comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tis & fraucdatis: & hoc fr̃ib. An nescitis.
qͥa in iusti regnum dei ñ possidebunt:
Audiamus & orantem̃. Uos autem ĩqͥt.
oñs multiplicet. & habundare fatiat
incaritate: in inuicem ⁊ mom̃s. Precip̃
ut habeatur caritas. corripit quia nõ
habetur caritas: orat ut habundet cari¬
tas. O homo in p̃ceptione cognosce qͥd
debeas habere. in correptione cognos¬
ce. tuo de uitio ñ habere: inoratione
tur quod ñ accẽpi ab illo. a quo nisi
detur. ñ est omnino aluid unde tale
ac tantum munus habeatur: Patimi¬
ni me paululum frẽs mei: ñ ad ũsum
uos quorum rectum est corcum deo.
sed adũsus eos qui t̾rena sapuint. uel
adũsus ipsas humanas cogitationes
ꝓ celestis & diuine gr̃e ueritate certare.
Hoc enim dicunt: qui in ipsis malis
oꝑib ab huius gr̃e p̃dicatorib corri¬
pi uolunt. Precipe michi quid fatiã.
Et si fecero: age ꝓ me gr̃as illi. qui mͥ

Expanded text:
tis, et fraudatis, et hoc fratres. An nescitis tis, et fraudatis, et hoc fratres. An nescitis quia injusti regnum Dei non possidebunt ? Audiamus et orantem: Vos autem, inquit, Dominus multiplicet, et abundare faciat in charitate in invicem et in omnes . Praecipit, ut habeatur charitas: corripit, quia non habetur charitas: orat, ut abundet charitas. O homo, in praeceptione cognosce quid debeas habere; in correptione cognosce tuo te vitio non habere; in oratione tur, quod non accepi ab illo, a quo nisi detur, non est omnino alius unde tale ac tantum munus habeatur? » Patimini me paululum, fratres mei, non adversum vos, quorum rectum est cor cum Deo, sed adversus eos qui terrena sapiunt, vel adversus ipsas humanas cogitationes, pro coelestis et divinae gratiae veritate certare. Hoc enim dicunt, qui in suis malignis operibus ab hujus gratiae praedicatoribus corripi nolunt: « Praecipe mihi quid faciam: et si fecero, age pro me gratias Deo, qui mihi
Abbreviated transcription (Latin):
dei se agi. ut quod agendum est agant:¬
& cum egerint illi aquo aguntur gr̃as
agant. Aguntur enim ut agant: ñ
ut ipsi nichil agant. Et ad hoc eis ostẽ¬
ditur quid agere cdebeant. ut qnͣdo
id agunt sicut agendum est. id ẽ cum
dilectione & delectatione iuistitie: sua¬
uitatem qmͣ dedit dñs. ut t̾ra eorũ
daret fructum suum. accepisse se
gaudeant. Qnͣdo autem ñ agunt. si¬
ue omnino ñ faciendo. siue ñ ex cari¬
tate fatiendo: orent. ut quod ñdum
habent accipiant. Quid enim habe¬
bunt qd̃ ñ accepturi sunt. aut quid
inquiunt p̃cipiant tantummͦ nob̾
faciamus orent ꝓ nobis: non autem noᷤ
corripiant & arguant si ñ fecerimus.
& orabant ut fierent. Precepit apl̾s
dicens. Omnia ur̃a cum caritate fiant.
Corripit dicens. Iam quidem omnino
delictum est inuob̾: quia uiditia habe¬
tis uob̾cum. Quare enim ñ magis mni¬
quitatem patimini. quare ñ potius
fraudamini: S uos iniquitatem faci¬

Expanded text:
Dei se agi , ut quod agendum est agant; etDei se agi , ut quod agendum est agant; et cum egerint, illi a quo agunt gratias agant. Aguntur enim ut agant, non ut ipsi nihil agant; et ad hoc eis ostenditur quid agere debeant, ut quando id agunt sicut agendum est, id est, cum dilectione et delectatione justitiae, suavitatem quam dedit Dominus, ut terra eorum daret fructum suum , accepisse se gaudeant. Quando autem non agunt, sive omnino non faciendo, sive non ex charitate faciendo; orent, ut quod nondum habent accipiant. Quid enim habebunt, quod non accepturi sunt? aut quid » inquiunt, « praecipiant tantummodo nobesunt, et ut faciamus orent pro nobis: non autem nos corripiant et arguant, si non fecerimus.  orabant ut fierent. Praecipit Apostolus dicens, Omnia vestra cum charitate fiant . Corripit dicens, Jam quidem omnino delictum est in vobis, quia judicia habetis vobiscum. Quare enim non magis iniquitatem patimini? quare non potius fraudamini? Sed vos iniquitatem faci
Abbreviated transcription (Latin):
bonum est fatiatis. Quis hoc audiat
& ñ eiugilet. att fateatur a dño deono¬
bis ẽẽ. ut declinemus amalo & fatiamꝰ
bonum. qnͣdoquidem ñ ait apłs mone¬
mus. docemus. hortamur. increpamꝰ.
s ait. oramus ad dm̃. ne qusd mali fa
ciatis. s quod bonum est fatiatis: Et
tam̃ etiam loquebatur eis. & faciebat
illa omnia q̃ ꝯmemoraui: manebat.
docebat. hortabatur. increpabat. Sy
sciebat hec omnia ñ ualere que plan¬
tando. & rigando faciebat in aꝑto. nisi
eum ꝓ illis exaudiret orantẽ. qui cdat
increm̃tum in occulto: qm̃ sicut idẽ
doctor gentium dicit. neq qui plan¬
tat est aliquid neq qui rigat. s qui
increm̃tum dat cleus. Non se itaq fal¬
lant qui dicunt. utquid nob̾ p̃dicat᷑
atq p̾cipitur. ut declinemus amalo
o fatiamus bonum. si hoc nos ñ agimꝰ.
s id uelle & oꝑari deus oꝑatur inno¬
bis. s potuis intelligant si fuii dĩ st̃: sp̃u

Expanded text:
bonum est faciatis . Quis hoc audiat, bonum est faciatis . Quis hoc audiat, et non evigilet, atque fateatur a Domino Deo nobis esse, ut declinemus a malo, et faciamus bonum? Quandoquidem non ait Apostolus, Monemus, docemus, hortamur, increpamus: sed ait, Oramus ad Deum, ne quid faciatis mali, sed quod bonum est faciatis. Et tamen etiam loquebatur eis, et faciebat illa omnia quae commemoravi; monebat, docebat, hortabatur, increpabat: sed sciebat haec omnia non valere, quae plantando et rigando faciebat in aperto, nisi eum pro illis exaudiret orantem, qui dat incrementum in occulto. Quoniam sicut idem doctor Gentium dicit, Neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat; sed qui incrementum dat Deus . 4. Non se itaque fallant, qui dicunt, « Utquid nobis praedicatur atque praecipitur, ut declinemus a malo et faciamus bonum, si hoc nos non agimus, sed id velle et operari Deus operatur in nobis » ? Sed potius intelligant, si filii Dei sunt, spiritu
Abbreviated transcription (Latin):
est quisꝙ iustitie. seruus peccati. ibo¬
no autem liber ẽẽ nullus potest. nͥ fũit
lib̾atus ab eo qui dixit. Si uos filius
lib̾auerit: tunc uere liberi eritis. Nec
ita autem quisq fũit a peccati dñati¬
one lib̾atus. ut iam ñ incligeat sui
lib̾atoris aurilio: s ita potiꝰ ut ab illo
audiens. sine me nicħ potestis facere.
dicat & ipse. Ad uitor m̃s esto: ne dere¬
est. etiam infr̃e nr̃o floro in uenisse me
gaudio. unde hi potuis corrigendi st̾.
quos quidem ꝓpitio deo correctos ẽẽ iã
tur amalo & sine qua nullum proesuᷤ
siue cogitando. siue uolendo o aman¬
do. siue agendo faciunt bonum. ñ solũ
ut monstrante ipsa. quid faciendũ
sit. sciant: uerum etiam ut p̃stante
ipsa fatiant cum dilectione. quod sci¬
unt. Hanc quippe inspirationẽ bone
uoluntatis atq oꝑis: poscebat apłs
eis quibus dicebat. Oramus autem
ad dm̃. ne quid fatiatis mali: ñ ut
nos ꝓbati appareamus. s ut uos qd̃

