comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dẽ causa uxorẽ dimise¬
rit & aliã duxerit:
p̃moechat᷑: Atsipar
formaẽ inutroq u
terq: moechat᷑. si se
alteri iunxerit : &iã
cũse a fornicante dis¬
iunxerit. Pagrẽ ue¬
ro eẽ formã in hac
causa uiriatq mulie¬
ris ibi ostendit apłs.¬
qđ sȩpe cõmemorandũ
ẽ: ubicũ dixiss& uxor
Ñ hab& potestatẽ corpo¬
ris sui seduir: adiecit
atq: ait: Similiter&
uir ñhab& potestatẽ
corporis sui: sed muli¬
er: Culergo inquis in-¬
terposuit dñs causã for¬
nicationis & ñ potius
generalit̃ ait. Quicũq
dimiserit uxorẽ suã &
aliã duxerit moechat᷑
Si & ille moechus ẽ. qui
dimissa fornicante mu¬
liere alterã ducit :
credo q illud qđ maius
ẽ. hoc ds̃ commendare
uoluit: Maius enĩ ad¬
ulteriũ eẽ quis negat
uxorenon fornicante
dimissa alterã ducere.
quã si fornicantẽ quisq
dimiserit. & tunc alte¬
rã duxerit: Non quia¬
& illud adulteriũ non
nicante dimissa altera

Expanded text:
dem causa uxorem\' dimisedem causa uxorem\' dimiserit et aliam duxerit, non moechatur. at si par forma est in utroque, uterque moechatur. si se alteri iunxerit, etiam cum se a fornicante disiunxerit. parem uero esse formam in hac causa uiri atque mulieris, ibi ostendit apos saepe commemorandum est — ubi, cum dixisset: uxor non habet potestatem corporis sui, sed uir, adiecit atque ait: similiter et uir non habet potestatem corporis sui, sed mulier. \'Cur ergo, inquis, interposuit dominus causam fornicationis et non potius generaliter ait: quicumque dimiserit uxorem suam et aliam duxerit, moechatur, si et ille moechus est, qui dimissa fornicante muliere alteram ducit?\' credo, quia illud quod maius est, hoc dominus commendare uoluit. maius enim adulterium esse quis negat uxore non fornicante dimissa. alteram ducere, quam si fornicantem quisque dimiserit et tunc alteram duxerit? non quia illud adulterium non nicante dimissa altera
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s quib: placuerit
conitinentia. &iã ñ
consentientib: uiris ex¬
istimabunt sibilicere
discedere: Qđ ꝓculdu¬
bio quia ꝑmittere ñ de¬
bemꝰ: restat ut qđ dic¬
tũ ÷ sidiscesserit mane¬
re innuptã. deilladic¬
tũ docere debeamꝰ : cui
licere discedere utiq:
A fornicante didicimꝰ.
Nesia li terdocuerimus
obtentu continentiae
iugia: & contrami¬
sericordissimũ dñĩ p̃¬
ceptũ dimissas a con¬
tinentib: uiris. In con¬
tinentes mulieres in
adulteria cõpellamꝰ.
Vud ergo quod dñs
ñ quidem insermone
ipso qui exponebatur
anob. sed tamen ali¬
biait: Quicũq: di¬
miserit uxorẽ suã ni¬
si ex causa fornicatio¬
nis & aliã duxeritmoe¬
chatur: si hoc modo
Intelligendũ ẽ At
fo quicũq: causa forni¬
aliã duxerit ñ moe¬
chetur: non uidet᷑ in
haccaus a parforma
ẽẽ mariti & uxoris.
quando quidẽ mulier
&iã sicausa fornicati¬
onis discesserit auiro
& aliinupserit moe¬
chat᷑: Uirautẽ siea¬

Expanded text:
omnes quibus placuerit omnes quibus placuerit continentia, etiam non consentientibus viris, existimabunt sibi licere discedere. Quod procul dubio quia permittere non debemus, restat, ut quod dictum est: si discesserit, manere innuptam, de illa dictum docere debeamus. cui licere discedere utique a fornicante didicimus, ne, si aliter docuerimus, obtentu continentiae iugia et contra misericordissimum domini praeceptum dimissos a continentibtinentes mulieres in adulteria conpellamus. Illud ergo, quod dominus non quidem in sermone ipso, qui exponebatur a nobis, sed tamen alibi ait: quicumque dimiserit uxorem suam nisi ex causa fornicationis et aliam duxerit, moechatur, si hoc modo intellegendum est, ut quicumque causa foraliam duxerit, non moechetur, non uidetur in hac causa par forma esse mariti et uxoris, quandoquidem mulier, etiamsi causa fornicationis discesserit a uiro et alii nupserit, moechatur, uir autem, si ea
Abbreviated transcription (Latin):
roñ fornicante discede¬
re : restat uteã ꝓhibe¬
at sidiscesserit nubere.
quã ꝑmittit a forni¬
cantediscedere : De quͣ
enĩdicit᷑ sia uiro disces¬
serit p̃nubat: ea con¬
ditione discedere ꝑ¬
mitcit᷑ ut ñ nubatꝰ. Si
ergo elegerit ñnube¬
re : ñ est cur ñ ꝓhibea¬
t discedere sicut illa
dequadicit᷑ si se non con¬
tinet nubat: Hac ita-¬
q: conditione non con¬
tinere ꝑmittit᷑ : utta.¬
mennubat. Siergo e¬
legerit nubere : cogi
ñ potest continere: Si¬
cutergo ista in continens
conpellit᷑ nubere. ut
possit qđ non continet
non eẽdã pnabile: sic
auiro illa discedens. in¬
nupta conpellit᷑ ꝑma¬
nere: ut possit qđ dis¬
cedit non eẽ culpabile:
Culpabiliter autẽ aui.¬
ro non fornicante disce¬
dit : & iã si innupta ꝑ¬
manserit: Illa ergo
tellexerimꝰ a postolũ.
ut mulierib: dicamus.
ita Molite discedere
auiris ur̃is &iãpudicis.
ut sidiscedere uolueri¬
tis innuptȩ maneatis.

Expanded text:
ro non fornicante discedero non fornicante discedere restat, ut eam prohibeat, si discquam permittit a fornicante discedere. De qua enim dicitur, Si a viro discesserit, non nubat; ea conditione discedere permittitur, ut non nubat. Si ergo elegerit non nubere, non est cur prohibeatur discedere. Sicut illa de qua dicitur, Si se non continet, nubat ; hac utique conditione non continere permittitur, ut tamen nubat. Si ergo elegerit nubere, cogi non potest continere. Sicut ergo ista incontinens compellitur nubere, ut possit quod non continet non esse damnabile: sic a viro illa discedens, innupta compellitur permanere, ut possit quod discedit non esse culpabile. Culpabiliter autem a viro non fornicante discedit, etiamsi innupta permanserit. Illa ergo tellexerimus Apostolum, ut mulieribus dicamus, Ita nolite discedere a viris vestris etiam pudicis, ut si discedere volueritis, innuptae maneatis;
Abbreviated transcription (Latin):
adulteros uiros: neuide¬
ant᷑ hacoccasione mul¬
tis uel lemisceri: eo qđ
difficile sit ut non talẽ
inueniat mulier cuinu¬
bat: qualis fuerit quẽ di¬
misit : qm̃ ualde in hun
morbũ sunt ꝓcliues ui-¬
.ri. Cu igit᷑ nos dicimꝰ & iã
illi mulieri quȩ uirũ for¬
nicantẽ dimiserit. alte¬
ri nubere ñ licere : Tuau¬
tẽ dicis licere quidem.
sed non expedire : utriq
ꝓcul dubio dicimꝰ eã quȩ
fornicantẽ uirũ dimit¬
tit nubere ñ debere : Ve¬
rũ hoc int̃ est: qđ nos
quando coniuges am
boxp̃i ani sunt muli¬
eri si auiro fornican¬
te discesserit dicimꝰ. ñ
licere alteri nubere:
Auiro autẽ non forni¬
cante ñlicere discede¬
re: Tu uero dicissimi
liter qđ si a uiro ñ for¬
nicante discesserit: ñ
ei licere alteri nubere
ꝓpt̃ preceptũ: Si autẽ
a fornicante discesserit
ñ ei expedire nubere
ꝓpt obꝓbriũ. Mulie¬
rẽitaq: ñ nupturã dis¬
cedere auiro. siuefor¬
nicante. siue nonfor

