comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uerat. & posuit eũ in paradiso uoluptatis. ut ope¬
raret᷑ & custodiret illũ. Qd̃ ait ut oꝑaret᷑ & cu-¬
stodir& illũ. ad eũ udetur respicere locũ in quo¬
supͣ dictũ ẽ. & homo ñ erat qͥ oꝑaretur terrã.
Uerũ nos & in huiꝰ expositione uerbi : dicta scĩ au
ꝑari pͥmũ hominẽ : An ñ ẽ. credibile qđ eũ ante
peccatũ dampnauerat ad laborẽ: Ita sane arbitra
remur: nͥ uiderem̃ cũ tanta uoluntate animi agri¬
colari quosdã. ut eis pena magna sit. inde ad ali¬
ud euocari. Quicquid gͦ deliciarũ hab& agricult᷑a:
tunc utiq longe amplus erat. quando nehil acci
ereator uberius ipse laudaretur: qr ammȩ in corpore
constitate. rationẽ dediss& oꝑandi. ac facultatẽ: qͣn¬

Expanded text:
oluptatis, ut operaretur et custodiret illum. Quod ait, ut operaretur et custodiret illum, ad eum videtur respicere locum in quo dictum est, Et homo non erat qui operaretur terram. Verum nos et in hujus expositione verbi dicta sancti Patperari primum hominem? An non est credibile quod eum ante peccatum damnaverat ad laborem? remur, nisi videremus cum tanta voluptate animi agricolari quosdam, ut eis magna poena sit inde ad aliud avocari. Quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accidCreator ipse uberius laudaretur, qui animae in corpore animali constitutae rationem dediss
Abbreviated transcription (Latin):
ris. Mlortuus ẽ. nãq in anima cũ peccauit. qr reces¬
sit abeo ds̃. qͥ ẽ. uita animȩ. Cuius merito mortis
secuta ẽ. mors corporis. discedente abeo anima. quȩ
euent qͣ uetitũ comedit. Potest & ita intelligi qđ
illã mortẽ in eis fecerit ille in quo peccauerat
ꝗͣ apłs gemit dicens. Condelector legi dĩ. scadn
interiorẽ hominẽ. uideo autẽ aliã lege̾ in meni¬
bris meis repugnantẽ legi mentis mee. & capti

Expanded text:
uus namque est homo in anima cum peccavit, quia recessit ab eo Deus, qui est vita animae. Cujus merito mortis secuta est etiam mors corporis, discedente ab illo anima, quae quam vetitum comedit. Potest etiam intelligi quod illam mortem in eis fecerit dies ille in quo peccaverunt, quam Apostolus gemit dicens: Condelector legi Dei secundum interiorem hominem; video autem aliam legem in membris meis repugnantem legi
Abbreviated transcription (Latin):
m̃to didicit. qđ int̾ ẽẽt. it̾ bonũ & malũ. bonũ¬
scilie& obedientie. malũ autẽ inobedientie .i.¬
suꝑbie. contumatię. ꝑuersẽ imitationis dĩ ÷ noxie
libertatis. Hoc autẽ ex qͦ ligno accidere potuit
ex ipsa re ut supͣ dictũ ẽ. nom̃ accepit. Preceptũ
fecistis um ex minimis istis: mnͥ fecistis. Dr̃ enim
illi. ex om̃i ligno paradisi comede. de ligno autẽ
scientie boni & mali ne comedas. Precipitur e¬
nim nobis ut fruamur omi ligno paradisi qͦ si¬
gnificant᷑ spuales deliciȩ. Fructꝰ aute̾ spc̃ ẽ. ca¬
gamꝰ lignũ in medio paradisi plantatũ. scientię
boni & mali .i. ñ uelimꝰ suꝑbire de natura arbi¬
trii nr̃i. quȩ media ẽ. ut decepti pꝰ scientiã exꝑi-¬

Expanded text:
mento didicit quid interesset inter bonum et malum, mento didicit quid interesset inter bonum et malum, scilicet bonum obedientiiae, malum autem inobedientisuperbiae, contumaciae, perversae imitationis Dei, et noxiae libertatis. Hoc autem in quo ligno accidere potuit, ex ipsa re, ut jam supradictum est, nomen accepit. Praeceptum fecistis uni ex minimis istis, mihi fecistis . Dicitur ergo Ex omni ligno paradisi comedes; de ligno autem scientiae boni et mali ne comedas. Praecipitur enim nobis ut fruamur omni ligno paradisi, quo significantur spirituales deliciae. Fructus autem spiritus est chagamus lignum in medio paradisi plantatum, scientiae boni et mali: id est, non velimus superbire natura arbitrii nostri, quae media est, ut decepti per scientiam, ex
Abbreviated transcription (Latin):
stodir&. illũ. Oꝑaret̾ scilic& ut bonꝰ beatq eẽt. cu¬
stodir& uͦ ut tutus ẽet. ipsius se dñationi ac ꝓte¬
ctioni humilit̾ se subdendo. Precepitq eis
dicens. Ex om̃i ligno paradisi comede. de ligno
autẽ scientie boni & mali ne comedas. Non ẽ cre¬
dendũ qđ in ligno illo aliquid mali inẽẽt. natura
ñ erat. ꝓhibitus ẽ. homo. ut ipsa ꝑse p̾cepti conser¬
uatio bonũ illi eẽt. & tͣnsgressio malũ. Deniq a
peccante nil aliud appetitũ ẽ. nͥ ñ eẽ. sub dnatio¬
ne dei. qͣndo illud admissũ ẽ. in qͦ ne admitteret᷑
sola deber& iussio dominantis attendi. Que si
sola adtenderetur: qͥd aliud quã dĩ iussio amare¬
tur : Quid aliud quã dĩ uoluntas uoluntati huma¬
ne p̃poneretur : nec fieri potest ut uoluntas ꝓpͥa
ñ graudi ruinȩ pondere suꝑ hominẽ cadat: si eã
uoluntati suꝑioris extollendo p̃ponat. Hoc exꝑtus
ẽ. homo conteninens p̾ceptũ dĩ. et ex hoc experi¬

Expanded text:
 illum. Operaretur scilicet ut bonus beatusque esset: custodiret vero, ut totus esset, ipsius se dominationi ac protectioni humiliter subdendo. Praecepitque ei dicens: Ex omni ligno paradisi comede, de ligno autem scientiae boni et mali ne comedas. Non est credendum quod in ligno illo aliquid mali naturaliter inesnon erat prohibitus est homo, ut ipsa per se praecepti conservatio bonum illi esset et transgressio malum. Denique a peccante nihil aliud appetitum est nisi non esse sub dominatione Dei, quando illud admissum est in quo ne admitteretur sola deberet jussio dominantis attendi, quae si sola attenderetur quid aliud quam Dei voluntas amaretur? quid aliud quam Dei voluntas humanae voluntati praeponeretur? Nec fieri potest ut voluntas propria non grandi ruinae pondere super hominem cadat, si eam voluntati superioris extollendo praeponat. Hoc expertus est homo contemnens praeceptum Dei; et hoc experi
Abbreviated transcription (Latin):
malũ. Sic̃ om̃s heretici diuinitatis meritũ ꝓfi-¬
tent᷑. atq scientie pollicitatione decipiunt. &
rep̃hendunt eos si quos simplicit᷑ creden¬
tes inuenerint. & qr omĩno carnalia ꝑsuadens.
qͣsi ad carnalia oculoꝵ aꝑtionẽ conantur addu¬
cere. ut interior ocłs obscuretur. Cidit gͥ
mulier qđ bonũ eẽt. lignũ. tulitq dẽ fructu u¬
lius & comedit. Mulier comedit antea & ñ uir:
ido̾ qr facilius carnales ꝑsuadent᷑ ad peccatum