Expanded text:
est quisque justitiae servusque peccati; in boest quisque justitiae servusque peccati; in bono autem liber esse nullus potest, nisi fuerit liberatus ab eo qui dixit, Si vos Filius liberaverit, tunc vere liberi eritis . Nec ita ut, cum quisque fuerit a peccati dominatione liberatus, jam non indigeat sui liberatoris auxilio: sed ita potius, ut ab illo audiens, Sine me nihil potestis facere ; dicat ei et ipse, Adjutor meus esto, ne dereest, etiam in fratre nostro Floro invenisse me gaudeo: unde hi potius corrigendi sunt, quos quidem propitio Deo correctos esse jam tur a malo, et sine qua nullum prorsus sive cogitando, sive volendo et amando, sive agendo faciunt bonum: non solum ut monstrante ipsa quid faciendum sit sciant, verum etiam ut praestante ipsa faciant cum dilectione quod sciunt. Hanc quippe inspirationem bonae voluntatis atque operis poscebat Apostolus eis, quibus dicebat, Oramus autem ad Deum, ne quid faciatis mali, non ut nos probati appareamus, sed ut vos quod
Abbreviated transcription (Latin):
debemus: si uolumus ꝑ uenire quo ten¬
dimus. Dñs autem ipse ñ solum osten¬
dit nobis. a qͦ mala declinemus. ꝙ qd
bonum fatiamus. quod solum potest
legis lit̾a. uerum etiam ad uiuat noᷤ.
ut declinemus a malo. & fatiamus bo¬
num: quod nullus potest sine sp̃u
gr̃e. Que si desit: ad hoc lex ad est.ut
reos fatiat. & occidat. Propt̃ quod
dicit apłs. Litt̾a occidit᷑: sp̃c autem ui¬
uificat. Qui gͦ legitime lege utitur.
discit in ea malum & bonum. & non
confidens inuirtute sua. confugit ad
gr̃am qua pr̃ante. declinet amalo.
& fatiat bonum. Quis autem confug̾
ad gr̃am. nͥcum adño gressus homĩs
dirigetur. & uiam eius uolet: Ac ꝑhoc
& desiderare auxilium gr̃e. micium gͣ¬
tie est: de quo ait ille. Et dixi nunc
cepi: hec est mutatio dextere excelsi.
liberum itaꝙ arbitͥum & ad malum
& adbonum faciendum. confitendum
est nos habere: s in malo faciendo lib̾

Expanded text:
debemus, si volumus pervenire quo tendebemus, si volumus pervenire quo tendimus. 2. Dominus autem ipse non solum ostendit nobis, a quo malo declinemus, et quod bonum faciamus, quod solum potest legis littera: verum etiam adjuvat nos, ut declinemus a malo, et faciamus bonum , quod nullus potest sine spiritu gratiae: quae si desit, ad hoc lex adest, ut reos faciat et occidat. Propter quod dicit Apostolus, Littera occidit, spiritus autem vivificat . Qui ergo legitime lege utitur, discit in ea malum et bonum, et non confidens in virtute sua confugit ad gratiam, qua praestante declinet a malo, et faciat bonum. Quis autem confugit ad gratiam, nisi cum a Domino gressus hominis diriguntur, et viam ejus volet ? Ac per hoc et desiderare auxilium gratiae, initium gratiae est: de quo ait ille, Et dixi: Nunc coepi; haec est immutatio dexterae Excelsi . Liberum itaque arbitrium et ad malum et ad bonum faciendum confitendum est nos habere: sed in malo faciendo liber
Abbreviated transcription (Latin):
frat̃ dilectissime. & qui simul ser¬
uitis deo. quas ꝑfr̃em florum. & eos
qui cum illo ad nos uenerunt. misit
caritas ur̃a. ego̾ deo gr̃ãs: quod nr̃am
indũo pacem. & in u̾itate consensio¬
nem. & incaritate flagrantiam. ur̃o
nobis sermone reddito ognoui. Quod
autem adsubũsionem quorũdam apd̃
uos molitus est inimicus. deo miseran¬
te. s euis insidias in suorum sernorum
ꝓuectum mirabili bonitate uertente.
ad hoc potuis ualuit. ut nulli ur̃r
destru̾entur inpenis: s ñnulli instru¬
erent᷑ in melius. Non itaꝙ opus est. oĩa
identidem retͣctare. que suffient̃ uob
pleno libro disputata tͣnsmis imꝰ. quẽ
Nerũtũ semel lectum: nullom arbi¬
tremini satis uobis innotescere potu¬
isse. Si gͦ eum fructuosissimũ habere
uultiis. ñ uos pigeat relegendo habere no-¬
tissimum: ut dilucidissime sciatis. qͥb
& qualibus questionib. soluendis atqi
sanandis. ñ ibi humana. s diuina oc¬
currat auctoritas. Aqua rectlere non

Expanded text:
frater dilectissime, et qui simul servitis Deo, quas per fratrem Florum, et eos qui cum illo ad nos venerunt, misit Charitas vestra, egi Deo gratias, quod vestram in Domino pacem, et in veritate consensionem, et in charitate flagrantiam vestro nobis reddito sermone cognovi. Quod autem ad subversionem quorumdam apud vos molitus est inimicus, Deo miserante et ejus insidias in suorum servorum provectum mirabili bonitate vertente, ad hoc potius valuit, ut nulli vestrum destruerentur in pejus, sed nonnulli instruerentur in melius. Non itaque opus est omnia identidem retractare, quae sufficienter vobis pleno libro disputata transmisimus  LibVerumtamen semel lectum nullo modo arbitremini satis vobis innotescere potuisse. Si ergo eum fructuosissimum habere vultis, non vos pigeat relegendo habere notissimum, ut diligentissime sciatis quibus et qualibus quaestionibus solvendis atque sanandis, non ibi humana, sed divina occurrat auctoritas, a qua recedere non
Abbreviated transcription (Latin):
ac sine uitio. si ꝑ ip̃m lib̾um arbitͥum
mane uoluiss. ꝓ fecto sine ullo mortis
& infelicitatis exꝑm̃to. acciꝑet illam
m̃ito huius ꝑmansionis. beatitudinis
plenitudinẽ. in qua & scĩ angłi sunt
beati: id ẽ ut cadere non poss ulteriꝰ.
& hoc certissime sciret. Nam nec ip̃e
si eum sui causus p̃scientia. timor
tanti mali miserum faceret. Q ua
uiditium di exꝑtꝰ est: ut cum tota
sua stirpe que millo adhric posita.
tota cum illo peccauerat. dampna¬
retur. Quotquot enim ex hac stirpe.
gr̃a cłi lib̾ant᷑: a damnatione utiq li¬
b̾antur. qua iam tenebant᷑ obstrich.
Unde etiam si nullus lib̾aretur: in¬
stum iucditium di nemo iuste repre¬
henderet. Quod gͦ panci incõꝑatiõe
ꝑcuntiũ in suo uero numero multi
lib̾antur. gr̃a fit. gͣtis: fit gr̃e st̃ agẽ¬
de quia fit. nequis uelut de suis me¬
ritis extollatur. s omne os obstrua¬
tur: & qui głat᷑. in domino głietur.

