comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑuerso consiliũ concordiȩ ñ ualerce. Ue¬
runtam̃ uob̃ exurĩ erroris sacrilega ua¬
nitate quęro cur displiceat dimittere
uxorẽ. quã ñ admatrimonuĩ fidẽ. s ad con-¬
cupiscentiȩ crim̃ habendã esse censetis. Ma-¬
trimoniũ quippe exhoc appellatũ. ẽ. qͦd ñ
obaliud debeat femina nubere quã ut ma¬
t̃ fiat. qͦd uob odiosũ ẽ. ło enĩ mͦ putatis
partẽ dĩ uri. gentis tenebrarũ proelio
deuictã & subactã. etiã carneis cõpedibꝰ
colligari. S ut potiꝰ qͦd nc̃ agit᷑ explicẽ: si¬
xp̃c ubi qͥbꝰdã antiqͥs sententiis ꝓpositis
adiunx̃. ego aut̃ dico uobis. neq pͥmorũ
hominũ legẽ hoc uerborũ additam̃to ad¬
impleuit. neq illa quȩ ꝑmoistñ data ẽ. qͥsi
contrariorũ oppositione destrux̃. s potiꝰ om̃ia
ex hebreoꝵs lege cõmemorata ita cõm̃dauit.
ut qͥcqͥd exꝑsona sua insuꝑ loqueret᷑. uł adex¬

Expanded text:
peruerso consilium concordiae non ualeret. ueperuerso consilium concordiae non ualeret. uerumtamen a uobis ex uestri erroris sacrilega uanitate quaero, cur displiceat dimittere uxorem, quam non ad matrimonii fidem, sed ad concupiscentiae crimen habendam esse censetis. matrimonium quippe ex hoc appellatum est, quod non ob aliud debeat femina nubere, quam ut mater fiat: quod uobis odiosum est. eo modo enim putatis partem dei uestri gentis tenebrarum proelio deuictam et subactam etiam carneis conpedibus conligari. Sed, ut potius quod nunc agit ubi quibusdam antiquis sententiis propositis adiunxit: ego autem dico uobis, neque primorum hominum legem hoc uerborum additamento adinpleuit neque illam, quae per Moysen data est, quasi contrariorum obpositione destruxit, sed potius omnia ex Hebraeorum lege commemorata ita commendauit, ut, quicquid ex persona sua insuper loqueretur, uel ad ex
Abbreviated transcription (Latin):
bi libellꝰ: nͥ abipsis. ꝑ quẽ hanc occasionẽ ex
necessitate uenientẽ qͦdãmͦ inmatiꝰ suas bo¬
no consilio regerent. atq int̾ ipsũ & uxorẽ
pacifice agendo. dilectionẽ concordiãq sua¬
derent. Qͦd si tantũ int̾cederłt odiũ. ut ex¬
tingui em̃dariq ñ posset: tc̃ utiq scribet᷑
libellus. qͥa frustra ñ dimitteret quã sic o¬
disset: ut addebitã coniugii caritatẽ nul¬
la prudentiũ ꝑsuasione reuocaret᷑. Si enĩ
ñ diligit᷑ uxor: dimittenda. ẽ. Quia gͦ di¬
mittenda ñ ẽ: diligenda . ẽ. Dilectio aut̃
monendo atq suadendo cõponi. ñ aut̃ in¬
uicũ cogendo imponi potest. Hoc facere
scriba debebat iustus & sapiens. qualẽ in
illa ꝓfessione. ẽẽ. oportebat: adquẽ ut ue¬
niretur. discordi marito libellꝰ conscri¬
bendus pͣceptꝰ . ẽ. Quẽ uir bonꝰ prudensq
ñ scriberet: nͥ in animo nimis auerso atq

Expanded text:
bi libellus nisi ab ipsis, qui per hanc occasionem ex bi libellus nisi ab ipsis, qui per hanc occasionem ex necessitate uenientem quodam modo in manus suas bono consilio regerent atque inter ipsum et uxorem pacifice agendo dilectionem concordiamque suaderent. quodsi tantum intercederet odium, ut extingui emendarique non posset, tunc utique scriberetur libellus, quia frustra non dimitteret, quam sic odisset, ut ad debitam coniugio caritatem nulla prudentium persuasione reuocaretur. si enim non diligitur uxor, dimittenda est. quia ergo dimittenda non est, diligenda est. dilectio autem monendo atque suadendo conponi. non inuitum cogendo inponi potest. hoc facere scriba debebat iustus et sapiens, qualem in illa professione esse oportebat. ad quem ut ueniretur, discordi marito libellus conscribendus praeceptus est: quem uir bonus prudensque non scriberet. nisi in animo nimis auerso atque
Abbreviated transcription (Latin):
dii. si diligent̃ intueam᷑: uidebimꝰ ñ esse.
contrariũ. Exposuit enĩ dñs qͥd lex uolue¬
rit. cũ passĩ dimittendi uxorẽ iusserit
libellũ repudiĩ dare. Neq enĩ ait. qͥ uolu.¬
erit dimittat uxorẽ suã. cui esset contrariũ
ñ dimittere: s utiq nolebat dimicti uxorẽ
a uiro qͥhanc int̾posuit morã. ut indiscidiũ
animꝰ p̾ceps. libelli conscriptione refractꝰ ab¬
sister&e. & qͥd mali esset uxorẽ dimittere co¬
gitaret. p̃sertĩ qͥa ut ꝑhibent: apud hebreos
scribe litteras hebreas nulli fas erat nͥ scribiᷤ
solis. cũ &e excellentiorẽ ꝓfiterent᷑ sapientiã.
& siqͥ eoꝵs essent ȩqͥtate ac pietate p̾dicti. ñ
tantũ ꝓfiterent᷑: uerũ etiã sectarent᷑ Adhos
gͥ qͦs oporteret esse prudentes legis int̾p̃¬
tes & iustos discidii dissuasores. lex inittere
uoluit eũ quẽ iussit libellũ repudii dare:
si dimisisset uxorẽ. Nonenĩ ei poterat seri¬

Expanded text:
dii, si diligenter intueamur, uidebimus non esse dii, si diligenter intueamur, uidebimus non esse contrarium. exposuit enim dominus, quid lex uoluerit, cum passim dimittenti uxorem iusserit libellum repudii dare. neque enim ait: qui uoluerit, dimittat uxorem suam — cui esset contrarium non dimittere — sed utique nolebat dimitti uxorem a uiro. qui hanc interposuit moram, ut in discidium animus praeceps libelli conscriptione refractus absisteret et quid mali esset uxorem dimittere cogitaret, praesertim quia, ut perhibent, apud Hebraeos scribere litteras Hebraeas nulli fas erat nisi scribis solis, cum et excellentiorem profiterentur sapientiam et si qui eorum essent aequitate ac pietate praediti, non tantum profiterentur, uerum etiam sectarentur. ad hos igitur, quos oporteret esse prudentes legis interpretes et iustos discidii dissuasores, lex mittere uoluit eum, quem iussit libellum repudii dare, si dimisisset uxorem. non enim ei poterat scri
Abbreviated transcription (Latin):
ñ sit contrariũ. reddes dñõ iusurandũ
tuũ & noli iurare omino: &tam̃ illã ñ
destructionẽ s adimpletionẽ faustꝰ arbi¬
trat᷑. qͦd & hic debuit arbitrari. Nã si uerũ
iura adimplet᷑ dicendo. ne iures. cur ñ
& iuste uindica ad implet᷑ dicendo. ne
uindices. sic̃ ego inutroq conseruationẽ
esse arbitror apeccato. qͦuł falsũ uirat᷑ uł
iniuste uindicat᷑. Quanquã hoc de donanda
omĩno uindicta ualeat etiã ad illud: ut di¬
mittendo huiꝰ modi debita etiã nob dimitti
meream᷑. S duro popło modꝰ pͥus adhiben¬
dꝰ fuit qͦ discernera ñ egredi debitũ: ut e¬
domita ira quȩ adimoderatã uindictã ra¬
pit. iã qͥ uellet tranquilliꝰ attenderet. qͥd
ipse deb̾et qͦd sibi relaxari a dño cuꝑet. ut
hac consideratione conseruo debitũ rela¬
xaret. Nã & illud de uxore ñ dimittenda
qͦd dñs pͣcepit. cũ antiqͥs dictũ sit. qͥcunq
dimiserit uxorẽ suã det illi libellũ repu¬

