comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ morũ conu̾sationis humanȩ tanquã lignis fructife-
ris: partĩ ad uigorẽ fidei. spei. & caritatis. in uitã ȩt̾nã
tanquã herbis uiridib que nullo tribulationis es¬
tu arescunt. sed sic̃ sp̃ualib cibis. sic istis alim̃tis pas¬
citur: ut multa intelligat. Carnalis aut̃ .i. paruulꝰ
gere potest necdũ tam̃ eosdẽ cibos om̃s habent. huiꝰ
aut̃ ȩtatis quasi uesꝑa: utinã nos ñ inueniat. Illa ẽ
enĩ de qua dñs dicit. Putas ueniens filiꝰ hominis ĩ¬
ueniet fidẽ suꝑ t̾rã: Post istã uesꝑã fiet mane cũ
ipse dñs inclaritate uenturꝰ ẽ & tuc̃ reqͥescent cum
xp̃o ab om̃ib oꝑis suis in quib dictũ ẽ estote ꝑfecti
sic̃ pat̃ ur̃ cęlestis qui incęlis ẽ. Tales enĩ: facunt oꝑa
bona ualde. Post talia enĩ oꝑa. speranda ẽ reqͥes in
die septimo qui uesꝑã non habet. ¶ Seqͥt᷑ hinc recapi¬

Expanded text:
tem morum cotem morum coem fidei, spei et charitatis in vitam aeternam, tanquam herbis virentibus, quae nullo aestu tribulationum arescunt, sed sic spiritualibus cibis, sic istis alimentis pascitur, ut multa intelligat, carnalis autem, id est, pagere necdum potest; tamen eosdem cibos omnes habent. Hujus autem aetatis quasi vespera utinam nos non inveniat, illa est enim de qua Dominus dicit: Putas veniens Filius hominis inveniet fidem super terram ? Post istam vesperam fiet mane, cum ipse Dominus in claritate venturus erit. Tunc requiescent cum Christo ab omnibus operibus suis, hi quibus dictum sicut Pater vester, qui in coelis est . Tales enim faciunt opera bona valde. Post talia enim opera speranda est requies in die septimo qui vesperam non habet. Sequitur hinc recapi
Abbreviated transcription (Latin):
inanima uiuente: hic in spu uiuficante. & sicut
ĩilia die fit anima uiua: sic inisto scło uitã desirã
tes et̾nã. & sic̃ ĩ illa sexta lie serpentiũ & ferarum
gu̾a t̾ra ꝓduxit: ita inhac sexta ȩcate scłi gentes uitã
appetentes etͥnã. ȩccłia gn̾auit. Quẽ etiã sensũ uas petro
ostensũ manifestauit. & quẽ admodũ in illa die creatur
masełs ce femina: sic in ista scłi ȩtate manifestatur
serpentib & cęli uolatilibꝰ: ita & xp̃s inhac ȩtate gentib
popłis & nationib ut ab eo regant᷑. uł carnali concu¬
piscentiȩ dediti sic̃ peccora uł t̾rena curiositate obs¬
curati quasi serpentes uł elati suꝑbia quasi aues. &
sic̃ in illo die pascit᷑ homo. & animalia que cũ illo sc̃.
herbis semuialib & lignis fructiferis. &r herbis uiridi
ipso popło sp̃ũalit̾ pascit᷑ scãtũ scͥpturarũ alim̃tis. &
lege diuina ad concipiendã fecunditatẽ rationũ atq
sermonũ. tanquã herbis seminalib partĩ adutilita¬

Expanded text:
anima vivente, hic in spiritu vivificante. Et sicut in illa die fit anima viva, sic in isto saeculo vitam desiderat aeternam; et sicut in illa sexta die serpentium et ferarum ita et in hac sexta aetate saeculi gentes vitam appetentes aeternam Ecclesiam generavit. Quem etiam sensum vas Petro ostensum manifestavit, et quemadmodum in illa die creatur masculus et femina, sic in ista sexta saeculi aetate manifestatur serpentibus et coeli volatilibus, ita Christus in hac aetate gentibus, populis et nationibus, ut ab eo regantur, vel carnali concupiscentia dediti sicut pecora, vel terrena curiositate obscurati quasi serpentes, vel elati superbia quasi aves. Et sicut in illo die pascitur homo et animalia, quae cum illo sunt, herbis seminalibus, et lignis fructiferis, et herbis viridibipso populo spiritualiter pascitur sanctarum Scripturarum alimentis, et lege divina ad concipiendam fecunditatem rationum, atque sermonum, tanquam herbis seminalibus, partim ad utilita
Abbreviated transcription (Latin):
ostendit. Ipse ẽ qui circuit t̾ram euilath. Hec ẽ indie
regio. nom̃ inde habens. qđ possessa spꝰ diluium
ab eiuila filio iactan qͥ fuit filiꝰ heber prtͥarchȩ he-¬
breorũ. quẽ & iosephus refert cũ frĩb suis. a flumi
iheira possedisse: ibi nascit᷑ aurũ. & aurũ t̾re illiuis
optinũ ẽ. & plinius scd̾s narrat: indiȩ regiones¬
plinius dic̃. arbor aromatica. colore nigra. magni¬
tudine oliuȩ & folia roboris. fruetu capͥfici ipsiꝰ na¬
ra. odoris leuis. s uino ꝑfusa: odoratior. cuiꝰ &e liber
numeroꝵ meminit. Erat aut̃ inqͥt manua qͣsi semen
coriandri. coloris bdellii .i. lucidi & subalbidi. Onix
indica igniculos habet albis cingentib onis. Arabica
uͦ nigra ẽ cũ candentib zonis. Antiqua tnͣslatio. ꝓhis
habet carbuncłm & lapidẽ prasinũ. Est aut̃ carbuncuł

Expanded text:
ostendit. Ipse est qui circuit omnem terram Evilah. Haec est Indiae regio, nomen inde habens, quod possessa sit post diluvium ab Evila filio Jectan, qui fuit filius Heber patriarchae Hebraeorum, quem etiam Josephus refert cum fratribus suis a fluminppellatur Hieira possedisse. Ibi nascitur aurum, et aurum terrae illius optimum est. Et Plinius SPlinius dicit, arbor aromatica, colore nigra, magnitudine olivae, et folio roboris, fructuque caprificus, ipsius nara, odoris boni, sed vino perfusa odoratior, cujus et liber Numerorum meminit: Erat autem, inquiens, man quasi semen coriandri, coloris bdellii , id est, lucidi et subalbidi. Onyx Indicus igniculos habet, albis cingentibus zonis. Arabicus autem niger est cum candentibus zonis. Antiqua translatio pro his habet carbunculum et lapidem prasinum. Est autem carbunculus,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓmissionis. & facile apopło isrł qͥ ibidẽ positꝰ hȩc lec¬
turꝰ erat poterat sciri Quia uͦ ꝑ aquas regn̾atric es
reducim᷑. nob̾ sit cũ ꝑadiso inqͦ positꝰ ẽ pͥmꝰ homo cõ¬
mune. & sic̃ grã nos recreans in uisibilit̃ regni cȩles¬
tis ingressũ p̃parat: ita etiã ĩ uisibilit̃ adnrm orbẽ
de padiso ꝑt̾re uenas. ipsa ꝑ quã nos recreat unida
ꝓsiliat. Sic̃ gͦ sp̃c sẽs ubi uult spirat. & uocẽ eiꝰ audis.
s nescis unde ueniat aut qͦ uadat. sic etiã decebat
ut aqua quȩ eos qͦs uult sp̃c scĩficat. ignotis ad nos
uiis de ꝑadiso adueniat.⁊ adignota nob̃ loca redeat.
soror mea. A pͥncipio aut̃ plantat᷑ ꝑadisus. qi eccłia axp̃o
qͥẽ pͥncipiũ om̃iũ. cõdita eẽ cognoscit᷑. Fluiuius de pa¬
radiso exiens imaginẽ portat xp̃i de pat̾no fonte
fiuentis. qͥ irrigat eccłiã suã uerbo p̃dicationis &e do¬
ȩdificiũ. prudentia. tẽperãtia. fortitudo. iusticia con¬