Expanded text:
iter haeretici divinitatis meritum profitentur, atque scientiae pollicitatione decipiunt et reprehendunt eos, si quos simpliciter credentes invenerint; et quia omnia carnalia persuadent, quasi ad carnalis oculorum adapertionem conantur adducere, ut interior oculus obscuretur. Vidit igitur mulier quod bonum esset lignum, tulitque de fructu illius et comedit. Mulier comedit antea, non vir; ideo, quia facilius carnales persuadentur ad peccatum
Abbreviated transcription (Latin):
faciẽ terre. ñ continua specie tanꝗͣ maris uł
stagni. s sic̃ uidemꝰ ire aquas ꝑ alueos flumi¬
nũ fluxusq riuoꝵ. & eoꝵ excessu uicina ꝓfumn¬
dere. qͥs ñ accipiat. nͥ qͥ contentioso sp̃ũ laborait
ñ continuatĩ. s maculatĩ fiat. Presertĩ qe tunc
in nouitate t̾rarũ & si ñ omĩa. plura tam̃ plena
fuisse credibue ẽ. qua latuis possent erũpentia
fluenta disꝑgi atq distendi. Qua ꝓpt̃ de istius¬
fontis magnitudine. uł multitudine. qͥ sĩue unã
habuit aliunde eruptionẽ. siue ꝓpt̾ aliꝗͣ in t̾re
ut sic intelligamꝰ fontes multos ꝑ uniuersã trã

Expanded text:
nua specie tamquam maris aut- stagni, sed sicut uidemus ire aquas per alueos fluminum flexusque riuorum et eorum excessu uicina perfundere, quis non accipiat, nisi qui contentioso spiritu laborat? non continuatim, sed maculatim fiat, praesertim quia tunc in nouitate terrarum etsi non omnia. plura tamen plana fuisse credibile est, qua latius possent erumpentia fluenta dispergi atqfontis magnitudine, vel multitudine, qui, sive unam habuit alicunde eruptionem, sive propter aliquam in terrae ut sic intelligamus fontes multos per universam terram,
Abbreviated transcription (Latin):
sioms. & facile apopło isrł qͥ ibidẽ positus hec lec¬
turus erat: poterat sciri. Quia uͦ ꝑ aquas rege¬
neratrices regressus nobis ad celestia pat&: congru
ad suꝑnã patriã reducim̃. nobis sit cũ paradiso in
quo positus ẽ. pͥmus homo commune. Ꝙ sic̃ grã
nos recreans ininsibilit̃ regmi celestis ingressum
p̾parat: ita etiã ininsibilit̾ ad nrm̃ orbẽ de para¬
diso ꝑ terrȩ uenas. ipsa ꝑ ꝗͣ nos recreat unda ꝓsi¬
uat. Sic̃ gͦ sp̃s sc̃s ubi uult spirat. & uocẽ eiꝰ au¬
dis. s nescis unde ueniat aut qͦ uadat. sic etiam
decebat ut aqua quȩ eos quos uult sp̃e scĩficat.
ignotis ad nos uiis de paradiso adueniat. & adig¬
nota nobis loca redeat. quã de paradiso uolupta¬
tis originẽ constat habere. Piantauerat autẽ¬
dñs ds paradisũ uoluptatis a pͥncipio. Paradisus
mea. Apͥncipio autẽ plantatur paradisus. qr ȩccłia
Fluuius de paradiso exiens imaginẽ portat xpĩ de

Expanded text:
sionis, facillime a populo Israel, qui ibidem positus, haec lecturus erat, poterat sciri. Quia vero per aquas regeneratrices regressus nobis ad coelestia patet, congruiad supernam patriam reducimur nobis sit cum paradiso, in quo positus sit homo primus, commune, et sicut gratia nos recreans invisibiliter regni coelestis ingressui praeparat: ita etiam invisibiliter ad Dominum orbem de paradiso per terrae venas ipsa per quam nos recreat unda prosiliat. Sicut ergo Spiritus ubi vult spirat, et vocem ejus audis, sed non scis unde veniat, aut qudecebat ut aqua, quae eos quos vult Spiritus sanctificat, ignotis ad nos nota nobis loca redeat, quia tantum de paradiso voluptatis originem constat habere. Tulit eDominus Deus paradisum voluptatis a principio. Paradisus mea . A principio autem plantatur paradisus, quia EcclesFluvius de paradiso exiens, imaginem portat Christi de
Abbreviated transcription (Latin):
consideranti dici ñ potest. qͣntũ placeat illa sen¬
tencia ñ fuisse illã arborẽ cibo obnoxiã. neq
qd̃ fecerat omnia ualde bona in paradiso insti¬
tuerat. aliqͥd mali: si malũ fuisse homini trans¬
gressionẽ p̃cepti. Oportebat autẽ ut homo fub
dño dõ positus alicunde ꝓhiberetur. ut ei ꝓme¬
rendi dnm sitũ uirtus eẽt. ipsa obȩdientia. quã
possũ uerissime dicere solã eẽ. uirtutẽ onñ cre¬
ature rationabili agenti sub dĩ potestate. P¬
mũq eẽ. & maximũ uiciũ tumoris ad ruinã:
mala. s appellata ẽ. scientię dmoscendi bonum
mo ꝑ experimitũ pene discer&. qđ int̾eet. inter
obedientiȩ bonũ. & inobedientie malũ. dide.e
hoc ñ infigura dictũ. s uere qđ̃dã lignũ acci¬
piendũ ẽ. cui ñ fructu uł pomo qđ̃
inde nasceretur. s ex ipsa pęna nomen impositũ

Expanded text:
consideranti dici non potest quantum placeat illa sententia, non fuisse illam arborem cibo noxiam. Neque enim qui fecerat omnia bona valde, in paradiso instituerat aliquid mali, sed malum fuisse homini transgressionem praecepti. Oportebat autem ut homo sub Domino Deo positus aliunde prohiberetur, ut ei promerendi Dominum suum virtus esset ipsa obedientia, quam possum verissime dicere solam esse virtutem omni creaturae rationabili agenti sub Dei potestate; primumque esse et maximum vitium tumoris ad ruinam, mala, sed appellata est scientiae dignoscendi bonum mo per experimentum poenae disceret quid interesset inter obedientiae bonum et inobedientiae malum. Proinde et hoc non in figura dictum, sed vere quoddam lignum accipiendum est, cui non de fructu vel pomo quod inde nasceretur, sed ex ip
Abbreviated transcription (Latin):
inuidentis docuit : s & illi numerositatẽ doꝵ cre¬
dendã ꝓposuit dicens. & eritis ut di. Quatenꝰ & si
forte eos ad mobedientiã ꝑtrahere neqͥr& : fidei
tamen qͣ unũ dm̃ colebant castitatẽ corrũper& si
uͦ ꝑtraher& : inutroq uictor exister&. qͣndo autẽ
his uerbis crederae mulier : a bona atq utili re
diuinitꝰ se fuisse ꝓhibitos. nͥ iã ineẽt m̃ti amor ille
ꝓpie potestatis. & quędã de se supba p̾sumptio. quę
ꝑ illã tẽptationẽ fuerat contuncenda & cõpͥm̃da
uiditq ut scriptura dicit qđ bonũ eẽt. ad uescendũ.
& pulchrũ ocłis aspectuq delectabile. & ñ credens
posse se inde mori qđ̃ arbitror putauerit dm̃ alicuiꝰ
significationis causa dixisse: si manducaueritis mor-¬
te moriemin. Atq ideo tulit de fructu illiꝰ & come¬
dit. & dedit uiro suo. Forte etiã cũ uerbo suasorio
qđ scriptura tacens intelligendũ reliquid̃. Aut for¬
te nec suaderi iã opꝰ erat iuro. qͣndo illã eo cibomor¬