Expanded text:
ac sine vitio, si per ipsum liberum arbitrium ac sine vitio, si per ipsum liberum arbitrium manere voluisset, profecto sine ullo mortis et infelicitatis experimento, acciperet illam, merito hujus permansionis, beatitudinis plenitudinem, qua et sancti Angeli sunt beati, id est, ut cadere non posset ulterius, et hoc certissime sciret. Nam neque ipssi eum sui casus praescientia timore tanti mali miserum faceret. Quia judicium Dei expertus est, ut cum tota sua stirpe, quae in illo adhuc posita tota cum illo peccaverat, damnaretur. Quotquot enim ex hac stirpe gratia Dei liberantur, a damnatione utique liberantur, qua jam tenentur obstricti. Unde etiamsi nullus liberaretur, justum Dei judicium nemo juste reprehenderet. Quod ergo pauci in comparatione pereuntium, in suo vero numero multi liberantur, gratia fit, gratis fit, gratiae sunt agendae quia fit, ne quis velut de suis meritis extollatur, sed omne os obstruatur , et qui gloriatur, in Domino glorietur.
Abbreviated transcription (Latin):
cuiusqmͣ scĩ angłi iam futuram. Di¬
abolus uͦ & angłi eiuis. & si beati erãt
anteqmͣ caclerent. & se inmiseriam¬
ẽẽ casuros nesciebant. erat tam̃ ad¬
huc quod eorum adderetur beatitu¬
dini. si ꝑliberum arbitͥum inuerita¬
te stetissent. donec istam sumine beati¬
tudinis plenitudinẽ tantimͣ p̃miũ
caritatis dei. cadere ulteruis omnino
ñ possent. & hoc de se certissime nos¬
sent. Hanc plenitudinem beatitu¬
dinis ñ habebant: s quia nesciebãt
suam futuram miseriam. minore
quidem. s tam̃ beatitudine sine ul¬
lo uitio fruebant᷑. Nam si suum ca¬
sum futurum nossent et̾numq sup¬
plicium. beati utiq eẽ ñ possent: quos
huius tanti mali metus. iam tunc mise¬
ros ẽẽ compelleret. Sic & hominẽ fecit
cum lib̾o arbitͥo: & qmͣuis sui futuri
casus ignarum. tam̃ ideo beatum. qͥa
& ñ mori. & miscrum ñ fieri in suapo¬
testate ẽẽ sentiebat. In quo statu recto

Expanded text:
cujusquam sancti angeli jam futuram. Dicujusquam sancti angeli jam futuram. Diabolus vero et angeli ejus, etsi beati erant antequam caderent, et se in miseriam casuros esse nesciebant, erat tamen adhuc quod eorum adderetur beatitudini, si per liberum arbitrium in veritate stetissent, donec istam summae beatitudinis plenitudinem, tanquam praemium charitatis Dei, cadere ulterius omnino non possent, et hoc de se certissime nossent. Hanc plenitudinem beatitudinis non habebant: sed quia nesciebant suam futuram miseriam, minore quidem, sed tamen beatitudine sine ullo vitio fruebantur. Nam si suum casum futurum nossent aeternumque supplicium, beati utique esse non possent, quos hujus tanti mali metus jam tunc miseros esse compelleret. 28. Sic et hominem fecit cum libero arbitrio, et quamvis sui futuri casus ignarum, tamen ideo beatum, quia et non mori et miserum non fieri in sua potestate esse sentiebat. In quo statu recto
Abbreviated transcription (Latin):
sic ordinasse angłorum & hominum
uitam. ut inea pus ostend̾et. quid pꝰs eoꝵ
lib̾um arbitrium: deinde quid poss
um. Deniq angłi quidam. quorum
sunt. Refugientes tam̃ eius boritatẽ
qua beati fuerunt: ñ potuerunt enis
effugere iuditium. ꝑ quod miserrimi
effecti sunt. Ceteri autem ꝑip̃m lib̾um
arbitͥum inueritate steterunt: eamq
de suo casu nunqmͣ futuro certissimã
scux meruerunt. Si enim nos de scͥptͣis
sc̃ĩs nosse potiumus. scõs angłos iam
millos ẽẽ casuros. qnͣtoinagis hoc ipsi
reuelata sibi sublimius ueritate no¬
uerunt: Nob̾ quippe beata fine fine
uita ꝓmissa est. & eqͣlitas angłorum:
ex qua ꝓmissione certe sumus. cum
ad illam uitam pꝰ uiditium ueneri¬
mus. ñ inde nos ẽẽ lapsiiros. Quod
si de se ipsis angłi nesciunt: ñ eqͣleᷤ
sed beatiores erimus. Ueritas autẽ
nobis eorum ꝓ misit equalitatem.
Certum ẽ gͥ hoc eos nosse ꝑ sp̃em. qd̾
nos ꝑfidem: nullam scilicet rumã

Expanded text:
sic ordinasse Angelorum et hominum sic ordinasse Angelorum et hominum vitam, ut in ea prius ostenderet quid posset eorum liberum arbitrium, deinde quid posset um. Denique angeli quidam, quorum sunt. Refugientes tamen ejus bonitatem, qua beati fuerunt, non potuerunt ejus effugere judicium, per quod miserrimi effecti sunt. Caeteri autem per ipsum liberum arbitrium in veritate steterunt, eamque de suo casu nunquam futuro certissimam scire meruerunt. Si enim nos de Scripturis sanctis nosse potuimus sanctos Angelos jam nullos esse casuros; quanto magis hoc ipsi revelata sibi sublimius veritate noverunt? Nobis quippe beata sine fine vita promissa est, et aequalitas Angelorum: ex qua promissione certi sumus, cum ad illam vitam post judicium venerimus, non inde nos esse lapsuros: quod si de se ipsis Angeli nesciunt, non aequales, sed beatiores erimus. Veritas autem nobis eorum promisit aequalitatem . Certum est igitur hoc eos nosse per speciem, quod nos per fidem, nullam scilicet ruinam
Abbreviated transcription (Latin):
uit utiq ñ peccauit: nͨ illam suam
rectitudinẽ dm̃ꝙ deseruit. Cum autẽ
peccass. & desertorem boni fuisse ueri¬
taᷤ clamat: ñ gͦ habuit in illo bono
ꝑseuerantiam. Et si ñ habuit: uticy¬
ñ accepit. Quomͦ entm & accepiss ꝑse¬
uerantiam. & ñ ꝑseuerass. Porro si ꝓpt̾¬
ea ñ habuit quia ñ accepit. quid ipse
ñ ꝑ seuerando peccauit. qui ꝑseueran¬
tiam ñ accepit: Neq enim clici potest
ideo ñ accepisse: quia ñ est discretus
amassa ꝑditionis gr̃e largitate. Non¬
dum quippe erat illa ingen̾e huma¬
no ꝑditionis massa anteqmͣ peccass:
ex quo tͣcta est origo uitiata. Q ꝓpter sa
lub̾rime confitemur. quod rectissime
creclimus dm̃ dñmq rerum omniũ.
qui creauit omima bona ualde. & ma¬
la ex bonis exortura eẽ p̃scunt. & sci¬
uit. mag̾ ad suam om̃ĩpotentissimã
bonitatem sciens ꝑtinere. etiam de ma¬
lis benefacere. qm mala ẽẽ ñ sinere.

