comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
os mn unmoitalẽ ereat. Mirabilis noui¬
tas. Quid dicis: Prsus inqͥt: omnem
hominẽ ds̃ ĩmortalẽ creat. Quare gͦ:
moriuntur paruuli infantes: Ham si
dicãt quare moriunt᷑ grandes homines:
dicturus es mͥ peccaueruint. E rgo de
maiorũ etate ñ disputabo. paruulorũ
infantiã contra te testẽ citabo. Honlo
in suis utiq oꝑibꝰ in nocentes sunt. nichil
secũ. nͥ qͦd de pͥmo homine traxerunt ha¬
in xp̃o uiuificent᷑ qͥ ĩ adã mortui st̃:
ut qͥa inqͥnati st̃ generatione purgent᷑
re generatione: Ipsos gͦ: testes citabo.Res¬
ponde mͥ qͣre moriunt᷑: si om̃s homines
ĩmortales nascunt᷑: & qm̃ peccant ideo
moriunt᷑. Quid putatis dici potuisse:
Quȩ aures ferunt Peccauerunt & ipsi.
li bi peccauerunt rogo ce quando peccaue¬

Expanded text:
s immortalem creat modo. Mirabilis novitas. Quid dicis? Prorsus, inquit, omnem hominem Deus immortalem creat. Quare ergo moriuntur parvuli infantes? Nam si dicam, Quare moriuntur grandes homines? dicturus es mihi, Peccaverunt. Ergo de majorum aetate non disputabo: parvulorum infantiam contra te testem citabo. Non loin suis utique operibus innocentes sunt, nihil secum nisi quod de primo homine traxerunt hain Christo vivificentur, qui in Adam mortui sunt; ut quia inquinati sunt generatione, purgentur regeneratione. Ipsos ergo testes citabo. Responde mihi: Quare moriuntur, si omnes homines immortales nascuntur, et quoniam peccant, ideo moriuntur? Quid putatis dici potuisse? Quae aures ferant? Peccaverunt et ipsi. Ubi peccaverunt? Rogo te, quando peccave
Abbreviated transcription (Latin):
Isti inqͥnati sunt: ut arbitraris peccauert᷑.
Ham si ñ peccarent inqͥs: ñ morerentur.
Quid de illis dicis: qͥ in utero moriuntur
Dangustia. Et ipsi inqͥt peccauerunt:
idõ moriuntur. Mentiris: anfalleris:
agentibꝰ aliqͥd boni aut mali. Magis apłm
audio quã te: magis apło credo quã tibi.
nondũ natis naec aliqͥcl agentibꝰ bos¬

Expanded text:
Isti quia nati sunt, ut arbitraris, peccarunt. Nam si non peccarent, inquis, non morerentur. Quid de illis dicis qui in utero moriuntur? O angustia! Et ipsi, inquit, peccarunt, ideo moriuntur. Mentiris, an falleris? agentibus boni aut mali. Magis Apostolum audio quam te: magis Apostolo credo quam tibi. Nondum natis, nec aliquia agentibus bo
Abbreviated transcription (Latin):
mus. quelib& parentũ merita tra¬
hiciantur in ꝓlẽ quecũq gr̃a dĩ
qͥtatẽ ẽẽ ap̃ dm̃. nec boni maliue
agere quẽquã. quod ad ꝓpͥam ꝑso
casse magis minꝰue animas &. pro
diu̾sorũ meritis peccatorũ. in di¬
u̾sa corꝑa ẽẽ detrusas. aplice non
conuenire sententie. cũ aꝑtissime
dictũ sit: nichilegisse ñdũ natos
seu boni. siue mali. Ex lib̃ enchi
desipiat. ut dicat deum malas homi¬
num uoluntates quas uoluerit. quan¬
do uoluerit. uͥ uoluerit. in bonũ. ñ
becce utero geminis. fuerat iam lo.¬
cutꝰ. qͥbꝰ nondũ natis nec aliqͥad agen¬
tibꝰ seu boni siue mali. ut sccd̃m elec¬
tionẽ ꝓpositũ dlĩ maner&: ñ ex oꝑi¬
uꝰ s ex uocante dictũ ẽ: qͥa maior
serui& minori: ꝑꝑ qͦd adhib uit al¬
terum ꝓpheticũ testimoniũ uͥ serip¬
tũ ẽ: iacob dilexi: esau aũ odio habui.
Sentiens aũ quẽ admodũ poss& quod
dictũ ẽ. ꝑmouere eos qͥ penetrare
incelligendo. ñ possunt hane altitu

Expanded text:
ta traiciantur in prolem, quaecumque gratia dei, quitatem esse apud deum nec boni maliue agere quemquam, quod ad propriam pcasse magis minusque animas et pro diuersorum meritis peccatorum in diuersa corpora esse detrusas, apostolicae non conuenire sententiae, cum apertissime dictum sit nihil egisse nondum natos siue boni siue mali. Ac per hoc desipiat, ut dicat Deum malas hominum voluntates quas voluerit, quando voluerit, ubi voluerit, in bonum non ae utero geminis fuerat jam locutus, quibus nondum natis, nec aliquid agentibus boni seu mali, ut secundum electionem propositum Dei maneret, non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei, Quia major serviet minori. Propter quod adhibuit alterum propheticum testimonium, ubi scriptum est, Jacob dilexi, Esau autem odio habui. Sentiens autem quemadmodum posset hoc quod dictum est permovere eos qui penetrare intelligendo non possunt hanc alti
Abbreviated transcription (Latin):
tur. ut sine ullis bonorũ uł malorũ
oꝑm meritis. unũ ds̃ diligat: ole¬
rit alt̾m. Qua in re si futura si fu¬
tura oꝑa uł bona huiꝰ. uł mala illius
que d̃s utiq p̃sciebat. uell&s intelli¬
gi: neqͣquã diceroe ñ ex oꝑibꝰ. s dice¬
r& ex futuris oꝑibꝰ: eoq mͦ istã solue¬
cum respondissa. absit. idẽ absit ut
sit iniquitas ap̃ dm̃: mox ut ꝓbaret
nͥ insipiens dm̃ iniquũ put&. siue uidi¬
ciũ penale ingerat uidigno. siue mise¬
ricordiã p̃st& indigno: Deniq infert
& dicit. Igitur ñ uolentis neq cur¬
rentis: s. miserentis ẽ dĩ. Ambo itaq
gemini. natura filii ire nascebant᷑ nul-¬
lis qͥdem oꝑibꝰ propͥus. s originaliter ex
adam uinculo dlampnationis obstricta.
S qͥ dix̃ miserebor cui misertꝰ ero: iacob
dilex̃ ꝑ misericortliã gratuitã esau aũ¬

Expanded text:
tur, ut sine ullis bonorum malorumve operum meritis, unum Deus diligat, alterum oderit. Qua in re, si futura opera vel bona ejus, vel mala illius, quae Deus utique praesciebat, vellet intelligi, nequaquam diceret: non ex operibus, sed diceret ex futuris operibus: eoque modo istam solvecum respondisset, Absit, id est, absit ut sit iniquitas apud Deum; mox ut probaret nisi insipiens Deum iniquum putet, sive judicium poenale ingerat digno, sive misericordiam praestet indigno? Denique infert, et dicit, Igitur non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei. Ambo itaque gemini natura filii irae nascebantur , nullis quidem operibus propriis, sed originaliter ex Adam vinculo damnationis obstricti. Sed qui dixit, Miserebor cujus misertus ero, Jacob dilexit per misericor
Abbreviated transcription (Latin):
ñ audiat. Hoc enĩ ñ ẽ in hominis po¬
testate. libi inquã hec tã diuersa
merita contraxerunt: si in cęlo egerͣt
aliquã iutã ut ꝓ suis actibꝰ ꝓpelleren¬
tur. uł laberent᷑ in terras. congruisq
sue añ aẽte uite. corꝑeis receptatulis
tenerent᷑. ille utiq meliꝰ uixisse cre¬