Expanded text:
redendam proponit dicens: Et eritis ut dii, quatenus etsi forte ad inobedientiam eum protrahere nequiret, fidei tamen, qua unum Deum colebant, castitatem corrumperet; si vero pertraheret, in utroque victor existeret. « Quando autem his verbis crederet mulier a bona atque utili re divinitus se fuisse prohibitos, nisi jam inesset menti amor ille propriae potestatis, et quaedam de se superba praesumptio, quae per illam tentationem fuerat convincenda Viditque, ut Scriptura dicit, quod bonum esset ad vescendum, et pulchrum oculis, aspectuque delectabile; et non credens posse inde se mori, arbitror quod putaverit Deum alicujus significationis causa dixisse: Si manducaveritis, morte moriemini. Atque ideo: Tulit de fructu illius et comedit, deditque viro suo, fortassis etiam cum verbo suasorio, quod Scriptura intelligendum tacens reliquit. An forte nec suaderi jam opus erat viro, quando eam illo cibo mor
Abbreviated transcription (Latin):
fruetifera t̾ra iubente dõ ꝓdux̃. Sed hic ideo
necessario repetitur ut qualis sit locꝰ paradisi
nosse possimꝰ. Maxime qr de ligno uitȩ lignoq
scientiȩ boni & mali erat sp̃ualit̃ referendũ.
Inquorũ uno homim signũ obȩdientię quã deo
debebat. in altero sacram̃td̃ uite et̾nę ꝗͣ ꝑ ipsa

Expanded text:
fructifera terra Deo jubente produxit. Sed hic ideo necessario repetitur, ut qualis sit locus paradisi nosse possemus, maxime quia de ligno vitae, lignoque scientiae boni et mali erat specialiter referendum. In quorum uno homini signum obedientiae quam Deo debebat, in altero sacramentum vitae aeternae, qua
Abbreviated transcription (Latin):
ac sp̃c̃ in qua uiuer& creauit. Nã ita recte in¬
telligit᷑ spirasse dm̃ in faciẽ hominis. spiraculũ
ei qͦ uiuer& creasse. sic̃ supͣ intellectũ ẽ. uoeauit
ds lucẽ diẽ. ꝓ eo positũ qd ẽ. uocari ab hominib
sunt contẽplatur magis in facie ugent. indeli¬
cet insus. & auditus. ol factꝰ. gustus & tactus:
Ut pote qr pars cerebri anterior. unde sensus om̃s
distribuuntur. ad frontẽ collocata ẽ. Nã & tan¬
gendi sensus qͥ ꝑ dotũ corpus diffundit᷑. etiã ipse
ab eodẽ anteriori parte ostenditur cerebri habe

Expanded text:
ac spiritus, in qua viveret, creavit. Nam ita recte inac spiritus, in qua viveret, creavit. Nam ita recte intelligitur spirasse Deum in faciem hominis, spiraculum ei quo viveret creasse, sicut supra intellectum est: Vocavit Deus lucem diem: pro eo positum, quod est vocari ab hominibus sunt contemplatur, magis in facie vigent, visus videlicet, auditus, olfactus, gustus et tactus. Utpote quia pars cerebri anterior, unde sensus omnes distribuuntur, ad frontem collocata est. Nam et tangendi sensus, qui per totum corpus effunditur, etiam ipse ab eadem anteriore parte cerebri oste
Abbreviated transcription (Latin):
asse dm̃ herbas & uirguita necdũ pluuia descen¬
dente neq homine existente qͥ oꝑaret᷑ t̾rã con¬
seqͥt᷑. hominis creatio subuifert᷑: ac dr̃. forma-
in die quide̾ sexto factꝰ ẽ. Sed ibi breuit᷑ eiꝰ ẽ. cõ¬
memorata creatio. quę pleniꝰ bic exponit᷑ qr ui
delic& in corporis & antię substanciã factus sit.
E qͥbꝰ corpꝰ de lino t̾re formatũ anima uꝰ de nichi¬
lo sit do inspirante creata. Sed ⁊femina de eiꝰ
sit latere dormientis condita. In qͣ sententia ui
mus dm̃ uł manib corporeis de limo formasse
corpꝰ hominis. uł faucib labrisue inspirasse in fa¬
ciẽ formati ut inuere poss&. & spiraculũ uite
haber&. Na  ꝓpħa ctim ait: Manꝰ tuȩ fecerunt
plex eiꝰ substancia limam̃tis membrorũ corpora¬
liũ eẽ. cõposita nͥ abinerudtas creditur. formauit
& inspirauit in faciẽ eiꝰ spiraaculũ uite. & factus
ẽ. homo in animã iniuentẽ.: cũ ei stbstantiã anime

Expanded text:
asse Deum herbas, et virgulta, necdum pluvia descendente, neque homine existente qui operaretur terram, consequenter hominis creatio subinfertur ac dicitur: Forin die quidem sexto factus est; sed ibi breviter ejus est commemorata creatio, quae hic plenius exponitur, quia videlicet in corporis et animae substantiam factus sit, e quibus corpus de limo terrae formatum, anima vero de nihilo sit, Deo inspirante, creata, sed et femina de ejus sit latere dormientis condita. In qua videlicet semus Deum vel manibus corporeis de limo formasse corpus hominis, vel faucibus labiisve inspirasse in faciem formati, ut vivere posset et spiraculum vitae habere. Nam et Propheta cum ait: Manus tuae fecerunt plex ejus substantia liniamentis membrorum corporalium esse composita nisi ab ineruditis creditur. Formavit  Inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem, cum ei substantiam
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa nec abaliqͦ decipi. nec ad aliqͥad male faciendũ
uł paciendũ ulla necessitate compelli. nec in me
autẽ ille dĩ qͥ hominẽ animauit. factꝰ ab ipso non
de ipso. qr nec hominis flatus. hominis pars ẽ. nec
homo eũ facit de se ipso. s ex aere halitu sũpto
& effuso. Ds uero potuut & de nichilo. & uuiũ
racionabilẽq potuit. qđ non potest homo. Quãuis¬
ñnulli existiment. ñ tẽ animatũ pͥmũ hominem
creatã sue ꝓlatũ. s ex nichilo factã dubitare
fas non ẽ. Mlistice autẽ sic intelligitur.¬

Expanded text:
ipsa nec ab aliquo diripi, nec ad aliquid male faciendum sive patiendum ulla necessitate compelli, nec in melautem ille Dei qui hominem animavit factus est ab ipso, non de ipso, qui nec hominis flatus hominis pars est, nec homo eum facit de se ipso, sed ex aereo halitu sumpto et effuso. Deus vero potuit et de nihilo, et vivum rationabilemque potuit animatum primum hominem, creatam sive prolatam, sed ex nihilo factam, dubitare fas nos est. Plantavera
Abbreviated transcription (Latin):
ctuũ repleta generib. Eed fons inqͥt ascen¬
debat de terra. irrigans uiniuersã suꝑficieni
terrȩ. De hoc fonte & ascensu eiꝰ in t̾ra: dietiri
pͥmo uideamꝰ qr illa pͥma germinatio terrȩ cuiꝰ
p̾missa sententia meminit. sine ulla irrigatio¬
ne aquarũ. dõ iubente facta ẽ. Huiꝰ autẽ fon¬
tis qualiscunq irrigatio pꝰ uestitã herbis ac li¬
gnisᷤ suꝑuenit. Qd̃ ipsis etiã scripturȩ sui abis
ꝓbatur: quę pꝰ quã uerbo pt̾iti tẽporis ꝑfecti
dixit qr creauit dñs ds̃ t̾rã & cȩlũ. & ome¬

