comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
siti : plus dispendi i est. Quam sibene aliqͥs
seminauerit. melius mecit. Si sincerũ tri¬
tici granũ seuerit: puriorẽ acsincerã messẽ
colligit. ł oecunda terra multiplicatũi red¬
dic. qđ acceꝑit. F idelis ager. soeneratos solet
restituere ꝓuentus. De redditib gͥ uberis
glebe. expectare debes tui mercedem laboris.
Defertilitate pinguis soli: iusta sꝑare cõpendia.
Cur ad fraudẽ conuertis naturȩ industriam:
Cur iniudes usib hominũ publicos pastus:
Cur popłis minuis abundantiã e Cur affec¬
tas inopiam: Cur optari facis apauꝑib
sterilitatẽ : Cũenĩ nonsentiunt beneficia
foecunditatis te auctionante & ꝓpt̾ prȩciuĩ
condente frum̃tũ : optant potuis nichil
nasci. quã de defame publica negotiari.
Ambis frumentoꝵ indigentiã. alimentoꝵ
penuriam. uberisoli partus ingemiscis.
fles publicãfertilitatẽ. horrea frugũ plena
deploras. Exploras quando sterilior ꝓuentꝰ

Expanded text:
rit, plus dispendii est; quia si bene aliquis rit, plus dispendii est; quia si bene aliquis seminaverit, melius metet: si sincerum tritici granum severit, puriorem ac sinceram messem colligit. Fecunda terra multiplicatum reddit, quod acceperit: fidelis ager feneratos solet restituere proventus. 41. De reditibus igitur uberis glebae exspectare debes tui mercedem laboris, de fertilitate pinguis soli justa sperare compendia. Cur ad fraudem convertis naturae industriam? Cur invides usibus hominum publicos partus? Cur populis minuis abundantiam? Cur affectas inopiam? Cur optari facis a pauperibus sterilitatem? Cum enim non sentiunt beneficia fecunditatis, te auctionante pretium, te condente frumentum, optant potius nihil nasci, quam te de fame publica negotiari. Ambis frumentorum indigentiam, alimentorum penuriam, uberes soli partus ingemiscis, fles publicam fertilitatem, horrea frugum plena deploras, exploras quando sterilior proventus
Abbreviated transcription (Latin):
Araui inquit studiosus. uberius seminaui
diligentius excolui. Bonos collegi ꝓuentꝰ.
sollicitius recondidi. seruaui fideliter.
pude custodiui. nunc intẽpore famis uendo.
subuenio esurientib. Uendo frumentũ.
non alienũ sed meum. Non plusquã cȩceri.
immo etiam minori precio. Quid hic fraudis
est. cũ multi possent periclitari. si non habe-¬
rent qđ emerent: Num industria incrim
uocatur.: Num diligentia reprehenditur :
Num ꝓuidentia uituꝑatur : Fortasse dicat.
Et ioseph frumenta in abundantia collegit.
in caritate uendidit. Num carius aliquis¬
emere compellitur: Numuis adhibetur emp¬
tori: Oñib defertur emendi copia. nulli
irrogatur iniuria. His gͥ quantũ cuiuscunq
fert ingeuium dispucatis: exurgit alius dicens
Bona quidẽ agricultura. quȩ fructus ministat
om̃ib. quȩ simplici industria accumulat
terrarũ foecunditatẽ. nichil doli. nichil
fraudis incerserens. Deniq siquid uitii fue¬

Expanded text:
Aravi, inquit, studiosius, uberius seminavi, Aravi, inquit, studiosius, uberius seminavi, diligentius excolui, bonos collegi proventus, sollicitius recondidi, servavi fideliter, provide custodivi. Nunc in tempore famis vendo, subvenio esurientibus: vendo frumentum non alienum, sed meum; non pluris quam caeteri, immo etiam minori pretio. Quid hic fraudi est, cum multi possent periclitari, si non haberent quod emerent? Num industria in crimen vocatur? Num diligentia reprehenditur? Num providentia vituperatur? Fortasse dicat: Et Joseph 118 frumenta in abundantia collegit, in charitate vendidit. Num charius aliquisemere compellitur? Num vis adhibetur emptori? Omnibus defertur emendi copia, nulli irrogatur injuria. 40. His igitur quantum cujusque fert ingenium disputatis, exsurgit alius, dicens: Bona quidem agricultura, quae fructus ministrat omnibus, quae simplici industria accumulat terrarum fecunditatem, nihil doli, nihil fraudi interserens. Denique si quid vitii fue
Abbreviated transcription (Latin):
nomen suũ. cũ interris uersaretur. Uenit
ut lateret scłm hoc. Et nos gͦ similimodo
abscondamus uitã nrãm. Ap̃i exemplo.
fugiamus iactantiam. prȩdicari nonex¬
pectemus. Melius est hic esse inhumilita¬
ingła. Nonuincat gͥ honestatẽ utilitas.
sed honestas utilitatẽ. Hanc dico utilitatẽ.
que estimatur sedm uulgi opinionẽ. Mor¬
dificetur auaricia. moriatur concupiscen¬
tia. Sc̃s uinegotiationẽ introisse se negat.
quia precioꝵ captare incrementa non sim¬
plicitatis. sed uersutiȩ est. Et alius aic
Captans precia frumenti. maledictus in plebe
est. Definita sententia est. nichil disputatio¬
ni resinquens. quale controuersũ genus
solet dicendi esse cũ alius allegat agriculturã
laudabilẽ apud om̃s haberi fructus terrȩ
simplices esse. quo plus qui seminauerit.
eo ꝓbatiorẽ fore. uberiores redditus indu-¬
striȩ nonfraudari. neglegentiã magis & in¬
curiã ruris inculti reprehendi solere.

