comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
rire. id uerũ ac sibi credendũ arbitret᷑. Nam & hic ñminꝰ miser est si dere tanta
id qd falsũ est ꝓcerto sibi ꝑsuasit. qu̾aquã id lucrecuis euiꝰ libris deceptꝰ ẽ opinatꝰ su
Quid enĩ huie ꝓdest deauctoris sentencia certũ cẽ quandosibi eũ ñꝑquẽ erraret
sed c̃uqͦ erraret elegerit. Percio generi est illud accomodatũ. Siquis epicurũ
lecto eius in libris aliqͦ loco ubi continenciã laudat inuutute illuĩ sũmũ
bonũ posuisse. asseueret. & idoͥ esse culpandũ. Huic enĩ quid obest eror
epicuri. sisũmũ bonũ hominis uoluptatẽ ille corporis credit. cũ iste ñse de¬
derit tã t᷑pi noxiȩꝙ sentenciȩ neq ob aliã causã ei placeat epicurꝰ. nͥ quodeũ
sensisse ñputat qd̾ sentiri ñ oporteat : Hic error ñ mͦ humanꝰ est: sed sepe
eciam homine dignissimꝰ. Quid enĩsimͥ dealiqͦ que diligerẽ nunciaretur

Expanded text:
rire, id uerum ac sibi credendum arbitretur. nam et hic non minus miser est, si de re tanta rire, id uerum ac sibi credendum arbitretur. nam et hic non minus miser est, si de re tanta id quod falsum est pro certo sibi persuasit, quamquam id Lucretius, cuius libris deceptus est, opinatus sit. quid enim huic prodest de auctoris sententia certum esse, quando sibi eum non per quem erraret, sed cum quo erraret, elegerit? tertio generi est illud adcommodatum: si quis Epicurum lecto eius in libris aliquo loco, ubi continentiam laudat, in uirtute illum summum bonum posuisse adseueret et ideo non esse culpandum. huic enim quid obest error Epicuri, si summum bonum hominis uoluptatem ille corporis credit, cum iste non se dederit tam turpi noxiaeque sententiae neque ob aliam causam ei placeat Epicurus, nisi quod eum sensisse non putat, quod sentiri non oporteat? hic error non modo humanus est, sed saepe etiam homine dignissimus. quid enim? si mihi de aliquo, quem diligerem. nuntiaretur,
Abbreviated transcription (Latin):
inqͦ id quod falsũ est uerũ putat᷑. cũ aliud qͥscripsit: putauerit. Alterũ est qua¬
ius ñtam late patens: ñ tam̃ minꝰ noxiũ: cũ id quod falsũ est uerũ putat᷑: id
tam̃ putat᷑ quod eciam ille qͥscripsit putauit. Tercuĩ est cũ exalieno scripto
intelligit᷑ aliquid ueri cũ hoc ille qͥscripsit ñ intellexerit. In quo genere non
parũ ẽ utilitatis. lmmo si diligencus consideres totꝰ legendi fructꝰ est integer
Primi generis exẽplũ ẽ ut si qͥs quã ũbi gr̃a dicat ꝙ credat radamantũ apud inferoᷤ
audire ac uidicare causas mortuoꝵ. eo quod maronis in carmine id legerit.
HTic enim errat duob modis. quod & rẽ ñcredenda credit. neq id putandus ⁊̃
eredidisse ille que legit. Alterũ genꝰ animaduerti sic potest. Si qͥs quia lucrefius
animã exathomis esse scribit eamq post mortẽ ineosde athomos solui atq inte¬

Expanded text:
in quo id quod falsum est uerum putatur, cum aliud qui scripsit putauerit. alterum est, quain quo id quod falsum est uerum putatur, cum aliud qui scripsit putauerit. alterum est, quamuis non tam late patens, non tamen minus noxium, cum id quod falsum est uerum putatur, id tamen putatur, quod etiam ille qui scripsit putauit. tertium est, cum ex alieno scripto intellegitur aliquid ueri, cum hoc ille qui scripsit non intellexerit. in quo genere non parum est utilitatis; immo si diligentius consideres, totus legendi fructus est integer. primi generis exemplum est, ut si quisquam uerbi gratia dicat et credat Rhadamanthum apud inferos audire ac diiudicare causas mortuorum, eo quod Maronis in carmine id legerit. hic enim errat duobus modis: quod et rem non credendam credit neque id putandus est credidisse ille quem legit. alterum genus animaduerti sic potest: si quis, quia Lucretius animam ex atomis esse scribit eamque post mortem in easdem atomos solui atque inte
Abbreviated transcription (Latin):
Statĩ quippe idem apłs subicit. Cum autẽ transieris ad xp̃m. auferet᷑ uelam̃. Non enĩ ait
s tegm̃ potiꝰ quo utilia tegebant᷑. Hoc modo agitur cũ his qui studiose ac pie. ñ turbide atq
impie scripturaꝵ illaꝵ sensum reqͥrunt. Demonstrant᷑ sedulo & ordo rerum ⁊ causȩ factoꝵ
atq dictoꝵ. & ueteris testam̃ti ad nouũ tanta congruentia: ut apex nullꝰ qͥñ consonet
relinquat᷑. & figurarũ tanta secreta: ut om̃ia que interp̃tando eruunt᷑: miseros
esse cogant fateri qͥ hec uolunt ante condepnare qua discere. Sed ut omissa
interim altitudine scienciȩ. sic agam tecui qͦmͦ agendiĩ arbitror cũ familiari
meo: idest sicut ego possũ ñsicut doctissimos uiros posse miratꝰ sũ. Tria genera st̃
erroris. qͥb homines errant cũ aliquid legunt. Desingulis dicã. Primũ genꝰ est

Expanded text:
adopertum est. Statim quippe idem apostolus subjicit: Cum autem transieris ad Christum, auferetur velamen . Non enim ait, adopertum est. Statim quippe idem apostolus subjicit: Cum autem transieris ad Christum, auferetur velamen . Non enim ait, sed tegmen potius, quo utilia tegebantur. Hoc modo agitur cum iis qui studiose ac pie, non turbide atque improbe, Scripturarum illarum sensum requirunt, demonstranturque sedulo et ordo rerum, et causae factorum atque dictorum et ueteris testamenti ad nouum tanta congruentia, ut apex nullus, qui non consonet, relinquatur. et figurarum tanta secreta, ut omnia, quae interpretando eruuntur, miseros esse cogant fateri, qui haec uolunt ante condemnare quam discere. Sed ut omissa interim altitudine scientiae sic agam tecum, quomodo agendum arbitror cum familiari meo, id est sicut ego possum, non sicut doctissimos uiros posse miratus sum: tria genera sunt erroris, quibus homines errant, cum aliquid legunt. de singulis dicam. primum genus est,
Abbreviated transcription (Latin):
sub iunculis legis. Quos merito paulus obiurgat tanꝗͣ infideles. quia seruitute cuicerto
tẽpore iustissima dĩ dispositione subiecti erant. iã ꝑ dñm nr̃m iħm se lib̾atos eẽ ñ credum
Hinc ẽ illud ciusdẽ apłi. Lex enĩ pedagogus nr̃ erat in xp̃o. Ille gͥ pedagogũ dedit homi¬
nib quẽ timerent. qui magistrum postea quam diligerent. In qͥb tam̃ legis preceptis ait
mandatis. qͥb nunc xp̃ianos uti fas non ẽ. quale uel sabbatũ ẽ uł circũ cisio ł sacrificia.
& si quid huiusmodi ẽ tanta mysteria continent᷑. ut om̃is pus intelligat nichil eẽ ꝑnici¬
Inde ẽ. littera occidit. spiritꝰ autẽ iuiuficat. Inde ẽ. id ipsum uelam̃ in lectione ueteris
testam̃ti man&. qđ ñ reuelat᷑. qm̃ in xp̃o euacuat᷑. Cuacuat᷑ nãq in xp̃o ñ uetꝰ testam̃tũ

