comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
aut ñdum uidendo quid facere de¬
beamus: aut ñ faciendo qd̾ debere fi¬
eri iam uidemus: quoꝵ duoꝵ illud
ignorantiȩ mału ẽ. hoc infirmitatis.
Contra quã qͥdem pugnare nos con¬
uenit: s ꝓfecto uincimur nͥ diuinitꝰ
adiuuemur: ut. ñ sołu uideamꝰ qͥd
faciendu sit. s etiã accedente sanita¬
te. delectatio iusticiȩ uincat in nobis
earũ rerũ delectationes. quas uel
habere cupiendo. uł amittere metu¬
endo.scientes uidentesq peccamus:
iam ñ solu peccatores. quod erannus
etiam cũ ꝑ ignorantiã peccabamus.
uerũetiã legis p̃uaricatores. cũ id ñ
facunꝰ quod faciendũ ẽẽ ĩa nouim:
uł facimus. quod ñ faciencłu ẽẽ iam

Expanded text:
aut nondum videndo quid facere deaut nondum videndo quid facere debeamus, aut non faciendo quod debere fieri jam videmus. Quorum duorum illud ignorantiae malum est, hoc infirmitatis. Contra quae quidem pugnare nos conenit: sed profecto vincimur, nisi divinitus adjuvemur, ut non solum videamus quid faciendum sit, sed etiam accedente sanitate delectatio justitiae vincat in nobis earum rerum delectationes, quas vel habere cupiendo, vel amittere metuendo scientes videntesque peccamus; jam non solum peccatores, quod eramus etiam cum per ignorantiam peccabamus, verum etiam legis praevaricatores, cum id non facimus quod faciendum esse jam novimus, vel facimus quod n
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ ce illud in genesi. clamor sodomorũ
ce gomorre multiplicatꝰ uenit ad me:¬
quia ñ sołu iam apud eos ñ punieban¬
tur illa flagicia: uerũetiam publice.
uelut lege frequentabant᷑. Sie nrĩs
temporib ita multa mala. ce si ñ talia
in aꝑtam consuetudinẽ iam uener̃t.
ut ꝓhis ñ sołu ex cõmunicare aliqũe
laicum ñ audeamꝰ s nec clericũ de¬
gradare. Unde. cũ exponerem ante
aliquos annos ȩpłam ad galathas.
in eo ipso loco ubi ait apłs. timeo ne
exclamare compulsus sum: ue pecca¬
tis hominũ. quȩ sola musitata exhor¬
rescimus. Usitata uͦ ꝓ quib abluen¬
dis filii dĩ sanguis effusus ẽ. quãuis
tam magna sint ut om̃ino claudi
contra se faciant regnũ dĩ: sepe ui¬
dendo omĩa tolerare. sepe tolerando
ñnulla etiã facere cogimur: atq u
me immoderatꝰ dolor. incaute ali¬
quid compulerit dicere.
aliis opusculoꝵ meoꝵ locis sepe:
iam dixi. Ouab ex causis peccamus:

Expanded text:
est et illud in Genesi: Clamor Sodomorum est et illud in Genesi: Clamor Sodomorum et Gomorrhaeorum multiplicatus est . Quia non solum jam apud eos non puniebantur illa flagitia, verum etiam publice velut lege frequentabantur. Sic nostris temporibus ita multa mala, etsi non talia in apertam consuetudinem jam venerunt ut pro his non solum excommunicare aliquem laicum non audeamus, sed nec clericum degradare. Unde cum exponerem ante aliquot annos Epistolam ad Galatas, in eo ipso loco ubi ait Apostolus: Timeexclamare compulsus sum: « Vae peccatis hominum! quae sola inusitata exhorrescimus, usitata vero pro quibus abluendis Filii Dei sanguis effusus est, quamvis tam magna sint, ut omnino claudi contra se faciant regnum Dei, saepe vivendo omnia tolerare, saepe tolerando nonnulla etiam facere cogimur; atque ue videro utrum me immoderatus dolor incaute aliquid compulerit dicere. aliis opusculorum meorum locis saepe jam dixi. Duabus ex causis peccamus,
Abbreviated transcription (Latin):
ce cȩtã. Aut quis estimaret quã ma¬
gnum peccatũ sit dies obseruare. et
menses & annos ce tempora. sicut ob¬
seruant. qui certis dieb siue m̃sib.
aut annis uolunt uł nolunt aliqͥd
inchoare. eo quod scdm uanas doctͥ¬
nas hominũ fausta uł infausta existi¬
ment tempora: nisi huiꝰ mali magni¬
tudinem ex timore apł̃i pensaremus.
qui talib ait. timeo ne forte. sine cau¬
sa laborauerim in uobis:. lxxxii.¬
ue accedit. quod peccata qmuiᷤ
magna ce horrenda. cũ in con¬
suetudinem uenerint aut parua
aut nulla ẽẽ credunt᷑: usq adeo ut
non sołu ñ occultanda. ueru̾etiam
p̃dicanda ac diffamanda uideantur:
quando sicut scͥptum ẽ. laudatur
peccator in desideriis animȩ suȩ: et
qui iniqua gerit benedicit᷑. Talis in
diuinis libris miquitas. clamor uo¬
catur: sicut habes apud ysaiam ꝓpbe¬
tam de uinea mala. expectaui inqͥt
ut faceret iudiciũ. fecit aũt iniqui¬
tatem: & ñ iusticiã. s clamorẽ. Unde¬

Expanded text:
 et annos. Quis aestimaret, quam magnum peccatum sit dies observare, et menses, et annos, et tempora sicut observant qui certis diebus, sive mensibus, sive annis volunt et nolunt aliquid inchoare, eo quod secundum vanas doctrinas hominum fausta vel infausta existiment tempora, nisi hujus mali magnitudinem ex timore Apostoli pensaremus, qui talibus ait: Timeo, ne forte sine causa laboraverim in vobis? Iuc accedit quod peccata, quamvis magna et horrenda, cum in consuetudinem venerint, aut parva aut nulla esse creduntur; usque adeo ut non solum non occultanda, verum etiam praedicanda ac diffamanda videantur, quando, sicut scriptum est, Laudatur peccator in desideriis animae suae, et qui iniqua gerit benedicitur . Talis in divinis Libris iniquitas clamor vocatur. Sicut habes apud Isaiam prophetam de vinea mala: Exspectavi, inquit, ut faceret judicium, fecit autem iniquitatem, et n
Abbreviated transcription (Latin):
ut ignoscat. ꝓꝑter quod dicimꝰ di¬
mitte nobis debita nr̃a. sicut &e nos
dimittimꝰ debitorib nrĩs. uerũetiã
ne peccemus ut regat. ꝓpt̃ qd̾ dicimꝰ
ne nos inferas in tẽptationem. ille ro¬
gandus ẽ. cui dicitur in psalmo do¬
minus illuminatio mea. & salus mea:
ut. illuminatio detrahat ignoranti¬
am: salus infirmitatem.
digna causa ẽ scdm morem
eccłiȩ ut agat᷑. plerũq infirmitate
non agitur: quia &e pudor timor ẽ
displicendi: dum plus delectat ho¬
minum estimatio quã iusticia: qua
se quisq humiliat. penitendoꝰ. Unde
ñ solu cũ agitur pęnitentia. uerum
etiã ut agatur. dĩ miscdia necessaria
est. Alioquin non diceret apls de:
quibdam. ne forte det illis ds̃ pęni¬
tentiam: ce ut petrus amare fleret.
premisit ȩuangłista ce ait. respexit
eum dominus.¬