Expanded text:
nomen suum, cum in terris versaretur: venit nomen suum, cum in terris versaretur: venit ut lateret saeculum hoc. Et nos ergo simili modo abscondamus vitam nostram Christi exemplo, fugiamus jactantiam, praedicari non exspectemus. Melius est hic esse in humilita. Non vincat igitur honestatem utilitas, sed honestas utilitatem: hanc dico utilitatem, quae aestimatur secundum vulgi opinionem. Mortificetur avaritia, moriatur concupiscentia. Sanctus in negotiationem introisse se negat; quia pretiorum captare incrementa non simplicitatis, sed versutiae est. Et alius ait: Captans pretia frumenti, maledictus in plebe est . 38. Definita est sententia, nihil disputationi relinquens, quale controversum genus solet dicendi esse, cum alius allegat agriculturam laudabilem apud omnes haberi, fructus terrae simplices esse, plus qui seminaverit eo probatiorem fore, uberiores reditus industriae non fraudari, negligentiam magis et incuriam ruris inculti reprehendi solere. 39.
Abbreviated transcription (Latin):
Ubi opus fuit ioħi gygeo anulo. qui sitacu¬
isset. non esset occisus abherode: Prestare
illi hoc potuit silentiũ suũ. ut & uideret᷑¬
& non occideretur. Sed quia non solũ pecca¬
re se ꝓpter salutis defensionẽ passus nonẽ.
sed ne alienũ quidẽ peccatũ ferre ac ꝑpeti
potuit: ideo inse causã necis excitauit.
Certe hoc negare non possunt. potuisse
fieri ut taceret : qui de illo gẏge negant
potiusse fieri. ut anuli beneficio abscon¬
deretur. Sed fabula & si ium non habet
ueritatis. hanc racionẽ tamen habet. ut
si possit celare se uiriustus : tam̃ ita
peccatũ declinet. quasi celari nonpossit.
Nec ꝑsonam suam indutus anulum. seduitã
suam xp̃m indutus abscondat sicut apłs
ait. Quia uita nr̃ã abscondita est cũxp̃o
indõ. Nemo gͦ hic fulgere quęrat. nemosibi
arroget. nemose iactet. Nolebat se xp̃c hic
cognosci. nolebat prȩdicari in euangłio

Expanded text:
35. Ubi opus fuit Joanni Gygeo annulo, qui si tacu35. Ubi opus fuit Joanni Gygeo annulo, qui si tacuisset, non esset occisus ab Herode ? Praestare hoc illi potuit silentium suum, ut et videretur et non occideretur: sed quia non solum 117 peccare se propter salutis defensionem passus non est, sed ne alienum quidem peccatum ferre ac perpeti potuit; ideo in se causam necis excitavit. Certe hoc negare non possunt potuisse fieri ut taceret, qui de illo Gyge negant potuisse fieri ut annuli beneficio absconderetur. 36. Sed fabula, etsi vim non habet veritatis, hanc tamen rationem habet, ut si possit celare se vir justus; tamen ita peccatum declinet, quasi celare non possit: nec personam suam indutus annulum, sed vitam suam Christum indutus abscondat, sicut Apostolus ait: Quia vita nostra abscondita est cum Christo in Deo . Nemo ergo hic fulgere quaerat, nemo sibi arroget, nemo se jactet . Nolebat se Christus hic cognosci, nolebat praedicari in Evangelio
Abbreviated transcription (Latin):
cusserit illum dñs. aut nisi hora illius
uenerit ut moriatur. aut inpugna descen¬
derit & apponatur michi: non sit adño
non ꝑmisit necari eũ. sed solam lanceam
quȩ erat adcaput eius & lenticulã sustu-
lit aquȩ. dormientibq cunctis egressus
de castris transiuit incacum̃ montis. &
coarguere coepit stipatores regios. & p̃ci¬
pue principem miliciȩ abner. qđ nequa-¬
quam fidam adhiberet custodiam regi
lancea regis uel lenticula quȩ erat ad caput
eius. & appellatus arege. lanceã reddi¬
dit ei. Dñs inquit restituat unicuiq
iusticias suas & fidẽ suam. sicut tradidit
te dñs inmanus meas. & nolui uindica-¬
re manu mea in xp̃m dñĩ. Et cũ hȩc di¬
ceret: timebat tam̃ insidias eiꝰ & fugit.
sedes exilio mutans. Nec tam̃ salute̾ prȩ¬
tulit innocentiȩ. cũ iam scđo facultate
sibi tributa regis necandi. noluisset uti
occasionis beneficio. quȩ & securitatẽ
salutis metuenti. & regnũ offerebat exuli.