Expanded text:
sub uinculis legis. quos merito Paulus obiurgat tamquam infideles, quia a seruitute, cui certo sub uinculis legis. quos merito Paulus obiurgat tamquam infideles, quia a seruitute, cui certo tempore iustissima dei dispositione subiecti erant, iam per dominum nostrum Iesum illud eiusdem apostoli: lex enim paedagogus noster erat in Christo. ille igitur paedagogum dedit hominibus. quem timerent, qui magistrum postea, quem diligerent. in quibus tamen legis praeceptis atque mandatis, quibus nunc christianos uti fas non est, quale uel sabbatum est uel circumcisio uel sacrificia et si quid huiusmodi est, tanta mysteria continentur, ut omnis pius intellegat nihil esse perniciinde est: littera occidit, spiritus autem uiuificat; inde est: id ipsum uelamen in lectione ueteris te
Abbreviated transcription (Latin):
Ine autẽ fur sum ẽ hierusałe. libera ẽ. quȩ ẽ mat̾ omiũ nostrũ. Hic gͥ illi homines mini¬
.ie mali. dũ frustrare legẽ conant᷑. eas serpturas approbare nos cogunt. Attendunt enĩ qđ
dictũ ẽ in seruitute eẽ eos qͥ sab lege sunt. & id ultimũ pre ceteris uentilant euacuati
estis a xp̃o. qui in lege iusticamini. a gr̃a excidistis. Nos hȩc om̃ia uera eẽ concedimꝰ. nec illã
legẽ necessariã eẽ dicimus. nisi cis quib ẽ adhuc utilis seruitus. ideoq utilit̃ ẽẽ latã quod
bomines qui reuocari a peccatis ratione ñ poterant. tali lege coercendi erant: penarum
scdic& istarũ. quȩ uideri ab stultis possunt minis atq t̾rorib. a qͥb grã. xp̃i cum siberat.
ñ legẽ illam dãpnat. s aliquando nos obtẽꝑare suȩ caritati. ñ seruire timori legis ĩuitat.
Ipsa ẽ grã id ẽ beneficiũ. qđ non intelligunt sibi uenisse diuinitus. qui ad huc eẽ cupiun

Expanded text:
ursum est Hierusalem, libera est, quae est mater omnium nostrum. Hic igitur illi homines minime mali, dum frustrare legem conantur, eas scripturas adprobare nos cogunt. adtendunt enim, quod dictum est in seruitute esse eos, qui sub lege sunt, et id ultimum prae ceteris uentilant: euacuati estis a Christo, qui in lege iustificamini; a gratia excidistis. nos haec omnia uera esse concedimus nec illam legem necessariam esse dicimus nisi eis, quibus est adhuc utilis seruitus, ideoque utiliter esse latam, quod homines, qui reuocari a peccatis ratione non poterant, tali lege cohercendi erant, poenarum scilicet istarum, quae uideri ah stultis possunt, minis atque terroribus: a quibus gratia Christi cum liberat, non legem illam damnat, sed aliquando nos obtemperare suae caritati, non seruire timore legis inuitat. ipsa est gratia, id est beneficium, quod non intellegunt sibi uenisse diuinitus, qui adhuc esse cupiunt
Abbreviated transcription (Latin):
substantia malũ c̃. s a b ono eno ad bonũ tẽporale. a bonosmalta si bsrantũ learsꝑ auilla
a si dligat anima rationalis peccat. q infra illã ordinatũ ẽ. Iuare ipsũ peccatuim
malĩ e. hon ea substantia quȩ pecando diligit᷑ llon g arbor illamalum eiquȩ iime
pemali. qr cũ suo peccato anima fuerit implicata. luendo pęnas discit qoset̃sit into
icer s anime ẽ qđ fecit & difficustas ex uitio pena quã artietis hos ẽ cotumudẽ¬
eipratio ui aquuã ⁊ suffocatio quã mersus patit᷑. Stilus ferreus ala ꝓir to iseritant̃
Alia qua deleamꝰ a fabro factus ẽ & in suo genere pulcher. ꝙ ad us̃ nir̃m at soriloaã

Expanded text:
substantia malum est, sed a bono aeterno ad bonum temporale, a bono spirituali ad bonum carnale, m bonum, quod si diligat anima rationalis, peccat, quia infra illam ordinatum est. Quare ipsum peccatum malum est, non ea substantia, quae peccando diligitur. Non ergo arbor illa malum est, quae iet mali, quia cum suo peccato anima fuerit implicata, luendo poenas discit, quid intersit ium ergo animae est, quod fecit, et difficultas ex vitio poena esaecipitatio in aquam, et suffocatio, quam mersus patitur. Stilus ferreus alia parte, qua scribamus, alia, qua deleamus, a fabro factus est, et in suo genere pulcher, et ad usum nostrum accommodatus:
Abbreviated transcription (Latin):
qđ subiectũ ẽ. s miseri amici huiꝰ mundi. cuiꝰ dñi erunt si filii dĩ ẽẽ uoluerint.
qm̃ dedit eis potestatẽ filios dĩ fieri. Amici gͦ huiꝰ mundi tam tument ab eiꝰ amplexu
separari: ut nichil eis sit laboriosius: quã non laborare. S cui saltẽ illud manifestũ
id qđ ẽ. At si corpora intantũ fallunt. in qͣntuni non impłent illud unũ qđ̃ con¬
iuncuntur imitari. a qͦ principio unũ ẽ quicꝗd ẽ. ad cuius similitudinẽ quicꝗd
nititur naturalit̃ apꝓbamus. qr naturaliter inpbamus quicqͥd ab unitate discedit
atq in eiꝰ dissimilitudinẽ tendit. datur intelligi esse aliquid qđ illius urã solius a quo
principio unũ ẽ quicqͥd aliquo mͦ unũ ẽ ita simile sit ut boc om̃ino impleat. ac sit
id ipsum. & hȩc ẽ ueritas. ⁊ uerbũ in pͥncipio. & uerbũ ds apud dm̃. Si enĩ falsitas exhis