Expanded text:
missionis, facillime a populo Israel, qui ibidem positus haec lecturus erat, poterat sciri. Quia vero per aquas regeneratrices reducimur, nobis sit cum paradiso, in quo positus est homo primus, commune, et sicut gratia nos recreans invisibiliter regni coelestis ingressum praeparat, ita etiam invisibiliter ad nostrum orbem de paradiso per terrae venas ipsa, per quam nos recreat, unda prosiliat. Si ergo spiritus ubi vult spirat, et vocem ejus audis, sed non scis unde veniat aut quo vadat , sic etiam decebat ut aqua, quae eos quos vult Spiritus sanctificat, ignotis ad nos viis de paradiso adveniat, et ad ignota nobis loca redeat, soror mea . A principio autem plantatur paradisus, quia Ecclesia catho principium omnium, condita esse cognoscitur . Fluvius de paradiso exiens, imaginem portat Christi de paterno fonte fluentis, qui irrigat Ecclesiam suam verbo praedicationis et doia, temperantia, fortitudo, justitia con
Abbreviated transcription (Latin):
cens. Crescite & multiplicamini & replete t̾rã. ne qͥs
honorabili conubio in eẽ. peccatũ thorũq cõugalẽ
fęditati ac fornicationi putaret eẽ cõparandũ. facta
aut̃ atq ornata habitatione mundana. suꝑ erat ut ip¬
se etiã ꝓpt̾ quẽ om̃ia parabant᷑: habitator ac dñs ret̃
homo erearet᷑ Sequit᷑ & ita. faciamꝰ hominem
ad imaginẽ & similitudinẽ nr̃am. Nunc apparet eui¬
dentius: quare de creatis herbis. & arborib piscib. &
uolatilib. t̾restrib. quoq animantib dictũ sit ut fierẽt
singła: uxta genꝰ & speties suas. Preuidebat᷑ enĩ fut᷑a
eiꝰ creatio. qui ñ solũ suo gn̾i similitudine congrueret
& specie: s etiã adimaginẽ sui c̾atoris. ac similitudinem
fieret. Cuiꝰ nobilitati creationis. etiã hoc testimonium
mus dr̃ ut uidelicet qr rõnabilis creat᷑a condebatur.
quasi cũ consilio facta iuideret᷑. & qͦsi ꝑstudiũ de t̾ra
plasinaret᷑ & inspiratione conditoris in uͥtute sp̃s ui

Expanded text:
te et multiplicamini, et replete terram, ne quis honorabili connubio inesse peccatum, torumque foeditati ac fornicationi putaret esse comparandum. Facta autem atque ornata habitatione mundana, supererat ut ipse etiam propter quem omnia parabantur, habitator ac dominus rerum, homo crearetur. Sequitur et ait: aciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Nunc apparet evidentius quare de creatis herbis et arboribus, piscibus et volatilibus, terrestribus quoque animantibus, dictum sit ut fierent singula juxta genus et species suas. Praevidebatur enim futura ejus creatio qui non solum suo generi similitudine congrueret et specie, sed etiam ad imaginem sui Creatoris ac similitufieret, propter nobilitatem creationis hoc testimonium mus dicitur, ut videlicet, quia rationalis creatura condebatur, quasi cum consilio facta videretur, quasi per studium de terra plasmaretur, et inspiratione Conditori
Abbreviated transcription (Latin):
Alichi etiã eq cõsideranti dici ñ potest. qnͣtũ placeat
aliqͥd mali: s malũ fuisse homini tͣnsgressionẽ p̃cepti
Oportebat aut̃ ut homo sub dño dõ positꝰ alicunde
ꝓhiberet᷑. ut ei ꝓmerendi dnm̃ suũ uͥtus eẽt ipsa obe¬
dientia. quã possũ uerissime dicere solã ẽẽ uͥtutẽ
om̃i creat᷑e rationabili agenti sub dĩ potestate. Pri¬
mũq eẽ & maximũ uiciũ tumoris ad ruinã: sua
potestate uelle uti. cuius uicii nom̃ ẽ in obedien¬
ei aliqͥd iuberet᷑. Arbor itaq illa ñ erat mala. sed
ti transgressio fut᷑a. in qua homo ꝑ exꝑim̃tũ pene
disceret. qđ int̾eẽt int̾ obedientie bonũ: & inobȩdi

Expanded text:
atque etiam consideranti dici non potest, quantum placeat aliquid mali; sed malum fuisse homini transgressionem praecepti. Oportebat autem ut homo, sub Domino Deo positus, alicunde prohiberetur, ut ei promerendi Dominum suum virtus esset ipsa obedientia, quam possum verissime dicere solam esse virtutem omni creaturae rationali agenti sub Dei potestate: primumque esse et maximum vitium tumoris, ad ruinam sua potestate velle uti, cujus vitii nomen est inobedienei aliquid juberetur. Arbor itaque illa non erat mala, sed futura transgressio, in qua homo per experimentum poenae disceret quid interesset inter obedientiae bo
Abbreviated transcription (Latin):
ibi breuit̾ eiꝰ ẽ cõmemorata creatio. quȩ pleniꝰ¬
hie exponit᷑ qr uidelicet ĩ corꝑis & anime sub¬
stantiã factus sit. Eqͥb corpꝰ de limo t̾rȩ forma¬
tũ anima uͦ de nichilo sit dõ inspirante c̾ata.
Sed & femina de eiꝰ sit latere dormientis cõdita.
lis. ne forte putemꝰ dm̃ uł manib corporeis
delimo formasse corpꝰ hominis. uł faucibꝰ labii-¬
sue ĩspirasse in faciẽ formati ut uiuere posset.
tuȩ fecerũt me & plasmauert̃ me: tropica hoc
nec simplex eiꝰ substantia liniam̃tis m̃brorũ corꝑaliũ
spirauit in faciẽ eiꝰ spiracłi uite. & factus ẽ hõ
in aninã iuuentẽ: cũ ei substantiã animȩ ac
sp̃c̃ inqua uiueret c̾auit. lã ita recte intelligit᷑
spirasse dñi in faciẽ hoĩs. spiracłm ei qͦ uiu̾et creas¬
se. sic̃ supͣ intellectũ ẽ uocauit ds̃ lucẽ diẽ. ꝓ eo po¬
sitũ qđ ẽ uocari ab hoĩbus fecit. Bene aut̃ inspi

Expanded text:
ibi breviter est commemorata creatio, quae hic pleniibi breviter est commemorata creatio, quae hic plenius exponitur. Quia videlicet in corporis et animae substantiam factus sit, e quibus de limo corpus formatum, anima vero de nihilo sit, Deo inspirante, creata, sed et femina de ejus sit latere dormientis condita. lis, ne forte putemus Deum vel manibus corporeis de limo formasse corpus hominis, vel faucibus labiisve inspirasse in faciem formati, ut vivere posset tuae fecerunt me, et plasmaverunt me , tropica hoc nec simplex ejus substantia liniamentis membrorum corporalium spiravit in faciem ejus spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem, cum ei sub in qua viveret, creavit. Nam ita recte intelligitur spirasse Deum in faciem hominis, spiraculum ei quo viveret creasse, sicut supra intellectum est: Vocavit Deus lucem diem: pro eo positum, quod est vocari ab hominibus fecit. Bene autem in
Abbreviated transcription (Latin):
credibile ẽ qua latius possent erũpentia fluen¬
ta disꝑgi atq distendi. Qua ꝓpt̾ de istius fontis¬
magnitudine. uł multitudine̾. qui siue unã ha¬
buit aliunde eruptionẽ. siue ꝓpt̃ aliquã int̾rȩ oc¬
cultis sinib unitatẽ unde om̃s aquȩ suꝑ t̾rã scatẽt.
om̃iuĩ fontiũ magnorũ &e paruorũ unꝰ fons dictus
est ꝑoñis disꝑticiones suas ascendens de t̾ra. &e uri-¬
gans omem faciẽ t̾rȩ. siue etiã qđ ẽ credibiliꝰ quia
nͨ ait unꝰ fons ascendebat detra. s fons ꝓnumero
plurali posuit singłarẽ. ut sic intelligͥamiꝰ fontes
multos ꝑuniu̾sã taeriã loca uł regiones ꝓpͥas irri-
eẽt creasse dm̃ herbas & uirgulta necdũ pluua
descendente neq homine existente qͥ oꝑaret᷑ t̾rã
consequit᷑. hominis creatio sub infert᷑: ac dicitur.
tura describit᷑ qͥ in die quidẽ sexto factꝰ ẽ. Sed