Expanded text:
cusserit illum, aut nisi hora illius venerit, ut moriatur, aut in pugna discesserit, et apponatur mihi; non sit a Domino  34. Itaque non permisit necari eum, sed solam lanceam quae erat ad caput ejus, et lenticulam sustulit. Itaque dormientibus cunctis, egressus de castris transivit in cacumen montis, et coarguere coepit stipatores regios, et praecipue principem militiae Abner, quod nequaquam fidam custodiam regi ret, ubi esset lancea regis, vel lenticula quae erat ad caput ejus. Et appellatus a rege lanceam reddidit: Et Dominus, inquit, restituat unicuique justitias suas, et fidem suam: sicut tradidit te Dominus in manus meas, et nolui vindicare manu mea in christum Domini. Et cum haec diceret, timebat tamen insidias ejus, et fugit, sedem exsilio mutans. Nec tamen salutem praetulit innocentiae, cum jam secundo facultate sibi tributa regis necandi, noluisset uti occasionis beneficio: quae et securitatem salutis metuenti, et regnum offerebat exsuli.
Abbreviated transcription (Latin):
ideo tuo auxilio erit opus. quia non habuit
unde desuoredderet. nonne impium est
sub humanitatis simulatione si amplius
abeo poscas. qui non habebat unde minꝰ
solueret: Absoluis gͥ alteri debitorẽ
ut condemnes tibi. & hanc humanitatẽ
uocas. ubi est iniquitatis actio: Hoc
prestamus cȩeris animantib qquocl ned dun¬
nera anum antium conferre aliquid nesetunt.

Expanded text:
ideo auxilio tuo erit opus, quia non habuit ideo auxilio tuo erit opus, quia non habuit unde de suo redderet; nonne impium est ut sub humanitatis simulatione amplius ab eo poscas, qui non habebat unde minus solveret? Absolvis igitur alteri debitotorem, ut condemnes tibi: et hanc humanitatem vocas, ubi est iniquitatis auctio? 21. Hoc praestamus caeteris animantibus, quod alia genera animantium conferre aliquid ne
Abbreviated transcription (Latin):
mutuo ministerio. Qđsiunũ de sit officio
suo. impediantur cȩtera. Ut sieruat oculũ
manꝰ. nonne sibi oꝑis sui usũ negauit:
Si pede crilueret. quantoꝵ sibi actiuĩ ꝓfectũ
ponuderit: Et quanto grauius est toru
hominẽ. quã unu membrũ decrahi: Iam
si uuno membro tocũ corpus uiolactr.
utiq inuno homine cõmunio totius hu¬
mantatis soluitur. iuolatur natura ge
due fidei ce caritatis assurgit. xp̃s quoq
sanguinis sui euacuatã dolebit. Quid qđ
eciam ipsa lex diũ hanc formã tenendam
edocet. ut nichil alteri detrahas tui cõmodi
seruandi grãcũdicit. nontransferas t̃mi¬
nos quos statuer̃ patres tui. cũ uitulũ
errantẽ frĩs tui reducendũ prȩcipit.
cũ fure moriubet. cũ uetat mercennariũ
debita mercede fraudari. cũ pecuniam sine
usuris reddendã censuit: Subuenire enĩ
non habenti. humanitatis est. Duritia aut̃
plus extorquere quã dederis. Ꝙ enim si

Expanded text:
mutuo ministerio. Quod si unum desit officio mutuo ministerio. Quod si unum desit officio suo, impediantur caetera: ut si eruat oculum manus, nonne sibi operis sui usum negavit? Si pedem vulneret, quantorum sibi actuum profectum inviderit? Et quanto gravius est totum hominem quam unum membrum detrahi? Jam si in uno membro totum corpus violatur, utique in uno homine communio totius humanitatis solvitur; violatur natura genate fidei et charitatis assurgit: Christus qusanguinis sui evacuatam dolebit. 20. Quid! quod etiam ipsa lex Domini hanc formam tenendam edocet, ut nihil alteri detrahas, tui commodi servandi gratia, cum dicit: Non transferas terminos, quos statuerunt patres tui ; cum vitulum errantem fratris tui reducendum praecipit , cum furem mori jubet , cum vetat mercenarium debita mercede fraudari, cum pecuniam sine usuris reddendam censuit . Subvenire enim non habenti humanitatis est: duritiae autem plus extorquere quam dederis . Etenim si
Abbreviated transcription (Latin):
here sensum capiti. audicũ auribi. menti
cepitaciones. odoratũ narib orssaporemo
o sibi conferat. Nonne omnem statũ dissol¬
sumus. & diuersa membra. sed om̃ia corpori¬
sunt necessaria. Non enĩ pocest membrum
demembro dicere. non es michi necessariũ.
Quin eciam ipsa quȩ uidentur infirmiora
esse membra. multomagis necessaria sunt.
& maiorẽ plerunq tuendi se requirunt
sollicitudinẽ. Et siquidẽ dolet unũ mem
brũ. compatiuntur ei membra omĩa. Unde
quã graue est utdetrahamus aliquid ei
cuinos cõpati oportet. & cui debemus con¬
sortiũ ministerii. ei fraudi & noxȩ simꝰ :
Hȩc utiq lex naturȩ est. quȩ nos ad omnẽ
stringit humanitatẽ. ut alter alteri. tanqu̾a
unius partis corporis inuicẽ deferamus.
nec detrahendũ quicquam putemus. cum
contralegẽ naturȩ sit non iuuare. Sic enĩ
nascimur. ut consentiant membra membris.
& alterũ alteri adhȩreat: obsequantur sibi

