comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sed dicernecausammeam. Pot est enim cẽ impiorum
similis poena sed dissimilis martrrum causa quorum
et illa uox .ẽ. in iusteper secuti s unt meadiuuame ideo
sedignum existimauit qui ad iuuccretur iuste quia
fuenit adiucendus sed corrigendus Si autem putanT
quod nemopossit iuste aliquem persequi. sicut in col¬
lõcatione dixerunt illa messe ueram ecclesiam qua eper¬
secutionem patitur non quae facit omitto dicere quod
superius commemoraui quia siita ẽ ut dicunt caecilanis
adueramecclesiam pertinebat quando eum maioreillo¬
rum usqueadimperatoris iudicium accusando perseque¬
bantur. Nos enim dicimus ideo illum aduera mecle¬
siam pertinuisse nonquia persccutionem patiebatur.
sed quia propter iustitiam patiebatur. illos autem
ideo fuissealienatos abecclesia nonquia persequeban¬
tur sed quia in iusteper sequebantur. nos itaque hoc
dicimus illiuero si non quaerunt causas quarequisq

Expanded text:
sed \'discerne causam meam. potest enim esse impiorum sed \'discerne causam meam. potest enim esse impiorum similis poena, sed dissimilis est martyrum causa, quorum et illa uox est: Iniuste persecuti sunt me, adiuua me; ideo se dignum existimauit, qui adiuuaretur iuste, quia fuerat adiuuandus sed corrigendus. Si autem putant, quod nemo possit iuste aliquem persequi, sicut in conlatione dixerunt illam esse ueram ecclesiam, quae persecutionem patitur, non quae facit, omitto dicere, quod superius commemoraui, quia, si ita est, ut dicunt, Caecilianus ad ueram ecclesiam pertinebat, quando eum maiores illorum usque ad imperatoris iudicium accusando persequebantur. nos enim dicimus ideo illum ad ueram ecclesiam pertinuisse, non quia persecutionem patiebatur, sed quia propter iustitiam patiebatur; illos autem ideo fuisse abalienatos ab ecclesia, non quia persequebantur, sed quia iniuste persequebantur. nos itaque hoc dicimus; illi uero si non quaerunt causas, quare quisque
Abbreviated transcription (Latin):
fallaciter in nocentiam sucm et quam non possunt
ad nõaccipere ab hominibus quaerunt martyrum glo¬
riami ueri autem martrres illi sunt dequibus dñs ait.
beati qui persecutionem patiuntur propter iustiticam
Nonergo qui propter iniquitatem et propter xp̃ia nae
unitatis impicm diuisionem is ed qui propteriustitiam
persecutionem patiuntur himartyres uerisunt. Nam
et agcrpassa ẽ a sarra persecutionem et illac erit scã
quae faciebat illa iniquit patiebatur. Numquid huic per¬
secutioni quam passa ẽ agari conparandus ẽ sc̃s dauid
quem persecutus ẽ in iquus saul: uald eutique distat non
quia patiebatur sed quia propteriustitiam patiebatur:
et ipse dñs cumlatronibus crucifixus .ẽ. sed quas passio
iungebat: causa separabat ideo in psalmo uox illa in tel¬
legenda ẽ uerorum martrrum uolentium sediscerni
amartrribus falsis . iudicameds̃ et discernecaus commea
degente nonscã. Nondixit discerne poenam meccin

Expanded text:
risti. et iactant fallaciter innocentiam suam et, quam non possunt a domino accipere, ab hominibus quaerunt martyrum gloriam. Yeri autem martyres illi sunt, de quibus dominus ait: Beati, qui persecutionem patiuntur propter iustitiam. non ergo qui propter iniquitatem et propter Christianae unitatis impiam diuisionem, sed qui propter iustitiam persecutionem patiuntur, hi martyres ueri sunt. nam et Agar passa est a Sarra persecutionem et illa erat sancta, quae faciebat, illa iniqua, quae patiebatur. numquid huic persecutioni, quam passa est Agar, comparandus est sanctus Dauid, quem persecutus est iniquus Saul? ualde utique distat, non quia patiebatur, sed quia propter iustitiam patiebatur. et ipse dominus cum latronibus crucifixus est; sed quos passio iungebat, causa separabat, ideo in psalmo uox illa intellegenda est uerorum martyrum uolentium se discerni a martyribus falsis: Iudica me, deus, et discerne causam meam de gente non sancta; non dixit discerne poenam meam"
Abbreviated transcription (Latin):
tuor decim ascendiiterũ hiero solrmã cumbarnaba as¬
sumpto &tito ascendia ut̃ secundũ reuelationẽ & exposui
illis euangeliũ quod p̃dico ingentib ostendens Ñ habuisse
securitatẽ euan gelii p̃dicatinisi petri & quicum eo erant
fuisse sententia roboratũ statimq sequitur: separatim aut̃
his qui uidebantur ne forte inuacuum curreremaut
cucurris sẽ quare separatim & ñ in publicõ ne fidelib: ex
numero iuda eorũ quilegẽputabant esse seruandã & si
credendũ in dñm saluatorẽ fidei scandalũ nasceretur
Ergo & eotempore cumpetrus uenis set antiochiã licet
hoc apostolorũ acta ñ contineant sed ad firmanti paulo
credendum sit infaciem paulus restitis se scribit quia rep̃¬
hensibiliserat prius enim quã uenirent abia cobocũ gentib

Expanded text:
tuordecim ascendi iterum Hierosolymam cum Barnaba adtuordecim ascendi iterum Hierosolymam cum Barnaba adsumpto et Tito. ascendi autem secundum reuelationem et exposui illis euangelium, quod praedico inter gentes, ostendens non habuisse se securitatem euangelii praedicandi, nisi Petri et, qui cum eo erant, fuisset sententia roboratum. statimque sequitur: separatim autem his, qui uidebantur, ne forte in uacuum currerem aut cucurrissem. quare separatim et non in publico ? ne fidelibus ex numero Iudaeorum, qui legem putabant esse seruandam et sic credendum in domino saluatore, fidei scandalum nasceretur. ergo et eo tempore, cum Petrus uenisset Antiochiam—licet hoc apostolorum Acta non scribant, sed adfirmanti Paulo credendum sit — in faciem illi Paulus restitisse se scribit, quia reprehensibilis erat. prius enim, quam uenirent quidam a Iacobo, cum gentibus
Abbreviated transcription (Latin):
lii &credere & qui nouit corda ds̃ testimoniũ ꝑhibuit dans
illis sp̃m sc̃m sicut & nobis & nihil discreuit internos & illos
fide purificanscorda eorũ. Nuncergo quiderge quid
temptatis dñm in ponere iugũ super ceruicẽ discipulorũ
quod neq patres nostrineq nos portare potuimus sed ꝑ
gratiam dñi nr̃ iihũ xp̃i credimus saluari quem ad modũ
& illi. Tacuit aut̃ omnis multitudo et insententia meius
ia cobus a postolus & omnes simul pres brteri transieruNt
haec ũdebent molesta esse lectori sed & mihi & illiutilia
ut probemus antea postolũ paulũ ñ ignoras se petrũ im¬
mopr incipẽ huius fuisse decreti legem post euangeliũ
ũseruandũ Deniq tantae petrus auctoritatis fuit ut
paulus inepistula sua scripserit deinde postannos tres
uenihiero solrinã uidere petrũ & mansi apud illũ dieb
quindecim. Rursumq: in consequentib: postannos quat¬