Expanded text:
adulteros uiros, ne uideadulteros uiros, ne uideantur hac occasione multis uelle misceri, eo quod difficile sit, ut non talem inueniat mulier cui nubat, qualis fuerit quem dimisit, quoniam ualde in hunc morbum sunt procliues uiri. cum igitur nos dicimus etiam illi mulieri, quae uirum fornicantem dimiserit, alteri nubere non licere, tu autem dicis licere quidem, sed non expedire, utrique procul dubio dicimus eam, quae fornicantem uirum dimittit, nubere non debere. uerum hoc interest, quod nos, quando coniuges ambo christiani sunt, mulieri, si a uiro fornicante discesserit, dicimus non licere alteri nubere, a uiro autem non fornicante non licere omnino discedere; tu uero dicis, si mulier a uiro non fornicante discesserit, non ei licere alteri nubere propter praeceptum; si autem a fornicante discesserit, non ei expedire nubere propter obprobrium. mulierem itaque non nupturam discedere a uiro siue fornicante siue non for
Abbreviated transcription (Latin):
ceret. cũ ipsesis uere¬
cundatus istã mulie¬
rib: darelicentiã. di¬
xistienĩ: Siuiruxorẽ
adulterã dimiserit &
aulterã duxerit : mu¬
liertantũ obꝓbriũ ha¬
bebit. Si autẽ mulier
supͣdicta causa uirũ
dimiserit & alterũdu¬
xerit : ñ uirtantũ sed
& mulier obꝓbriũ ha¬
bebit. Cui sententiae
tuȩ rationẽ reddens :
cessisse. ut aliũ uirũ sibi
coniungeret: & sita¬
lisforte fuerit qualis
a quodiscessit: facile
enĩ uiris ẽ in hoc morbi
uitiũ irruere. Si autẽ
& ipsũ dimiserit & alu
nupserit : magis magis¬
q: dicent eã numero si¬
tatẽ uiroꝵ appetisse.
Hacreddita ratione.
concludis & dicis: hiser¬
go ꝑtractatis ł &iã dis¬
cussis: oport & mulie¬
rẽuirũ tolerare. Aut in.¬
nuptã manere. Bonũ
plane dedisti consilium
mulierib:. ut cũsciant
sibi eẽ ꝑmissũsi adulte¬
ros uiros dimiserint ali¬
is coniugari: Ñtamen
faciant ꝓpt̃ obꝓbrium.
sed potius tolerent &iã

Expanded text:
iceret, cum ipse sis uereiceret, cum ipse sis uerecundatus istam mulieribus dare licentiam. dixisti enim: si uir uxorem adulteram dimiserit et alteram duxerit, mulier tantum obprobrium habebit. si autem mulier supra dicta causa uirum dimiserit et alterum duxerit, non uir tantum, sed et mulier obprobrium habebit\'. cuius sententiae tuae rationem reddens, 'ideo discessisse, ut alium uirum sibi coniungeret, etsi talis forte fuerit qualis a quo discessit; facile enim uiris perquam est in hoc morbi uitium inruere. si autem et ipsum dimiserit et alii nupserit, magis magisque dicent eam numerositatem uirorum adpetisse\'. hac reddita ratione concludis et dicis: his ergo pertractatis uel etiam discussis oportet mulierem uirum tolerare aut innuptam manere\'. bonum plane dedisti consilium mulieribus, ut, cum sciant sibi esse permissum, si adulteros uiros dimiserint, aliis coniugari, non tamen faciant propter obprobrium, sed potius tolerent etiam
Abbreviated transcription (Latin):
telligis: neq: enĩ ille
prȩcepiss& si auiro disces¬
serit innuptã manere
mulierẽ : nisi eã cuidis¬
cedere licuiss&: illau.¬
nauidelic& causa. quȩ i.¬
bi ꝓpterea tacita ẽ qr no¬
tissima ẽ. hoc ÷ fornica¬
tionis: hanc enĩ solã ds̃
magister excepit : cũ de
dimittenda loqueret᷑ u¬
xore. Deditq: intelligi
talẽ formã &iã auiro eẽ
seruandã: qtn non solũ
mulier non hab& potes¬
tatẽ corporis sui sed uir.
sed similiter & uirnon
habet potestatẽ corpo¬
rissui sed mulier: Cu
ergotuũ maritũ argu¬
ere defornicatione ñ
possis: quomodotepu¬
tas qđ ab eo discedis ñ
nubendo excusare: A
quotibi ñ lic& omnino
discedere : Cũ hec a
nob̵ mulier audierit :
puto qđ nolis eã sic res¬
pondere ut dicat. ꝓp¬
terea semanere innup
tã. & sin eullauiri for¬
nicatione discessit. nã
siille fornicatꝰ e&: ñ
solũ sibi discedere. ue¬
rũ &iã nubere licuiss&¬
& nequaquã hoc illi l¬

Expanded text:
tellegis? neque enim ille tellegis? neque enim ille praecepisset, si a uiro discesserit, innuptam manere mulierem, nisi eam, cui discedere licuisset, illa una uidelicet causa, quae ibi propterea tacita est, quia notissima est, hoc est fornicationis. hanc enim solam deus magister excepit, cum de dimittenda loqueretur uxore, deditque intellegi talem formam etiam a uiro esse seruandam, quoniam non solum mulier non habet potestatem corporis sui, sed uir; sed similiter et uir non habet potestatem corporis sui, sed mulier. cum ergo tuum maritum arguere de fornicatione non possis, quomodo te putas quod ab eo discedis non nubendo excusare, a quo tibi non licet omnino discedere? cum haec a nobis mulier audierit, puto, quod nolis eam sic respondere, ut dicat propterea se manere innuptam, quia sine ulla uiri fornicatione discessit; nam si ille fornicatus esset, non solum sibi discedere, uerum etiam nubere licuisset. Nequaquam hoc illa d
Abbreviated transcription (Latin):
nedumtuqueris unde ã¬
plius honoreris: illeun¬
dedã pnet᷑ inueniat.
hoc enĩ & illi diceremus.
site nolente continereuo¬
luisset: Non enĩ habes
potestatẽ corporistui
sed ille: sicut nec illeha¬
b& potestatẽ corporissu¬
ꝑtineant dixerimꝰ: pla¬
c& netibi ut nobis muli.¬
er exista tua rationeres.¬
pondeat. Ego a płm
audio dicentẽ: precipi¬
omulierẽ a uiro ñ disce¬
dere: Qđ sidiscesserit
manere innuptã. aut
uiro suo reconciliari: ec¬
ce inquis discessi: nolore¬
conciliariuiro. sed innup¬¬
ta ꝑmaneo. Nonenĩ ait
si discesserit manere in¬
nuptã donec uiro suore¬
conciliet᷑ : sed manere
inquit innuptã. aut ui¬
rosuo reconciliari: Hoc
inquiđ fatiat: Aut il¬
lud  Vnũ eduob: eli¬
gendũ ꝑmisit: nonau¬
te inhorũ alterũ conpu¬
lit. Manere innupta
eligo: ac sic p̃ceptũ im¬
pleo. Corripe. argue
Increpa. Vtere qua uoli¬
eris
sȩueritate sinupsero:
Quid hiuiocontradicã.
nisi apłm non bene in.¬