Expanded text:
quod subjectum est. Sed miseri amici hujus mundi, cujus domini erunt, si filii Dei esse voluerint, quod subjectum est. Sed miseri amici hujus mundi, cujus domini erunt, si filii Dei esse voluerint, quoniam dedit eis potestatem filios Dei fieri ; amici ergo hujus mundi tam timent ab ejus amplexu separari, ut nihil eis sit laboriosius, quam non laborare. CAPUT XXXVI.-- Verbum id quod est. At si corpora in tantum fallunt, in quantum non implent illud unum quod convincuntur imitari, a quo Principio unum est quidquid est, ad cujus similitudinem quidquid nititur, naturaliter approbamus; quia naturaliter improbamus quidquid ab unitate discedit, atque in ejus dissimilitudinem tendit: datur intelligi esse aliquid, quod illius unius solius, a quo Principio unum est quidquid aliquo modo unum est, ita simile sit ut hoc omnino impleat ac sit idipsum; et haec est Veritas et Verbum in Principio, et Verbum Deus apud Deum. Si enim falsitas ex iis
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ anima mea islusionib: U̾bi ẽ uerũ qđ m̃te conspicit᷑ : Ita cogitanti iam dici potest.
Illa lux uera ẽ: qua bȩc ñ ẽẽ uera cognoscis. ꝑ hanc illud unũ udes. quo ualicas
unũ eẽ quicꝗd aliad uides. nec tam̃ hoc eẽ qđ ulud ẽ: quicꝗd mutabile uides. Ia si hec
.ris ⁊ uolubilitatis constantẽ unitatẽ uidere ñ sinunt. Loca offerunt qđ amemus.
tẽpora subripiunt qđ amamꝰ. & relinq̃t in anuma t᷑bas fantasmatũ. quib in aliud at
aliud cupiditas icitet᷑. Ita fit inquietꝰ ⁊ erũnosus aniniꝰ. frustra tenere a quib
tenet᷑ exoptans. Uocatur gͦ ad otiũ. id ẽ ut ista ñ diligat. quȩ diligi sine labore ñ
possunt. sic enĩ eis dñabitur. sic ñ tenebitur: s tenebit. Iugum meũ inqͥt leue ẽ.
Huic iugo qui subiectꝰ ẽ. subiecta habet cetera. Non ergo laborabit. ñ enĩ resistit

Expanded text:
est anima mea illusionibus? Ubi est verum, quod mente conspicitur? Ita cogitanti jam dici potest: est anima mea illusionibus? Ubi est verum, quod mente conspicitur? Ita cogitanti jam dici potest: Illa lux vera est qua haec non esse vera cognoscis. Per hanc illud unum vides, quo judicas unum esse quidquid aliud vides, nec tamen hoc esse quod illud est, quidquid mutabile videris et volubilitatis constantem unitatem videre non sinunt: loca offerunt quod amemus, tempora subripiunt quod amamus et relinquunt in animis turbas fantasmatum quibus in aliud atque aliud cupiditas incitatur: ita fit inquietus et criminosus animus, frustra tenere a quibus tenetur exoptans. Vocatur ergo ad otium ut ista non diligat, que dpossunt. Sic enim eis dominabitur, sic non tenebitur, sed tenebit. Jugum meum, inquit, leve est . Huic jugo qui subjectus est, subjecta habet caetera. Non ergo laborabit; non enim resistit
Abbreviated transcription (Latin):
quã circa tyberim nescio qͥs romulus dicit᷑ condidisse. falsa ẽ ista quã cogitans fingo. ñ
enĩ ẽ ipsa. nec ibi sũ animo nã qͥd ibi agat᷑ modo utiq scirẽ. Si unus est sol. falsus ẽ
istt. quẽ cogitans fingo. Nã ille curricula sua certis locis ⁊ tẽporib ꝑagit. istũ ego ubi
uolo & quando uolo constituo. Si unꝰ ẽ ille amicꝰ meus. falsus ẽ quẽ cogitans fingo. nam
ille ubi sit nescio. iste ibi fingit᷑ ubi uolo. Ego ipss certe unꝰ sum. & boc loco es̃ sentio co
meũ. & tam̃ figm̃to cognationis ꝑgo quolibet. loquor cũ quolib&. falsa sunt hec nec qͥsaͣ
intelligit falsa. Non ergo intelligo cum ista contẽplor. ⁊ istis credo: qr uerũ eẽ oporte. qđ
intellectu contẽplor. Numnqͥd forte ista sunt quȩ fantasmata dici solent. Unde gͦ imp

Expanded text:
quam circa Tiberim nescio quis Romulus dicitur condidisse, falsa est ista quam cogitans fingo: non quam circa Tiberim nescio quis Romulus dicitur condidisse, falsa est ista quam cogitans fingo: non enim est ipsa, nec ibi sum animo; nam quid ibi agatur modo, utique scirem. Si unus est sol, falsus est iste quem cogitans fingo: nam ille curricula sua certis locis et temporibus peragit; istum ego ubi volo, et quando volo constituo. Si unus est ille amicus meus, falsus est iste quem cogitans fingo: nam ille ubi sit nescio; iste ibi fingitur, ubi volo. Ego ipse certe unus sum, et hoc loco esse sentio corpus meum; et tamen figmento cogitationis pergo quo libet, loquor cum quo libet. Falsa sunt haec; nec quisquam intelligit falsa. Non ergo intelligo, cum ista contemplor, et istis credo; quia verum esse oportet quod intellectu contemplor: numquid forte sunt ista quae phantasmata dici solent? Unde ergo impleta
Abbreviated transcription (Latin):
pͥmus int̾ nouissima numeremur. qđ nichil ipsis nouissimis obest. s nobis plurimũ.
& ñ implet unitatẽ. intelliganiꝰ si possumꝰ non ex eo qđ ẽ nos falli. s ex eo qđ non ẽ.
Omne quippe corpꝰ uerum corpꝰ ẽ . s falsa unitas. non enim summe unum ẽ. aut intantũ
id imitatur ut impleat. & tamen nec corpꝰ ipsum eẽt. nisi utcumq unum eẽt. Porro
Sate michi qui uideat sine ulla imaginatione iusoꝵ carnalium. Date mͥ qui uideat
omnis uniꝰ principitim non eẽ nisi unum solum. a quo sit om̃e unũ. seu id impleat. seu
ñ impleat. Qui uideat date. ñ qui litiget. ñ qͥ uideri uelit se uidere qđ ñ uidet. Date
qui resistat sensib carnis. & plagis quib ꝑ illos in anima uapulauit. qui resistat consu¬
tudini hominũ. resistat laudib hominũ. qui conpungat᷑ in cubili suo. qͥ resculpat sp̃m suũ.
qui non foris diligat uanitates. & querat m̃dacia. qui iã sibi nouerit dicere: si una ron

Expanded text:
mis inter novissima numeremur. Quod nihil ipsis novissimis obest, sed nobis plurimum. ntinetur, et non implet unitatem; intelligamus, si possumus, non ex eo quod est nos falli, sed ex eo quod non est. Omne quippe corpus verum corpus est, sed falsa unitas. Non enim summe unum est, aut in tantum id imitatur ut impleat: et tamen nec corpus ipsum esset, nisi utcumque unum esset. Porro  pervicaces, date mihi qui videat sine ulla imaginatione visorum carnalium. Date mihi qui videat omnis unius principium non esse, nisi unum solum a quo sit omne unum, sive illud impleat, sive non impleat. Qui videat date, non qui litiget, non qui videri velit se videre quod non videt. Date qui resistat sensibus carnis, et plagis quibus per illos in anima vapulavit: qui resistat consuetudini hominum, resistat laudibus hominum, qui compungatur in cubili suo, qui resculpat suum spiritum, qui non foris diligat vanitates, et quaerat mendacia ; qui jam sibi noverit dicere: Si una Roma est,
Abbreviated transcription (Latin):
postꝗͣ tuas q acerrimas int̾rogationes sine ullo certo fine fluctuare ea caritate qua tͥ¬
ꝙ cõmunione ȩccłȩ catbolicȩ deuiarunt. & his qͥ suarũ scripturarũ lum̃ ⁊ spiritalis poptili
gr̃ãm qđ nouã testam̃tũ uocat᷑ habere noluert̃. qs q̃nta potui breuitate ꝑstrinxi: tenenda
ist nobis xp̃iana religio. & eiꝰ eccłȩ cõmunicatio quȩ catholica ẽ. & catholica nominatur.
non solũ a suis. uerũ etiani ab om̃ib inimicis. Ueluit nolint enĩ ipsi qͦq beretici. ⁊ scismatũ¬