Expanded text:
lii, & credere; Et qui novit corda Deus testimonium perhibuit, dans lii, & credere; Et qui novit corda Deus testimonium perhibuit, dans illis Spiritum Sanctum sicut & nobis: & nfide purificans corda eorum. nunc ergo quid temptatis deum inponere iugum super ceruicem discipulorum, quod neque patres nostri neque nos portare potuimus? sed per gratiam domiet illi. tacuit autem omnis multitudo et in sententiam eius Iacobus apostolus et omnes simul presbyteri transierunt. Haec non debent molesta esse lectori, sed et illi et mihi utilia, ut probemus ante apostolum Paulum non ignorasse Petrum, immo principem huius fuisse decreti, legem post euangelium non seruandam. denique tantae Petrus auctoritatis fuit, ut Paulus in epistula sua scripserit: deinde post annos tres ueni Hierosolymam uidere Petrum et mansi apud illum diebus quindecim, rursumque in consequentibus: post annos quat
Abbreviated transcription (Latin):
Rursum cum multo post tempore paulus & barnabas uenissent
antio chiã & congregata ec clesia retulis set quanta fecis set
ds̃ cum illis & quia aperuis set gentib: hostim fidei. Quidã des¬
cendentes deiuda ea docebant fratres atq dicebant. Nisicir¬
cumda ini secundũmorẽ morsi. Ñpotestis salui fierĩ com¬
mota igitur seditione ñminima aduersus paulũ & barnabañ
statuer ascendere & ipsi qui accusabantur & hii quiaccusa¬
bant ada postolos & presbrteros hiero solrmã superat ques¬
tione. Cumq: hiero solrmã perrexissent & surrexissent
quidam deheresi pharisa eorũ qui credidertint in xp̃m dicenes
Oportet circumcidi & p̃cipere illis ut seruent legẽ morsi
et magna super hoc uerbo oreretur quȩstio petrus solita
libertate uiri inquit fratres : scitis qnm̃abantiquis dieb
in nobis elegit ds̃ ꝑosmeum audire gentes uerbum euange

Expanded text:
rursum, cum multo post tempore Paulus et Barnabas uenissent rursum, cum multo post tempore Paulus et Barnabas uenissent Antiochiam et congregata ecclesia rettulissent, quanta fecisset deus cum illis et quia aperuisset gentibus ostium fidei, quidam descendentes de Iudaea docebant fratres atque dicebant: nisi circumcidamini secundum morem Moysi, non potestis salui fieri. commota igitur seditione non minima aduersus Paulum et Barnaban statuerunt ascendere et ipsi, qui accusabantur, et hi, qui accusabant, ad apostolos et presbyteros Hierosolymam super hac quaestione, cumque Hierosolymam perrexissent et surrexissent quidam de heresi Pharisaeorum, qui crediderant in Christo, dicentes: oportet circumcidi eos et praecipere illis, ut seruent legem Moysi, et magna super hoc uerbo oriretur quaestio, Petrus solita libertate: uiri, inquit, fratres, uos scitis, quoniam ab antiquis diebus in nobis elegit deus per os meum audire gentes uerbum eu
Abbreviated transcription (Latin):
q̃ds̃ purificauit tu commune nedixeris. suit itaq caesareã
Et ingressus ad corneliũ aperiens ossuum dix̃ In ueritate
comperio quia non ẽ ꝑsonarũ acceptor ds̃ sed in omnigen¬
te qui timet eũ et operatꝰ iustitã acceptis ẽ illi. demq
cecidit sp̃s sc̃s super eos & obstipuer̃ excircũcisione fideles
qui uenerant cũ petro qđ & innatione gratia sp̃sscĩ esset effu¬
sa. Tuncres pondit petrus. Numquid aqua quis prohibere
uerbum dĩ. Cum a scendisset petrus hiero solrmã discepta¬
bantaduersus illũ qui erant excircumcisione iuda ei: Qua¬
re introisti aduiros p̃putium habentes & manducasticum
illis quib: omniratione exposita nouissime orationem suã
hoc sermone conclusit: siergo eandẽ gratiã dedit illis ds̃ sicut
prohibere dñm. His auditis tacuer̃ & glorificauerunt dñm
dicentes. Ergo & ingentib: ds̃ paenitentiã aduitã dedit.

Expanded text:
deus purificauit, tu nc commune dixeris. iuit itaque Caesaream deus purificauit, tu nc commune dixeris. iuit itaque Caesaream et ingressus ad Cornelium aperiens os suum dixit: in ueritate comperio, quoniam non est personarum acceptor deus, sed in-omni gentes super eos et obstipuerunt ex circumcisione fideles, qui uenerant cum Petro, quod et in nationes gratia spiritus sancti esset effusa. tunc respondit Petrus: numquid aquam quis prohibere uerbum dei. cum autem ascendisset Petrus Hierosolymam, disceptabant aduersus illum, qui erant ex circumcisione, dicentes: quare introisti ad uiros praeputium habentes et manducasti cum illis? quibus omni ratione exposita nouissime orationem suam hoc sermone conclusit: si ergo eandem gratiam dedit illis deus sicut m? his auditis tacuerunt et glorificauerunt deum dicentes: ergo et gentibus deus paenitentiam ad uitam dedit.
Abbreviated transcription (Latin):
li gradu constantino politanã rexit ecclesia & ꝓpriae suꝑhoc
capitula latissimũ exarauit librũ in quo origenis &ueterũ
sententias ẽ Iecutus. sugitur merep̃hendis errantẽ patere
me q̃so errare cumtalib: Et cum me erroris mei multos socios
habere respexeris tuueritatistuae saltim unumastipula¬
torẽ ꝓferre debebis. haec de explanatione unius capituli
pistolue adgalatas sed neuidear aduersũ srationẽ tuã niti testũ
numero & occasionem uirorũ in lustriũ subterfugere
ueritatẽ nec manum audere conserere breuiter descriptu¬
ris exempla propona nactib a postolorũ uox facta ẽ ad
petrũ dicens surge Eoccide & manduca Idestomnia ani¬
malia quadrupedum & serpentiũ terrae & uolatiliũ caeli:
Quos dicto ostenditur nullũ hominẽ secundũ naturã esse
petrus respondit. Absit quianum quã manducaui omne¬
commune & inmundũ. Et uox secundo ad eũ facta ẽ dicens