Expanded text:
credibile est, qua latius possent erumpentia fluencredibile est, qua latius possent erumpentia fluenta dispergi atqmagnitudine, vel multitudine, qui, sive unam habuit alicunde eruptionem, sive propter aliquam in terrae occultis sinibus unitatem, unde omnes aquae super terram scatent, omnium fontium magnorum atque parvorum unus fons dictus est, per omnes dispersiones suas ascendens de terra, et irrigans omnem faciem terrae; sive etiam, quod est credibilius, quia ns autem. ascendebat de terra, pro numero plurali posuit singularem, ut. sic intellegamus fontes multos per uniuersam terram loca uel regiones proprias inrigaesset creasse Deum herbas et virgulta, necdum pluvia descendente, neque homine existente qui operatur terram, consequenter hominis creatio subinfertur, ac dicitur: tura describitur, qui in die quidem sexto factus est, sed
Abbreviated transcription (Latin):
mortisq ꝓpaginẽ ĩ carne gestãtes. qđ debitũ ut sol¬
uant credunt᷑ etiã redit᷑i adhanc uitã. & qđ tandiu
dilatũ ẽ morit᷑i ñ tam̃ in alia uita sũt. ubi ante
resurrectionẽ carnis ante quã animale corpꝰ spũa¬
ullo suo uł peccato uiuentibꝰ ut ĩ meliorẽ aliquẽ
statũ filiis genitiscedent unde scdõ finito cũ om̃i pote¬

Expanded text:
mortisque propaginem in carne gestantes — quod debitum ut solmortisque propaginem in carne gestantes — quod debitum ut soluant, creduntur etiam redituri ad hanc uitam et, dilatum est, morituri: nunc tamen in alia vita sunt, ubi ante resurrectionem carnis, antequam animale corpus in spirituaullo suo parentumue peccato uiuentibus, ut in meliorem aliquem statum filiis genitis cederent, unde saeculo finito cum omni poste
Abbreviated transcription (Latin):
Ipsa enĩ ẽ scłm ꝙͣ nũc t̾ra hominib plena ẽ dñantib
eiꝰ. Quãquã enĩ ẽ iã emissi de ꝑadiso conuenisse
nuptiȩ. & thorus inimaculatꝰ. Hoc dõ prãnte fide¬
lit̾ iusteq uiuentibꝰ. eiq obȩdient̾ scẽq seruientibꝰ.
ut sine ullo inqͥete ardore libidinis. sine ullo dolore
pariendi fȩtꝰ ex eoꝵ semine gigneret᷑. Nõ ut mori-¬
entibꝰ parentib filii succederent. s ut illis qͥ genu¬
issent in aliqͦ forme statu manentibꝰ. & ex ligno ui¬
tȩ qđ ibi plantatũ erat corꝑalẽ iugorẽ sum̃tibꝰ. &
illi qͥ gignerent᷑ ad eundẽ ꝑducerent᷑ statũ. donec
certo num̃o impleto. si uiste om̃s obedient̾q uiu̾ent:
tc̃ fieret illa cõmutatio ut sine ulla morte animalia
corꝑa cõuersa in aliã qualitatẽ. eo qd̃ ad omnẽ nutũ
regẽti se sp̃ui deseruirent. & solo spũ uiuificãte. sine
ullis alim̃torũ corꝑaliũ sustentaculis uiuerẽt sp̃ua¬

Expanded text:
secundum quam nunc terra hominibus plena est dominantibus eius. Quamquam enim iam emissi de paradiso conuenisse nuptiae et torus inmaculatus hoc deo praestante fideliter iusteque uiuentibus eique oboedienter sancteque seruientibus, ut sine ullo inquieto ardore libidinis, sine ullo labore ac dolore pariendi fetus ex eorum semine gigneretur; non ut morientibus parentibus filii succederent, sed ut illis, qui genuissent, in aliquo formae statu manentibus et ex ligno uitae, quod ibi plantatum erat, corporalem uigorem sumentibus et illi, qui gignerentur, ad eundem perducerentur statum, donec certo numero inpleto, si iuste omnes oboedienterque uiuerent, tunc fieret illa commutatio, ut sine illa morte animalia corpora conuersa in aliam qualitatem, eo quod ad omnem nutum regenti se spiritui deseruirent et solo spiritu uiuificante sine ullis alimentorum corporalibus sustentaculis uiuerent, spirita
Abbreviated transcription (Latin):
tenebre suꝑ faciẽ abissi in ipsis tam̃ t̾rȩ & abissi. &e
aquarũ natura. quasi ꝑsubstantiã seminalẽ simul
simul erant ꝓducenda. Idõq si hoc dicimꝰ ad eundẽ
reuoluit᷑ memorat᷑ questio finẽ. ut appellationem
diei ꝓsignificatione tẽporis possitã intelliganius.
illiꝰ iudelicet quo hȩe ds̃ inpͥncipio simul cuncta cre¬
iurgultũ agri anteꝙͣ. oriret᷑ int̾ra. omnẽq herbã regi¬
onis pͥusꝗͣ germinaret. Qdđ simdie quẽ dic̃. intelli
gius tẽpus illud designatũ. qnͣdo ante omem huiꝰ
scłi diẽ. facta sũt omiã simul: facilis patet intellectꝰ
qđ & herba & om̃is arbor ĩ ipsiꝰ t̾rȩ substantia sint
causabilit facta pͥusꝗͣ. uisibilit̾ orirent᷑. aut germi¬

Expanded text:
 super abyssum, in ipsius tamen terrae et abyssi, id est, aquarum natura quasi per substantiam seminalem simul simul erant producenda; ideoque si hoc dicimus, ad eumdem revolvitur memorata questio finem, ut appellationem diei pro significatione temporis positam intelligamus, illius videlicet, quo haec Deus in principio simul cuncta crevirgultum agri, antequam oriretur in terra, omnemque herbam regionis priusquam germinaret. Quod si in die quem dicit tempus intelligimus illud designatum, quando ante omnem hujus saeculi diem facta sunt omnia simul, facilis patet sensus, quod et herba omnis et arbor in ipsius terrae substantia sit causaliter facta, prius
Abbreviated transcription (Latin):
ea adadã. ut eis nomina ĩponeret. hoc ẽ ut sic de
monstraret homini ds̃. qnͣto melior eẽt om̃ibus
irrationabilib animãtibꝰ. Ex hoc. N apparet ipsa rõne
homiinẽ meliorẽ eẽ quã peccora. qđ distinguere
&e nominatĩ ea discernere ñ nͥ ratio potest qua