Expanded text:
postquam tuas acerrimas interrogationes, sine ullo certo fine fluctuare, ea charitate qua tet communione Ecclesiae catholicae deviarunt; et his qui suarum Scripturarum lumen, et spigratiam, quod Novum Testamentum vocatur, habere noluerunt, quos quanta potui brevitate perstrinxi: tenenda est nobis christiana religio, et ejus Ecclesiae communicatio quae catholica est, et catholica nominatur, non solum a suis, verum etiam ab omnibus inimicis. Velint nolint enim ipsi quoque haeretici, et schismatu
Abbreviated transcription (Latin):
go ext̃minat. & ubi fures effodiunt ⁊ furant᷑.s thesauriate uobis tbesauros in cȩlo. ubi neq.
tinea neq rubigo ext̾minat. neq fures effodiunt. ubi enĩ ẽ thesaurus tuus ibi erit ⁊ cor
tuũ. dicit᷑ luxuriosis: qui seminat in carne de carne metet corruptionẽ. qͥ autẽ seminat
in sp̃u de sp̃u met& uitã ȩt̾nam. dicit᷑ suꝑbis: qui se exaltat humiliabit᷑. & qui se humibat
exaltabit᷑. dicit᷑ iracundis: accepisti alapã: para alterã maxillã. dicit᷑ discordiosis: diligite mi-¬
micos ur̃os dicit᷑ suꝑsticiosis : regnũ cęloꝵ intra uos ẽ. dicit᷑ curiosis: nolite querere que ui.¬
dent᷑. s quȩ ñ udent᷑ quȩ enĩ uident᷑ tẽporalia st̃. quȩ aut̃ ñ uident᷑ ȩt̃na. postremo dici¬

Expanded text:
furantur; sed thesaurizate uobis thesauros in caelo, ubi neque furantur; sed thesaurizate uobis thesauros in caelo, ubi neque tinea neque rubigo exterminat neque fures effodiunt; ubi enim est thesaurus tuus, ibi est et cor tuum; dicitur luxuriosis: qui seminat in carne de carne metet corruptionem; qui seminat in spiritu de spiritu metet uitam aeternam; diexaltabitur : dicitur iracundis, Accepisti alapam, para alteram maxillam : dicitur discordiosis, Diligite inimicos vestros : dicitur superstitiosis, Regnum Dei intra vos est : dicitur curiosis, Nolite quaerere quae videntur, sed quae non videntur. Quae enim videntur, temporalia sunt: quae autem non vident
Abbreviated transcription (Latin):
ille ⁊ gubernante pro uera salute generis humani magnũ aliqͥd ꝓpriũ. & qđ supra homines
m qua sola unus colebat᷑ ds̃. & ubi talẽ nasci oportebat. ꝑ totũ orbẽ t̾rarũ missi electi uiri
uirtutib atq sermonib diuini amoris incendia concitarunt. si confirmata saluberrima
disciplina illuminatas t̾ras posteris reliquerunt. & ne de p̃teritis loquar. quȩ licet cuiq
ñ eredere. si hodie ꝑ gentes popłosq p̃dicat᷑. in pͥncipio erat uerbũ. & uerbũ erat ap̃ dm̃
n ds erat uerbũ. hoc erat in principio ap̃ dm. om̃ia ꝑ ipsũ facta st̃. ⁊ sine ipso factum ẽ
nichil. si ad hoc ꝑcipiendũ. diligendũ. ꝑfruendũ ut anima sanet᷑. & tantȩ luci bauriendȩ
m̃tis acies conualescat. dicit᷑ auaris: nolite uobis condere thesauros in t̾ra. ubi tinea ⁊ rubł¬

Expanded text:
ille et gubernante pro uera salute generis human magnum aliquid proprium et quod supra homines ille et gubernante pro uera salute generis human magnum aliquid proprium et quod supra homines arum, in qua sola unus cole batur deus et ubi talem nasci oportebat, per totum orben terrarum missi electi uiri uirtutibus atque sermonibus diuin amoris incendia concitarunt; si confirmata saluberrima disci plina inluminatas terras posteris reliquerunt; et ne de prae teritis loquar, quae licet cuique non credere, si hodie pe gentes populosque praedicatur: in principio erat uerbum et uerbum erat apud deum et deus erat uerbum hocnihil. Si ad hoc percipiendum, diligendum, perfruendum, ut anima sanetur, et tantae lucis luci hauriendae mentis acies convalescat, dicitur avaris: Nolite vobis condere thesauros in terra, ubi tinea et rub
Abbreviated transcription (Latin):
magnus atq dumus. qui talia popłis ꝑsuader&e credenda saltĩ. si ꝑcipere non ualerent.
ut si qui possent ꝑcipere ñ prauis opinionib multitudinis inplicati. uulgarib obruerentur
errorib. eũ diuinis bonorib dignũ iudicarent: responder& credo ille non posse hoc ab bomine
fieri. nisi quẽ forte ipsa dĩ uirtus atq sapientia ab ipsa rerũ natura exceptũ. nec bominũ
magisterio. s intima illuminatione ab ipsis cunabulis alustratũ tanta honestar& gr̃a. tant
firmitate roborar&. tanta deniq maiestate subueherq ut om̃ia contẽpnendo quȩ praui
homines cupiunt. & om̃ia ꝑpetiendo quȩ horrescunt. ⁊ om̃ia faciendo quȩ mirant᷑: genus
humanũ ad tã salubrẽ fidem sũmo amore atq auctoritate conuerter&: De bonorib uͦ eiꝰ
frustra se consuli. cũ facile possit existimari qͣnti honores debeant᷑ sapientiȩ dĩ. qua gestante

Expanded text:
magnus atque diuinus, qui talia populis persuaderet credenda saltem, si uere percipere non ualerent, magnus atque diuinus, qui talia populis persuaderet credenda saltem, si uere percipere non ualerent, ui, si qui possent percipere, non prauis opinionibus multitudinis implicati uulgaribus obruerentur erroribus, eum diuinis honoribus dignum iudicaret: responderet, credo, ille non posse hoc ab homine fieri nisi quem forte ipsa dei uirtus atque sapientia ab ipsa rerum natura exceptum nec hominum magisterio, sed intima inluminatione ab incunabulis inlustratum tanta honestaret gratia, tanta firmitate roboraret, tanta denique maiestate subueheret, ut omnia contemnendo quae praui homines cupiunt et omnia perpetiendo quae horrescunt ei omnia faciendo quae mirantur genus humanum ad tam salubrem fidem summo amore atque auctoritate conuerteret de honoribus uero eius frustra se consuli, cum facile possi existimari quanti honores debeantur sapientiae dei, qua gestante
Abbreviated transcription (Latin):
locis. nec tẽpore uariatã. seo imũ atq idt om̃i ex parte seruantt̃. quã non crederent eẽ
bomines. cũ ipsa uere sãmeq. sit. cetera nasci. occidere. fluere. labi. & tam̃ inquantũ sunt
ab illo et̃no dõ ꝑ eiꝰ ueritatẽ fabricata constare. in qͥb animȩ tantũ rationabili & intellecti¬
ali datũ ut eiꝰ et̃nitatis contẽplatione ꝑfruat᷑. atq afficiat᷑ ex ea. ȩt̃nãq uitã possit mereri.
s dũ nascentiũ atq transeuntiũ rerũ amore ac dolore satiat᷑. & dedita consuetudmi huiꝰ uts
atq sensib corporis mnanib euanescit imaginb irrid& eos qͥ dicunt eẽ aliqͥd qđ nec istis
ocilis uideat᷑. neq ullo fantasiate cogitetur. s m̃te sola & intelligentia cerni queat: cũ hy̧c
gͣ sibi a magistro ꝑsuaderent᷑. si ex eo querere ille discipulus utrũ si qͥsquã exister& uir