Expanded text:
here sensum capiti, auditum auribus, 112 menti here sensum capiti, auditum auribus, 112 menti cogitationes, odoratum naribus, ori saporem, et sibi conferat; nonne omnem statum dissolsumus et diversa membra, sed omnia corpori necessaria; non enim potest membrum de membro dicere: Non est mihi necessarium. Quin etiam ipsa quae videntur infirmiora membra esse, multo magis necessaria sunt, et majorem plerumque tuendi se requirunt sollicitudinem. Et si quid dolet membrum unum, compatiuntur ei membra omnia. 19. Unde quam grave est ut detrahamus aliquid ei, cui nos compati oportet: et cui debemus consortium ministerii, ei fraudi et noxae simus! Haec utique lex naturae est, quae nos ad omnem astringit humanitatem, ut alter alteri tamquam unius partes corporis invicem deferamus. Nec detrahendum quidquam putemus, cum contra naturae legem sit non juvare. Sic enim nascimur ut consentiant membra membris, et alterum alteri adhaereat, et obsequantur sibi
Abbreviated transcription (Latin):
Hoc enim agis. quando alterius de trimento
tua cõmoda augere expetis. Considera o homa
unde nomen supseris. Ab humo utiq quȩ
nichil ciuquã eripit. sed om̃ia largitur
om̃ib. & diuersos inusũ om̃iũ animantiũ
fructus ministrat. Inde appellata humantas.
specialis & domestica urtus hominis. quȩ
consortẽ adiuuet. Ipsa te doceat forma tiu
coporis membroꝵq usus. Nunquid mem¬
lirũ tuũ alterius membri officia sibi uin¬
dicat. ut oculus officiũ oris aut os oculi offi¬
cium sibi uindicat. ait manus pedũ ministe¬
rium. aut pes manuũ: Quin etiã ipse manꝰ
dextra ac sinistra disꝑtita habent officia
pleraq. ut siusũ cõmutes utriusq aduer¬
sũ naturã sit : priusq totũ hominẽ ęxuas.
quã membroꝵ tuoꝵ ministeria conuertas.
si aut de sinistra cibũ suggeras. aut dedex¬
tera fungaris ministerio sinistrę: ut reli-¬
quias ciboꝵ abluat. nisi forte poscat necessitas.
ł inge hane & da oculo uir cutẽ u. possit lecra¬

Expanded text:
Hoc enim agis, quando alterius detrimento tua commoda augere expetis. 16. Considera, o homo, unde nomen sumpseris; ab humo utique, quae nihil cuiquam eripit, sed omnia largitur omnibus, et diversos in usum omnium animantium fructus ministrat. Inde appellata humanitas specialis et domestica virtus hominis, quae consortem adjuvet. 17. Ipsa te doceat forma tui corporis, membrorumque usus. Numquid membrum tuum alterius membri officia sibi vindicat, aut oculus officium oris, aut os oculi officium sibi vindicat, aut manus pedum ministerium, aut pes manuum? Quin etiam ipsae manus dextera ac sinistra dispartita habent officia pleraque, ut si usum commutes utriusque, adversum naturam sit; priusque totum hominem exuas, quam membrorum tuorum ministeria convertas: si aut de sinistra cibum suggeras, aut de dextera fungaris ministerio sinistrae, ut reliquias ciborum abluas nisi forte poscat necessitas. 18. Finge hanc et da oculo virtutem, ut possit detra
Abbreviated transcription (Latin):
aduertimus. dicente scõ sp̃u ꝑsalomonẽ.¬
Lili. si sapiens fueris: tibi sapiens eris & ꝓxi-¬
mis. Si autẽ malus euaseris. solus hauries
mala. Sapiens enĩ aliis consulit sicut iustꝰ.
quando quidẽ consors siuest utriusq forma
ꝑomi aquerat nonqd sĩbi utilȩ sed qđ multis
siento muerebat & paulus. Hoc est nun
conformari xp̃o. alienũ nonquerere. neh
alteru ale srihere uit adquurat ubi .ix. neir