Expanded text:
ctuum expleta generibus. Sed fons, inquit, ascenctuum expleta generibus. Sed fons, inquit, ascendebat e terra, irrigans universam superficiem terrae. De hoc fonte et ascensu ejus e terra dicturi, primo videamus quia prima illa germinatio terrae, cujus praemissa sententia meminit, sine ulla irrigatione aquarum Deo jubente facta est. Hujus autem fontis qualiscunque erat irrigatio post vestitam herbis ac lignis terram supervenit. Quod ipsis etiam Scripturae syllabis probatur, quae postquam verbo praeteriti temporis perfecti dicit quia creavit Dominus
Abbreviated transcription (Latin):
t̾re qͣndo terra erat manis & uacua. & tenebrȩ
suꝑ faciẽ abissi: nũquid opꝰ erat de pluuia ñ
descendente in terra narrari: Eo tẽprẽ qͦ nec ip¬
terat. eo qđ loca utruisq adhuc aquę cuncta
implerent. Sed nec fons ascendere de terra
ad irrigandã eã potuit: ꝗͣdui tota tegebatur
abisso. Unde ni fallor restat intelligi. qđ nomi¬
ne diei supͣ cũ dr̃. in die qua creauit ds̃ terrã¬
& celũ & cetera: tempꝰ sit intimatũ illud sex
dierũ pͥmoꝵ in qͦ ẽ. uinuersa mundi creatura
formata. Ubi recte commemorat᷑.: qđ ñ pluiss&
telligamꝰ quantũ pͥma terrȩ germinatio amo-¬
derna distar&. Nã mͦ & irrigatione plutarum
terra sponte germinat. & industria cultuq ho¬
minũ multa in ortis sata ac nemorib ꝓereant᷑.
Sed longe alit̾ pͥma herbarii & arboꝵ ẽ. ꝑfecta
ereatio. in qua nouo sumini artificis imꝑio. terra
quȩ arida apparebat absq pluuia. & absq oꝑe
humano repente ẽ. longe lateq multifariis fru¬

Expanded text:
anis et vacua, et tenebrae super faciem abyssi? Nunquid opus erat de pluvia non descendente in terram narrari, eo tempore quo nec ipterat, eo quod loca utriusque adhuc aquae cuncta implerent; sed nec fons ascendere de terra ad irrigandam eam potuit quandiu tota tegebatur abysso. Unde ni fallor restat intelligi quod nomine diei supra cum dicitur: In die quo creavit Dominus Deus coelum et terram, tempus sit intimatum illud sex dierum primorum, in quo universa mundi est creatura formata. Ubi recte commemoratur quod non pluisset telligamus quantum prima terrae germinatio a moderna distaret. Nam modo et irrigatione pluviarum, terra sponte germinat, et industria cultuque hominum multa in hortis sata ac nemoribus procreantur. Sed longe aliter prima herbarum et arborum est perfecta creatio, in qua novo summi opificis imperio, terra qua arida apparebat, absque pluvia et absque opere humano repente est longe lateque multifariis fru
Abbreviated transcription (Latin):
aurũ. & aurũ terrę illiꝰ optimũ ẽ. & plinius scas¬
re terris. unde & insulȩ eorũ crisa. & argira. a co
bor aromatiea. colore nigra. magnitudine oliuȩ &
folia roboris. fructu capͥfici ipsius naturãq gu̾mi ẽ.
liter cerea. & qd facile molliat̾. gustu amara. odoriᷤᷤ
leuis. s uino ꝑfusa: odoratior. cuiꝰ & liber numeroꝵ
ineminit. Erat autẽ inqͥt manna quasi sem̃ corianari.
coloris bdellii.i. lucidi & subalbidi. Onx autẽ lapis
in similitudinẽ unguis humani. Greci em̃ onichen
culos hab& albis cingentib toms. Arabica uͦ. ingra
ẽ. cũ eandentib tonis. Antiꝗͣ transiatio. ꝓhis haba&
carbunculũ &lapidẽ prasinũ. Est autẽ carbunculꝰ
sic̃ & nomine ꝓbat. lapis ignei coloris qͦ noctis qͦq
aspectus. unde & grece aporro qđ apud eos dr̃ pra-¬
son: nomen accepit. Eł nom̃ sedo fluuio gion. ipse

Expanded text:
aurum, et aurum terrae illius optimum est. Et Plinius Secaurum, et aurum terrae illius optimum est. Et Plinius Secre terris. Unde et insulae eorum χρύσά et ἀργυρὰ, a copbor aromatica, colore nigra, magnitudine olivae, et folio roboris, fructuque caprificus, ipsius natura quae gummi. Est li liquore, et quae facile molliatur, gustu amara, odoris boni, sed vino perfusa odoratior, cujus et liber Numerorum meminit: Erat autem, inquiens, man quasi semen coriandri, coloris bdellii , id est, lucidi et subalbidi. Onyx autem lapis in similitudinem unguis humani. Graeci enim unguemculos habet, albis cingentibus zonis. Arabicus autem niger est cum candentibus zonis. Antiqua translatio pro his habet carbunculum et lapidem prasinum. Est autem carbunculus, sicut et nomine probat, lapis ignei coloris, quo noctis quoaspectus: unde et Graece a porro, quod apud eos prason dicitur, nomen accepit. Et nomen fluvio secundo Geon. Ipse
Abbreviated transcription (Latin):
nis quẽ nunc gangẽ appellant: in locis caucasi
tẽ. Porro tigris & euphrates. in armenia. Unde
credendũ ẽ. qm̃ locꝰ ipse paradisi cognitione bo¬
minũ ẽ. remotissimꝰ. inde qͣt tuor aquarũ partes
diuidi. s ea fluiina quoꝵ fontes noti dicunt᷑.
alicubi mergi sub terris. & pꝰ tractꝰ ꝓlixarum
ignorat : Sed ibi hoc scitur. ubi ñ diu sub terris
currunt. Deniq eadẽ ipsa flumina tigrim. eu¬
phrates. & inlũ ferunt historiei. plerisq in locis
terra absumi.  aliquando int̾iacente spacio rursus
dendus ẽ. illiꝰ cursus. qͦ hȩo ad nos de paradiso poc
cultiores terrȩ sinus exeunt. Int̾̃ptatur aute̾ phi¬
paradiso hab& ostendit. Ipse ẽ. qͥ eircuit t̾ram
euilath. Hec ẽ. indie regio. nom̃ inde habens qđ
possessa sit pꝰ diluuũ ab eiula filio iactan qͥ fuit
filiꝰ heber. patriarchȩ hebreoꝵ. quẽ & iosephus re¬