Expanded text:
non audiat; hoc enim non est in hominis ponon audiat; hoc enim non est in hominis potestate: ubi, inquam, haec tam diversa merita contraxerunt? Si in coelo egerunt aliquam vitam, ut pro suis actibus propellerentur vel laberentur in terras, congruisque suae ante actae vitae corporeis receptaculis tenerentur: ille utique melius
Abbreviated transcription (Latin):
aliqͥd boni aut mali. ut seccl̃m elec¬
tionẽ ꝓpositũ cdĩ manera. ñ ex oꝑi.¬
bus si ex uocante dictuẽ maior.
serui&. minori. nec ipsi tam̃ qui hõe
sentiunt. euadunt huiꝰ questionis
angustias: s in eis coartati. & heren
li nele enĩ fit ut homo ab ineunti pu¬
na parte libidinũ uictor. qͥ oderit aua¬
ritiã. luxuriã decestet᷑. atq ad uirtu¬
tes ceteras ꝓuectior aꝑtiorq consur¬
gat. & cam̃ eo loco sit ubi p̃dicari grã¬
xp̃i ñ possit. Quomͦ enĩ inuocabunt
in quẽ ñ crediderunt: Aut qͣm cre¬
dent: quẽ non audirunt:. Quomͦ
audient sine p̃dicante: Aliꝰ aũ tardꝰ
ingenio. libidinosus. flagitiis deditꝰ.¬
o. facinoribꝰ coo ꝑtꝰ ita gubernet᷑ ut
audiat. credat. baptizet᷑ rapiat᷑. aut
sĩ decentꝰ hic fuerit laudabiliter
uiuat. lib̃i duo isti tam diu̾sa meri¬
ta contraxerunt. ñ dico ut iste cre¬
dat. ille ñ credat. qͦd ẽ ꝓpͥe uolunca¬
tis: s ut iste audiat qd̾ credat: iste

Expanded text:
ut secundum electionem propositum dei maneretnon ex operibus, sed ex uocante dictum est, quod maior seruiet minori, nec ipsi tamen qui hoc sentiunt euadunt huius quaestionis angustias, sed in eis coartati ct haeren. unde enim fit, ut homo ab ineunte puna parte libidinum uictor, qui oderit auaritiam, luxuriam detestetur atque ad uirtutes ceteras proucctior aptiorque consurgat, et tamen eo loco sit, ubi ei praedicari graenim invocabunt in quem non crediderunt? Aut quomodo credent ei quem non audierunt? Quomodo autem audient sine praedicante ? Alius autem tardus ingenio, libidinibus deditus, flagitiis et facinoribus coopertus, ita gubernetur, ut audiat, credat, baptizetur, rapiatur, aut si detentus hic fuerit, laudabiliter hic vivat? Ubi duo isti tam diversa merita contraxerunt, non dico, ut iste credat, ille non credat, quod est propriae voluntatis; sed ut iste audiat quod credat, ille
Abbreviated transcription (Latin):
Cedamꝰ gͥ & consentiamꝰ auetoritat
sc̃ẽ scripture. quȩ nescit felli: nec
fallere. & sicut nondũ natos. ad
discer nenda merita eorũ aliquio
poni uel mali egisse ñ credimus.
ita oñs sub peccato ẽẽ quod ꝑunũ
hominẽ intrauit in mundũ. & ꝑ
oĩs homines ꝑtransiit. a q̃ ñ liberat

Expanded text:
Cedamus igitur et consentiamus auctoritati sanctae scripturae, qu ae nescit falli nec fallere, et, sicut nondum natos ad discernenda merita eorum aliquid: boni uel mali egisse non credimus, ita omnes sub peccato esse, quod per unum hominem intrauit in mundum et per omnes homines pertransiit, a quo non liberat
Abbreviated transcription (Latin):
An forte illudiam ex plosũ repudiatũ.¬
q sentiendũ ẽ. qͦd animȩ pͥus in celesti
habitatione peccantes. gradatĩ atii
paulatĩ ad suorũ meritorũ corꝑaue¬
niant. ac ꝓ ante uita gesta. magis mi¬
nusue corꝑeis. pestibꝰ affligantur
Cui opinioni. qͣmuis aꝑtissime sca scͥp¬

Expanded text:
An forte illud iam explosum repudiatumque sentiendum est, quod animae prius in caelesti habitatione peccantes gradatim atque paulatim ad suorum meritorum corpora ueniant ac pro ante gesta uita magis minusue corporeis pestibus adfligantur? cui opinioni quamuis sancta scrip
Abbreviated transcription (Latin):
tũ: qͥa nondũ illis natis nec aliqͥl agen¬
tibꝰ boni seu mali. sine ullis meritis
eligit᷑ minor. maiore reꝓbato. quan¬
do ꝓculdubio quantũ aitin&. ad ori¬
ginale peccatũ. ambo pares erant:

Expanded text:
tum, quia nondum illis natis nec aliquid agentibus boni seu mali sine ullis bonis meritis eligitur minor maiore reprobato; quando procul dubio, quantum adtinet ad originale peccatum, ambo pares erant;
Abbreviated transcription (Latin):
um isaac dm̃ interroganti ut parer&
uxor eiꝰ que sterilis erat. concessiss& dñs
qs petebat. atq haber&e. illa conceptũ.¬
gestiebant gestiebant gemini adhuc
in utero inclusi. Qua molestia cum
agitaret᷑ dñm inter rogauit: accep̃¬
que responsũ. Due gentes in ute¬
rotuo sunt : & duo ppłi de uentre

Expanded text:
um illi Deum roganti ut pareret uxor eius, quae sterilis erat, concessisset Dominus quod petebat, adque haberet illa conceptum, gestiebant gemini adhuc in utero eius inclusi. Qua molestia cum angeretur, Dominum interrogauit accepitque responsum: Duae gentes in utero tuo sunt et duo populi de uentre
Abbreviated transcription (Latin):
abes aꝑte scripturã dicentem. Nͦl.¬
aei uoce. iacob dilexi esau aut̃ odioha-¬
bui. lstos duos genuit rebecca iacob.
& esau. linus inde eligit᷑. aliꝰ imꝓbat᷑:¬
unꝰ succedit succedit in hereditatem:
alter exhereditat᷑. Non facit ppłm su
um de esau: s. facit de iacob. Semen
unũ. diuersi qͥ concepti sunt: uterus
unus. diu̾si qͥ nati sunt Hũqͥd non li¬
bera pepit iacob: quȩ libra peꝑit esauꝰ
uctabant᷑ in uentre matͥs sue. & die-¬
ipl̃ in utero tuo. duo homines.: duo
płi. Bonus ppłs. malꝰ ppłs: s tam̃ in
uno uentre luctant᷑. Quanti mali st̃
in eccła: & unꝰ uterꝰ portat. donec in
fine discernant᷑: & boni adu̾sts malos
dlamant. & boni adiisus malos recla¬
mant. & in unis uisceribꝰ utͥq luctan¬
tur. Numqͥd semꝑ simul erunt. In
fine exitur ad hanc lucẽ: declaratur
natiuitas que hic in sacramento figu¬
rabatur. & tunc apparebit ia cob dilexl.
esau autẽ ocdlo habui. Quid gͦ di¬

