comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
na oꝑa ꝓuocabit᷑: quã si irritationibꝰ
ce increpationib exasperet᷑. Ita sane
de eiꝰ cita letaq mutatione. posse lȩ¬
tari confidimꝰ cor ur̃m &e nr̃m parit̾.
Quid in ego totis cupiam uiscib coti¬
die seipso fieri meliorẽ: Ltinã qͣlem
inuem in me: talem sẽꝑ in om̃s inue¬
niam. Quid enĩ quantũ ad nos unꝗͣ
iolui: & ñ fecit: Retribuat illi dñs. Ce¬
terum ꝓ uob̾ sicut sepe petistis. sepe pro¬
ut oportuit & monui &e monebo: San¬
uod factum ẽ de receptione.
toldanos monastii sciatis ꝑ me
ñ eẽ factum: utpote absentẽ &e
ignorantẽ qͥd fieret. factũ autẽ ꝑ nr̃os
ñ nego: consilio tam̃ multoꝵ religio¬
soꝵ. ep̃i coniuentia & assensuͬ. nobilis
quoq dñȩ quȩ locũ illum in ꝓpria
possessione fundauit. petitione & uo¬
luntate publice ut accepimus: &e nicħ
in abscondito factum. Ex istimabant
autẽ se libere posse susciꝑe. locũ. quẽ

Expanded text:
na opera provocabitur, quam si irritationibus na opera provocabitur, quam si irritationibus et increpationibus exasperetur. Ita sane de ejus cita laetaque mutatione posse laetificari confidimus cor vestrum et nostrum pariter. Quidni ego totis cupiam visceribus quotidie se ipso fieri meliorem? Utinam qualem inveni in me, talem semper in omnes inveniam. Quid enim, quantum ad nos, unquam volui, et non fecit? Retribuat illi Dominus. Caterum pro vobis, sicut saepe petistis, saepe, prout oportuit, et monui, et monebo. Quod factum est de receptione Tholdanos monasterii, sciatis per me non esse factum, utpote absentem et ignorantem quid fieret. Factum autem per nostros non nego, consilio tamen multorum Religiosorum, episcopi conniventia et assensu, nobilis quoque dominae, quae locum illum in propria possessione fundavit, petitione et voluntate, publice, ut accepimus, et nihil in abscondito factum. Existimabant autem se libere posse suscipere locum, quem
Abbreviated transcription (Latin):
i qͣndo in uos filius ur uisus est
excessisse. doluimus & dolemus:
ñ minꝰ excessũ filii quã matris
inniriã. Quod tam̃ &e ipsũ excusabile
ẽ in adolescente filio. Nempe delicta
iuuentutis ipsa quȩ cõmisit. excusat
etas ꝓcliuior. An nescitis quia ꝓni st̃
sensus hominis. & cogitationes in ma¬
lum: ab adolescentia: Confidendum
mutatũ iri in meliꝰ. patͥs meritis &e
elemosinis. Propt̾ea insistendu magiᷤ
magisq uotis &e p̾cib ad dđm pro eo:
quia &e si ille minꝰ int̾dum quã de¬
buit. filialem affectum exhibuit:
mat̾ tam̃ ꝓ suis uisc̾ib mat̾nũ dese¬
iere ñ debet. sed nec ualet affectũ. Nun¬
quid potest mat̾ obliuisci filii uteri
sui. Et sulla inquit oblita fuerit: ego
tam̃ ñ obliuiscar tui. Oremus &e plo¬
remus coram dño ut ds tante indo¬
lis iuuenẽ ꝓbitatis p̾at̾nȩ imitatorẽ
qͦd ñ diffidimꝰ sua faciat pietate. A¬
gendum cũ eo in sp̃u lenitatis:. blan-¬
disq obsequiis qͥa sic melius ad bo¬

Expanded text:
i quando in vos filius vester visus est excessisse, doluimus; et dolemus non minus excessum filii, quam matris injuriam: quod tamen et ipsum excusabile est in adolescente filio. Nempe delicta juventutis, ipsa, quae commisit, excusat aetas proclivior. An nescitis quia proni sunt sensus hominis, et cogitationes in malum ab adolescentia? Confidendum mutatum iri in melius, patris meritis et eleemosynis. Propterea insistendum magis, magisque votis et precibus ad Deum pro eo: quia etsi ille minus interdum, quam debuit, se filialem exhibuit, mater tamen pro suis visceribus maternum deserere non debet, sed nec valet affectum. Nunquid potest mater oblivisci filii uteri sui? Et si illa, inquit, oblita fuerit, ego tamen non obliviscar tui . Oremus et ploremus coram Domino, ut Deus tantae indolis juvenem, probitatis paternae imitatorem quod non diffidimus sua faciat pietate. Agendum cum eo in spiritu lenitatis, blandisque obsequiis: quia sic melius ad bo
Abbreviated transcription (Latin):
plamꝰ. qͦd uoluntas ꝓ facto reputetur:
uͥ factum excludit necessitas: Nisi
forte putet᷑ in malo quã in bono effi¬
catior inueniri uoluntas. apud dm̃qͥ
caritas ẽ. &e ꝓmptior eẽ ad ulciscendu
quã ad remunerandu. misericors et
miserator dñs: qͦmͦ is qui alieno se te¬

Expanded text:
planius, quod voluntas pro facto reputetur, planius, quod voluntas pro facto reputetur, ubi factum excludit necessitas? Nisi forte putetur in malo, quam in bono efficacior inveniri voluntas apud Deum qui charitas est; et promptior esse ad ulciscendum, quam ad remunerandum misericors et miserator D
Abbreviated transcription (Latin):
pisse mistĩum. & dolens penitensq
toto desiderio expecierit. s asseqͥ mor¬
tis celeritate p̾occupatꝰ nequiuerit. dã¬
nabit fidelem suũ ds̃ : damnabit in¬
quam hominẽ ꝓ se etiam paratum
mori: Paulus dicit. Nemo potest
qui in articulo mortis ñ solum inuo¬
cat dñm iħm. s ipsius quoq toto de¬
siderio expetit sacram̃tum: dicemus
re damnabit᷑. Pcerto cum ñ aliunde
martyriũ. nͥ ex fidei m̾ito illam opti¬
nuerit p̾rogatiuã. ut singularit̾ uice
baptismi seciur suscipiatur: ñ uideo
cur ñ ipsa eque &e sine martyrioapud
dm̃ tantũdem possit. cui &e sine mar¬
tirii ꝓbam̃to ꝓculdubio innotescit.
Possit sane tantũdẽ dixerim qͣntum
ad salutis spectat obtentũ. ñ autẽ ad
m̾iti cumułii: quo indubitant̾ mar¬
tẏrium ante cellit. Legimus. Om̃isqͥ
odit fratrẽ suum:. homicida ẽ. Et item.
Qui uidit mulierẽ ad ꝯcupiscenłu cã.:
iam mechatꝰ ẽ eam in corde suo. Qtud