Expanded text:
vit, utique non peccavit, nec illam suam vit, utique non peccavit, nec illam suam rectitudinem Deumque deseruit. Eum autem peccasse, et desertorem boni fuisse, veritas clamat. Non ergo habuit in illo bono perseverantiam: et si non habuit, non utique accepit. Quomodo enim et accepisset perseverantiam, et non perseverasset? Porro, si propterea non habuit, quia non accepit; quid ipse non perseverando peccavit, qui perseverantiam non accepit? Neque enim dici potest, ideo non accepisse, quia non est discretus a massa perditionis gratiae largitate. Nondum quippe erat illa in genere humano perditionis massa antequam peccasset, ex quo tracta est origo vitiata. » 27. Quapropter saluberrime confitemur, quod rectissime credimus, Deum Dominumque rerum omnium, qui creavit omnia bona valde, et mala ex bonis exoritura esse praescivit, et scivit magis ad suam omnipotentissimam bonitatem pertinere, etiam de malis bene facere, quam mala esse non sinere,
Abbreviated transcription (Latin):
ipso pͥmo homine sentiamus. qui c̃te
sine ullo uitio factus est rectus: & di
citur si ꝑseuerantiam non habuit. qͦmͦ
sine uitio fuit. cmi tam necessarium
dei donum defuit: Nuic namq int̾¬
rogationi facile respondetur. eum ꝑse¬
uerantiam ñ habuisse: quia ieo bo¬
no quod sine uitio fuit. ñ ꝑ senerauit.
Cepit enim habere uitium: ex quo
cecidit. Et si cepit: anteqmͣ cepiss uti¬
ꝙ sine uitio fuit. Aliud est enm nõ
hab̾e uitium: & aliud ẽ. ieabonita¬
te in qua nullum uitium est non
manẽ. Eõ quippe ipso quod ñ dicit᷑
nunqmͣ sine uitio fuisse. s dicitur
sine uitio ñ ꝑmansisse. ꝓculdubio¬
de monstratur sine uitio fuisse: in qͦ
bono n ͭ mansisse culpatur. S illud
magꝰ querendum oꝑiosiusꝙ tͣctandũ
est: quomͦ respondeamus eis qui dic̃t.
si inilla rectitudine in qua sine iitio
factus est habuit ꝑseuerantiam. ꝓcul
dubio ꝑseuerauit inea. Et si ꝑseriera¬

Expanded text:
ipso primo homine sentiamus, qui certe ipso primo homine sentiamus, qui certe sine ullo vitio factus est rectus. Nec dico: Si perseverantiam non habuit, quomodo sine vitio fuit, cui tam necessarium Dei donum defuit? Huic namque interrogationi facile respondetur, eum perseverantiam non habuisse, quia in eo bono, quo sine vitio fuit, non perseveravit: coepit enim habere vitium ex quo cecidit; et si coepit, antequam coepisset, utique sine vitio fuit. Aliud est enim non habere vitium; et aliud est in ea bonitate, in qua nullum vitium est, non manere. Eo quippe ipso quod non dicitur nunquam sine vitio fuisse, sed dicitur sine vitio non permansisse, procul dubiodemonstratur sine vitio fuisse, in quo bono non permansisse culpatur. Sed illud magis quaerendum operosiusque tractandum est, quomodo respondeamus eis qui dicunt, « Si in illa rectitudine in qua sine vitio factus est, habuit perseverantiam, procul dubio perseveravit in ea: et si persevera
Abbreviated transcription (Latin):
posset criꝑe de manu xp̃i cui datꝰ
erat. Nemo gͦ dicat ñ eẽ corripendũ¬
eum qui exorbitat de uia iusta: s ei
reditum & ꝑsenerantiã a dño cantũ
ẽẽ poscendum. Nemo prudens & fidelis
hoc dicat. Si enim scdm ꝓpositum uoca¬
tus est iste: ꝓculdubio illi etiam qd̾ cor¬
ripitur ds cooꝑatur in bonum. Utrũ
autem ita sit uocatus. qm̃ qui corripit
nescit: fatiat ipse cum caritate. quod
scit ẽẽ fatiendum. Scit enim talem cor¬
ripiendum. fact᷑a deo aut misccłiam
aut iuditium. misccłiam quidem. si
amassa ꝑditionis ille qui corripitur.
grẽ largitate discretus est. & ñ est int̾
uasa ire que ꝑfecta sunt inꝑditionem.
s int̾ uasa misccłie. que p̃parauit ingłia:¬
ñ sane contempnenda: s in ad iutorio
dñi incuius manu sunt & nos q̃ ser¬
mones nr̃i. aggredienda atꝙy soluen¬
da Queritur enim a nob̃. quantum
attinet adhoc donum dei quod est in
bono ꝑseuerare usꝙ infinem. quid de

Expanded text:
posset eripere de manu Christi, cui datus posset eripere de manu Christi, cui datus erat. 25. Nemo ergo dicat non esse corripiendum qui exorbitat de via justa, sed ei reditum et perseverantiam a Domino tantum esse poscendam: nemo prudens et fidelis hoc dicat. Si enim secundum propositum vocatus est iste, procul dubio illi, etiam quod corripitur, Deus cooperatur in bonum. Utrum autem ita sit vocatus, quoniam qui corripit nescit, faciat ipse cum charitate quod scit esse faciendum: scit enim talem corripiendum; facturo Deo aut misericordiam, aut judicium: misericordiam quidem, si a massa perditionis ille qui corripitur, gratiae largitate discretus est, et non est inter vasa irae quae perfecta sunt in perditionem, sed inter vasa misn sane contemnenda, sed in adjutorio Domini, in cujus manu sunt et nos et sermones nostri , aggredienda atque solvenda. Quaeritur enim a nobis, quantum attinet ad hoc donum Dei, quod est in bono perseverare usque in finem, quid de
Abbreviated transcription (Latin):
iam uidens & confitens in uoluntate
sua dm̃ decori eius p̾stitisse uirtutem.
Qd̃ sͥ ipse tͥbuens. & de se p̃sumens. in
tali abuncdantia. qmͣ p̾stit̾at deus. nõ
de illo qui eam p̾stiterat. dicebat: nõ
mouebor met̾num. factus est gͦ contͣ¬
batus ut se inueniret: & humiliter
sapiens ñ solum et̾ne uite. uerum etiã
in hac uita pie conũsationis & ꝑseuerã¬
tie in quo spes habenda ẽẽt. ad disẽet.
Hec uox & apłi petri ẽẽ potuit. Dixerat
quippe & ipse in abundantia sua. am¬
mam meam ꝓte ponam: sibi festinan¬
do tribuens. quod ei fuerat postea lar
eum mori ꝓ illo metuens ter negaret.
uit: & culpam lacͥmis diluit. Quid
enim est aliud. resper eum. nisi faciẽ
qmͣ paululum ab illo aũterat. reuo¬
cauit adeum᷑: factus gͦ fu̾at contur¬
batus: s quia didicit ñ de se ip̃o fide¬
re etiam hoc ei ꝓfecit mbonum. fa¬
ciente illo qui diligentib eum omĩa
cooꝑatur inbonum. quia scđm ꝓpo¬
situm uocatus erat: & nemo eum