Expanded text:
ter quod dicimus, Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris; verum etiam ne peccemus ut regat, propter quod dicimus, Ne nos inferas in tentationem ; ille rogandus est, cui dicitur in Psalmo, Dominus illuminatio mea et salus mea ; ut illuminatio detrahat ignorantiam, salus infirmitatem. digna causa est secundum morem Ecclesiae cur agatur, plerumque infirmitate non agitur; quia et pudor timor est displicendi, dum plus delectat hominum existimatio, quam justitia qua se quisque humiliat poenitendo. Unde non solum cum agitur poenitentia, verum etiam ut agatur, Dei misericordia neest. Alioquin non diceret Apostolus de quibusdam: Ne forte det illis Deus poenitentiam . Et ut Petrus amare fleret, praemisit evangelista et ait: Respexit eum Dominus
Abbreviated transcription (Latin):
s in p̾sentia se uiuere nesciunt: ĩmo
nescire se dicunt qd̾ nescire negari¬
ñ possunt. Neq enĩ quisqm finit᷑ nesci¬
re se uiuere: qñdoquidẽ si ñ uiuit.
ñ potest aliqͥd uł nescire: qm̃ ñ solu
scire uerũ etiam nescire. ñ nͥ uiuentsᷤᷤ
est. S uidelicet ñ assentiendo qd̾ ui¬
uant. cauere sibi uident᷑ errorẽ: cũ
etiam errando conuincant᷑ uiuere. :¬
qm̃ ñ potest qui ñ uiuit errare. Sic̃
gͦ nos unuiere ñ sołu uerũ. s etiã cer¬
tum ẽ: ita uera ce certa st̃ multa. qͥbꝰ
ñ assentiri. absit ut sapientia potiꝰ
qmͣ dementia nominanda sit.xxi.¬

Expanded text:
sed in praesentia se vivere nesciunt: imo sed in praesentia se vivere nesciunt: imo nescire se dicunt, quod nescire non possunt. Neque enim quisquam sinitur nescire se vivere: quandoquidem si non vivit, non potest aliquid vel nescire; quoniam non solum scire, verum etiam nescire viventis est. Sed videlicet non assentiendo quod vivant, cavere sibi videntur errorem: cum etiam errando convincantur vivere; quoniam non potest qui non vivit errare. Sicut ergo nos vivere non solum verum, sed etiam certum est; ita vera et certa sunt multa, quibus non assentiri, absit ut sapientia potius quam dementia nominanda sit.
Abbreviated transcription (Latin):
re. ne incidat in errorem si ꝓ ueris ap¬
probauerit falsa: cũ omĩa sicut affir¬
mant uł occulta sitit uł incertaᷤ. un¬
de tria confeci uolumina. in initio
conuersionis meȩ: ne impedim̃to
nobis eẽt quȩ tanqũã in ostio contͣ¬
dicebat: & utiq fuerat remouenda
inueniendȩ desꝑatio ueritatis: quȩ
illoꝵ uidetur argum̃tationib robo¬
rari. Apud illos gͦ error omĩs putat᷑
ẽẽ peccatũ: qd̾ uitari ñ posse conten¬
dunt: nisi omĩs suspendat᷑ assensio.
Errare qͥppe dicunt eũ qͥsquis assen¬
titur incertis: nichilq certũ ẽẽ in
nem: falsi etiã si qd̃ uidetur forte sit
uerũ. acutissimis qͥdem s impudentis¬
simis conflictationib disputant. A¬
pud nos aũt iustus ex fide uiuit: at
si tollat᷑ assensio. fides tollit᷑: quia sine
assensione nichil credit᷑: & sunt uera
ꝑueniri. Cum istis uͦ utrũ loqui debe¬
amus ignoro: qui ñ uicturos inet̾nũ

Expanded text:
re, ne incidat in errorem, si pro veris apre, ne incidat in errorem, si pro veris approbaverit falsa, cum omnia, sicut affirmant, vel occulta sint, vel incerta. Unde tria confeci volumina in initio conversionis meae, ne impedimento nobis essent, quae tanquam in ostio contradicebant. Et utique fuerat removenda inveniendae desperatio veritatis, quae illorum videtur argumentationibus roborari. Apud illos ergo error omnis putatur esse peccatum, quod vitari non posse contendunt, nisi omnis suspendatur assensio. Errare quippe dicunt eum quisquis assentitur incertis: nihilque certum esse in nem falsi, etiamsi quod videtur, forte sit verum, acutissimis quidem, sed impudentissimis conflictationibus disputant. Apud nos autem, Justus ex fide vivit . At si tollatur assensio, fides tollitur; quia sine assensione nihil creditur. Et sunt vera n potest perveniri. Cum istis vero utrum loqui debeamus ignoro, qui, non victuros in aeternum,
Abbreviated transcription (Latin):
boni consequi: uelut est ab insidiis
maloꝵ hominum liberari.
escio sane utrũ etiã eiusmodi
error ẽ. cũ homo de malo ho¬
mine bene sentit qualis sit nesciens:
aut ꝓeis quȩ ꝑ sensus corꝑis capimꝰ
occurrunt similia quȩ spũ tanquam
corpore. aut corpore tanqm spũ senti¬
untur: quale putabat ẽẽ apłs petrus.
quando se existimabat uisũ uidere.
repente de claustris ce uinculis ꝑ an¬
gelum liberat᷑: aut in ipsis reb corpore¬
is lene putatur ẽẽ qd̾ asꝑum ẽ. aut dul¬
ce qd̾ amarũ ẽ: aut bene olere qd puti¬
dum. aut tonare cũ reda transit: aut
illũ ẽẽ hominẽ cũ sit alius qnͣdo duo
simillimi sunt. qd̾ in geminis sepe con¬
tingit: unde ait ille. gratꝰq parentibꝰ
error: ce cȩtera talia etiã peccata dicen¬
da sint. Nec questio nodosissima quȩ
honunes acutissimos achademicos
torsit. nunc mͥ enodanda suscepta ẽ:
utrũ aliquid debeat sapiens approba¬

Expanded text:
boni consequi, velut est ab insidiis boni consequi, velut est ab insidiis malorum hominum liberari. escio sane utrum etiam hujusmodi errores: cum homo de malo homine bene sentit, qualis sit nesciens; aut pro eis quae per sensus corporis capimus, occurrunt similia, quae spiritu tanquam corpore, aut corpore tanquam spiritu sentiuntur; quale putabat esse apostolus Petrus, quando existimabat se visum videre, repente de claustris et vinculis per angelum liberatus : aut in ipsis rebus corporeis lene putatur esse quod asperum est, aut dulce quod amarum est, aut bene olere quod putidum est, aut tonare cum rheda transit, aut illum esse hominem cum alius sit, quando duo simillimi sibi sunt, quod in geminis saepe contingit; unde ait ille, Gratusque parentibus error: et caetera talia etiam peccata dicenda sint. Nec quaestio nodosissima, quae homines acutissimos, Academicos torsit, nunc mihi enodanda suscepta est; utrum aliquid debeat sapiens approba
Abbreviated transcription (Latin):
euadit quisq ꝑnitiem. sicut suꝑiꝰ
dixi nobis in itinere contigisse: etiã
boni aliquid homini errore confert᷑.
S cũ dico in quibdam rebꝰ nullo
aliquẽ malo. uł ñnullo etiã bono
falli: non ipsũ errorẽ dico nulłu ma¬
lum. uł ñnulłu bonũ. s mału quoñ
uenit᷑ uł bonũ quo uenit᷑ errando:
idẽ ex ipso errore qͥd ñ eueniat. uł
qͥd ꝓueniat. Nam ipse ꝑ seipsũ error
aut magnũ in re magna. aut par¬
uum in re parua: tam̃ semꝑ ẽ malum.
Qͥs enĩ nisi errans malũ neget. appro¬
bari falsa ꝓueris. aut imꝓbari uera
ꝓ falsis: aut habere incerta ꝓ certis.
aut certa ꝓ incertis: S aliud ẽ mału
hominẽ putare qui bonus ẽ. qd̃ est er¬
roris: ce aliud ẽ ex hoc malo aliud ma¬
lum ñ pati. s nichil noceat homo ma¬
lus. qui ẽ putatus bonus: itẽq aliud
ẽ ipsam uiam putare quȩ ñ est ipsa:
&e aliud ẽ ex hoc erroris malo aliqͥd