Expanded text:
pisse mysterium, et dolens poenitensque pisse mysterium, et dolens poenitensque toto desiderio expetierit, sed assequi mortis celeritate praeoccupatus nequiverit; damnabit fidelem suum Deus? damnabit, inquam, hominem pro se etiam paratum mori? Paulus dicit: Nemo potest qui in articulo mortis non solum invocat Dominum Jesum, sed ipsius quoque toto desiderio expetit Sacramentum; dicemus re damnabitur! Pro certo, cum non aliunde martyrium, nisi ex fidei merito illam obtinuerit praerogativam, ut singulariter vice Baptismi secure suscipiatur: non video cur non ipsa aeque et sine martyrio apud Deum tantumdem possit, cui et sine martyrii probamento procul dubio innotescit. Pessit sane tantumdem, dixerim, quantum ad salutis spectat obtentum, non autem ad meriti cumulum, quo indubitanter martyrium antecellit. Legimus, Omnis qui odit fratrem suum, homicida est ; et item: Qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam maechatus est in corde suo . Quid
Abbreviated transcription (Latin):
fructu pͥuari baptismatis. Ab his gͦ
duab columnis. augustinũ loquor
Cum his inquã me aut errare aut sa¬
pere fateor:credens & ipse sola fide
hominẽ posse saluari. cũ desidio ꝑci¬
piendi sacramentũ: si tam̃ pio adim¬
plendo desid̃ĩo mors anticipans. seu
alia quecunq uis inuincibił obura¬
uerit. Uide etiam ne forte ob hoc sal¬
uator cum diceret. qui crediderit &
baptizatꝰ fuerit saluus erit. caute &
innuens solam int̾dum fidem suf¬
ficere ad salutẽ: & sine ipsa sufficere
nichil. Quaꝑpt̾ & si martyriũ uicem
baptismi posse implere conceditur:
ulla dubietate ꝓ baptismate repute¬
tur: ipsa ita infirma &e imbecillis ꝑ
se erit. ut qͦd dare alteri ualet. sola ñ
ualeat optinere: Est ꝓrsus sangui¬
exꝑimentis. eque magnã in corde
cuiꝰpiam in pace morientis inspicit
fidem. martyrio quidc̃ ñ int̾rogata:.
martyrio tam̃ idoneam: Si recordatꝰ
fuerit homo necdum se salutis ꝑce¬

Expanded text:
fructu privari Baptismatis. 8. Ab his ergo fructu privari Baptismatis. 8. Ab his ergo duabus columnis, Augustinum loquor Cum his, inquam, me aut errare, aut sapere fateor: credens et ipse, sola fide hominem posse salvari, cum desiderio percipiendi sacramentum: si tamen pio adimplendi desiderio mors anticipans, seu alia quaecunque vis invincibilis obviarit. Vide etiam ne forte ob hoc Salvator cum diceret: Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit; caute et innuens solam interdum fidem sufficere ad salutem, et sine ipsa sufficere nihil. Quapropter etsi martyrium vicem Baptismi posse implere conceditur, ulla dubietate pro Baptismate reputetur; ipsa ita infirma et imbecillis per se erit, ut quod dare alteri valet, sola non valeat obtinere? Et prorsus sanguiexperimentis, aeque magnam in corde cujuspiam in pace morientis inspicit fidem, martyrio quidem non interrogatam, martyrio tamen idoneam? Si recordatus fuerit homo, necdum se salutis perce
Abbreviated transcription (Latin):
bilit̾ implet᷑: cum misti̾um baptismi
ñ contemptꝰ religionis. s articulus ne¬
cessitatiꝰ exeludit. Et qͥdem ñ ignoro
retractare ipsum id qͦd posuerat testi¬
monium de latrone: minusq idoneũ
ad compbandam illam sententiam
confiteri: eo quod sane me̾tum sit utr
& audact ꝑsequit᷑ & multiplicit̾ con¬
firmat: nec uspiam nͥ fallor retractas¬
se repies. Item in alio loco augustinus
cum aliquos p̾mississet. quos scͥptura
commemorat inuisibilit̾ quide non
tam̃ etiam uisibilit̾ scificatos: tandẽ
infert. Ex his ait colligitur. inuisibi¬
lem scificationẽ quib dam affuisse &
ꝓfiusse. sine usibilib sacramentis. ꝗͣ
ꝓ tempoꝵ diu̾sitate mutata sunt. ut¬
talia tunc fuerint. & alia mͦ sint. Et¬
paulopost. Nec tam̃ inquit uisibile
sacramentũ om̃ino contempnendu:
nam contemptor eiꝰ inuisibilit̾ scĩ¬
ficari ñ potest. Ubi satis euident̾ ostẽ¬
dit fidełe & conu̾sum ad dñm. ñ si ne¬
quiuerit. s si contempserit baptizari:

Expanded text:
er, cum mysterium Baptismi non contemptus religionis, sed articulus necessitatis excludit . » Et quidem non ignoro retractare ipsum id quod posuerat testimonium de latrone, minusque idoneum ad comprobandam illam sententiam confiteri, eo quod sane incertum sit utrumne et audacter prosequitur, et multipliciter confirmat; nec uspiam, nisi fallor, retractasse reperies. Item in alio loco Augustinus, cum aliquos praemisisset, quos Scriptura commemorat invisibiliter quidem, non tamen etiam visibiliter sanctificatos, tandem infert: « Ex his colligitur, » ailem sanctificationem quibusdam affuisse atque profuisse sine visibilibus Sacramentis, quae pro temporum diversitate mutata sunt, ut alia tunc fuerint, et alia modo sint:  inquit, « visibile sacramentum omnino contemnendum: nam contemptor ejus invisibiliter sanctificari 629 non potest . » Ubi satis evidenter ostendit, fidelem et conversum ad Dominum, non si nequiverit, sed si contempserit baptizari,
Abbreviated transcription (Latin):
possunt. qͦd eandẽ sententiã ñ ꝯstant̾
affirmo: s cum temꝑaiento suspẽ¬
dens sub disiunctiua particula. uel
ido inquã dictum ẽ a do. Si quidem
p̾missa una causa quȩ mͥ uidebat᷑.
cur ȩuangłista cũ diceret missus est
Gabriel angls. nominatim subiecerit
a d̾o: alteram quoq temꝑate qͥdem
& sub disiunctione subiunxi: quo ce
mͥ ñ incumberet defendendi necessi¬
tas: & lectori daretur eligendi facul
neutram affirmans. lectoris utramq
&e si ex sententia dixerim. ignotũ usq¬

Expanded text:
possunt quod eamdem sententiam non constanter possunt quod eamdem sententiam non constanter affirmo, sed cum temperamento, suspendens sub disjunctiva particula: « Vel ideo, » inquam, « dictum est, a Deo. » Siquidem praemissa una causa quae mihi videbatur, cur Evangelista, cum diceret: Missus est angelus Gabriel, nominatim subjecerit, a Deo ; alteram quoque temperate quidem et sub disjunctione subjunxi, quo et mihi non incumberet defendendi necessitas, et lectori daretur eligendi 634 faneutram affirmans, lectoris utramque etsi ex sententia dixerim, ignotum usq
Abbreviated transcription (Latin):
tia nunquã peccat᷑. qͥd gͦ causamur
adu̾sus occisores apłoꝵ: quandoqͥdẽ
ñ solũ mału eẽnescierunt intͥficere eoᷤᷤ.
s insuꝑ quoq id faciendo arbitrati
sunt obsequium se p̾stare dõ: S fru¬
stra in cruce saluator ꝓsuis orabat cru¬
cifixorib quippe nescientib ipso teste
qͥd facerent: & ita nequaquã peccantibꝰ.
Neq enim fas ẽ ullatenus suspicari.
tem eos ignorare qͥd facerent: & si forte
de apło dubitet quis. qͦd carnẽ suam
emulans sicut homo mentiri potue¬
rit. uͥ ait.Si enĩ cognouissent. ñ quam
dnm̃n głe crucifixissent. Nunqͥd ñ ex
his satis apparet: in quantis iaceat ig¬
norantiȩ. tenebris qui ignorat peccars¬
posse int̾dum ꝑ ignorantiã : S de his
bilit̾ quidẽ. ꝑ mou̾i aliqͦs supra qua¬
dam mea sententia: qua dixi cũ eu¬
anglium exponerem. consiliũ di nul
latum. Primo qͥdem inde ut arburor
quia ñ satis iuste mouent᷑ adu̾tere