Expanded text:
ns et confitens, in voluntate sua Deum decori ejus praestitisse virtutem: quod sibi ipse tribuens et de se praesumens in tali abundantia quam praestiterat Deus, non de illo qui eam praestiterat, dicebat, Non movebor in aeternum. Factus est ergo conturbatus, ut se inveniret, et humiliter sapiens, non solum aeternae vitae, verum etiam in hac vita piae conversationis et perseverantiae, in quo spes habenda esset, addisceret. Haec vox et apostoli Petri esse potuit: dixerat quippe et ipse in abundantia sua, Animam meam pro te ponam ; sibi festinando tribuens, quod ei fuerat a Domino postea largeum mori pro illo metuens ter negaret. et culpam lacrymis diluit. Quid est enim aliud, Respexit eum ; nisi, Faciem, quam paululum ab illo averterat, revocavit ad eum? Factus ergo fuerat conturbatus: sed quia didicit non de se ipso fidere, etiam hoc ei profecit in bonum, faciente illo qui diligentibus eum omnia cooperatur in bonum; quia secundum propositum vocatus erat, ut nemo eum
Abbreviated transcription (Latin):
nem quod scͥptum est: ut ñgłetur om̃is
caro coram ipso. Ad iustos autem illud:
qui głatur in dño głetur. Hoc enĩ apłs
aꝑtissime ostendit. qui cum dixisset. ñ
głetur om̃is caro coram ipso: ne puta¬
rent scĩ sine gła se remansisse. mox ad¬
didit. Ex ipso autem uos estis inxp̃o iħu:
qui factus est nob̾ sapĩa a deo. ꝙ iustitia.
& scĩficatio & redemptio. ut quemadmo

Expanded text:
inet quod scriptum est, Ut non glorietur omnis inet quod scriptum est, Ut non glorietur omnis caro coram ipso. Ad justos autem illud, Qui gloriatur, in Domino glorietur. Hoc enim Apostolus apertissime ostendit, qui cum dixisset, Ut non glorietur omnis caro coram ipso; ne putarent sancti sine gloria se remansisse, mox addidit, Ex ipso autem vos estis in Jesu Christo, qui factus est nobis sapientia a Deo, et justitia, et sanctificatio, et redem
Abbreviated transcription (Latin):
seuetandi cõmitt̾etur arbitͥum: deo qui¬
dem p̃sciente. quid eẽt facturus inui¬
ste. p̃sciente tam̃ ñ ad hoc cogente. s si¬
mul sciente. quid de illo ipse faceret
iuste. Nunc uͦ postea qmͣ est illa mag¬
na peccati m̃ito. amissa lib̾tas: etiam
maiorib donis adiuuanda remansit
infirmitas. P lacuit enim deo quo
maxime humane suꝑbiam p̃sump¬
tionis extingueret. nt ñ głetur omĩs
caro coram ipso. id est om̃is homõ. uñ
autem ñ głetur caro coram ipso. nisi
dem̃itis suis: Que quidem potuit ha-¬
bere. s ꝑdidit: & ꝑ quod habere po¬
tuit ꝑ hoc ꝑdidit. hoc est ꝑ lib̾um ar-¬
bit̾um. Propt̃ qued ñ restat lib̾andiᷤ:
nͥ gr̃a lib̾antis. Ita gͦ ñ głatur omnis caro
coram ipso. Non enim głantur iniusti qͥ
ñ habent unde: nec iusti qui ex ipso hñt.
Unde nec habent głam suam. nͥ ip̃m
cui dicunt: gła mea & exaltans caput
meum. ac ꝑ hoc ad omnem ꝑtinet hoĩ¬

Expanded text:
rseverandi committeretur arbitrium: Deo quirseverandi committeretur arbitrium: Deo quidem praesciente quid esset facturus injuste; praesciente tamen, non ad hoc cogente: sed simul sciente quid de illo ipse faceret juste. Nunc vero posteaquam est illa magna peccati merito amissa libertas, etiam majoribus donis adjuvanda remansit infirmitas. Placuit enim Deo, quo maxime humanae superbiam praesumptionis exstingueret, ut non glorietur omnis caro coram ipso, id est, omnis homo. Unde autem non glorietur caro coram ipso, nisi de meritis suis? quae quidem potuit habere, sed perdidit; et per quod habere potuit, per hoc perdidit, hoc est, per liberum arbitrium: propter quod non restat liberandis nisi gratia liberantis. Ita ergo non gloriatur omnis caro coram ipso. Non enim gloriantur injusti, qui non habent unde; nec justi, quia ex ipso habent unde, nec habent gloriam suam nisi ipsum, cui dicunt, Gloria mea, et exaltans caput meum . Ac per hoc ad omnem hominem pert
Abbreviated transcription (Latin):
que p̃dixit potens est ostendere. aut
que ꝓmisit potens ẽ p̃scire: s que
ꝓmisit potens ẽ &s facere. Ipse gͥ eos
facit ꝑseuerare in bono: qui bonos facit.¬
Qui autem cadunt & ꝑeunt: in p̃desti¬
natorum numero ñ fuerunt. Qmͣuis
gͦ deomnib regeneratis & pie uiuenti¬
hus loqueretur apłs dicens. tu quis es
qui uidices alienum seruum. suo dño
stat aut cadit: continuo tamen respẽr
ad p̃destinatos. & ait. Stabit autem.
Et ne sͥ hoc arrogarent: potens est in
ꝑseuerantiam. qui statilere potens est
eos qui stant. ut ꝑ seuerantissime stẽt:
uel restituere qui ceciderant. Dñs enĩ
erigit elisos. Ut gͦ ñ acciꝑet hot donũ
dei. so est in bono ꝑseuerantiam pͥmuᷤ
relinqueret᷑ arbitͥo. tales inres habebat eiꝰ
uoluntas. que sine ullo fũat ĩstituta pec¬
cato. & nichil illi ex seipso concupiscen¬
tialit̾ resistebat. ut cligne tante boni¬
tati. & tante bene iuuendi facilitati. ꝑ¬

Expanded text:
Quae praedixit, potens est ostendere; aut, Quae praedixit, potens est ostendere; aut, Quae promisit, potens est praescire: sed, quae promisit, potens est et facere. Ipse igitur eos facit pen praedestinatorum numero non fuerunt. Quamvis ergo de omnibus regeneratis et pie viventibus loqueretur Apostolus, dicens, Tu quis es qui judices alienum servum? suo domine stat aut cadit; continuo tamen respexit ad praedestinatos, et ait, Stabit autem: et ne hoc sibi arrogarent, Potens est eniperseverantiam, qui statuere potens est eos qui stant, ut perseverantissime stent; vel restituere qui ceciderunt: Dominus enim erigit elisos . 37. Ut ergo non acciperet hoc donum Dei, id est in bono perseverantiam, primus relinqueretur arbitrio, tales vires habebat ejus voluntas, quae sine ullo fuerat instituta peccato, et nihil illi ex se ipso concupiscentialiter resistebat, ut digne tantae bonitati et tantae bene vivendi facilitati pe
Abbreviated transcription (Latin):
& diũsa sentiri. Ego autem dico id eẽ
peccatum ad mortem: fidem que ꝑ
dilectionem oꝑatur. deserere usq ad
mortem. Huic peccato ultra ñ deser¬
uiunt. ñ pͥma conditione. sicut ille libi.
s ꝑ scłm adã cłĩ gr̃a lib̾ati: & ista lib̾atio¬
ne habentes lib̾um arbitͥum. quo ser¬
uiant deo. ñ quo captiuentur adiabo¬
lo. Lib̾atoͥ enim apeccato. serui facti st̃
iustitie. in qua stabunt usq infinem:
donante sibi ꝑseuerantiam illo. qui
eos p̃sciuit & p̃destinauit. ꝙ sccłm ꝓpo¬
situm uocauit. iustificauit. & głifita¬
iam fecit. Cui ꝓmutenti credidit abra¬
ham: & reputatum est illi ad iustitiã.
Dedit enim głiam deo. plenissime
a seipsis bonos futuros. Nam si ita est:
ñ suum s eorum est quod ꝓ misit.
Non autem sic credidit abraham.
s ñ est infirmatus in fide dans głam
deo: & plenissime credens. quia que
ꝓmisit potens est & facere. Non ait
que p̾sciuit potens est ꝓmitt̾e. aut