Expanded text:
ne, dum tu quaeris unde amne, dum tu quaeris unde amplius honoreris, ille unde damnetur inueniat. hoc enim et illi diceremus, si te nolente continere uoluisset. non enim habes potestatem corporis tui, sed ille; sicut nec ille habet potestatem corporis suipertineant, dixerimus, placetne tibi, ut nobis mulier ex ista tua ratione respondeat: ego apostolum audio dicentem: praecipio mulierem a uiro non discedere; quodsi discesserit, manere innuptam aut uiro suo reconciliari? ecce discessi, nolo reconciliari uiro, sed innupta permaneo. non enim ait: si discesserit, manere innuptam, donec uiro suo reconcilietur, sed, manere, inquit, innuptam aut uiro suo reconciliari. hoc, inquit, faciat aut illud. unum e duobus eligendum permisit, non autem in horum alterum conpulit. manere innupta eligo ac sic praeceptum inpleo. corripe. argue, increpa, utere qua uolueris seueritate, si nupsero. Quid huic contradicam nisi: apostolum non bene in
Abbreviated transcription (Latin):
reinnuptã: Absit ut c̃¬
tra hoc p̃ceptũ fatiat.
quȩ sic discedit ut innup¬
ta ꝑmaneat: Nisiergo
illa intelligat᷑ cuilic&
discedere ñ autẽ lic&.
nisiuiro fornicante q̃uo¬
modo iubet᷑ innupta si.
discesserit ꝑmanere.
Quis ẽ quidicat sidisces¬
serit mulier auiro ñ for¬
nicante. Innupta ꝑma¬
neat: cũ einisi auiro for¬
nic ante discedere omni¬
non on liceat: Sensusi¬
uerset᷑ uinculo coniugali
ubi dñs nec continentiã
uoluit suscipi. Nisi pa-¬
riconcordia atq con¬
sensu puto qđ iam in¬
telligas: Sedrẽ ipsã
paulo aꝑtius ꝓloqua¬
m᷑: & quasi constitua¬
mͥ ante oculos: Ecce
placuit continentiu
mulieri: uiro ñ plac&.
Discessit ab eo mulier.
& coepit uiuere conti¬
nent̃. Ipsa scilic& cas¬
tamansura. sed factu¬
ra qđ dñs non uult ad¬¬
ulterũ uirũ. quicũ se
Ñ continuerit alterã
quer& : Quid sumꝰ dic¬
turi mulieri : nisi qđ
dicitȩcłȩ sanadoctri¬
na : Red dedebitũ uiro

Expanded text:
re innuptam. absit, ut core innuptam. absit, ut contra hoc praeceptum faciat, quae sic discedit, ut innupta permaneat. nisi ergo illa intellegatur, cui licet discedere — non autem licet nisi uiro fornicante — quomodo iubetur innupta, si discesserit, permanere? quis est, qui dicat: si discesserit mulier a uiro non fornicante, innupta permaneat. cum ei nisi a uiro fornicante discedere omnino non liceat? sensus iuersetur uinculo coniugali. ubi dominus nec continentiam uoluit suscipi nisi pari concordia atque consensu, puto quod iam intellegas. Sed rem ipsam paulo apertius proloquamur et quasi constituamus ante oculos. ecce placuit continentia mulieri, uiro non placet. discessit ab eo mulier et coepit uiuere continenter, ipsa scilicet casta mansura, sed factura, quod dominus non uult, adulterum uirum: qui cum se non continuerit, alteram quaeret. quid sumus dicturi mulieri, nisi quod dicit ecclesiae sana doctrina? redde debitum uiro,
Abbreviated transcription (Latin):
nens ꝑmanebo : Ideo¬
nedicemꝰ eũ inpune fe¬
cis se qđ fecit: Quis hoͦ
dicere audebit. quiuo¬
luntatẽ dñi hȩc dicentis
intelligit : qm̃ nec con¬
tinentiȩ causa dimitti
coniugẽ uoluit. quiso¬
lã causã fornicationis
excepit : Redeamꝰ igi¬
t᷑ ad ipsa apłi uerba di¬
centis: his autẽ qui suNt
inconiugio: p̃cipio ñ
ego sed dñs. uxorẽ aui¬
roñ discedere : Qđ si
discesserit manere in.¬
nuptã: & eum uelut in¬
terrogemꝰ: & tãquã prȩ¬
sentẽ quodã modo consu¬
lamus: Curdixisti a¬
postole. qđ si discesserit
manere innuptã : Lic&¬
ne discedere. Annon
liceat: Hȩc autẽ inqui-¬
sita ñ inuenit᷑ : nisiquã
solã saluator excepit.
idẽ causa fornicationis
Acꝑ hoc non p̃cipit apł̃s
mulierẽ si discesseritma¬
nere innuptã: nisiquȩ
illacausa discedit a uiro.
qua sola ei discedere lici¬¬
tũ ÷ a uiro: Vbienĩ dicit᷑
p̃cipio non discedere :
quod sidiscesseritmane¬

Expanded text:
nens permanebo, ideonens permanebo, ideone dicemus eum inpune fecisse quod fecit? quis hoc dicere audebit, qui uoluntatem domini haec dicentis intellegit? quoniam nec continentiae causa dimitti coniugem uoluit, qui solam causam fornicationis excepit. Redeamus igitur ad ipsa apostoli uerba dicentis: his autem, qui sunt in coniugio, praecipio, non ego, sed dominus, uxorem a uiro non discedere; quodsi discesserit, manere innuptam, et eum uelut interrogemus et tamquam praesentem quodam modo consulamus: cur dixisti. apostole, quodsi discesserit, manere innuptam? licetne discedere an non liceat. haec autem inquisita non inuenitur, nisi quam solam saluator excepit, id est causa fornicationis. ac per hoc non praecipit apostolus mulierem, si discesserit, manere innuptam, nisi quae illa causa discedit a uiro, qua sola ei discedere licitum est a uiro. ubi enim dicitur: praecipio non discedere; quodsi discesserit, mane
Abbreviated transcription (Latin):
terautẽ & uir ñ hab& po¬
testatẽ corporis sui sed
mulier : Hoc quo modo
uerũ erit. Nisiqr nolen¬
tẽ coniuge. non lic& con-¬
iugi continere : Nã sili¬
c& mulieri sic dimittere
uirũ ut maneat innup¬
ta : ñ uir hab& sed ipsa
sui corporis potestatẽ
qđ & iã deuiro intelligi¬
tur: De indecũ dictũ ÷.
quicũq: dimiserit uxorẽ
suã excepta causa forni¬
cationis. facit eã moe¬
chari. quomodo dictũ
Intellecturisumus:
nis iꝓhibitũ eẽ homini
dimittere uxorẽ sinul¬
lacausa fornicationis
extiterit: & dictũ ÷
quare: nescilic& fa¬
tiat eã moechariꝰ. uti¬
q: ideo: qui&iã si non
ipsadimiserit. sed di¬
missa fuerit: erit moe¬
chata sinupserit : ꝓp¬
ter hoc ergo tãmalum
magnũ: ñ lic& homi¬
nidimittere uxorẽ ni
si causa fornicationis.
Tunc enĩ non ipsedimit¬
tendo facit adulterã.
sed dimittit adulterã
Quid siergo dicat
dimitto quidem uxorẽ
meam sineulla causa
fornicationis. sed conti¬