Expanded text:
quidem, quem nunc Gangen appellant, in locis Caucasi quidem, quem nunc Gangen appellant, in locis Caucasi finis. Porro Tigris et Euphrates in Armenia. Unde credendum est quoniam locus ipse paradisi a cognitione hominum est remotissimus, inde quatuor aquarum partes dividi; sed ea flumina, quorum fontes noti esse dicuntur, alicubi ipsa sub terris, et post tractus prolixarum ignorat? Sed ibi hoc scitur, ubi non diu sub terris currunt. Denique eadem ipsa flumina Tigrin, Euphraten et Nilum ferunt historici plerisque in locis terra absumi, et aliquanto interjacente spatio rursus dendus est illius cursus, quo ad nos de paradiso per occultiores terrae sinus venasque longiores exeunt. Interpretatur autem Phiin paradiso habent ostendit. Ipse est qui circuit omnem terram Evilath. Haec est Indiae regio, nomen inde habens quod possessa sit post diluvium ab Evila filio Jectan, qui fuit filius Heber patriarchae Hebraeorum, quem etiam Josephus re
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ omem terrã regionis illius opacabant. Qđ
eo factitatũ ordine eredendũ. qͦ in hac quã nos
& supra posiumꝰ dictũ ẽ. de tra sõdomoꝵ. qđ uni¬
uersa irrigabatur sic̃ paradis dnĩ. & sic̃ egiptꝰ.
Et ꝓuida utiq dispositione conditor rerũ in nr̃o
orbe. uoluit habi similitudine̾ ñnullã illiꝰ pa¬
triȩ. ad quã possidendã in pͥmo parente creati
sumꝰ. ut ad ꝓmerendũ eiꝰ reditũ de uicino nos
admoner& exẽplo. maxime ex flumine illo: qđ̃
de paradiso constat emanare. Nlilus nãq qͥ irrigat
egiptũ : ipse ẽ. geon qd in sequentib de paradi¬
sõ ꝓcedere memorat᷑. Sic̃ etiã euersis eisde̾ ci
irrigabant̾ : exẽplũ eoꝵ qͥ impie acturi erant po¬
suit. ut uestigia ꝑditionis maloꝵ certissima in
mus. Q inde diuidit᷑ in qͣttuor capita. nom̃ umn
phison. Constat astruentibꝰ certissimis auctoribꝰ
horũ nominũ fluminũ. quȩ de patadiso exire
referuntur. in nr̃a t̾ra fontes eẽ. notos. Phiso

Expanded text:
quae omnem terram regionis illius opacabant, quo eo factitatum fuisse credendum est, quo in hac quam nos et supra posuimus, dictum est de terra Sodomorum, quae universtor rerum in nostro orbe voluit habere similitudinem nonnullam patriae illius, ad quam possidendam in primo parente creati sumus, ut ad promerendum ejus reditum de vicino nos admoneret exemplo, maxime ex flumine illo, quod de paradiso constat emanare. Nilus namque qui irrigat Aegyptum, ipse est Geon, qui in sequentibus de paradiso procedere memoratur. Sicut etiam eversis eisdem Sodirrigabantur, exemplum eorum, qui impie acturi sunt, posuit, ut vestigia perditionis malorum certissima in mus. Qui inde dividitur in quatuor capita: nomen uni Phison. Constat, astruentibus certissimis auctoribus, horum omnium fluminum, quae de paradiso exire referuntur, in nostra terra fontes esse notos. Phisonis
Abbreviated transcription (Latin):
dẽ dõ nidefessa uoce dicere. Potest uͦ altiꝰ intelli
cuiꝰ reqͥes in se ipso. sine initio ac t̾mino semꝑ ue¬
ra ẽ. s sola bonitatis suȩ causa fecisse oꝑa. quȩ
in eo reqͥescerent. Qđ econtrio facilius intelligit᷑
cũ meminerimꝰ humanã indigentiã. ꝓhoc ma¬
ꝑciꝑe possit. dicente ei dño. in sudore uultus
tui uesceris pane tuo. Ds autẽ qͥ ante mundi¬

Expanded text:
 indefessa voce dicere. Potest vero altius intelligcujus requies in seipso sine initio ac termino semper vera est, sed sola bonitatis suae causa fecisse opera, quae in ipso requiescerent: quod e contrario facilius intelligitur, cum meminerimus humanam indigentiam pro hoc mapercipere possit, dicente ei Domino: In sudore vultus tui vesceris pane tuo . Deus autem qui ante
Abbreviated transcription (Latin):
sodomã & gomorrã. Quomꝰ teste scõ augu¬
stino. de qͦrũdã fontiũ mira in cissitudine phi¬
betur certo annoꝵ intͥuallo sic eos inundare.
ut totã illã regionẽ rigent c̃ alio tẽpore ex
ut idẽ dic̃. si ex uno abissi capite atterna mu¬
tatione fluente atq refluente te̾ dotã terrã

Expanded text:
Sodomam et Gomorrham; quomodo, teste sancto Augustino, « de quorumdam fontium mira vicissitudine perhibetur certo annorum intervallo sic eos inundare, ut totam illam regionem rigent, cui alio tempore ex ut idem dicit, si ex uno abyssi capite, alterna mutatione fluente atque refluente, tunc universa terra
Abbreviated transcription (Latin):
ciã seminalẽ simul condita latebant. Quȩ pꝰ ex
si hoc dicimꝰ ad eundẽ reuoluit᷑ memorata quęstio
finẽ. ut appellationẽ diei ꝓsignificatione teporis
positã intelligamus. illius uidelic& qͦ hȩc ds̃ inpͥn-¬
cipio cuncta ereauit. In die inqͥt qͦ creauit ds̃ cȩlũ¬

Expanded text:
tiam seminalem simul condita latebant, quae postmosi hoc dicimus, ad eumdem revolvitur memorata questio finem, ut appellationem diei pro significatione temporis positam intelligamus, illius videlicet, quo haec Deus in principio simul cuncta creavit: In die, inquit, quo creavit Dominu
Abbreviated transcription (Latin):
iltũ: masculũ & feminã creaũ eos. Neodũ eram
eua facta describitur. et iã homo: masels & femi¬
in illo iã cõputat᷑ ꝑ substantiã. a qͦ fuerat ꝓducen¬
da ꝑ formã. Considerare tum̃ hec & in minimis possu¬
atur: necdũ in illa ftuctꝰ. nec fructꝰ sui semen ostẽ
pdeunt ꝑ tẽporis increm̃ta. Sed hanc creationẽ.
materię ante omem̃ diẽ huiꝰ seli fecit. cũ in pͥn

Expanded text:
 masculum et feminam creavit eos. Necdum enim Eva facta describitur, et jam homo masculus et femiin illo jam computatur per substantiam, a quo fuerat producenda per formam. Considerare tamen haec et in minimis possuatur, necdum in illa fructus, necdum sui semen ostendodeunt per temporis incrementa. Sed hanc utique creationem materiae, ante omnem diem
Abbreviated transcription (Latin):
bis qd̃ pcing& se & faci&e ilos discumbere. ⁊
tͣnsiens ministrabit illis. Qui enĩ pcingit se qͥ
discubitũ parat. qͥ tͣnsit. qͥ mustrat. utiq oꝑa¬
id ẽ. usione gliȩ suȩ pꝰ oꝑa sua bona remunerat.
Treqͥeuit die septimo ab uniuersõ oꝑe suo qq̃
patrarat. Nlon quasi lassus ex nmio labore dĩ in¬
star humane fragilitatis cõpleta mundi fabrica
int. Sol& nãq scriptura nomine reqͥei: cessatio¬
nẽ oꝑis siue sermonis indicare. sicͣ in apoca

Expanded text:
bis quod praecinget se, et faciet illos discumbere, et transiens ministrabit illis . Qui enim praecingit se, qui discubitum praeparat, qui transit, qui ministrat, utique opera illorum bona quae donavit remunerat. Et requievit die septimo ab universo opere suo quod patrarat. Non quasi lassus ex nimio labore Deus instar humanae fragilitatis completa mundi fabrica vit. Solet namque Scriptura saepe nomine requiei cessationem operis sive sermonis indicare, sicut in Apoca
Abbreviated transcription (Latin):
lo tribulationis estu arescunt. sed sic̾ spualib
cibis. sic istis alim̃tis pascitur: ut multa intelli¬
gat. Carnalis autẽ .i. paruulus in xpõ. tanꝗͣ pe¬
cus dĩ. ut multa credat quȩ intelligere potest
necdũ tam̃ eosdẽ cibos om̃s habent. Huiꝰ autem
etatis quasi uesꝑa : utinã nos ñ inueniat. Iua eͥ.