Expanded text:
evadit quisque perniciem, sicut superius evadit quisque perniciem, sicut superius dixi nobis in itinere contigisse, etiam boni aliquid homini errore confertur. Sed cum dico in quibusdam rebus nullo malo aliquem, vel nonnullo etiam bono falli; non ipsum errorem dico nullum malum vel nonnullum bonum; sed malum quo non venitur, vel bonum quo venitur errando, id est, ex ipso errore quid non eveniat vel quid proveniat. Nam ipse per se ipsum error aut magnum in re magna, aut parvum in re parva, tamen semper est malum. Quis enim nisi errans malum neget, approbare falsa pro veris aut improbare vera pro falsis, aut habere incerta pro certis, vel certa pro incertis? Sed aliud est bonum hominem putare qui malus est, quod est erroris; et aliud est ex hoc malo aliud malum non pati, si nihil noceat homo malus, qui est putatus bonus. Itemque aliud est ipsam viam putare, quae non est ipsa; et aliud est ex hoc erroris malo aliquid
Abbreviated transcription (Latin):
in aliquas molestias temporales: qͥb
tam̃ adhibita fidelis patientia conuer¬
tit eas in usum bonũ: ueluti si qͥsqͣm
bonũ hominẽ putando qui malus ẽ.
aliqͥd ab eo patiatur mali. Qui uͦ ma¬
lum hominẽ ita bonũ eredit. ut
nicħ ab eo aliqͥd mali patiat᷑. nullo
mͦ fallitur: nec in eũ cadit illa ꝓphe¬
tica detestatio. ue his qui dicunt qd̾
mału ẽ bonum. De ipsis enĩ rebus
quib homines mali sunt: ñ de ho¬
minib dictũ intelligendn ẽ. Unde.
qui adulteriũ dicit bonũ: recte ar¬
guitur illa uoce ꝓphetica. Qui uͦ ip¬
sum hominẽ dicit bonũ quẽ putat
castum. nescit adulterũ: ñ in doctͥ¬
na rerũ bonarũ & malarũ. s in oc¬
cultis humanoꝵ fallitur morĩr: uo¬
cans hominẽ bonum. in quo putat.
eẽ quod ẽẽ nouit bonũ: & dicens
malũ adulterũ. &e bonũ castũ: sed
hunc bonũ dicens. nesciendo adul¬
terũ ẽẽ non castũ. Porro si ꝑerrorẽ

Expanded text:
in aliquas molestias temporales, quibus in aliquas molestias temporales, quibus tamen adhibita fidelis patientia convertit eas in usum bonum. Velut si quisquam bonum hominem putando qui malus est, aliquid ab eo patiatur mali. Qui vero malum hominem ita bonum credit, ut nihil ab eo patiatur mali, nullo malo fallitur: nec in eum cadit illa prophetica detestatio, Vae iis qui dicunt quod malum est bonum. De ipsis enim rebus quibus homines mali sunt, non de hominibus dictum intelligendum est. Unde qui adulterium dicit bonum, recte arguitur illa voce prophetica. Qui vero ipsum hominem dicit bonum, quem putat castum, nescit adulterum, non in doctrina rerum bonarum et malarum, sed in occultis humanorum fallitur morum; vocans hominem bonum, in quo putat esse quod esse non dubitat bonum, et dicens malum adulterum et bonum castum: sed hunc bonum dicens, nesciendo adulterum esse, non castum. Porro si per errorem
Abbreviated transcription (Latin):
cum falli qm mentiri minus sit ma¬
lum. qnͣtum ꝑtinet ad hominis uo¬
luntatem: tam̃ longe sit tolerabilius
in his quȩ a religione sunt seiuncta¬
mentiri: quã in his sine quoꝵ fide
uł noticia ds̃ coli ñ potest falli. Qd
ut illustret᷑ exemplis: intueam᷑ quale
sit. si quispiam dũ mentit᷑. uiuere
nuntiet aliquẽ mortuũ: &e alius du
fallitur. credat iterũ xp̃m post quȩ¬
libet longa tempora moritur ũ: ñne
illo mͦ mentiri. quã isto mͦ falli incõ¬
parabilit̾ prestat: multoq minoris
mali ẽ in ilłu errorẽ aliquem indu¬
cere. quã in istũ ab aliquo induciꝰ¬
Nquibdam gͦ rebꝰ magno.x
in quibdã paruo. in quibdã nullo
malo: in quibda ñ nullo etiã bono
fallimur. Dam magno malo fallitur
homo. cũ hoc ñ credit qd̾ ad uitã du¬
cit ȩtͣ̃nam: uł hoc credit. qd̾ ad mortẽ
ducit ȩt̃nam. Paruo aũt malo fallit᷑.
qui falsũ ꝓ uero approbando. incidit

Expanded text:
cum falli quam mentiri minus sit macum falli quam mentiri minus sit malum, quantum pertinet ad hominis voluntatem, tamen longe sit tolerabilius in his quae a religione sunt sementiri, quam in iis sine quorum fide vel notitia Deus coli non potest, falli. Quod ut illustretur exemplis, intueamur quale sit, si quispiam dum mentitur, vivere nuntiet aliquem mortuum; et alius dum fallitur, credat iterum Christum post quamlibet longa tempora moriturum: nonne illo modo mentiri quam isto modo falli imcomparabiliter praestat, multoque minoris mali est in illum errorem aliquem inducere, quam in istum ab aliquo induciquibusdam ergo rebus magno, in quibusdam parvo, in quibusdam nullo malo, in quibusdam nonnullo etiam bono fallimur. Nam magno malo fallitur homo, cum hoc non credit quod ad vitam ducit aeternam, vel hoc credit quod ad mortem ducit aeternam. Parvo autem malo fallitur, qui falsum pro vero approbando incidit
Abbreviated transcription (Latin):
credita ꝓ ueris habet: potiusq con¬
trario quantũ in ipso est ille menti¬
tur. qui dicit uerũ qd̾ putat. falsũ.
Qnͣtum enĩ ad animũ eiꝰ attinet. qͥa
ñ qd̾ sentit hoc dicit. ñ uerũ dicit:
qͣmuis uerũ inueniat᷑ ẽẽ qd dicit:
nec ullomͦ liber ẽ a mendatio. qͥ ore.
nesciens uerũ loquit᷑: sciens aũt uo¬
luntate mentit᷑. Non consideratis
itaq rebꝰ ipsis de quib aliqͥd dicit᷑.
s sola intentione dicentis. melior ẽ qͥ
nesciens falsum dicit. qm̃ id uerũ pu¬
tat: quã qui mentiendi animũ sci¬
ens gerit. nesciens uerũ ẽẽ qd̾ dicit.
Ille namq ñ aliud habet in animo:
aliud in uerbo. Huic uͦ qualecumq
ꝑ se ipsũ sit. qd̾ ab eo dicitur: aliud tñ
clausum in pectore. aliud in lingua
promptũ est: qd̾ malũ ẽ ꝓpriũ menti¬
entis. In ipsarũ aũt quȩ dicunt᷑ consi¬
deratione rerum. tantũ int̾est qua in
re quisq fallatur siue mentiatur: ut¬

