comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quia cũ religiosi uideant᷑ ⁊ nã
boni nichil tale credunt mer
et offensa diuinitas scelere
hominũ praue religiosoꝵ gra¬
ui eos infortunio mactat. qui
licet sc̃is morib uiuant ĩ sum¬
ina fice atq innocentia. tam̃
qui ꝰ ad eos colunt quoꝵ ritus
impios ac profanos deus ue¬
rus odio habet a iusticia ⁊ ano¬
mine uere pietatis alienisũt.
Nec ẽ difficile docere curdoꝵ
cultores boni et iustieẽ non
possint: quome iũ sanguine
abstinebunt. qui colunt cri¬
entos deos martẽ atq bello¬
nã: quomͦ aũt parentibus
parent qui expulsorẽ patris
sui iouẽ. aut nati ex se ĩ fanti¬
stitutã. et quomͦ se rapiniset
fraudib abstinebunt. qui mer¬
curii fuita nouerunt. docẽtis
no frairdis ẽẽ deciꝑe. s astutieᷤ
squom libidine cohercebiit. ꝗ
iouẽ herculẽ. liberi/ apolline
cetosq uenerant᷑. quoꝵ adul¬
teria et stupra in mares et femi¬
nas. nõ tm̃ doctis nota sunt.

Expanded text:
quia cum religiosi uideantur et natura quia cum religiosi uideantur et natura boni, nihil tale creduntur meconsequitur et offensa diuinitas scelere hominum praue religiosorum graui eos infortunio mactat: qui licet sanctis moribus uiuant in summa fide atque innocentia, tamen quia deos colunt, quorum ritus inpios ac profanos deus uerus odio habet, a iustitia et a nomine uerae pietatis alieni sunt. nec est difficile docere cur deorum cultores boni et iusti esse non possint. quomodo enim sanguine abstinebunt qui colunt cruentos deos Martem atque Bellonam? quomodo aut parentibus parsui Jovem; aut natis ex se infantistitutam? Quomodo se a rapinis et fraudibus abstinebunt, qui Mercurii furta noverunt, docentis non fraudis esse decipere, sed astutiae? quomodo libidines coercebunt, qui Jovem, Herculem, Liberum, Apollinem, caeterosque venerantur quorum adulteria, et stupra in mares et foeminas, non tantum doctis nota sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
et maͣnu patris ꝑ quẽ rogaba¬
tur oblitus. uam frenare ne᷑
etiã p̾cantes int̾emit. Dicet
hic aliquis que gͦ ᷤ aut ubrau
qualis ẽ pietas: nimirũ apuo
eos qui bella nesciunt/ qui cõ¬
cordiã cũ om̃ib ẜuant qui
amicisunt etiã inimicis. qui
rom̃s homines profr̃ib diligũt.
qui cohibere irã sciunt. om̃em¬
q animi furorẽ tranquilla mo¬
deratione lenire: quantagͥ ca¬
ligo quanta tenebrarũ ⁊ er̃oꝵ
nubes hominũ pectora obdux̃.
qui cũ se maxime pios putant:
tũ maxime fiunt impii: quãto
em̃ religiosius t̾renis istis simu¬
lacris inẜuiuit: tanto magis
sceleratuad u̾sus nom̃ uerer
diuinitatis existunt. Itaq
pro merito impietatis sue gra¬
iuorib malis sepe uexantur.
quoꝵ causam quia nesciunt
fortune culpeiom̃s ascribitur.
et locũ iuenit epieuri pħia
Nichil addeos ꝑtinere censen¬
tis. nec gr̃a eos tanginec ira
moueri. quia et contẽptores
eoꝵ sepe urdebant beatos. et
cultores sepe miseros. ꝙͣ eofit

Expanded text:
et manium patris per quem rogabatur oblitus iram frenare non etiam precantes interemit. dicet hic aliquis: quae ergo aut ubi aut qualis est pietas? nimirum aput eos qui bella nesciunt, qui concordiam cum omnibus seruant, qui amici sunt etiam inimicis, qui omnes homines pro fratribus diligunt, qui cohibere iram sciunt omnemque animi furorem tranquilla moderatione lenire. quanta igitur caligo, quanta tenebrarum et errorum nubes hominum pectora obduxit, qui cum se maxime pios putant, tum maxime fiunt inpii? quanto enim religiosius terrenis istis simulacris inseruiunt, tanto magis scelerati aduersus nomen uerae diuinitatis exsistunt. itaque pro merito inpietatis suae grauioribus malis saepe negantur: quorum causam quia nesciunt, fortunae culpa omnis adscribitur, et locum inuenit Epicuri philosophia nihil ad deos pertinere censentis nec gratia eos tangi nec ira moueri, quia et contemptores eorum saepe uideant beatos et cultores saepe miseros. quod eo nt
Abbreviated transcription (Latin):
rore seneca. quis enĩ ue¬
ra uitã teneret errante cicero
honesteq uuendi. et qui dixe¬
rit illam regulam regulã uite.
suũ illi redlroit. hic plane nõ
respexit ad comune ph̾ie nom̃.
que cũ sit inplures sectas disci¬
plinasq diffusa uichilq habe¬
at certi nichil deniq de quo uni¬
uersi una m̃te ac uoce ꝯsentiãt.
quid potest ẽẽ tam falsũ qua
regulam uite phiam nomina¬
ri:in quadiuersitas p̾ceptorum
rectũ iter imipiat et turbetꝰ aut

Expanded text:
rore Seneca — quis enim ueram uiam teneret errante Ciceronhonesteque uiuendi, et qui dixerit illam regulam uitae, suum illi reddidit. hic plane non respexit ad commune philosophiae nomen. quae cum sit in plures sectas disciplinasque diffusa nihilque habeat certi, nihil denique de quo uniuersi una mente ac uoce consentiant, quid potest esse tam falsum quam regulam uitae philosophiam nominari, in qua diuersitas praeceptorum rectum iter inpediat et turbet aut
Abbreviated transcription (Latin):
pus in uoluptate corporis. Ca¬
liphon et dinomacus Cyrenay¬
ci honestatẽ cũ uoluptate di¬
xerunt. Dyodorus inpriuati¬
one doloris sũmũ bonũ posint
hieronimus in nõ dolendo. Pe¬
ripatetici aũt in bonis animi
et corporis et fortune. herellisũ
iũbonũ est scientia cenonis¬
cũ natura ꝯgruent̾ uiuere. quo¬
rũdam stoicoꝵ uirtutẽ sequi
anstotͤiles in honestate ac ir¬
tute sũmũ bonũ collocauit. Hee
sunt fere om̃s oĩum sententie
in tanta diu̾sitate quẽ sequin᷑
cui crediniꝰ par ẽ mom̃ib auc¬
toritas si eligere possumꝰ qd̃ ẽ
melius. nõ est nob̃ philosoph
necessaria. quia iã sapientes
iiroicamus. Cũ u̾o discende sa¬
pientie causa ueniamꝰ. qͦuiꝰ pͦ¬
sumus iudicare.qui ñodũisa¬
pere cepimꝰ. maxime cłi presto
ad sit achademicus qui nos ꝑ¬
pallio retrahat acͣ uetet cuiquã
credere. nec tam̃ ip̃e afferat. ⁊¬
quid sequaniuir.