Expanded text:
 tribulationum arescunt, sed sic spiritualibus cibis, sic istis alimentis pascitur, ut multa intelligat, carnalis autem, id est, parvulus in Christo, tanquam pecus Dei, ut multa credat quae intelligere necdum potest; tamen eosdem cibos omnes habent. Hujus autem aetatis quasi vespera u
Abbreviated transcription (Latin):
qͥescent abom̃ib oꝑib suis in qͥb dictũ ẽ estote
ꝑfecti sic̃ pat̾ ur̃ cęlestis qͥ in celis ẽ. Iales enim.
faciunt oꝑa bona ualde. Post talia enim oꝑa. spe¬
randa ẽ. reqͥes in die septimo qͥ uespã ñ hab&.
Seqͥt̾ hinc recapitulacio. & uniuerse opꝰ condite
eos qͥ nundũ sine iitio semꝑ fuisse affirmant. uł
qͥ factũ qͥdẽ a deo putant uerũ ex materia ꝗͣ
ñ fecit ds̃.s. quȩ coet̾na sib absq inttio fuerit
creatori. Diẽ enim gnãtiones celi & terrȩ ipsumi
ordinẽ diune institutionis qͦ ornatus eoꝵ ꝑ opi¬

Expanded text:
sto ab omnibus operibus suis, hi quibus dictum est: Estote perfecti sicut Pater vester, qui in coelis est . Tales enim faciunt opera bona valde. Post talia enim opera speranda est requies in die septimo qui vesperam non habet. Sequitur hinc recapitulatio universae conditae eos qui mundum sine initio semper fuisse affirmant, vel qui factum quidem a Deo putant, verum ex materia quam non fecerit Deus, sed quae coaeterna ipsi absque initio fuerit Creatori. Dicit enim generationes coeli et terrae ipsum ordinem divinae institutionis, quo ornatus eorum p
Abbreviated transcription (Latin):
nus claud&. ꝑgamus gͦ breuit̾ ꝑ om̃s mundi
huiꝰ ȩtates. & replicantes ordinẽ tẽpoꝵ eoꝵ mi
stice euiᷤ differentias distinguamꝰ. Primo en im
scło factus ẽ. tanquã lux homo in paradiso. in qͣ
etate  in lucis nomine diuidit ds a filiis hori¬
cuĩ scłm factũ ẽ. qͣndo separauit popłm suĩ a
gentib ꝑ abrahã discernens eũ qͣsĩ aridã ab aqͥs
ut ꝓferra&e germ̃ herbarũ atq lignoꝵ: i. scõs. &¬

Expanded text:
nus claudit. Pergamus ergo breviter per has mundi aetates, et replicantes ordinem temporum eorum quae mystice differentias distinguamus. Primo enim saeculo factum est tanquam lux, homo in paradiso; in qua aetate filios Dei lucis nomine dividit Deus a filiis homitium saeculum factum est, quando separavit populum suum a gentibus per Abraham, discernens eum quasi aridam ab aquis, ut proferret germen herbarum atque lignorum, id
Abbreviated transcription (Latin):
nram unũ dm̃ accipiamꝰ ꝓpt̾ qđ̃ dictũ ẽ. ad ima¬
ginẽ dĩ. Masculũ & feminã creauit eos. Pieniꝰ
in sequentib unde & qͦmͦ ꝓthoplastos fecit ds.: ex¬
ponet᷑. Sed nunc breuitatis causa creati referun¬
tur: ut sexti diei oꝑatio. ac sẽptimi dedicatio eũ
cȩteris explicet᷑: ac sic ex tẽprẽ liberiꝰ. & hoc &
alia p̾tnissa que erant relatu digna dicantur.
Masculũ autẽ unũ. & feminã una  in pͥmis creaũ¬

Expanded text:
 dictum est: Ad imaginem Dei. Masculum et feminam creavit eos. Plenius in sequentibus unde et quomodo protoplastos fecerit Deus exponitur. Sed nunc brevitatis causa creati referuntur, ut sexti diei operatio ac septimi dedicatio cum caeteris explicetur, ac sic ex tempore liberius et hoc et alia praetermissa, quae erant relatu digna, dicantur. Masculum autem unum et feminam in primis crea
Abbreviated transcription (Latin):
concesserat nũdũ ꝓpter hominẽ qͥ ẽ. de terra dñs
nr̃ nubilũ carnis nr̃e assumpserat. ꝑ qđ imbrẽ
de uirginali utero. quasi de monte humanę na¬
ture & substancia earnis abscisus. Sed fons
scriptũ ẽ. Aꝑiat᷑ t̾ra & germin& saluatorẽ. Quã
terrã irrigauit sp̃c̃ sc̃s. qͥ fontis & aquę nomine

Expanded text:
um propter hominem, qui est terra, Dominus noster nebulam carnis nostrae assumpserat, per quod imbrem de virginali utero, quasi de monte humanae naturae, et substantiae carnis abscissus. Sed fons scriptum est: Aperiatur terra, et germinet Salvatorem . Quam terram irrigavit Spiritus
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ pͥmo terra germinarit. deinde facta iunt
cis. ad contẽplandã speciẽ suꝑne uirtutis.  int̾
hec : die qͥnto facta sunt reptilia animarũ uꝑarũ.
homines seilic& renouati in uitã ꝑ baptisini sacra¬
mentũ. facta sunt & uolatilia .i. scẽ amme ad suꝑ
na uolantes. Post hec sexta die ꝓducit t̾ra animã
uiuã.: qͣnd o caro abstinens aboꝑib mortus uiua
uitã iitando scoꝵ sic̃ ait apłs. Imitatores mei
estote. Scd̾m genꝰ quippe nrm̃ uiuimꝰ quando in
ope borio scõs uiros quasi ꝓoeimos imitam᷑. De¬
inde ꝓducit terra. bestias. homines in potentia
rerũ bestiis ferocitate & suꝑbia similes. & pec¬
cora. fideles in simplicitate uiuentes. Serpen¬
tes quoq innoxios. scos scilic& uiros. astucie
uiuacitate bonũ a malo discernentes. & inquan¬
tũ fas ẽ. reptando. scrutantes terrena. ꝑq in¬
telligant sempit̾na. Nã ulos uenenosos: qͥ se huiꝰ
mundi t̾renis cupiditatib collocant.