Expanded text:
credit ac pro veris habet, potiusque e concredit ac pro veris habet, potiusque e contrario quantum in ipso est, ille mentitur, qui dicit verum quod putat falsum. Quantum enim ad animum ejus attinet, quia non quod sentit hoc dicit, non verum dicit, quamvis verum inveniatur esse quod dicit. Nec ullo modo liber est a mendacio qui ore nesciens verum loquitur, sciens autem voluntate mentitur. Non consideratis itaque rebus ipsis de quibus aliquid dicitur, sed sola intentione dicentis, melior est qui nesciens falsum dicit, quoniam id verum putat, quam qui mentiendi animum sciens gerit, nesciens verum esse quod dicit. Ille namque non aliud habet in animo, aliud in verbo: huic vero qualecumque per se ipsum sit quod ab eo dicitur, aliud tamen clausum in pectore, aliud in lingua promptum est; quod malum est proprium mentientis. In ipsarum autem quae dicuntur consideratione rerum tantum interest, qua in re quisq
Abbreviated transcription (Latin):
erum hie diffcillima e latebro¬
sissima gignitur questio: de qua iam
grandem librũ cũ respondendi neces¬
sitas nos urgeret absoluimꝰ: utrũ ad of¬
ficium hominis iusti ꝑtineat. aliqnͣdo
mentiri. Nonnulli eousq ꝓgrediunt᷑.
ut & peierare. & de reb ad d̃ĩ cultũ ꝑ¬
tinentib. ac de ipsa di natura falsum
aliqͥd dicere. nonnũquã bonũ piũq
opus ẽẽ contendant. Michi aũt uide¬
tur peccatũ quidem ẽẽ omne m̃datiũ:
s multũ int̾esse quo animo. & de qͥb
reb qͥsq mentiatur. Non enĩ sic peccat¬
ille qui consulendi. quomͦ ille qui no¬
cendi uoluntate mentitur: aut uͦ tm̃
nocet qui uiatorem mentiendo in di¬
uersum iter mittit: qnͣtum is qui uiã
uitȩ mendacio fallente deprauat. Ne¬
no sane mentiens iudicandus ẽ. qui
dicit falsũ qd̃ putat uerũ: qm̃ qͣntũ
in ipso ẽ non fallit ipse s fallitur. Nõ
itaq mendacii. s aliquando temeri¬
tatis arguendus ẽ. qui falsa incautꝰ

Expanded text:
erum hic difficillima et latebrosissima gignitur quaestio, de qua jam grandem librum, cum respondendi necessitas nos urgeret, absolvimus: utrum ad officium hominis justi pertineat aliquando mentiri. Nut et pejerare, et de rebus ad Dei cultum pertinentibus, ac de ipsa Dei natura falsum aliquid dicere, nonnunquam bonum piumque opus esse contendant. Mihi autem videtur peccatum quidem esse omne mendacium: sed multum interesse quo animo, et de quibus rebus quisque mentiatur. Non enim sic peccat qui consulendi, quomodo ille qui nocendi voluntate mentitur: aut tantum vero nocet qui viatorem mentiendo in diversum iter mittit, quantum is qui viam vitae mendacio fallente depravat. Nemo sane mentiens judicandus est qui dicit falsum quod putat verum, quoniam quantum in ipso est non fallit ipse, sed fallitur. Non itaque mendacii, sed aliquantae temeritatis arguendus est, quia falsa incautius
Abbreviated transcription (Latin):
putandu est ñ ẽẽ peccatũ: qͥa possu¬
mus aliquando alicui ꝓdesse m̃tien¬
do. Possumꝰ enĩ ce furando aliquando¬
ꝓdesse: si pauꝑ cui palam datur sentit
commodu. ce diues cui clam tollitur
ñ sentit incõmodum: nec ido tale
furtũ qͥsquã dixerit ñ eẽ peccatum.
Possumꝰ ae adulterando. si aliqua nͥ
ad hoc ei consentiat᷑ appareat aman¬
do moritura. & si uixerit penitendo
purganda: nec idõ peccatũ negabit᷑
tale adulteriũ. Si aũt merito nobis
placet castitas: qͥd offendit᷑ ueritas.
ut ꝓpt̾ alienam utilitatẽ illa ñ uio¬
letur adulterando. & uolet᷑ ista men¬
tiendo: Plurimũ qͥdem ad bonum
ꝓfecisse homines. qui ñ nͥ ꝓ salute
hominis mentiunt᷑ non est negandũ:
s in eoꝵ tali ꝓfectu merito laudat᷑.
ul̃ etiam temporalit̃ remuneratur.
beniuolentia ñ fallatia: quȩ ut ig¬
noscatur satis ẽ. non ut etiã p̃dicet᷑:.
maxime. in heredib testam̃ti noui.
quib dicit᷑. sit in ore ur̃o. est est. ñ

Expanded text:
quia possumus aliquando alicui prodesse mentiendo. Possumus enim et furando, si pauper cui palam datur, sentit commodum, et dives cui clam tollitur, non sentit incommodum: nec ideo tale furtum quisquam dixerit non esse peccatum. Possumus et adulterando, si aliqua, nisi ad hoc ei consentiatur, appareat amando moritura, et si vixerit, poenitendo purganda: nec ideo peccatum negabitur tale adulterium. Si autem merito nobis placet castitas, quid offendit veritas, ut propter alienam utilitatem illa non violetur adulterando, et violetur ista mentiendo? Plurimum quidem ad bonum profecisse homines, qui non nisi pro salute hominis mentiuntur, non est negandum: sed in eorum tali profectu merito laudatur, vel etiam temporaliter remuneratur benevolentia, non fallacia, quae ut ignoscatur sat est, non ut etiam praedicetur, maxime in haeredibus Testamenti Novi, quibus dicitur, Sit in o
Abbreviated transcription (Latin):
absint. ꝑ qm ueram certãq ad et̾nam
beatitudinem tendimꝰ ab ea tam̃ mi¬
seria ñ absunt. in qua adhuc sumus.
Nullomͦ qͥppe fallerem᷑ in aliquo uel
animi uł corporis sensu: si iam uera
illa atq ꝑfecta felicitate fruerem᷑ .xxii.¬
sit. s etiam si quando errat & fallitur
sicut homo. hoc debet loqui qd animo
gerit: siue illud uerũ sit. siue putet᷑
ce ñ sit. Omnis aũt qui mentit᷑ contͣ
id qd̃ animo sentit loquit᷑ uoluntate
fallendi: & utiq uerba ꝑꝑt̾ea st̃ instituta.

Expanded text:
absint, per quam veram certamque ad aeternam absint, per quam veram certamque ad aeternam beatitudinem tendimus; ab ea tamen miseria non absunt, in qua adhuc sumus. Nullo modo quippe falleremur in aliquo vel animi vel corporis sensu, si jam vera illa atque perfecta felicitate frueremur. CAsit, sed etiam si quando errat et fallitur sicut homo, hoc debet loqui quod animo gerit; sive illud verum sit, sive putetur et non sit. Omnis autem qui mentitur, contra id quod animo sentit loquitur voluntate fallendi. Et utique verba propterea sunt instituta,
Abbreviated transcription (Latin):
aliud ꝓ alio putare. ñ arbitrandũ ẽ
ẽẽ peceatũ: aut si ẽ. minimũ ẽẽ atq
leuissimũ: postremo qualecũq illud
qua imus ad d̾m: quȩ uia fides est
ab hac uia deuiabat in geminis filiis
gratus ille. parentib error: aut ab hac
uia deuiabat apłs petrus. qndo se
existimans uisum uidere. aliud ꝓ
alio sic putabat. ut a corpoꝵ imagi¬
nib in quib se ẽẽ arbitrabat᷑. uera in
quib erant corpora ñ dinosceret. nͥ
cũ ab illo angłs ꝑ quẽ fuerat liberatꝰ
abscessit: aut abhac uia deinabat ia¬
cob patriarcha. qnͣdo iuuentẽ filiũ
a bestia credebat occisũ. In his atq
huiusmodi falsitatib. salua fide q̃
in dm̃ nobis ẽ fallimur: & uia non
relcta q̃ ad illum nos ducit erramꝰ:¬
qui errores etiam si peccata ñ sunt.
tam̃ in malis huius uitȩ deputandi
sunt: quȩ ita subiecta ẽ uanitati. ut
approbentur hic falsa ꝓueris: respu¬
antur uera ꝓ falsis: teneant᷑ incerta
ꝓ certis. Qu̾auis enĩ hȩc ab ea fide