Expanded text:
um tuum et: noli iurare omnino? et tamen illam non destructionem sed adimpletionem Faustus arbitratur, quod et hic debuit arbitrari. nam si "uerum iura" adimpletur dicendo "ne iures cur non et "iuste uindica" adimpletur dicendo "ne uindices?b sic ut ego in utroque conseruationem esse arbitror a peccato. quo uel falsum iuratur uel iniuste uindicatur, quamquam hoc de donanda omnino uindicta ualeat etiam ad illud, ut dimittendo huiusmodi debita etiam nobis dimitti mereamur. sed duro populo modus prius adhibendus fuit, quo discerneret non egredi debitum, ut edomita ira, quae ad inmoderatam uindictam rapit, iam qui uellet, tranquillus adtenderet. quid ipse deberet. quod sibi relaxari a domino cuperet, ut hac consideratione conseruo debitum relaxaret. Nam et illud de uxore non dimittenda, quod dominus praecepit, cum antiquis dictum sit: quicumque dimiserit uxorem suam, det illi libellum repu
Abbreviated transcription (Latin):
apłs cũ dicer& ds. addidit huiꝰ scłi: Ubi etiã
siqͥs diabolũ intellexerit excecare m̃tes in¬
fideliũ: ñ negamꝰ. malis suasionib qͥbꝰ qͥcon-¬
sentiunt iusticiȩ lum̃ amittunt. dõ retri¬
buente qͦd iustũ. ẽ. Hȩc om̃ia legimꝰ inscrip-¬
turis scĩs. Na & illud dictũ . ẽ. de seductione
extrinsecꝰ ueniente timeo ne sic̃ serpens euã
sedux̃ inuersutia sua: corrũpant᷑ m̃tes ur̃ȩ
est. Corrũpunt mores bonos colloqͥa mala.
Q illud qͦd & sibi qͥsq seductor sit. Qui aut̃ pu-¬
tat se eẽ. aliqͥo cũ nichil sit: se ipsũ seducit.
& illud de di uindicta. qͦdͥ supͣ cõmemoraui. Iradi¬

Expanded text:
apostolus, cum diceret: deus, addidit: huius saeculi? ubi etiam apostolus, cum diceret: deus, addidit: huius saeculi? ubi etiam si quis diabolum intellexerit excaecare mentes infidelium, non negamus, malis suasionibus; quibus qui consentiunt, iustitiae lumen amittunt deo retribuente quod iustum est. haec omnia legimus in scripturis sanctis. nam extrinsecus ueniente: timeo ne, sicut serpens Euam seduxit in uersutia sua, corrumpantur mentes uestest: corrumpunt mores bonos colloquia mala; et illud, quod et sibi quisque seductor sit: qui autem putat se esse aliquid, cum nihil sit, se ipsum seducit; et illud de dei uindicta quod sup
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ habent. quȩ aut̃ honesta st̃ nr̃a ñ opꝰ ha¬
bent. S ds̃ teꝑauit corpꝰ. ei cui deerat maio¬
rẽ honorẽ dans: ut ñ esset scissura incorpore.
patit᷑ unũ m̃brũ cõpatiunt᷑ omĩa m̃bra: si¬
ue glorificat᷑ unũ m̃brũ. congaudent omĩa
mbra. Si ulla ñ dico fides xp̃iana ut credatis
apło. s ullꝰ sensꝰ humanꝰ in uob̾ ÷ ut manife¬
sta cernatis: unꝰqͥsq insemet ipso ista uideat.
atq consider& quã uera quã certa sint. quã
inparuo magna: & in extremo quã bona:
qndoqͥdẽ ista in laude ponit apłs ut ꝑ hȩc
infima corporalia quȩ uident᷑. possunit̾ faci.¬
liꝰ illa sullimia spualia quȩ ñ uident᷑ intelli¬
gi. Horũ gͦ m̃broꝵs &e corporis nr̃i quȩ sic
cõm̃dat. sic laudat apłs. quisqͥs artificẽ dm̃
darguat᷑ potiꝰ. quã ab om̃ib xp̃ĩanis anathe:
iste. hẏle ñds̃. Quid aꝑtiꝰ his inimĩciis. ante
anachemandis quã refellendis: Nunqͥd & hic

Expanded text:
autem honesta sunt nostra, non opus habent . sed deus temperauit corpus ei. cui deerat, maiorem honorem dans, ut non esset scissura in corpore,patitur unum membrum, conpatiuntur omnia membra; siue glorificatur unum membrum, congaudent omnia membra. si ulla Apostolo, sed ullus sensus humanus in vobis est, ut manifesta cernatis; unusquisque in semetipso ista videat atque consideret, quam vera, quam certa sint, quam in parvo magna, et in extremo quam bona: quandoquidem ista in laude ponit Apostolus, ut per haec infima corporalia quae videntur, possint facilius illa sublimia spiritualia quae non videntur, intelligi. Horum ergo membrorum et corporis nostri, quae sic commendat, sic laudat apostolus, quisquis artificem deum darguatur potius quam ab omnibus christianis anathemeiste: "hyle, non deus." quid apertius his inimicitiis ante anathemandis quam refellendis? numquid et hic
Abbreviated transcription (Latin):
cã dõ ut congrint. iccirco nichil int̾ esse putaᷤ
an utrunq ems uocemꝰ dm̃: Qasi ita. ẽ: pot̾is
& uenenũ audiens &e antidotũ. nichil int̾ eẽ.
putare. an utrunq uocct᷑ antidotũ. qͥa utrũq
eorũ. uim suã habeat. utrũq agat aliqͥd &
opet᷑. Nec ñ & medicũ audiens ac̃ uenenariũ
utrosq uocabis medicos. & iustũ audiens atq
in iustũ. poteris utrosq uocare iustos. qͥa
uterq eorũ agat aliqͥd. Eͦdsi hoc facere absur¬
dũ .ẽ. qͣnto absurdiꝰ dm̃ & hylen iccirco duos
putare deos. qͥa corũ qͥsq aliqͥd oꝑet᷑: Qua ꝓpt̃
inepta hȩc &e uiribꝰ satis effoeta argum̃tatio
est ut qͥa dere mͥ respondere ñ possis: de solis
nominibꝰ confles inuidiã. Nã nec diffiteor
etiã int̾dũ nos aduersã naturã nuncupare