Expanded text:
abes aperte Scripturam dicentem Dei voce, Jacob dilexi. Esau autem odio habui Istos duos genuit Rebecca, Jacob et Esau: unus inde eligitur, alius reprobatur; unus succedit in haereditatem, alter exhaeredatur. Non facit populum suum Deus de Esau; sed facit de Jacob. Semen unum, diversi qui concepti sunt: uterus unus, diversi qui nati sunt. Numquid non libera peperit Jacob, quae libera peperit Esau? Luctabantur in ventre matris suae, et dicsunt in utero tuo . Duo homines, duo populi; bonus populus, malus populus: sed tamen in uno ventre luctantur. Quanti mali sunt in Ecclesia, et unus uterus portat, donec in fine discernantur: et boni adversus malos clamant, et mali adversus bonos reclamant, et in unius visceribus utrique luctantur. Numquid semper simul erunt? In fine exitur ad lucem, declaratur nativitas quae hic in sacramento figuratur: et tunc apparebit, Jacob dilexi, Esau autem odio habui. 11.
Abbreviated transcription (Latin):
habera. ingenuim: & concupises¬
tus eiꝰ mitioribꝰ urgeret᷑. quas po
facile suꝑare. & tam̃ etiã sibi gram
p̃dicari ñ mertut. qua sola poss&. ass
implitus. & ob hoc cortiis obtunsi a
carnis illecebriis ardentissima eu¬
adderae. peiora terra ma aut in cri¬
ce tam̃ audiuit. hodie mecũ eris i
habundauit peccatũ. suꝑhabundi¬
uit gratia qͥd hinc respondeant om
nino ñ uidõ: qͥ uolentes humanis co¬
iecturis iustitiã dĩ defendere. & i¬
norantes dĩ altitudinẽ gr̃e. fabulas
imꝓbabiles texuerunt. Tales gͦ pre¬

Expanded text:
ncupiscentiis eius mitioribus urgeretur, quas posset facile superare, et tamen eam sibi gratiam praedicari non meruit, qua sola posset a seinplicitus et ob hoc cordis obtunsi, cum carnis inlecebris ardentissima cuadderet peiora terrena, aut in cruce tamen audiuit: hodie mecum eris in abundauit peccatum, superabundaret gratia. quid hinc respnino non video, qui volentes humanis conjecturis justitiam Dei defendere, et ignorantes altitudinem gratiae, fabulas improbabiles texuerunt. 32.
Abbreviated transcription (Latin):
Non ad merita hominũ. tentiarũ ꝓspi¬
massa pͥmi hominis. cui merito mors
debebat᷑ qͥsq liberat᷑. Hon ẽ enĩ iniqͥ¬
tas apud dm: quia neq remittendo.
neq exigendo qd̃ debet᷑. iniustus
ẽ: & ibi gratuita est indulgentia
uͥ iusta posset esse uindicta.¬

Expanded text:
Non ad merita hominum, sed ad Deimassa primi hominis, cui merito mors debetur, quisque liberatur. Non est enim iniquitas apud Deum: quia neque remittendo, neque exigendo quod debetur, injustus est; et ibi gratuita est indulgentia, ubi justa posset esse vindicta
Abbreviated transcription (Latin):
uolo quod ñ debet᷑ donare. An ñ lic& mͥ
facere quod uolo: aut oculus tuus nequã
est qͥa ego bonꝰ sum: Hic & ille si dicat.
cur ñ &. mͥ. merito audice: O homo: tu qͥs
es qui respondeas lõ: quẽ certe in uno
ur̃m benignissimũ largitorẽ. in te uero
exactorem iustissimũ. in nullo tam̃ cer-¬
nis iniustũ. Cũ enĩ iustꝰ eẽt etiã si utrũ¬
q punir&. qͥ liberatur hab&. unde gr̃as

Expanded text:
olo quod non debetur donare. An non licet milii facere quod volo? An oculus tuus nequam est, quia ego bonus sum ? Hic ille si dicat, Cur non et mihi? merito audiet, O homo, tu quis es, qui respondeas Deo ? Quem certe in uno vestrum benignissimum largitorem, in te vero exactorem justissimum, in nullo tamen cernis injustum. Cum enim justus esset, etiamsi utrumque puniret: qui l
Abbreviated transcription (Latin):
massa ꝑditionis. ex adam: cui ñ nͥ sup¬
plitium debebatur. facta sunt uasa
inde in honorem ex eadem massa.
Haboe enĩ potestatẽ figulus luti ex ea-¬
dem massa. Qua massa: Certe iã pe-¬
rierat: certe iam illi masse. iusta dãp-¬
natio debebat᷑. Gratulare quia euasisti.
debitã repperisti. Hab& potestatẽ fi¬
gulus luti ex eadem massa. facere ali-
ud uas in honorẽ: aliud in contumeliã.
S dicis.: quare fecit in honorẽ:
aliũ in contumeliã: Quid responsu-¬
rus sum: Auditurus es augustinũ:
qui ñ audisti apłm dicentẽ. o homo
tu qͥs es qͥ respondeas dõ : duo paruu¬
li nati sunt. Si debitũ queras: amboᷤ
ten& massa ꝑditionis. Sed cur aliũ
mat̾ portat ad grãm: aliũ clormiens
suffocat: dicturus est mͥ. Quid illi
meruit qui portatur ad gr̃am: & qͥd
ille meruit. quẽ mater dormienclo
suffocat. Ambo: nichil mali merue¬
runt. S habos figulus luti potestatẽ.
ex eadem massa facere aliud uas in ho-¬

Expanded text:
massa perditionis ex Adam, cui nonnisi supplicium debebatur: facta sunt vasa inde in honorem ex eadem massa. Habet enim potestatem figulus luti, ex eadem massa. Qua massa? Certe jam perierat, certe jam illi massae justa damnatio debebatur. Gratulare, quia tu evasisti: debitam reperisti. Habet potestatem figulus luti, ex eadem massa facere aliud quidem vas in honorem, aliud in contumeliam. Sed dicis, Me quare fecit in honorem, et alium in contumeliam? Quid responsurus sum? Auditurus es Augustinum, qui non audisti Apostolum dicentem, O homo, tu quis es qui respondeas Deo ? Duo parvuli nati sunt: si debitum quaeras, ambo tenent massam perditionis. Sed cur mater alium portat ad gratiam, alium mater dormiens suffocat? Dicturus es mihi quid ille meruit qui portatur ad gratiam, quid ille meruit quem mater dormiendo suffocat? Ambo nihil boni meruerunt: sed habet figulus luti potestatem, ex eadem massa facere aliud vas in ho
Abbreviated transcription (Latin):
erant. unde ut non essent electi sunt.
inde.ñ meritis siis quorũ nulla meri¬
ta p̃cesserant. oꝑa bona. ñ natura quȩ
hoc ẽ uera gr̃a. Qui enĩ de mundo
mundum elegit. fecit quod eligero
non inuenit. quia reliquie ꝑ electio¬
nẽ gr̃e saluȩ facte sunt. Si aũ gr̃a¬

Expanded text:
erant, unde ut non essent, electi sunt erant, unde ut non essent, electi sunt inde, non meritis suis, quorum nulla praecesserant bona opera, non natura, quae hoc est vera gratia. Qui enim de mundo mundum elegit, fecit quod eligeret, non invenit; quia, « reliquiae per electionem gratiae salvae factae sunt. Si au
Abbreviated transcription (Latin):
inqͥt essetis: mundus quod suum
erat cdiligera.. Uniuerse utiq
hoc dicit eccłe. quã plerũq mam
ipsam mundi nomine appellat. sic̃
illud est: ds̃ erat in xp̃o mundum
reconcilians sibi. Itemq illud. ñ¬
enĩ uenit filius hominis. ut iuidi¬
c& munidũ: s ut saluet᷑ mundus
ꝑipsum. Et in epła sua ioħs ait.
aduocatum habemus aput patrem
dus gͥ odit mundum: inimicꝰ recon¬
ciliatũ. dampnatꝰ saluatũ: inqͥnatꝰ
mundatũ. Sed iste mundus quẽ
deus in xp̃o reconciliat s & qͥ ꝑ xp̃m¬
peccatũ donatur. de mundo ẽ electꝰ
inimico: dampnato contaminato. Ex
eadem qͥppe massa. que tota in acdam
ꝑiit. fiunt uasa misccłie. in qͥbꝰ est
mundus ꝑtinens ad reconciliationẽ.
quẽ mundus odit ex eacdẽ massa. ꝑti¬
nens ad uasa ire. que ꝑfecta sunt in
ꝑditionẽ. Deniq cũ dixissae mundo eeti
subuinx̃. Quia uͦ de mundo nones¬
tis. sed ego elegi uos de mundo: ꝓpt̾a
odit uos mundus Orgo & ipsi inde