Expanded text:
tia nunquam peccatur; quid ergo causamur tia nunquam peccatur; quid ergo causamur adversus occisores Apostolorum, quandoquidem non solum malum esse nescierunt interficere illos, sed insuper quoque id faciendo arbitrati sunt obsequium se praestare Deo? Sed et frustra in cruce Salvator pro suis orabat crucifixoribus, quippe nescientibus, ipso teste, quid facerent , et ita nequaquam peccantibus. Neque enim fas est ullatenus suspicari mperhibentem eos ignorare quid facerent; etsi forte de Apostolo dubitet quis, quod carnem suam aemulans, sicut homo mentiri potuerit, ubi ait: Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent . Numquid non ex his satis apparet, in quantis jaceat ignorantiae tenebris, qui ignorat peccarposse interdum per ignorantiam? Sed de his biliter quidem, moveri aliquos super quadam mea sententia, qua dixi cum Evangelium exponerem, consilium Dei nullatum. Primo quidem inde, ut arbitror, quia non satis juste moventur, advertere
Abbreviated transcription (Latin):
rea intellexerit iniquitatẽ suã: offeret.
arietem immaculatũ de gregib sac̾¬
dotĩ. iuxta m̃surã estimationẽq pec̾ci.
Et rursum. Qui orabit ꝓ eo qͦd nesci¬
ens fecerit. & dimittet᷑ ei: qͥa ꝑ errorẽ
deliquit in dño. Si ignorantia nũ-¬
quã peccatũ ẽ. cur dictum ẽ in epła
ad hebreos: qa in scd̃o tab̾nacło semel
in anno solus pontifex intraret ñ sine
sanguine. quẽ offerret ꝓsui &e ppłi igno¬
rantia: Si peccatũ ignorantiȩ nulłu
ẽ. ñ gͦ peccauit saulus qͦd ꝑsecutus ẽ ex¬
manens in incredulitate. Bene itaq
faciebat quod erat blasphemꝰ. &e ꝑse¬
cutor & contumeliosus: quod erat spi-¬
rans minarũ &e cedis in discipulos dñi:
istens. pat̾narum suarũ traditionũ.
Non gͣ debuit dicere miscdiam conse¬
cutus sum. s merredẽ recepi: quippe
quẽ ignorantia a peccato reddebat im¬
munẽ. insuꝑ & emulatio remunera¬
bilem iudicabat. Siiquã ignoran¬

Expanded text:
rea intellexerit iniquitatem suam, offeret rea intellexerit iniquitatem suam, offeret arietem immaculatum de gregibus sacerdoti, juxta mensuram aestimationemque peccati; et rursum: Qui orabit pro eo quod nesciens fecerit, et dimittetur ei, quia per errorem deliquit in Dominum . 17. Si ignorantia nunquam peccatum est, cur dictum est in Epistola ad Hebraeos, quia in secundo tabernaculo semel in anno solus pontifex intraret, non sine sanguine, quem offerret pro sui et populi ignorantia? Si peccatum ignorantiae nullum est, non ergo peccavit Saulus, quod persecutus est Ecmanens in incredulitate. Bene itaque faciebat, quod erat blasphemus, et persecutor, et contumeliosus; quod erat spirans minarum et caedis in discipulos Jesu; et istens paternarum suarum traditionum . Non ergo debuit dicere: Misericordiam consecutus sum ; sed, Mercedem recepi; quippe quem ignorantia a peccato reddebat immunem, insuper et aemulatio remunerabilem judicabat. Si, inquam, ignoran
Abbreviated transcription (Latin):
rantib arbitrans uidelicet neminẽ
exilla hora potuisse saluari. qui ñ fue¬
rit baptizatus: nonne aꝑte peccatũ
ignorantiȩ. & peccatũ damnabile ꝯfi¬
tetur: Nisi forte tam ꝓt̾uus sit: ut de¬
um homines sine culpa dampnare exi¬
stimet. Uerendum tam̃. nesi uł bre¬
uit̾ ñ respondet᷑ stulto iuxta stulticĩa
suam. putans forte sapientiã. securiꝰ
spargat seminariũ uecordiȩ in aurib
insipientiũ: & ita iam insipientiȩ eiꝰ
ñ sit numerꝰ. Ueritatis ꝓinde testimo¬
niis paucis & manifestis: manifestum
mendatiũ confutet᷑. Is forsitan qui as¬
serit ñ posse peccari ꝑ ignorantiam.
ñquã ꝓ suis ignorantiis dep̾cetur. s
potiꝰ ꝓpħam irrideat dep̾cantẽ & dicẽ¬
tẽ. Delicta iuuentutis mee: & ignoranti¬
as mea ᷤ ne memineris. Forsitan & rep̾-¬
hendet dm: exigent̾e̾ ꝓ pecc̃o ignoran¬
tiȩ satisfactionẽ. Loquit᷑ enĩ in leui-¬
tico ad moysen dicens. Anma si pec

Expanded text:
rantibus, arbitrans videlicet neminem rantibus, arbitrans videlicet neminem ex 633 illa hora potuisse salvari, qui non fuerit baptizatus; nonne aperte peccatum ignorantiae, et peccatum damnabile confitetur? Nisi forte tam protervus sit, ut Deum homines sine culpa damnare existimet. Verendum tamen, ne si vel breviter non respondetur stulto juxta stultitiam suam; putans forte sapientiam, securius spargat seminarium vecordiae in auribus insipientium, et ita jam insipientiae ejus non sit numerus. Veritatis proinde testimoniis, paucis et manifestis, manifestum mendacium confutetur. Is forsitan qui asserit non posse peccari per ignorantiam, nunquam pro suis ignorantiis deprecatur, sed potius prophetam irrideat deprecantem et dicentem: Delicta juventutis meae, et ignorantias meas ne memineris . Forsitan et reprehendet Deum exigentem pro peccato ignorantiae satisfactionem. Loquitur enim in Levitico ad Moysen dicens: Anima si pec
Abbreviated transcription (Latin):
testimoniũ in tua epła posiusti.
Unum inquit idemq dnicȩ crucis
tropheum pͥus ꝓpħe & moyses quã
res. patefacta luce ȩuangłii semꝑ aꝑ¬
te p̾dicabant: ita ut nũc om̃is ppłs
xp̃ianus scire & confiteri debeat fidẽ.
quã eo tempore pauci admodu & ꝑ
foctiores quiq nouerunt: qͣmuis
omĩs ppłs di etiam tunc eiusde my-¬
steria fidei. in legalib cerimoniis ty¬
pice portaret. Multa sunt que ad
hec confirmanda concurrunt: s mo¬
dus epłaris cuncta ñ patit᷑: nec opꝰ
ẽ. Arbitror enĩ ut ante iam dixerã.
p̾teruẽ ex omĩb quȩ petisti. Iam¬
contra t̾ciam assertionẽ ñ multum
nob̾ arbitior laborandu: tum quod
manifestã nimis p̾ferat falsitatem:
tum qͦd eiꝰ inuentor in sua suꝑiori sen¬
tentia. ipsam ꝑ se satis impugnet.
sibimet ipsi contrarius. Cum enĩ de
nocturno illo pͥuatoq susurrio dñi
cum nichodemo. laqueũ nectat pub¬
licedamnationis ꝑ totũ orbem igno¬