Expanded text:
cam Deo, ut congruit, idcirco nihil interesse cam Deo, ut congruit, idcirco nihil interesse  eorum uocemus deum ? quod si ita est, poteris et uenenum audiens et antidotum nihil interesse putare, an utrumque uocetur antidotum, quia utrumque eorum uim suam habeat, utrumque agat aliquid et operetur. necnon et medicum audiens ac uenenarium utrosque uocabis medicos, et - iustum audiens atque iniustum poteris utrosque uocare iustos, quia uterque eorum aliquid agat. quodsi hoc facere absurdum est, quanto absurdius deum et hylen idcirco duos putare deos, quia eorum quisque aliquid operetur? quapropter inepta haec et uiribus satis effeta argumentatio est, ut quia de re mihi respondere non possis, de solis nominibus confles inuidiam. nam nec diffiteor etiam interdum nos aduersam naturam nuncupare
Abbreviated transcription (Latin):
dẽ assertionib duoꝵs decrũ auditũ⁊ nom̃. S tu
Hoc unde suspicaris: cnpio scire. Quia bonoꝵ &
maloꝵ auo pͥncipia traditis. Est qͥde qͦd duo pͥn¬
cip̃ia confitcm̃ s unũ exiis dm uocamꝰ. alterũ
hylen: aut ut cõmunit᷑ & usitate dixeri: de¬
mone. Eositu hoc putas duos significare deos:
poteris & medico disputante de infirmitate
att sanitate. duas easdẽ putare sanitates. łi
Cũ qͥs bonũ nominat & malũ tu poteris eadẽ
duo putare hona. E copiã audiens atq ege¬
state.: duas easdẽ putabis copias. Eͦo si & de al¬
bo &e de nigro disputante me. & frigido & ca¬
lido. & dulci & amaro. dicas qͥa duo alba ce
duo calida. & duo dulcia ostenderĩ. nonne
uideberis m̃tis impos. & cerebri minue sani:
Sic ce cũ duo pͥncipia doceo. dm̃ & hylen: ñ iccir¬
co uideri ia debeo tͥ duos ostendere deos. Añ qͥa
uim omnẽ maleficã hẏle assignamꝰ. & benefi¬

Expanded text:
idem assertionibus duorum deorum auditum est nomen. Sed tu idem assertionibus duorum deorum auditum est nomen. Sed tu unde hoc suspicaris, cupio scire. Quia bonorum et malorum duo principia traditis. Est quidem quod duo principia confitemur, sed unum ex his Deum vocamus, alterum Hylen: aut, ut communiter et usitate dixerim, daemonem. Quod si tu hoc putas duos significare deos, poteris et medico disputante de infirmitate atque sanitate, duas easdem putare sanitates; et cum quis bonum nominat et malum, tu poteris eadem duo putare bona; et copiam audiens atque egestatem, duas easdem putabis copias. Quod si et de albo et nigro disputante me, et frigido et calido, et dulci et amaro, dicas quia duo alba, et duo calida, et duo dulcia ostenderim, nonne videberis mentis impos, et cerebri minime sani? Sic et cum duo principia doceo, Deum et Hylen, non idcirco videri jam debeo tibi duos ostendere deos. An quia vim omnem maleficam Hylae assignamus, et benefi
Abbreviated transcription (Latin):
paganis ñ st̃ tales: Nũ ideo paganos qͥ tales
ñ st̃ dicitis meliores uob. cũ tam̃ ꝓpt̾ sacri¬
legã uanitatẽ sectȩ ur̃ẽ. etiã qͥ in uob̃ tales
ñ sunt paganis etiã talibꝰ deteriores sint:
Unde manifestũ. ẽ. ñ ideo derogari sanȩ doctri¬
nȩ quȩ sola catholica . ẽ: qͥa multi eiꝰ nomi-¬
ne censeri uolunt. & ꝑillã sanari nolunt.
Agnoscenda ÷ enĩ paucitas illa: quã dñs p̃ci¬
pue cõm̃dat iningenti atq innumerabi¬
li multitudine: toco orbe diffusa. Quȩ tam̃
paucitas scõrũ atq fideliũ. qͦd sepe cõm̃dan
dũ. ẽ. tanquã granoꝵ incõparatione mul¬
titudinis palearũ paucitas dr̃. ꝑ se aut̃ ip¬
sa tantã massã frum̃ti facit: ut om̃s ꝓbos
gentiũ scĩmna a qͥb plurinũ distamꝰ inmeliꝰ d
neouus hoc estis. qi plurimũ abeis distacis inpeiꝰ¬
¶Quom̃ g̃ uos duos asferitis: Nunquã innr̃is qͥ¬

Expanded text:
paganis non sunt tales? num ideo paganos, qui tales paganis non sunt tales? num ideo paganos, qui tales non sunt. dicitis meliores uobis ? cum tamen propter sacrilegam uanitatem sectae uestrae etiam qui in uobis tales non sunt, paganis etiam talibus deteriores sint. unde manifestum est non ideo derogari sanae doctrinae, quae sola catholica est, quia multi eius nomine censeri uolunt et per illam sanari uolunt. agnoscenda est enim paucitas illa, quam dominus praecipue commendat in ingenti atque innumerabili multitudine toto orbe diffusa: quae tamen paucitas sanctorum atque fidelium, quod saepedum est, tanquam granorum in comparatione multitudinis palearum, paucitas dicitur; per se autem ipsam tantam massam frumenti facit, ut omnes probGentium schisma, a quibus plurimum distamus in melius: sed nec vos hoc estis, quia plurimum ab eis distatis in pemodo ergo vos duos asseritis? Nunquam in nostris qu
Abbreviated transcription (Latin):
ipsiꝰ creaturȩ. sic̃ mineruã cuiꝰ fabulã qͦd de io¬
uis capite nata sit ad prudentiã consiliorũ in¬
t̃p̃tant᷑. quȩ rationis : ꝓpͥa cui sedẽ capitis
etiã plato dedit: s etiã uitia sicut de cupidine
diximꝰ. Unde qͥdã eoꝵ tragicꝰ ait. dm̃. eẽ amorẽ.
turpis & uitio fauens fux̃ libido. Nã & corpo¬
raliũ intiorũ simulacra romani consecraue¬
rt̃. sicut palloris & febris. Ut gͦ omittã qͦd
simulacrorũ adoratores circa ipsas corpors
figuras habent affectũ. ut eas ipsas formas
in locis honobilib sullimatas qͥb tantũ obse¬
quiũ exhibi uident tanquã deos timeant: il¬
lȩ ipsȩ int̾p̃tationes qͥbꝰ hȩc muta & surda &
cȩca. & exanimia defendunt᷑. digniꝰ accusant᷑.¬

Expanded text:
ipsius creaturae, sicut Mineruam, cuius fabulam, quod de Ioipsius creaturae, sicut Mineruam, cuius fabulam, quod de Iouis capite nata sit, ad prudentiam consiliorum interpretantur, quae rationis est propria, cui sedem capitis etiam Plato dedit, sed etiam uitia, sicut de Cupidine diximus. unde quidam eorum tragicus ait: . deum esse amorem turpis et uitio fauens finxit libido. Nam et corporalium uitiorum simulacra Romani consecrauerunt, sicut Palloris et Febris. ut ergo omittam, quod simulacrorum adoratores circa ipsas corporum figuras habent adfectum, ut eas ipsas formas in locis honorabilibus sublimatas, quibus tantum obsequium exhiberi uident, tamquam deos timeant, illae ipsae interpretationes, quibus haec muta et surda et caeca et exanima defenduntur, dignius accusant
Abbreviated transcription (Latin):
ni motꝰ cĩmodi ẽ. & fortuniã cecã qͦ exin¬
certo acidant que fortinta aicunt᷑ ł c¬
tria fata. incolo fuso. digitisq: filũ exlana tor¬
quentiuꝰ ꝓpt̃ tru tẽpori P rȩteritũ: qͦo infuso iã
netu ata in uolutũ ẽ Presens: qͦd int̾ digitos nen¬
tis teaicit᷑. futurũ inlana quȩ eolo implicata
est qͥd adhuc ꝑdigitos nentis adfusũ. tanquã
ascsscit᷑. & martis adulterã: qͥa belligerantibꝰ in¬
congrua . ẽ. & cupidinem puerũ uolitantẽ ac
sagittantẽ. qͥd irrationabilis & instabilis amor
corda uulneret miserorũ. &alia ꝑmulta iN
hunc modũ. Quo circa hoc ineis ridemꝰ qͦd int̾¬
p̃tata sic adorant: quȩ ñ intellecta: quãuis
dãnabilit tam̃ excusabilit̃ adorarent. Ipsis qͥp¬
pe int̾ptationibꝰ conuincunt᷑. ñ se illũ dm̃ co¬
lert cuiꝰ soliꝰ participatione mens beata fit. s
abillo conditã creaturã. Nec solas uirtutes