Expanded text:
t, essetis, mundus quod suum erat diligeret. Universae utique hoc dicit Ecclesiae, quam plerumque etiam ipsam mundi nomine appellat: sicut est illud, Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi . Itemque illud. Non venit Filius hominis ut judicet mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum . Et in Epistola sua Joannes ait: Advocatum habemus ad Patrem, dus igitur odit mundum, inimicus reconciliatum, damnatus salvatum, inquinatus mundatum: sed iste mundus, quem Deus in Christo reconciliat sibi, peccatum omne donatur, de mundo electus est inimico, damnato, contaminato. Ex eadem quippe massa quae tota in Adam periit, fiunt vasa misericordiae, in quibus est mundus pertinens ad reconciliationem, quem mundus odit ex eadem massa pertinens ad vasa irae, quae perfecta sunt in perditionem . Denique cum dixisset: Si de subjecit: « Quia vero de mundo non estis, sed ego elegi vos de mundo; propterea odit vos mundus. » Ergo et ipsi inde
Abbreviated transcription (Latin):
Si gͥ factꝰ ẽ homo rectꝰ. ut manere in
ea rectitudine poss non sine diuino
adiutorio & suo fieri ꝑuersus arbitͥo
utrum lib& horũ. elegiss&. d̃ĩ uo¬
luntas fier&. aut etiã ab illo: aut
certe de illo. Pxoinde quia suã ma-¬
illo facta est uoluntas clĩ: quia ex
eadem massa ꝑditionis. que de
aliꝰ stirpe ꝓflux̃. facit aliud uas in
honorẽ aliud in contumeliã. In ho

Expanded text:
sic factus est rectus, ut manere in ea rectitudine posset non sine divino adjutorio, et suo fieri perversus arbitrio. Utrum libet horum elegisset, Dei voluntas fieret, aut etiam ab illo, aut certe de illo. Proinde quia suam maillo facta est voluntas Dei, quia ex eadem massa perditionis, quae de illius stirpe profluxit, facit aliud vas in honorem, aliud in contumeliam: In ho
Abbreviated transcription (Latin):
entia uasa ire: quȩ ꝑfecta sunt in ꝑ-¬
ditionẽ. Et eo ipso quo ait in mul
ta patientie satis significauit.
pͥora eoꝵ peccata in qͥbꝰ eos ꝑtulit:
& oportune tunc iuindicauit. quan
do de illor uindicta. subeniendum
erat his qui liberabantur: ut & notas
facer& diuitias glẽ sue in uasa mise-¬
ricordie quȩ p̃parauit in glãm. blũ-¬

Expanded text:
entia vasa irae, quae perfecta sunt in peentia vasa irae, quae perfecta sunt in perditionem. Et eo ipso, quo ta patientia, satis significavit priora eorum peccata, in quibus eos pertulit, ut opportune tunc vindicaret, quado de illorum vindicta subveniendum erat his qui liberabantur. Et ut notas faceret divitias gloriae suae in vasa misericordiae, quae praeparavit in gloriam.
Abbreviated transcription (Latin):
quidẽ uas in honorẽ aliud uͦ in contu¬
meliã: Expurgate uetꝰ fermentũ
ut sitis noua consꝑsio: & in ea ipsa
non adhuc paruulus in xp̃o ut lacte
potandus sit: s ꝑueni ad uirũ ꝑfectũ.
ut sis inter illos de qͥbꝰ dicitur. sapien¬
tiã loqͥm᷑ inter ꝑfectos. Lunc demũ
recte. & ñ p̃postere. audies. si qua st̃
de animarũ occultissimis meritis &.
de gr̃a uł de iustitia secreta. omnipo¬
tentis dĩ. blam de pharaone facile res¬
pondetur pͥoribꝰ meritis qͥbꝰ afflixit.
in regno suo ꝑegͥnos. dignũ effectũ.
cui obduraretur cor. ut nec manifes¬
tissimis signis iubentis dei creder&s.
eum depreta rentur filii isrł. &
uasa ire quorũ supplicio illos erudi-¬
r&. id est pharaonẽ & ppłm eiꝰ: quia
quamuis utriq peccatores. a ꝓpterea
ad unam massam ꝑtinerent. aliter ta-¬
men tractandi erant. qui uni dõ in¬
gemuerant. ut eis subuenirs: & ali¬
ter illi quorũ iniustis oneribꝰ inge¬
inuerant. ꝑtulit gͦ in multa pati¬

Expanded text:
quidem vas in honorem, aliud in contumeliam? Expurga vetus fermentum, ut sis nova conspersio , et in ea ipsa non adhuc parvulus in Christo ut lacte potandus sis ; sed perveni ad virum perfectum, ut sis inter illos de quibus dicitur, Sapientiam loquimur inter perfectos . Tum demum recte et non praepostere audies, si qua sunt de animarum occultissimis meritis, et de gratia vel justitia, secreta omnipotentis Dei. 4. Nam de Pharaone facile respondetur, prioribus meritis quibus afflixit in regno suo peregrinos, dignum effectum cui obduraretur cor, ut nec manifestissimis signis jubentis Dei crederet. eum deprecarentur filii Israel, et vasa irae, quorum supplicio illos erudiret, id est, Pharaonem et populum ejus: quia quamvis essent utrique peccatores, et propterea ad unam massam pertinerent; aliter tamen tractandi erant, qui uni Deo ingemuerant, ut eis subveniret: aliter illi, sub quorum injustis oneribus gemuerant. Pertulit ergo in multa pati
Abbreviated transcription (Latin):
ut dampnatiᷤᷤ ñ omnibꝰ qͦd omibus debe-¬
ret᷑ ostender&. atq ita gratiꝰ grãm suã¬
in uasis miscdie cõmendar&: cur in ea¬
dem causa. me quã illũ puni&. aut
illũ quã me potiꝰ liberabit: Hoc non
iusta ẽ ira eiꝰ sicut magna est miscdłia
eiꝰ : ita inscrutabilia iudicia eiꝰ. Et x¬

Expanded text:
n omnibus, quid omnibus deberetur ostenderet, atque ita gratius suam gratiam vasis misericordiae commendaret; cur in eadem causa me quam illum potius puniet, aut illum quam me potius liberabit? » Hoc non justa est ira ejus, sicut magna est misericordia ejus, ita inscrutabilia judicia ejus.
Abbreviated transcription (Latin):
annuntietur nomen meũ in uniu̾-¬
sa terra. Hȩc scripture u̾ba. & a¬
pl̃s posuit. cum in eodem loco ꝑ difici-¬
li uersaretur. Ibi autẽ & hoc ait. Si aũ
uolens ds̃ ostendere irã & demonstra¬
re potentiam suã atulit multa pati¬
entia uasa ire: parcendo itaq his qͦs
malos futuros ipse pͣsciuit. quȩ uasa
dicit ꝑfecta in ꝑditionẽ: ut notas inqͥt
facer&. diuitias głe suȩ. in uasa misccdie.
Unde uasorum miscłiȩ. uox est in psal
Nouit gͦ dñs. bene uti malis in qͥbus
tamen humanã naturam. ñ ad ma-¬
litiam creat. s ꝑfert eos patienter.
Qͥuiq scit oꝑtere. ñ inaniter: se d
bonorum. Ecce enim ut annuntiaret᷑
nom̃ clĩ in uniuersa terra: uasis miscdĩe
pharao seruatus ẽ: sicut scriptura
testatur & exitꝰ doca. Elx¬
uł hominum crear& quẽ malũ futu-¬
rum ẽẽ p̃scir&. nͥ pariter noss&. qͥbus
etiã ex qͥbꝰdam anthithetis honestaroe.