Expanded text:
et ea et eis nomina imponeret, hoc est, ut sic Deus demonstraret homini quanto melior esset omnibus irrationabilibus animantibus. Ex hoc enim apparet ipsa ratione hominem meliorem esse quam pecora, quod distinguere et nominatim ea discernere non nisi ratio pot
Abbreviated transcription (Latin):
ñ poterant de pͥma creatione t̾rȩ qnͣdo t̾ra erat ĩ-¬
anis & uacua. & tenebre suꝑ faciẽ abissi: nũquid
opus erat de pluiia ñ descendente int̾ra narrari:
Eo tẽpore qͦ nec ipsa acciꝑe adhuc pluuiã. nec aer
adhuc dare pot̾at. eo qđ loca utͥusq adhue aquȩ
cuncta implerẽt. S nec fons ascendere de t̾ra ad ir¬
rigandã eã potuit. ꝗͣdui tota tegebat᷑ abisso. Und̃
ni fallor restat intelligi. qđ nomine diei supͣ cũ
sit intimatũ illud sex dierũ pͥmorũ inquo ẽ uii-¬
uersa mũdi creat᷑a formata. ubi recte cõmemorat᷑:
ut intelligamꝰ quantũ pͥma t̾re germinatio amo-¬
derna distaret. Iã mͦ &e irrigatione pliuarũ terra
sponte germinat. & industria cultuq hominum
multa in ortis sata ac nemorib ꝓcreant᷑. S longe
alit̃ pͥma herbarũ & arborũ ẽ ꝑfecta c̾atio. in qua
nouo sũmi artificis imꝑio. t̾ra quȩ arida appare¬
bat absq pluuia. & absq oꝑe humano repente ẽ

Expanded text:
ant de prima creatione terrae, quando erat adhuc inanis et vacua, et tenebrae super faciem abyssi? Nunquid opus erat de pluvia non descendente in terram narrari, eo tempore quo nec ipsa adhuc accipere pluviam, et nec aer dare poterat, eo quod loca utriusque adhuc aquae cuncta implerent; sed nec fons ascendere de terra ad irrigandam eam potuit quandiu tota tegebatur abysso. Unde ni fallor restat intelligi quod nomine diei supra cum sit intimatum illud sex dierum primorum, in quo universa mundi est creatura formata. Ubi recte commemoratur ut intelligamus quantum prima terrae germinatio a moderna distaret. Nam modo et irrigatione pluviarum, terra sponte germinat, et industria cultuque hominum multa in hortis sata ac nemoribus procreantur. Sed longe aliter prima herbarum et arborum est perfecta creatio, in qua novo summi opificis imperio, terra qua arida apparebat, absque pluvia et absque opere humano repente est
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓiciat᷑. Recte enĩ qͥsq dr̃. ñ eustodisse rẽ suã qͥ sic egit
ut amitteret eã. etiã si alt̾i salua sit. qͥ eã uł inuenit
uł acciꝑe meruit. Est alius ihis uerb̃ sensus. quem
puto nõ unmerito p̃ferendũ. ut ipsũ honuinẽ oꝑaret᷑
ciat t̾rã. s ut cultã & fructuosã: sic ds̃ hominem
multomagis quẽ ipse creauit ut homo sit. eũ ipse
oꝑat᷑ ut iustꝰ sit. & ut homo ab illo ꝑ suꝑbiã ñ absce¬
dat. Posuit gͦ hominẽ in ꝑadiso uoluptatis. ut oꝑaret᷑
& custodiret illũ. Oꝑaret᷑ scilicet ut bonꝰ beatꝰq eẽc
custodiret uͦ ut tutus eẽt ipsuis se dñationi ac ꝓte¬
ctioni humilit̃ subdendo. Precepitq eis dicens.
Exom̃i ligno ꝑadisi comede. de ligno aut̃ scientiȩ
boni &e mali ne comedas. Nõ ẽ credendũ qđ ĩ ligno

Expanded text:
proiciatur. recte enim quisque dicitur non custodisse rem suam, qui sic egit, ut amitteret eam, etiamsi alteri salua sit, qui eam uel inuenit uel accipere meruit. Est alius in his uerbis sensus, quem puto non inmerito praeponendum, ut ipsum hominem operaretur ciat esse terram, sed ut cultam atque fructuosam, sic Deus hominem multo magis quem ipse creavit ut homo sit, eum ipse operatur ut justus sit, si homo ab illo per superbiam non abscedat. Posuit ergo Deus hominem in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illum. Operaretur scilicet ut bonus beatusque esset: custodiret vero, ut totus esset, ipsius se dominationi ac protectioni humiliter subdendo. Praecepitque ei dicens: Ex omni ligno paradisi comede, de ligno autem scientiae boni et m
Abbreviated transcription (Latin):
peccatũ & in suo utiq gne bonꝰ erat. Sed scriptura
p̾t̾misit hoc dicere ut potiꝰ illud diceret qđ futurũ
aliquid p̃nĩtiaret. Ds̃ enĩ nat᷑arũ obtimꝰ conditor
peccantiũ uͦ uistissimꝰ ordinator ẽ ut etiã si qua sin¬
gillatĩ fiunt delinquendo de formia. semꝑ tam̃ eũ
eis uniu̾sitas pulchra sit. Et factĩ ẽ uesꝑe &
mane dies sextus. Igit᷑ ꝑfecti sũt cęli & t̾ra: & ominis
ornatꝰ eorũ. Senariũ numer̃ constat eẽ ꝑfectũ: quia

Expanded text:
peccatum, et in suo utique genere bonus erat, sed Scriptura peccatum, et in suo utique genere bonus erat, sed Scriptura praetermisit hoc dicere, ut potius illud diceret, quod futurum aliquid praenuntiaret. Deus enim naturarum optimus conditor, peccantium vero justissimus ordinator est, ut etiam si qua singulatim fiunt delinquendo deformia, semper tamen cum eis universitas pulchra sit. Et factum est vespere et mane dies sextus. Igitur perfecti sunt coeli et terra et omnis ornatus eoru
Abbreviated transcription (Latin):
anglicũ patriarchis manducasse legunt᷑ ñ indigentiȩ
causa s benignitatis agebant. ut dulcius hominib
quib apparebant congruerent. Dñs quoq pꝰ resur¬
rectionẽ manducauit cũ discipłis. ñ refectionis neces¬
sitate. s ut uerã post mortẽ recepisse se carnẽ mon¬
straret. Et factũ ẽ ita. idẽ. ut domunaret᷑ homo
cunctis quȩ ĩn tra uł aqͥs creata sunt. ut facultatem
potestatẽq edendi de fructib t̾rȩ cũ uolatilib & ami¬
mantib ꝑciperet. Uidit ds̃ cuncta quȩ fecit
ce erant ualde bona. Quia de singłis oꝑib sigillatĩ
fuerat dictũ quod uideret ea eẽ bona. recte in con
quare de homine facto ñ sit adiũctũ sĩgillatĩ. et
uidit ds̃ quod eẽt bonũ. s ipsius magis factura in¬
t̾cetera uniu̾salit̾ laudanda reseruet᷑. an qr p̾sciebat
dñs hominẽ peccatur̃. nec insuȩ imaginis ꝑfectione
bonũ uelut intimans qđ eẽt facturꝰ. Homo gͥ aute