Expanded text:
li gradu Constantinopolitanam rexit ecclesiam et proprie super hoc li gradu Constantinopolitanam rexit ecclesiam et proprie super hoc capitulo latissimum exarauit librum, in quo Origenis et ueterum sententiam est secutus? si igitur me reprehendis errantem, patere me, quaeso, errare cum talibus et, cum me erroris mei multos socios habere perspexeris, tu ueritatis tuae saltem unum adstipulatorem proferre debebis. haec de explanatione unius capituli epistulae ad Galatas. Sed ne uidear aduersum rationem tuam niti testium numero et occasione uirorum inlustrium subterfugere ueritatem nec manum audere conserere, breuiter de scripturis exempla proponam. in actibus apostolorum uox facta est ad Petrum dicens: Surge, Petre, occide et manduca, id est omnia animalia quadrupedum et serpentium terrae et uolatilium caeli. quo dicto ostenditur nullum hominem secundum naturaPetrus respondit: absit, quia numquam manducaui commune et inmundum. et uox secundo ad eum facta est: quae
Abbreviated transcription (Latin):
tentia &in ad sensũ tuũ omnes coep̃os trahere. Ego in par-¬
uotuguriunculo cum monachis id est cũ conpeccatorib
meis demagnisstatuere ñ audeo nisi hoc ingenuae confite¬
rime maiorũ scripta legere & in commentariss secundũ
omniũ consuetudinẽ uarias exponere explanationes ut
emultis sequamur unusquisq qđ uelit quod quidẽ putote
& in saeculari litteratura & indiuinis libris legisse & ꝓbasse
hanc aut̃ expositionẽ quã primus origenes in decimostroma¬
tũ libro ubiepistulã pauliadgalatas interp̃tatur & ceteri
de inceps interp̃tes sunt secuti illa uel maxime causa sub¬
introducunt ut porfirio respondeant blasphemanti
qui arguit ꝓcacitatẽ qđ principẽ a postolorũ petrũ ausus sit
rep̃hendere & arguere infaciẽ acratione constringere qđ
male fecerit. Idest in eo errore fuerit in quo fuit ipse qͥaliũ
arguit delinquentẽ Quid dicã de io hanne quidudũ pontifica¬

Expanded text:
tentiam et in adsensum tuum omnes coepiscopos trahere. ego in partentiam et in adsensum tuum omnes coepiscopos trahere. ego in paruo tuguriunculo cum monachis, id est conpeccatoribus meis de magnis statuere non audeo, nisi hoc ingenue confiteri, me maiorum scripta legere et in commentariis secundum omnium consuetudinem uarias ponere explanationes, ut e multis sequatur unusquisque quod uelit. quod quidem puto te et in saeculari litteratura et in diuinis libris legisse et probasse. Hanc autem expositionem, quam primus Origenes in decimo Stromatum libro, ubi epistulam Pauli ad Galatas interpretatur, et ceteri deinceps interpretes sunt secuti, illa uel maxime causa subintroducunt, ut Porphyrio respondeant blasphemanti, auli arguit procacitatem, quod principem apostolorum Petrum ausus sit reprehendere et arguere in faciem ac ratione constringere, quod male fecerit, id est in eo errore fuerit, in quo fuit ipse, qui alium arguit delinquentem. quid dicam de Iohanne, qui dudum in pontifica
Abbreviated transcription (Latin):
nadictasse & in finẽ eiusdẽ capituli quod rep̃hendis scripse¬
rim sicui iste Ñ placet sensus qđ nec petrus peccasse nec pau¬
lus ꝓcaciter ostenditur arguisse maiorẽ debet exponere
qͣ consequentia paulus in altero rep̃hendat qđ ipse commisit
ex quo ostendime ñ exdefinito id defendere qđ ingrecib le¬
gerau sedea ex pressis se qua elegera ut lectorisarbitriode¬
relinquerẽ utrũ ꝓbanda essent anin probanda t̃uigitur
ne qđ ego petiera ñ faceres nouum argum̃tũ repperisti
ut ad sereres gentes qͥ in xp̃m credidis sent legi onere libe¬
noscosaut᷑ qui ex iudacis crederent legiesse subiectos
ut perutuorumque personã & paulus recte rep¬
hendderetquilegẽ seruarent qua si doctor genti e
petrus iure rep̃henderetur qui princepscireũcis ionis
idimpera ueritgentib quod soliqui exiuda eiserant de¬
buerint obseruare. hoc si placet immoquia placet ut

Expanded text:
na dictasse et in fine eiusdem capituli, quod reprehendis, scripsena dictasse et in fine eiusdem capituli, quod reprehendis, scripserim: Si cui iste non placet sensus, quo nec Petrus peccasse nec Paulus procaciter ostenditur arguisse maiorem, debet exponere, qua consequentia Paulus in altero reprehendat, quod ipse commisit\'. ex quo ostendi me non ex definito id defendere, quod in Graecis legeram, sed ea expressisse, quae legeram, ut . lectoris arbitrio derelinquerem, utrum probanda essent an inprobanda. Tu igitur ne, quod ego petieram, faceres, nouum argumentum repperisti, ut adsereres gentiles, qui in Christum credidissent, legis onere liberos, eos autem, qui ex Iudaeis crederent, legi esse subiectos, ut per utrorumque personam et Paulus recte reprehenderet eos, qui legem seruarent, quasi doctor gentium et Petrus iure reprehenderetur, qui princeps circumcisionis id imperauerit gentibus, quod soli, qui ex Iudaeis erant, debuerint obseruare. hoc si placet, immo quia placet, ut,
Abbreviated transcription (Latin):
Tractatus quoq uarios & exerepta q̃ uel sola possent suffi¬
cere conposuis p̃termitto drdimũ uidentẽ meũ & ladocenũ
deecclesia nuꝑ egressũ & alexandrũ ueterẽ hereticũ eusebiũ
quoq: emisenũ & theodorũ herocleten qui& ipsiũnullos
suꝑhacre cõminentarios reliquer̃ Equib: uelsi pauca de¬
cerperẽ fieret aliquid qđ ñ penitus contemneretur & ut
simplicit̃ fatear legiha ecomnia & inmentẽ meã plurima
coaceruans accito notario uel mea uel aliena dictaui nec
ordinis nec uerborũ int̃dũ nec sensuũ memor. Iam dñi
misericordiae est ne ꝑ inperitiã nr̃am abaliis benedicta
dispereant & ñplaceant int̃ extraneosq̃placent int̃suos¬
si quidigitur rep̃hensione dignũ putaueras in explanatio¬
ne nr̃a eruditionis tuae fuerat q̃rere utrũ eaquae scripsi¬
mus haberentur ingrecis ut siilli ñ dixissent tunc meã
sus sum origenis commentarios mesecutũ & uel mea uel alie¬

Expanded text:
tractatus quoque varios, et excerpta, quae vesola possent sufficere, composuit. Praetermitto Didymum videntem meum, et Laodicenum, de ecclesia nuper egressum, et Alexandquoque Emisenum et Theodorum Heracleotem, qui et ipsi nonnullos super hac re commentarios reliquerunt. e quibus uel si pauca decerperem, fieret aliquid, quod non penitus contemneretur, et, ut simpliciter fatear, legi haec omnia et in mente mea plurima coaceruans accito notario uel mea uel aliena dictaui nec ordinis nec uerborum interdum nec sensuum memor. iam domini misericordiae est, ne per inperitiam nostram ab aliis bene dicta dispereant et non placeant inter extraneos, quae placent intsi quid igitur reprehensione dignum putaueras in explanatione nostra, eruditionis tuae fuerat quaerere, utrum ea, quae scripsimus, haberentur in Graecis, ut, si illi non dixissent, tunc meamsus sim Origenis commentarios me secutum et uel mea uel alie
Abbreviated transcription (Latin):
datũ peto ut hoc ipsũ quod in xp̃o qua possumus simul
simus: conseruari studeas. & augeri acperfici. Et re¬
scripta ꝗuis rara ñsꝑnere : saluta obseqͥo meo scm̃ fratrẽ paulinianũ
& om̃s fr̃s qͥ tecũ acdete in dño gaudent : Memor nr̃i exaudiaris
adño in omni scõ desiderio domine carissime & desiderantis si¬
me & honorande in xp̃o frater : EXPI¬
IRISTULA SCIHIERONINI ADBEATUM AUGUSTINÑ