Expanded text:
ni motus eiusmodi est, et Fortunam caecam. quod ex inni motus eiusmodi est, et Fortunam caecam. quod ex incerto accidant, quae fortuita dicuntur, tria Fata in colo et fuso digitisque filum ex lana torquentibus propter tria tempora, praeteritum, quod in fuso iam netum atque inuolutum est, praesens, quod inter digitos nentis traicitur, futurum in lana, quae colo inplicata est, quod adhuc per digitos nentis ad fusum tamquam asciscitur, et Martis adulteram, quia belligerantibus incongrua est; et Cupidinem puerum uolitantem ac sagittantem, quod inrationabilis et instabilis amor corda uulneret miserorum, et alia permulta in hunc modum. quocirca hoc in eis inridemus, quod interpretata sic adorant, quae non intellecta quamuis damnabiliter, tamen excusabilius adorarent. ipsis quippe interpretationibus conuincuntur non se illum deum colere, cuius solius participatione mens beata fit, sed ab illo conditam creaturam; nec solas uirtutes
Abbreviated transcription (Latin):
ellas : Hȩc legitis hȩc creditis. hȩc docetis.
ex hac fide doctrinaq uiuitis. & miramini
qͥa sic abominamini. Uerũ si mnistis tã emi¬
nentibꝰ notissimisq luminibꝰ sic erratis. ut
incis ñ qͥ st̃ s qͦd uob̾ dem̃tissime fingitis ad¬
oretis qͥd de cȩteris ur̃is fabulis dica: Quis
enĩ splenditenens suspendit mundũ: Et
qͥs athlas cũ illo supportat: hȩc & innume¬
rabilia quȩ similit deliratis omĩno ñ st̃. &
colitis ea. Hinc uos paganis dicimꝰ deteriores.
eo tantũ similes qͥd multos deos colitis. eo uͦ
inpeiore partẽ dissimiles: ꝗͥd illi ꝓ diis ea co¬
bunt quie sc̃ s: dii nsunt: uos aut᷑ colitis ea
Habent qdem & illi quȩda fabulosa figmenta
s esse illas fabulas norunt. & uel ã poetis de¬
sectandi causa fictas esse assert̃: uł eas adna¬
curã rerũ uł mores hominũ int̃ p̃tari co¬
nant᷑ scut uulcanũ clauduĩ: qͥa ignis t̾re¬

Expanded text:
ellas ? haec legitis, haec creditis, haec docetis, ellas ? haec legitis, haec creditis, haec docetis, ex hac fide doctrinaque uiuitis. et miramini, quia sic abominamini ! Uerum si in istis tam eminentibus notissimisque luminibus sic erratis, ut in eis non quod sunt, sed quod uobis dementissime fingitis adoretis, quid de ceteris uestris fabulis dicam? quis enim splenditenens suspendit mundum et quis Atlas cum illo subportat ? haec et innumerabilia, quae similiter deliratis, omnino non sunt et colitis ea. hinc uos paganis dicimus deteriores, eo tantum similes, quod multos deos colitis; eo uero in peiorem partem dissimiles, quod illi pro diis ea colunt, quae sunt, sed dii non sunt; uos autem colitis ea, habent quidem et illi quaedam fabulosa figmenta. sed esse illas fabulas norunt et uel a poetis delectandi causa fictas esse adserunt uel eas ad naturam rerum uel mores hominum interpretari conantur. sicut Uulcanum claudum, quia ignis terre
Abbreviated transcription (Latin):
te sapientia. Ecenĩ tã longo int̾uallo a se
disiuncta st̃ hȩc duo lumina: ut cũ sol uer¬
git adoccidentẽ. dunc luna surgat abori.¬
ente. Exqͦ fit. ut qm̃ infirmant᷑ omĩa quae
uirtute deserunt᷑: ed sapientia sit infirmi¬
or qͦ ⁊ luna plenior. Si aut̃ qͥd ueritas hab&.
& sapientia dĩ semꝑ tantundẽ sapit. cur hȩc¬
sic duo dicitis ut ea locorũ sedib int̾uallisq
separetis. cũ & ipsas sedes eiꝰdẽ substantiȩ dica¬
tis: ohomines ceca &e insana m̃te ñ receden¬
tes a phantasmate corporũ. & uirtute ac
sapientia ita carentes. ut nec saꝑe possitis
aliqͥo fortit. nec ualere sapient̃: Itane uͦ de¬
testanda & anathemanda stulticia. xp̃c ꝑ
solẽ lunãq distentꝰ. hic uirtute habitans.
hic sapientia. nec hic ꝑfectꝰ & pleuꝰ. nec inso
le sapiens. nec inluna p̃potens. utrobiq
pulchros pueros subornat concupiscendos
feminis pͥncipibꝰ tenebrarũ. & masculis pu.¬

Expanded text:
te sapientia; tunc enim tam longo interuallo a se te sapientia; tunc enim tam longo interuallo a se disiuncta sunt haec duo lumina, ut cum sol uergit ad occidentem, tunc luna surgat ab oriente . ex quo fit, ut, quoniam infirmantur omnia, quae uirtute deseruntur, eo sapientia sit infirmior, quo est luna plenior. si autem. quod ueritas habet, et sapientia dei semper tantundem ualet, et sic duo dicitis, ut ea locorum sedibus intervallisque separetis, cum et ipsas sedes ejusdem substantiae dicatis, homines caeca et insana mente non recedentes a phantasmate corporum, et virtute ac sapientia ita carentes, ut nec sapere possitis aliquid fortiter, nec valere sapienter? Itane vero, detestanda et anathemanda stultitia, Christus per solem lunamque distentus; hic virtute habitans, hic sapile sapiens nec in luna praepotens, utrobique pulchros pueros subornat concupiscendos feminis principibus tenebrarum et masculis pu
Abbreviated transcription (Latin):
inlumna: ut cunq inuenissent ista figm̃ta ue¬
ri similitudinis nebulã hominibꝰ carnalibꝰ
& animalib decipiendis. qͥnichil putant. eẽ
nͥ qͦd corporale cogitauerint. Caloris enĩ ui¬
olentia: oꝑatio ÷ admouendũ. unde uirtuti
tribueret᷑: lucis aut̃ clarꝰ fulgor ad demon¬
strandũ. unde hanc sapientię darent. Cũ uͦ
lux longe insole p̾cellat. qͦmͦ ibi uirtꝰ. hic aut̃
qͥd tanto minꝰ lucet sapientia. ẽ. õ sacrilega
tur a se ipse xpc̃. cũ abeo ñ separet᷑ sp̃s sc̃s: a¬
tribuit: totã mundi fabricã implere phibe¬
tis. Unde sol aluna circũtꝰ suos ꝑagentes.
semꝑ cũ illo st̃. A sole aut̃ luna recedit. & ad
solẽ rursꝰ accedit. Ita uob̃ auctoribꝰ uł potiꝰ de¬
ceptoribꝰ ꝑdimidiã partẽ circuli recedit a
uirtute sapientia. & ad eã ꝑaliã dimidũ rur¬
sus accedit. & cũ plena .ẽ. tũ longe . ẽ. a uirtu¬