Expanded text:
advertere, dicente sancto per Salomoneadvertere, dicente sancto per Salomoneili, si sapiens fueris, tibi sapiens eris et proximis; si autem malus evaseris, solus hauries mala . Sapiens enim aliis consulit, sicut justus; quando quidem consors sui est, utriusque forma per omnia quaerat non quod sibi utile est, sed quod multis, sicut quaerebat et Paulus. Hoc est enim conformari Christo, alienum non quaerere, nihil alteri detrahere, ut acquirat sibi . Chr
Abbreviated transcription (Latin):
daniele sapientior: Aliter alii sapientes.
Aliter salomon qui repletus est sapientia
suꝑ omnẽ sapientiam antiquoꝵ. & suꝑom̃s
sapientes egypti. Aliud est enĩ cõmuniter
uelũ. codo affectu intendit. quȩrens qdđ
non sibi ucile est. sed qđ om̃ib. Itaq hec
hie formula ut inter duo illa honestũ atq
utie errare nequeamus. eo qđ iustus ni-¬
chil alteri detrahendũ putet. nec alteriꝰ
in cõmodo suũ cõmodũ augeri uelit. Hanc
formam tibi prȩscribit apłs dicens. Omĩa
licent. sed non om̃ia expediunt. Omĩa licent
sed non om̃ia edificant. Nemo qđ suũ est
querat. sed quod alteruis. Hoc est nemo
cõmodũ suũ quęrat. sed alterus. Nemo ho-¬
norẽ suum quęrat. sed alterus. Unde &
alibi dicit. Alter alterũ existimantes suꝑi-¬
orem sibi. non quȩ sua sunt singuli cogitan
quęrat. nemo suam laudẽ sed alterus.
Qđ euidenter etiã inꝓuerbus declaratũ esse

Expanded text:
Daniele sapientior ? Aliter alii sapientes, Daniele sapientior ? Aliter alii sapientes, aliter Salomon, qui repletus est sapientia super omnem sapientiam antiquorum, et super omnes sapientes Aegypti . Aliud est enim communiter nestum, toto affectu intendit, quaerens non quod sibi utile est, sed quod omnibus. 13. Itaque haec sit formula, ut inter duo illa, honestum atque utile, errare nequeamus; eo quod 111 justus nihil alteri detrahendum putet, nec alterius incommodo suum commodum augeri velit. Hanc formam tibi praescribit Apostolus dicens: Omnia licent, sed non omnia expediunt: omnia licent, sed non omnia aedificant. Nemo quod suum est quaerat, sed quod alterius ; hoc est nemo commodum suum quaerat, sed alterius: nemo honorem suum quaerat, sed alterius. Unde et alibi dicit: Alter alterum existimantes superiorem sibi, non quae sua sunt singuli cogitantquaerat, nemo suam laudem, sed alterius. Quod evidenter etiam in Proverbiis declaratum possumus
Abbreviated transcription (Latin):
alia media officia. P rima cũ paucis. melia
cũ plurib Deuiq in hisdẽ uerbis frequen¬
ter discrecio est. Aliter enĩ bonũidm̃ di¬
cimꝰ. aliter hominem. Aliter iustũ diñ
appelłamus. aliter hominẽ. Similiter
& sapientẽ dm̃ aliter dicimꝰ. aliter homi¬
nẽ. qđ & in euangłio docemur. Estote gͦ
& uos ꝑfecti. sicut & pater ur̃ qui incelis
est ꝑfectus est. Ipsum paulum lego p¬
fectũ. & non ꝑfectũ. Nam cũ dixisset.
non quod iam acceꝑim. aut iam ꝑfectus
sim: sequor autẽ sicomp̃hendã: statim sub¬
iecit. Quicunq enĩ ꝑfecti sumus. Duplex¬
est enim forma ꝑfectionis. Alia medios.
alia plenos numeros habens. Alia hic. alia
ibi. Alia scd̾m hominis possibilitatẽ. alia
scđm ꝑfectionẽ futuri. Ds̃ autẽ iustus ꝑ
omĩa. sapiens suꝑ omĩa. ꝑfectus in om̃ibꝰ
Inter ipsos quoq homines distantia est.
Aliter daniel sapiens. de quodictũ est. quis

Expanded text:
alia media officia. Prima cum paucis, media alia media officia. Prima cum paucis, media cum pluribus. 11. Denique in iisdem verbis frequenter discretio est. Aliter enim bonum Deum dicimus, aliter hominem: aliter justum Deum appellamus, aliter hominem. Similiter et sapientem Deum aliter dicimus, aliter hominem. Quod et in Evangelio docemur: Estote ergo et vos perfecti, sicut et pater vester qui in coelis est, perfectus est . Ipsum Paulum lego perfectum et non perfectum. Nam cum dixisset: Non quod jam acceperim, aut jam perfectus sim: sequor autem si comprehendam , statim subjecit: Quicumque ergo perfecti sumus . Duplex enim forma perfectionis: alia medios, alia plenos numeros habens: alia hic, alia ibi: alia secundum hominis possibilitatem, alia secundum perfectionem futuri. Deus autem justus per omnia, sapiens super omnia, perfectus in omnibus. 12. Inter ipsos quoque homines distantia est. Aliter Daniel sapiens, de quo dictum est: Quis
Abbreviated transcription (Latin):
Nos autẽ mouemur. ne hec inter se uelut ceõ¬
puignantia inducere iudeamur. quȩ iam
supra unum esse ostendimus. nec honestũ
esse posse nisi quod utile. nec utile nisi
quod honestũ. quia non sequimur sapien-¬
tiam carnis. apud quã ucilitas pecuniariȩ
istius commoditatis pluris habetur. sed
sapientiam quȩ exdõ est. apud quã ea quȩ
inhoc scło magna estimantur. ꝓde trim̃to
uirtutis fonte ꝓficiscitur. Cui scđm est
cõmune officrum. qđ ipso sermone signifi.¬
catur non esse arduȩ uircutis ac singula-¬
ris. qđ potest plurimis esse cõmune. Nã
pecuniȩ cõpendia captare. familiare multis.
Flegantiore conuiuio. & suauiorib delecta-¬
riȩ pulis. usitatũ est. Ieuinare autẽ & con¬
tinentẽ esse. paucoꝵ est. Alieni cupidũ
non esse. rarũ. Contra autẽ detrahere uell.
alteri & non esse contentũ suo. Namun
hoc cũ plerisq consortiũ est. Alia gͥ prima