Expanded text:
pus in voluptate corporis. Capus in voluptate corporis. Callipho et Inomachus Cyrenaici honestatem cum voluptate junxerunt. Diodorus in privatione doloris summum bonum ponit. Hieronymus in non dolendo; Peripatetici autem in bonis animi et comum bonum est scientia, Zenoniscum natura congruenter uiuere, quorundam Stoicorum, uirtutem sequi. Aristoteles in honestate ac uirtute summum bonum conlocauit. hae sunt fere omnes omnium sententiae. in tanta diuersitate quem sequimur? cui credimus? par est in omnibus auctoritas. si eligere possumus quod est melius, iam non est nobis philosophia necessaria, quia sapientes iudicemus. cum uero discendae sapientiae causa ueniamus, qui possumus iudicare qui nondum sapere coeperimus, maxime cum praesto adsit Academicus, qui nos pallio retrahat ac uetet cuiquam credere nec tamen ipse adferat quod sequamur?
Abbreviated transcription (Latin):
Ranseamus nunc ad ali¬
ampbilosophie partem
quã ip̃i moralem uocant. In
qua omis philosophie ratio
cõtinet᷑ siquidẽ in illa phisica
sola oblectatio ẽ In hac etiã itti¬
litas. et qm̃ udisponendo ui¬
mͦ nos oporteat uiuere. illiei
potest uenia ꝯcedi. quia siue ⁊¬
aliquid dicunt. niebil ꝓsunt
siue delirant nichil nocent hie
ũo nullus discidio. nullus er¬
rori locu est unũsentire om̃s
oportet ip̃amq pħiam uno qͣ¬
si ore pcipere. quia siquid fu̾iͣt
erratũ uitaom̃is euertit᷑. Int
illa priore ut ꝑiculi minꝰ ita plꝰ
difficultatis ẽ qd̾ obscura reꝵ
ratio cogit diuersa et uariai
sentire in hac sicut plus pen¬
culi ẽ. itaminus difficultatiᷤ
qd̾ usus ip̃e rerũ et cotidiana
expĩita possunt docere. quro
sit melius et uerius. Uidea¬
mus gͦ utrũ ne ꝯsentiantꝰ ut
quid nob̃ afferant. quo rectiꝰ
uita degat᷑. nõ necesse ẽ omnia
curuire unueligamꝰ potissimũ
qd̾ est sũmũ ac principale ĩ quo¬

Expanded text:
ranseamus nunc ad alteram philosophiae partem quam ipsi moralem uocant, in qua totius philosophiae ratio contine-. tur, siquidem in illa physica sola oblectatio est, in hac etiam utilitas. et quoniam in disponendo uimodo nos oporteat uiuere. illic potest uenia concedi, quia siue aliquid dicunt, nihil prosunt, siue delirant, nihil nocent, hic uero nullus discidio, nullus errori locus est. unum sentire omnes oportet ipsamque philosophiam uno quasi ore praecipere, quia si quid fuerit erratum, uita omnis euertitur. in illa priore parte ut periculi minus, ita plus difficultatis est, quod obscura rerum ratio cogit diuersa et uaria sentire, hic ut plus periculi est, ita minus difficultatis, quod usus ipse rerum et cottidiana experimenta possunt docere quid sit melius et uerius. uideamus ergo utrumne consennant aut quid nobis adferant, quo rectius uita degatur. non necesse est omnia circumire, unum eligamus ac potissimum, quod est summum ac principale, i
Abbreviated transcription (Latin):
uenenata sunt. Et que marcꝰ
tullius nõ potuerit refellere.⁊
Nam cũ faciat leliũ furio re¬
spontentẽ pro iustitiaq dicẽ¬
tẽ in refutata hec tanquã fo¬
ueã pret̾ gressus ẽ. ut uideatur
idẽ lelius. nõ nalem que ĩ cri¬
menstultitie uenerat:. s illas
ciuilẽ defendisse iustitiã. quã
furius sapientiã quidẽ ẽẽ con

Expanded text:
uenenata sunt et quae Marcus uenenata sunt et quae Marcus Tullius non potuerit refellere. nam cum faciat Laelium Furio respondentem pro iustitiaque dicentem, inrefutata haec tamquam foueam praetergressus est, ut uideatur idem Laelius non naturalem, quae in crimen stultitiae uenerat, sed illam ciuilem defendisse iustitiam, quam Furius sapientiam quidem esse con
Abbreviated transcription (Latin):
¶quid gͦ uistus facietᷤ si forte ⁊¬
naufragiũ fecerit. et aliqͥs
imbecillior uirib tabulam
cepit. nõne illũ tabulam de¬
turbabit. ut ⁊pse ꝯscendat ea¬
atq uixus euadat: maxime
cum sit nullus medio maris
testis si sapiens ẽ faciet. ipsii
eñi ꝑeuiroũ est. nisi feceriti si
aũt mori maluerit quã ma¬
nus inferre alteri.iã iͥustus
si acie suoꝵ fusa hostes ĩ seq̃ui
cepint. et iustus ille nactus
fuerit aliquẽ sauctũ equoin¬
si dentẽ ei ne parcet ut ip̃e oc¬
croat᷑ an deictet exequo ut
ip̃e hostẽ possit effugere: ꝙͦ si
fecerit sapiens. ẜ idẽ inalusi
si nõfecerit iustus. s rte̾ stult᷑
sit necesse est. Ita gͦ iustitiam
cũ in duas partes diuisisset.
alterãciilẽ ẽe dicens. altħz
naturalẽ. utrãq subuertit. ꝙͦ
illa ciuilis sapientia sit quidẽ.
s iustitia nõ sit naturalis aũt
illa iustitia sit quidẽ. ẜ nosit
sapientia arguta hec plane ac

Expanded text:
quid ergo iustus faciet, si forte quid ergo iustus faciet, si forte naufragium fecerit et aliquis inbecillior uiribus tabu lam ceperit? nonne illum tabula deturbabit, ut ipse conscendat eaque nixus euadat, maxime cum sit nullus medio mari testis? si sapiens est, faciet: ipsi enim pereundum est, nisi fecerit; si autem mori maluerit quam manus inferre alteri, iam iustus si acie suorum fusa hostes insequi coeperint, et iustus ille nanctus fuerit aliquem saucium equo insidentem, eine parcet, ut ipse occidatur, an deiciet ex equo, ut ipse hostem possit effugere? quod si fecerit, sapiens, sed idem malus, si non fecerit, iustus, sed idem stultus sit necesse est. ita ergo iustitiam cum in duas partes diuisisset, alteram ciuilem esse dicens, alteram naturalem, utramque subuertit, quod illa ciuilis sapientia sit quidem, sed iustitia non sit, naturalis autem illa iustitia sit quidem, sed non sit sapientia. arguta haec plane ac
Abbreviated transcription (Latin):
stilentẽ. que iutia solus sciat:
et ideo proscribat ut uendat.
utrũ ne profitebit᷑ fugitiuũ
ẜuũ uł pestilentẽ domũ uen¬
dere: an celabit emptorẽ. si
profitebit᷑. bonus quidẽ qͥa
nõ fallet. s tam̃stultus iudi¬
cabit᷑ quia uł paruo uendet
uł omĩno nõ uendet. Si cela¬
bit. erit quitẽ sapiens: quia
rei cõsulet. Sidem malus qr
fallet. Rursus sireꝑiat aliqͤ
qui auritalcũ se putet uen¬
dere. cũ sit illiro aurũ aut plũ¬
bũ cũsit argentũ. tacebit ne
ut roparuo emantᷤ an indi¬
cabit ut magnosstultũ plane
uidet᷑ malle magno. Unde in¬
tellegiuolebat eũ quisit iustꝰ
ac bonus stultu ẽẽ. et eũ qui
sapiens malũ. ⁊ tam̃ sine ꝑni¬
tie fieriposse: ut sint homines
pauptate contenti. Transcẽ¬
debat gͦ ad maiora: inquibus
nemo posset sine piculo uite
iustus ẽẽ Picebat eñi. nẽpe
iustititiaẽ hominẽ nõ occite.
alienũ prorsus nõ attingere.