Expanded text:
et diversa sentiri: ego autem dico id esse et diversa sentiri: ego autem dico id esse peccatum, fidem quae per dilectionem operatur, deserere usque ad mortem. Huic peccato ultra non serviunt, non prima conditione, sicut ille, liberi; secundum Adam dei gratia liberati et ista liberatione habentes liberum arbitrium, quo seruiant deo, non captiuentur a diabolo. liberati enim a peccato serui sunt facti iustitiae, in qua stabunt usque in finem, donante sibi perseuerantiam illo qui eos praesciuit et praedestinauit et secundum propositum uocauit et iustificauit et glorificajam fecit: cui promittenti credidit Abraham, et deputatum est illi ad justitiam. Dedit enim gloriam Deo, plenissime a se ipsis bonos futuros. Nam si ita est, non suum, sed eorum est quod promisit. Non autem sic credidit Abraham, sed, non est infirmatus in fide, dans gloriam Deo, et plenissime credens quia quae promisit, potens est et facere . Non ait, Quae praescivit, potens et promittere; aut,
Abbreviated transcription (Latin):
do. s seuiente ne starent. steterunt in
fide. cum uideret illebona p̃sentia
que fuerat relicturus: isti futura que
accepturi fũant ñ uiderent. Uñ hoc.
nisi donante illo. aquo miãm conse
cuti sunt ut fideles eẽnt. a quo acce
ced̾ent. s uirtutis & cartatis & continẽ¬
tie. quo cuncta minantia. cuncta in¬
uitantia. cuncta crutiantia suꝑarent:
Illi gͦ sine peccato ullo data est. cum
qua conditus est uoluntas libera: &
eam seruire fecit peccato. Horum uͦ
cum fuiss uoluntas serua peccati.
lib̾ataẽ ꝑillũ qͥdix̃. si uos filius lib̾a¬
uerit uere tunc lib̾i eritis: & acce¬
ꝑunt tantam ꝑistam gr̃ãm lib̾ta¬
in nulla subrẽpant. ꝓpt̃ que ditant
cotidie dimite nob̾ debita nr̃a. nõ
tam̃ ultͣ seruiant peccato quod ẽ ad
mortem: de quo dicit iohannes apl.
Est peccatum ad mortem: ñ ꝓ illo
dico ut roget quis. De quo peccato
qm̃ ñ exp̃ssum est: possunt multa

Expanded text:
do, sed saeuiente, ne starent, steterunt in do, sed saeuiente, ne starent, steterunt in fide. cum uideret ille bona praesentia, quae fuerat relicturus, isti futura quae accepturi fuerant non uiderent? unde hoc, nisi donante illo a quo misericordiam consecuti sunt, ut fideles essent, a quo accepcederent, sed uirtutis et caritatis et continentiae, quo cuncta minantia, cuncta inuitantia, cuncta cruciantia superarent? illi ergo sine peccato ullo data est cum qua conditus est uoluntas libera, et eam fecit seruire peccato; horum uero cum fuisset uoluntas serua peccati, liberata est per illum qui dixit: si uos filius liberauerit, tunc uere liberi eritis, et acceperunt tantam nonnulla subrepant, propter quae dicant quotidie, Dimitte nobis debita nostra ; non tamen ultra serviant peccato quod est ad mortem, de quo dicit Joannes apostolus, Est peccatum ad mortem; non pro illo dico ut roget . De quo peccato quoniam non expressum est possunt multa
Abbreviated transcription (Latin):
etiam dix̃. ñ uos me elegistis. s ego ele¬
gi uos. & posui uos. ut eatis & fructum
afferatis. & fructus ur̃ m. neat. Quib
uerbis: eis ñ solum iustitiam. uerũ
etiam inilla ꝑseuerantiam se dedis¬
se monstrauit. xp̃o enim eos sic ponẽ¬
te ut eant & fructum afferant. et
fructus eorum maneat. quis audeat
dona & uocatio dei. s uocatio eorum qui se¬
cũdum ꝓpositum uocati sunt. ꝓhis gͥ in¬
terpellante xp̃o ne defitiat fides eorum.
sine dubio non deficiet usq infinem ac
ꝑ hoc ꝑsenerat usꝙ infinem: nec eam nͥ
manentem. huius uite inuenit finis.
Maior quippe lib̾tas necessaria est ad ũ¬
sus tot & tantas temptationes. que in pa¬
radyso ñ fuerunt. dono ꝑ seuerantie mu¬
nita atq firmata: ut cum om̃ĩbus amo¬
rib. t̾rorib erroribus suis uincat᷑ hic
mundus. Hoc scorum martyria docue¬
runt. O. niꝙ ille & terrente nullo. &. in¬
suꝑ contͣ dei t̾rentis imꝑium. libero
facilitate: isti autem ñ lico t̾rente mũ¬

Expanded text:
egistis, sed ego elegi uos et posui uos,\'ut eatis et fructum afferatis et fructus uester maneat. quibus uerbis eis non solum iustitiam uerum etiam in illa perseuerantiam se dedisse monstrauit. Christo enim sic eos ponente, ut eant et fructum afferant et fructus eorum maneat, quis audeat enim dona et uocatio dei, sed uocatio eorum qui secundum propositum uocati sunt. pro his igitur interpellante Christo, ne deficiat fides eorum, sine dubio non deficiet usque in finem, ac per hoc perseuerabit usque in finem, nec eam nisi manentem uitae huius inuenit finis. Maior quippe libertas est necessaria aduersus tot et tantas temtationes, quae in paradiso non fuerunt, dono perseuerantiae munita atque firmata, ut cum omnibus amoribus, terroribus, erroribus suis uincatur hic mundus. hoc sanctorum martyria docuerunt. denique ille et terrente nullo et insuper contra dei terrentis imperium libero facilitate, isti autem, non dico terrente mun
Abbreviated transcription (Latin):
ñ fit: & aluid ẽ adiuitorium quo aliqͥd
fit. Nam sine alim̃tis ñ possimus uũe:
nectam̃ cum affueruit alim̃ta. eis fit.
ut uiuat qui mori noluerit. Ergo ad¬
iutorium alm̃torum est: sine quo nõ
fit. ñ quo fit. ut uiuamus. At uͦ bea¬
titudo qmͣ ñ ht̃ homo: cum data fũit.
continuo fit beatꝰ. Aduitoriũ ẽ enim
ñ solum sine quo ñ fit: uerum etiã
quo fit. ꝓpt̾ quod dat᷑. Quappt̾ hoc
adiutorium ẽ. & quo fit. & quo fit. &¬
sine quo ñ fit: quia & si data fuerit
hõi beatitudo cõtinuo fit bãtꝰ. & si data
ñqmͣ fu̾̃it numꝙͣ erit. Alim̃ta uͦ ñ cõ¬
sequent̃ facuint ut homo uinat: s
tam̃ sine illis ñ pot̃ uiuere. Primo ita¬
ꝙ homini qui meo bono quõ factus ẽ
rectus. acceꝑat posse ñ peccare. posse ñ
mori. posse ipsum bonum ñ deserere.
datum est adiutorium ꝑseuerantie.
ñ quo fieret ut ꝑseueraret: s sine quo
ꝑlib̾um arbit̾um ꝑseuerare ñ pois. Nc̃¬