Expanded text:
testimonium in tua epistola posuisti. testimonium in tua epistola posuisti. « Unum, » inquit, « idemque dominicae crucis tropaeum prius Prophetae et Moyses, quam res patefacta luce Evangelii semper aperte praedicabant: ita ut nunc omnis populus christianus scire et confiteri debeat fidem, quam eo tempore pauci admodum, et perfectiores quique noverunt; quamvis omnis populus Dei etiam tunc ejusdem mysteria fidei in legalibus caeremoniis typice portaret. » Multa sunt quae ad haec confirmanda concurrunt: sed modus epistolaris cuncta non patitur, nec opus est. Arbitror enim, ut ante jam dixeram, praeterirem ex omnibus quae petisti. CAcontra tertiam assertionem non multum nobis arbitror laborandum, tum quod manifestam nimis praeferat falsitatem; tum quod ipse ejus inventor, in sua superiori sententia ipsam per se satis impugnet, sibimetipsi contrarius. Cum enim de nocturno illo privatoque susurrio Domini cum Nicodemo, laqueum nectat publicae damnationis per totum orbem igno
Abbreviated transcription (Latin):
alii minus. ꝓut eis sp̃c dabat diuideis
singulis ꝓut uolebat. idq absq p̾m¬
dicio suȩ scĩtatis atq ꝑfectionis: quã¬
tomagis simpliciores quiq iusti sine
detrimento salutis. saluationis tp̃s
modum &e ordinẽ nescire potuerunt:
quȩ tam̃ certa spe &e fide uti ꝓmissa
fuerant. firmissime tenuerunt: Quã¬
ti hodieq ꝓfecto in ppłõ xp̃iano. uitȩ
eternȩ scł̃iq futuri. qͦd indubitant̾ cre¬
dunt & sꝑant & ardent̾ desiderant.
formam tam̃ ac statũ ne cogitare qui¬
dem uł tenuit̾ norunt ⁊ Ita gͦ multi
ante saluatoris aduentũ dm omĩpo¬
tentem tenentes. & diligentes suȩ salu¬
tis gratuitũ ꝓmissorẽ credentes in pro¬
missione fidełe. sꝑantes certissimũ re¬
demptorẽ in hac fide & expectatione sal¬
uati sunt: licet quando & qualiter &
quo ordine salus repmissa fieret. igno¬
rarent. Deniq beda aꝑte docet aꝑta
om̃ia om̃ib nequaquã fuisse quȩ
de xp̃o futura erant: qͦd tu quoq

Expanded text:
 dabat, dividens singulis prout volebat, idque absque praejudicio suae sanctitatis atque perfectionis: quanto magis simpliciores quique justi sine detrimento salutis, salvationis tempus, modum et ordinem nescire potuerunt, quae tamen certa spe et fide, uti promissa fuerant, firmissime tenuerunt? 15. Quanti hodieque profecto in populo christiano vitae aeternae, saeculique futuri, quod indubitanter credunt et sperant, et ardenter desiderant, formam tamen ac statum ne cogitare quidem vel tenuiter norunt? Ita ergo multi ante Salvatoris adventum, Deum omnipotentem tenentes et diligentes suae salutis gratuitum promissorem, credentes in promissione fidelem, sperantes certissimum Redemptorem, in hac fide et exspectatione salvati sunt: licet quando, et qualiter, et quo ordine salus repromissa fieret, ignorarent. Denique Beda aperte docet aperta omnia omnibus nequaquam fuisse quae de Christo futura erant, quod tu quoque
Abbreviated transcription (Latin):
prorsꝰ ignorant. ita quoq pͥoris tp̃s
nequaquã p̾scierint. Quis scit enĩ
simͦ illo sp̃uali. dĩ sapientia de pͥmo
aduentu suo & angłis illud locuta
sit. qͦd apłis ꝑ os carnis assumpte de
scdo legitur respondisse: ñ ẽ inqͥens
ur̃m̃ nosse tempora & momenta. quȩ
pat̾ in sua posuit potestate: Quȩ me
rursum credere compellat necessitas.
angłos iam ante adu̾tisse ciuitatem
narareth. quã illo cernerent missum
archangłm uirginẽ salutare: &e partũ
nunciare diuinũ: Si quide qͦd p̾ele¬
cta fuerit bethleem natiuitati. iherłm

Expanded text:
prorsus ignorant ; ita quoque prioris tempus prorsus ignorant ; ita quoque prioris tempus nequaquam praescierint. Quis scit enim, si modo illo spirituali Dei Sapientia de primo adventu suo et Angelis illud locuta sit, quod Apostolis per os carnis assumptae de secundo legitur respondisse: Non est, inquiens, vestrum nosse tempora vel momenta, quae Pater posuit in sua potestate? Quae me rursum credere compellat necessitas, Angelos jam ante advertisse civitatem Nazareth, quam illo cernerent missum archangelum Virginem salutare, et partum nuntiare divinum? Siquidem quod praeelecta fuerit Bethlehem nativitati
Abbreviated transcription (Latin):
ñ qͥdem qͥa ꝑ incarnandi u̾bi mist̾iũ.
di ꝓpositum erat qñq oꝑari salut̃ẽ ĩ
medio terrẽ. hoc enim & multis mor¬
talium & p̾scire donatum ẽ & p̾dicere:
s qͦd potissimũ tempus. quẽue locũ
uł modum. p̾cipueq quã uirginem
ad implendu ꝓpositum suum elegis¬
set ds̾: si inquã hoc di consiliũ ñ de o¬
pere. s de tempore loco modo atq ꝑ¬
sona. etiã scõs ignorasse angłos sense¬
rim & scͥpserim: ꝓfecto ñ uideo cur
incredibile uideat᷑. Sane ibi unusqͥs¬
q in suo sensu securus abundat: uͥ
aut certe rõm aut ñ contempnendȩ
auctoritati qͦd sentitur ñ obiuiat. Quȩ¬
nam enim meratio siue auctoritas
sentire cogat. etiã tempꝰ illud abanti¬
quo angłis innotuisse: de quo apł̃s.
postquã inquit uenit plenitudo t̾e¬
poris. misit d̾s filium suũ factum ex
muliere. factum sub lege: Credibiliꝰ
magis fortasse uidetur. ut sicut fu¬
turi aduentus dñi ipso teste diem

Expanded text:
i mysterium Dei propositum erat quandoque operari salutem in medio terrae hoc enim et multis mortalium et praescire donatum est, et praedicere, sed quod potissimum tempus, quemve locum, vel modum, praecipueque quam virginem, ad implendum propositum suum elegisset Deus; si, inquam, hoc Dei consilium non de opere, sed de tempore, loco, modo, atque persona, etiam sanctos ignorasse Angelos senserim et scripserim; profecto non video cur incredibile videatur. Sane ibi unusquisque in suo sensu securus abundat, ubi aut certae rationi, aut non contemnendae auctoritati quod sentitur non obviat. 19. Quaenam enim me ratio sive auctoritas sentire cogat, etiam tempus illud ab antiquo Angelis innotuisse, de quo Apostolus: Postquam venit, inquit, plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege? Credibilius magis fortasse videtur, ut sicut futuri adventus Domini, ipso teste, diem
Abbreviated transcription (Latin):
stimoniũ. Nam qͦd legitur qm̃ naza¬
reus uocabit᷑: ꝓfecto ȩuangłista qͥ hoc
de ꝓpha sumit. ñ tam ad ꝯceptionem
quã ad educationẽ referri.satis euidẽ¬
ter ostendit: qͦd illo iudelicet ex egyp¬
to reportatus fuerit. illicq nutrituiᷤ
Deniq iudei ad nichodemũ scruta
surgit. Et quide scienti legem loque¬
bantur: & qui magist̾ erat in isrł. ni¬
chilq facile ignoraret ex om̃ib: eita¬
men tota fiducia instabant. monstn¬
tes scͥpturas ñ loqui xp̃m uenire aga¬
lilea: cuiꝰ nazareth ciuitas ẽẽ ꝯgnos¬
citur. Nlus sane ad manũ fuit eis
testimoniũ de ꝓpha: ex quo regi locũ
sciscitanti natiuitatis. incunctanter
bethleem responderunt. Itaq natus