Expanded text:
ter et uir non habet poter et uir non habet potestatem corporis sui, sed mulier? hoc quomodo uerum erit, nisi quia nolente coniuge non licet coniugi continere? nam si licet mulieri sic dimittere uirum, ut maneat innupta, non uir habet, sed ipsa sui corporis potestatem: quod etiam de uiro intellegitur. deinde cum dictum est: quicumque dimiserit uxorem suam excepta causa fornicationis, facit eam moechari, quomodo dictum intellecturi sumus, nisi prohibitum esse homini dimittere uxorem, si nulla causa fornicationis extiterit? et dictum est quare, ne scilicet faciat eam moechari; utique ideo, quia, etiamsi non ipsa dimiserit, sed dimissa fuerit, erit moecha, si nupserit. Propter hoc ergo tam magnum malum non licet homini dimittere uxorem nisi ex causa fornicationis. tunc enim non ipse dimittendo facit adulteram, sed dimittit adulteram. quid? si ergo dicat: dimitto quidem uxorem meam sine ulla causa fornicationis, sed conti
Abbreviated transcription (Latin):
similiter. qm̃ forma
par ÷ In utrisq: si continen¬
tes eẽ uoluerint : &iã
uxorib: ñ consentien¬
tib deserentes. & sine
ullis nuptiis ꝑmane¬
bunł. Tuncenĩeis ut
putas alia coniugiali¬
cer& inquirere: si for¬
nicationis causa diuor¬
tiũ nasceret᷑ : Cũ uero
ista causa non ẽ : suꝑ ẽ
ut aut coniux ñ disce¬
data coniuge: aut si
discesserit si ne coniu¬
gio maneat. Aut ad
pristinũ coniugium re¬
uertat᷑. Nulla ergo
existente causa fornica¬
tionis. cuilibet coniugi
licebit unũ detrib elige¬
re : Aut ñ discedere a con¬
iuge: Aut sidiscesserit
sic manere: Autsi non
sic manserit. ñ alterũ quȩ¬
rere: sed priori sereddere
ni. nisi ex consensu uolu¬
it coniuges carnali frau¬
dare inuicẽ debito: Quo¬
modo saluũ erit qđ ait
ꝓpt̃ fornicationes autẽ
unꝰquisq: uxorẽ suã ha¬
beat. & unaquȩq: suum
uirũ habeat: uxoriuir
debitũ reddat. Similit
autẽ & uxor uiro. Vxor
Non habet potesta tẽ cor¬
porissui seduir. Simili¬

Expanded text:
orma est in utrisque — si conti- Dentes esse uoluerint, etiam uxoribus non consentientibus deserent eas et sine ullis nuptiis permanebunt. tunc enim eis, ut putas, alia coniugia liceret inquirere, si fornicationis causa diuortium nasceretur. cum uero ista causa non est, superesut aut coniux non discedat a coniuge aut, si discesserit, sine coniugio maneat aut ad pristinum coniugium reuertatur. nulla ergo existente causa fornicationis cuilibet coniugi licebit unum de tribus eligere: aut non discedere a coniuge aut, si discesserit, sic manere aut, si non sic manserit, non alterum quaerere, sed priori se reddereni, nisi ex consensu uoluit coniuges carnali fraudare inuicem debito? quomodo saluum erit quod ait: propter fornicationes autem unusquisque uxorem suam habeat, et unaquaeque suum uirum habeat. uxori uir debitum reddat, similiter autem et uxor uiro. uxor non habet potestatem corporis sui, sed uir; simili
Abbreviated transcription (Latin):
modũ igit᷑ sidixerimꝰ
quicũq: mulierẽ a
marito p̃tercausã for¬
nicationis dimissã du¬
xerit moechat᷑ : ꝓcul
dubio uerũ dicimus.
nec tamen ideo illũ
qui ꝓpter causã forni¬
cationis dimissã duxe¬
rit ab hoc crimine ab¬
soluimꝰ sed utros que
moechos eẽ minime
dubitamus: ita eũ
qui p̃tercausã forni¬
cationis uxorẽ dimise

Expanded text:
 si dixerimus: quicumque mulierem a marito praeter causam fornicationis dimissam duxerit, moechatur, procul dubio uerum dicimus nec tamen ideo illum, qui propter causam fornicationis dimissam duxerit, ab hoc crimine absoluimus, sed utrosque moechos esse minime dubitamus: ita eum. qui praeter causam fornicationis uxorem dimise
Abbreviated transcription (Latin):
ut sia uiro discesserit In¬
nupta ꝑmaneat. Non
discedendi aufertur li¬
centia : sed nubendi:
Q uod siita ẽ: daturergo
licentia feminis quȩ
continentes eẽ uolue¬
rint nullũ maritorũ
expectare consensũ.
ut qđ dictũ ÷ mulie¬
rẽ duiro ñ discedere.
eis p̃ceptũ eẽuideatur
quae possunt eligere
Non continentiam.
sed talediuortium quo
licer& eis in aliorũ nup¬
tias conuenire. Pro in¬
dequȩ dilexerint nul¬
lũ desiderare concubi
suos etiã sineulla for¬
nicationis causa relin¬
quere : & innuptas scđm¬

Expanded text:
ut, si a uiro discesserit, inut, si a uiro discesserit, innupta permaneat, non discedendi aufertur licentia, sed nubendi. quod si ita est, datur ergo licentia feminis, quae continentes esse uoluerint, nullum maritorum exspectare consensum, ut, quod dictum est: mulierem a uiro non discedere, eis praeceptum esse uideatur, quae possunt eligere non continentiam, sed tale diuortium quo liceret eis in aliorum nuptias conuenire. proinde quae dilexerint nullum desiderare concubitsuos etiam sine ulla fornicationis causa relinquere et innuptas s
Abbreviated transcription (Latin):
RIMA QUSS¬
tio ẽ fraterdi¬
lectissime pollen¬
thi harũ quas ad me
quã consulendo trac¬
tasti. qđ ait apłs. His
autẽ qui sunt in con¬
iugio p̃cipio nonego
sed dñs mulierem a
uiro ñ discedere. quod¬
si discesserit manere
Innuptã. Aut uiro su¬
oreconciliari. & uir
uxorẽ nedimittat.
utrũ ita sit accipiendũ
ut eã ꝓhibuisse nube¬
re intellegat᷑ . quȩ sine
causa fornicationis dis¬
cessit auiro. idenisen¬
tis. Ansicut ego sensun
eis libris quos ante plu¬
rimos annos desermo¬
nee uangelicoscripsi
quẽ scđm matheum ha¬
buit saluator inmonte.
Illas innuptas manert
preceperit: quȩ auiris
suis ea causa recesserint
quȩ sola permissa est
id est fornicationis.
Videt᷑ enĩ tibi tuncaui¬
ro discedentẽ feminam
nubere non debere : sinul¬
lauiri fornicatione con¬
pulsa discesserit ⁊ nec
attendis si ullã uireius
causã fornicationis ha¬
buerit. non eã disceden¬
tẽ manere innuptã : sed
omnino discedere ñ debe¬

Expanded text:
Prima quaestio est, frater dilectissime Pollenti, earum quas ad me quam consulendo tractasti, quod ait Apostolus, His autem qui sunt in conjugio praecipio, non ego, sed Dominus, mulierem a uiro non discedere; quodsi discesserit, manere innuptam aut uiro suo reconciliari; et uir uxorem ne dimittat, utrum ita sit accipiendum, ut eam prohibuisse nubere intellegatur, quae sine causa fornicationis discessit a uiro — id enim sentis an, sicut ego sensi in eis libris, quos ante plurimos annos de sermone euangelico scripsi, quem secundum Matthaeum habuit saluator in monte, illas innuptas manere praeceperit, quae a uiris suis ea causa recesserint, quae sola permissa est, id est fornicationis. uidetur enim tibi tunc a uiro discedentem feminam nubere non debere, si nulla uiri fornicatione conpulsa discesserit; nec adtendis, si nullam uir eius causam fornicationis habuerit, non eam discedentem manere innuptam, sed omnino discedere non debe
Abbreviated transcription (Latin):
ior & peior uirorũ pudi¬
citia. quã inẽ illissuꝑba
& licentiosa iactantia : ñ
igit᷑ ex orre aNt uiri qđ ad¬
ultere xp̃s ignouit : sed
potius agnoscant &iape¬
riculũ suũ : & similimor¬
holaborantes ad eundem.
saluatorẽ supplicipie¬
tate confugiant. et qđ
in illa factũ legunt. e¬
tiã sibi necessariũ eẽ
fateant᷑ : Adulterioꝵ
suorũ medicinã suscipi¬
ant: Adulterireiã de¬
sinant . LaudeNt in se
dĩpatientiã. Agant
penitentiã. sumant
Indulgentiã : mutenl
depoena feminarũ
& desua inpunitate
sententiã: Quib: con¬
sideratis atq tractatis.
si cõmunis conditio.
cõmunemalũ. cõmune
periculũ. cõmuneuul¬
nꝰ. cõmunissalus fidelit
& humilit̃ cogitet᷑: N
erit turpis neq diffici¬
lis &iã post ꝑpetrata
atq: purgata adulte¬
ria reconciliatio coniu¬
gũ : ubiꝑclaues
regnicȩloꝵ ñdubitat
fieri remissio peccatoꝵ.
N ut post uiri di uortiũ
adultera reuocet᷑: sed