Expanded text:
stilentem, quae uitia solus sciat, stilentem, quae uitia solus sciat, et ideo proscribat ut uendat, utrumne profitebitur fugitiuum se seruum uel pestilentem domum uendere an celabit emptorem? si profitebitur, bonus quidem, quia non fallet, sed tamen stultus iudicabitur, quia uel paruo uendet uel omnino non uendet; si celabit, erit quidem sapiens, quia rei consulet, sed idem malus, quia fallet. rursus si reperiat aliquem qui orichalcum se putet uendere, cum sit illut aurum, aut plumbum, cum sit argentum, tacebitne, ut id paruo emat, an indicabit, ut magno? stultum plane uidettelligi volebat, et eum, qui sit justus ac bonus, stultum esse, et eum, qui sapiens, malum. Et tamen sine pernicie fieri posse, ut sint homines paupertate contenti. Transcendebat ergo ad majora, in quibus nemo posset sine periculo vitae justus esse. Dicebat enim: « Nempe iustitia est hominem non occidere, alienum prorsus non attingere.
Abbreviated transcription (Latin):
xposui causam eur plõi
nec inuenire iustitiam.
nec defendere potuerunt nũc
redeo adid ꝙ intenderã. Car¬
neades gͦ qm̃ erant infina
que apłiis afferebant᷑. sũpsit
audatiã refellendi quia refel¬
li posse intellexit eius dispu
tationis sũma hec fuit iura
sibi homines ꝓutilitate san¬
xisse scilicet uaria pro morili.
et apud eosdẽ ꝓ temporibse¬
pe nutatalius aũt naturale
ẽẽ nullũ. omẽs et hoĩes et ali¬
as auimantes. ad utilitates
suas natum ducente feni. pro¬
inde aut nulła esse iustitiam.
aut si sit aliqua sumã ẽẽ stul¬
titia. qm̃ sibi noceret alienis
cõmodis cõsulens. et ĩfere¬
bat hec argum̃ta. onũly ppłis
qui florerent impio et roma¬
nis quoq ip̃is qui totiꝰ orbis
potirent᷑. si usti uelinit ẽẽ. hc
ẽ si aliena restituant ad casas
ẽẽ redeundu. et mnegestate ac
misiis iacendũ. Tum onissis
cõilꝑ ad ꝓpria ueniebati Bonꝰ
uir in quit si habeat ẜuũ fugi¬
tuui uł domñ insalubrẽ acre¬

Expanded text:
xposui causam cur philosophi nec invenire justitiam, nec defendere potuerunt. Nunc redeo ad id quod intenderam. Carneades ergo, quoniam erant infirma quae a philosophis afferebantur, sumpsit audaciam refellendi, quia refelli posse intationis summa haec fuit: iura sibi homines pro utilitate sanxisse, scilicet uaria pro moribus, et aput eosdem pro temporibus saepe mutata, ius autem naturale esse nullum; omnes et homines et alias animantes ad utilitates suas natura ducente ferri; proinde aut nullam esse iustitiam aut, si sit aliqua, summam esse stultitiam, quoniam sibi noceret alienis commodis consulens. et inferebat haec argumenta: omnibus populis qui florerent inperio et Romanis quoque ipsis, qui totius orbis potirentur, si iusti uelint esse, hoc est si aliena restituant, ad casas esse redeundum et in egestate ac miseriis iacendum. tum omissis communibus ad propria ueniebat. bonus uir inquit si habeat seruum fugitiuum uel domum insalubrem ac pe
Abbreviated transcription (Latin):
prouidentia potestate uirtutei
p̃ditus. et animantia et ĩ aĩan
creare et efficere põt quia teñz
quomͦ sit quidq faciendum.¬
ꝯ lateria uo semꝑfuisse nõ põt
quia mutationẽ nõ capet si fu¬
isset. quod eĩ semꝑ fuit semꝑ
esse nõ desinit et unde affuit pͥn¬
cipiũ abẽe hincetiã finẽ neces¬
se est. quin etiã facilius ẽ. ut io¬
quod habuit initiũ fine care¬
at. quide ut habeat finẽ quod
initio caruit. a lateria gͥ si facta
nõ est. necfieriex ea quicquam
potest.si fieriex ea nõ põt. ne ma¬
teria quidẽ erit. mat̾ia ẽ enĩ ex
qua fit aliquid. Omne aũt ex
quofit. qr recipit opificis manũ
destruit᷑. et aliud ẽe incipit.ergo
qm̃ finẽ habuit materia tũcu
factus ẽ exea mundus. et initi¬
um quoq habuit. Nam quod
destruit᷑ edificatũ est. quod solui¬
tur alligatũ. qͣuod finit᷑ inceptũ.
Sigͦ ex conuitatione et initiũ¬
quoq habuit. nã quod destruit᷑

Expanded text:
providentia, potestate, virtute providentia, potestate, virtute praeditus est, et animantia, et inanima creare et efficere potest, quia tenet quomodo quidque sit faciendum. Materia vero semper fuisse non potest, quia mutationem non caperet, si fuisset. Quod enim semper fuit, semper esse non desinit; et unde abfuit principium, abesse hinc etiam finem necesse est. Quin etiam facilius est, ut iquod habuit initium fine careat, quam ut habeat finem quod initio caruit. materia igitur si facta non est, nec fieri ex ea quicquam potest; si fieri ex ea non potest, ne materia. quidem erit; materia est enim ex qua fit aliquid. omne autem ex quo fit, quia. recipit opificis manum, destruitur et aliut esse incipit. ergo quoniam finem habuit materia tum, cum factus est ex ea mundus, et initium quoque habuit. nam quod destruitur, aedificatum est, quod soluitur, alligatum, quod finitur, inceptum. si ergo ex commutatione ac fihabuit. Nam quod destruitur
Abbreviated transcription (Latin):
iners et torpidũ sempiacet. Ni
chilinde oriri potest. ubi nullus
ẽ motus uoluntarius. Namsi
ome auimal ratione ꝯstat. cer¬
te nasci nõ potes ex eoꝙ ratio¬
nepͣdictũ nõ est. Nec aliũde
accipi potest io qd̃ ibi unde
petit᷑ nõ est. Nec tam̃ cõmoue¬
at aliquẽꝙ animalia queda
de t̾ra nasciuicent. He enĩ nõ
terra ꝑsegignit. s sp̃s dei. sine
quo nichil gignit᷑. nõ gͦ deus
ex materia quia sensu p̃ditũ
ex insensibili sapiens ex bru¬
to. impatibile de patibili. exꝑs
corporis de corporali. nũquam
potest oriri. s materia potiꝰ ex i¬
deoẽ. quicꝗd em̃ est solido et ꝯͣ¬
trectabilicorpore accipit exet̾¬
nãuim: qd̃ accipit uim disso¬
lubile/ quod dissoluif interi¬
bit. qd̾ interit ortũ sit necesse
ẽ. qd̾ ortũ est. habuit fontẽ ũ
oriret᷑. idesr factorẽ aliquẽ sen¬
tientẽ prouidũ pitũq facien¬
di. Is e ꝓfecto. nec ullus aliu̾
quã deus qui qm̃sensuratiõe