Expanded text:
angeli cum patriarchis manducasse leguntur, non indigentiae causa, sed benignitatis agebant, ut videlicet haec agendo dulcius hominibus quibus apparebant congruerent. Dominus quoque post resurrectionem manducavit cum discipulis, nec refectionis necessitate, sed ut veram post mortem recepisse carnem monstraret. Et factum est ita, id est, ut dominaretur homo cunctis quae in terra vel aquis creata sunt, et ut facultatem potestatemque edendi de fructibus terrae cum volatilibus ae perciperet. Viditque Deus cuncta quae fecit, et erant valde bona. Quia de singulis Dei operibus sigillatim fuerat dictum quod videret ea esse bona, recte in concquare de homine facto non sit adjunctum singillatim: Et vidit Deus quod esset bonum, sed ipsius magis factura inter caetera universaliter laudanda reservetur; an qui praesciebat Deus hominem peccaturum, nec in suae imaginis perfectione bonum, velut intimans quid esset futurum. Homo igitur ante
Abbreviated transcription (Latin):
ce femina ꝑ hibet᷑. S quia ex ade lat̾e erat ꝓcessura :
ĩ illo iã cõputat᷑ ꝑ substantiã. a qͦ fuerat ꝓducenda
ꝑformã. Considare tam̃ hȩc & inminimis possumꝰ.:
ut ex minimis maiora pensaemꝰ. herba concreat᷑:
necdũ in illa fructꝰ. nec fructꝰ sui sem̃ ostenditur.
ꝑtẽporis increm̃tas hanc creationẽ mat̾ie ante¬

Expanded text:
cessura, in illo jam computatur per substantiam, a quo fuerat producenda per formam. Considerare tamen haec et in minimis possumus, ut ex minimis majora pensemus. Herba namque cum creatur, necdum in illa fructus, necdum sui semen ostenditur. per temporis incrementa. Sed hanc utique creat
Abbreviated transcription (Latin):
Nũqͥd forte agͥcult᷑ã di uoluit oꝑari pͥmũ hominẽ:
Anñẽ credibile qđ eũ ante peccatũ dampuauerat
ad laborẽ. Ita sane arbitrarem᷑: ñ uiderem᷑ cũ tanta
uolũtate animi agͥcolari qͦsdã. ut eis pena magna
sit. inde ad aliud euocari. Qiuqͥd gͦ delitiarũ ht̃
agricult᷑a: tũc̃ utiq longe ãpluis erat. quãcdo nichil
accidebrit adũsi uł t̾ra uł cȩlo. Non enĩ erat saboris

Expanded text:
Nunquid forte agriculturam Dominus voluit operari primum hominem? An non est credibile quod eum ante peccatum damnaverat ad laborem? Ita sane arbitraremur, nisi videremus cum tanta voluptate animi agricolari quosdam, ut magna eis poena sit inde ad aliud evocari. Quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accidebat aduersi uel terrae uel caelo. non enim erat laboris
Abbreviated transcription (Latin):
uesꝑa fuit peccatũ & malicia pessimi regis saul.
ds̃ luminaria infirmam̃to celi .i. in splendorẽ regni
tanquã solis excellentiã. & lunȩ spetiẽ obtẽꝑantẽ¬
tanquã sinagogã. & stellas pͥncipes eiꝰ. cuiꝰ etatis
fuit uesꝑa inpeccatis regũ. quib gens illa meruit
uolatidia cęli. qr tunc uidei int̾ gentes tanquam
in mari iuuere ceꝑunt. Nec habebant stabilẽ locũ
tanquã aues uolantes. huiꝰ diei tanquã uesꝑa ẽ
multiplicatio peccatorũ in popło uidõrũ quando
sic excecati st̃. ut etiã dnm̃ iħm ñ possent cognos¬

Expanded text:
vespera fuit peccatum atque malitia pessimi regis Saul. Deus luminaria in firmamento coeli, id est, splendorem regni tamquam solis excellentiam, et in specie lunaetanquam lunam Synagogam, et stellas principes ejus. Cujus aetatis fit vespera in peccatis regum, quibus gens illa meruit volatilia coeli, quia tunc Judaei inter gentes, tanquam in mari, vivere coeperunt, nec habebant stabilem locum, tanquam volantes aves. Hujus diei quasi vespera est multiplicatio peccatorum in populo Judaeorum, quando sic excaecati sunt, ut etiam Dominum Jesum non possint agnos
Abbreviated transcription (Latin):
imaginẽ suã. ad imaginẽ dĩ creauit illũ. ut diligẽ¬
tius inculcaret nob̾ quales adõ facti sumꝰ: & spẽ
recipiende dĩ imaginis. arciꝰ nris m̃tib infigeret.
ne qͥ ĩ imagine dĩ ambulamꝰ uane cõturbem᷑: thes¬
aurizantes ĩ incerto diuitiarũ. s expectemꝰ potius

Expanded text:
addendo, ad imaginem Dei creavit illum, ut diligentius inculcaret nobis quales a Deo facti sumus, et spem recipiendae Dei imaginis arctius nostris mentibus infigeret ne qui in imagine Dei ambulamus, vane conturbemur, thesaurizantes in incerto divitiarum, sed exspectemus po
Abbreviated transcription (Latin):
lantiꝰ eorũ torm̃ta fugemꝰ. Q inde diuidit᷑ inqua¬
tuor capita. nom̃ uni phison. Constat astruentib
certissimis auctorib horũ nominũ fluminũ. quȩ
de ꝑadiso exire referunt᷑. int̾ra nr̃a fontes ẽẽ notos.
monte. qͥ ẽ ultimꝰ finis a fricȩ ad occidentẽ. Porro ti¬
gris & euphrates. ĩ armenia. Unde credendũ ẽ quã
locꝰ ipse ꝑadisi cognitioẽ hominũ ẽ remotissimꝰ.
inde qͣtuor aqͥrũ partes diuidi. s ea flumina qͦrũ

Expanded text:
a eorum tormenta fugeremus. Qui inde dividitur in quatuor capita: nomen uni Phison. Constat, astruentibus certissimis auctoribus, horum omnium fluminum, quae de paradiso exire referuntur, in nostra terra fontes esse notos. monte, qui est ultimus Africae ad occidentem finis. Porro Tigris et Euphrates in Armenia. Unde credendum est quoniam locus ipse paradisi a cognitione hominum est remotissimus, inde quatuor aquarum partes dividi
Abbreviated transcription (Latin):
iudicii. Peinde qͣrto die enueuerut lumina¬
ria. firmaito legis infixa .i. euangłistȩ doctores.
& scͥpt᷑e scẽ disputando coherentes. & om̃ib inferi¬
orib lum̃ sapientiȩ demonstrantes. ꝓdiit cẽ simul
& cȩt̾a micantiũ siderũ turba .i. diuersarũ uirtu¬
tũ ineccłia numerositas. quȩ in huiꝰ uitȩ obscu.¬
ritate tanquã in nocte refulgentes. diuidant ĩ
hoc firmam̃to scͥpturȩ sensibilia & intelligibisia
qͣsi int̾ lucẽ ꝑfectoꝵ. & tenebras paruulorũ. &

Expanded text:
judicii. Deinde quarta die, emicuerunt luminajudicii. Deinde quarta die, emicuerunt luminaria firmamento legis infixa, id est, evangelistae, doctores et Scripturae sanctae disputando cohaerentes, et omnibus inferioribus lumen sapientiae monstrantes. Prodiit etiam simul et caetera micantium siderum turba, id est, diversarum virtutum in Ecclesia numerositas, quae, in hujus vitae obscuritate, tanquam in nocte, refulgentes, dividant in hoc firmamento Scripturae sensibilia et intelligibilia, quasi inter lucem perfectorum e
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑ infirmitatẽ inferiorũ popłoꝵ: ut sibi susci¬
pientes cognoscãt qualit̃ discernãt int̾ carna¬
lia & sp̃alia qͣsi int̾ aquas suꝑiores & inferiores.
Post hec die t̾cia collegit in unũ aqͣs ĩferiores
salsas. hoc ẽ homines infideles. qui cupiditatũ
tẽpestate & tẽptationũ carnaliũ fluctib qͣtiunt᷑:
&e inse ipsis qͣsi amaritudo includunt᷑. Segregaũq
abeis aridã. popłm scilicet fontẽ fidĩ ficientẽ. Ob¬
fixitq de hinc suꝑborũ limites. & coercuit eos ne
turbulentis iniqͥtatũ suarũ fluctib aridã id ẽ.
animã sicientẽ dm̃ contꝰbent: liceatq ei gerini¬
nare bonorũ oꝑũ fructꝰ. scd̾m genꝰ diligens ꝓximũ
insubsidiis necessitatũ carnaliũ. haibens inse sẽnĩ¬
scdm̃ similitudinẽ ut ex sua ĩfirmitate cõpatiant᷑¬
farte robore & fructiferũ. idẽ. beneficiũ aderipi¬
endũ eũ qͥ in iuriã patit᷑ de manu potentis. et
p̃bendo ꝓtectionis umbracłm ualido robore iusti