Expanded text:
legitur, Quoniam Nazaraeus vocabitur , profecto evangelista, qui hoc de propheta sumit, non tam ad conceptionem, quam ad educationem referri satis evidenter ostendit, quod illo videlicet ex Aegypto reportatus fuerit, illicque nutritus. Denique Judaei ad Nicodemum, Scrutarsurgit . Et quidem scienti legem loquebantur, et qui magister erat in Israel, nihilque facile ignoraret ex omnibus: et tamen tota fiducia instabant, monstrantes Scripturas non loqui Christum venire a Galilaea, cujus Nazareth civitas esse cognoscitur. Plus sane ad manum fuit eis testimonium de propheta, ex quo Regi locum sciscitanti nativitatis, incunctanter Bethlehem responderunt. Itaque natus
Abbreviated transcription (Latin):
responde fratrib qui me rep̾hendunt.
qͦd dixerim ad laudẽ uirginis. ideo
positum ẽẽ ado: necui focte uł beato¬
rũ angłoꝵ. suũ consiliũ ds pͥus quam
uirgini reuelasse putet᷑: excepto dum¬
taxat archangło gabriele. Suum ꝯsi¬
liũ dixi. ñ de oꝑe. s de oꝑis tempore: de
loco. de modo. de ꝑsonȩ quoq electiõe.

Expanded text:
responde fratribus, qui me reprehendunt responde fratribus, qui me reprehendunt quod dixerim ad laudem Virginis, ideo positum esse a Deo, ne cui forte vel beatorum Angelorum suum consilium Deus priusquam Virgini, revelasse putetur, excepto duntaxat archangelo Gabriele. Suum consilium dixi, non de opere, sed de operis tempore, de loco, de modo, de personae quoque electione.
Abbreviated transcription (Latin):
iohannes: cũ se indignũ ꝑhibet sol¬
uere corrigiam calciam̃ti. S & ipsã
uirginẽ rogo unde ꝓbabit᷑ ex noĩe¬
uł ex facie ante cognitã angłis. quod
ipsa uidelicet esset quam elegerit
in matrẽ sibi: excepto dumntaxat arch̃a¬
gło. cui & seruanda ab imitio tradita
fuisse credenda ẽ: Porro autẽ si diabo¬
lus eam nec post conceptionẽ agno¬
uit: ioseph utiq desponsatione decep¬
tus credi potest: & scĩs angłis uł ante
minime innotiusse: qͦd ipsa uidelicet
eẽt di mat̾ futura. Sane etenĩ repbi
sp̃c. & si destituti sunt participatiõe
grẽ sp̃alis: ñ tam̃ uiuacitate industriȩ.
naturał. Uides ne in quantis salua
fide & u̾itate scͥpturaꝵ. dntinũ angłi
consiliũ poterant ignorasse. p̾sertim
ut hoꝵ reuelandoꝵ p̾rogatiua. matri
uirgini seruaretur: Primũ equidẽ
ẽ tempꝰ: scd̾m locus: t̾cium modus:
quartũ electio ꝑsonȩ uirginał. Hoc

Expanded text:
Joannes, cum se indignum perhibet solJoannes, cum se indignum perhibet solvere corrigiam calceamenti. Sed et ipsam Virginem, rogo, unde probabitur ex noel ex facie ante cognitam Angelis, quod ipsa videlicet esset quam Deus elegerit in matrem sibi, excepto duntaxat archangelo, cui et servanda ab initio tradita fuisse credenda est! Porro autem si diabolus eam nec post conceptionem agnovit, Joseph utique desponsatione deceptus; credi potest et sanctis Angelis vel ante minime innotuisse, quod ipsa videlicet esset Dei mater futura. Sane etenim reprobi spiritus, etsi destituti sunt participatione gratiae spiritualis, non tamen vivacitate industriae naturalis. 22. Videsne, in quantis, salva fide et veritate Scripturarum, divinum Angeli consilium poterant ignorasse, praesertim ut horum revelandorum praerogativa matri Virgini servaretur? Primum equidem est tempus, secundum locus, tertium modus, quartum electio personae virginalis. Hoc
Abbreviated transcription (Latin):
si ñ int̾rogando quidẽ s magis affir¬
mando illud respondisse contendit᷑.
memor utiq p̾fati testimonii. qm̃ na
tareus uocabit᷑ : ñ tamen ꝑinde qͦd
in nazaret᷑ conceptus fuerit ih̾c eum
agnouisse constabit: cum multȩ aliȩ
cause occurrere potuissent. cur illud
ꝓph̃a p̾dixerit. Potuit gͦ & de concepu¬
onis loco. ut ꝓpħas sic &e angłos diui¬
illum tam incõprehensibiłe. quẽ ce
uirgo sollicita requisiuit: unde que¬
so doceri queã angłis fuisse p̾cognitũ:
Michiuͦ uidet᷑: ne ipsi quide ut pa¬
ce eiꝰ dixerim qui nunciabat. Quod
&e ipse fatetur: si eiꝰ u̾ba diligent̾ ad¬
uertimus. Respondens quippe sp̃c
atur de om̃ib quoꝵ ipse sibi ñ p̾sumit
scientiam: & discat exꝑiendo. qͦd audi¬
archani incomp̾hensibił. & ineffabił
sacram̃ti: quo quasi in umbra cum
sola &e in sola uirgine. sola trinitas
conceptũ fuerat oꝑatura diuinũ. Ad
hoc quoq inuestigandu mist̾ium.
minus se idoneũ confitet᷑ magnꝰ ille

Expanded text:
si non interrogando quidem, sed magis affirmando illud respondisse contenditur, memor utique praefati testimonii, quoniam Nazaraeus vocabitur: non tamen perinde, quod in Nazareth conceptus fuerit Jesus, cum agnovisse constabit; cum multae aliae causae occurrere potuissent, cur illud propheta praedixerit. Potuit ergo et de conceptionis loco, ut Prophetas, sic et Angelos diviillum tam incomprehensibilem, quem et Virgo sollicita requisivit, unde, quaeso, doceri queam Angelis fuisse praecognitum? Mihi vero videtur, ne ipsi quidem ut pace ejus dixerim qui nuntiabat: quod et ipse fatetur, si ejus verba diligenter advertimus. Respondens quippe, Spiratur de omnibus, quorum ipse sibi non praesumit scientiam, et discat experiendo quod audiarcani incomprehensibilis et ineffabilis sacramenti, quo quasi in umbra cum sola, et in sola Virgine, sola Trinitas conceptum fuerat operatura divinum. Ad hoc quoque investigandum mysterium minus se idoneum confitetur magnus ille
Abbreviated transcription (Latin):
quid siue galileam siue nazareth ad
xp̃i aduentũ undecũq ꝑtinere doce¬
ret. Sic quoq nathanael doctus & ip¬
se in lege: philippo nuncianti iħm fi¬
liũ iosephanatareth. mox sub int̾rogatiõe
ãmirando respondit. Anazareth inqͥt po¬
t̾ aliqͥd boni eẽ: Nimirũ ãmiranᷤ qͦd a na-¬

Expanded text:
quod sive Galilaeam, sive Nazareth ad Christi adventum undecunque pertinere doceret 20. Sic quoque Nathanael, doctus et ipse in lege, Philippo nuntianti Jesum filium Joseph a Nazareth, mox sub interrogatione admirando respondit: A Nazareth, inquit, potest aliquid boni esse? Nimirum admirans quod a Na
Abbreviated transcription (Latin):
mile attulit ȩuangłium: frustra gła¬
tur paulus depͥmitiis sp̃c. quas se pu¬
tat cum suis coapłis accepisse: cum m¬
chil tale in dieb suis potuerit exꝑiri.
Deniq aubat. Nunqͥd om̃s ꝓphe : fru¬
stra inquã głatur de euͣgłio suo. qͥa ñ
ab homine neq ꝑ hominẽ illud acceꝑit:

Expanded text:
mile attulit Evangelium? Frustra gloriamile attulit Evangelium? Frustra gloriatur Paulus de primitiis spiritus, quas se putat cum suis coapostolis accepisse; cum nil tale in diebus suis potuerit experiri. Denique aiebat: Numquid omnes prophetae? Frustra, inquam, gloriatur de Evangelio suo, quia non ab homine
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s extitisse ꝓpħas. quot qͦt ab aduen¬
tu dñi retro iusti & salui fuerunt. fuit
itaq antiquis temporib aut ꝑrara
salus. aut nimiũ numerosa ꝑfectio:
quoꝵ quide qͦdlibet sapere. discretiõis
t̾minos excedere ẽ. Quod si uidetur
catur. replesse potius ce ditasse secula
illa multitudine ꝑfectoꝵ. quã saluan¬
doꝵ tanta fuisse paucitate contentũ.
quatinuᷤ &e salui ñ pauci tunc fierent.
ce om̃s nichilominꝰ repleti sp̃u ꝓpħico
necdum reuelata mistia iam tunc pe¬
netrarent: si inquã hoc recipitur. bene¬
dicimus quide dm in donis suis. sed
quid tempori gr̃e reseruatũ sit ñ uide¬
mus: nͥ quod tempus gr̾e illud potiuiᷤ
iuxta sententiã hanc fuerit appellan¬
dum: in quo tot &e tantȩ ppło dĩ diui¬
tie sp̃c affluebant. ut illud prorsꝰ in¬
credibili felicitate cerneret᷑ impletũ:
qͦd moyses optabat cum diceret. Quis
dabit ut om̃s ꝓpħent: Queso quid si¬

Expanded text:
omnes exstitisse prophetas, quotquot ab advenomnes exstitisse prophetas, quotquot ab adventu Domini retro justi et salvi fuerunt. Fuit itaque antiquis temporibus aut perrara salus, aut nimium numerosa perfectio: quorum quidem quodlibet sapere, discretionis terminos excedere est. 12. Quod si videtur catur, replesse potius et ditasse saecula illa multitudine perfectorum, quam salvandorum tanta fuisse paucitate contentum, quatenus et salvi non pauci tunc fierent, et omnes nihilominus repleti spiritu prophetico, necdum revelata mysteria jam tunc penetrarent: si, inquam, hoc recipitur, benedicimus quidem Deum in donis suis; sed quid tempori gratiae reservatum sit, non videmus: nisi quod tempus gratiae illud potius juxta sententiam hanc fuerit appellandum, in quo tot et tantae Dei populo divitiae spiritus affluebant; ut illud prorsus incredibili felicitate cerneretur impletum, quod Moyses optabat, cum diceret: Quis dabit ut omnes prophetent? Quaeso, quid si
Abbreviated transcription (Latin):
merũ electoꝵ illius temporis. sub pau¬
citate redigit rarissimoꝵ sp̃ualium.
quos ꝓ suȩ scĩtatis speciali excellentia
insignes. illustresq illis temporib ex¬
titisse. ac singulari munere sp̾c. singła
ut uentura erant p̾uidere certissime
potuisse scͥptura cõmemorat: &e sic m¬
mis albreuiat manũ di dum preter
paucos illos ꝑfectissimos. neminẽ eo tẽ-¬
pore putat potuisse saluari:aut certe
sice illa tempora. multitudinẽ saluan
doꝵ etiam p̾ter istos habuisse ñ diffite¬
tur: magnã s mauditam diuini mu¬
neris largitatẽ. uet̾i collatã ppło asserit.
si quidẽ omnẽ illam multitudinẽ oĩa
que de misti̾o nr̃e redemptionis suꝑiꝰ
enumerata sunt. liquido p̾cognouisse
constiterit. Cum enĩ ex his quippiam
tune nec scͥptũ manifeste. nec publice p̾¬
dicatum fuisse manifestũ sit: restat ut
fateam̃ om̃ia om̃ib ꝑ sp̃m reuelata
fuisse: & sic om̃s sp̃uales. om̃s ꝑfectos.

Expanded text:
merum electorum illius temporis sub paumerum electorum illius temporis sub paucitate redigit rarissimorum spiritualium, quos pro suae sanctitatis speciali excellentia insignes illustresque illis temporibus exstitisse, ac singulari munere Spiritus singula, uti ventura erant, praevidere certissime potuisse Scriptura commemorat; et sic nimis abbreviat manum Dei, dum praeter paucos illos perfectissimos, neminem eo tempore putat potuisse salvari: aut certe, si et illa tempora multitudinem salvandorum 631 etiam praeter istos habuisse non diffitetur; magnam, sed inauditam divini muneris largitatem veteri populo collatam asserit: siquidem omnem illam multitudinem omnia, quae de mysterio nostrae redemptionis superius enumerata sunt, liquido praecognovisse constiterit. Cum enim ex his quidpiam tunc nec scriptum manifeste, nec publice praedicatum fuisse manifestum sit: restat ut fateamur omnia omnibus per Spiritum revelata fuisse; et sic omnes spirituales, omnes perfectos,
Abbreviated transcription (Latin):
omĩno om̃ib illoꝵ tempoꝵ iustis aꝑ
te omĩa. & distincte singła fuisse p̾co¬
gnita. quẽadmodu suo sunt tẽpore
post exhibita. & mͦ cognita nob̾: adeo
ut nec iusti fuerint nec salui sint. qͥb
ita clara om̃ia &e ꝑspicua ñ fuerint.
Et id quidẽ falsum. Uerũ ad refellen¬
dum tu tanta in tua epła posuisse
putem: & pene qͥd addi possit ñ inue¬
niam. De homine tam̃ qui ista loqͥt᷑
pace ipsius dico paucis qͦd sentio. Uide¬
tur mͥ plus nouitatis curiosꝰ. quã stu¬
diosus ueritatis: grauariq de om̃i re
sentire cũ aliis & dicere. qͦdaut solus
ñ dixerit aut pͥmus. Unde fit ut in hiᷤ
que sentit uł loquit᷑ modu om̃ino
tenere aut ignoret aut dissimulet. Ec¬
ce enim &e in hac assertione sua. dum
pares in scientia facit om̃s qui futura
sꝑabant. his qui p̾terita legunt. dm
ꝓfecto aut nimis pairum p̾dicat aut
nimis largum: oculum discretionis
ex nulla parte apiens. Aut enim nu¬