Expanded text:
Nos autem movemur, ne haec inter se velut comNos autem movemur, ne haec inter se velut compugnantia inducere videamur, quae jam supra unum esse ostendimus: nec honestum esse posse, nisi quod utile: nec utile, nisi quod honestum; quia non sequimur sapientiam carnis, apud quam utilitas pecuniariae istius commoditatis pluris habetur, sed sapientiam quae ex Deo est, apud quam ea quae in hoc saeculo magna aestimantur, pro detrimento o virtutis fonte proficiscitur. Cui secundum est commune officium, quod ipso sermone significatur non esse arduae virtutis ac singularis, quod potest plurimis esse commune. Nam pecuniae compendia captare familiare multis, elegantiori convivio et suavioribus delectari epulis usitatum est: jejunare autem et continentem esse paucorum est; et alieni cupidum non esse, rarum: contra autem detrahere velle alteri, et non esse contentum suo; nam in hoc cum plerisque consortium est. Alia igitur prima,
Abbreviated transcription (Latin):
qui cũdõ semꝑ est: Quando solitaruis et
feriatur ameruto. quo consũmatur negotuĩ :
Quib autẽ locis circũ scribitur: cuitotus
mundus diuitiarũ possessio est: Qua esti¬
matione definitur. qui nunquam opinio¬
ne cõphenditur : Et enĩ quasi ignorat᷑
& cognoscitur. quasi moritur & ecce uiuit.
quasi tristis & semꝑ lȩtior. & egenꝰ & larg̃.
ut qui nichil habeat. & omĩa possideat.
Nichilenim spectat uir iustus. nisi quod
constans & honestũ est. Et ideo etiam si
aliis uideatur pauꝑ. sibi diues est. quinon
eoꝵ quȩ caduca. sed eoꝵ quȩ eterna sunt esti¬
ritile tractauumꝰ sequitur. utrũ honesta.¬
tẽ & uutilitatẽ intra se comparare debeamꝰ.
& querere quid sit sequendum . Sicut enĩ
supra tractaiimus utrum honestũ illud
antur pe essec. & scdoloco utrũ utile an inu¬
tule: similiter hoc loco utrũ honestũ sit an
ucile. non nulli requirendum putant.

Expanded text:
qui cum Deo semper est? Quando solitarius estqui cum Deo semper est? Quando solitarius estferiatur a merito, quo consummatur negotium? Quibus autem locis circumscribitur, cui totus mundus divitiarum possessio est? Qua aestimatione definitur, qui numquam opinione comprehenditur? Etenim quasi ignoratur et cognoscitur: quasi moritur, et ecce vivit: quasi tristis, et semper laetior: ut egenus, et largus: ut qui nihil habeat, et possideat omnia . Nihil enim spectat vir justus, nisi quod constans et honestum est. Et ideo etiamsi alii videatur pauper, sibi dives est: qui non eorum quae caduca, sed eorum quae aeterna sunt, aestiet utile tractavimus, sequitur utrum honestatem et utilitatem inter se comparare debeamus, et quaerere quid sit sequendum. Sicut enim supra 110 tractavimus, utrum honestum illud an turpe esset; et secundo loco, utrum utile an inutile: similiter hoc loco, utrum honestum sit an utile nonnulli requirendum putant. 9.
Abbreviated transcription (Latin):
& captiuos intrare insamariam quiuenerant
obsidere eum. Conferamus hoc ociũ. cũ alioꝵ
ocio. Alii enim requiescendi causa abduce-¬
re animũ a negociis solent. & a conuentu
coetuq hominũ subtrahere se se. & aut
ruris petere secretũ. captare agroꝵ solitu¬
dines. aut intra urbẽ uacare animo. indul¬
gere quieti & tranquillitati. Heliseus autẽ
aut insolitudine iordanẽ transitu suo diuidit.
toi pari defluat posterior. superior autẽ i
fontẽ rcerrme: aut incar meloresoluta digti¬
cusnate & generandi inopia sterilem conceps¬
tione foccundat. aut resuscitat mortoe
ait ciboꝵ temperat amaritudines & facit
farie adlmixtione dulcescere. aut dece pin¬
b distributis reliquias colligit plebe plu¬
rata. aut ferrũ securis excussũ & infli uan
iordanis mersũ ꝓfundo. misso in aquas ligno
facit supnatare. aut emundatione lepsis
deit siceitatẽ ibrib. aut famem mutat
foecunditate. Quando gͦ iustus solus est