Expanded text:
uscipientes cognoscant qualiter discernant inter carnalia et spiritualia, quasi inter aquas superiores et inferiores. Post haec die tertia, collegit in unum aquas inferiores falsas, hoc est, homines infideles, qui cupiditatum tempestate et tentationum carnalium fluctibus quatiuntur, et in seipsis quasi amaritudo includuntur. Segregavit ab eis aridam, populum scilicet fontem fidei sitientem, obfixitque dehinc superborum limites, et coercuit eos, ne turbulentis iniquitatum suarum fluctibus aridam, id est, animam sitientem Deum conturbent, liceatque ei germinare bonorum operum fructus secundum genus, diligens proximum in subsidiis necessitatum carnalium, hasecundum similitudinem, ex sua infirmitate compatiatforte robore, fructiferum, beneficum. Pendum eum qui injuriam patitur de manu potentis, et praebendo protectionis umbraculum valido robore justi
Abbreviated transcription (Latin):
me scunꝰ qđ septenariũ numerũ scriptura. sacra
ꝓ ꝑfectione poñe consueuit. Unde &e septimo die
dnm reqͥeuisse ab oꝑib suis asserit. hinc ẽ quod
septimꝰ dies in requiẽ hominib idẽ insabbato
datus ẽ. Hinc ẽ qđ iubeleus annus in qͦ plana¬
ria quies expͥmit᷑. septẽ ebdomadib consũma¬
derent quã uita & uoce p̾dicarent.
t benedix̃ inquit diei septimo & seĩsicauit
illũ. qr in ipso cessauerat ab instituendis ultra¬

Expanded text:
umerum Scriptura sacra pro perfectione ponere consuevit. Unde et septimo die Dominum requievisse ab operibus asserit. Hinc est etiam quod septimus dies in requiem hominibus, id est, in sabbato datus est. Hinc est quod jubilaeus annus, in quo plenaria quies exprimitur, septem hebdomadibus consummaderent, quam vita et voce praedicarent. Et benedixit, inquit, diei septimo, et sanctificavit illum, quia in ipso cessaverat ab omni oper
Abbreviated transcription (Latin):
eis. qui ꝓpt̃ requiẽ dĩ scripturȩ huiꝰ auctorita¬
te antiquitꝰ cõmendatã sabbatũ ab eo ñ serua¬
ri querebant᷑. Cessauit eiũ septimo die a con¬
deudis gñib creat᷑e. qr ultͣ iam ñ condidit ali¬
eorũdem generũ administrationẽ. quȩ tunc
instituta sunt. ñ ut ipso saltem die septimo
potentia eiꝰ a cęli & t̾re om̃iũq rerũ quas condi¬
derat gubernatione cessaret. Alioqͥn: continuo

Expanded text:
is qui propter requiem Dei, Scripturae hujus auctoritate antiquitus commendatam, sabbatum ab eo non conservari querebantur. Cessaverat enim septimo die a condendis generibus creaturae, quia ultra jam non condidit alieorumdem generum administrationem, quae tunc instituta sunt, non ut ipso saltem die septimo potentia ejus a coeli et terrae omniumque rerum, quas condiderat, gubernatione cessaret, alioquin continuo
Abbreviated transcription (Latin):
celũ & trã. idẽ. spũales qui cęlestia meditant᷑ et
quert̃. in ipso fecit & carnales. qui t̾renũ hominẽ
necdũ deposuert̃. Terra aut̃ erat manis & uacua.
acciꝑet doetͥnȩ formã. & tenebre erant suꝑ faciẽ
abissi. Quia delictorũ cecitas & iguorantiȩ ꝑfunda
cor nr̃m tenebrosũ & fluidũ quasi suꝑ aquas iã
suꝑ ferebat᷑ inqͦ subsistentes reqͥeseeremꝰ. cuꝰq
uiuificarem᷑ flatu. & cuiꝰ unda abluerem᷑. ¶ixit
quoq ds̃. Fiat lux. idẽ illuminatio credulitatis
appareat. Pruna enĩ die lucẽ fieri dedit qr in con¬

Expanded text:
Deus coelum, id est, spirituales, qui coelestia meditantur et quaerunt. In ipso fecit et carnales, qui terrenum hominem necdum deposuerunt. Terra autem erat inanis et vacua. acciperet formam. Et tenebrae erant super faciem abyssi, quia delictorum caecitas et ignorantiae profunda cor nostrum tenebrosum et fluidum, quasi super aquas, jam 262 superferebatur; in quo subsistentes requiesceremus, cujusque vivificaremur flatu, et cujus unda ablueremur. 4. Dixit quoque Deus: Fiat lux, id est, illuminatio credulitatis appareat. Prima enim die lucem fidei dedit, quia
Abbreviated transcription (Latin):
Qui enĩ p̃cingit se qͥ discubitũ parat. qui tnͣ¬
sit. qͥ ministrat. utiq oꝑatur. Sed his tamen
uerbis nil aliud intimatur. quã qđ scõs suos
uit die septimo abuniu̾so oꝑe suo qͥd̃ patrarat.
Non quasi lassus exnunio labore ds̃ irstar huma¬
ne fragilitatis cõpleta mundi fabrica requieuit.
creaturã ultra instituere aliquãdo cessauit. So¬
let namq scriptura nomine requiei: cessationem
oꝑis siue sermonis indicare. sic̃ in apocalipsi. &¬

Expanded text:
ingit cingit se, qui discubitum praeparat, qui transit, qui ministrat, utique operatur. Sed his tamen verbis omnibus nil aliud intimatur quam quod sanctos suos ivit die septimo ab universo opere suo quod patrarat. Non quasi lassus ex nimio labore Deus instar humanae fragilitatis completa mundi fabrica requievit, uia novam creaturam ultra instituere aliquam cessavit. Solet namque Scriptura saepe nomine requiei cessationem operis sive sermonis indicare. Sicut in Apocalypsi
Abbreviated transcription (Latin):
ei sp̃c̃ ea quȩ foris sũt cõtẽplat᷑ magis ĩ facie uigẽt.
Ut pote qr pars cerebri anterior. unde sens oñs
distribuutur. ad frontẽ collocata ẽ. Iã & tã gendi
sensꝰ qͥ ꝑ totũ corpꝰ diffũdit᷑. etiã ipse ab eodẽ anti¬
ori parte ostendit᷑ cerebri hab̾e uiã suã. quȩ re

Expanded text:
ea quae foris sunt contemplatur, magis in facie vigent, Utpote quia pars cerebri anterior, unde sensus omnes distribuuntur, ad frontem collocata est. Nam et tangendi sensus, qui per totum corpus effunditur, etiam ipse ab eadem anteriore p
Abbreviated transcription (Latin):
fessa uoce dicere. Potest uͦ altiꝰ intelligi. reqͥeuisse
dm̃ ab om̃ib oꝑib suis idẽ ñ eũ opus habuisse ilł
oꝑib siuis inquib reqͥesceret. Quippe cuiꝰ requies
inse ipso. sine initio ac t̾mino semꝑ uera ẽ. sed
sola bonitatis suȩ causa fecisse oꝑa. quȩ in eo re¬
qͥescerent. Qđ e contͣrio facilius intelligit᷑ cũ me¬
minerimꝰ humanã indigentiã. ꝓhoc maxime la
sit. dicente ei dño. in sudore uultus tui uesceris
pane tuo. Ds̃ aut̃ qui ante mundi creationem
et̃̾nalit̾ inse ipso ꝑfectã habet requiẽ: ipse etiã
necessitatis increatͦis requiescere suis. qͥn potiꝰ
creaturis rationabilib ipse requiẽ p̃stans. cũ
ĩ se ipso. ꝑfecte requiescat: eoq bono beatꝰ sit
quod ipse sibi ẽ. Et benedixit diei septimo
or scĩficauit illũ. Illa ĩudelicet benedictione et
scĩficatione ꝗͣ popło suo in lege plenꝰ intimat