Expanded text:
locis nec tempore uariatam, sed unum atque idem omni ex parte seruantem, quam non crederent esse locis nec tempore uariatam, sed unum atque idem omni ex parte seruantem, quam non crederent esse homines, cum ipsa uere summeque sit; cetera nasci, occidere, fluere, labi, et tamen in quantum sunt ab illo aeterno deo per eius ueritatem fabricata constare; in quibus animae tantum rationali et intellectuali datum, ut eius aeternitatis contemplatione perfruatur atque afficiatur ex ea aeternamque uitam possit mereri; sed dum nascentium atque transeuntium rerum amore ac dolore sauciatur et dedita consuetudini huius uitae atque sensibus corporis inanibus uanescit imaginibus, inridet eos qui dicunt esse aliquid quod neque istis uideatur oculis nec ullo phantasmate cogitetur, sed mente sola et intellegentia cerni queat; cum haec ergo sibi a magistro persuaderentur, si ex eo quaereret ille discipulus, utrum, si quisquam exsisteret uir
Abbreviated transcription (Latin):
Illud tam̃ fidentissime dixerĩ. pace hoꝵ om̃iũ qui eoꝵ libros ꝑuicacit᷑ diligunt. xp̃ianis
tẽporib quȩnã religio potissimũ tenenda sit. & quȩ ad ueritatẽ ac beatitudmnẽ uia.
ion cẽ dubitandũ. Si enĩ plato ipse uiueraȩ. & me int̾rogantẽ non aspnaret᷑. ueł potsꝰ
si quis eus discipulis eo ipso tẽpore quo uniebat cũ sibi ab illo ꝑsuadtretur ñ corpo¬
reis oculis seo pura m̃te ueritatẽ uideri. cui quȩcũq anima inbesissa eã beatã focri
ptq ꝑfectã ad quã ꝑcipiendã nichil magis impedire quã uitã libidinsb. Aeda pre
falsas imagines rerum sensibiliũ. quȩ nobis ab hoc sensibili mundo per ccrpus im presse.
uarias opiniones erroresq generarent. quã ob rt̃ sanandũ et̃ amnnũ ad intuendã incõmutabilẽ
rerũ formã & codẽ modo sẽꝑ se habentẽ atq undiq fui simiłẽ pulchrit tlinẽ. nec distentã

Expanded text:
Fidentissime dixerim pace horum omnium, qui eorum libros peruicaciter diligunt, christianis temporibus quaenam religio potissimum tenenda sit et quae ad ueritatem ac beatitudinem uia non esse dubitandum. si enim Plato ipse uiueret et me interrogantem non aspernaretur, uel potius si quis eius discipulus eo ipso tempore quo uiuebat, cum sibi ab illo persuaderetur non corporeis oculis, sed pura mente ueritatem uideri; cui quaecumque anima inhaesisset, eam beatam fieri atque perfectam; ad quam percipiendam nihil magis impedire quam uitam libidinibus deditam et falsas imagines rerum sensibilium, quae nobis ab hoc sensibili mundo per corpus impressae uarias opiniones erroresque generarent; quam ob rem sanandum esse animum ad intuendam incommutabilem rerum formam et eodem modo semper se habentem atque undique sui similem pulchritudinem, nec distentam
Abbreviated transcription (Latin):
sed plane puerilẽ. Longe omnino longe se aliter mani chei desipiunt quã
hic finẽ libro ficiamꝰ. In quo memineris uolo. nondum me manicheos cepisse
refellere. & illas nugas noncdum inuasisse. neq deipsa catholica magniĩ aliquid
peruisse: sed uoluisse tantũmͦ eruere cͥ sipossem falsam opinionẽ de uerisapiant
maliciose aut impente nobis insinuatã. & erigere ad magna quedam. et di¬
uina discenda. Quare hoc uolum̃ ita sese habeat. Placatiore autem animo tuo

Expanded text:
sed plane puerilem. Longe omnino, longe se aliter, non ut Manichaei desipiunt, sed plane puerilem. Longe omnino, longe se aliter, non ut Manichaei desipiunt, hic finem libro faciamus: in quo memineris volo, nondum me Manichaeos coepisse refellere, et illas nugas nondum invasisse: neque de ipsa Catholica magnum aliquid aperuisse; sed voluisse tantummodo eruere tibi, si possem, falsam opinionem de veris Christianis malitiose aut imperite nobis insinuatam, et erigere ad magna quaedam et divina discenda. Quare hoc volumen ita sese habeat: placatiore autem animo tuo
Abbreviated transcription (Latin):
quo illi homines ex sangues corporib sed crassi m̃tib aspirare ñpossunt: dm̃scilicet
ñ eẽ corporeũ. nullã eiꝰ paitẽ corporeis oculis posse sentiri. nichil desubstancia eiꝰ
atq natura. ullomͦ eẽ uiolabile. aut cõmutabile. aut cõpositũ. aut fic tum.
Que simͥ concedis. ñ enĩ aliter dedõ senciendũ ẽ. omnia illoru machinam̃ta subũsa
sunt. Illud uͦ qͦmͦ sit. ut nec ds malũ genuerit. aut fecerit. nec ulla sit. fuerit ui
umqua natura atq substancia. quã ñds aut genuerit. aut fecerit. et cam̃ nos
amalo liberet. tã necessari is rationib approbat᷑. ut dubitare omnino ñpossit.
pͥsertim tͥ. atq talibus. si tam̃ bono ingenio pietas & pax quedã m̃tis accedat.
sine quia decantis rebus nichil porsus intelligi potest Et ñhecfama defumoe᷑.
et nescio qua fabella ꝑsica cui satis ẽ aurẽ accõmodare. & animũ ñ subtiler

Expanded text:
quod illi homines exsangues corporibus, sed crassi mentibus, aspirare non possunt: Deum scilicet quod illi homines exsangues corporibus, sed crassi mentibus, aspirare non possunt: Deum scilicet non esse corporeum, nullam ejus partem corporeis oculis posse sentiri, nihil de substantia ejus atque natura ullo modo esse violabile aut commutabile, aut compositum, aut fictum; quae si mihi concedis non enim aliter de Deo sentiendum est, omnia illorum machinamenta subversa sunt. Illud vero quomodo sit, ut nec Deus malum genuerit aut fecerit, nec ulla sit fueritve unquam natura atque substantia, quam non Deus aut genuerit aut fecerit, et tamen a malo nos liberet; tam necessariis rationibus approbatur, ut dubitari omnino non possit: praesertim tibi, atque talibus; si tamen bono ingenio pietas et pax quaedam mentis accedat, sine qua de tantis rebus nihil prorsus intelligi potest. Et hic non fama de fumo est, et nescio qua fabella Persica, cui satis est aurem accommodare, et animum non subtilem,
Abbreviated transcription (Latin):
auditores erigunt adquerendũ. sed ea docent excitatos. ut uel dormire semꝑ sa
set qua illo m̃ uigilare. Celetargicis enĩ freneticos faciunt. Inter qͦs morbos cumsit
uterq plerũq mortifer. hoc tam̃ inter est quod letargici sine aliena uexcatione moxi¬
untur frenetie aute multis samis & eispotissimũ qͥuolunt subuenire metuendus est
animi tepestate t̾bat᷑ nec t̾rȩ paiticula regnũ eiꝰ ẽ.RTulla flagicia uel scelera prob
aut imꝑat. nũꝗ m̃tit᷑. hec enĩ atq huiꝰ modi nosmouebant. cũ ea magis in iectio¬
nib quaterent. & hanc eẽ ueteris testam̃ti disciplinã insimularent. Qd omnino
falsissimũ ẽ. Itaq illos rectȩ rephendere ista concedo. Quid gͥdidici. quid putas. nisi
cũ ista rephendunt᷑ disciplinã catholicã ñ rep̃hendi: Ita quod apud uerũ didicerã
teneo. quod falsum putauerã respuo. Sed & alia multa me docuit aeccła catho