Expanded text:
adnuntietur nomen meum in uniuersa terra. haec scripturae uerba et apostolus posuit, cum in eodem loco perdifficili uersaretur. ibi autem et hoc ait: si autem uolens deus ostendere iram et demonstrare potentiam suam adtulit in multa patientia uasa irae — parcendo utique his quos malos futuros esse praescierat: quae uasa dicit perfecta in perditionem — et ut notas. inquit, faceret diuitias gloriae suae in uasa misericordiae. unde uasorum misericordiae uox est in Psalmnouit ergo deus bene uti malis, in quibus tamen humanam naturam non ad malitiam creat, sed perfert eos patienter, quonsque scit oportere: non inaniter, sed ubonorum. ecce enim, ut adnuntiaretur nomen dei in uniuersa terra, uasis misericorPharao seruatus est, sicut et scriptura testatur et exitus doceel hominum crearet, quem malum futurum esse praesciret, nisi pariter nosset quibus etiam ex quibusdam antithetis honestaret.
Abbreviated transcription (Latin):
uere ualeant nͥ creclant. mani.¬
festum est a fide incipiendum
ut p̃cepta quibꝰ credentes a scło hoc
auertuntur cor munclũ faciant. ut
uideri ab eis cĩs possit. Beati enim
mundi cordis: qm̃ ipsi dm̃ uidebunt.
Et ꝑ prophetã canitur: in simplicita¬
te cordis querite illum. Qua ꝓpter
recte dr̃ hominibꝰ in uetustate uite
manentibꝰ. & ꝓpterea tenebrosũ ocu¬
lum animi gerentibꝰ. o homo. tuqͥs
es qui respondeas dõ. nunqͥd dicit
figmentũ ei qͥ se finx̃. quare me fin

Expanded text:
vere valeant, nisi credant; manivere valeant, nisi credant; manifestum est a fide incipiendum, ut praecepta quibus credentes a saeculo hoc avertuntur, cor mundum faciant, ubi videri Deus possit. Beati enim mundo corde, quia ipsi Deum videbunt : et per prophetiam canitur, In simplicitate cordis quaerite illum . Quapropter recte dicitur hominibus in vetustate vitae manentibus, et propterea tenebrosum oculum animae gerentibus: O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? Numquid dicit figmentum ei qui se fi
Abbreviated transcription (Latin):
scdm carnẽ mortali generatione forma¬
mur. & om̃s massa luti facimꝰ: quodẽ
massa peccati. Cum gͦ meritũ peccan¬
do amiserimꝰ. & miscclia clĩ remota.
nichil aliud peccantibꝰ nͥ eterna dãp¬
natio debeatur. qͥd sibi uult homo de
hac massa. ut deo respondeat & di-¬
cat. quare sic me fecistiꝰ Si uis ista
cognoscere: noli eẽ lutũ. s efficere
filiꝰ cdĩ. ꝑ illiꝰ miscdiam qͥ dedit po¬
testatẽ filios clĩ fieri. credentibus
in nomine eiꝰ: non autẽ quod tucu
se cupientibꝰ. Merces enĩ cognitioĩs
meritis redditur. credendo aũ meri
tis clata est. Quid est enĩ meritum
peccatoris & impii : Ap̃c autẽ pro
impiis & peccatoribꝰ mortuus est. ut
ad credendũ ñ merito s gr̃a uoca¬
remur: credendo autẽ meritũ colloca¬
remꝰ. Peccatores aũ credere iubent᷑:
ut a peccatis credendo purgentur.
Nesciunt enĩ quod recte uiuendo ui¬
suri sunt. Qua ꝑꝑ cũ uidere non
possint nͥ recte uiuant. nec recte ui¬

Expanded text:
m carnem mortali generatione formamur, et omnes una massa luti facti sumus, quod est massa peccati. Cum ergo meritum peccando amiserimus, et misericordia Dei remota nihil aliud peccantibus nisi aeterna damnatio debeatur, quid sibi vult homo de hac massa, ut Deo respondeat et dicat, Quare me sic fecisti? Si vis ista cognoscere, noli esse lutum, sed efficere filius Dei per illius misericordiam, qui dedit potestatem filios Dei fieri credentibus in nomine ejus; non autse cupientibus. Merces enim cognitionis meritis redditur; credendo autem merbus data est. Quod est enim meritum peccatoris et impii? Christus autem pro impiis et peccatoribus mortuus est , ut ad credendum non merito, sed gratia vocaremur, credendo autem etiam meritum collocaremus. Peccatores igitur credere jubentur, ut a peccatis credendo purgentur. Nesciunt enim quid recte vivendo visuri sint. Quapropter cum videre non possint, nisi recte vivant, nec recte vi
Abbreviated transcription (Latin):
ei qui se finxit: quare me finxisti¬
sic: Quamdui gͥ figmentũ es: non¬
dũ ꝑfectus filiꝰ: qͥa nondũ hausisti ple¬
nissimam grãm. qua nobis clata est po¬
testas filios dĩ fieri. quo possis audie.
lã ñ dicã uos seruos sed amicos meos.
tu qͥs es qͥ respondeas dõ: &. uelis dei
nosse consiliũ : Qui si hominis tͥ eqͣ¬
lis nosse uoluisseᷤ. impudenter faceres.
nͥ pͥus in amicitiã reciꝑeris. Sicut gͦ
portemꝰ & imaginẽ cęlestis. ex uentes
nos ueterẽ hominẽ. & induentes ni¬
uũ. ut ñ dicatur nobis quasi luceo
figmento. nũqͥd dicit fuñtũ ei qͥ se
finxit. quare me sic fecisti: Hã ut
manifestũ sit. ñ scificato sp̃ui. s car¬

Expanded text:
ei qui se finxit, Quare sic me fecisti? Quamdiu ergo figmentum es, nondum perfectus filius, quia nondum hausisti plenissimam gratiam qua nobis data est potestas filios Dei fieri , quo possis audire, Jam non dicam vos servos, sed amicos ; tu quis es, qui respondeas Deo, et velis Dei nosse consilium? qui si hominis tibi aequalis nosse voluisses, impudenter faceres, nisi prius in amicitiam recipereris. Sicut ergo portemus et imaginem coelestis , exuentes nos veterem hominem et induentes novum , ut non dicatur nobis quasi luteo figmento: Numquid dicit figmentum ei qui se finxit, Quare me sic fecisti? 3. Et ut manifestum sit, non sanctificato sp
Abbreviated transcription (Latin):
firmã ac debilẽ: adloqͥtur apłs dicẽs
Ohomo: tu qͥs es qͥ respondeas lõ: Nũ¬
qͥd dicit fignentũ ei qͥ se finx̃: cur
me sic fecisti: Si poss loqͥ pecus &
diceret deo. quare istũ hominẽ fr¬
cisti. & me pecudẽ. ñ iuste suscense¬
res & diceres : o pecus: tu qͥs es qui
respondeas deo : Et tu homo es:
secl acl dm pecus es. & utinã sis pe¬
cus eiꝰ : & ouis pascue eiꝰ. Agnosce be¬
neficia pastoris : & ñ sequeris lupos
erroris. Lupi eramꝰ. Fiumꝰ & nos
natura filii ire : sicut & ceteri. S̾.
mortua est ouis: & fecit nos oues.
Ecce agnus dei: ecce qͥ tollit pec cata.