Expanded text:
fessa voce dicere. Potest vero altius intelligi requievisse Deum ab omnibus operibus suis, non eum opus habuisse illis operibus suis, in quibus requisceret, quippe cujus requies in seipso sine initio ac termino semper est vera, sed sola bonitatis suae causa fecisse opera quae in ipso requiescerent. Quod e contrario facilius intelligitur, cum meminerimus humanam indigentiam pro hoc maxime labsit, dicente ei Domino: In sudore vultus tui vesceris pane . Deus autem, qui ante creationem mundi aeternaliter in seipso perfectam habebat requiem, ipse etiam necessitatis in creaturis requiescere suis, quin potius creaturis rationabilibus ipse requiem praestans, cum in seipso perfecte semper requiescat, eoque bono beatus sit, quod ipse sibi est. Et benedixit diei septimo, et sanctificavit illum. Illa videlicet benedictione et sanctificati one
Abbreviated transcription (Latin):
mordio rerũ hȩc t̾ia ꝓduxit: qmꝰ nũc si irrigatio aqͥr̃¬
affuerit aquarũ disponente dõ t̾a ultro significat.
S mirabiliore ꝓrsus oꝑe cõditoris. tuc̃ anteqͣ aliquit
fructꝰ ex t̾ra crescendo orirent᷑ aut germiinarẽt re¬
pente cãpi om̃s ce colles herbis erãt ce arborib cooꝑti.
habentib congruã altitudinẽ stature. Disfusio-¬
nẽ ranorũ. opacitatẽ foliorũ copiã fructuũ ꝙͣ nõ
paulatĩ ex t̾ra oriendo. uł germinando. & accessu
increm̃torũ ꝓficiendo: s subito ex illa existendo
acceperut. Nam & hunc magis sensũ subiuĩcta
quoq uident᷑ uerba uiuare: quib dr̃ Non enim
pluerat dñs ds̃ suꝑ t̾rã. & homo ñ erat qui oꝑa¬
retur t̾rã. s fons ascendebat e t̾ra: irrigans uni-

Expanded text:
mordio rerum haec terra produxit, quomodo nunc si irrigatio adfuerit aquarum, disponente Deo, terra ultro fructificat, sed mirabiliore prorsus opere conditoris tunc antequam aliqui fructus ex terra crescendo orirentur aut germinarent, repente campi omnes et colles erant herbis et arboribus cooperti, habentibus congruam altitudinem staturae, diffusionem ramorum, opacitatem foliorum, copiam fructuum, quoniam non paulatim ex terra oriendo vel germinando, et accessu incrementorum proficiendo, sed subdito ex illa existendo acceperunt. Nam et hunc magis sensum subjuncta quoque videntur verba juvare, quibus dicitur: Non enim pluerat Dominus Deus super terram, et homo non erat qui operaretur terram; sed fons ascendebat e terra, irrigan
Abbreviated transcription (Latin):
fructꝰ sũt in pͥma conditione concessi. Iisi forte dicen¬
dũ ẽ. qr peccatirũ p̃sciebat dĩ hominẽ: & mortalẽ pec¬
cando futurũ. quẽ immortalẽ ipse creauit. Idõq illi
solatia pͥmordialit̾ instituit: quib suã fragilitatem
mortalis posset tueri uł alim̃tũ udelicet exhis: uł
didit. dñiũ eorũ quȩ suo conditor uiri subiecerat.
nenũ nocere ñ potusse serpentiũ. Pixitq ds̃.¬

Expanded text:
ma conditione concessa. Nisi forte dicendum est quia peccaturum praesciebat Deus hominem, et mortalem peccando futurum, quem immortalem ipse creavit. Ideoque ea illi solatia primordialiter instituit, quibus suam fragilitatem mortalis posset tueri, vel alimentum videlicet ex his, vel didit dominium eorum quae suo conditor juri subjecerat. nenum nocere non potuisse serpentum. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
plicamini: & subicite eã. hȩc & enĩ multiplicatio ho¬
minũ & replere t̾rã: ñ nisi ꝑ cõiunctionẽ maris & fe-¬
minȩ erat ꝑficienda. Si aut̃ benedictione dĩ crescit
& multiplicat᷑ humanũ genꝰ quanta sut digni ma-¬
ledictione qui ꝓhibent nub̃e. & dispositionẽ cȩlestis de¬
creti quasi ã diabolo reꝑtã condempnãt: Nongͦ dam¬
nande sut nuptiȩ qͣs ad ꝓpagationẽ gn̾is: humani
t̾rãq replendã suꝑne grã benedictionis instituit. s

Expanded text:
erram et subjicite eam. Haec etenim multiplicatio hominum, et repletio terrae, non nisi per conjunctionem erat maris et feminae perficienda. Si autem benedictione Dei crescit et multiplicatur genus humanum, quanta sunt digni maledictione qui prohibent nubere, et dispositionem coelestis decreti, quasi a diabolo repertam condemnant. Non ergo damnandae sunt nuptiae, quas ad propagationem generis humani terramque replenda
Abbreviated transcription (Latin):
usq ad iudiciũ. Septima uͦ intelligit᷑: in reqͥe scoꝵ
quȩ scilicet non habet uesꝑam: qr eã iã nullus t̾mi¬
&e replicantes ordinẽ tempoꝵ eorũ misticȩ eiꝰ diffe-¬
rentias distinguamꝰ. Primo enĩ scło factiis ẽ tanꝗͣ
lux homo inparadiso. in qua ȩtate filios dĩ in lucis
nomine diuidit ds̃ a filiis hominũ. quasi atene¬

Expanded text:
 ad judicium. 2. Septima vero intelligitur in requie sanctorum, quae scilicet non habet vesperam, quia eam jam nullus termi replicantes ordinem temporum eorum, et mystice differentias distinguamus. 3. Primo enim saeculo factus est, tanquam lux, homo in paradiso. In qua aetate filios Dei in lucis nomine divisit Deus a filiis hominum, quasi a tene
Abbreviated transcription (Latin):
hibernisq locis equinoctiales giros repetendo. discre¬
tis tẽporib quatuor notissimis dieb ꝑfinitis: anni
spatiũ cõpleuit. S & luna uespere plena apparens.
ea quȩ in cȩlebratione paschȩ seruanda erant tẽpora:
cha seruamꝰ. cũ equinoctii die tnͣscenso: plena uesꝑe
luna. hoc ẽ. qͣrta decima infaciẽ. cęli ꝓdierit. Nã mox
pꝰ hoc ut dñicꝰ dies aduen̾it: aptũ hoc celebrandȩ
resurrectionis dñicȩ tẽpꝰ instabit. Completo adlitterã
quoq ꝓpħȩ u̾bo: qui dix̃. Fecit lunã intẽpore: sol cog-¬
nouit occasũ siũ. Stellȩ quoq excepto eo qđ supͣdi¬
ximꝰ. quȩ sit uł sua spetie. quȩ sit futura qualitas
aeris. uł suo cursu quota sit uigilia noctis ostendũt.
sunt insigna & tẽꝑa: qr hoc incelũ uenientes estiua
tẽꝑa. ille designãt hiberna. St̃ & ĩdies: qr iste u̾nis dieb