Expanded text:
auditores erigunt ad quaerendum, sed ea docent excitatos, ut uel dormire semper satius auditores erigunt ad quaerendum, sed ea docent excitatos, ut uel dormire semper satius sit quam illo modo euigilare. de lethargicis enim phreneticos faciunt: inter quos morbos. cum sit uterque plerumque mortiferus, hoc tamen interest, quod lethargici sine aliena uexatione moriuntur, phreneticus autem multis sanis et eis potissimum, qui uolunt subuenire, metuendus estanimi tempestate turbatur nec terrae particula regnum eius est, nulla flagitia uel scelera probat aut imperat, numquam mentitur. haec enim atque huiusmodi nos mouebant, cum ea magnis inuectionibus quaterent et hanc esse ueteris testamenti disciplinam insimularent: quod omnino falsissimum est. itaque illos recte repcum ista reprehenduntur, disciplinam catholicam non reprehendi? Ita quod apud eos verum didiceram, teneo: quod falsum putaveram, respuo. Sed et alia multa me docuit Ecclesia catholica,
Abbreviated transcription (Latin):
una queq disciplina qũa ꝙ uilis. et facilis. ut percipi possit doctorẽ. aut magistrum
requirit. quid temerarie suꝑbiȩ pleniꝰ. quã diuinorum sacram̃toꝵ libros. & abĩtp̃tib
suas nolle cognoscere. & in cognitos uelle dãpnare: Qu̾adbrẽ siquid te uel ratio
catholice ⁊epianitatis cepiafide. alacri spe. simplici caritate. cõmittas. dm̃q ipsũ cuiꝰ
uniꝰ & bonitate facti sumꝰ. & iusticia penas luimꝰ. & clemencia libȩglm̃. orare non
cesses. Ira t neq p̃cepta &. disputationes doc tissimoꝵ hominũ. et ueit xepianoꝵ neq
libri. neq serenȩ ipse cogitationes defuerint: quib facile qđ queris inuenias. Nari
istos ũbosos &. miseros qͥđ enĩ aliud micius dixerim: penitus destre. Qui dum
nimis querunt unde sit malũ. nichil reperiunt nͥ malũ. Inqua quastione sepe

Expanded text:
unaquaeque disciplina, quamquam uilis et facilis, ut percipi possit, doctorem aut magistrum unaquaeque disciplina, quamquam uilis et facilis, ut percipi possit, doctorem aut magistrum requirit, quid temerariae superbiae plenius, quam diuinorum sacramentorum libros et ab interpretibus suis nolle cognoscere et incognitos audere damnare ? Quamobrem si quid te uel ratio,catholicae christianitatis te pia fide, alacri spe, simplici caritate committas deumque ipsum, cuius unius et bonitate facti sumus et iustitia poenas luimus et clementia liberamur, orare non cesses. ita tibi neque praecepta et disputationes doctissimorum hominum et uere christianorum neque libri neque serenae ipsae cogitationes defuerint, quibus facile quod quaeris inuenias. nam istos uerbosos et miseros — quid enim aliud mitius dixerim ? — penitus desere: qui dum nimis quaerunt, unde sit malum, nihil reperiunt nisi malum. in qua quaestione saepe
Abbreviated transcription (Latin):
m̃tis in dm̃. nec sine qͥbusdã scintillis uircutis accusant. Hoc factũ ẽ diuina
puidencia ꝑprophetarũ uaticinia. ꝑhumanitatẽ ddoctrinãq xꝑi. ꝑ apłoꝵ¬
oportunitate miracula. Eũ gͥ tantũ auxiliũ dĩ tantũ ꝓfectũ fruc̾¬
tũq uideamꝰ. dubitamꝰ nos ei aeccłe condere gremio. que usq ad confessu¬
nẽ generis humani. ab apłica sede ꝑsuccessiones ep̃oꝵ frustra hereticis
cireũlatrantib & partiͣ plebis ipsuis i udicio. partĩ concilioꝵ grauitate
partim eciam miraculoꝵ maiestate dipnatis colum̃ auc toritatis obtinuit : cui nolle̾
primas partes dare. uel sũme ꝓfecto impietitis ẽ. ud p̃cpitis atroganciȩ. Nasi nuilla cetea
usapienciã salutẽq animis uia ẽ. nisi cũ eos rationi p̃colit fides. quid c̃ aliud ĩgrati
eẽ opi. atq aipcilio diuino. qu̾a tanto labore p̃ditȩ auc toritati uelle resistere: Et si

Expanded text:
mentis in deum nec sine quibusdam scintillis uirtutis accusant. hoc factum est diuina mentis in deum nec sine quibusdam scintillis uirtutis accusant. hoc factum est diuina prouidentia per prophetarum uaticinia, per humanitatem doctrinamque Chriopportunitate miracula. Cum igitur tantum auxilium Dei, tantum ubitabimus nos ejus Ecclesiae condere gremio, quae usque ad confessionem generis humani ab apostolica Sede per successiones episcoporum, frustra haereticis circumlatrantibus, et partim plebis ipsius judicio, partim conciliorum gravitate, partim etiam miraculorum majestate damnatis, culmen auctoritatis obtinuit? Cui nolle primas dare, vel summae profecto impietatis est, vel praecipitis arrogantiae. Nam si nulla certa ad sapientiam salutemque animis uia est, nisi cum eos rationi praecolit fides, quid est aliud ingratum esse opi atque auxilio diuino, quam tanto robore praeditae auctoritati uelle resistere? et si
Abbreviated transcription (Latin):
consultũ reb humanis arbitraris. quod nichil t̃renũ. nchił igneum
nichil demq quod corporis sensus attingit. ꝓdõ colendu eẽ. Aquem
solo intellectu ãbigendũ ẽ. nͣpauci doctissimi difputant. sed imptu
etiã uul gꝰ mariũ. feminarũq intã multis diũsisq generib & creuit.
& p̾dicat᷑ : quod continencia usq adtȩmussimũ uictũ panis et aque
et noncotidiana solũ. s etiã ꝑcontextos plurs dies ꝓpecuata ieiunia
qđ castitas usq ad coniugi i plisq contẽptũ  quod paciencia usq
adcruces. flammasq neglectas. qd̾ liberalitas usq ad patrimonia
distributa pauꝑib quos deniq tocius mundi huuis aspernatio usq
addesiderium mortis intenditur: Pauci heofaciunt pauciores pruden¬
ter faciunt. S populi probant. populi audiunt. populi farient. diligt᷑
postremũ populi. Populi suã inbecillitatẽ quod ista ñposst᷑ nec sine ꝓuecti