Expanded text:
in luna, utcumque inuenissent ista figmenta uein luna, utcumque inuenissent ista figmenta uerisimilitudinis nebulam hominibus carnalibus et animalibus decipiendis, qui nihil putant esse, nisi quod corporale cogitauerint; caloris enim uiolentia operatio est ad mouendum, unde uirtuti tribueretur; lucis autem clarus fulgor ad demonsti-andum, unde hanc sapientiae darent. cum uero lux longe in sole praecellat. quomodo ibi uirtus. hic autem quod tanto minus lucet, sapientia est? o sacrilega tur a se ipse Christus, cum ab eo non separetur Spiritus sanctus? Atribuit, totam mundi fabricam implere perhibetis. Unde sol et luna circuitus suos peragentes, semper cum illo sunt. A sole autem luna recedit, et ad solem rursus accedit: ita vobis auctoribus, vel potius deceptoribus, per dimidiam partem circuli recedit a virtute sapientia, et ad eam per aliam dimidiam rursus accedit; et cum plena est, tum longe est a uirtu
Abbreviated transcription (Latin):
illud. trinitas inseparabilis unꝰ ÷ ds̃. cuuꝰ uoᷤ
nullo corpore adiuncto ꝑse ipsã incorpore¬
am. spũalem. in cõmutabilẽq substantia. etiã
locis diuiditis. Nec saltẽ trinitati loca tria
datis s quattuor. Patri unũ. id: lum̃ inac¬
cessibile qͥd ꝓrsus ñ intelligitis. Filio duo. solẽ
uirtutẽ filiĩ. & inluna sapientiã: Cũenĩ in
ipso patre filiꝰ inseparabilis maneat. qͦmͦ po¬
cest sapientia eiꝰ abenis uirtute. separari.
ut illa sit insole. hȩc inluna. cũ ꝑhuiꝰmodi
locos nͥ corpora diuidi separariq ñ possint:
Quod si sciretis: nunquã stulto in sanoq phan-¬
tasmate. tantas fabulas texeritis. At in ea
ipsa falsitate atq fallacia. quã incongrue. qͣm
querse. sede sapientiȩ minꝰ lucere quã sede
iircitis. cũ adurtutẽ ꝑtinere uideat᷑ oꝑa¬
ri & efficere. ad sapientiã uͦ docere & ostende¬
re : Ae ꝑhoc si calor insole. lux aut̃ p̃pollerae

Expanded text:
illud trinitas inseparabilis, unus deus est, cuius uos illud trinitas inseparabilis, unus deus est, cuius uos nullo corpore adiuncto per se ipsam incorpoream spiritalem incommutabilemque substantiam etiam locis diuiditis. nec saltem trinitati loca tria datis, sed quattuor: patri unum, id est lumen inaccessibile, quod prorsus non intellegitis; filio duo, solem uirtutem filii et in luna sapientiam? cum enim in ipso patre filius inseparabilis maneat, quomodo potest sapientia eius ab eius uirtute separari, ut illa sit in sole, haec in luna, cum per huiusmodi locos nisi corpora diuidi separarique non possint? quod si sciretis, numquam stulto insanoque phantasmate tantas fabulas texeretis. at in ea ipsa falsitate atque fallacia quam incongrue, quam peruerse sedem sapientiae minus lucere dicitis quam sedem uirtutis, cum ad uirtutem pertinere uideatur operari et efficere, ad sapientiam uero docere et ostendere . ac per hoc, si calor in sole, lux autem praepolleret
Abbreviated transcription (Latin):
cartaginẽ cognitã: abhac qͦq cogitatione
qua certa & nota corpora cogito. longe
incõparabilit᷑ distat cogitatio qͣ intelligo
iusticiã. castitatẽ. fidẽ. ueritatẽ. caritatẽ
bonitate. & qͥcqͥd eiꝰ modi ẽ. Quȩ cogitato
dicite si potestis quale lum̃ sit. qͦ illa omĩa
quȩ hoc ñ st̃: & int̾ se discernunt᷑ & qͣntũ
abhoc distent fida manifestatione cognos¬
eniereatura . e creator ÷ ille. Hoc factũ. ille qͥ
fecit. Hoc deniq mutabile. dũ uult qͦd nolebat.
& sut qͥd nesciebat. & reminiscit᷑ qͥd oblitũ erat:
illud aut in cõmutabili uoluntate. ueritate.
etnitate ꝑsistit. Rinede nob̾⁊ initiũ existen¬
di ratio cognoscendi. lex amandi. Inde om̃ibꝰ
& irration abilibꝰ animantib natura qͣiiuunt.
ligor qͥsentiunt. motꝰ qͦ appetunt. Inde etiã
omib corporib m̃sura ut subsistant numerꝰ
ut ornent᷑ pondus ut ordinent᷑. Itaq lum̃

Expanded text:
Carthaginem cognitam: ab hac quoque cogitatione Carthaginem cognitam: ab hac quoque cogitatione qua certa et nota corpora cogito, longe incomparabiliter distat cogitatio qua intelligo justitiam, castitatem, fidem, veritatem, charitatem, bonitatem, et quidquid ejusmodi est: quae cogitatio dicite, si potestis, quale lumen sit, quo illa omnia quae hoc non sunt, et inter se discernuntur, et quantum ab hoc distent, fida manifestatione cognosenim creatura est, creator est ille; hoc factum, ille qui fecit; hoc denique mutabile, dum uult, quod nolebat, et scit, quod nesciebat, et reminiscitur, quod oblitum erat, illud autem incommutabili uoluntate, ueritate, aeternitate persistit, et inde nobis est initium existendi, ratio cognoscendi, lex amandi; inde omnibus et inrationalibus animantibus natura, qua uiuunt, uigor, quo sentiunt, motus, quo adpetunt; inde etiam omnibus corporibus mensura, ut subsistant, numerus, ut ornentur, pondus, ut ordinentur. itaque lumen
Abbreviated transcription (Latin):
patee in secreto qͥdã lumine habitare. filiĩ
iã quadriꝑtita fabula: depatris quidẽ se¬
ereto lumine qͥd uob̾dicã. nͥqͥa lum̃ cogita¬
re ñ potestus nͥ quale uidere consuestis. Hoc
enĩ conspicuũ. & omi carni ñ tantũ homi¬
nũ uerũ etiã bestiarũ & uermiculoꝵ no¬
tissimũ lum̃ intuentes: ex illo conceptã
corde phantasiã inĩm ensũ soletis augere.
& eã lucẽ dicere ubi ds̃ pat̾ habitat cũ reg¬
nicolis suis. Quando enĩ discreinstis lucẽ qua
nͥ formas corporeas cogitare. siue finitas si¬
ue exaliqͥb partib infinitas. quȩ inania
phantasmata esse nescitis: ꝓinde cũ tantũ
int̾sit int̾ cogitationẽ qͣ cogito t̾rã lumi¬
nis ur̃am quȩ om̃ino nuisquã ẽ. & cogita¬
tionẽ qͣ cogito alexandriã quã nunquaꝰ uidi.
s tam̃ . ẽ. rursꝰq tantũ int̾sit int̾ istã qua
cogito alexandriã incognitã & eã qͥ cogito