Expanded text:
aliud pro alio putare, non arbitrandum est esse peccatum; aut si est, minimum esse atque levissimum. Postremo, qualecumque illud qua imus ad Deum: quae via fides est ab hac via deviabat in geminis filiis gratus ille parentibus error: aut ab hac via deviabat apostolus Petrus, quando se existimans visum videre, aliud pro alio sic putabat, ut a corporum imaginibus, in quibus se esse arbitrabatur, vera in quibus erat corpora non dignosceret, nisi cum ab illo angelus, per quem fuerat liberatus, abscessit: aut ab hac via deviabat Jacob patriarcha, quando viventem filium a bestia credebat occisum . In his atque hujusmodi falsitatibus, salva fide, quae in Deum nobis est, fallimur, et via non relicta quae ad illum ducit, erramqui errores etiamsi peccata non sunt, tamen in malis hujus vitae deputandi sunt, quae ita subjecta est vanitati, ut approbentur hic falsa pro veris, respuantur vera pro falsis, teneantur incerta pro certis. Quamvis enim haec ab ea fide
Abbreviated transcription (Latin):
qd̃ datũ ẽ in monte syna. Et in eo qd̾
dixi de tempoꝵ hystoria sc̃m ambrosi¬
um soluisse. questionẽ. tanqm coetanei
fuerint plato & hieremias: me fefellit
memoria. Na qͥd ille ep̃e de hac re dix¬
erit: in libro eiꝰ legit᷑. quẽ de sacram̃¬
tis siue de philosophia seripsit. Hoc opꝰ¬

Expanded text:
quod datum est in monte Sina. et in eo, quod quod datum est in monte Sina. et in eo, quod dixi: de temporum historia sanctum Ambrosium soluisse quaestionem, tamquam coaetanei fuerint Plato et Hieremias, me fefellit memoria. nam quid ille de hac re episcopus dixerit, in libro eius legitur, quem de sacramentis siue de philosophia scripsit. Hoc op
Abbreviated transcription (Latin):
ibros de doctrina xp̃iana
cum imꝑfectos cõperissem: ꝑficere ma¬
lui. qmͣ eis sic relictis. ad alia ret̾ctanda
transire. Compleui ergo terciũ qui scͥp¬
dus fuerat usq ad eũ locũ. ubi comme¬
moratũ ẽ ex ęuãgłio testimoniũ de
in trib mensuris farinȩ: donec totũ
ferm̃taret᷑. Ad didi etiã nouissimtm
librũ: ce quatuor libris opus illud im¬
pleui. Quoꝵ p̾mi tres adiuuant ut
scripturȩ intelligant᷑: qrtus aũt qͦmͦ
quȩ intelligimꝰ ꝑferenda sint. In scdõ
sane libro. de auctore libri quẽ plureͤᷤ
uocant sapientiã salomonis. qd̾ etiã
ipsrĩ sicut eccłiasticũ iħs filiꝰ sirach
scͥpserit. ñ ita constare ut a me dictũ
est. postea didici: &e om̃ino ꝓbabilius
cõperi. ñ ẽẽ hunc ei auctorẽ. Ubi aũ
dixihis quadraginta qͣtuor libris
destam̃ti ueteris t̃minat᷑ auctoritas:
ex consuetudine qua ĩa loquit᷑ ecclia.
uetus testam̃tũ appellaui. Apłs aũt ñ
uidet᷑ appellare testamentũ uetus: nͥ

Expanded text:
ibros de doctrina Christiana cum inperfectos conperissem, perficere malui quam eis sic relictis ad alia retractanda transire. conpleui ergo tertium, qui scriptus fuerat usque ad eum. locum, ubi commemoratum est ex euangelio testimonium de in tribus mensuris farinae, donec totum fermentaretur. addidi etiam nouissimum librum et quattuor libris opus illud inpleui, quorum primi tres adiuuant, ut scripturae intellegantur, quartus autem, quomodo quae intellegimus proferenda sint. In secundo sane libro de auctore libri, quem plures uocant Sapientiam Salomonis, quod etiam ipsum sicut Ecclesiasticum Iesus Sirach scripserit, non ita constare, ut a me dictum est, postea didici et omnino probabilius conperi non esse hunc eius auctorem. ubi autem dixi: his quadraginta quattuor libris testamenti ueteris terminatur auctoritas, ex consuetudine, qua iam loquitur ecclesia, uetus testamentum appellaui; apostolus autem non uidetur appellare testamentum uetus, nisi
Abbreviated transcription (Latin):
latet. cũ de duob paruulis
unus eẽt assumendus ꝑ miscdiam.
alius ꝑ iudiciũ relinquendus: in
quo is qui assumeret᷑ agnosceret: qͥd
sibi ꝑ iudiciũ deberetur. nͥ miscdia
subueniret. Cur ille. potius quã iste
fuerit assumptus: cũ causa eẽt una
ambob. Cur apud quoscdã non factȩ
sunt uirtutes: quȩ si factȩ fuissent.
egissent illi homines penitentiam :
ce factȩ sunt apud eos qui ñ fuerant
credituri. Aꝑtissime nãq dñs dicit.
Ue tibi chororaumn ce ue tͥ bethsaida:
quia siin tyro ce sydone facte fuisseg̃

Expanded text:
latet, cum de duobus parvulis unus esset assumendus per misericordiam, alius per judicium relinquendus, in quo, is qui assumeretur, agnosceret quid sibi per judicium deberetur, nisi misericordia subveniret; cur ille potius quam iste fuerit assumptus, cum causa una esset ambobus: cur apud quosdam non factae sint virtutes, quae si factae fuissent, egissent illi homines poenitentiam, et factae sint apud eos qui non fuerant credituri. Apertissime namque Dominus dicit: Vae tibi, Corozain; vae tibi, Bethsaida! quia si in Tyro et Sid
Abbreviated transcription (Latin):
Nec utiq iniuste ds noluit saluos fi¬
eri: cũ possent salui ẽẽ si uellet. Tune
in clarissima sapientiȩ luce uidebit᷑.
quod nunc piorum fides habet. ante¬
quam manifesta cognitione uideat᷑.
quam certa & immutabilis & efficaciꝰ¬
sima sit uoluntas dr̃ quam multa
possit ce ñ uelit. nichil aũt uelit qd̾
non possit: quamq sit uerũ qͦd in
psalmo eanitur. D̃s aũt nr̃ in cȩlo sur¬
sum: in cęlo ce in terra omĩa quecũq
uoluit fecit. Quod utiq ñ ẽ uerũ
si aliqua uoluit &e ñ fecit: &e qđ est
indignius ido ñ fecit. qm̃ ne fieret
quod uolebat. omp̃c. uoluntas homi¬
nis impediuit. Non gͦ fit. aliquid