Expanded text:
iners et torpidum semper jacet, et iners et torpidum semper jacet, et nihil inde oriri potest, ubi nullus est motus voluntarius. Nam si omne animal ratione constat, certe nasci ex eo non potest, quod ratione praeditum non est; nec aliunde accipi potest id, quod ibc tamen commoveat aliquem, quod animalia quaedam de terra nasci videntur. Haec enim non terra per se gignit, sed spiritus Dei, sine quo nihil gignitur. Non ergo Deus ex materia, quia sensu praeditum ex insensibili, sapiens ex bruto, impatibile de patibili, expers corporis de corporali numquam potest oriri: sed materia potius ex Deo est. Quidquid enim est solido et contrectabili corpore, accipit externam vim. Quod accipit vim, dissolubile est. Quod dissolvitur, interit. Quod interit, ortum sit necesse est. Quod ortum est, habuit fontem unde oriretur, id est factorem aliquem sentientem, providum, peritumque faciendi. Is est profecto, nec ullus alius quam Deus. Qui quoniam sensu, ratione,
Abbreviated transcription (Latin):
ab ip̃o iaͣm potestatẽ dei et nom̃
amittet. At eñi materia nũquã
facta ẽ sicut deus qui ex matena¬
tie nõ potest. Collidant enĩ neces¬
se est ea quoꝵ uis ac ratio diu̾sa
ẽ. sic utraq et̾na ẽẽ nõ poterunt
sirepuguant. quia suꝑare alte¬
rum necesseest. Ergo fierinon
potest. quin et̾ni natura sit sim¬
plex ut in deomĩa uelut exfõte
descenderint: Itaq aut deus ex
materiaortus ẽ aut materia ex
deo quid hoꝵ sit uerius. facile
est intellegi. Exhis eñi duob
alterũsensibile est alterũ caret
sensi potestas faciendi aliquid
nõ potest ẽe. nisi mneo qd̾ sentit.
qd̃ sapit qd̾ cogitat qd̾ mouet᷑.
nec incipi aut fien aut cõsimia¬
riquicquã potest nisi fuerit ra¬
tione ꝓuisum et quẽ admodu
fiat ante quã est. et quẽadmod̾
cõstet post quã fuent effectum
Deniq is facit aliquid qui
habet uoluntatẽ ad faciendũ.
et manus ad id qd̃ uoluit im¬
plendũ qd̾ aũt in sensibile est.

Expanded text:
ab ipso, iam potestatem dei et nomen amittet. M enim materia numquam facta est sicut deus, qui ex matecie non potest. Collidant enim necesse est ea quorum vis et ratio diversa est: sic utraque aeterna esse non poterunt, si repugnant, quia superare alterum necesse est. Ergo fieri non potest, quin aeterni natura sit simplex, ut inde omnia, velut ex fonte, descenderint. Itaque aut Deus ex materia ortus est, aut materia ex Deo. Quid horum sit verius, facile est intelligi. Ex his enim duobus alterum sensibile est, alterum caret sensu. Potestas faciendi aliquid non potest esse, nisi in eo quod sentit, quod sapit, quod cogitat, quod movetur. Nec incipi, aut fieri, aut consummari quidquam potest, nisi fuerit ratione provisum; et quemadmodum fiat, antequam est, et quemadmodum constet, postquam fuerit effectum. Denique is facit aliquid, qui habet voluntatem ad faciendum et manus ad id quod voluit implendum. Quod autem insensibile est,
Abbreviated transcription (Latin):
quoq ip̃os inferiores etiã infir¬
mis facere ᷤ et id̾o ꝯsuleus nob̾
d̾s int diuina p̃cepta illud pre¬
cipue posuit: quise extollit hu¬
nuliabit᷑. et quise humliat i
exaltabif᷑. cuiꝰ p̃cepti salubritas
docet. ꝙͦ quise apud homines
planũ fecent. hunulẽq p̾bue̾it.
hic apiro d̾in p̃xellens et ĩsigniᷤᷤ
habeatur. neq eñi falsa ẽ illa sẽ¬
tentia que apud eurpide fert᷑
in hunc moclũ. que hic mala pu¬
tant᷑ hec sunt uicelo bona

Expanded text:
quoque ipsos inferiores etiam infiquoque ipsos inferiores etiam infimis facere? et ideo consulens nobis deus inter diuina praecepta illut praecipue posuit: qui se extollit, humiliabitur, et qui se humiliat, exaltabitur. cuius praecepti salubritas docet quod qui se aput homines planum fecerit humilemque praebuerit, hic aput deum praecellens et insignis habeatur. neque enim falsa est illa sententia quae aput Euripidem fertur in hunc modum: quae hic mala putantur, haec sunt in caelo bona
Abbreviated transcription (Latin):
eñi iustitia ẽ parẽ se etia mino¬
rib facere: quãquã hoc ip̃o pre¬
celleat ꝙͦ se inferiorib eo equa¬
uit.tam̃ si ño tm̃ quasi parem
s etiã quasi minorẽ se gesserit.
utiq multo altiorẽ diguitates
gradũ deo uroice ꝯsequit᷑. Na
profecto in hac uita seclari qm̃
breiua et caducasunt omnia.
et preferunt se alteris homĩes.¬
et de dignitate contendunt.
quo nichil fedius nichil atro¬
gantius. nebil a sapientuur
ratione submotius. rebenim
celestib cõtraria sunt ista uui¬
uensa t̾rena sicut enĩ sapiẽtia
hominũ suma stultitia ẽ apd
d̾mi stultitia ut docui sũma
sapientia ẽ. sic c̾ohuiuł ⁊ ab¬
iectusẽ. qui fu̾it ꝯspicuus et
sublimis int̾ra. Nlam ut tace¬
am ꝙͣ hec presentia t̾re bonaqͥ¬
b magnꝰ honos tribuit᷑ iuitu¬
ti cõtrana sunt. et iugorẽ mẽ¬
tis enerãt que tandẽ potest
firna ẽẽ nobilitas. que opes
que potentia cũ possit reges

Expanded text:
enim iustitia est parem se etiam minoenim iustitia est parem se etiam minoribus facere, quamquam hoc ipso praecellit, quod se inferioribus coaequauit, tamen si non tantum quasi parem, sed etiam quasi minorem se gesserit, utique multo altiorem dignitatis gradum deo iudice consequetur. nam profecto in hac uita saeculari quoniam breuia et caduca sunt omnia, et praeferunt se alteris homiet de dignitate contendunt: quo nihil foedius, nihil arrogantius, nihil a sapientis ratione semotius. Rebus enim coelestibus contraria sunt ista universa terrena. Sicut enim sapientia hominum summa stultitia est apud Deum, stultitia autem ut docui summa sapientia est: sic Deo humilis et abjectus est, qui fuerit conspicuus et sublimis in terra. Nam ut taceam, quod haec praesentia terrae bona, quibus magnus honos tribuitur, virtuti contraria sunt, et vigorem mentis enervant; quae tandem potest firma esse nobilitas, quae opes, quae potentia, cum possit deus reges
Abbreviated transcription (Latin):
Nobus igitur illis iusti¬
Rie fontib inimitatis ⁊
ouus uirtus et omĩs ueritas
tollif. et ip̃a iustitia remigrat
efficeret:. ꝙͦ uullis aliis pret̾¬
quã nr̃o popło reuelatũ est: Di¬
cet aliquis nõne sunt apud
uos alii paupes alii diuites
alii ẜui alii dñᷤ. nõne aliqͥd
int̾singłos int̾est. nichilnee
alia causa ẽ. cur nob̾ inuicem
fim nom̃ imꝑtiamꝰ. nisi qr pare̾
ẽẽ nos credimꝰ. Nam cũ ouũa
humana nõ corpore s sp̃u me¬
st̃. s eos et habemꝰ et dicimus
sp̃u fr̃s religione cõẜuos diui¬
tie quo nõ faciunt insignes.
nisi ꝙͦ possunt bons opib face
clariores. Duites sunt eniz.
nõquia diuitias hñt: s quia
utunt᷑ ilł ad oꝑa iustitie.⁊ qui
pauꝑes uitentur. eotam̃ diuite
sunt. quia et nõ egent. et nichł
cõcupiscunt: cũgͥ et liberiẜuis.
et diuites pauꝑib himulitate
animi pares sinꝰ. apud d̾mtũ
uirtute discerium̃. et tanto qͥsq
sublimior ẽ. quanto iustior. Si