Expanded text:
datum, peto, ut hoc ipsum, quod in Christo, quam possimus, simul datum, peto, ut hoc ipsum, quod in Christo, quam possimus, simul simus, conseruare studeas et augeri ac perfici et rescripta quamuis rara non spernere. saluta obsequio meo sanctum fratrem Paulinianum et omnes fratres, qui tecum ac de te in domino gaudent. memor na Domino in omni sancto desiderio tuo, domine carissime, et desideratissime, et honorande in Christo frater. » EPISTOLA CII HIERONYMI AD AUGUSTIN
Abbreviated transcription (Latin):
OMIΝO SC̃O ETDESIDERANTIS
Nudiui peruenis se in manus tuas littera
sed quod adhucscripta non meruerima
inputauerim dilectionitua e: aliquadpr
mittendi quod rescripseris: nam rescra
rmdedit quia cum uolueris facillime p
etia paboc ad me sane perlatum est utrun
creder e dlibitaui: sed hinc quoq tibi aliqd
scriberem dubitare non debui: hocaut bn
romãq miserim: hoc falsum es ił noueris
testor hoc me non fecisse : sedsi forte alio
aliquid quam tu sensisse repperior. Nonco
dictum. sed quod mibi uidebatur a mescrips
credere : Ita sane hoc dixerimut ego uon
paratissimus sim. si quidte in meis scriptis mouerit
fraternae accipere : quid contrasentias aut decorrec¬
tione mea aut deipsa tua beniuolentia gauisurus:
uerum etiam hocate postulem ac flagitẽ osilicuis set¬
& si non cohabitante saltim uici note in dño ꝑfruis
ad crebrũ & dulce conloquium sed quia id non est

Expanded text:
ISSIMO ET DESIDERANTISSIMO ET N DOMINO SALUTEM. Audiui peruenisse in manus tuas litteras meas; sed quod adhuc rescripta non merui, nequaquam inputauerim dilectioni tuae; aliquid prmittendi, quod rescripseris, nam rescribendi iam dedit, quia, cum uolueris, facillime poteris. Etiam hoc ad me sane perlatum utrum quidem crederem, dubitaui, sed hinc quoque tibi aliquid utrum scriberem, dubitare non debui. hoc autem Romamque miserim. hoc falsum esse noueris; deum nostrum testor hoc me non fecisse. sed si forte aliqualiquid quam tu sensisse reperiar, non contra te dictum, sed quod mihi uidebatur, a me scriptum esse credere. ita sane hoc dixerim, ut ego non paratissimus sim, si quid te in meis scriptis mouerit, fraterne accipere, quid contra sentias, aut de correctione mea aut de ipsa tua beniuolentia gauisurus, uerum etiam hoc a te postulem ac flagitem. 0 si licuisset etsi non cohabitante saltem uicino te in domino perfrui ad crebrum et dulce conloquium! sed quia id non est
Abbreviated transcription (Latin):
risscis requirendum est liberquẽ scripsi deoptimogene¬
re interp̃tandi & omnes p̃fatiunculae diuinorũ uolu¬
minum quas editioninr̃ae p̃posuimus explicant adillasq¬
q̃ prodentẽ lectorẽ remittendũ puto &sime ut dicis in
noui testam̃ti emendatione suscipis exponisq causaicur
suscipias quia plurimi linguae grȩce habentes scientiã
demeo possint opereiudicare eandẽ in tegritatẽ debueras
&iã inueter icredere testam̃to quod ũ nostra confinxi¬
mus sed ut apud hebreos inuenimus diuina transtulimus
sicubi dubitas. hebra eos interroga dices quid si hebraei aut
respondere noluerint aut mentiri uoluerid tota frequeNłia iu¬
daeorũ
inmea interp̃tatione reticebit nullus inueniri potest qͥ
hebreae linguae habeat notionẽ aut omnes imitabuntur
illos iuda eos quos dicis ina fricae oppĩdulo repertos in meã¬
caluimniã reꝑtos in mea calumniã conspirasse. huiuscemodienĩ in epis¬

Expanded text:
ris sanctis sequendum sit, liber, quem scripsi de optimo generis sanctis sequendum sit, liber, quem scripsi de optimo genere interpretandi, et omnes praefatiunculae diuinorum uoluminum, quas editioni nostrae praeposuimus, explicant ad illasque prudentem lectorem remittendum puto. et si me, ut dicis, in noui testamenti emendatione suscipis exponisque causam, cur suscipias, quia plurimi linguae Graecae habentes scientiam de meo possent opere iudicare, eandem integritatem debueras etiam in ueteri credere testamento, quod non nostra confinximus, sed, ut apud Hebraeos inuenimus, diuina transtulimus. sicubi dubitas, Hebraeos interroga. Dices: \'quid, si Hebraei aut respondere noluerint aut mentiri uoluerint ?\' tota frequentia Iudaeorum in mea interpretatione reticebit ? nullus inueniri poterit, qui Hebraeae linguae habeat notitiam, aut omnes imitabuntur illos Iudaeos, quos dicis in Africae repertos oppidulo in meam calumniam conspirasse? huiusce modi enim in epis
Abbreviated transcription (Latin):
interp̃tes in explanatione psalmorũ diuersa senseris:¬
sienimobscuri sunt psalmi te quoq: in eis fallipotuis se
credendũ est simanifesti illos in eis falli potuisse ñ creditꝰ ac
ꝑ hoc utroq modo suꝑflua erit interp̃tatiotua et hac legepꝰ
priores nullus loqui audebit. Et quodcumq alius occupaue¬
rit alius de eo scribendilicentiã ñ habebit : quin potius huma¬
nitatis tuae. ẽ in quoueniã tibi tribuis indulgere ceteris.
Ego enĩ ñtam uetera abolere conatus sum q̃ linguae meae ho¬
minib: emendata degreco inlatinũ transtuli Qua mea quae
aiuda eis p̃termissas uel corrupta proferre inmediũ ut
scirent nostriquidhebraea ueritas contineret sicui lege¬
re Ñ placet nemo conpellit inuitum bibant uinũ uetus
cum suauitate & nr̃a musta contemnant q̃ in explanatione
priorũ edita sunt ut sic ubi illa Ñ intelleguntur ex nr̃is
manifestiora fiant qđ aut̃ genus interp̃tationis in scriptu¬