Expanded text:
et captivos intrare in Samariam, qui venerant et captivos intrare in Samariam, qui venerant obsidere eum . 6. Conferamus hoc otium cum aliorum otio. Alii enim requiescendi causa abducere animum a negotiis solent, et a conventu coetuque hominum subtrahere sese; et aut ruris petere secretum, captare agrorum solitudines, aut intra urbem vacare animo, indulgere quieti et tranquillitati: Elisaeus autem aut in solitudine Jordanem transitu suo dividit ut pars defluat posterior, superior autem in fontem recurrat: aut in Carmelo resoluta difficultate generandi, inopina sterilem conceptione fecundat: aut resuscitat mortuos: aut ciborum temperat amaritudines, et facit farinae admixtione dulcescere: aut decem panibus distributis, reliquias colligit, plebe saturata: aut ferrum securis excussum, et in fluvii Jordanis mersum profundum, misso in aquas ligno, facit supernatare: aut emundatione leprosum, aut siccitatem imbribus, aut famem mutat fecunditate 7. Quando ergo justus solus est,
Abbreviated transcription (Latin):
eo loqueretur nondefuit. Unde & dauid
ait. Audiam quid loquatur in me dñs
ds̃. & quanto plus est sicũ aliquo dĩ lo¬
quatur. quamipse secũ: Transibant
apłi. & umbra eoꝵ curabat infirmos.
ł angebantur uestimenta corst se eant as de se¬
moeban der mone locutꝰ est helios. ce plie¬
eu mensib Ite ru locutus esto & muaria
see me man defecit. & uas olei toro famis
pues oereitus magni lacertis ansoles mer¬
riis confecisse proeliũ: Sedebat heliseus
iuno loco & rex syriȩ magnã bellimolẽ
inferebat popło patrũ. diuersisq consiliois
aecruabat᷑ fraudib & çircuuenire uisidus
moliebatur. Sed om̃s eiꝰ apparatus ꝓpb̾a
dephendebat. & iugorẽ mentis ꝑ grãm dei
ubiq presens: cogitationes hostiũ sius
annuntiabat. & monebat quib cauerent
locis. Q ubi regi syriȩ manifestũ est.
misso exercitu clausit ꝓpħam. Orauit
heliseus. & om̃s eos cȩcitate ꝑcutifecit.

Expanded text:
eo loqueretur, non defuit ? Unde et David eo loqueretur, non defuit ? Unde et David ait: Audiam quid loquatur in me Dominus Deus . Et quanto plus est si cum aliquo Deus loquatur, quam ipse secum! 3. Transibant apostoli, et umbra eorum curabat infirmos. Tangebantur vestimenta eorum, et sanitas deferebatur . 4. Sermonem locutus est Elias, et plsex mensibus. Iterum locutus est, et hydria farinae non defecit, et vas olei toto famis ius, exercitus magni lacertis, an solis meritis confecisse praelium? Sedebat Elisaeus in uno loco, et rex Syriae magnam belli molem inferebat populo patrum, diversisque consiliorum acervabat fraudibus, et circumvenire insidiis moliebatur: sed omnes ejus apparatus propheta deprehendebat, et vigore mentis per gratiam Dei ubique praesens, cogitationes hostium suis annuntiabat, et monebat quibus 109 caverent locis. Quod ubi regi Syriae manifestatum est, misso exercitu, clausit prophetam. Oravit Elisaeus, et omnes illos caecitate percuti fecit,
Abbreviated transcription (Latin):
deambulare incor-
ut ipse sibi diceret & loqueretur secũ ut
est illud. Dixi. custodiam uias meas. Salo¬
mon quoq filius eius dicit. Bibe aquam
de tiuis uasis. & de puteoꝵ tuoꝵ fontibus.
Hoc est tuo consilio utere. Aqua enĩ alta.
consiliũ incorde uiri. Nemo inquit alienꝰ
particeps sit tibi. Fons aquȩ tuȩ sic tibi
ꝓprius. & iocundare cũuxore quȩ est tibi
auiuentute. Ceruus amiciciȩ & pullus
gratiarũ. confabulentur tecũ. Nongͦ pͥmꝰ
scipio sciuit solus non esse cũ solus esset.
nec iinus ociosus cũ ociosus esset. Sciuit
ante ipsũ moises. quicũ taceret clamabat.
cũ ociosus staret proeliabatur. Nec solũ
proeliabatur. sed etiam de hostib quos
non contigerat triumphabat. Adeo ocio
quem non poterant uincere quidimica-¬
bant. Ergo moyses insilentio loquebat᷑.
& in ocio oꝑabatur. Cuius autẽ maiora
negotia. quam huius ocia qui quadrãgin¬
ta dieb positus inmonte. totã legẽ com¬
plȩxus est : Et in illa solitudine quicũ