Expanded text:
patrem in secreto quodam lumine habitare, filii patrem in secreto quodam lumine habitare, filii iam quadripertita fabula de patris quidem secreto lumine quid uobis dicam, nisi quia lumen cogitare non potestis, nisi quale uidere consuestis? hoc enim conspicuum et omni carni non tantum hominum, uerum etiam bestiarum et uermiculotissimum lumen intuentes, ex illo conceptam corde phantasiam in immensum soletis augere, et eam lucem dicere ubi Deus Pater habitat cum regnicolis suis. Quando enim discrevistis lucem qua nisi formas corporeas cogitare, sive finitas, sive ex aliquibus partibus infinitas; quae inania phantasmata esse nescitis? Proinde cum tantum intersit inter cogitationem qua cogito terram luminis vestram quae omnino nusquam eam vidi, sed tamen est; rursusque tantum intersit inter istam qua cogito Alexandriam incognitam, et eam qua cogito
Abbreviated transcription (Latin):
dẽ solẽ dorsũ ceruicẽq curuetis. ñ aut̃ ip¬
sũ tãclara rotunditate conspicuũ. s nescio
quã naue ꝑforam̃ triangulũ micantẽ atq
lucente. quã confictã cogitatis: adoretis. Quã
ꝓfecto faber ille ñ facerae: si quẽ admodũ e¬
munt᷑ ligna qͥb nauigiorũ tabulȩ cõpin-¬
gunt᷑: sic emerent᷑ & uerba. qͥbꝰ hereticorũ
fabulȩ confingunt᷑ Uerũ hȩc tolerabiliꝰ uł
rident᷑ uł flent᷑ inuob̾. Illud. illud ⁊ intole¬
rabilit̾ sceseratũ. qͦd de ipsa naui puellas pul¬
chras & pueros ꝓponi dicitis. qͦrũ formosissi¬
mis corporibꝰ mardescant pͥncipes tenebra.¬
rũ. adfeminas masculi. & admasculos femi.¬
nȩ ut in ipsa flagranti libidinȩ. & inbian¬
t concupiscentia: dem̃bris eoꝵ tanquã de
tetris sordidisq cõpedibꝰ dĩ uri m̃bra soluan¬
tur. &his obscenissimis pannis ur̃is cona¬
mini assuere ineffabilẽ trinitatẽ. dicentes

Expanded text:
idem solem dorsum cervicemque curvetis; non autem ipidem solem dorsum cervicemque curvetis; non autem ipsum tam clara rotunditate conspicuum, sed nescio quam nauem per foramen triangulum micantem atque lucentem, quam confictam cogitatis, adoretis. quam profecto faber ille non faceret, si, quemadmodum emuntur ligna, quibus nauigiorum tabulae conpinguntur, sic emerentur et uerba, quibus haereticorum fabulae confinguntur. uerum haec tolerabilius uel ridentur uel flentur in uobis; illud est intolerabiliter sceleratum, quod de ipsa naui puellas pulchras et pueros proponi dicitis, quorum formosissimis corporibus inardescant principes tenebrarum, ad feminas masculi et ad masculos feminae, ut in ipsa flagranti libidine et inhianti concupiscentia de membris eorum tamquam ' de taetris sordidisque conpedibus dei uestri membra soluantur. et his obscaenissimis pannis uestris conamini adsuere ineffabilem trinitatem dicentes
Abbreviated transcription (Latin):
ille colendus: qͥsolo fruens beatꝰ fit cultor eiꝰ.
& qͥsolo ñ fruens om̃is menis misera. ẽ : qliba re
ali ꝑfruat᷑. Uos aut̃ eũ ea colitis quȩ omĩno
fingunt᷑ ꝓpinqͥores essetis uerȩ pietati ac re-¬
ligiom si salte pagani essecis uł meoꝵ ge.¬
nere qͥcorpora colunt & si ñ colenda. s tam̃
uera Onde uos ueriꝰ dixerĩ nec solẽ istũ cole¬
re. adcuiꝰ girũ ur̃a gratio eircũ uoluit᷑. Nã &
de ipso tã falsa & tã detestanda iactatis: ut
si suas uindicaret iniuirias. iã flãmis eiꝰ ui¬
ui arderetis. Nã pͥmo eũ nauẽ qͣndã esse dici¬
tis. Ita ñ tantũ ut dr̃ toto cȩlo erratis. s
& natatis. deinde cũ om̃iũ oculis rotundꝰ
effulgeat. eaq illi figura ꝓsui ordinis posi¬
tionẽ ꝑfecta sit: uoseũ triangulũ ꝑhibetis
id ÷ ꝑqͣndã triangulã cęli fenestrã. lucẽ istã
mundo t̾risq radiare. lta fit ut adistũ qͥ

Expanded text:
ille colendus est, quo solo fruens beatus fit cultor eius, ille colendus est, quo solo fruens beatus fit cultor eius, et quo solo non fruens omnis mens misera est, qualibet re alia perfruatur. uos autem cum ea colatis, quae omnino finguntur, propinquiores essetis uerae pietati ac religioni, si saltem pagani essetis uel in eorum genere, qui corpora colunt, etsi non colenda, sed tamen uera. unde uos uerius dixerim nec solem istum colere, ad cuius gyrum uestra oratio circumuoluitur. Nam et de ipso tanta falsa et tam detestanda iactatis. ut si suas uindicaret iniurias, iam flammis eius uiui arderetis. nam primo eum nauem quandam esse dicitis; ita non tantum, ut dicitur, toto caelo erratis, sed et natatis. deinde cum omnium oculis rotundus effulgeat eaque illi figura pro sui ordinis positione perfecta sit, uos eum triangulum perhibetis, id est per quandam triangulam caeli fenestram lucem istam mundo terrisque radiare.
Abbreviated transcription (Latin):
gĩ demoniis ĩmolant ce ñ dõ: utiq it̃. qͥꝰ illoᷤ¬
ĩmolare dic. &e qͦrii nos socios esse ñ uult. lã uͦ
celũ & tra mare at aer. sol celuna. & cȩtera sỹ¬
dera: omia hȩc manifesta oculis apparent
atq ipsis seniib p̃stost̃. Quȩ cũ pagani tan¬
quã deos colunt. uł tanquã partes uniꝰ ma¬
gni di . Nã uniuersũ mundũ qͥdã eorũ pu¬
tant maximũ dm: ea colunt quȩ sunt. sũ
qͥb qͥndo agumꝰ ut ea ñ colant: ñ cis dicimꝰ
Q nulla sint. s qͦd colenda ñ sint. Fisꝙ eo¬
lendũ poꝵs om̃iũ conditorẽ dm̃ inuisibilẽ
suademꝰ cuiꝰ soliꝰ participatione beatꝰ hõ fie.¬
ri potest. qͦdom̃s uelle nemo ambigit. d qͥa
ñ nulli eoꝵ inuisibilẽ & incorporeã creatu¬
rã colunt. qͥd ÷ & anima mensq humana:
tam̃ qͥa nec ei modi creaturȩ participatione
sit hõ beatꝰ ille ñ solũ inuisibilis uexũ etiã¬

Expanded text:
gentes, daemoniis inmolant et non deo, utiqgentes, daemoniis inmolant et non deo, utiqimmolare dicit, et quorum nos socios esse non vult. Jam vero coelum et terra, mare et aer, sol et luna, et caetera sidera, omnia haec manifesta oculis apparent, atque ipsis sensibus praesto sunt. Quae cum Pagani tanquam deos colunt, vel tanquam partes unius magni dei; nam universum mundum quidam eorum putant maximum deum: ea colunt quae sunt. Cum quibus quando agimus, ut ea non colant, non eis dicimus quod nulla sint, sed quod colenda non sint: eisque colendum horum omnium conditorem Deum invisibilem suademus, cuius solius participatione beatus homo fieri potest: quod omnes uelle nemo ambigit. sed quia nonnulli eorum inuisibilem et incorpoream creaturam colunt — quod est et anima mensque humana — tamen, quia nec eiusmodi creaturae participatione fit homo beatus, ille non solum inuisibilis ue
Abbreviated transcription (Latin):
diuisione putatis uos esse sectas. Porro aut̃
sectas si quęras: ñ plus ert̃ quã duȩ. idest
gentiũ & nr̃a qͥeis longe diuersa sentimꝰ.
ita qͥdẽ oppositi inuicẽ nob̾ ut ÷ ueritas
& m̃daciũ. ut dies & nox. ut egestas & co¬
pia. ut morbꝰ & sanitas. Uos uͦ nec erroris
secta estis nec ueritatis. s scisma tantũ.
nec ipsũ ueritatis saltẽ. s erroris: ans̃¬
MMOTATA pestis. & uanitas uersipellis it
lodr bicis. qͥd si qͥs tͥ obicit nescit eũ qagais
Neq en ius paganios dicimꝰ aut scisma. pagano¬
rũ hhabs cũicis q̃ndã similitudinẽ eoco mul¬
tos bolatis deos. Uerũ uos eis eẽ. longe deceri¬
oꝑs. qͥdilli ea colunt quȩ st̃ s ꝓdiis colenda
nf. dunt enĩ ae idola s adsalute nichil sc̃.
& qͥolit arbore. ñ qͥdẽ arando s adorando. ñ
ioulit qͥdniinqua . ẽ: s qͦd ita colendũ non ẽ.
Ipsa etĩ demonia unde dic̃ apł̃s quȩ ĩmolant