Expanded text:
ior et peior uirorum inpudiior et peior uirorum inpudicitia quam inest illis superba et licentiosa iactantia? non igitur exhorreant uiri, quod adulterae Christus ignouit; sed potius agnoscant etiam periculum suum et simili morbo laborantes ad eundem saluatorem supplici pietate confugiant et quod in illa factum legunt etiam sibi necessarium esse fateantur, adulteriorum suorum medicinam suscipiant, adulterare iam desinant, laudent in se dei patientiam, agant paenitentiam, sumant indulgentiam, mutent de poena feminarum et de sua inpunitate sententiam. Quibus consideratis atque tractatis si communis condicio, commune malum, commune periculum, commune uulnus, communis salus fideliter et humiliter cogitetur, non erit turpis neque difficilis etiam post perpetrata atque purgata adulteria reconciliatio coniugum, ubi per claues regni caelorum non dubitatur fieri remissio peccatorum, non ut post uiri diuortium adultera reuocetur, sed
Abbreviated transcription (Latin):
plũ. itaut ambodãpna¬
rent᷑ : si ambos parit̃ in¬
pudicos conflictꝰ ipse c̃¬
uincer&. Nã sup̃dicti
imperatoris hȩc uerba s :
quȩ apud gregorianũ le¬
gunt᷑. Sa nein quit lite¬
rȩ meȩ nulla paret causȩ
preͣdicabunt. neq: enĩsi
penes teculpa fuit ut ma¬
trimoniũ solueret᷑ : & se¬
cundũ legẽ iuliam eupasia
uxortua nuber& ꝓpt̃ hoc
rescriptũ meũ adulteru
dã pnata erit. nisi const&
eẽ cõmissũ: habebunt au¬
tẽ ante o culos hoc inquirere.
Ancũ tupudice uiueres. il¬
liquoq: mores bonos colen¬
di auccor fuisti. Perini¬
quum mihi uidet᷑ eẽ: ut pu¬
dicitiã uirabux ore exigat.
quã ipseñ exhib& : quȩres
potest & uirũ dampna¬
re ñ ob conpensationẽ cri¬
q: componere. ł causã fac¬
titolerare : Si hȩc obser¬
uanda s̃ ꝓpt̃ decus terre¬
nȩ ciuitatis. quanto casti¬
ores querit cȩlestis patri
e societas angeloꝵ. Quȩ
cũ ita sint: nũquid ideo
minor ẽ. ac ñ potius ma¬

Expanded text:
plum, ita ut ambo damnaplum, ita ut ambo damnarentur, si ambos pariter inpudicos conflictus ipse conuinceret. nam supra dicti imperatoris haec uerba sunt, quae apud Gregorianum leguntur. sane, inquit, litterae meae nulla parte causae praeiudicabunt. neque enim, si penes te culpa fuit, ut matrimonium solueretur et secundum legem Iuliam Eupasia uxor tua nuberet, propter hoc rescripto meo adulterii damnata erit, nisi constet esse commissum. habebunt autem ante oculos hoc inquirere, an, cum tu pudice uiueres. illi quoque bonos mores colendi auctor fuisti. periniquum enim mihi uidetur esse, ut pudicitiam uir ab uxore exigat, quam ipse non exhibet. quae res potest et uirum damnare, non ob conpensationem mutque conponere uel causam facti tollere. si haec obseruanda sunt propter decus terrenae ciuitatis, quanto castiores quaerit caelestis patria et societas angelorum! quae cum ita sint, numquid ideo minor est, ac non potius ma
Abbreviated transcription (Latin):
suis aduirtutis huiꝰ exem¬
plũ sep̃bere qui auiris: qua¬
si ñ ꝓptere aminꝰ debeant a
libidine superari qr uiris.
quasi ñ ꝓptere aminꝰ debeant
Lasciuienti carni serui re quia
uiris : & tam̃ in dignant᷑
si audiant adulteros ui¬
rospenderesimiles adul¬
teris feminis poenas : cũ
tanto grauius eos puni¬
rioportuerit : quanto
magis ad eosꝑtin& &
uirtute uincere . & exem¬
ploregere feminas: xp̃i¬
anis siquidem loquor:
qui fidelit̃ audiunt. ca¬
put mulieris uir :ubise
agnoscunt duces: illas
aut̃ comites eẽ debere:
& ideo cauendũ uiro illuc
licere uiuendo : qrtim&
neuxor sequat᷑ imitando
Sed istiquib displic& ut
int̃uirũ & uxorẽ par
pudicitiȩ forma serue¬
tͥ: & potius eligunt
maximeq: inhac causa
sia ñ eisdẽ quib: femi¬
nas pudicitiȩ nexib: ui¬
ros uident᷑ obstringere :
Legant quidimperator
bimaritꝰ uxorẽ deadul¬
terii crimine accus are
ñsinit᷑ : cuimorib: suis
ñ p̃buit castitatis exem¬

Expanded text:
suis ad uirtutis huius exemsuis ad uirtutis huius exemplum se praebere, quia uiri sunt; quasi non propterea minus debeant a libidine superari, quia uiri sunt; quasi non propterea minus debeant lasciuienti carni seruire, quia uiri sunt et tamen indignantur, si audiant adulteros uiros pendere similes adulteris feminis poenas, cum tanto grauius eos puniri oportuerit, quanto magis ad eos pertinet et uirtute uincere et exemplo regere feminas. christianis equidem loquor, qui fideliter audiunt: caput mulieris uir, ubi se agnoscunt duces, illas autem comites esse debere. et ideo cauendum uiro iliac ire uiuendo, qua timet, ne uxor sequatur imitando. sed isti, quibus displicet, ut inter uirum et uxorem par pudicitiae forma seruetur, et potius eligunt, maximeque in hac causa, sia non eisdem quibus feminas pudicitiae nexibus uiros uidentur obstringere, legant, quid imperator bi maritus uxorem de adulterii crimine accusare non sinitur, cui moribus suis non praebuit castitatis exem
Abbreviated transcription (Latin):
sed potius exillo s̃ homi¬
nũ numero. quib: dñsa¬
it. quis ine peccato est
urm̃. prior in cã lapidẽ
iaciat: nisiqđ illicon¬
scientia territi recesser̃:
rep̃hendunt : & in adulte¬
ras adulteri sȩuiunt: Qui¬
b sidiceret᷑ ñ qđ illi audi¬
er̃ quisine peccato ẽ. Quis
enĩ sine peccato: sed qui
sineisto peccato ẽ prior in
illã lapidẽ mittat: tunc
forsitan cogitarent qui in¬¬
dignabant᷑ qđ adulterã ñ
occiderant. quanta illis mi¬
sericordia parceret᷑. si adul¬
teriui uerent: Sed cũ hȩce¬
is dicimꝰ non solũ nihil uo.¬
lunt detra here saeuertati:
sedirascunt᷑ insuꝑ ueritati.
& loquunt᷑ atq respondeNt.
Sed nos uiri sumꝰ. Anuero
sexus nr̃ dignitas hancsus¬
tinebit iniuriã. ut cũ aliis
feminis p̃teruxores nrãs
siquid admittimꝰ inluen¬
dispoenis mulierib: conpa¬
rem᷑ : quasi ñ ꝓpterea ma¬
gis debeant illicitas concu¬
piscentias uirilit̃ frenare.
magis debeant mulierib