Expanded text:
oluit salvos fieri, cum possint salvi esse, si vellent. Tunc in clarissima sapientiae luce videbitur, quod nunc piorum fides habet, antequam manifesta cognitione videatur, quam certa, immutabilis, efficacissima sit voluntas Dei; quam multa possit et non velit, nihil autem velit quod non possit: quamque sit verum quod in Psalmo canitur, Deus autem noster in coelo sursum; in coelo et in terra omnia quaecumque voluit, fecit . Quod utique non est verum, si aliqua voluit, et non fecit; et, quod est indignius, ideo non fecit, quoniam ne fieret quod volebat omnipotens, voluntas hominis impedivit. Non ergo fit aliquid
Abbreviated transcription (Latin):
ab aliis minus: sicut magis miniisue.
dona cli st̃ in ingeniis hominũ. uel
adiutoria tribuunt᷑. Proinde sicut
in uerbis ꝓpriis de quib suꝑius dis¬
putauimus. uͥ res ut dicunt᷑ intelli¬
gendȩ sunt. sic in ganslatis quȩ facius
tropicas locutiones. ubi aliud ex alio
intelligendu ẽ. de quib huc usq qnͣ¬
tum uisũ est satis egimꝰ. ñ sołu iam mo¬
nendi sunt studiosi uenerabiliũ litt̾arũ.
ut inseripturis scĩs genera locuitio¬
num sciant. & quomͦ apud eas dici
aliqͥd solet uigilant̃ aduertant. me.¬
morit̃q retineant: ueru̾etiam qͦd est
p̃cipuum & maxime necessariũ oreĩ
ut intelligant. In eis qͥppe litteris qͣ¬
rum studiosi sunt legunt. qm̃ d̾ns
dat sapientiã: & a facie eiꝰ scientia &
intellectus: a quo &e ipsũ studiũ si
pietate p̃ditum ẽ acceꝑunt. S hec
satis etiam de signis qnͣtum ad uer¬
ba ꝑtinet dicta sint. Restat ut de
ꝓferendis eis quȩ sentimus: sequen¬

Expanded text:
ab aliis minus, sicut magis minusue ab aliis minus, sicut magis minusue dona dei sunt in ingeniis hominum uel adiutoria tribuuntur. proinde sicut in uerbis propriis, de quibus superius disputauimus, ubi res ut dicuntur intellegendae sunt, sic in translatis, quae faciunt tropicas locutiones, ubi aliud ex alio intellegendum est, de quibus huc usque, quantum uisum est, satis egimus, non solum admonendi sunt studiosi uenerabilium litterarum, ut in scripturis sanctis genera locutionum sciant et quomodo apud eas dici aliquid soleat uigilanter aduertant memoriterque retineant, uerum etiam, quod est praecipuum et maxime necessarium, orent, ut intellegant. in eis qarum studiosi sunt, legunt quoniam Dominus dat sapientiam, et a facie ejus scientia et intellectus. ; a quo et ipsum studium, si pietate praeditum est, acceperunt. Sed haec satis etiam de signis, quantum ad verba pertinet dicta sint. Restat ut de proferendis eis quae sentimus, sequen
Abbreviated transcription (Latin):
dem ꝑsona. uł ad eandẽ ꝑsonã dicta
sunt. in ipsa contextione sermonis
de diabolo utiq intelligunt᷑ & tñ
qͦd ibi dictũ est. contritus ẽ in t̾ra
qui mittit ad om̃s gentes. ñ totum
ipsi capiti congruit. Nam cesi mittit
ad om̃s gentes diabolus angłos suoᷤ.
tam̃ in t̾ra corpus erꝰ ñ ipse conteri¬
tur: nisi qͥa ipse ẽ in corpore suo qͦd
contritũ fit ut puluis. quẽ piciat
uentus a facie t̃rȩ. Hȩ aũt om̃s re¬
gulȩ. excepta una quȩ uocat᷑ de ꝓ¬
missis ce lege. aliud ex alio faciunt
intelligi: quod ẽ ꝓpriũ tropice locu¬
tionis: quȩ latius patet. quã ut pos
sit ut mͥ uidet᷑ ab aliquo uniuersa
comp̃hendi. Nam ubicũq uelut
aliud dicit᷑ ut aliud intelligat᷑. ce si
nom̃ ipsius tropi in loquendi arte
ñ inuenit᷑: tropica locutio ẽ. Quȩ cũ
fit ubi fieri solet. sine labore sequit᷑
intellectus. Cum uͦ ubi ñ solet. labo¬
ratur ut intelligat᷑. ab aliis magis

Expanded text:
dem persona uel ad eandem personam dicta dem persona uel ad eandem personam dicta sunt, in ipsa contextione sermonis de diabolo utique intelleguntur, et tamen quod ibi dictum est: contritus est in terra qui mittit ad omnes gentes, non totum ipsi capiti congruit. nam etsi mittit ad omnes gentes diabolus angelos suos, tamen in terra corpus eius, non ipse conteritur, nisi quia ipse est in corpore suo, quod contritum fit puluis, quem proiciat uentus. a facie terrae. Hae autem omnes regulae excepta una, quae uocatur "de promissis. et lege", aliud ex alio faciunt intellegi, quod est proprium tropicae locutionis, quae latius patet, quam ut pos-j sit, ut mihi uidetur, ab aliquo uniuersa comprehendi. nam ubicumque uelut aliud dicitur, ut aliud intellegatur, etsi nomen ipsius tropi in loquendi arte non inuenitur, tropica locutio est. quae cum fit, ubi fieri solet, sine labore sequitur intellectus; cum uero, ubi non solet, laboratur, ut intellegatur, ab aliis magis,
Abbreviated transcription (Latin):
eptima ticonii regula ẽ eadẽq
postrema. de diabolo &e er corpore.
Est enĩ ce ipse caput impioꝵ. qui st̃
eius quodammͦ corpus. ituri cum
illo in suppliciũ ignis ȩt̾̃ni: sicut xp̃c
caput ẽ eccłiȩ qd̃ est corpus ei fu¬
turũ cũ illo in regno & gła sempiter¬
na. Sicut gͦ in pͥma regula qm uo¬
cat de dño &e eiꝰ corpore uigilandũ
ẽ. ut intelligat᷑ cũ de una eademq
ꝑsona scͥptura loquit᷑. qͥd conueniat
capiti qͥd corpori: ita & in ista nouiˢ¬
sima aliquando in diabołu dicit᷑.
qͦd ñ in ipso s potius in eiꝰ corpore
possit agnosci qd̾ habet: ñ sołu in eis
qui manifestissime foris sunt. s in eiͤ
etiã quicũ ad ipsũ ꝑtineant. tam̃ ad
tempus miscent᷑ eccłiȩ: donec unꝰqͥsq
de hac uita exeat: uł a frum̃to palea
uentilabro ultimo separet᷑. Qd̃ enim
scͥptum ẽ apud ysaiam. quomͦ cecidit
de cȩlo lucifer mane oriens. &e cȩtera.
quȩ sub figura regis babylonie de ea¬

Expanded text:
eptima Tyconii regula est eademque postrema "de diabolo et eius corpore". est enim et ipse caput impiorum, qui sunt eius quodam illo in supplicium ignis aeterni : sicut Christus caput est Ecclesiae, quod est corpus ejus, futurum cum illo in regno et gloria sempiterna . Sicut ergo in prima regula, quam vocat de Domino et ejus corpore, vigilandum est ut intelligatur, cum de una eademque persona Scriptura loquitur, quid conveniat capiti, quid corpori; sic et in ista novissima, aliquando in diabolum dicitur quod non in ipso, sed potius in ejus corpore possit agnosci, quod habet non solum in eis qui manifeetiam qui, cum ad ipsum pertineant, tamen ad tempus miscentur ecclesiae, donec unusquisque de hac uita exeat uel a frumento palea uentilabro ultimo separetur. quod enim scriptum est apud Esaiam: quomodo de caelo cecidit Lucifer mane oriens et cetera, quae sub figura regis Babyloniae de ea
Abbreviated transcription (Latin):
iei ñ potest pͥ
dilectissime fili
laurenti. qnͣtũ
tua eruditione
te cupiam ẽẽ sa¬
pientem: non ex eoꝵ numero de quib
dicit᷑. ubi sapiens ubi scriba uͥ conqui¬
sitor huiꝰ scłi. ñ ne stultam fecit ds̃ sapi