Expanded text:
diuisione putatis uos esse sectas. porro autem diuisione putatis uos esse sectas. porro autem sectas si quaeras, non plus erunt quam duae, id est gentium et nostra, qui eis longe diuersa sentimus, ita quidem obpositi inuicem nobis, ut est ueritas et mendacium, ut dies et nox, ut egestas et copia, ut morbus et sanitas. uos uero nec erroris secta estis nec ueritatis. sed schisma tantum; nec ipsum ueritatis saltem. sed erroris. Auersipellis! utquid tibi obicis, quod si quis tibi obicit, nescit cum quo agat? neque enim uos paganos dicimus aut schisma paganorum, sed habere cum eis quandam similitudinem, eo quod multos colatis deos; uerum uos eis esse longe deteriores, quod illi ea colunt, quae sunt, sed pro diis colenda non sunt; sunt enim et idola, sed ad salutem nihil sunt. et qui colit arborem, non quidem arando, sed adorando, non id colit, quod nusquam est, sed quod ita colendum non est. ipsa etiam daemonia, unde dicit apostolus: quae inmolant
Abbreviated transcription (Latin):
puta uos: qͥdesciscentes agentibꝰ. monarchiȩ
opinionẽ pͥmo uob̾cũ diuulsistis. id ut oĩa
credatis exdõ. Sacrificia uͦ eors uertistis in
agapes. idola inmartires. qͦs uotis similibꝰ co¬
litis. Defunctoꝵ umbras. uino placatis & da¬
pibꝰ. Solennes gentiũ dies cũ ipsis celebratis.
ut lalendas. solsticia. De uita certe muta¬
stis nichil: esse sane scisma. a matrice sua di¬
uersũ nichil habens. nͥconuentũ. Necñ & pͥ¬
ores ur̃i iudei segregati etiã agentibꝰ. sculp¬
turas solũ dimisert̃. tẽplauͦ & ĩ molationes
& aras & sacerdotia atq om̃e sacrorũ mini¬
steriũ eodẽ ritu exercuert̃. ac̃ multo suꝑ¬
sticiosiꝰ quã gs̃. De opinione uͦ monarchiȩ
innullo etia᷑ ipsi dissentiunt apaganis.
Quare constat uos atq iudeos scismata. ẽẽ.
gentilitatis. cuiꝰ fidẽ tenentes &ritꝰ. modi¬
ce quãuis ĩmutatos : de sola conuentuũ

Expanded text:
puta uos, qui desciscentes a gentibus monarchiae puta uos, qui desciscentes a gentibus monarchiae opinionem primo uobiscum diuulsistis, id est, ut omnia credatis ex deo; sacrificia uero eorum uertistis in agapes, idola in martyres, quos uotis similibus colitis; defunctorum umbras uino placatis et dapibus, sollemnes gentium dies cum ipsis celebratis, ut Kalendas et solstitia . de uita certe mutastis nihil: estis sane schisma a matrice sua diuersum nihil habens nisi conuentum. necnon et priores uestri Iudaei segregati etiam ipsi a gentibus sculpturas solum dimiserunt: templa uero et inmolationes et aras et sacerdotia atque omne sacrorum ministerium eodem ritu exercuerunt ac multo superstitiosius quam gentes. de opinione uero monarchiae in nullo etiam ipsi dissentiunt a paganis . quare constat uos atque Iudaeos schismata esse gentilitatis, cuius fidem tenentes et ritus modice quamuis inmutatos de sola conuentuum
Abbreviated transcription (Latin):
multũ diuersꝰ incedo: qͥipsũ me simͥsim dig¬
nꝰ: rationale dĩ tẽplũ puto. uiuũ inuȩ ma¬
iestatis simulacrũ. xpm̃ filiũ eiꝰ accipio. atã
mentẽ bonis artibꝰ &e disciplinis imbuta. bo¬
nores quoq diuinos ac̃ sacrificia. insolis orati¬
onibꝰ & ipsis puris ac simplicib pono. Quom
gͦ scisma sũ paganoꝵ: Hactenꝰ enĩ & iudeoꝵ
me poteras dicere scisma. qͥa & omipotentẽ
dm̃ colã qͦd sibi & iuderis om̃is audacit̃ assu¬
mit. cũ ñ considerares rituũ diuersitate qͥ
ame coleret᷑ om̃ps ce auideis. sitam̃ om̃ipo¬
tentẽ iudei colunt. S interĩ de opinione
tractamꝰ. quȩ sic & paganos de solis cultura
fefellit: ut de omipotentis iudeos. S nec ur̃n
qͥdem scisma si me dixeris uerũ. ẽ. quãuis xp̃m
uenerer & colã: qͥa alio eũ ritti colã & alia
fide quã uos. Scisma uͦ. aut nichil ĩmutare
debet abeo unde factũ ẽ aut ñ multũ. ut

Expanded text:
multum diuersus incedo, qui ipsum me, si modo sim digmultum diuersus incedo, qui ipsum me, si modo sim dignus, rationabile dei templum puto, uiuum uiuae maiestatis simulacrum Christum filium eius accipio, aram mentem bonis artibus et disciplinis inbutam. honores quoque diuinos ac sacrificia in solis orationibus et ipsis puris ac simplicibus pono. quomodo ergo schisma sum paganorum? Hactenus enim et Iudaeorum me poteras dicere schisma, quia et omnipotentem deum colam, quod sibi et Iudaeus omnis audaciter adsumit, cum non considerares rituum diuersitatem, qua a me coleretur omnipotens et a Iudaeis, si tamen omnipotentem Iudaei colunt. sed interim de opinione tractamus, quae sic et paganos de solis cultura fefellit ut de omnipotentis Iudaeos. sed nec uestrum quidem schisma si me dixeris, uerum est, quamuis Christum uenerer et colam, quia alio eum ritu colo et alia fide quam uos. schisma uero aut nihil inmutare debet ab eo, unde factum est, aut non multum. ut
Abbreviated transcription (Latin):
firmat᷑. S nc̃ adillud. qͥa nos ñ sectã s scis¬
ma gentiũ nuncupasti. Scisma ni fallor :.
eadẽ opinantẽ atq eodẽ ritu colentẽ qͦ
cȩteri: solo congregationis delectari dis¬
cidio. Secta uͦ. ẽ: longe alia opinantẽ quã
cȩteri: alio etiã sibi ac longe dissimili ri¬
eli diuinitatis instituisse culturã. Quȩ
si ita st̃: mea interi & opinio & cultꝰ lon¬
ge alia st̃ quã paganorũ. de tuis postea
uidebimꝰ. Pagani bona & mala. tetra &.
splendida. ꝑpetua & cadiica. mutabilia
& certa. corporalia & diuina. unũ hab̾e
pͥncipiũ dogmatizant. His ego ualde con¬
traria sentio. qͥ bonis omĩbꝰ pͥncipiũ fateor
dm̃. contrari ĩs uͦ: hẏlen. Sic enĩ mali pͥn¬
cipiũ acnaturã. cheoligͦnr̃ appellat. Itẽ pagani.
aris. delubris simulacris. uictimis atq incen¬
so. dm̃ colendũ putant. Ego abhis in hoc qͦq