Expanded text:
obus igitur illis justiiae fontibus immutatis, omnis virtus, et omnis veritas tollitur, et ipsa justitia remigrat efficeret; quod nullis aliis, praeterquam nostro populo revelatum est. Dicet aliquis: Nonne sunt apud vos alii pauperes, alii divites; alii servi, alii domini? Nonne aliquid inter singulos interest? nihil; nec alia causa est, cur m nomen impertiamus, nisi quia pares esse nos credimus. Nam cum omnia humana non corpore, sed spiritu me non sunt; sed eos et habemus, et dicimus spiritu fratres, religione conservos. Divitiae quoque non faciunt insignes, nisi quod possunt bonis operibus facere clariores. Divites sunt enim, non quia divitias habent, sed quia utuntur illis ad opera justitiae. Et qui pauperes videntur, eo tamen divites sunt, quia et non egent, et nihil concupiscunt. Cum igitur et liberi servis, et divites pauperibus humilitate animi pares simus, apud Deum tamen virtute discernimur. Et tanto quisque sublimior est, quanto justior. Si
Abbreviated transcription (Latin):
q cͥetera pars popłi que nõ¬
dũ ad xp̃nisecesserat: asacer¬
dotib incitabat᷑ ut impiu
iudicaret eum ꝙ legẽ deisol¬
ueret: cũ hoc ille nõ uroicior
s ex dei uoluntate. et ẜmpre¬
dicta faceret. ꝓpħaꝵ. alicheas
enĩ nouã lege̾ dan Tenuntia¬
uit. Hoc mͦilex desyon ꝓfici¬
scef᷑. et ymo dñi ab ierłma
iudicabit int̾ plurimos ^. ⁊ re¬
uincet et deliget ualidas na¬
tiones. Illa em̾ prior lex que
ꝑ muoysen dataẽ. nõ inmõte
syon. s in monte choreb data
ẽ. que sibilla fore ut afiliodi

Expanded text:
 cetera pars populi, quae nondum ad Christum secesserat, a sacerdotibus incitabatur ut inpium iudicaret eum, quod legem dei solueret, cum hoc ille non suo iudicio, sed ex dei uoluntate et secundum praedicta faceret prophetarum. Micheas enim nouam legem datuiri denuntiauit hoc modo: lex de Sion proficiscetur et sermo domini ab Hierusaudicabit inter plurimos populos, et revincet, et deliget validas nationes. Illa enim prior lex, quae per Mosen data est, non in monte Sion, sed in monte Choreb data est, quam Sibylla fore ut a Filio Dei
Abbreviated transcription (Latin):
eius. et dixit dñs adih̾m.
fac tibi cultellos petrinos
nimis acutos. et sede et cir¬
cũcite setundo filioᷤ isrł. secũ¬
dam circũcisionẽ futuram
ẽẽ dixit: nõ camis sicut fuit
prima quaetiã nunc iudei
utunt᷑. s cordis ac sp̃s quã tͦdidͭ
tibi xp̃s qui uerus iħus fuit
batur. xp̃i eñi figurã gerebat
ille iħs. qui cũ primũ auses
uoearef᷑ moyses futura p̾senti¬
ens iussit eũ iħm uocari:. ut
qm̃ dux militie delectus esset
aduersus amalech qui opiͣg¬
nabat filios isrł. et adu̾sanũ
debellaret ꝑ noĩs figurã et po¬
pulũ int̾ram promissionis in¬
duceret. Et iocirco eoetiam
moysi successit. ut ostenderet᷑
ueten legi successurã que data

Expanded text:
eius: et dixit dominus ad Iesum: eius: et dixit dominus ad Iesum: fac tibi cultellos petrinos nimis acutos et sede et circumcide secundo filios Israhel. secundam circumcisionem futuram esse dixit non carnis, sicut fuit prima, qua etiamnunc Iudaei utuntur, sed cordis ac spiritus, quam tradidit Christus, qui uerus Iesus fuit. batur. Christi enim figuram gerebat ille Jesus: qui cum primum Auses vocaretur, Moses futura praesentiens, jussit eum Jesum vocari; ut quoniam dux militiae delectus esset adversus Amalech, qui oppugnabat filios Israhel, et aduersarium debellaret per nominis figuram et populum in terram promissionis induceret. et idcirco etiam Moysi successit, ut ostendereturueteri legi successuram, quae data
Abbreviated transcription (Latin):
ses ꝑ quẽ sibi datã lege̾ dum
ꝑtinacit̾ tuent᷑ exercerunt a
deo et deu ño cõgnouerunt p̃¬
dixerat fore: ut ꝓpłoa maximꝰ
mittat᷑ adeo qui sit supͣ legẽ
qui uoluntatẽ dei ad homĩes
ꝑferat indeutero nomio ita
scriptũ reliquid: et dixit dñs
eoꝵ sicut te: et dabo ubũ meũ
inos eius et loquef adeos: ea
que precepo er: et quisqͥs non
mine meo egoumdicabo ĩeũ.
Denuntiauit scilicet deus per
ip̃m legiferũ ꝙͦ filiũ suũ idest
uiuã presentẽq legẽ missurus
ẽet: et illamueterẽ ꝑ mortalẽ moysen
datã soluturus. ut denuo per
eũ quiẽet efnus legẽ sanci¬
ret et̾nam: Itẽ de curũcisione
soluenda. ysaias ita ꝓpħauit.¬
hec dicit dñs uiris iudaqui in¬
habitabant ierłm. Renouate
int̾ uos nouitatẽ. et ne semĩa¬
ueritis inspinis. Circũcidite
uos deo ur̃o. et cucucidite pre¬
putiũ cordis iũi. ne exeat ira
mea sicut ignis. et nõ sit qui
extinguat. Itẽ moyses ipse ĩ
nouissimis diebꝰ circũcitet.

Expanded text:
ses, per quem sibi datam legem dum pertinaciter tuentur, exciderunt a deo et deum non adgnouerunt, praedixerat fore ut propheta maximus mitteretur a deo, qui sit supra legem, qui uoluntatem dei ad homines perferat. in Deuteronomio ita scriptum reliquit: et dixit domineorum sicut te et dabo uerbum meum in os eius, et loquetur ad eos ea quae praecepero ei. et quisque non mine meo, ego uindicabo in eum. denuntiauit scilicet deus per ipsum legiferum quod filium suum id est uiuam praesentemque legem missurus esset et illam ueterem per mortalem datam soluturus, ut denuo per eum qui esset aeternus, legem sanciret aeternam. item de circumcisione soluenda Esaias ita prophhaec dicit dominus uiris Iuda et qui inhabitant in Hierusalem: renouate inter uos nouitatem et ne seminaueritis in spinis. circumcidite uos deo uestro et circumcidite praeputium cordis uestri, ne exeat ira mea sicut ignis et non sit qui extinguat item Moyses ipse: in nouissimis diebus circumcidet
Abbreviated transcription (Latin):
b manuũ ur̃aꝵ addispelendos
uos. Hesoras etia ꝓph̾a quifuit
eiꝰ dẽ ciri temporib a quo iudeist
restituti. sic loquif desciuerunt
t̾cio. E muilando emulatus su
dño deo omipotenti: quia tere¬
linquerunt te filiz isrl. et alta¬
ria tua demolierunt. et ꝓpħas ⁊
tuos int̾fecenuit gladio. et re¬
mansiego solitanus. et querũt
animã meã auferre eam. Prot̾
has illoꝵ impietates. abdicaũ
eos inppetuũ. Itaq desiit ꝓpħas
mittere eos. s illũ filiũ suũ pͥmo¬
genitũ. illũ opifice̾ rerũ et consi¬
liatorẽ suĩ. delabi iussit ecelo. ⁊¬
ut religionẽ scam dei transferret
adgentes. idẽ adeos qui deuin
ignorabant: doceretq iusticiã
quã ꝑͣdiis popłs abiecerat: qd̾
iam prid̾e se denuntiauerat esse