Expanded text:
interpinterpsi enim obscuri sunt psalmi, te quoque in eis falli potuisse credendum est, si manifesti, illos in eis falli potuisse non creditur. ac per hoc utroque modo superflua erit interpretatio tua et hac lege post priores nullus loqui audebit et. quodcumque alius occupauerit, alius de eo scribendi licentiam non habebit. quin potius humanitatis tuae est, in quo ueniam tibi tribuis, indulgere et ceteris. ego enim non tantum uetera abolere conatus sum, quae linguae meae hominibus emendata de Graeco in Latinum transtuli, quam ea tea Iudaeis praetermissa sunt uel corrupta, proferre in medium, ut scirent nostri, quid Hebraea ueritas contineret. si cui legere non placet, nemo conpellit inuitum. bibat uinum uetus cum suauitate et nostra musta contemnat, quae in explanatione priorum edita sunt, ut, sicubi illa non intelleguntur, ex nostris manifestiora fiant. quod autem genus interpretationis in scriptu
Abbreviated transcription (Latin):
sermone respondeo. Omnes ueteres tractatores quinos indño
p̃cesser̃ & qui scripturas scãs interp̃tatis aut obscura interp̃tatis aut
manifesta si obscura qͦmodotutu post eosausus es disserere qđ illi
explanare ñ potuer̃ si manifesta suꝑ fluũ est te uoluis¬
sedissere qđ illos latere ñ potuit maxime in explanatione
psalmorũ quos apud grȩcos interp̃tatis̃ multis uoluminib:
Primus origenes secunđ eusebius caesariensis. testius theodorus era¬
cletes quartus asterius scito polita. quintus a pollaris lao¬
dicenus sextus didimus alexan drinus. feruntꝰ & diuerso¬
rũ in paucos psalmos opuscula sed nunc de in tegropsalmor
corpore dicimus apud latinos aut̃ hilarius picta uensis &
eu sebius uercellensis ep̃i origenẽ & eusebiũ transtuler
quorũ priorẽ & nosteram brosius inquibusdã secutus est
respondeat mihi prudentiatua quare pͥtantos & tales

Expanded text:
sermone respondeo. omnes ueteres tractatores, qui nos in domino sermone respondeo. omnes ueteres tractatores, qui nos in domino praecesserunt et qui scripturas sanctas interpretati sunt, aut obscura interpretati sunt aut manifesta. si obscura, tu quomodo post eos ausus es disserere, quod illi explanare non potuerunt? si manifesta, superfluum est te uoluisse disserere, quod illos latere non potuit, maxime in explanatione psalmorum, quos apud Graecos interpretati sunt multis uoluminibus primus Origenes, secundus Eusebius Caesariensis, tertius Theodorus Heracleotes, quartus Asterius Scythopolita, quintus Apollinaris Laodicenus, sextus Didymus Alexandrinus. feruntur et diuersorum in paucos psalmos opuscula, sed nunc de integro psalmorum corpore dicimus. apud Latinos autem Hilarius Pictauensis et Eusebius, Uercellensis episcopus, Origenem et Eusebium transtulerunt, quorum priorem et noster Ambrosius in quibusdam secutus est. respondeat mihi prudentia tua, quare post tantos et tales
Abbreviated transcription (Latin):
extheo dotionis editione aborigene additũ est . et ibi graeca
transtulimus hic deipso hebr&eo qđ intellegamus ex p̃ssimus
sensũ potius ueritatẽ quã uerborũ int̃dum ordinẽ conser¬
uantes. et miror quomodo septuaginta interp̃tũ libros
legas ñpuros ut ab eis editi sunt sed aborigene emenda¬
tos at̃q: corruptos ꝑobelos & asteriscos. et xp̃iani hominis
interp̃tatiunculã nsequaris p̃sertimcum ea q̃ additas̃ ex ho¬
minis iudaeiatq blas phemi pͥpassionẽ xp̃ieditione trastulerĩ
uis amatores seuerus septuaginta in t̃p̃tum p̃legas ea q̃ subaste¬
riscis̃ immora de deuoluminib: ut te ueterũ fautor ẽ ꝓbes: qđ
si feceris omnes ecclesiarũ biblio thecas condemnare cogeris:
uix enĩ unus aut alt̃ inuenietur liber qui ista ñhabeant por¬
ro qđ dicis ñdebuisseme int̃p̃tari p̃ueteres & nouo ute¬
aut manifesta si obscuratae quoq: in eis fallipotuisse cre¬

Expanded text:
ex Theodotionis editione ab Origene additum est. et ibi Graeca ex Theodotionis editione ab Origene additum est. et ibi Graeca transtulimus, hic de ipso Hebraico, quod intellegebamus, expressimus sensuum potius ueritatem quam uerborum interdum ordinem conseruantes. et miror, quomodo septuaginta interpretum libros legas non puros, ut ab eis editi sunt, sed ab Origene emendatos siue corruptos per obelos et asteriscos et Christiani hominis interpretatiunculam non sequaris, praesertim cum ea, quae addita sunt, ex hominis Iudaei atque blasphemi post passionem Christi editione transtulerit. uis amator esse uerus septuaginta interpretum? non legas ea, quae sub asteriscis sunt, immo rade de uoluminibus, ut ueterum te fautorem probes. quod si feceris, omnes ecclesiarum bibliothecas condemnare cogeris. uix enim unus aut alter inuenietur liber, qui ista non habeat. Porro, quod dicis non debuisse me interpretari post ueteres et nouo uteaut manifesta: si obscura, te quoque in eis falli potuisse cre
Abbreviated transcription (Latin):
& inecclesia declamantẽ sacerdotii honore suscipiunt.
me aut̃ aetatis ultimae & pene decrepitũ acmonasterii
& ruris secreta sec tantẽ paruipendunt & quaeras tibi
quos doceas siue rep̃hendas ad nos enim tantis maris atq
terrarũ ate diuisosspatiis uix uocis tuae sonus ꝑuenit
Et si forsitan litteris scripseris ante easitalia acroma susci¬
piet quã ad mecui mittendaes deferantur: qđ aut̃ in aliis
q̃risepistulis curprior mea in libris canonicis interp̃ta¬
tioasteriscos habeat & uirgas p̃notatas & postea aliã
trans lationẽ absq his signis ediderim pacetua dixerĩ
uideris mihi Ñ intellegere qđ quae sisti illa en ĩ interp̃tatio
septuaginta interp̃tũ est & ubicũq uirgulaeidest obelis
significatur quid septua ginta plusdixerint quam ha¬
betur in hebraeo ubiaut̃ astersci idest stellae p̃lucentes.