Expanded text:
ici non potest, dilectissime fili Laurenti, quantum tua eruditione te cupiam esse sapientem: non ex eorum numero de quibus dicitur, Ubi sapiens? ubi scriba? ubi conquisitor hujus saeculi? Nonne stultam fecit
Abbreviated transcription (Latin):
ominis aũt sapientia: pietas est.
habes hoc in libro sẽi iob.Nã ibi
legitur. qd̾ ipsa sapientia dixerit hõi.
ecce pietas ẽ sapientia. Si aũt queras
quã dixerit eo loco pietatẽ: distinctiꝰ
in greco repperies theosebian: qui est
di cultus. Dicit᷑ enĩ grece pietas ce alit̾.
id ẽ eusebian: quo nomine significatur
bonus cultus: qmus ce hoc p̃cipue refe¬
ratur ad colenłu d̾m. S nicbil ẽ cõmo¬
dius illo nomine. quo euident̃ d̃ĩ cul¬
tus expressus ẽ: cũ qͥd eẽt hominis sa¬
pientia diceret᷑. Queris ne aliqͥd dici
breuius: qui petis a me ut breuit ma¬
gna dicant᷑ : An hoc ipsũ tibi fortasse
colendus deus:¬

Expanded text:
Hominis autem sapientia pietas est. Habes hoc in libro sancti Job: nam ibi legitur, quod ipsa Sapientia dixerit homini, Ecce pietas est sapientia . Si autem quaeras quam dixerit eo loco pietatem, distinctius in graeco reperies θεοσέβειαν, qui est Dei cultus. Dicitur enim graece pietas et aliter, id est εὑσέβεια quo nomine significatur bonus cultus, quamvis et hoc praecipue referatur ad colendum Deum. Sed nihil est commodius illo nomine, quo evidenter Dei cultus expressus est, cum quid esset homini sapientia diceretur. Quaerisne aliquid dici brevius, qui petis a me ut breviter magna dicantur? An hoc ipsum tibi fortasse colendus Deus
Abbreviated transcription (Latin):
ista fecerunt: ñ ad eoꝵ infelici¬
tatem qui ista ꝑpessi sunt. Qmͣ¬
uis enĩ hȩc inconspectu hominum
dura et dira uideant᷑: s p̃tiosa in
conspectu dñi mors sc̃oꝵ eius. Finde
ista omĩa id est curatio funeris. con¬
ditio sepulturȩ. pompa exequiarũ:
magis sunt uiuoꝵ solatia. qm subsidia
mortuoꝵ. Si aliquid ꝓdest impio se¬
pultura pretiosa: oberit. pio uilis aut
nulla. Preclaras exequias in conspe¬
ctu hominũ. purpurato illi diuiti
exhibuit turba famuloꝵ: s multo
clariores in conspectu d̾ni ulceroso
illi pauꝑi ministeriũ prebuit angłoꝵ:
qui eum ñ extulerunt. in marmore¬
um tumułu s in abrahȩ gremiũ su¬
stulerunt. Rident hȩc illi: cont᷑ qͦs
defendenda suscepimꝰ ciuitatem dei.
Uerũptam̃ si sepulture curã etiã eoꝵ
phylosophi contẽpserunt: ce sepe uniu̾¬
si exercitꝰ dum ꝓ terrena patria more¬
rentur. ubi postea iacerent uł quib

Expanded text:
ista fecerunt, non ad eorum infeliciista fecerunt, non ad eorum infelicitatem, qui ista perpessi sunt. quamuis enim haec in conspectu hominum dura et dira uideantur, sed pretiosa in conspectu domini mors sanctorum eius. proinde ista omnia, id est curatio funeris, conditio sepulturae, pompa exequiarum, magis sunt uiuorum solacia quam subsidia mortuorum. si aliquid prodest inpio sepultura pretiosa, oberit pio uilis aut nulla. praeclaras exequias in conspectu hominum purpurato illi diuiti turba exhibuit famulorum, sed multo clariores in conspectu domini ulceroso illi pauperi ministerium praebuit angelorum, qui eum non extulerunt in marmoreum tumulum, sed in Abrahae gremium sustulerunt. rident haec illi, contra quos defendendam suscepimus ciuitatem dei. uerum tamen sepulturae curam etiam eorum philosophi contempserunt. et saepe uniuersi exercitus, dum pro terrena patria morerentur, ubi postea iacerent uel quibus
Abbreviated transcription (Latin):
corpus occidunt. ñ debere timeri ante
mortem ne corpus occidant: ce timeri
debere post mortem. ne corpꝰ occisum
sepeliri ñ sinant. falsum ẽ gͦ qd̾ ait.
qui corpus occidunt & postea ñ ha-¬
bent quid faciant: si habent. tanta
quȩ de cadauerib faciant. Absit
ut falsum sit: quod ueritas dixit. Di¬
ctum est enĩ aliqͥd eos facere cũ occi¬
dunt: qͥa in corpore sensus ẽ occidendo
Postea uͦ nichil habere qͥd faciant: qui a
nullus sensus ẽ in corpore occiso. Mul¬
ta itaq corpora. xp̃ianoꝵ tra ñ texit:
s nulłu eoꝵ quisquã a cȩlo ce t̾ra sepa¬
rauit: quã totam implet p̃sentia sui.
qui nouit unde resuscitet qd̾ creauit.
Dicitur quidẽ in p̾almo. Posuer̃t mor¬
talia seruoꝵ tuoꝵ escas uolatilibꝰ cȩli:
carnes sc̃oꝵ tuoꝵ bestiis terrȩ. Ef¬
fuderunt sanguinẽ eoꝵ sic̃ aqͣm
in circuitu hierłm: &e ñ erat qui
sepeliret. S magis ad exagge¬
randam crudelitatẽ eoꝵ qui

Expanded text:
corpus occidunt, non debere timeri ante corpus occidunt, non debere timeri ante mortem, ne corpus occidant, et timeri debere post mortem, ne corpus occisum sepeliri non sinant. falsum est ergo quod ait: qui corpus occidunt et postea non habent quid faciant, si habent tanta, quae de cadaueribus faciant? absit, ut falsum sit quod ueritas dixit. dictum est enim aliquid eos facere, cum occidunt, quia in corpore sensus est occidendo, postea uero nihil habere quod faciant, quia nullus sensus est in corpore occiso. multa itaque corpora Christianorum terra non texit, sed nullum eorum quisquam a caelo et terra separauit, quam totam inplet praesentia sui, qui nouit unde resuscitet quod creauit. dicitur quidem in psalmo: posuerunt mortalia seruorum tuorum escam uolatilibus caeli, carnes sanctorum tuorum bestiis terrae; effuderunt sanguinem eorum tamquam aquam in circuitu Hierusalem, et non erat qui sepeliret, sed magis ad exaggerandam crudelitatem eorum, qui
Abbreviated transcription (Latin):
ciuitate dĩ satis qͣntum existimo sũ
locutus: ut eoꝵ dentem retunderem.
qui barbaric̃a uasti  tatem preci¬
pue qm nuꝑ roma ꝑpessa est:
xp̃ianis tempo rib imputan¬
do. etiam id obiciunt. quod suis illic
ñ subuenerit. xp̃e. Quib cũ respon¬
sum fuerit. animas fideliũ pro suȩ
fidĩ meritis ab illo fuisse susceptas:
insultant de cadauerib insepultis.
Totũ itaq istũ de sepultura locum.
uerbis talib explicaui. At enĩ in tan¬
ta inquã strage cadauerũ: nec sepeli¬
ri potuerunt. Neq istud pia fides
nimium reformidat. tenens p̃dictũ.
nec absumentes bestias resurrecturis
corporib obfuturas: quoꝵ capillus ca¬
pitis non ꝑibit. Nullomͦ diceret
ueritas. nolite tumere eos qui
corpus occidunt. animã aũt ñ posst̃
occidere: si quicqmͣ obeẽt futurȩ ui¬
tȩ. qͥcquid inimici de corporib occiso¬
rum facere uoluissent: nͥ forte qͥspiã
sic absurdus est. ut contendat eos qͥ