Expanded text:
bus manuum uestrarum ad disperdendos bus manuum uestrarum ad disperdendos uos. Hesdras etiam propheta, qui fuit eiusdem Cyri temporibus a quo Iudaei sunt restituti, sic loquitur: desciuerunt tertio: aemulando aemulatus sum domino deo omnipotenti, quia dereliquerunt te filii Israhel, altaria tua demolierunt et prophetas tuos interfecerunt gladio: et remansi ego solitarius et quaerunt animam meam auferre eam. propter has illorum inpietates abdicauit eos in perpetuum, itaque desiit prophetas mittere ad eos. sed illum filium suum primogenitum, illum opificem rerum et consiliatorem suum, delabi iussit e caelo, ut religionem sanctam dei transferret ad gentes, id est ad eos qui deum ignorabant, doceretque iustitiam, quam perfidus populus abiecerat. quod iam pridem denuntiauerat se esse
Abbreviated transcription (Latin):
U insepe iudei p̾ceptis salu¬
tarib repugnarent:atq
a dillina lege desciscerent aber¬
rantes ad impios cultus deoꝵ
tũ deus iustos et electos uiros
in mediaplebe cõstituens. ꝑqͦs
peccata ĩ grati ppłi uerbis miua¬
cib ĩcreparet. et nichilominus
hortaretur ad penitentia scele¬
ris agenda: quã nisi egissent et
abiectis uanitatib add̾insuũ
redissent. fore ut testamentũ
suũ mutaret roẽ hereditate
uite immortalis: acexteras
cõuertiret nationes. aliũq si¬
bi popłm fideliorẽ ex alienige¬
nis cõgregaret. Illi aũt aꝓphiᷤ
increpati: nõmͦ uerba eoꝵ res¬
puerunt s qd̃ sibi peccata expro¬
barent᷑ offensi: eos ip̃os exquisi¬
tis cruciatib necauerunt. Que
omĩa diuine lictere signata con¬
ẜ̃uant. Dicit eñi ꝓpħa Ieremuas
Misi uos ẜuos meos ꝓpħas. añ
lucẽ mittebã et nõ obaudiebatᷤ
me neq intendebatis auribus
bulare post deos alienos ut ẜui¬
atis eis. et ne incitetis me ĩ opi¬

Expanded text:
 saepe Judaei praeceptis salutaribus repugnarent, atque a divina lege dosciscerent, aberrantes ad impios cultus deorum, tum Deus justos et electos viros in media plebe constituens, per quos peccata ingrati populi verbis minacibus increparet, et nihilominus hortaretur ad poenitentiam sceleris agendam, quam nisi egissent, atque abjectis vanitatibus ad Deum suum rediissent, fore, ut testamentum suum mutaret id est hereditatem uitae inmortalis ad exteras conuerteret nationes aliumque sibi populum fideliorem ex alienigenis congregaret. illi autem a prophetis increpiti non modo uerba eorum respuerunt, sed quod sibi peccata exprobrarentur offensi eos ipsos exquisitis cruciatibus necauerunt. quae omnia diuinae litterae signata conseruant. dicit enim propheta Hieremias: misi ad uos seruos meos prophetas. ante lucem mittebam, et non audiebatis me neque intendebulare post deos alienos, ut seruiatis eis, et ne incitetis me in operi
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ laudes tullius existimauͭ
hec ẽ ꝓfecto iustitia ⁊ hoc est¬
aureũ secłm qͦ ioue primu
regnante corruptũ. mox et
ip̃o et om̃is eiꝰ progenie ꝯsecra¬
ta dorũq multoꝵ susceptor
cultu fuerat om̃e sublatum.

Expanded text:
esse laudes Tullius existimauit. esse laudes Tullius existimauit. haec est profecto iustitia et hoc aureum saeculum, quod Ioue primum regnante corruptum, mox et ipso et omni eius progenie consecrata deorumque multorum suscepto cultu fuerat omne sublatum.
Abbreviated transcription (Latin):
assidua imitatione corruptidi¬
uinũ fas reliquerunt. et paula¬
tim male uiuendi ꝯsuetudo ⁊¬
mos factus est.nec iã quuicquã
exantecedentis secłi pio atq op¬
tuuo stutu mansit. S expulsa
iustitia et uertatẽsecũ trabẽs
reliquid hominib errorẽ. igno¬
rantiã. cecitatẽ. Im prudent̾ gͥ
poete qui eam ꝯfugisse cecine¬
runt adiorus regnũ. Si enim
secłm ꝙuocant aureũ iusticra
ĩ t̾ra fuit. a ioue utiq pulsa est.
qui aureũ secłm cõmutauit./ Se¬
culiaũt cõmutatio et expulsio
iustitie nichilaluid ut dixiꝙͣ
deẜtio diuine religionis puten¬
daẽ. que sola efficit ut homo ho¬
miuẽ carũ habeat. eũq sibi fra¬
t̾nitatis uinculo sciat ẽẽ ꝯstrictũ
siquidẽ pat̾ idemomĩb teus est.
ut dei patrisq coĩs beneficia cũ
his qui nõ habent partiant̃.
nulli noceat nullũ premat.
nõ fores claudat hospiti non
aurem precanti ẜ sit largus
beneficuis lib̾alis. quas regia

Expanded text:
adsidua imitatione corrupti diadsidua imitatione corrupti diuinum fas reliquerunt et paulatim male uiuendi consuetudo mos factus est. nec iam quicquam ex antecedentis saeculi pio atque optimo statu mansit, sed explosa iustitia et ueritatem secum trahens reliquit hominibus errorem ignorantiam caecitatem. inprudenter igitur poetae, qui eam confugisse cecinerunt ad Iouis regnum. si enim saeculo quod uocant aureum iustitia in terra fuit, a Ioue utique pulsa est, qui aureum saeculum commutauit. saeculi autem commutatio et expulsio iustitiae nihil aliut ut dixi quam desertio diuinae religionis putanda est, quae sola efficit ut homo hominem carum habeat eumque sibi fraternitatis uinculo sciat esse constrictum, siquidem pater idem omnibus deus est, ut dei patrisque communis beneficia cum iis qui non habent partiatur, nulli noceat, nullum premat, non forem claudat hospiti, non aurem precanti, sed sit largus beneficus liberalis: quas regias
Abbreviated transcription (Latin):
xi quasi uire dñioꝵ ꝑeulsis acpa¬
uentib impetrarent. In hac c̃õ¬
ditione humanã uitam rex ille
cõstituit qui debellato ac fuga¬
to parente nõ regnii s impram
tprãnidẽ ui et hominiarma¬
tis occupauit. et aureũ illud lu¬
stũ ꝙͣ secłm substulit coegit ho¬
uł ex hoc ip̃o ꝙͦ eos auertit ad̾o
adse atorandũ. ꝙͦ t̾ror insolen¬
tissime potestatis expresserat.⁊
quis eni no metueret eũ que
arma cingebãt. quẽ ferri et gladi¬
orum fulgor insuetus circunda¬
bat aut cui parceret alieno qui
ne patri quidẽ su io reprerat : quẽ
uõ metueret qui titanũ robustã
et excellentẽ uirib gentẽ bello
uicerat: occisione deleueratꝰ ꝗd
miriisiomĩs multitudo ĩ solito
metu pressa in hunꝰ adulatio¬
nẽ concesserat᷑. Hunc uenera¬
bant. huic honorẽ maximum
deferebant:et qm̃ mores ac ui¬
cia regis imutari genꝰ obsequii
iudicat᷑ ab iecerunt om̃s pieta¬
tem ne exprobrare regi scelus
urcerent᷑ si pie uiuerent. Sic⁊