Expanded text:
sed potius ex illo sunt homised potius ex illo sunt hominum numero, quibus dominus ait: qui sine peccato est uestrum, prior in eam lapidem iaciat. nisi quod illi conscientia territi recesseruntreprehendunt et in adulteras adulteri saeuiunt: quibus si diceretur, non quod illi audierunt: qui sine peccato est — quis enim sine peccato? — sed: qui sine isto peccato est, prior in illam lapidem mittat, tum uero forsitan cogitarent, qui indignabantur, quod adulteram non occiderant, quanta illis misericordia dei parceretur, ut adulteri uiuerent. Sed cum haec eis dicimus, non solum nihil uolunt detrahere seueritati, sed irascuntur insuper ueritati et loquuntur atque respondent: sed nos uiri sumus. an uero sexus nostri dignitas hanc sustinebit iniuriam, ut, cum aliis feminis praeter uxores nostras si quid admittimus, in luendis poenis mulieribus comparemur? quasi non propterea magis debeant inlicitas concupiscentias uiriliter frenare, magis debeant mulieribus
Abbreviated transcription (Latin):
bitũ ÷ ab alio contami¬
natã uiro recipereuxorẽ:
quã uis dauid saulisfiliã
quã pat̃ eius dẽ mulieris
ab eo separatã dederat
alteri tãquã noui testa¬
m̃tip̃ figurator sine
cunctatione receperit.
Nunc aut̃ postea quam
xp̃s ait adulterȩ. nece¬
gotedamnabo de inceps
noli peccare : Quis ñ in¬
tellegat debere ignosce¬
remaritũ. qđ uid& igno¬
uis sed ñm amboꝵ: nec
seiã debere adulterã di¬
cere cuiꝰ penitentis crim̃
diuina creditmiseratio¬
nedeletũ : sed hoc uideli¬
c& infideliũ sens exor¬
r& : it aut ñ nullimodi¬
cȩfidei ł potius in imici
uerȩ fidei credometu¬
entes peccantib: inpu¬
nitatẽ dari mulicrib
suis. illud qđ dead ul¬
terȩ indulgentia dñs
fec̃: AuferreNt de codi¬
cib suis : quasi ꝑmissio¬
ne peccandi tribuerst
lius peccati remissione
sanari. neoffenderen.¬
t̃ insani. N enĩ quib il¬
lud factũ dnĩ displic&
os sȩueros castitas facit:

Expanded text:
bitum est ab alio contamibitum est ab alio contaminatam uiro recipere uxorem, quamuis Dauid Saulis filiam, quam pater eiusdem mulieris ab eo separatam dederat alteri, tamquam noui testamenti praefigurator sine cunctatione receperit. nunc autem posteaquam Christus ait adulterae: nec ego te damnabo; uade, deinceps iam noli peccare, quis non intellegat debere ignoscere maritum, quod uidet ignouisse dominum amborum nec se iam debere adulteram dicere, cuius paenitentis crimen diuina credit miseratione deletum? Sed hoc uidelicet infidelium sensus exhorret, ita ut nonnulli modicae fidei uel potius inimici uerae fidei, credo, metuentes peccandi inpunitatem dari mulieribus suis, illud, quod de adulterae indulgentia dominus fecit, auferrent de codicibus suis, quasi permissionem peccandi tribuerit lius peccati remissione sanari, ne offenderentur insani. neque enim quibus illud factum domini displicet, os seueros castitas facit;
Abbreviated transcription (Latin):
iugium ut nullus id ñdico
xpĩanꝰ. sed humanꝰ sensus
admittat: Profecto muli¬
er alligata ẽ quã diuuireiꝰ
uiuit: Qđ ut aꝑtius dicã:
quã diuuireiꝰ incorporeẽ
pariergo forma & uiralli¬
gatus ẽ : quãdiumulier eiꝰ
incorpore ẽ. Vndesi uult di¬
mittere adulterã : ñducat
alterã: neqđ In illaculpat
ipse cõmittat. Similit̃ &
mulier sidimittat adulte¬
rũ : ñ sibi copul& alterũ.
Alligata ẽ enĩ quã diuuir
ei uiuit: nec alegeiuiri. nisi
mortui liberat᷑. ut ñsit ad¬
ultera si fuerit cũ altero
uiro: Qđ autẽ tibidurũ
uidet᷑ ut post adulteriũ
rec̃ciliet᷑ coniugi coniux:
si fides adsit ñ eritdurũ:
Curenĩ adhuc deputamꝰ
adulteros. quos ł baptis¬
mate ablutos ł peniten¬
tia credimꝰ eẽsanatos: hȩc
crimina inueteridĩ lege
nullis sacrificiis munda¬
bant᷑ : quȩ innouotes tam̃¬
to insanguinexp̃i sinedu¬
bitatione mundant᷑: &¬
ideo tunc omnimodoꝓhi¬

Expanded text:
euium, ut nullus id, non dico euium, ut nullus id, non dico christianus, sed humanus sensus admittat, profecto mulier alligata est, quamdiu uir eius uiuit, quod ut apertius dicam, quamdiu uir eius in corpore est. pari ergo forma et uir alligatus est, quamdiu mulier eius in corpore est. unde si uult dimittere adulteram, non ducat alteram, ne quod in illa culpat, ipse committat. similiter et mulier, si dimittit adulterum, non sibi copulet alterum; alligata est enim, quamdiu uir eius uiuit nec a lege uiri nisi mortui liberatur, ut non sit adultera, si fuerit cum alio uiro. Quod autem tibi durum uidetur, ut post adulterium reconcilietur coniugi coniux, si fides adsit, non erit durum. cur enim adhuc deputamus adulteros, quos uel baptismate ablutos uel paenitentia credimus esse sanatos? haec crimina in uetere dei lege nullis sacrificiis mundabantur, quae noui testamenti sanguine sine dubitatione mundantur; et ideo tunc omni modo prohi
Abbreviated transcription (Latin):
criminis. Nec illosacra¬
mtocar& etiã sinũquã re¬
conciliet᷑ dõ : Ita manen¬
te inse uinculo foederis
coniugalis. uxor dimit¬
tit᷑ obcausã fornicationis.
Nec carebit illo uinculo
&iã sinũ quã reconciliet᷑
uiro : carebit aut̃ simor¬
tuus fuerit uireius. Re¬
us autẽ ex cõmunicatꝰ ide¬
o nũquã carebit regene¬
rationissacram̃to &iã ñ
reconciliatꝰ : qm̃ nũquã
morit᷑ ds̃ : Reman& itaq:
alteri nubere: Quãuis
enĩ sit mors adulteriũ
ñ corporis sed qđ peius ẽ
animȩ : ñ tam̃ & deipsa
bat : sed deilla sola qua
decorporeexitur : qm̃ si ꝑ¬
coniugis adulteriũ con¬
iugalesoluit᷑ uinculũ.
sequit᷑ illa ꝑuersitas quã
cauendã eẽ monstraui.
ut & mulier ꝑ inpudici¬
tiã soluat᷑ hocuinculo.
Quȩsi soluit᷑ : liberaerit
alege uiri : & ideo qđ in¬
sipientissime dicit᷑ ñ e¬
rit adultera si fuerit cũ
altero uiro: quia ꝑ adulteriũ.
liberata ẽ a priore uiro. Qđ