Expanded text:
et in ecclesia declamantem sacerdotii honore suscipiunt, et in ecclesia declamantem sacerdotii honore suscipiunt, me autem aetatis ultimae et paene decrepitum ac monasterii et ruris secreta sectantem parui pendunt, et quaeras tibi, quos doceas siue reprehendas. ad nos enim tantis maris atque terrarum a te diuisos spatiis uix uocis tuae sonus peruenit et, si forsitan litteras scripseris, ante eas Italia ac Roma suscipiet, quam ad me, cui mittendae sunt, deferantur. Quod autem in aliis quaeris epistulis, cur prior mea in libris canonicis interpretatio asteriscos habeat et uirgulas praenotatas et postea aliam translationem absque his signis ediderim — pace tua dixerim —. uideris mihi non intellegere, quod quaesisti. illa enim interpretatio septuaginta interpretum est et, ubicumque uirgulae, id est obeli, sunt, significatur, quod Septuaginta plus dixerint, quam habetur in Hebraeo, ubi autem asterisci, id est stellae praelucentes,
Abbreviated transcription (Latin):
iuda eus factus esti magis ꝓnobis facit sicut enĩ ñ fuit uere iu¬
daeus nec uere gentiliserit & sicut Ñ fuit uere gentilis sic
nec uere iudaeus erit . In eo aut̃ imitator gentiliũ est quia
p̃putium recepit exfide xp̃i & in differenter ꝑmittit ues¬
cicibos quos damnant iuda ei ñcultũ ut tuputas idolorũ in
xp̃o enĩ ihũ nec circum cisio estaliquid nec p̃putiũ sed obser¬
uatio mandatorũ dĩ. Quaeso igitur &iterũ atq: iterũ de¬
p̃cor ut ignoscas disputatiunculae mene & qđ motũ meũ
egressus sum tibi in putes qͥ coegisti ut rescriberẽ & mihi cũiste¬
sicoro oculos abstulisti neme putes magistrũ essemenda cii
qͥ sequor xp̃m dicentẽ egosumuia & ueritas & uita nec potest¬
fieri ut ueritatiscultor mendacio colla submittã. Neq mibi
inperitorũ plebiculã concites quite uenerantur ut ep̃m

Expanded text:
Iudaeus factus est, magis pro nobis facit. sicut enim non fuit uere IuIudaeus factus est, magis pro nobis facit. sicut enim non fuit uere Iudaeus, sic nec uere gentilis erat, et sicut non fuit uere gentilis, sic nec uere Iudaeus erat. in eo autem imitator gentilium est, quia praeputium recipit in fide Christi et indifferenter permittit uesci cibis, quos damnant Iudaei, non cultu, ut tu putas, idolorum; in Christo enim Iesu nec circumcisio est aliquid nec praeputium, sed obseruatio mandatorum dei. Quaeso igitur te et iterum atque iterum deprecor, ut ignoscas disputatiunculae meae et, quod modum meum egressus sum, tibi inputes, qui coegisti, ut rescriberem, et mihi cum Stesichoro oculos abstulisti. nec me putes magistrum esse mendacii, qui sequor Christum dicentem: ego sum uia et uita et ueritas, j nec potestfieri, ut ueritatis cultor mendacio colla submittam. neque mihi inperitorum plebeculam concites, qui te uenerantur ut episcopum
Abbreviated transcription (Latin):
iudaeorũ seduere fuerit errore. Neq: enintimitare pe¬
trũ uoluerit mentientẽ ut qđ erat metuiudaeorũ dissi¬
mularet sed tota libertate iuda eum se esse diceret nouã
clementia a postoli dum iudaeos xp̃ianos uult facere ipse
iuda eus factus est. Ñenim poterat luxoriosos ad fruga¬
litatẽ reducere nisi seluxoriosum probasset &miseri¬
uere miseri & misericorditer deplorandi qui contentione
sua & amore legis abolite a postolũ xp̃i facere iuda eũ
uec multũ inter est inter mea & tuã sententiã. quia ego
dico & petrũ & paulũ timore fideliũ iudaeorũ legis exer¬
cuis se immo simulasse mandata tuaut̃ adseris hoc eosfecis¬
seclementer ñmentientis a stu sed conpatientis affectu
dummodo illud constet uel metu uel misericordia eossimu¬
lasse esse quod ñerant illud aut̃ argumentũ qđ ad uersũ
nos uteris qđ & gent̾ib debuerit gentilis fieri si iuda eis

Expanded text:
Judaeorum; sed 751 vere fuerit in errore. Neque imitari PeJudaeorum; sed 751 vere fuerit in errore. Neque imitari Petrum voluerit mentientem, ut quod erat, metu Judaeorum dissimularet: sed tota libertate Judaeum esse se diceret. Nova clementia Apostoli; dum Judaeos Christianos vult facere, ipse Judaeus factus est. Non enim poterat luxuriosos ad frugalitatem reducere, nisi se luxuriosum probasset, et miseriuere enim miselli et misericorditei deplorandi, qui contentione sua et amore legis abolitae apostolum Christi fecere Iudaeum. nec multuminterestintei meam et tuam sententiam, quia ego dico et Petrum et Paulum timore fidelium Iudaeorum legis exercuisse, immo simulasse mandata, tu autem adseris hoc eos fecisse clementer \'non mentientis astu sed conpatientis affectu\', dum modo illud constet uel metu uel misericordia eos simulasse se esse, quod non erant. illud autem argumentum, quo aduersum nos uteris, quod et gentilibus debuerit gentilis fieri, si Iudaeis
Abbreviated transcription (Latin):
laqueos his qui credunt exiuda eis obseruandõ legẽ esse
decernens : & quia periculosũ intellegis esse quod dicis.
rursũ illud suꝑ fluis uerbis temperare conaris sineulla
salutis necessitate sicut iuda ei celebranda putant aut fal¬
lacisimulatione qđ in petro rep̃henderat. Petrus igitꝰ
simulauit legis custodiã iste aut̃ rep̃hensor petri audaci
obseruauit legitima sequitur enĩ inepistula tua. nã si
propterea illa sa cramenta celebrauit cumiamxp̃iesset¬
apostolus quia simulauit seiuda eũ ut iuda eos lucrifacerer
cur ñ etiã sacrificauit cum gentib qui & his quisine lege
erant tamquã sine lege factus est ut eos quoq: lucri face¬
ret nisi quia & illud fecit natura iudaeus & hoc totũ dix̃
ter ita subueniendũ putaret ac si ipse in eodẽ consiliole¬
beraret ñscilicet mentientis astu sed compatientis af
fectu: bene defendis paulũ qđ ñ simula uerit error ẽ

Expanded text:
laqueos his, qui credunt ex Iudaeis, obseruandam legem esse laqueos his, qui credunt ex Iudaeis, obseruandam legem esse decernens. et quia periculosum intellegis esse, quod dicis, rursum illud superfluis uerbis temperare conaris: sine ulla salutis necessitate, sicut Iudaei celebrandas putabant, aut fallaci simulatione, quod in Petro reprehenderat. Petrus igitur simulauit legis custodiam, iste autem reprehensor Petri audacter obseruauit legitima. sequitur enim in epistula tua: nam si propterea illa sacramenta celebrauit, qu\'ia simulauit se Iudaeum, ut illos lucrifaceret, cur non etiam sacrificauit cum gentibus, quia et his, qui sine lege erant, tamquam sine lege factus est, ut eos quoque lucrifaceret, nisi quia et illud fecit ut natura Iudaeus et hoc totum dixiter ita subueniendum esse sentiret, ac si ipse in eo errore laboraret, non scilicet mentientis astu sed conpatientis affectu. » Bene defendis Paulum, quod non simulaverit errorem
Abbreviated transcription (Latin):
intellego sienim salutẽ ñadfer̃cur obseruantur si aut̃
obseruanda s̃utiq salutẽ adferunt maximeq seruata
martrres faciunt ñenim obseruarentur nisi esset salutẽ
neq enĩ in differentia s̃ in terbonũ & malũ sicut philo sophi
disputant bonũ est continentia malũ luxoria in t̃utrũq
in differens ambulare. digerere. alui stercora capitis
narib: purgam̃ta ꝓicere sputa reuͤmatis iacere hoc nec
bonũ nec malũ siue enĩ feceris siue ũ feceris nec iustitiã habebis
nec iniustitiã
Obseruare aut̃ legis caerimonias p̃potest esse in differens
sed aut bonũ estaut malũ tudicis bonũ ego assero malũ & ma¬
lũ p̃solũ his qͥ ex gentib sed & his qͥ exiudaicopopulo credider̃
I hoc nifallor locodumaliuduitas ad aliud de uolueris dũ
enĩ meuis porfirium blasphemantẽ in hebionis incurris