Expanded text:
xi quasi iure dominorum perculsis ac pauentibus imperarent. in hac condicione humanam uitam rex ille constituit, qui debellato ac fugato parente non regnum, sed impiam tyrannidem ui et hominibus armatis occupauit et aureum illud iustumque saeculum sustulit coegitvel ex hoc ipso, quod ipsos avertit a Deo ad se adorandum: quod terror insolentissimae potestatis expresserat. Quis enim non metueret eum, quem arma cingebant, quem ferri et gladiorum fulgor insuetus circubat? aut cui parceret alieno qui ne patri quidem suo pepercerat? quem uero metueret qui Titanum robustam et excellentem uiribus gentem bello uicerat, occisione deleuerat? quid mirum si omnis multitudo insolito metu pressa in unius adulationem concesserat? hunc uenerabantur, huic honorem maximum deferebant. et quoniam mores ac uitia regis imitari genus obsequii iudicatur, abiecerunt omnes pietatem, ne exprobrare regi scelus uiderentur, si pie uiuerent. sic
Abbreviated transcription (Latin):
pudenda dictutãquã deos ado¬
rant.: nũ peius qͣm ĩdem ipsi qͥ
cũ deos colerese dicant. tam̃
eos publice turpit᷑q derident.
De quib etiã mĩmos agicum
risu et uoluptate patiunt᷑ qua¬
lis hec religio aut quantã magestatis
iestas putanda ẽ. que adoratur
intemplis illudit᷑ in theatriss
et qui hec fecerint nõ penas ui¬
olati numinis pendunt. s ho¬
norati etiã laudatiq discedũt.
deos auut.s oma suasponte ⁊¬
nata oĩa fortuit oͥ fieri que gerũ¬
tur.Nlum peius qͣm epicurei qui
ẽẽ quide dõs. s curare quicqua
negant: neq irasci eos /neq gratia
cõmoueri: quib dictis utiq per¬
suadent colendos omĩno nõ esse.
siquidẽ nec calentes respiciunt.⁊
neq nõ colentib irascunt᷑ ꝓt̾ea
cũ cõtra metus disserunt. nichil
alurd efficere couant̾: qͣm ut ne¬
no deos timeat. et hec tam̃ ab ho¬
minibꝰ et audiunt᷑ libent̾. et dis

Expanded text:
pudenda dictu tanquam deos adopudenda dictu tanquam deos adorant? Num pejus quam iidem ipsi? qui, cum deos colere se dicant, tamen eos publice turpiterque derident; de quibus etiam mimos agi cum risu et voluptate patiuntur. Qualis haec religio aut quanta majestas iestas putanda est quae adoratur in templis, inluditur in theatris? et qui haec fecerint, non poenas uiolati numinis pendunt, sed honorati etiam laudatique discedunt. deos aiunt, sed omnia sua sponte nata, omnia fortuito fieri quae geruntur? num peius quam Epicurei, qui esse quidem deos, sed curare quicquam negant, neque irasci eos neque gratia commoueri? quibus dictis utique persuadent colendos omnino non esse, siquidem nec colentes respiciunt neque non colentibus irascuntur. praeterea cum contra metus disserunt, nihil aliut efficere conantur quam ut nemo deos timeat. et haec tamen ab hominibus et audiuntur libenter et dis
Abbreviated transcription (Latin):
ne honunũ:. quib cũ lacrimis
cũ gemitu.sanguine de m̃briᷤ
om̃b fluente libaf᷑./ At nos ꝯ¬
tra ñõ expetimꝰ ut deũ nostrũ
qui est oĩum uelint nolint eo¬
lat aliquis inuitus nec sinon
coluent. irascim̃ cõfidimꝰ eni
maiestate eiꝰ qui tã cõtẽptum
sui possit ulcisci. qͣmetiã ẜuoꝵ
suoꝵ labores et in iurias et id̾o
cũ nefanda ꝑpetim̾ ne uerbo qui¬
demreluctam᷑. ẜ deo remittimꝰ
ultione/ nõ ut hiͥ faciunt qui
defensores ẽe doꝵ suoꝵ uiden
uolunt. et seuĩt efferate ad¬
uersus nõ colentes. ex quo in¬
telle̾gi dat᷑ quã nõ sit bonu
deos colere. qm bono potiꝰ adi¬
ducendi hoĩes adbonũ fuerãt
ño malo: ẜ qr illid malũ est n
etiã officiũ eiꝰ bono caret. At ẽĩ
puniendisunt qui destriuint
religiones. nũ peius nos destra¬
inius. quã uatio egyptiorũ qui
turpissimas bestiarũ ac pecudũ
figuras colunt. quedam etiã

Expanded text:
ne hominum, quibus cum lacrimis, ne hominum, quibus cum lacrimis, cum gemitu, cum sanguine de membris omnibus fluente libatur. at nos contra non expetimus ut deum nostrum, qui est omnium uelint nolint, colat aliquis inuitus, nec si non coluerit, irascimur. confidimus enim maiestate eius, qui tam contemptum sui possit ulcisci quam etiam seruorum suorum labores et iniurias. et ideo cum nefanda perpetimur, ne uerbo quidem reluctamur, sed deo remittimus ultionem, non ut ii faciunt qui defensores se deorum suorum uideri uolunt et saeuiunt efferate aduersus non colentes. ei quo intellegi datur quam non sit bonum deos colere, quoniam bono potius adducendi homines ad bonum fuerant, non malo: sed quia illut malum est, etiam officium epuniendi sunt qui destruunt religiones. Num pejus nos destruimus, quam natio Aegyptiorum, qui turpissimas bestiarum ac pecudum figuras colunt, quaedam etiam
Abbreviated transcription (Latin):
to. qui secus faxit. deus erit ultor
recte hoc quidẽ/ neq eñĩ fas ẽ de¬
spare de d̾o quẽ ideo colas quia po¬
putent putes/ nã qmͦ uindicare
in iuriã colentis potest si suã ño
potest. libet gͥ exhiͣs querere cui
potissimũ p̾stare se putent codẽ¬
douiuitos adsacrificũ ip̃is neqͦs
cogunt: at nõ est beneficiũ qdĩ
gerif᷑ recusanti. s consulendũ est
etiã nolentib quando quid sit
bonũ uesciunt. Curgͦ tã crurdeli¬
ter uexant cruciant debilitant.
si saluos uoluntᷤͨᷤ aut unde pietas
tã impia ut eos miẜis m̃odis aut
ꝑdant aut inutiles faciant
quib uelint ẽẽ cõsultũ ᷤᷤ an
u̾o diis p̃stãte at nõ est sacri¬
ficiũ ꝙ expͥmit̾ inuito. Nisi
eĩ sponte atq ex animo fiat.
execratio ẽ cũ homines ꝓscͥp¬
tione in iuriis carcere torm̃tis
ad acti faciunt. si di sunt isti
qui sic colunt᷑. uł ꝓpt̾ hoc solũ
colendi nõ sunt ꝙͦ sie coli uo¬
lunt. digni scilicet detestatio¬

