibi adimunt, qui sine ullo judicio inventa majorum probant, et ab aliis pecudum more ducuntur. Sed hoc eos fallit, quod majorum nomine posito, non putant fieri posse, ut aut ipsi plus sapiant, minores uocantur, aut illi desipuerint, quia maiores nomi
Abbreviated transcription (Latin):
buit rstica corda patres. hi
sunt patres quoꝵ decretis
eruditi ac prutentes ini de¬
uotissime ẜuuͣnt. idq uenĩ
atq immutabile omnis
posteritas iudicãt. qdcen¬
tũ pelliti senes statutũ esse
uoluerunt: quos tam̃ i n pri¬
mo libro dictũ est pompiliuꝰ
illexit ut uera ẽẽ crederent
sacra que ip̃e tradebat.ẽ uõ
beat᷑ aposteris. quos nemo
cũuiuerent neq sũmus ne¬
q ĩ fimꝰ affinitate dignos u¬
dicauit.

Expanded text:
buit, rustica corda, patres. hi sunt patres quorum decretis eruditi ac prudentes uiri deuotissime seruiant, idque uerum atque inmutabile omnis posteritas iudicet quod centum pelliti senes statutum esse uoluerunt: quos tamen, ut in primo libro dictum est, Pompilius inlexit, ut uera esse crederent sacra quae ipse tradebat. est uebeatur a posteris, quos nemo cum uiuerent neque summus neque infimus adfinitate dignos iudicauit.