Expanded text:
hibernisque locis aequinoctiales gyros repetendo, discrehibernisque locis aequinoctiales gyros repetendo, discretis temporibus quatuor notissimis, diebusque praefinitis, anni spatium complevit. Sed et luna vespere plena apparens, ea quae in celebrationem Paschae servanda erant tempora, cha servamus, cum aequinoctii die transcenso, plena vespere luna, hoc est, quartadecima, in faciem coeli prodierit. Nam mox post, ut Dominicus dies advenerit, aptum hoc celebrandae resurrectionis Dominicae tempus instabit, completo ad litteram quoque Prophetae verbo, qui dixit: Fecit lunam in tempora, sol cognovit occasum suum . Stellae quoque, excepto quod supra diximus, quia vel sua specie quae sit futura qualitas aeris, vel suo cursu quota sit vigilia noctis, ostendunt; sunt in signa et tempora, quia hae in coelum venientes aestiva tempora, illae designant hiberna. Sunt et in dies, quia istae
Abbreviated transcription (Latin):
& stellas ꝑtineat. Quod uͦ sub infert᷑. & diuiderẽt lucẽ
ac tenebras. om̃ib equȩ siderib conuenit. quȩ ubieũq
incedũt lcẽ secũ circũfert̃: uͥ aut̃ absut̃ tenebrosa
cũcta relinquiũ. Sin aut̃ querit aliqͥs quale potuerit
eẽ. luĩ diurnũ ante c̾ationẽ siderũ : ñ abre.ẽ. credĩ q̃
tale fuerit quale uidemꝰ cotidie mane appropĩquã¬
te scił soł ortu: s necdũ t̾ris apparente: qnͣdo lucet
nulla tuc̃ eẽ discretio tẽporũ: p̃ter diei solũ & noc¬
tis poterat. Meritoq factis siderib dictũ ẽ: & sint in
signa. & tẽpora. & dies. & annos. sȩperũt nãq discer¬
ni tẽporũ uices: ex quo sol die quarto mũdi nascẽ¬
tis. a medio ꝓcedeiis orientis: equinoctiũ uernale
suo consecrauit exortu: & cotidianis ꝓfectib ad
alta cęli scandendo. rursũq a solsticiali uertice pau
latim ad infima descendendo: nec mora ab infimis

Expanded text:
et stellas pertineat. Quod vero subinfertur: Et dividerent lucem et stellas pertineat. Quod vero subinfertur: Et dividerent lucem ac tenebras, omnibus aeque sideribus conveniat: quae ubicunque incedunt, lucem secum circumferunt; ubi autem absunt, tenebrosa cuncta relinquesse lumen diurnum ante creationem siderum, non ab re est credi quod tale fuerit quale videmus quotidie, mane approximante scilicet solis ortu, sed necdum terris apparente, quando lucet nulla tunc esse discretio temporum, praeter diei solum et noctis, poterat; meritoque factis sideribus dictum est: Ut sint in signa, et tempora, et dies, et annos. Coeperunt namque discerni temporum vices ex quo sol die quarto mundi nascentis, a medio procedens Orientis, aequinoctium vernale suo consecravit exortu. Et quotidianis profectibus ad alta coeli culmina scandendo, rursumque a solstitiali vertice ad infima paulatim descendendo, nec mora ab infimis
Abbreviated transcription (Latin):
diei : & luminare minꝰ ut peẽt noctiz &e stellas & po¬
suit eas in firmam̃to cęli. Luminare maiꝰ ẽ. sol. ñ solũ
fornia sui.qualiscũq ẽ. corporis: s etiã magnitudi¬
ne luminis ꝗͣ & ipsũ luminare minus. & stellas illu¬
strare credit᷑. Mauis ẽ. uircute ardoris: qua mũdũ
calefac̃ exortũ cũ pt̾itis ante creationẽ euis diebus
ginqͥor at̾ris atq altior. quã luna incedat. Idõq ma¬
gnitudo eius qͣnta sit ñ ualeat a nob̾ quiint̾ris de¬
iuderi. Et luminare minꝰ ut p̾eẽt nocti. & stellas:
& posuit eal infirmam̃to cęli. Quia & si lunã omni
mense. si aliqͦtiens & stellas maiores indie uideri cõ¬
tingat: ñ eas diei sed noctis solũmͦ lucqs solatiũ ali¬
Hec & de luminarib magnis & de stellis intelligi
possut̃ : ea tantũ distinctione. ut qđ dictũ ẽ. & p̃eẽt
diei. ad solẽ spetialit̾: & qd subdit᷑ ac nocti ad lunã

Expanded text:
diei, et luminare minus, ut praeesset nocti; et stellas, et podiei, et luminare minus, ut praeesset nocti; et stellas, et posuit eas in firmamento coeli. Luminare majus est sol, non solum forma sui qualiscunque est corporis, sed etiam magnitudine luminis, quia et ipsum luminare minus et stellas illustrare creditur. Majus est et virtute ardoris, quia mundum calefacit exortum, cum praeteritis ante ejus creationem diebus ginquior a terris atque altior quam luna incedat, ideoque magnitudo ejus quanta sit, nequaquam nobis, qui in terris dee, inquit, minus ut praeesset nocti; et stellas, et posuit eas in firmamento coeli. Quia et si lunam omni mense, si aliquoties et stellas majores in die videri contingat, nequaquam eas diei, sed nocti solummodo lucis solatium aliHaec et de luminaribus magnis et stellis intelligi possunt: ea tantum distinctione, ut quod dictum est, Et praeessent diei, ad solem specialiter; quod subjunctum, et nocti, ad lunam
Abbreviated transcription (Latin):
t luceant ĩ firmam̃to cęli: & illuminẽt t̾tã. Et
factũ ẽ. ita. Semꝑ qͥdẽ luniuiaria infirmamĩto cęli
lucẽt ut diximꝰ: & ꝓxima ei loca claro lumine ꝑfun¬
dũt. s cẽporib oportunis illuminãt t̾rã. Nãq aliqͦctẽs
larũ lum̃ t̾ris appareat. s & ortus sol. linã stellasq
maiore lunune ne t̾rã illuminẽt: impedit. Unde &
nom̃ latine accepit: qđ solus obtusis stellis & luna
naria. Luminaria magna possumꝰ acciꝑe non tã
aliorũ cõparatione ꝗͣ suo mun̾e: ut ẽ cęlũ magnũ.
&x mare magnũ. Nã & magnꝰ sol qͥ complet orbem
t̃rarũ: suo calore uł luna suo lumine. quȩ in quaẽq
parte fuerĩt cęli. illuminẽt omĩa. & eque spectant᷑
a cunctis. Exẽplũ magnitudinis eorũ euidens: quod
om̃ib orbis ipsorũ idẽ iudet᷑. Nã si longe positis nu¬
nor uideret᷑. & ꝓpr constitutis maior fulg̾et: ꝓderet
exiguitatis indiciũ. a Luminare mauis ut p̃eẽt.

Expanded text:
illuminent terram; et factum est ita. Semper quidem luminaria in firmamento coeli lucent, ut diximus, et proxima ei loca claro lumine perfundunt, sed temporibus opportunis illuminant terram. Namque aliquoties larum lmajore lumine ne terram illuminent impedit: unde et nomen Latine accepit, quod solus, obtusis stellis una cumnaria. Luminaria magna possumus accipere, non tam aliorum comparatione, quam suo munere, ut est coelum magnum, et mare magnum. Nam et magnus sol, qui complet orbem terrarum suo calore, vel luna suo lumine: quae in quacunque parte fuerint coeli, illuminant omnia, et aeque spectantur a cunctis. Exemplum magnitudinis eorum evidens, quod omnibus hominibus orbis ipsorum idem videtur. Nam si longe positis minor videretur, et propius constitutis major refulgeret, proderet exiguitatis indicium. Luminare majus ut praeesset