Expanded text:
to. qui secus faxit, deus ipse uindex erit. recte hoc quidem: neque enim fas est desperare de deo, quem ideo colas, quia potentem putes. nam quomodo uindicare iniuriam colentis potest, si suam non potest? libet igitur ex iis quaerere cui potissimum praestare se putent cogendo inuitos ad sacrificium. ipsisne quos cogunt? at non est beneficium quod ingeritur recusanti. sed consulendum est etiam nolentibus, quando quid sit bonum nesciunt. cur ergo tam crudeliter uexant cruciant debilitant, si saluos uolunt? aut unde pietas tam impia, ut eos miseris modis aut perdant aut inutiles faciant quibus uelint esse consultum? an uero diis praestant? at non est sacrificium quod exprimitur inuito. nisi enim sponte atque ex animo fiat, execratio est, cum homines proscriptione iniuriis carcere tormentis adacti faciunt. si dii sunt isti qui sic coluntur, uel propter hoc solum colendi non sunt, quod sic coli uolunt, digni scilicet detestatio
Abbreviated transcription (Latin):
sicut abdicati herecditatẽ patris
nõ assequunt᷑. et fugitiui impu
neq cultores deoꝵ penã sempi¬
t̾ne mortis effugient. que est
animadu̾sio ueri dñi adu̾sus
fugitiuos sue maiestatis ac no¬
minis. Deum uo et patre eiui¬
demq dũm. utriq ignorauer̃.
tãc ultores deoꝵ qͣm ip̃i sapĩe
professores: quia ut nichilom̃i
no colendũ putauerunt/ aut re¬
ligiones falsas approbaueruint.
Aut etiã siuim potestatẽq sum¬
mi dei intellexerunt. ut plato
qui ait unũẽe fabricatore in
mundideum.et ni. Ctulliꝰ¬
qui fatet̾ hominẽ p̃clara qͣdã
conditione a sũmo deo ẽe grͣa¬
tum. tam̃ ei debitũ cultũ tãquã
sũmo patri nõ reddit᷑ qũ erat cõ

Expanded text:
sicut abdicati hereditatem patris sicut abdicati hereditatem patris non adsecuntur et fugitiui inpunneque cultores deorum poenam sempiternae mortis effugient, quae est animaduersio ueri domini aduersus fugitiuos suae maiestatis ac nominis. deum uero esse patrem eundemque dominum utrique ignorauerunt, tam cultores deorum quam ipsi sapientiae professores, quino colendum putaverunt, aut religiones falsas approbaverunt, aut, etiamsi vim potestatemque summi Dei intellexerunt, ut Plato, qui ait unum esse fabricatorem mundi Deum, et M. Tulliqui fatetur hominem praeclara quadam conditione a summo Deo esse generatum; tamen ei debitum cultum tamquam summo patri non reddiderunt, quod erat co
Abbreviated transcription (Latin):
Tibi reb apparet quã int̾ se
sim cõiuncta sint sapiẽtia
et religio. sapientia spectat ar
sicut illi patre diligere debent
et honorare sic dĩn hi colere
tris et dñi. et amare eũ debem᷑
quia filii sumꝰ et timere qr serui.
Non potest gͥ nec religio a sapi¬
entia seꝑari. nec sapientia a re¬
ligione secerni quia ⁊ dei deus
ẽ qui et intellegi debet qd̾ est
sapientie. et honorari qd̃ est re¬
ligionis. S sapientia p̾cedit
religio sẽquit᷑. quia prius est
deum scire.cõsequens colere.
ita induob nominib unauiꝰ
ẽ. quãuis diu̾sa ẽẽ uideantur.
Aiterũ em̃ positũ est insensu.
alterũ in actu s tam̃similiast̾
duob riuis exuno fonte manã¬
tib: fons aũt sapientie. et reli¬
gionis deus a quo hi duo riui
si ab errauerint. arescant neces¬
seẽ: quẽ quinesciunt nec sapi¬
entes ẽẽ possunt nec religiosi.i
sinules sint aut filiiꝰ abdicatis.
aut ẜuis fugitiuis. qr neq illi
patrẽ querunt. neq hiꝰ dñm. et

Expanded text:
ibus rebus apparet quam inter se coniuncta sint sapientia et religio. sapientia spectat ad sicut illi patrem diligere debent et honorare, sic hi dominum colere tris et dquia filii sumus, et timere quia servi. Non potest igitur nec religio a sapientia separari, nec sapientia a religioni secerni; quia idem Deus est, qui et intelligi debet, quod est sapientiae, et honorari, quod est religionis. Sed sapientia praecedit, religio sequitur: qdeum scire, consequens colere. ita in duobus nominibus una uis est, quamuis diuersa esse uideantur: alterum enim positum est in sensu, alterum in actu; sed tamen similia sunt duobus riuis ex uno fonte manantibus. fons autem sapientiae et religionis deus est, a quo hi duo riui si aberrauerint, arescant necesse est: quem qui nesciunt, nec sapientes esse possunt nec religiosi. ssimiles sint aut filiis abdicatis aut seruis fugitiuis, quia neque illi patrem quaerunt neque hi dominum. et
Abbreviated transcription (Latin):
queq ꝑ ꝓphas suos multiᷤ
Obea incitati et diuinas lict᷑as
nescientes coier᷑ ut deu̾suũ con¬
s̃deiarent. qd̾ cũ sciret futuram

Expanded text:
quaeque per prophetas suos multis ob ea incitati et diuinas litteras nescientes coierunt, ut deum suum condemnarent. quod cum sciret futurum
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ dieant ẽẽ aĩam mortis exꝑtẽ:
Nlam corpus quia ip̃m fragile
ẽ atq mortale quecũq oꝑa mo¬
litur. eqͣ cadueasunt nichil eñ
tullius ait ẽẽ ꝙͦ sit manibus
humaius laboratũ ꝙͦ nõ aliqn

Expanded text:
indicant esse animam mortis expertem? indicant esse animam mortis expertem? nam corpus quia ipsum fragile est atque mortale, quaecumque opera molitur, aeque caduca sunt. nihil enim Tullius ait esse quod sit manibus humanis laboratum, quod non aliq
Abbreviated transcription (Latin):
uitã tporał mors sequit᷑. Con¬
sequens ẽ ut resurgant aĩme
ad uitã phẽnẽ. qr finẽ mors ⁊¬
teporalis accepit. Rursũ sicut
uita aĩe sẽpit̾na ẽ. ĩ qua diui¬
nos et mneloquibiles immor¬
talitatis sue frictus capit. ita
et mors eiꝰ ꝑpetua sit necesse ẽ.
ĩqua ꝑheiines penas et ĩfiuita
torm̃ta ꝓpeceatis suis pendit.¬
¶ Ergo inea eõditione repositaẽ
ut qui beati sunt in hac uita cõ¬
porali atq t̾rena: sẽꝑ miẜi sint
futuri. qr iãbonis que malue¬
nint potitisunt. ꝙͦhiͥs euenit.
qui deos atorant acͤ d̾m negle̾¬
gunt. Meinde qui iustitiã seqͦn¬
tes. in hac uita miẜi fuerat et
cõtẽpti et in opes. et obip̃amiu¬
sticiã cõtumeliis et ĩ iuriis sepe
uexati qr nͨ alit iurrus teneni
mala iam ꝑtuleriut. etiãbõis
fiuant᷑. Ꝙ his utiq cõtingit
qui cõteptis frestrib diis ⁊ fra¬
gilib bonis. celestẽ religionẽ se
qui tribuit sẽpit̾nasunt. Quid
oꝑa corporis atq animi: nõne

Expanded text:
uitam temporalis mors sequitur, consequens est ut resurgant animae ad uitam perennem, quia finem mors temporalis accepit. rursus sicut uita animi sempiterna est, in qua diuinos et ineloquibiles inmortalitatis suae fructus capit, ita et mors eius perpetua sit necesse est, in qua perennes poenas et infinita tormenta pro peccatis suis pendit. ergo in ea condicione res posita est, ut qui beati sunt in hac uita corporali atque terrena, semper miseri sint futuri, quia iam bonis quae maluerunt potiti sunt, quod iis euenit qui deos adorant ac deum neglegunt, deinde qui iustitiam sequentes in hac uita miseri fuerint et contempti et inopes et ob ipsam iustitiam contumeliis et iniuriis saepe uexati, quia nec aliter uirtus teneri mala iam pertulerunt, etiam bonis fruantur: quod iis utique contingit qui contemptis terrestribus diis et fragilibus bonis caelestem religionem dei qui tribuit sempiterna sunt. quid? opera corporis atque animi nonne