Expanded text:
 alloquitur, dicens: O homo, tu quis es qui respondeas Deo? Numquid dicit figmentum ei qui se finxit, Cur me sic fecisti ? Si posset loqui pecus, et dicere Deo, Quare istum hominem fecisti, et me pecudem? nonne juste succenseres et diceres, O pecus, tu quis es qui respondeas Deo? Et tu homo es, sed ad Deum pecus es: et utinam sis pecus ejus et ovis pascuae ejus! Agnosce beneficia pastoris, et non sequeris lupos erroris. Lupi eramus: Fuimus et nos natura filii irae, sicut et caeteri : sed mortua est ovis, et fecit nos oves. Ecce Agn
Abbreviated transcription (Latin):
Quod autẽ huic uocationi. optemꝑa¬
re noluit. & exercuit erudelitatẽ
in eis. qͥbꝰ humanitas. & misccłia cle¬
bebatur. meruit penã ut indurare¬
tur cor illiꝰ.&. tantã cecitatẽ mentis
pateretur. ut tot & tantis ttãq ma-¬
nifestis. dĩ signis non credera. quo
posso eiꝰ supplitio siue obluratiõis
siue ultimȩ uisibilis submersionis.
erudiri ppls. cuiꝰ afflictione ille. &
occulte optunsionis. & manifeste sub¬
humano. ꝑ temꝑm oportunitates.
oꝑatur. alte & ꝓfunde ordinationis

Expanded text:
tem huic vocationi obtemperare noluit, sed exercuit crudelitatem in eis quibus humanitas et misericordia debebatur, meruit poenam, ut induraretur illi cor, et tantam caecitatem mentis pateretur, ut tot et tantis tamque manifestis Dei signis non crederet; quo posset ejus supplicio, sive obdurationis, sive ultimae visibilis submersionis, erudiri populus, cujus afflictione ille, et occultae obtusionis, et manifestae subhumano per temporum opportunitates operatur, altae et profundae ordinationis
Abbreviated transcription (Latin):
as scĩficat sc̃os suos. alit̾ aut̃ scificetur
nom̃ tuũ: illud idõ quia ipse illos fecit
qͥa sẽꝑ apud se sc̃m̃ ẽ. s̾cm etiã ab ho¬
minibꝰ habeat᷑. id ẽ sc̃e timecttur
Si enĩ gentes cõmemorans. naturaliter
quȩ legis sunt facientes. & scriptĩ haba¬
tes in opꝰ legis in cordibus illos intelligi
uoluit. qͥ credunt in xỹm. quia nͣ sicit
iudei p̃missa sibi lege ueniunt ad fidẽ.
ñ ẽ cur eos coneinur discernere. ab his qͥb
suas scriptur ũ in cordibꝰ eoꝵ. qͥa & ipsi
ꝑ insertionẽ quã holeastro pͣstitã dic̃ a
eandem oleã. hoc ẽ ad eundem dĩ ypłm
ꝑtinent. potiꝰq concordat ꝓphetico ei¬
am hoc apłicũ testimoniũ. ut hoc sit ꝑi¬
nere ad testim̃tum nouũ. legẽ dĩ habe

Expanded text:
Deus sanctificat sanctos suos: aliter autem, Sanctificetur Deus sanctificat sanctos suos: aliter autem, Sanctificetur nomen tuum . Nam illud ideo, quia ipse illos facit semper apud se sanctum est sanctum etiam ab hominibus habeatur, id est sancte timeatur.. Si ergo gentes commemorans naturaliter quae legis sunt . facientes et scriptum habentes opus legis in cordibus illos intellegi uoluit, qui credunt in Christum, quia non sicut Iudaei praemissa sibi lege ueniunt ad fidem, non est cur eos conemur discernere ab his quibusuas se scripturum in cordibus eorum, quia et ipsi per insertionem, quam oleastro praestitam dicit, ad eandem oleam, hoc est ad eundem dei populum, pertinent, potiusque concordat prophetico etiam hoc apostolicum testimonium. ut hoc sit pertinere ad testamentum nouum lege
Abbreviated transcription (Latin):
hoc utiq intelligeretur eos qͥ iã homi¬
nes essent. accedere ad liberationẽ. Si
aũ diceremꝰ. homines creabunt᷑. ñ utiq
sa creatione homines fieri: ita si dictũ
ess& factores legis honorabuntur: rec¬
te ñ acciꝑemꝰ. nͥ honorẽ illis qͥ iã eenͣt
factores legis accedere. Cũ uͦ dictũ est.
factores legis iustificabuntur: qͥd aliud
dictũ ẽ quã iusti esficientu. Factores
enĩ legis. utiq istisunt: ac ꝑ hoc tan.¬
tũdem ẽ ac si diceret᷑ factores legis iu.¬
ereabunt᷑. ñ quia erant. s ut sint:
ut sic intelligerent. etiã iudei legis au¬
ditores. indigere se gra iustificatoris.
ut possint ẽẽ factores. Aut certe
ita dictũ ẽ. iustificabuntur. ac si dice¬
ret. iusti habebunt᷑. iusti deputabunt᷑.
sicut dictũ ẽ de quodam. ille aũ uolẽs
se iustificare. id ẽ. ut iustus haberet᷑.¬
ut iustus deputaret᷑. Uñ alit̾ dicimꝰ

Expanded text:
hoc utique intellegeretur eis, qui iam homihoc utique intellegeretur eis, qui iam homines essent, accedere liberationem; si autem diceremus \'homines creabuntur\', non utique sa creatione homines fieri. ita si dictum esset \'factores legis honorabuntur\', recte non acciperemus nisi honorem illis qui iam essent factores legis accedere; cum uero dictum est factores legis iustifica buntur, quid aliud dictum est quam \'iusti iustenim legis utique iusti sunt. ac per hoc tantundem est, ac si diceretur \'factores legis creabuntur\', non quia erant, sed ut sint, ut sic intellegerent etiam Iudaei legis auditout possint esse factores. Aut certe ita dictum est, justificabuntur, ac si diceretur, justi habebuntur, justi deputabuntur, sicut dictum est de quodam, Ille autem volens se justificare ; id est, ut justus haberetur et deputaretur. Unde aliter dicimus,
Abbreviated transcription (Latin):
t᷑. idõ siue uideus. siue grecus. hoc ẽ
qͥlib& ex gentibꝰ crediderit. salutẽ in
euangłio habebit. Non enĩ ẽ distincꝰ¬
tio. sicut posta dic̃. om̃s enĩ peccaue¬
runt & egent gła dĩ: iustificati gra¬
tis. ꝑ grͣam ipsius. Uñ aũ factorẽ le.¬
gis. grecũ iustificari dicer & : sine gr̃a
saluatoris: Neq enĩ contra se ipsũ
cũ dicat gratis iustificari hominẽ ꝑ
fidẽ. sine oꝑibꝰ legis: nichilq aliud ue¬
lit intelligi. in eo quod dic̃ gratis. nͥ
qͥa iustificationẽ oꝑa ñ pͣcedunt. Aꝑ¬
te qͥppe alibi dic̃. Si gr᷑a. ñ ex oꝑibus:
dũ ẽ factores legis iustificabunt᷑. ut
sciamꝰ eos aliter ñ ẽẽ factores legis. nisi
iustificent᷑. ut ñ iustificatio factoribus
accedat. s ut factores. ustificatio p̃ce¬
dat. Quid ẽ enĩ aliud iustificati. quã
iusti facti. ab eo scilic& qͥ ustificat ĩpiũ.
ut ex ĩpiofiat iustꝰ : Si enĩ ita loque¬
rem̃. ut diceremꝰ homines liberabunt᷑:

Expanded text:
 ideo siue Iudaeus siue Graecus, hoc est quilibet ex gentibus crediderit, salutem in euangelio pariter habebit; non enim est distinctio, sicut postea dicit. omnes enim peccauerunt e t egent gloria dei iustificati gratis per gratiam ipsius unde autem factorem legis Graecum iustificari diceret sine gratia saluatoris ? Neque enim contra se ipsum cum dicat gratis iustifieari hominem per fidem sine operibus legis nihilque aliud uelit intellegi in eo quod dicit \'gratis\', nisi quia iustificationem opera non praecedunt. aperte quippe alibi dicit: s i gratia, non ex operibus; dum est, factores legis justificabuntur, ut sciamus eos aliter non esse factores legis, nisi justificentur: ut non justificatio factoribus accedat, sed ut factores justificatio praecedat. Quid est enim aliud, justificati, quam justi facti, ab illo scilicet qui justificat impium , ut ex impio fiat justus? Si enim ita loqueremur, ut diceremus, Homines liberabuntur;
Abbreviated transcription (Latin):
nes. clara uoce respondeant: nollese
ni. Qui tecũ factꝰ ẽ. sociꝰ tuus ẽ: &
om̃s facti sunt ad imagine̾ dĩ. nͥ t̾re¬
nis cupiditatibꝰ conterant. qͦd ille
formauit. Quod gͦ tͥ ñ uis fieri: non
alt̾i feceris. Iudicas enĩ malũ ẽe in
eo qͦd pati ñ uis: & hoc te cogit nosse¬
lex intima. ĩ ipso tuo corde conscripta.
nͣ solũ de ñ nocendo. uerũ etiã de p̃s¬
tando atq tͥbuendo int̾rogatur om̃iᷤᷤ
anima esuriens. fam̃ pateris. Alius
hab& panẽ: & redunidat ei ultra
sufficientiã. Nouit te egere. ñ dat.
Displic& tͥ esurienti: displiceat & sati¬
ato. cũ alt̾m esurire cognoueris. Pe¬
regrinꝰ tecto indigens. uenit in patͥã
tuã. ñ suscipitir. Ille tunc damat

Expanded text:
nes, clara voce respondeant, nolle senes, clara voce respondeant, nolle seni? Qui tecum factus est, socius tuus est; et omnes facti ad imaginem Dei, nisi terrenis cupiditatibus conterant quod ille formavit. Quod ergo tibi non vis fieri, noli alteri facere. Judicas enim malum esse in eo quod pati non vis: et hoc te cogit nosse in ipso tuo corde conscripta. non solum de non nocendo, verum etiam de praestando atque tribuendo. Interrogatur omnis anima esuriens, Famem pateris; alius habet panem, et redundat ei ultra sufficientiam, novit te egere, non dat: displicet tibi esurienti; displiceat et satiato, cum alterum esurire cognoveris. Peregrinus tecto indigens venit in patriam tuam, non suscipitur: ille tunc clamat
Abbreviated transcription (Latin):
ANRU formatoris nr̃i in ipsis cordibꝰ. u̾i¬
nr̃is ueritas scripsit: quod tͥ non uis
retur. nemo ignorare ꝑmissus ẽ: ut
esset uñ udicarent᷑. & qͥbꝰ lex ñ esset da¬
ta. S ne sibi homines aliqͥd defuisse
quererentur: scriptũ ẽ & in tabulis:
quod in cordibꝰ prius non fuerat.
Ion enĩ scriptũ ũ habebant. s legere
nolebant. oppositũ ẽ ocłis eoꝵ. qͦd in
conscientia uidere cogerent᷑: & qua-¬
si forinsecus admoniti uoce dĩ. ad in¬
teriora sua homo cõpulsus ẽ dicente
script᷑a. In cogitatiõibꝰ enim ĩpii. int̾ro¬
gatio erit. Ubi int̾rogatio ibilex. S
qa homines appetentes. ea quȩ foris st̃¬
etiã a se ipsis exules facti sunt: ꝓpt̾a
erunt legẽ scriptã in cordibꝰ suis:
Redite pͣuaricatores ad cor. Quis enĩte
docuit. nolle accedi ab altero. ad uxorẽ
tuã: Quis te docuit: nolle tͥ furtũ
fieri: Quis te docuit. nolle iniuriã
particularit᷑. dici potest: Multa eni
sunt: de qͥbꝰ singłi int̾rogati homi¬

Expanded text:
anu formatoris nostri in ipsis cordibus nostris veritas scripsit: Quod tibi non viretur nemo ignorare permissus est, ut esset unde judicarentur et quibus Lex non esset data. Sed ne sibi homines aliquid defuisse quaererentur, scriptum est et in tabulis quod in cordibus non legebant. Non enim scriptum non habebant, sed legere nolebant. Oppositum est oculis eorum quod in conscientia videre cogerentur; et quasi forinsecus admota voce Dei, ad interiora sua homo compulsus est, dicente Scriptura: In cogitationibus enim impii interrogatio erit . Ubi interrogatio, ibi lex. Sed quia homines appetentes ea quae foris eipsis exsules facti sunt, data eRedite praevaricatores ad cor . Quis enim te docuit, nolle accedi ab altero ad uxorem tuam? quis te docuit, nolle tibi furtum fieri? quis te docuit, nolle injuriam particulariter dici potest? Multa enim sunt, de quibus singulis interrogati homi
Abbreviated transcription (Latin):
ulla est anima qͣ. uiis ꝑu̾sa quȩ ta¬
men ullo mͦ ratiocinari potest: inel
conscientia ñ loquat᷑ ds̃. Quis enim
scripsit ĩ cordibꝰ hominũ nat᷑alẽ les
nͥ ds : De qualege apłs ait. Cũ enim
gentes quȩ legẽ ñ habent nat᷑alit̾ quę
legis st̃ faciunt. hii legẽ ñ habentes. ip-

Expanded text:
ullam esse animam quamuis peruersam, quae tamen ullo modo ratiocinari potest, in cuius conscientia non loquatur deus? quis enim scripsit in cordibus hominum naturalem legem nisi deus? de qua lege apostolus dicit: cum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt, hi legem non habent
Abbreviated transcription (Latin):
Qrn gͦ nouerunt diuina mandata.
aufert᷑ eis excusatio quã solent had
homines de ignorantia: s nec ipsis
pena erunt. qui legẽ dĩ nescunt. Q
enĩ sine lege peccauerunt: sine lege
ꝑibunt. Qui aut̃ in lege peccauerin

Expanded text:
rgo nouerunt diuina mandata, aufertur eis excusatio, quam solent habere homines de ignorantia. sed nec ipsi sine poena erunt qui legem dei nesciunt. qui enim sine lege peccauerunt, sine lege peribunt; qui autem in lege peccauerun
Abbreviated transcription (Latin):
d̾s occulta hominũ Qua ꝓpter om̃is
amima rationalis. & in cupiditate cȩ¬
cata. tam̃ cũ cogitat. & ratiocinat᷑.
qͥcqͥd in ea ratiocinatione uerũ ẽ. nͣ tͥ
buendũ ẽ ei. s ipsi lumin ueritatis
a qͦ uł tenuiter ꝓ sui capacitate illus¬
trat᷑. ut uerũ aliqͥd ratiocinando sen

Expanded text:
 quapropter si omnis anima rationalis etiam cupiditate caecata, tamen cum cogitat et ratiocinatur, quidquid in ea ratiocinatione uerum est, non ei tribuendum est, sed ipsi lumini ueritatis, a quo uel tenuiter pro sui capacitate inlustratur, ut uerum aliquid in ratiocinando sen
Abbreviated transcription (Latin):
iecit de his qui le gẽ ñ habentes. nat᷑al
quȩ legis sunt faciunt: si ñ illi sunt in¬
telligendi. qͥ ꝑtinent ad grãm media¬
toris. s illiiu potiꝰ. qͥcũ dm uerũ. uen
pietate nͣ colant. habent tam̃ quȩ dã
oꝑabona in uita impia. An forte ha
ipso ꝓbandũ credidit. quod suꝑ̃ diyd
legis oꝑa. nat᷑alit̾ insita. ñ inuenire¬
tur in eis. qui lege᷑ acceꝑant. nisi ex
reliquiis imaginis dĩ. quã ñ contẽp¬
nũt. cũ in eũ credunt̾. apd quẽ ñ est

Expanded text:
ubjecit de his, qui legem non habentes, naturaliter ubjecit de his, qui legem non habentes, naturaliter quae legis sunt faciunt: si non illi sunt intelligendi, qui pertinent ad gratiam Mediatoris, sed illi potius, qui cum Deum verum vera pietate non colant, habent tamen quaedam opera bona in vita impia? An forte hoc ipso probandum credidit, quod supra dixelegis opera naturaliter insita non invenirentur in eis, qui legem non acceperunt, nisi ex reliquiis imaginis Dei; quam non contemnit, cum in eum credunt, apud quem non est
Abbreviated transcription (Latin):
onẽ ue mereant᷑. Uerũtam quia ñ
usq adeo in anima humana. imago dĩ
tͣrenorũ affectuũ labe. detritaẽ: lit
nulla in ea uelut liniam̃ta remanserint¬
extrema. uñ merito dic̃ possit etiam
ĩ ipsa ĩpietate uitȩ sue facere aliqua
legis. uł sapere: si hoc ẽ qͦd dictũ ẽ. qͥa
gentes quȩ legẽ nͣ habent. hoc ẽ legẽ
d̾i. nat᷑alit᷑ quȩ legis sunt faciunt.