Expanded text:
criminis nec illo sacracriminis nec illo sacramento caret, etiamsi numquam reconcilietur deo, ita manente in se uinculo foederis coniugalis uxor dimittitur ob causam fornicationis nec carebit illo uinculo, etiamsi numquam reconcilietur uiro; carebit autem, si mortuus fuerit uir eius. reus uero excommunicatus ideo numquam carebit regenerationis sacramento etiam non reconciliatus, quoniam numquam moritur deus. remanet itaque, alteri nubere. Quamvis enim sit mors adulterium, non corporis, sed quod pejus est, animae; non tamen de ipsa bat ; sed de illa sola qua de corpore exitur. Et iconiugis adulterium coniugale soluitur uinculum, sequitur illa peruersitas, quam cauendam esse monstraui, ut et mulier per inpudicitiam soluatur hoc uinculo, quae si soluitur, libera erit a lege uiri, et ideo, quod insipientissime dicitur, non erit adultera, si fuerit cum alio uiro, quia per adulterium liberata est a priore uiro. quod
Abbreviated transcription (Latin):
doctrinã sanã mulieral¬
ligata ẽ quã diuuirei ui¬
uit: idẽ non ducorpore
abscessit: Mulierenĩ
subuiro uiuo marito uinc¬
ta ẽ legi : hoc ẽ incorpore
constituto: Si autẽ mor¬
tuus fuerit hoc ẽ decorpore
exierit: euacuata ẽ ale¬
geuiri: Igit᷑ uiuente uiro
uocabit᷑ adultera. si fue¬
rit cũ altero uiro: Si aut̃
mortuus fuerit uireiꝰ: li¬
berata ẽ alege itñ sit adultera
si fueritcũ altero uiro.
Hec uerba apłitotiens
repetita. totiens incul¬
cata. uera s̃. uiua s̃. sana
s: plana sunt: Nullius
uiri posterioris mulier u¬
xor eẽ incipit: nisi prio¬
ris eẽ desiuerit: eẽ autẽ
desin& uxorprioris : simo¬
riat᷑ uireiꝰ ñ si fornicet᷑ : li¬
cite itaq: dimittit᷑ conux
ob causã fornicationis.
sed man& uinculũ pudo¬
ris: ꝓpt̃ qđ sitreus adulte¬
rii. quidimissa duxerit &i¬
ã obhanccausã fornicatio¬
nis. Sicut enĩ manente in
ses a cram̃to regenerationis.
ex cõmunicat᷑ cuiꝰ quã reus

Expanded text:
doctrinam sanam mulier aldoctrinam sanam mulier alligata est, quamdiu uir eius uiuit, id est nondum corpore abscessit; mulier enim sub uiro uiuo marito iuncta est legi, hoc est in corpore constituto. si autem mortuus fuerit, hoc est de corpore exierit, euacuata est a lege uiri. igitur uiuente uiro uocabitur adultera, si fuerit cum alio uiro. si autem mortuus fuerit uir eius, liberata est a lege, ut non sit adultera, si fuerit cum alio uiro. haec uerba apostoli totiens repetita, totiens inculcata uera sunt, uiua sunt, sana sunt, plana sunt. nullius uiri posterioris mulier uxor esse incipit, nisi prioris esse desiuerit. esse autem desinet uxor prioris, si moriatur uir eius, non si fornicetur. licite itaque dimittitur coniux ob causam fornicationis; sed manet uinculum pudoris, propter quod fit reus adulterii, qui dimissam duxerit etiam ob hanc causam fornicationis. Sicut enim manente in se sacramento regenerationis excommunicatur cuiusquam reus
Abbreviated transcription (Latin):
contra a płm dicentẽ.
Mulier alligata ẽ quã¬
diu uireiꝰ uiuit : Anfor¬
tedictur es . uiuit quidẽ
sed uireiꝰ iã non ẽ. cũ tunc
eẽ destitit. quando illa
ꝑ adulteriũ coniugalo
uinculũ soluit: Quomo¬
doigit᷑ uiuente uiro uo¬
cabit᷑ adultera si fuerit
cũ altero uiro. quan¬
doquidem uireiꝰ illeiã
ñ ẽ coniugaliuinculo
ꝑmulieris adulteriũ
iã soluto : Quo enĩ ui¬
uente uiro nisi suouocabi¬
t adultera si fuerit cũ
altero uiro: Atsiuire¬
ius eẽ illeiã destitit : ñ u¬¬
tiq: uiuente uiro uõcabit᷑
adultera si fuerit cũ al¬
tero uiro: sed nullũ ha¬
bens uirũ nubendoerit
cũ suouiro : hoc qui sentit.
nonne cernis quã contra
apłm sentiat : qđ quid ẽ
non ipsesentis : sed hoc se¬
quit᷑ illa quȩ sentis. mu¬
ta ergo antecedentia. si
uis cauere sequentia. &
nolidicere mortuũ uirũ
ł mortuã uxorẽ. hoc loco
debere intelligi &iã for¬
nicantẽ : Quã obrẽ scđm

Expanded text:
contra apostolum dicentem: contra apostolum dicentem: mulier alligata est, quamdiu uir eius uiuit? an forte dicturus es: uiuit quidem, sed uir eius iam non est, quoniam tunc esse destitit, quando illa per adulterium coniugale uinculum soluit? quomodo igitur uiuente uiro uocabitur adultera, si fuerit cum alio uiro? quandoquidem uir eius ille iam non est coniugali uinculo per mulieris adulterium iam soluto. quo enim uiuente uiro nisi suo uocabitur adultera, si fuerit cum alio uiro? at si uir eius esse ille iam destitit, non utique uiuente uiro uocabitur adultera, si fuerit cum alio uiro, sed nullum habens uirum nubendo erit cum suo uiro. hoc qui sentit, nonne cernis quam contra apostolum sentiat? quod quidem non ipse sentis, sed hoc sequitur illa quae sentis. muta ergo antecedentia, si uis cauere sequentia, et noli dicere mortuum uirum uel mortuam uxorem hoc loco debere intellegi etiam fornicantem. quamobrem secundum
Abbreviated transcription (Latin):
&uxorẽ hoc uinculũ sol¬
uit᷑ : & ꝓmorte habenda
ẽ sicut dicis &iã fornica¬
tio : ꝓculdubio erit ab hoc
& mulier soluta quando
fuerit fornicata: Neq e¬
nĩ dicipoterit hec alliga¬
tauiro: quando ab illa
fuerit uirsolutus. Ac
ꝑ hoc postea quã forni¬
cando alligata uiro eẽ
destiterit: quisquis eã
duxerit. adulter ñ erit:
Et uidequã sit absurdũ.
utideo ñ sit adulter quia
dux̃ adulterã: Immo
uero qđ est monstruosi.¬
us. nec ipsamulier erit
adultera : qm̃ nonerit
posterior uiro uxor ali¬
ena sed sua. Soluto enĩ
ꝑ adulteriũ priore con¬
iugaliuinculo: Cũq iã
Nupserit coniugẽ non ha¬
benti ñ adultera cũ ad¬
ultero : sed uxorerit poti¬
us cũ marito: Quomodo
ergo erit uerũ. mulier
alligata ÷ quã diu
uireiꝰ uiuit: Ecceuir
eius uiuit : qr nec decor¬
poreexcessit. nec forni¬
catꝰ est qđ ꝓmorte uis
deputare: & tam̃ ei mu¬
lier alligata iã ñ ẽ: Ñ¬
ne ađtendis quã sit hoc