Expanded text:
autem primo terra germinaverit, deinde facta sunt cis, ad contemplandam speciem supernae virtutis? Inter haec die quinta facta sunt reptilia animarum vivarum: homines scilicet renovati in vitam per baptismi sacramentum. Facta sunt et volana volantes. Post haec, sexta die, producit terra animam vivam, quando nostra caro, abstinens ab operibus mortuis, viva itando sanctorum sicut ait Apostolus: Imitatores mei estote . Secundum nostrum quippe genus vivimus, quando in opere bono sanctos viros quasi proximos imitamur. Deinde producit terra bestias, homines in potentia rerum, sive ferocitate superbiae, similiter et pecora, fideles in simplicitate vitae viventes. Serpentes quoque innoxios, sanctos scilicet viros, astutiae vivacitate, bonum a malo discernentes, et in quantum fas est reptando scrutantes terrena, per quae intelligant sempiterna, non illos venenosos qui se in hujus mundi terrenis cupiditatibus collocant.
Abbreviated transcription (Latin):
honio qͥete m̃ts constituit᷑: in spuali paradiso
qͦ scificat᷑ uita beata. ubi fons ẽ. sapientie diuis
in qͣtuor partes uirtutũ. ubi edat ligni uite
ctus carpat. Est nãq paradisus uita beatoꝵ. Qs¬
tuor flumina quattuor uirtutes. ligna eiꝰ: om̃s
utiles disciplinȩ lignoꝵ fructus: mores pioꝵ

Expanded text:
homo quietem mentis, constitutus in spirituali paradiso, quo significatur vita beata, ubi fons est sapientiae, divisus in quatuor partes virtutum; ubi edat ligni vitae  lignorum carpat. Est namque paradisus vita beatorum, quatuor flumina quatuor virtutes, ligna ejus omnes utiles disciplinae, lignorum fructus mores piorum,
Abbreviated transcription (Latin):
rerũ homo crearet᷑. Seqͥtur & ita. faciamꝰ bomi¬
nẽ ad imaginẽ & similitudinẽ nrãm. Nunc apparet
euidentius : quare de creatis herbis & arborib pis¬
cib & uolatilib t̾restrib qͦq anmantib dictũ sit
ut fierent singula : uixta genus & species suas. Pre¬
uidebat᷑ enim futura eiꝰ ereatio. qͥ non solũ suo gnĩ
similitudine congruer& e specie: s etiã ad imagi¬
nẽ sui creatoris. ac similitudinẽ fier&. Cuiꝰ nobili¬
tati creationis. etiã hoc testimoniũ dat. qđ non sic̃
in cȩteris creaturis. diẽ ds fiat homo & factus ẽ¬

Expanded text:
rerum, homo crearetur. Sequitur et ait: aciamus homirerum, homo crearetur. Sequitur et ait: aciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Nunc apparet evidentius quare de creatis herbis et arboribus, piscibus et volatilibus, terrestribus quoque animantibus, dictum sit ut fierent singula ura ejus creatio qui non solum suo generi similitudine congrueret et specie, sed etiam ad imaginem sui Creatoris ac similitudinem fieret: cujus nobilitati creationis etiam hoc testimonium dat, quod non sicut in caeteris creaturis dixit Deus: Fiat homo, et factus e
Abbreviated transcription (Latin):
& intelligendũ qr dicto cicius omẽ qđ uoluit fuit.
nilq differt qđ loquela pͥus humana increatura¬
rũ ordine nomin&: quas diuina potentia simul
cunctas condidit. Cũ autẽ seqͥt᷑. & uidit ds
qđ eẽt. bonũ: querit᷑ merito qͣre non etiã hic ad¬
datur illud qđ dictũ ẽ. de eis quȩ aque ꝓduxe¬
rant animantib. benedixitq cis dicens. Crescite &
multipli camini. & replete terrã. An forte qđ de
pͥma creatura animȩ uiuentis dictũ adeo comiñ¬
dauerat etiã de seda nobis subintelligendũ reli-¬
quid: maxime qr in huiꝰ diei oꝑib plura erat alia
subiuncturꝰ. Porro de homine facto. hoc necessario
curauit iterare dicens. benedixitq illis ds dicenᷤ
Crescite & multiplicamin & replete terra ne qͥs
honorabili conubro in eẽ. peccatũ thorũq feditati
ac fornicationi putar& eẽ. cõparandũ. facta autẽ
atq ornata habitatione mundana. suꝑ erat ut ipse
etiã ꝓptͣ quẽ omĩa parabant᷑: habitator ac dñs

Expanded text:
uit fuit; nilque differt quod loquela humana prius in creaturarum ordine nominet, quas divina potentia condidit simul cunctas. Cum autem sequitur: Et vidit Deus quod esset bonum, quaeritur merito, quare non hic addatur illud quod dictum est de eis quae aquae produxerant de animantibus: Benedixitque eis dicens: Crescite et multiplicamini et replete terram: An forte quod de prima creatura animae viventis dictum a Deo commendaverit, etiam de secunda nobis subintelligendum reliquit? maxime, quia in hujus diei operibus plura erat alia subjuncturus; porro de homine facto hoc necessario iterare curavit dicens. Benedixitque illis Deus et ait: Crescite et multiplicamini et replete terrahonorabili connubio inesse peccatum, torumque foeditati ac fornicationi putaret esse comparandum. Facta autem atque ornata habitatione mundana, supererat ut ipse etiam propter quem omnia parabantur, habitator ac dominus
Abbreviated transcription (Latin):
ligunt᷑ qr celũ plicabitur sicut uber. Disereuiti
suꝑ hoc firmam̃to aquas. id ẽ. celestes poplos an¬
głoꝵ. qͥ ñ opus habent suscipe hoc firmamitũ ut¬
legẽ legentes: audiant uerbũ dĩ. Uident enim
eũ semꝑ &diligunt. Sed suꝑposuit ipsũ firmam̃¬
tũ legis sue suꝑ instrmitatẽ inferioꝵ popłoꝵ: ut pͦ
suscipientes cognoscant qͣlit̃ discernant int̾ carna

Expanded text:
est, Coelum plicabitur sicut liber. Discrevitque super hoc firmamentum aquas, id est, coelestes populos angelorum, qui non opus habent hoc suscipere firmamentum, ut legentes audiant verbum Dei; vident enim eum semper, et diligunt. Sed superposuit ipsum firmamentum legis suae super infirmitatem inferiorum populorum, ut ibi suspicientes, cognosca
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ nunc usq oꝑatur. eorũdẽ generũ adininistra¬
tionẽ. que tunc instituta sunt. ñ ut ipso saltẽ die
septimo potentia eiꝰ a cęli & terrȩ om̃iũq rerum
qͣs condiderat gubernatione cessar&. Alioqͥn. con-¬

Expanded text:
autem usque nunc operatur eorumdem generum administraautem usque nunc operatur eorumdem generum administrationem, quae tunc instituta sunt, non ut ipso saltem die septimo potentia ejus a coeli et terrae omniumque rerum, quas condiderat, gubernatione cessaret, alioquin con
Abbreviated transcription (Latin):
ne & scificatione ꝑfruam᷑. Unde bene idẽ dies sep
illo reqͥẽ designat. Deniq in septenario nuinero:
summa ꝑfectionis accipitur. Ut enĩ humane ratio
nariũ numerũ scriptura saera ꝓ ꝑfectione ponere
confueuit. Unde & septimo die dnm̃ reqͥetisse ab opi¬
b fuis asserit. Hinc ẽ. qd septimꝰ dies in reqͥẽ homi¬
nib id ẽ. in fabbato datus ẽ. Hinc ẽ. qđ iubeleus an¬
nus in qͦ plenaria qͥes exp̾mit᷑. septẽ ebdomadib cͥ¬
st̃ electi. ut etiã numero ꝑfectionẽ ostenderent
ꝗͣ uita & uoce p̾dicarent. E benedixit inquit
diei septimo & scificauit illũ. qr in ipso cessauerat¬
abinstituendis ultra nouis rerũ generib Neq huic
sententie cont̾riũ deb& illud estimari qđ in euan-
respondens eis. qͥ ꝓpt̾ reqͥẽ dĩ scripture hiiꝰ aueto¬
ritate antiqͥtꝰ comendatã sabbatũ abeo ñ seruari
querebantur. Cessauit enim septimo die a condendis
gñib creat̾e. qr ultͣ iã ñ condidit oꝑa noua. Deiceps¬