Expanded text:
non fit, et aliud est adiutorium, quo aliquid non fit, et aliud est adiutorium, quo aliquid fit. nam sine alimentis non possumus uiuere, nec tamen, cum affuerint alimenta, eis fit, ut uiuat qui mori uoluerit. ergo adiutorium alimentorum est, sine quo non fit, non quo fit, ut uiuamus. at uero beatitudo, quam non habet homo, cum data fuerit, continuo fit beatus. adiutorium est enim non solum, sine quo non fit, uerum etiam quo fit propter quod datur. quapropter hoc adiutorium et quo fit est et sine quo non fit, i beatitudo, continuo fit beatus, et si data numquam fuerit, numquam erit. alimenta uero non consequenter faciunt, ut homo uiuat, sed tamen sine illis non potest uiuere. primo itaque homini, qui in eo bono, quo factus erat rectus, acceperat posse non peccare, posse non mori, posse ipsum bonum non deserere, datum est adiutorium perseuerantiae, non quo fieret, ut perseueraret, sed sine quo per liberum arbitrium perseuerare non posset. n
Abbreviated transcription (Latin):
ñ posse peccare: posse ñ mori. ⁊ ñ pꝰse mo¬
ri: bonũ pꝰse ñ deserere ⁊ boñ ñ pꝰse de¬
serere. Potuit enim ñ peccare pͥmuᷤ
homo: potuit ñ mori. potuit bonum
ñ deserere. Nunquid dicturi sumus.
ñ potuit peccare. qui tale habebat
lib̾um arbitum. aut ñ potuit mori
cui dictum est. si peccaũis morte mo-¬
rieris. aut ñ potuit deserere. cũ hoc
peccando deseruerit. & icleo mortuiᷤ
sit: Primia gͦ lib̾tas uoluntatis erat
posse ñ peccare: nouissima erit mł¬
to maior ñ posse peccare. Prima ĩ mor¬
talitas erat posse ñ mori: nouissima erit
multo maior ñ posse mori. Prima erat ꝑse¬
uerantie potestas. bonũ pꝰse ñ deserere: no¬
uissima erit ꝑseuerantie felititas. bomĩ
non posse deserere. Nunquid quia ert̃
bona nouissima potiora atꝙ meliora. icͤo
fuert̃ illa prima uel nulla uel parua.
Itemꝙ ipsa ad uitora distinguenda st̃¬
Aluid est ad uitorium sine quo alqͥd

Expanded text:
non posse peccare, posse non mori, et non posse monon posse peccare, posse non mori, et non posse mori, bonum posse non deserere, et bonum non posse deserere. Potuit enim non peccare primus homo, potuit non deserere. numquid dicturi sumus: "non potuit peccare" qui tale habebat liberum arbitrium? aut: "non potuit mori" cui dictum est: si peccaueris, morte morieris? aut: "non potuit bonum deserere", cum hoc peccando deseruerit et ideo mortuus sit? prima ergo libertas uoluntatis erat, posse non peccare; nouissima erit multo maior, non posse peccare. prima immortalitas erat posse non mori; nouissima erit multo maior, non posse mori. prima erat perseuerantiae potestas bonum posse non deserere; nouissima erit perseuerantiae felicitas bonum non posse deserere. numquid quia erunt bona nouissima potiora atque meliora, ideo fuerunt illa prima uel nulla uel parua? Itemque ipsa adiutoria distinguenda sualiud est adiutorium, sine quo aliquid
Abbreviated transcription (Latin):
innobis ꝑhanc cłi gr̃am inbono recipi¬
endo. & ꝑseueranter tenendo ñ solum
posse quod uolumus. uerum etiam uel¬
le quod possumus: qd̾ ñ fuit in homine
pͥmo. Unum enim horum in illo fuit.
alt̾um non fuit. Nanq ut retiꝑet boñ
gra ñ egebat: quia ñdum ꝑdiderat.
U̾t antem ieo ꝑmaneret. egebat adui¬
torio gr̃e. sine quo id omnino ñ posset.¬
a in quo acceꝑat posse si uellet: s non
habuit uelle quo posset. Nam si habuss
Quod ut nollet. de lib̾o descendit arbito:
quod tunc ita lib̾um erat. ut bene uel¬
le poss & male. Quid autemerit libe¬
rus libero arbito. qnͣdo ñ potuerit
seruire peccato. que futura erat & ho¬
mim. sicut facta est angłis sc̃is merceᷤ
m̃iti: Nunc autem ꝑ peccatum ꝑdi¬
to bono merita: in his qui lib̾antur.
factum est donum gr̃e que merces
m̃iti futura erat. Qua ꝓpt̃ bina ista
quid int̾ se differant diligent̃ & iugi
lant᷑ intuendũ ẽ : posse ñ peccare. et

Expanded text:
in nobis per hanc Dei gratiam in bono recipiin nobis per hanc Dei gratiam in bono recipiendo et perseveranter tenendo, non solum posse quod volumus, verum etiam velle quod possumus. Quod non fuit in homine primo: unum enim horum in illo fuit, alterum non fuit. Namque ut reciperet bonum, gratia non egebat, quia nondum perdiderat: ut autem in eo permaneret, egebat adjutorio gratiae, sine quo id omnino non posset: et acceperat posse si vellet, sed non habuit velle quod posset; nam si habuissequod ut nollet, de libero descendit arbitrio; quod tunc ita liberum erat, ut et bene velE ET GRATIA. Quid autem erit liberius libero arbitrio, quando non potuerit seruire peccato, quae futura erat et homini, sicut facta est angelis sanctis, merces meriti? nunc autem pro peccato perdito bono merito in his qui liberantur factum est donum gratiae, quae merces meriti futura erat. Quapropter bina ista quid inter se dlanter intuendum est; posse non peccare, et
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ ꝑmanere si uellet: quia ñ deerat adiu¬
torium ꝑ quod poss. & sine quo ñ poss ꝑ¬
seuerant bonum tene quod uellet. Seil
ciuus meritum fuiss si ꝑmanere uoluiss.
Et huius ꝑmansionis debitam merceddẽ
reciꝑe meruerunt: tantam scilicet beati¬
tudinis plenitudinem. qua eis certissimũ
sit. semꝑ se in illa eẽ mansuros. Si autem
hoc ad uitorium uel angło uel homini cũ
pͥmum facti sunt defuiss. qm̃ ñ talis na¬
tura facta erat. ut sine diuino ad uitorio
poss manere siuellet: ñ utiq sua tulpa
cecidissent. Aduitorium quippe defuiss
sine quo manere non possent. Nunc aũ
quib deest tale aduitorium: iam pena
peccati ẽ. Quibus autem datur. sccl̃ingͣ¬
tiam datur. ñ scłm debitum. Et tan¬
strum. quib id dare placuit deo: ut ñ
solum assit sine quo ꝑmanere ñ possu¬
mus. etiam si uelimus. uerum etiam
tantum ac tale sit. ut uelimus. fĩt qͥppe