Expanded text:
\'Ciuitate dei\' satis, quantum existimo, sum \'Ciuitate dei\' satis, quantum existimo, sum locutus, ut eorum dentem retunderem, qui barbaricam uastitatem, praecipue quam nuper Roma perpessa est, Christianis temporibus inputando etiam id obiciunt, quod suis illic non subuenerit Christus. quibus cum responsum fuerit animas fidelium pro suae fidei meritis ab illo fuisse susceptas, insultant de cadaueribus insepultis. totum itaque istum de sepultura locum uerbis talibus explicaui. At enim in tanta, inquam, strage cadauerum nec sepeliri potuerunt. neque istud pia fides nimium reformidat, tenens praedictum nec absumentes bestias resurrecturis corporibus obfuturas, quorum capillus capitis non peribit. nullo modo diceret ueritas: nolite timere eos, qui corpus occidunt, animam autem non possunt occidere, si quidquam obesset futurae uitae quidquid inimici de corporibus occisorum facere uoluissent. nisi forte quispiam sic absurdus est, ut contendat eos, qui
Abbreviated transcription (Latin):
mortuoꝵ. S utrũ aliqͥd ꝓsit animȩ
mortui locus corporis sui: operosi
inquirendu ẽ. Ac primũ utrum
int̾sit aliquid. ad inferend̾a uł au¬
gendam miseriam post hanc uitã
spiritib hominũ. si eoꝵ corpora se¬
pulta ñ fuerint: ñ scdm opinionẽ
uitũq uulgatã. s potius scdm re¬
ligionis nr̃e sacras litteras ẽ uiden¬
dum. Neq enĩ credendu ẽ sicut apd̃
maronem legitur. insepultos a naui¬
gando atq transeundo inferno am¬
ne ꝓhiberi: quia scilicet nec ripasda¬
tur horrendas &e rauca fluenta trais¬
portare. priusquã sedib ossa quieue¬
rint. Quis cor xꝑianũ inclinet his
poeticis fabulosisꝙ figm̃tis. cũ dñs
iħ̾c ut int̾ manus inimicoꝵ. qui eoꝵ
corpora in potestate haberent secu¬
ri occumberent xp̃iani. nec capilłu
capitis eoꝵ asserat. ꝑiturũ: exhor¬
tans ne timeant eos qui cũ corpus
occiderint. amplius ñ habent quid
faciant:Unde in primo libro de

Expanded text:
mortuorum. Sed utrum aliquid prosit animae mortuorum. Sed utrum aliquid prosit animae mortui locus corporis sui, operosius inquirendum est. ac primum utrum intersit aliquid ad inferendam uel augendam miseriam post hanc uitam spiritibus hominum, si eorum corpora sepulta non fuerint, non secundum opinionem utcumque uulgatam, sed potius secundum religionis nostrae sacras litteras est uidendum. neque enim credendum est, sicut apud Maronem legitur, insepultos nauigando atque transeundo inferno amne prohiberi, quia scilicet nec ripas datur horrendas et rauca fluenta transportare prius, quam sedibus ossa quierunt. quis cor christianum inclinet his poeticis fabulosisque figmentis, cum dominus Iesus, ut inter manus inimicorum, qui eorum corpora in potestate haberent, securi occumberent christiani, nec capillum capitis eorum adserat periturum, exhortans ne timeant eos, qui cum corpus occiderint, amplius non habent quid faciant? unde in primo libro de
Abbreviated transcription (Latin):
efficitur: ut ꝓsint uł ñ ꝓsint. que¬
corpus. Nam meritũ ꝑ qd̾ ista ꝓsig̃.
si nulłu cõparatum ẽ in hac uita:
frustra post hanc querit᷑ uitam.
Ita fit. ut neq inaniter eccłia uel
suoꝵ cura ꝓ defunctis qͦd potuerit
religionis impendat: ce tam̃ ferat.
unusquisq scd̾m ea quȩ ꝑ corpus
gessit. siue bonũ siue. mału. redden
hoc quod impendit᷑ possit ei ꝓdesse
post corpus: in ea uita ẽ ad quisitũ
quã gessit in corpore. Poterat inqͥ¬
sitioni tuȩ sufficere mea breus ista
responsio: s quȩ alia moueant qͥb
respondendii existimo. parũꝑ atten¬
de. In machabeoꝵ libris legimꝰ oblatũ
ꝓ mortius sacrificiũ. S ce si nusqͣm
in seripturis ueterib omĩno legeret᷑.
non parua est uniuerse eccłiȩ. quȩ
in hac consuetudine claret aucto¬
ritas. Ubi in precib legit᷑ sacerdotiͤ.
quȩ dño dõ ad ei altare fundunt᷑.
locũ suũ habet. etiam comm̃datio

Expanded text:
efficitur, ut prosint uel non prosint, quaeefficitur, ut prosint uel non prosint, quaecorpus. nam meritum, per quod ista prosint, si nullum comparatum est in hac uita, frustra post hanc quaeritur uitam. ita fit, ut neque inaniter ecclesia uel suorum cura pro defunctis quod potuerit religionis impendat et tamen ferat unusquisque secundum ea quae per corpus gessit siue bonum siue malum, rhoc quod impenditur, possit ei prodesse post corpus, in ea vita acquisitum est, quam gessit in corpore. 3. Poterat inquisitioni tuae sufficere mea brevis ista responsio; sed quae alia moveant, quibus respondendum existimo, parumper attende. In Machabaeorum libris legimus oblatum pro mortuis sacrificium. sed et si nusquam in scripturis ueteribus omnino legeretur, non parua est uniuersae ecclesiae quae in hac consuetudine claret auctoritas, ubi in precibus sacerdotis quae domino deo ad eius altare funduntur locum suum habet etiam commendatio
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. AuNotestas nr̃a ipse ẽ. RõItaq ora
breuissime. ac ꝑfectissime: quantũ
potes. au Ds̃ semꝑ idem: nouerĩ me.
nouerim te. Oratũ ẽ. RõT u qui iuis
te nosse scis te:AuScio. Rõ Unde scis᷑
au slescio. Rõ Simplicẽ te sentis:an-¬
ne multiplicẽ: aus escio. Rõ Mouere
te scis: au Nescio. Rõ Cogitare te scisꝰ
auscio. Rõ Ergo uerũ ẽ cogitare te:
au uerum. Rõ Immortalem te eẽ
scis : ã Nescio. Rõ hoꝵ omniũ que
te nescire dixisti: quid scire priꝰ ma¬
uis: aultrum immortalis sim.
Nichil aũ uer̃:
in qͦ u̾itas ñ est.
falsũ lignũ ñ ẽ
lignũ: ⁊ falfum
argentũ ñ ẽ ar¬
gentũ. Et omĩno
qͥcqͥd falsum ẽ:
ñ ẽ. O mẽ aũ qͦd¬

Expanded text:
a ipse est. R. Itaque ora brevissime ac perfectissime, quantum potes. A. Deus semper idem, noverim me, noverim te. Oratum est. R. Tu qui vis te nosse, scis esse te? A. Scio. R. Unde scis? A. Nescio. R. Simplicem te sentis, anne multiplicem? A. Nescio. R. Moveri te scis? A. Nescio. R. Cogitare te scis? A. Scio. R. Ergo verum est cogitare te. A. Verum. R. Immortalem te esse scis? A. Nescio. R. Horum omnium quae te nescire dixisti, quid scire prius mavis? A. Utrum immortalis sim.Nihil autem verum in quo veritas non est. falsum lignum non est lignum, et falsum argentum non est argentum, et omnino quidquid falsum est, non est. Om