Expanded text:
consultum rebus humanis arbitraris, quod nihil terrenum, nihil igneum, consultum rebus humanis arbitraris, quod nihil terrenum, nihil igneum, nihil denique, quod corporis sensus adtingit, pro deo colendum esse. asolo intellectu ambiendum est, non pauci doctissimi disputant, sed imperitum etiam vulgus marium feminarumque in tam multis diversisque gentibus et credit et praedicat? quod continentia usque ad tenuissimum uictum panis et aquae et non cotidiana solum, sed etiam per contextos plures dies perpetuata ieiunia, quod castitas usque ad coniugii prolisque contemptum, quod patientia usque ad cruces flammasque neglectas, quod liberalitas usque ad patrimonia distributa pauperibus. quod denique totius huius mundi aspernatio usque ad desiderium mortis intenditur? pauci haec faciunt, pauciores bene prudenterque faciunt, sed populi probant, populi laudant, populi fauent, diligunt postremum populi: populi suam inbecillitatem, quod ipsa non possunt, non sine prouectu
Abbreviated transcription (Latin):
Atsisolita eent. mira ñcent. lãdiei & noctisuices. ꝙ constant issimũ orli¬
nẽ rerum celestiũ. annorũ quadrifariã comũsionẽ. decidentes redeun¬
tesq stondes arborib insinitã uimseminũ. pulcritudinẽ lucis. coloꝵ
sonorũ. odorũ. saporũꝙ uarietates. da qͥpͥmũ uideat. atq: senciat᷑. cũ
quo tamͣ loqͥpossimꝰ. ebescit. obruit̾q miraculis. Nosũ hec om̃ia ñ cogno̾¬
cendi facultate. quid em̃ causis horum obscurius. Sed cere sentiendi
assiduitate contẽpnimꝰ Eacta st̃ gͥ illa oportunissime. ut his multititu¬
ne credenciũ congregata atq ꝓpagata: inipsos mores utilis conũceret᷑
auetoritas. Mores autẽ qͥlibet tcantũ ualent adoptinendas hominũ
m̃tes ut eciã que in his praua st̃ quod fere suꝑantib libidinib eueu
mꝓbare cicius et decestari. quã deserere aut mutare possimꝰ. Ratũ ne

Expanded text:
at si solita essent, mira non essent. nam diei et noctis uices et constantissimum ordiat si solita essent, mira non essent. nam diei et noctis uices et constantissimum ordinem rerum caelestium, annorum quadrifariam conuersionem, decidentes redeuntesque frondes arboribus, infinitam uim seminum, pulchritudinem lucis, colorum, sonorum. odorum saporumque uarietates da qui primum uideat atque sentiat, cum quo tamen loqui possimus, hebescit obruiturque miraculis; nos uero haec omnia non cognoscendi facilitate — quid enim causis horum obscurius? — sed certe sentiendi adsiduitate contemnimus. facta sunt igitur illa oportunissime, ut his multitudine credentium congregata atque propagata in ipsos mores utilis conuerteretur auctoritas. Mores autem quilibet tantum ualent ad obtinendas hominum mentes. ut etiam quae in his praua sunt, quod fere superantibus libidinibus euenit, inprobare citius et detestari quam deserere aut mutare possimus. parumne
Abbreviated transcription (Latin):
eũ eã resnchil spectatori conferat cõmodi p̾ter ipsũ spec taculũ. mirat᷑
tantũm. Si qͥs autẽ gͣui & desperato morbo affectꝰ. mox ut iussũ fuerit con¬
ualescat. ãmirationẽ sanitatis suȩ. sanantis eciã caritate suꝑabit. Talia
facta sunt illo tẽpore qͦds inuero homine quantũ sat erat hominibus
apparebat. Sanati languidi. mundati lepsi. ĩ cessus elaudis. eccisuisus.
sundis auditꝰ est reddit᷑. Homines illiꝰ tẽporis aquã inuinũ conu̾sam.
sicurata quinq milia quinq panib transita pedib maria. mortuos
nsurgentes indert̃. Ita queda corpori manifestiori beneficio. quedã
uͦ m̃ti occultiore signo: ꝙ om̃ia hominib maiestatis testimonio consi¬
litant. Sic inse tunc animas errantes mortalũ. diuma cõmouebat
auctoritas. Cur inquis ista mñfiunt: quia ñ mouerent ñmira ẽẽnt

Expanded text:
cum ea res nihil spectatori. adferat commodi praeter ipsum spectaculum, miratur cum ea res nihil spectatori. adferat commodi praeter ipsum spectaculum, miratur tantummodo. si quis autem graui et desperato morbo adfectus mox, ut iussum fuerit, conualescat, admirationem sanitatis suae sanantis etiam caritate superabit. talia facta sunt illo tempore, quo deus in uero homine, quantum sat erat, hominibus adparebat: sanati languidi, mundati leprosi; incessus claudis, caecis uisus, surdis auditus est redditus. homines illius temporis aquam in uinum conuersam, saturata quinque milia quinque panibus, transita pedibus maria, mortuos resurgentes uiderunt: ita quaedam corpori manifestiore beneficio, quaedam uero menti occultiore signo, et omnia hominibus maiestatis testimonio consulebant: sic in se tunc animas errantes mortalium diuina commouebat auctoritas. cur, inquis, ista modo non fiunt? quia non mouerent, nisi mira essent;
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. Nch il horii ẽ necessaruĩ sapienti. Qͥs negat: S idnc̃ agit᷑. ut sapientes eẽ
possimꝰ idest inherere ueritati. q pfecto sordidus animꝰ ñpotest. St̃ auteͣ
fordes ammiut breui explicẽ. amor qͥrũlibet rerũ p̃ter animũ et dm̃
Aqͥb: sordib quanto ẽ qͥs purgacior. tanto faciliꝰ uerũ intuet᷑. Uerũ gͥ
uidere uelle ut animũ purges. cũ idõ purget᷑ ut uideas. ꝑuersũ cerce atꝙ
pͣposterũe᷑. Homini gͦ ñualenti uerũ intueri ut adidfiat idoneus. seq
purgari sinat. auctoritas p̾sto ẽ. quã ut paulo ante dixi. partĩ miraculis. partĩ
multitudine ualere nemo ãbigit. Miraculũ uoco. qͥc qͥd̾ arduũ. aut ĩsolitũ
supra spẽ. uel ficuiltatẽ᷑ mirantis apparet. In qͦ genere nichil ẽ populis aptius.
et omninostuitis. homib quã iã qd sensib ãmouet᷑. S rursus hec ĩduo di¬
eciã grãm. beniuoleneiãq conciliant. Nã siqͥs uolantẽ hominẽ cernat.