Expanded text:
ne perfruamur. Unde bene idem dies septillo requiem designat. Denique in septenario numero summa perfectionis accipitur. Ut enim humanae rationarium numerum Scriptura sacra pro perfectione ponere consuevit. Unde et septimo die Dominum requievisse ab operibus asserit. Hinc est etiam quod septimus dies in requiem hominibus, id est, in sabbato datus est. Hinc est quod jubilaeus annus, in quo plenaria quies exprimitur, septem hebdomadibus cosquam vita et voce praedicarent. Et benedixit, inquit, diei septimo, et sanctificavit illum, quia in ipso cessaab instituendis ultra novis rerum generibus. Neque enim huic sententiae contrarium, debet illud aestimari, quod et eis qui propter requiem Dei, Scripturae hujus auctoritate antiquitus commendatam, Sabbatum ab eo non observari querebantur. Cessaverat enim septimo die a condendis generibus creaturae, quia ultra jam non condidit aliqua gene
Abbreviated transcription (Latin):
rat in anis & uacua pͥusquã accipet doctrinȩ for¬
mã. & tenebre erant suꝑ faciẽ abissi. Quia delicto¬
rũ cecitas & ignorantie ꝓfunda obscuritas. corda
nr̃ã tegebat. Sp̃s autẽ dĩ suꝑ eor nrm̃ tenebrosui
& fluidũ quasi suꝑ aquas iã suꝑ ferebat᷑. in qͦ subsi¬
stentes reqͥesceremꝰ. cuiꝰq uinificarem̃ flatu. & cuiꝰ
unda abluerem̃. Dixit qͦqͦ ds. fiat lux. id ẽ. illumi¬
natio credulitatis appareat. Prima enĩ die iucẽ fieri
ꝗͣ̃ fidẽ ipse dĩis etiã uisibilit̾ in mundo apparere uo¬

Expanded text:
rae inanis erat et vacua, priusquam acciperet doctrinae formam. Et tenebrae erant super faciem abyssi. Quia delictorum caecitas et ignorantiae profunda obscuritas corda nostra tegebat. Spiritus autem Dei super cor nostrum tenebrosum et fluidum, quasi super aquas, jam 262 superferebatur; in quo subsistentes requiesceremus, cujusque vivificaremur flatu, et cujus unda ablueremur. 4. Dixit quoque Deus: Fiat lux, id est, illuminatio credulitatis appareat. Prima enim die lucem fidei quam fidem ipse Dominus etiam visibiliter in mundo apparere
Abbreviated transcription (Latin):
creationẽ uirguitoꝵ & herbarũ. pluuiã ds̃
ñ miserat. Qd uͦ postea factũ sit. statĩ uerbo p̃¬
teriti tẽporis in ꝑfecti subnexiuit dicens. qđ fonᷤ
ascendebat ȩterra irrigans oniem suꝑficiẽ t̾rȩ.
Ipsa declinatione uerbi significans. ñ hoc semel
s sepius eẽ.gustũ. dũ ñ ait ascendit. s ascenãe¬
Dũ gͦ ascendisse dr̃ fons eterra. qͥ uniuersã eiꝰ
suꝑficiẽ rigar&: merito qͦ ordine ascenderit
queritur. Nleq aliqͥd obstat credi. qđ ita ꝓui
ces ad irigandã. eã ascenderit. & eo mͦ redi

Expanded text:
 herbarum pluviam Deus non miserat; quid vero postea factum sit, statim verbo praeteriti temporis imperfecti subnexuit dicens: Quia fons ascendebat e terra irrigans universam superficiem terrae, ipsa declinatione verbi significans non hoc semel, sed saepius esse gestum, dum non ait ascendit, sed ascendedum ascendisse dicitur fons e terra, qui universam ejus superficiem rigaret, merito quo ordine ascenderit quaeritur; neque aliquid obstat credi quod ita per vices ad irrigandam eam ascenderit ac red
Abbreviated transcription (Latin):
Qd si in die quẽ dic̃. intelligimꝰ tẽpꝰ illud designatũ.
qͣndo ante omem huiꝰ scli diẽ. facta sunt omĩa si¬
mul: facilis patae intellectus qđ & herba & omĩs
arbor in ipsius t̾re substantia sint causabilit̾ fac¬
ta pͥusquã uisibilit̾ orrent̾. aut germinarent ex
terra. Sn autẽ appellationẽ diei ut consequenciꝰ
re qr nunc aꝑtius scriptura uoluerit explicare qͦ
mͦ supͣ dixerit. qr ꝓtulit t̾ra herbã uirentẽ & af¬
ferentẽ semen uxta genus suũ: lignũq faciens
fructũ. Non enim sic in pͥmordio rerũ hȩc t̾ra ꝓdu¬
xit. qͦmͦ nunc si irrigatio aquarũ affuerit aquarũ
disponente dõ t̾ra ultro significat. Sed mirabiliore
prsus oꝑe conditoris. tunc anteꝗͣ aliquid fruetꝰ
habentib congruã altitudinẽ stature. Diffusio¬
nẽ ramorũ. opacitatẽ folioꝵ. copiã fructuũ ꝗͣ
ñ paulatĩ ex terra orieudo uł germinando. &
accessu in crem̃toꝵ ꝓficiendo: s subito ex ila

Expanded text:
n die quem dicit tempus intelligimus illud designatum, quando ante omnem hujus saeculi diem facta sunt omnia simul, facilis patet sensus, quod et herba omnis et arbor in ipsius terrae substantia sit causaliter facta priusquam visibiliter orirentur aut germinarent ex terra. Sin autem appellationem diei, ut consequentiure quia nunc apertius Scriptura voluerit explicare quo modo supra dixerit quia protulit terra herbam virentem et afferentem semen juxta genus suum, lignumque faciens fructum. Non enim sic in primordio rerum haec terra produxit quomodo nunc ubi irrigatio adfuerit aquarum, disponente Deo, terra ultro fructificat; sed mirabiliore prorsus opere Conditoris tunc antequam aliqui fructus habentibus congruam altitudinem staturae, diffusionem ramorum, opacitatem foliorum, copiam fructuum, quam non pauaccessu incrementorum proficiendo, sed subdito ex illa
Abbreviated transcription (Latin):
alis creatura formata ẽ. Neq enĩ in uno quolib&
sex dierũ cęlũ factũ. uł siderib illustratũ & t̃¬
ra ẽ. separata ab aquis. aq arborib & herbis
consita : s more sibi solito scriptura diẽ ꝓ tẽpore
ñ unũ spũalit̃ diẽ. s totũ significat tẽpꝰ hoc qͦ in
aliter die dic̃ in illa die audient surdi uerba libri.
Cecerũ difficile intellectu ẽ. qͦmodo in uno die fec̾
rimꝰ : qđ in materia informi pariter. & omĩs crea¬
creata o̾: s simul ꝑspecies formata ñ ẽ. Et qđ si¬
mul extitit. ꝑ substantiã materiȩ: ñ stmul appa
ruit ꝑ speciẽ formę. Cũ enĩ simul factũ cęlii traq
describitur: simul spũalia atq corporalia. simul
qͥcꝗd de cȩlo oritur. simul factũ qͥcꝗd de terra ꝓ¬

Expanded text:
formata est. Neque enim in uno quolibet sex dierum coelum factum est, vel sideribus illustratum, et terra est separata ab aquis, atque arboribus et herbis consita; sed more sibi solito Scriptura diem pro tempor, non unum specialiter diem, sed totum significat tempus hoc quo in atiae dicit: In illa die audient surdi verba libri . Caeterum difficile intellectu est quomodo in uno die fecerrimus quod in materia informi omnis pariter creacreata est, sed simul per species formata non est; et quod simul exstitit per subsruit per speciem formae. Cum simul factum coelum terraque describitur, simul spiritualia atque corporalia, simul quidquid de coelo oritur, simul factum quidquid de terra p