Expanded text:
onemue mereantur. Verum tamen quia non onemue mereantur. Verum tamen quia non usque adeo in anima humana imago dei terrenorum affectuum labe detrita est, ut nulla in ea uelut liniamenta extrema remanserint — unde merito dici possit etiam in ipsa impietate uitae suae facere aliqua legis uel sapere, si hoc est quod dictum est, quia gentes quae legem non habent, hoc est legem dei, naturaliter quae legis sunt fa
Abbreviated transcription (Latin):
moueat qͦd naturalit᷑ eos dix̃ que legis st̾
agit sp̃c gr̃ȩ: ut imaginẽ dĩ in qua na-¬
turaliter facti sumꝰ. instaur& in nobis
uitiũ qͥrpe contra naturã ẽ: qͦdutiq sa¬
nat grͣa: ꝓpt̾ qͦd dõ dicitur. Miserere
mi: sana animã meã qͥa peccauit᷑. Pro
qͦ uitio lex dĩ ẽ deleta de cordibꝰ: ac ꝑ hoc
uitio sanato. cũ illic scribit᷑. fiunt quȩ
legis sunt naturalit᷑. ñ qͦd ꝑ naturã
negata sit gr᷑a. s potiꝰ ꝑ gr̃am repara-¬
no uato. iustitia scribit᷑. quã culpa
gis sunt faciunt. nundũ sunt haben¬
in eoꝵ potiꝰ quoꝵ etiã ĩpioꝵ nec dm
uerũ ueracit᷑ iusteq colentium. qͣ¬
dã tam̃ facta. uł legimꝰ uł nouimus
uł audiuimꝰ. quȩ scd̃m iustitiȩ reglam
ñ solũ uituꝑare ñ possumꝰ. uerũ etiã
merito rec̾teq laudamꝰ. qͣmquã si discu¬
tiantur. quo fine fiant. uix inueniun¬
tur. quȩ iustitie debitã laudẽ. defensi¬

Expanded text:
moueat, qoud naturaliter eos dixit quae legis sunt moueat, qoud naturaliter eos dixit quae legis sunt agit spiritus gratiae, ut imaginem dei, in qua naturaliter facti sumus, instauret in nobis. uitium quippe contra naturam est, quod utique sanat gratia, propter quam deo dicitur: miserere mei, sana ani mam meam, quoniam peccaui tibi. proiquo uitio lex dei est deleta de cordibus ac per hoc uitio sanato, cum illic scribitur, fiunt quae legis sunt naturaliter, non quod per naturam negata sit gratia, sed potius per gratiam reparanouato iustitia scribitur, quam culpa gis sunt faciunt, nondum sunt habenin eorum potius, quorum etiam impiorum, nec Deum verum veraciter justeque colentium, quaedam tamen facta vel legimus, vel novimus, uel audiuimus, quae secundum iustitiae regulam non solum uituperare non possumus, uerum etiam merito recteque laudamus — quamquam si discutiatur, quo fine fiant, uix inueniuntur quae iustitiae debitam laudem defensi
Abbreviated transcription (Latin):
pͣuidens. pͣnuntiauit abrahȩ dicens
in semine tuo benedicent᷑ om̃s gentes
ut ꝑ hanc ꝓmissionis grͣam. oliuȩ insa¬
retur oleaster. & fierent fideles gentes
lis lege nondirm habens ipsã circũeisi¬
onẽ credidit do &. reputatũ ẽ illi ad iu¬
titiã. ac sic tale erit hoc qͦd de eiꝰmodi
scriptũ in cordibꝰ suis. quale ẽ illudal
chorint̾ios. ñ in tabulis lapideis. s in
tabulis carnalibꝰ. Ita eniꝰ fiunt de do¬
mo isrł cũ pͣputiũ eoꝵ. in cir cuncisio
deputat᷑. eo qͥd iustitiã legis. ñ pͣcisione
carnis ostendunt: s cordis caritate cus
todiunt. Qm̃ si p̃putiũ iustitias legis
custodiat: nonne p̃putiũ eiꝰ inqͥt in qͥt
in circuncisionẽ deputabit᷑: Et ꝓpt̾a
in domo ueri isrł in qͦ doł ñ ẽ. participes
sunt testam̃ti noui: quia dat ds̃ leges
in m̃tẽ eorũ & incordibꝰ eorũ. scriptas
digito suo spũ sc̃o. quo ibi diffunditur
caritas. quȩ ẽ legis plenitudo. Nec

Expanded text:
tiavit Abrahae, dicens, In semine tuo benedicentur omnes gentes: ut per hanc promissionis gratiam olivae insereretur oleaster, et fierent fideles Gentes lis lege, nondumque habens ipsam circumcisionem, credidit Deo, et deputatum est illi ad justitiam . Ac sic tale erit hoc quod de ejusmodi habeant in cordibus suis : quale est illud ad Corinthios, non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus . Ita enim fiunt de domo Israel, cum praeputium eorum in circumcisionem deputatur, eo quod justitiam legis non praecisione carnis ostenium iustitias legis custodiat, nonne praeputium eius, inquit, in circumcisionem deputabitur? et propterea in domo ueri Israhel, in quo dolus non est, participes sunt testamenti noui, quia dat deus leges in mentem ipsorum et in cordibus eorum scribit eas digito suo, spiritu sancto, quo ibi diffunditur caritas, quae legis est plenitudo. Nec
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ gentes que legẽ ñ habent. nat᷑alit᷑
quȩ legis sunt faciunt. & cet̾a quȩ iã
supͣ cõmemoraui. Proinde ñ uidetur¬
alios alios hic significasse sub nomine gen¬
tiũ quã eos quos nomine grecisupͣsigni¬
ficabat. cũ dicer& uidõ pͥmũ & greco.
Porro si euangłm uirtꝰ dĩ ẽ insalutẽ om̃i
credenti. udõ pͥmũ & greco: & ira& in¬
dignatio & tͥbulatio & angustia. in omem

Expanded text:
enim gentes, quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt et cetera quae iam supra commemoraui. proinde non uidetur alios hic significasse sub nomine gentium quam eos, quos nomine Graeci supra significabat. cum diceret: Iudaeo primum et Graeco. porro si euangelium uirtus dei est in salutem omni credenti. Iudaeo primum et Graeco, et ira et indignatio, tribulatio et angu
Abbreviated transcription (Latin):
mine gentiũ significatꝰ ẽ nat᷑alit̾ quȩ
legis st̃ facientiũ. & que scriptũ habet
opꝰ legis in cordibꝰ suis. ꝓfect̾o ad euan¬
glm ꝑtinent gentes: qͥbꝰ lex incordibꝰ¬
scripta ẽ: Eis ꝗꝗ credentibꝰ: uirtꝰ dĩ
ẽ in salutẽ. Quibꝰ aũ gentibꝰ bene oꝑan¬

Expanded text:
ignificatus est naturaliter quae legis sunt facientium et quae scriptum habent opus legis in cordibus suis, profecto ad euangelium pertinent gentes, quibus lex in cordibscripta est; eis quippe credentibus uirtus dei est in salutem. quibus autem gentibus bene o