Expanded text:
cessarium sapienti, quis negat? sed id nunc agitur, ut sapientes esse possimus, id est inhaerere ueritati: quod profecto sordidus animus non potest. sunt autem sordes animi. ut breui explicem. amor quarumlibet rerum praeter animum et deum; a quibus sordibus quanto est quisque purgatior, tanto uerum facilius intuetur. uerum igitur uidere uelle, ut animum purges, cum ideo purgetur, ut uideas, peruersum certe atque praeposterum est. homini ergo non ualenti uerum purgarique se sinat, auctoritas praesto est: quam, ut paulo ante dixi, partim miraculis, partim multitudine valere nemo ambigit. Miraculum voco, quidquid arduum aut insolitum supra spem vel facultatem mirantis apparet. In quo genere nihil est populis aptius et omnino stultis hominibus, quam id quod sensibus admovetur. Sed rursus haec in duo dietiam gratiam beneuolentiamque conciliant. nam si quis uolantem hominem cernat,
Abbreviated transcription (Latin):
lo qͦq ꝓcedere sp̃m sc̃m: ꝓpħica atq aplica nobis doctrina cõm̃dat. Isayas enĩ dicit de filio
Percuti& t̃ram uirga oris sui. & sp̃u labioꝵ suoꝵ int̃fici& impiũ. De qͦ etiã apłsait: Iuẽ mi
.fici& dñs iħs sp̃u oris sui Quẽ etiã ipse unicus dĩ filius sp̃m oris sui ẽẽ significans. post resurrecti.¬
.onẽ suã insufflans in discipulos ait. Accipite spm scm̃. De ore uͦ ipsius dñi iħu ait ioħs in apo¬
calypsi. qr gladius utq parte acutꝰ ꝓcedebat. Ipse gͦ sp̃s oris eiꝰ. ipse ẽ glaclꝰ qͥ de ore eiꝰ ꝓcedit¬

Expanded text:
 sanctum, prophetica atque apostolica nobis doctrina commendat. Isaias enim dicit de Filio: Percutiet terram virga oris sui, et Spiritu labiorum suorum interficiet impium . De quo et Apostolus aiinus Jesus Spiritu oris sui . Quem etiam ipse unicus Dei Filius Spiritum oris sui esse significans, post resurrectionem suam insufflans in discipulos ait: Accipite Spiritum sanctum . De ore vero ipsius Domini Jesu ait Joannes in Apocalypsi quia gladius utraque parte acut
Abbreviated transcription (Latin):
sicut qͥdã ex illis murmurauert̃. ⁊ ꝑierunt ab ext̃minatore. Om̃na autẽ ista in fig̾a
Est item apud apłm allegoria quȩdã. sane ad causam maxime ꝑtinens. ideo qđ ide ipsi eã
in disputando ꝓferre atq ostentare consuert. Ide enĩ paulus dicit ad galathas. Scriptũ
ẽ enĩ qđ abraham duos filios habuit. unũ de ancilla. ⁊ unũ de libera. S is qͥdẽ qui de a

Expanded text:
sicut quidam ex illis murmuraverunt, et perierunt ab exterminatore. Omnia autem ista in figura sicut quidam ex illis murmuraverunt, et perierunt ab exterminatore. Omnia autem ista in figura evenerunt . Est item apud Apostolum allegoria quaedam, sane ad causam maxime pertinens, ideo quod ipsi eam in disputando proferre atque ostentare consuerunt. Idem enim Paulus dicit ad Galatas: Scriptum est enim quod Abraham duos filios habuit; unum de ancilla, et unum de libera: sed is quide
Abbreviated transcription (Latin):
dicã. qui etiã ipsam exodi historiã future xp̃ianȩ plebis allegoriã fuisse significat. ad
corinthios epła pͥma. Nolo autẽ uos ignorare fr̃s. qr patres nr̃i oñis sub nube suer̃t
& om̃is ꝑ mare transier̃t. ⁊ om̃s in moysen baptizati sunt in nube ⁊ mari. Et oñis
eundẽ cibũ spiritalẽ manducauert̃. & oñis eundẽ potũ spiritalẽ bibert̃. Bibebant
autẽ de spiritali consequenti eos petra: Petra autem fuit xp̃s. s non in plurib ea
bene cõplacuit dõ. Prostrati enĩ sunt in deserto. Hȩc autẽ figurȩ ñrȩ fuerunt. ut
ñ simus cupidi maloꝵ. sicut ⁊ illi concupier̃t: Neq idola colamus. sic̃ qͥdã ex illis. sic̃
scriptũ ẽ. Sedit populus manducare. ⁊ bibere. ⁊ surrexert̃ ludere. Neq fornicem̃.
tẽptemus xp̃m sicut qͥdã eoꝵ tẽptauert̃. & a serpentib interiert̃. Neq murmura

Expanded text:
stolus ipsam Exodi historiam futurae Christianae plebis allegoriam fuisse significat, ad stolus ipsam Exodi historiam futurae Christianae plebis allegoriam fuisse significat, ad Corinthios Epistola prima: Nolo autem vos ignorare, fratres, quia patres nostri omnes sub nube fuerunt, et omnes mare transierunt, et omnes in Mouerunt et omnes eundem potum spiritalem biberunt. bibebant enim de spiritali petra prosequenti eos; petra autem fuit Christus. sed non in pluribus eorum bene conplacuit deo; prostrati enim sunt in deserto. haec autem figurae nostrae fuerunt, ut non simus cupidi malorum, sicut et illi concupierunt. neque idola colamus, sicut quidam ex illis, sicut scriptum est: et sedit populus manducare et bibere et surrexerunt ludere. neque ftentemus Christum, sicut quidam eorum tentaverunt, et a serpentibus interierunt. Neque murmuremus,
Abbreviated transcription (Latin):
peto placidissimo ⁊ serenissimo iudicio mecũ consideres. Nlosti enĩ qđ auctoris sui
Uolunt enĩ nescio qͦs corruptores diumoꝵ libroꝵ ante ipsius manichei tẽpora fuisse:
Corrupisse autẽ ilos qui iudeoꝵ legẽ euuangelio nuscere cupiebant. Hoc de sp̃u sancto
dicere nequeunt. nͥ forte diunasse illos asserant. & possusse in suis libris qđ contra
de sp̃u sc̃õ alias planiꝰ aliqͥd eloquemur. Nunc ad hoc qͦ intenderã redeamꝰ. Nam &
storiã ueteris testam̃ti. & ȩthimologiã ⁊ analogiã in nouo testam̃to inueniri. satis
ut puto ẽ demonstratũ. De allegoria restat ostendere. Ipse liberator nr̃ in euuangelio
allegoria utit᷑ ex ueteri testam̃to. Generatio inqͥt hȩc signũ querit. & ñ dabit᷑ ei nisi
signum ionȩ ꝓpħȩ. Sicut enĩ ionas in uentre ceti trib dieb ⁊ trib noctib fuit. sic
& filius hominis trib dieb ⁊ trib noctib erit in corde t̃rȩ. Nam qͥd ego de apło pau¬

Expanded text:
peto placidissimo et serenissimo iudicio mecum consideres. nosti enim, quod auctoris sui uolunt enim nescio quos corruptores diuinorum librorum ante ipsius Manichaei tempora fuisse, corrupisse autem illos, qui Iudaeorum legem euangelio miscere cupiebant. hoc de spiritu sancto dicere nequeunt, nisi forte diuinasse illos adserant et posuisse in suis libris, quod contra de spiritu sancto alias planius aliquid eloquemur. nunc ad hoc, quod intenderam, redeamus. Nam et historiam ueteris testamenti et aetiologiam et analogiam in nouo testamento inueniri satis, ut puto, est demonstratum; de allegoria restat ostendere. ipse liberator noster in euangelio allegoriam utitur ex uetere testamento. generatio, inquit, haec signum quaerit; non dabitur ei nisi signum Ios hominis tribus diebus et tribus noctibus erit in corde terrae. Et Apo