Expanded text:
ergo permanere si vellet: quia non deerat adjuergo permanere si vellet: quia non deerat adjutorium per quod posset, et sine quo non posset perseveranter bonum tenere quod vellet. Sed cujus meritum fuisset si permanere voluisset; et hujus mansionis debitam mercedem recipere meruerunt, tantam scilicet beatitudinis plenitudinem, qua eis certissimum sit semper se in illa esse mansuros. Si autem hoc adjutorium vel angelo, vel homini, cum primum facti sunt, defuisset, quoniam non talis natura facta erat, ut sine divino adjutorio posset manere si vellet, non utique sua culpa cecidissent. Adjutorium quippe defuisset, sine quo manere non possent. Nunc autem quibus deest tale adjutorium, jam poena peccati est; quibus autem datur, secundum gratiam datur, non secundum debitum, et tanDeo placuit, ut non solum adsit sine quo permanere non possumus, etiam si velimus, verum etiam tantum ac tale sit, ut velimus. Fit quippe
Abbreviated transcription (Latin):
uellet. Hec ẽ pͥma gr̃a que data ẽ pͥmo
adam: s est potentior in scło adam. Pri¬
ma ẽ enim quafit: ut habeat homo iͦti¬
tiam si uelit. Sccła gͦ plus potest. qua ⁊̃
fit ut uelit: tantum uelit tantoq ar¬
dore diligat. ut carnis uoluptatẽ cont᷑¬
ria concupiscentẽ. uoluntate sp̃c un¬
cat. Nec illa quidẽ parua erat. qua de mõ¬
strata est etiam potentia lib̃i arbitrii:
qm̃ sic adiuuabatur. ut sine hoc adiu¬
torio ĩbono ñ maneret. s hoc aduitori¬
ium si uellet desereret. Hec autem tan¬
ta maior est. ut parum sit homi ꝑ
illam reparare ꝑlitam lib̾tatem pa-¬
rum sit deniq non posse sine illa uł
app̃hendere bonum.ł ꝑmañe in bono
si uelit: nͥ etiam effitiatur ut uelit. Tũc
gͦ dederat deus hominilib̾am uoluntatẽ.
in illa quippe eum fecerat que fecerat rec¬
tum: decderat & ad uitorim. sine quo in
ea non poss. ꝑmaniere si uellet. Ut autẽ isl¬
let: ineuis lib̾o reliquit arbitrio. Posset

Expanded text:
us. Haec est prima gratia quae data est primo Adam; sed hac potentior est in secundo Adam. Prima est enim, qua fit ut habeat homo justitiam, si velit. Secunda ergo plus potest, qua etiam fit ut velit, et tantum velit, tantoque ardore diligat, ut carnis voluntatem contraria concupiscentem voluntate spiritus vincat. Nec illa quidem parva erat, quae demonstrata est etiam potentia liberi arbitrii, quoniam sic adjuvabatur, ut sine hoc adjutorio in bono non maneret, sed hoc adjutorium si vellet, desereret. Haec autem tanto major est, ut parum sit homini per illam reparare perditam libertatem, parum sit denique non posse sine illa vel apprehendere bonum, vel permanere in bono, si velit, nisi etiam efficiatur ut velit. Tunc ergo dederat Deus homini bonam voluntatem, in illa quippe eum fecerat qui fecerat rectum: dederat adjutorium, sine quo in ea non posset permanere si vellet; ut autem vellet, in ejus libero reliquit arbitrio. Posset
Abbreviated transcription (Latin):
ceptio talis eẽt. ut nat᷑a hominis a deo
ita suscepta. nullum in se motunima¬
le uoluntatis ad mit̾et. ꝑ hunc meclia¬
torem deus ostendit. eos quos euis san¬
guine redemit. facere se ex malis de¬
inceps met̃uum bonos: quem sic susce¬
pit ut nunqmͣ eẽt malus. nec ex malo
factus. semꝑ eẽt bonus. Istam gr̃am ñ
habut homo pͥmꝰ qua nunquam eẽt
malus: s sane habuit. inqua si ꝑma¬
nere uellet. nunqmͣ malus ẽẽt. & sine
qua etiam cum suo lib̾o arbitͥo bonuᷤᷤ
eẽ ñ poss. s eam tam̃ ꝑlib̾um arbitri¬
um deserere posset. Nec ipsum gͦ deus
ẽẽ uoluit sine sua gr̃a. qmͣ reliquit
in euis lib̾o arbitrio: qm̃ liberum arbi¬
tͥum ad malum sufficit. ad bonum aũ
parum est: nͥ ad uiuet᷑ ab omĩpotente
bono. Quod adiutorium si homo ille¬
semꝑ eẽt bonum. S desernit: &ͥ deser¬
tꝰ ẽ. Tale qͥppe erat ad uitoriũ qd̃ dese̾ret¬

Expanded text:
ceptio talis esset, ut natura hominis a Deo ceptio talis esset, ut natura hominis a Deo ita suscepta, nullum in se motum malae voluntatis admitteret. Per hunc Mediatorem Deus ostendit eos, quos ejus sanguine redemit, facere se ex malis deinceps in aeternum bonos, quem sic suscepit, ut nunquam esset malus, nec ex malo factus semper esset bonus. 31. Istam gratiam non habuit homo primus, qua nunquam vellet esse malus: sed sane habuit, in qua si permanere vellet, nunquam malus esset, et sine qua etiam cum libero arbitrio bonus esse non posset, sed eam tamen per liberum arbitrium deserere posset. Nec ipsum ergo Deus esse voluit sine sua gratia, quam reliquit in ejus libero arbitrio. Quoniam liberum arbitrium ad malum sufficit, ad bonum autem parum est, nisi adjuvetur ab omnipotenti bono. Quod adjutorium si homo illesemper esset bonus: sed deseruit, et desertus est. Tale q
Abbreviated transcription (Latin):
uel mirabilit̾ singulari: ut nulluis tͦn¬
tie sue p̃cedentib m̃itis. filius cdlẽi sic eẽt
ab initio quo homo ẽẽ cepiss. ut ipse
& uerbum quod sine micio ẽ. una ꝑso¬
na eẽt. Neꝙ enim quisqmͣ tanta huiꝰ
rei & fidei cecꝰ est ignorantia: ut aude¬
at dicere. qmuis de sp̃u scõ & uirgine
maria filium homnis natum. ꝑlibe¬
rum tam̃ arbitͥum bene uiuendo et
sine peccato. bona oꝑa faciendo meru
ex te sc̃m. uocabitur filius dei. Prop¬
t̾ea inquit. ñ ꝓpt̾ oꝑa que nondũ na¬
ti utiq nulla sunt: sed ꝓpt̾ea quia
sp̾c sc̃s suꝑ ueniet inte. &ͣ uirtus altiᷤ¬
simi obumbrabit tͥ. qd̃ nascet᷑ ex te
scm̃ uocabitur filius dei. Istã natiui¬
tas ꝑfecto gͣtuita: coniunxr̃ munita¬
te ꝑsone. hom̃i dm̃. carnem uerbo.
Istam natuutatem bona oꝑa sccuta st̃:
nõ bona oꝑa meruerunt. Neq enim
metuendum erat. ne isto ineffabili
humana iuscepta. ꝑ lib̾um uolunta¬

Expanded text:
vel mirabiliter singulari, ut nulli justivel mirabiliter singulari, ut nulli justitiae suae praecedentibus meritis Filius Dei sic esset ab initio quo et Verbum quod sine initio est, una persona esset. Neque enim quisquam tanta rei hujus et fidei caecus est ignorantia, ut audeat dicere, quamvis de Spiritu sancto et virgine Maria filium hominis natum, per liberum tamen arbitrium bene vivendo, et sine peccato bona opera faciendo meruiex te Sanctum, vocabitur Filius Dei . Propterea, inquit: non propter opera, quae nondum nati utique nulla sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi, quod nascetur ex te Sanctum, vocabitur Filius Dei. Ista nativitas profecto gratuita conjunxit in unitate personae hominem Deo, carnem Verbo. Istam nativitatem bona opera secuta sunt, non bona opera meruerunt. Neque enim metuendum erat, ne isto ineffabili humana suscepta, per liberum volunta