Expanded text:
intellego. si enim salutem non adferunt, cur obseruantur ? si autem intellego. si enim salutem non adferunt, cur obseruantur ? si autem obseruanda sunt, utique salutem adferunt, maxime quae seruata martyres faciunt; non enim obseruarentur, nisi adferrent salutem. neque enim mdillerentia sunt inter bonum et malum, sicut philosophi disputant: \'bonum est continentia, malum luxuria, inter utrumque indifferens ambulare, digerere alui stercora, capitis naribus purgamenta proicere, sputis rheumata iacere\'. hoc nec bonum nec malum est — siue enim feceris siue non feceris, nec iustitiam habebis nec iniustitiam bseruare autem legis caerimonias non potest esse indifferens, sed aut bonum est aut malum est. tu dicis bonum, ego adsero malum et malum non solum his, qui ex gentibus, sed et his, qui ex Iudaico populo crediderunt. in hoc, ni fallor, loco, dum aliud uitas, ad aliud deuolueris. dum enim metuis Porphyrium blasphemantem, in Hebionis incurris
Abbreviated transcription (Latin):
p̃ sunt subiecti. Deinde qđ p̾passionẽ & resurrectionẽ
dñidato acmanifestato sacramento gratiae secundũ
ordinẽ mel chisedec adhuc putabant uetera sacramenta
Ñex consuetudine sollemnitatis sed ex necessitate salutis
essecelebranda: q̃ tam̃ sinum quã fuissent necessaria in¬
fructuosaeatq: inaniter ꝓeis macchabȩi martrres fiereNT
Postremo illud quod pp̃dicatores gratia e xp̃iana ẽ iuda eoͥs
tam quã hostes legis ꝑsequebantur. hosatq: eiusmodierrores
& uitia dicit sedamnare & stercora arbi tratũ ut xp̃m lucri¬
faceret Didicimus ꝑteq̃a postolus petrus mala reliquerit
iudaeorũ rursus tedocente discamus q̃bona eorũ tenuerit
obseruationes inquit legis quas more patrio celebrabant
sicut abipsoa postolo celebratae s̃ sineulla salutis nec essi¬
tate : Quiduelis dicere sine ulla salutis necessitate ũsatis

Expanded text:
non sunt subiecti\'; deinde, quod post passionem et resurrectionem non sunt subiecti\'; deinde, quod post passionem et resurrectionem Christi dato ac manifestato sacramento gratiae secundum ordinem Melchisedech adhuc putabant uetera sacramenta non ex consuetudine sollemnitatis, sed ex necessitate salutis esse celebranda, quae tamen si numquam fuissent necessaria, infructuose atque inaniter pro eis Machabaei martyres fierent; postremo illud, quod praedicatores gratiae Christianos Iudaei tamquam hostes legis persequerentur. hos atque huius modi errores et uitia dicit se damna et stercora arbitratum, ut Christum lucrifaceret. Didicimus per te, quae apostolus Paulus mala reliquerit Iudaeorum; rursum te docente discamus, quae bona eorum tenuerit. obseruationes, inquies, legis, quas more patrio celebrabant, sicut ab ipso Paulo celebratae sunt sine ulla salutis necessitate. quid uelis dicere \'sine ulla salutis necessitate\', non satis
Abbreviated transcription (Latin):
Iterũ dico ep̃ses ecclesiarũ xp̃i magister ut ꝓbesuerũ esse qđ
ad seris suscipe aliquẽ iuda eorũ qui factus xp̃ianus natũ sibi
filiũ circũcidat qͥ obseruet sabbatũ qͥ abstineat seacibis quos
ds̃ creauit adutendũ cum gratiarũ actione qͥ quarta decima
die mensis primiagnũ macta: et aduespertĩ. &cũ ñfeceris
rũ: uelis nolistua sententiã reꝓbabis & tunc scies operae
difficilius esse confirmare sua quã aliena rep̃hendere.
Acne forsitantibi Ñ crederemus immo ñ intellegeremus
quid diceres: frequent̃ enim sermo in longũ ꝓtractus caret
intellegentia &dũ ñsentitur abimperitis minus rep̃hen¬
ditur Inculcas & replicas. hocergo iudaeorũ paulus di¬
miserat qđ malũ habebant qđ est malũ iudaeorũ qđ paulus
dimiserat utiq illud qđ sequitur qđ ignorantes inquit dĩ
iustitiã & suã iustitiã uolentes constituere. iustitia e dĩ

Expanded text:
iterum dico: episcopus es ecclesiarum Christi magister; ut probes uerum esse. quod iterum dico: episcopus es ecclesiarum Christi magister; ut probes uerum esse. quod adseris, suscipe aliquem Iudaeorum, qui factus Christianus natum sibi filium circumcidat, qui obseruet sabbata. qui abstineat se a cibis. quos dens creauit ad utendum cum gratiarum actione, qui quarta decima die mensis primi agnum mactet ad uesperam, et. cum hoc feceris, n esse facturum —, uelis nolis tuam sententiam reprobabis et tunc disces opere difficilius esse confirmare sua quam aliena reprehendere. ac ne forsitan tibi non crederemus, immo non intellegeremus, quid diceres — frequenter enim in longum sermo protractus caret intellegentia et, dum non sentitur, ab inperitis minus reprehenditur —, inculcas et replicas: \'Hoc ergo Iudaeorum Paulus dimiserat, quod malum habebant. quod est malum Iudaeorum, quod Paulus dimiserat? utique iliustitiam et suam iustitiam uolentes constituere iustitiae dei
Abbreviated transcription (Latin):
camini agratia excidistis: & infrasispũducimini iam non
estis sublege ex quo apparet qui sublege est ñ dispensatiue
ut nr̃i uoluere maiores seduere ut tu in tellegis eũ spm̃scm̃
ñ habere qualia aut̃ s̃ p̃cepta legalia dõdocente discamus
Ego in quit dedieis p̃cepta ñbona & iustificationes in quib Ñ
uiuant in eis : haec dicimus ñ quo legẽ iuxta manicheðs &
marcionẽ destruamus quã & scãm & spiritalẽ iuxta apos¬
tolũ nouimus sed quo postquã fides uenit & temporũ pleni¬
tudo misit ds̃ filiũ suũ factũ exmuliere factũ sublege ut
eos qͥ sublegeerant redemeret. Et adoptionẽ filiorũ reci¬
peremus & nequaquã subpedagogo sed subadulto & domi¬
no & herede uiuamus: sequitur inepistula tua ñ ideo pe¬
trũ emendauit qđ paternas traditiones emendaret qđ si
facere uellet nec mendaciter nec in congruefaceret.