Expanded text:
firmatur. Sed nunc ad illud. quia nos non sectam, sed schisfirmatur. Sed nunc ad illud. quia nos non sectam, sed schisma gentium nuncupasti. schisma, nisi fallor, est eadem opinantem atque eodem ritu colentem quo ceteri solo congregationis delectari discidio; secta uero est longe alia opinantem quam ceteri, alio etiam sibi ac longe dissimili ritu diuinitatis instituisse culturam. quae si ita sunt, mea interim et opinio et cultus longe alia sunt quam paganorum; de tuis postea uidebimus. pagani bona et mala, taetra et splendida. perpetua et caduca, mutabilia et certa, corporalia et diuina unum habere principium dogmatizant. his ego ualde contraria sentio, qui bonis omnibus principium fateor deum, contrariis uero hylen; sic enim mali principium ac naturam theologus noster appellat. item pagani aris, delubris, simulacris?, uictimis atque incenso -deum colendum putant. ego ab his in hoc quoque
Abbreviated transcription (Latin):
eiꝰ. & sp̃s scĩ. unũ idẽq subtriplici appellatione
colimꝰ numeni. S patrẽ qͥdem ipsũ. lucẽ inco¬
lere credimꝰ sũmã ac pͥncipalẽ. quã paulus
alias inaccessibilẽ uocat. filiũ uͦ in hac scđa
auisibili luce consistere. Qui qm̃ sit & ipse
uirtutẽ & dĩ sapientiã: uirtutẽ qͥdẽ eiꝰ inso¬
le habitare credimꝰ. sapientiã uͦ inluna.
ex uiribꝰ ac spũali ꝓfusione t̾rã qͦq concipientẽ
gignere patibile iħm qͥ÷ uita ac salus homi¬
nũ. om̃i suspensꝰ exligno. Quã ꝓpt̃ & nob̾cir¬
ca uniuersa. & uob̾ similit̃ erga panẽ & cali¬
cẽ par religio . ẽ. quãuis eoꝵ accerrime ode¬
ritis auctores. Hȩc nra fides ẽ. Dequa siquȩ¬
rendũ alias putaueris: audies. Quãuis nec
ullud adp̃sens minꝰ firmũ sit argum̃tũ. qͦd uł
tu uł qͥlib& aliꝰ rogatꝰ. ubinã dm̃ suũ credat
habitare: respondere ñdubitabit inlumine.
Exqͦ cultꝰ hic ms. om̃iũ pene testimonio con¬

Expanded text:
itus sancti unum idemque sub triplici appellatione colimus numen: sed Patrem quidem ipsum lucem incolere credimus summam ac principalem, quam Paulus alias inaccessibilem vocat : Filium vero in hac secunda ac visibili luce consistere; qui quoniam sit et ipse uirtutem et dei sapientiam, uirtutem quidem eius in sole habitare credimus, sapientiam uero in luna. ex uiribus ac spiritali profusione terram quoque concipientem gignere patibilem Iesum, qui est uita ac salus hominum, omni suspensus ex ligno. quapropter et nobis circa uniuersa et uobis similiter erga panem et calicem par religio est, quamuis eorum acerrime oderitis auctores. haec nostra fides est: de qua si quaerendum alias putaueris, audies quamuis nec illud ad praesens minus firmum sit argumentum, quod uel tu uel quilibet alius rogatus, ubinam deum suum credat habitare, respondere non dubitabit: in lumine. ex quo cultus hic meus omnium paene testimonio con
Abbreviated transcription (Latin):
ficia paganoꝵ & hebreoꝵ: qͣntũ int̾ unita¬
tionẽ errantẽ. & p̃figurationẽ p̃nunciantẽ.
Sicut aut̃ ñ ideo contẽnenda uł detestanda
est uirginitas scĩmonialiũ. qͥa & uestales
uirgines fuert̃: sic nideo rep̃hendenda
sacrificia patruĩ. qͥa st̃ & sacrificia gentiũ.
Quia sic̃ int̾ illas uirginitates multũ di¬
stat. quãuis nichil aliud distet nͥquȩ cui
uoueat᷑ atq reddat᷑: sic int̾ sacrificia pa¬
ganoꝵ & hebreoꝵs multũ distat. ed ipso
qͦd hoc solũ distat quȩ eui sint ĩmolata et

Expanded text:
cia paganorum et Hebraeorum, quantum inter imitationem errantem et praefigurationem praenuntiantem. sicut autem non ideo contemnenda uel detestanda est uirginitas sanctimonialium, quia et Uestales uirgines fuerunt, sic non ideo reprehendenda sacrificia patrum, quia sunt et sacrificia gentium. . quia, sicut inter illas uirginitates multum distat, quamuis nihil aliud distet, nisi quae cui uoueatur atque reddatur, sic inter sacrificia paganorum et Hebraeorum multum distat eo ipso, quod hoc solum dist
Abbreviated transcription (Latin):
dĩdicis: quã ext̾ra luminis habes. At illã
partẽ uł m̃brũ dĩ soletis dicere: ñ templũ
dĩ. Restat gͦ ut tẽplũ dĩ ñ te dixeris. nͥ ex cor¬
pore qͦd sccłm te diabolꝰ fabricauit. Ecce qͦ¬
mͦ tẽplũ dĩ blasphematis. ut ñ solũ scm̃ ñ. eẽ
dicatis: uerũ etiã machinam̃tũ diaboli & er¬
quit qͦd estis uos. & ne putes tantũmͦ adani¬
mã ꝑtinere qͦd dictũ . ẽ: audi exp̃ssius. Nesci¬

Expanded text:
dei dicis, quam ex terra luminis habes. at illam dei dicis, quam ex terra luminis habes. at illam partem dei uel membrum dei soletis dicere, non templum dei. restat ergo, ut templum dei non te dixeris, nisi ex corpore, quod secundum te diabolus fabricauit. ecce quomodo templum dei blasphematis, ut non solum sanctum non esse dicatis, uerum etiam machinamentum diaboli et erquit, qmam pertinere, quod dictum est; audi expressius, Nesci
Abbreviated transcription (Latin):
festa nullis enigmatibꝰ figurata: Porro si aliꝰ
ita diuidat onĩs homines ut alios. eẽ: dicat
qͥcredunt dm̃ humana curare. alios qͥ id õĩno
n credt̃: in hac parte ce pagani nob̾cũ senti¬
unt & iudei. & uos. & om̃s heretici qͥ qͦ qͦ mͦ¬
xpiani appellant᷑. Inilla uͦ epicurei reꝑiunt᷑.
& siqui aliist̃ qͥita sensert. Paruane ista dif¬
ferentia ẽ Cur gͦ ñ & scdm̃ istã duȩ solȩ
sectr eẽ dicant᷑ ut inuna eariĩ nõb̾cũ sitisꝰ
An duidebitis in hac differentia discedere a
los repudiantes: adnos curritis. Sic ꝑ ali¬
as &ralias differentias: nc̃ hic. nẽ illic. reꝑi¬
unt᷑ aliunde iuncti. aliunde disiuncti
uiissi om̃s nobcũ & nos cũ om̃ib & rursus

Expanded text:
festa, nullis aenigmatibus figurata? Porro, si alius festa, nullis aenigmatibus figurata? Porro, si alius ita dividat omnes homines, ut alios esse dicat qui credunt Deum humana curare, alios qui id omnino non credunt: in hac parte et Pagani nobiscum sentiunt et Judaei, et vos et omnes haeretici, qiani appellantur: in illa uero Epicurei reperiuntur et si qui alii sunt, qui ita senserunt. paruane ista differentia est? cur ergo non et secundum istam duae solae sectae esse dicantur, ut in una earum nobiscum sitis? an audebitis in hac differentia discedere a los repudiantes ad nos curritis. sic per alias et alias differentias nunc hic, nunc illic reperiuntur, aliunde iuncti, aliunde disiuncti, ui