Expanded text:
omnino omnibus illorum temporum justis, et omnino omnibus illorum temporum justis, et aperte omnia, et distincte singula fuisse praecognita, quemadmodum suo sunt tempore post exhibita, et modo cognita nobis: adeo ut nec justi fuerint, nec salvi sint, quibus ita clara omnia et perspicua non fuerunt. Et id quidem falsum. 11. Verum ad refellendum tu tanta in tua epistola posuiputem; et pene quid addi possit, non inveniam. De homine tamen qui ista loquitur pace ipsius dico paucis quod sentio, videtur mihi plus novitatis curiosus, quam studiosus veritatis; gravarique de omni re sentire cum aliis, et dicere quod aut solus non dixerit, aut primus. Unde fit ut in his quae sentit vel loquitur, modum omnino tenere aut ignoret, aut dissimulet. Ecce enim et in hac assertione sua, dum pares in scientia facit omnes qui ventura sperabant, iis qui praeterita legunt; Deum profecto aut nimis parcum praedicat, aut nimis largum, oculum discretionis ex nulla parte aperiens. Aut enim nu
Abbreviated transcription (Latin):
potentis iusticia ꝓpͥam putat ab his
exigendam fidem: quos nouit ꝓpͥam
nullam habere culpam. Porro aliena
opus ẽ fide. cum sine sorde ñ nascant᷑
aliena: quatinus nec sit a paruulis ali¬
enum qͦd de om̃ib generalit̾ dr. fide
mundans corda eoꝵ. N ec dubium
quod macula contracta ab aliis alioꝵ
quoq fide ualeat uł debeat emunda¬
ri. Hec sunt quippe iudicia diuinȩ
iusticie: in quib exultans sc̃s dauid.
dicis. om̃s antiquos iustos quotquot
uidelicet xp̃i aduentũ p̾cesserunt. tan¬
tam omĩno habuisse p̾scientiã futu¬
roꝵ: quantã nos qui post sumus p̾ti¬
toꝵ scientiã: ita ut nullus uł simpli¬
cium iustoꝵ aliquid ꝓrsus ignora¬
ret. ex om̃ib quȩ mͦ nob euangłica
pandit hystoria. Uerbi gr̃a. Uerbũ
incarnatũ partũ uirginale. doctrmã
saluatoris miracula. cruc̃e mortem
sepulturam. descensum ad inferos. re¬
surrectionẽ. & ad cȩlos ascensionẽ. sic

Expanded text:
potentis justitia propriam putat ab his potentis justitia propriam putat ab his exigendam fidem, quos novit propriam nullam habere culpam. Porro aliena opus est fide, cum sine sorde non nascantur aliena: quatenus nec a parvulis alienum sit, quod de omnibus generaliter dicitur, Fide mundans corda eorum . Nec dubium, quod macula contracta ab aliis, aliorum quoque fide valeat vel debeat emundari. Haec sunt quippe judicia divinae justitiae, in quibus exsultans sanctus David, dicis, omnes antiquos justos, quotquot videlicet Christi adventum praecesserunt, tantam omnino habuisse praescientiam futurorum, quantam nos, qui post sumus, praeteritorum scientiam: ita ut nullus vel simplicium justorum aliquid prorsus ignoraret ex omnibus, quae modo nobis evangelica pandit historia. Verbi gratia, Verbum incarnatum, partum virginalem, doctrinam Salvatoris, miracula, crucem, mortem, sepulturam, descensum ad inferos, resurrectionem, et ad coelos ascensionem, sic
Abbreviated transcription (Latin):
& sine ꝑfusione aque. salutem si ne
illi nulla penitentia remittit᷑ peccatũ.
si cum possit ñ restituit ablatũ: sic &
huic nulla ꝓderit fides. si cum possit
ñ ꝑcipit sacramentũ. Quãquã & fide
conuincit᷑ ñ habere ꝑfectam. si negligit.
Uera enim & plena fides. umu̾sa p̾cep¬
ta complectit᷑. Est autẽ hoc unũ ip¬
sumq p̾cipuum ex p̾ceptis. M erito
tor reputabitur: quisquis obedire renu¬
erit. Quom deniq fidelis: qui d̃i con¬
tempnit sacramentũ : Sane infantes
quia hanc ꝓhibente etate ñ possunt ha¬
bere fidem. hoc ẽ cordis ad d̾m ꝯuersi¬
onem: consequent̾ nec salutẽ. si absq
baptismi ꝑceptione moriunt᷑: ñ quod
uł ipsi qͣndo baptizantur. fide om̃imꝰ
cairant. sine qua impossibile ẽ uł ip¬
sos placere do: s saluant᷑ & ipsi ꝑ fidẽ:
ñ tam̃ suam s alienam. Dignum nẽpe
ẽ &e ad dĩ spectat. benignitatẽ: ut qui¬
b fidem etas denegat ꝓpͥam: gr̃a ꝓdes¬
se concedat alienam. Nec enim om̃i¬

Expanded text:
 perfusione aquae, salutem sine dnulla illi poenitentia remittitur peccatum, si, cum possit, non restituit ablatum: sic et huic nulla proderit fides, si cum possit, non percipit Sacramentum. Quanquam et fidem convincitur non habere perfectam, si negligit. 630 Vera enim et plena fides universa praecepta complectitur: est autem hoc unum ipsumque praecipuum ex praeceptis. Merito tor reputabitur, quisquis obedire renuerit. Quomodo denique fidelis, qui Dei contemnit Sacramentum? 9. Sane infantes, quia hanc, prohibente aetate, non possunt habere fidem, hoc est cordis ad Deum conversionem; consequenter nec salutem, si absque Baptismi perceptione moriuntur. Non quod vel ipsi, quando baptizantur, fide omnino careant, sine qua impossibile est vel ipsos placere Deo: sed salvantur et ipsi per fidem, non tamen suam, sed alienam. Dignum nempe est et ad Dei spectat benignitatem, ut quibus fidem aetas denegat propriam, gratia prodesse concedat alienam. Nec enim Omni
Abbreviated transcription (Latin):
originale peccatũ: a quo utiq nͥ ꝑ la¬
uaerũ mundari minime potuerunt.
At uͦ quis nesciat. & alia p̾ter baptis¬
mum contra originale pecratũ reme¬
dia antiquis ñ defuisse temporib: A¬
brahȩ quide & semini eiꝰ curũcisionis sa¬
cramentũ in hoc ipsum diuinitꝰ tra¬

Expanded text:
originale peccatum, a quo utique nisi per laoriginale peccatum, a quo utique nisi per lavacrum emundari minime potuerunt. At vero quis nesciat et alia praeter Baptismum contra originale peccatum remedia antiquis non defuisse temporibus? Abrahae quidem et semini ejus, circumcisionis sacramentum in hoc ipsum divinit
Abbreviated transcription (Latin):
chilominꝰ excusaret. Nunc aut̃ẽ qm̃
sationẽ ñ habent de peccatõ. Unde &
aiebat. Ego palam locutus sum mũ¬
do: & in occulto locutus sum nichil.
Non quod suos domesticos multa in
occulto pͥuatimq ñ docuerit: s quod
tanquã nichilum int̾im reputaret: &
nec penam nec p̾miũ ea agere quȩ in
secreto tradebat indicaret. donec de
medio fierent. & ꝓdirent in lumine.
Deniq & dicebat. qͦd dico uob̃ in tene¬
bris dicite in lumine: ut mito uideł
iam audientib obedientiȩ uł m̾itũ
asseriberet uł contemptũ. cũ in medio
ꝓferrent᷑. Item. Qui uos audit inqͥt
me audit: & qui uos sꝑnit me sꝑnit.
Acsi diceret. Iudiciũ meũ int̾ obedien¬
tes & conteminentes. ñ de mea traditi¬
one secreta: s de ur̃a publica p̾dicatio¬
ne pendebit. S forte aliquis dicat. eoᷤᷤ
quidẽ qui ñ audierunt. & si ñ de con¬
temptu iudicari. Damnari tam̃ ꝓpter