Expanded text:
et uxorem hoc uinculum solet uxorem hoc uinculum soluitur et pro morte habenda est, sicut dicis, etiam fornicatio, procul dubio erit ab hoc et mulier soluta, quando fuerit fornicata. neque enim dici poterit haec alligata uiro, quando ab illa fuerit uir solutus. ac per hoc posteaquam fornicando alligata uiro esse destiterit, quisquis eam duxerit, adulter non erit. Et uide, quam sit absurdum, ut ideo non sit adulter. quia duxit adulteram. immo uero, quod est monstrosius, nec ipsa mulier erit adultera, quoniam non erit posteriori uiro uxor aliena, sed sua. soluto enim per adulterium priore coniugali uinculo cuicumque iam nupserit coniugem non habenti non adultera cum adultero, sed uxor erit potius cum marito. quomodo ergo erit uerum: mulier alligata est, quamdiu uir eius uiuit? ecce uir eius uiuit, quia nec de corpore excessit nec fornicatus est, quod pro morte uis deputare; et tamen ei mulier alligata iam non est. nonne adtendis, quam sit hoc
Abbreviated transcription (Latin):
cepto ut se contineat de¬
tineri: Nec omnino moe¬
chari siuiua illa alte
er alligata ẽ quãdiu
uirei uiuit : Qđ si mor¬
tuus fuerit uireius.
Liberata ẽ cui uultnu¬
bat: Sic intelligendũ
existimas : ut siuir fue¬
ritfornicat᷑ ꝓmortuo de¬
putet᷑. & uxor ꝓmortu¬
a : & id eoliceat cuilib&
eorũ tam quã post mor¬
tẽ ita post fornicatio¬
nẽ coniungi alteri: qui¬
b tuissensib: considera¬
tis: abste quero. utrũ
quicũq: duxerit muli¬
erẽ quȩ iuro alligata
eẽ destiterit. adulterha¬
benđ sit: qđ tibi existi
mo ñ uideri: Ideo enĩ
mulier uiuente uiro uo¬
cabit᷑ ad ultera si fuerit
cũ alio uiro : qmmuli¬
er alligata ẽ quã diuuir
eiꝰ uiuit: hoc aut̃ uincu¬
lũ sieicũ uiro uiuente ñ
e&: sineullo adulterii
crimine alteri nuber&.
Pro indesi alligata ẽ quã¬
diuuireiꝰ uiuit: nullo
modo nisiuiro mortuo. so¬
lutadicenda ẽ ab hocuin¬
culo. Porro simorte cuiꝰ¬
lib& eorũ intermaritũ

Expanded text:
cepto ut se contineat decepto ut se contineat detineri nec omnino moechari, si uiua illa alterer alligata est, quamdiu uir eius uiuit; quodsi mortuus fuerit uir eius, liberata est; cui uult nubat, sic intellegendum existimas, ut, si uir fuerit fornicatus, pro mortuo deputetur et uxor pro mortua, et ideo liceat cuilibet eorum tamquam post mortem ita post fornicationem coniungi alteri. Quibus tuis sensibus consideratis abs te quaero, utrum quicumque duxerit mulierem, quae uiro alligata esse destiterit, adulter habendus sit. quod tibi existimo non uideri. ideo enim mulier uiuente uiro uocabitur adultera, si fuerit cum alio uiro, quoniam mulier alligata est. quamdiu uir eius uiuit; hoc autem uinculum si ei cum uiro uiuente non esset, sine ullo adulteri crimine alteri nuberet. proinde si alligata est quamdiu uir eius uiuit, nullo modo nisi uiro mortuo soluta dicenda est ab hoc uinculo. porro si morte cuiuslibet eorum inter maritum
Abbreviated transcription (Latin):
auiro fornicante discessis¬
se intelligat᷑ quasola
causa discederelicitũ est
sed potius existimas apu¬¬
dico: & ideo iussã manere
In nuptã ut possit ei re con¬
ciliari si continere illeno¬
luiss& : neuirũ ad forni¬
candũ id est ad aliã seuiue̾¬
te ducendã ipsa non recon¬
ciliata conpeller&: Cȩte¬
rũ si auiro fornicante disces¬
serit: putas ei ñ precipi ut
innupta ꝑmaneat. sed hoc
eã facere sic̃tinens ẽẽ uolu¬
erit . ñ ut p̃cepti uiolatrix
inueniat᷑ eẽ sinupserit: quȩ
tibi uidet᷑ forma & a uiro eẽ
seruanda : ut uxorẽ non di¬
mittat excepta causa forni¬
cationis Si aut̃ dimiserit:
maneat sine coniugio ut
pudicȩrec̃ciliari possit
uxori. nisi forte c̃tinen¬
tiã illa dilexerit: neu¬
xoris castȩ rec̃ciliationẽ
refugiens ipse illã cogat
moechari. si se ñ conti¬
nens uiuente illo nupse¬¬
rit alteri: Si aut̃ fuerit
abuxore fornicante dis¬
iunctꝰ : iã eum nullo p¬

Expanded text:
a uiro fornicante discessisa uiro fornicante discessisse intellegatur, qua sola causa discedere licitum est; sed potius existimas a pudico, et ideo iussam manere innuptam, ut possit ei reconciliari, si continere ille noluisset, ne uirum ad fornicandum, id est ad aliam se uiuente ducendam ipsa non reconciliata conpelleret. ceterum si a uiro fornicante discesserit, putas ei non praecipi, ut innupta permaneat, sed hoc eam facere, si continens esse uoluerit, non ut praecepti uiolatrix inueniatur esse, si nupserit. quae tibi uidetur forma et a uiro esse seruanda, ut uxorem non dimittat excepta causa fornicationis; si autem dimiserit, maneat sine coniugio, ut pudicae reconciliari possit uxori, nisi forte continentiam illa delegerit, ne uxoris castae reconciliationem refugiens ipse illam cogat moechari, si se non continens uiuente illo nupserit alteri; si autem fuerit ab uxore fornicante disiunctus, iam eum nullo prae
Abbreviated transcription (Latin):
DEA QUE MIHI
scripseras frater
religiose pollenti: ia
rescripseras nĩparuũ
uolumen dehis quiui¬
uentib: coniugib su¬¬
is. aliis copulant᷑. Qđ
cũ innotuiss& dilecti¬
onitue: ad didistia.¬
liqua ad libellũ tuum.
&iã his meres pondere
desiderans: Sed cũ fa¬
cere disponerẽ. adden¬
do & ego ad meũ ta
ut᷑ nullus liber eẽ : e¬
tiã responsioni meȩre¬
pente illud dictũ est.
quod absoluerẽ prius
flagitantib fr̃ib &
nescientib: nr̃is. qđ ad¬
dendũ: hinc factũ ÷
ut altero seorsus opuscu¬
lo ad eaquȩ ad didisti
respondere conpellerer::
Non autẽ quȩ ad didisti
adiunctas finio puscu¬
litui: sed ubiuisũ ẽ eius
int̃iecta s̃ corpori: horũ
primũ illud ẽ. cui quidem
arbitror merespondere
debere : qđ in his apłi
uerbis ubiait. cęteris au¬
tẽego dico ñ dñs. mulie¬
rẽ a uiro ñ discedere. qđ¬
sidiscesserit manere in¬
nuptã aut uiro suo re con¬
ciliari. nonputas ita
dictũ eẽ si discesserit. ut

Expanded text:
ea, quae mihi scripseras, frater religiose Pollenti, iam rescripseram non paruum uolumen de his, qui uiuentibus coniugibus suis aliis copulantur. quod cum innotuisset dilectioni tuae,. addidisti aliqua ad libellum tuum, etiam his me respondere desiderans. sed cum facere disponerem, addendo et ego ad meum, ita ut unus liber esset etiam responsionis meae, repente illud editum est, quod absolueram prius, flagitantibus fratribus et nescientibus, quod addendum. hinc factum est, ut altero seorsum opusculo ad ea, quae addidisti, respondere conpellerer. non autem quae addidisti, adiuncta sunt fini opusculi tui; sed ubi uisum est, eius interiecta sunt corpori. Horum primum illud est — cui quidem arbitror me respondere debere — quod in his apostoli uerbis, ubi ait: ceteris autem ego dico, non dominus, mulierem a uiro non discedere; quodsi discesserit, manere innuptam aut uiro suo reconciliari, non putas ita dictum esse si discesserit\', ut