Expanded text:
camini; a gratia excidistis, et infra: si spiritu ducimini, iam non camini; a gratia excidistis, et infra: si spiritu ducimini, iam non estis sub lege. ex quo apparet, qui sub lege est non dispensatiue, ut nostri uoluere maiores, sed uere, ut tu intellegis, eum spiritum sanctum non habere. qualia autem sint praecepta legalia, deo docente discamus: ego, inquit, dedi eis praecepta non bona et iustificationes, in quibus non uiuant in eis. haec dicimus, non quo legem iuxta Manicheum et Marcionem destruamus, quam et sanctam et spiritalem iuxta apostolum nouimus, sed quia, postquam fides uenit et temporum plenitudo, misit deus filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos, qui sub lege erant, redimeret, ut adoptionem filiorum reciperemus et nequaquam sub paedagogo, sed sub adulto et domino et herede uiuamus. Sequitur in epistula tua: non ideo Petrum emendauit, quod paternas traditiones obseruaret, quod si facere uellet, nec mendaciter nec incongr
Abbreviated transcription (Latin):
Et iterũ deplenitudine eius nos omnes accepimus gͣratiã ꝓ
gratia quialex ꝑmorsendata est gratia aut̃ &ueritas per
ihm̃ xp̃m facta est ꝓlegis gratia q̃ p̃terit gratiã aut̃ euan¬
persona dni uaticinatur. Eccedies ueniunt dicit dñs &
consummabo domun srahel &domũ iuda testamentũ nouũ
Ñ secundũ testamentũ qđ disposui patrib: eorũ : Die quando
ad p̃hendimanũ eorũ ut educerẽ eos deterra aegrpti obser¬
ua qͥd dicat quod ñ populo gentiliũ cum quo ante ñ fecerat
tes tam̃tũ sed populo iudaeorũ cuilegẽ dederat ꝑmorsen
tes tam̃tum nouũ euangelii reꝓmittat᷑ & ne qua quã uiuant
inuetustate litterae sed in nouitate sp̃s. Paulus aut̃ suꝑ
cuius nomine nunc questio uentilatur crebras huiuscemodi
ponitsententias equib breuitatis studio pauca subnecta
ecceego paulus dico uobis nis quonã si circũcidamini xp̃s uob
nihil ꝓderit. Et i terũ euacuatiestis axp̃o qui in lege iustifi¬

Expanded text:
accepimus et gratiam pro gratia, quia lex per Moysen data est. gratia et ueritas per Iesum Christum facta est. pro legis gratia, quae praeteriit, gratiam euanpersona dei uaticinatur: ecce dies ueniunt, dicit dominus, et consummabo domui Israhel et domui Iuda testamentum nouum non secundum testamentum. quod disposui patribus eorum in die. quando adprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti. obserua, quid dicat, quod non populo gentilium. cum quo ante non fecerat testamentum, sed populo Iudaeorum, cui legem dederat per Moysen, testamentum nouum euangelii repromittat, ut nequaquam uiuant in uetustate litterae sed in nouitate spiritus. Paulus autem, super cuius nomine nunc quaestio uentilatur, crebras huiusce modi ponit sententias, e quibus breuitatis studio pauca subnectam: Ecce ego Paulus dico uobis, quoniam, si circumcidamini, Christus uobis nihil prodest, et iterum: Euacuati
Abbreviated transcription (Latin):
haec nobis incumbit necessitas ut iuda eos cũ legimis suis susci¬
piamus & licebit eis obseruare inecclesiaxp̃i quod exercue¬
runt in synagogis satanae dicã qđ sentio Ñilli xp̃iani fient
sed nos xp̃ianos facient. Quis enim xp̃ianorũ patient̃ audi¬
at qđ intua epistula continetur. Iuda eus erat paulus xp̃ianus
aut̃ factus ñ iuda eorũ sacramenta reliquerat : q̃ conueni¬
enter ille populus & legitime tempore quo oportebatac

Expanded text:
haec nobis incumbit necessitas, ut Iudaeos cum legitimis suis suscihaec nobis incumbit necessitas, ut Iudaeos cum legitimis suis suscipiamus. et licebit eis obseruare in ecclesiis Christi, quod exercuerunt in synagogis satanae, — dicam, quod sentio — non illi Christiani fient, sed nos Iudaeos facient. Quis enim hoc Christianorum patienter audiat, quod in tua epistula continetur: Iudaeus erat Paulus, Christianus autem factus non Iudaeorum sacramenta reliquerat, quae conuenienter ille populus et leg
Abbreviated transcription (Latin):
resinde labimurqͥ credentes inxp̃m ꝓpter hoc solũ ã patrib
anathematizati sunt qđ legis cerimonia xp̃i euangeliocre miscuer¬
dider̃ & sic noua confessi sunt ut uetera Ñ amitterentꝰ qͥd
dica dehebionitis qͥxp̃ia nos se esse simulant ũsq hodie ꝑtotas
orientis synagogas int̃iuda eos heresis est q̃ dicitur mineorũ
& apharisa eis nuncusq damnantur quos uulgo natar eos
nuncupant qͥ credunt in xp̃m filiũ dĩnatũ demaria uirgine & eũ
dicunt esse qͥsub pontiopilato & passus ẽ & resurrexit in
quẽ & nos credimus seddumuolunt & iuda ei esse & xp̃iani
nec iuda ei s̃ nec xp̃iani. Oro ergote ut qui nr̃o uulnusculome
defendendũ putas qđ acu foratũ immo punctũ dicitur huius
sententiae med earis uulneri qđ lancexe & ut itadicã falaricȩ
molae percussum ẽ neq: enĩ eius demes criminis in explana¬
tione scripturarũ diuersasmaiorũ sententias ponere & he¬
resimsceleratissimã rursus inecclesiã introducere. sinaut̃

Expanded text:
pter hoc solum a parentibus anathematizati sunt, quod legis caerimonias. Christi euangelio miscuerunt et sic noua confessi sunt, ut uetera non amitterent. quid dicam de Hebionitis, qui Christianos esse se simulant t usque hodie per totas orientis synagogas inter Iudaeos heresis est, quae dicitur Minaeorum et a pharisaeis huc usque damnatur, quos uulgo Nazaraeos nuncupant, qui credunt in Christum, filium dei natum de Maria uirgine, et eum dicunt esse, qui sub Pontio Pilato et passus est et resurrexit, in quem et nos credimus. sed dum uolunt et Iudaei esse et Christiani, nec Iudaei sunt nec Christiani. oro ergo te, ut, qui nostro uulnusculo medendum putas, quod acu foratum. immo punctum dicitur, huius sententiae medearis uulneri. quod lancea et, ut ita dicam, phalaricae mole percussum est. neque enim eiusdem est criminis in explanatione scripturarum diuersas maiorum sententias ponere et haeresin sceleratissimam rursus in ecclesiam introducere. sin autem