Expanded text:
hilominus excusaret. Nunc autem, inquhilominus excusaret. Nunc autem, inqusationem non habent de peccato suo . Unde et aiebat: Ego palam locutus sum mundo, et in occulto locutus sum nihil . Non 627 quod suos domesticos multa in occulto privatimque non docuerit: sed quod tanquam nihilum interim reputaret; et nec poenam, nec praemium ea agere quae in secreto tradebat, judicaret, donec de medio fierent, et prodirent in lumine. Denique et dicebat: Quod dico vobis in tenebris, dicite in lumine ; ut merito videlicet jam audientibus obedientiae vel meritum adscriberet, vel contemptum, cum in medio proferrentur. Item: Qui vos audit, inquit, me audit; et qui vos spernit, me spernit: ac si diceret, Judicium meum inter obedientes et contemnentes, non de mea secreta traditione, sed de vestra publica praedicatione pendebit. 4. Sed forte aliquis dicat, eos quidem qui non audierunt, etsi non de contemptu judicari, damnari tamen propter
Abbreviated transcription (Latin):
catio. Nunc uͦ cum in omnẽ terram
exierit sonus p̾dicantiũ. & in fines or¬
bis terre u̾ba eoꝵ: quia dissimulari iã¬
ñ ualet auditꝰ: ꝓfecto in excusabił ẽ
& contemptꝰ. Multa ꝓfecto scienda
nesciunt᷑: aut sciendi incuria. aut
discendi desidia. aut uerecundia inqͥ¬
rendi. Et qͥdem huiꝰ modi ignorantia:
ñ habet excusationẽ. S nunqͥd forte
tale ẽ hoc inquisitũ: ut humano pos¬
sit addisci magist̾io: Homo hominiᷤ
tum: quantominꝰ diumũ quis pot̾i
inuestigare consilũ. nͥ eui ipse uolu¬
erit reuelare: Audi deniq ipsum.
Si ñ uenissem ait & locutꝰ eis ñ fuissẽ.
paratũ ñ haberent. Non dicit sim¬
plicit̾ & locutꝰ ñ fuissem. s int̾serens
eis & locutus eis inquit ñ fuissem:
ostendens sine dubio ñ ante censeri
inexcusabiles de contemptu:quã ad
ipsoꝵ usq noticiã missio ꝑuenuret.
Nam si locutus quidẽ fuisset s ñ eiͤ.
inobedientiȩ culpam ignorantia ni¬

Expanded text:
catio. Nunc vero cum in omnem terram catio. Nunc vero cum in omnem terram exierit sonus praedicantium, et in fines orbis terrae verba eorum; quia jam dissimulari non valet auditus, profecto inexcusabilis est et contemptus. 3. Multa profecto scienda nesciuntur, aut sciendi incuria, aut discendi desidia, aut verecundia inquirendi. Et quidem hujusmodi ignorantia non habet excusationem. Sed numquid forte tale est hoc, quod inquisitum humano possit addisci magisterio? Homo hominis t: quanto minus divinum quis poterit investigare consilium, nisi cui ipse voluerit revelare? Audi denique ipsum. Si non venissem, ait, et locutus eis non fuissem, peccatum non haberent. Non dicit simpliciter. Et locutus non fuissem; sed interserens eis, et locutus eis, inquit, non fuissem: ostendens sine dubio non ante censeri inexcusabiles de contemptu, quam ad ipsorum usque notitiam jussio perveniret. Nam si locutus quidem fuisset, sed non eis; inobedientiae culpam ignorantia ni
Abbreviated transcription (Latin):
uatoq colloquio tradebat qͦd tradẽt.
tib ñ unde p̾scriberet & his qui non
audierant. Ualde quippe iniuste exi¬
gitur obeditio: uͥ ñ p̃cessit auditio. Ne¬
q enum tale ẽ hoc qͦd & absq ꝓmulga¬
tione naturał lex ignorare ñ sineret:
quale u̾bi gr̃ã illud ẽ. Quod tͥ non uis
fieri: alii ne feceris. facticiũ magis quo¬
dammͦ ẽ: & ñ naturale mandatũ. Que¬
nam enim natura seu ratio. docet inter
Sacramentũ di altissimi ẽ suscipien¬
dum ñ discutiendu: uenerandu ñ di¬
iudicandu: fide sortitũ ñ innatũ: tra¬
ditione sanccitũ. ñ adinuentũ ratio¬
ne. Porro fidem necesse ẽ ut auditꝰ p̾ceᷤᷤ¬
serit: dicente apłõ. Ergo fides ex au
debeat & ante quã audiret᷑: Uide
autẽ quom huc refugit apłs: & de so¬
lo auditu conuincit in credulos. S
dico inquit. Nunqͥd ñ audierunt:
Acsi dicat. Excusari poterant: si non
audissent. Ubi enĩ ñ ẽ lex: nec p̾uari¬

Expanded text:
vatoque colloquio tradebat quod traderetvatoque colloquio tradebat quod traderettibus, non unde praescriberet et his qui non audierant. Valde quippe injuste exigitur obeditio, ubi non praecessit auditio. Neque enim tale est hoc, quod et absque promulgatione naturalis lex ignorare non sineret, quale, verbi gratia, illud est: Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris . Factitium magis quodammodo est, et non naturale mandatum. Quaenam enim natura seu ratio docet, interSacramentum Dei Altissimi est suscipiendum, non discutiendum; venerandum, non dijudicandum; fide sortitum, non innatum; traditione sancitum, non adinventum ratione. Porro fidem necesse est ut auditus praecesserit, dicente Apostolo: Ergo fides ex auddebeat et antequam audiretur? Vide autem quomodo huc refugit Apostolus, et de solo auditu convincit incredulos. Sed dico, inquit, Nunquid non audierunt? ac si dicat: Excusari poterant, si non audissent. Ubi enim non est lex, nec praevari
Abbreviated transcription (Latin):
de omniũ largitore bonoꝵ: qͦd tam
mału pͥncipiũ ded̾i̾t adueniens. Mi¬
nime prors id ego cuipiã de xp̃oassen
serim: qͦd mag̃ ab antixp̃o m̾ito formi¬
datur: quia uidelicet & ipse parauit
sagittam suam in pharetra: ut sagit¬
tet in obscuro rectos corde. Quanti
namq interim toto orbe ñ baptizati
moriunt᷑. ꝓfecto ignorantes. qͦd cũ ni¬
chodemo iħc noctu secretoq confabu¬
letur. Quid gͦ: Necdum lex ꝓmulga¬
bat᷑: &e iam p̾uaricantes tenent᷑: Et
quom inquit credent in eũ: quẽ non
audierunt : Quom uͦ audient. sine p̾¬
dicante: Quomͦ autẽ p̾dicabunt᷑. nisi
mittant᷑. Necdum iniuncta. necdũ
uulgata. necdi audita p̾dicatio est:
& iuxta pigri ac nequã serui sententi-¬
am tam durus ẽ dñs. ut necđu sata
iam metere uelit: & ñ sparsa colligere:
Absit. S audi mag̾ huiꝰ rei u̾itatẽ.Qui
unus ẽ magist̾ in celo ae in t̾ra. ei qui
magist᷑ tantũ in isrł erat. familiari pri¬

Expanded text:
de omnium largitore bonorum, quod tam de omnium largitore bonorum, quod tam malum principium dederit adveniens Minime prorsus id 626 ego cuipiam de Christo serim, quod magis ab Antichristo merito formidatur, quia videlicet et ipse paraverit sagittam suam in pharetra, ut sagittaret in obscuro rectos corde. 2. Quanti namque interim toto orbe non baptizati moriuntur, profecto ignorantes, quid cum Nicodemo Jesus noctu secretoque confabuletur? Quid ergo? necdum lex promulgatur, et jam praevaricantes tenentur? Et quomodo, inquit, credent in eum quem non audierunt? quomodo vero audient sine praedicante? quomodo autem praedicabunt nisi mittantur? . Necdum injuncta, necdum vulgata, necdum audita praedicatio est: et juxta pigri ac nequam servi sententiam tam durus est Dominus, ut necdum sata jam metere velit, et non sparsa colligere? Absit. Sed audi magis hujus rei veritatem. Qui unus est Magister in coelo et in terra, ei qui magister tantum in Israel erat, familiari pri