Expanded text:
deambulare in cordut ipse sibi diceret, et loqueretur secum, ut est illud: Dixi, custodiam vias meas . Salomon quoque filius ejus ait: Bibe aquam de tuis vasis, et de puteorum tuorum fontibus ; hoc est tuo consilio utere. Aqua enim alta, consilium in corde viri . Nemo, inquit, alienus particeps sit tibi. Fons aquae tuae sit tibi proprius: et jucundare cum uxore, quae est tibi a juventute. Cervus amicitiae et pullus gratiarum confabulentur tecum . 2. Non ergo primus Scipio scivit solus non esse, cum solus esset; nec minus otiosus, cum otiosus esset: scivit ante ipsum Moyses, qui cum taceret, clamabat : cum otiosus staret, praeliabatur; nec solum praeliabatur, sed etiam de hostibus, quos non contigerat, triumphabat . Adeo otioquem non poterant vincere qui dimicabant. Ergo Moyses et in silentio loquebatur, et in otio operabatur. Cujus autem majora negotia, quam hujus otia, qui quadringinta diebus positus in monte, totam Legem complexus est, et in illa solitudine qui cum
Abbreviated transcription (Latin):
nationib. Lapidari potius eligebant qt̃
minabatur popłs. quã decedere de honesti¬
te. Dissuadebant alii. plebs reclamabat:
dicens aduersus diras & asꝑas gentes bellũ
fore. cadendũ sibi inproeliũ. mulieres fuas
& pueros direptioni futuros. Exarsit dnũ
indignatio ut om̃s uellet ꝑdere. sed rogante
moy se tẽꝑauit sententiam. ultionẽ distu¬
si parceret interĩ nec ꝑcuteret incredulos.
ad eam tamen terrã quã recusauerant ꝓpt̃
incredulitatis suȩ prȩciũ non ꝑuenirent:
sed pueri & mulieres quinon murmuraue-¬
rant uł sexu uł ȩtate ueniabiles. caperent
eius terrȩ ꝓmissã heredicatẽ. Deniq
quicunq erant auicesimo anno & supra
indeserto: eoꝵ membra cecider̃. sed alioꝵ
dilata pęna est. Qui autẽ ascender cũ iesu
& dissuadendũ putauer̃: plaga magna statĩ
mortui sunt. Iesus uͦ & caleph cũ innoxia
ȩtate uel sexu interrã ꝓmissionis intrar̃.¬

Expanded text:
nationibus: lapidari potius eligebant, quod nationibus: lapidari potius eligebant, quod minabatur populus, quam decedere de honestate. Dissuadebant alii; plebs reclamabat, dicens adversus diras et asperas gentes bellum fore, cadendum sibi in praelio, mulieres suas et pueros direptioni futuros. 55. Exarsit Domini indignatio, ut omnes vellet perdere: sed rogante Moyse, temperavit sententiam, ultionem distus, etsi parceret interim, nec percuteret incredulos, ad eam tamen terram quam recusaverant, propter incredulitatis suae pretium non pervenirent: sed pueri et mulieres qui non immurmuraverant, vel sexu, vel aetate veniabiles, caperent ejus terrae promissam haereditatem. Denique quicumque erant a vigesimo anno et supra in deserto, eorum membra ceciderunt, sed aliorum dilata est poena. Qui autem ascenderunt cum Jesu, et dissuadendum putaverunt, plaga magna statim mortui sunt: Jesus vero et Caleb cum innoxia aetate vel sexu in terram promissionis intra
Abbreviated transcription (Latin):
gram: Quã deforme hoc : Quã initile.
Quomodo enim potest esse utile. qđ non decet.
Quantis corporatoꝵ subsidus dudum roma
fraudata est: Potuit & illos non amittere
& euadere famem. ex pectatis uentoꝵ oppor¬
tunis flatib. & speratarũ cõmeatu nauiu.
Quã uͦ illud suꝑius honestũ atq utile: Qa
enĩ tã decoꝵ atq honestũ. quã collatione
locupletũ uiuari egentes. ministrare uic-¬
tũ esurientib. nullicibũ defore: Quid
tã utile quã cultores agro reseruari non
interire plebẽ rusticanoꝵ: Qđ hones-
exire potuissent. nisi id non solũ turpe
sed etiam inutile credidissent. regi seruire
egyptioꝵ : Iesus quoq & caleph misi ad
explorandã t̾errã. uberẽ quidẽ terrã. sed¬
sed aferocissimis in habitari gentib nun¬
ciauer̃. Terrore belli populus infraetꝰ
recusabat terrȩ eiꝰ possessionẽ. Suade¬
bant missi exploratores iesus & caleph.
terrã esse utilem. Indecorũ putabant cedere

Expanded text:
gratiam? 50. Quam deforme hoc, quam inutile! gratiam? 50. Quam deforme hoc, quam inutile! Quomodo? enim potest utile esse quod non decet? 121 Quantis corporatorum subsidiis dudum Roma fraudata est? Potuit et illos non amittere, et evadere famem, exspectatis ventorum opportunis flatibus, et speratarum commeatu navium. 51. Quam vero illud superius honestum atque utile! Quid enim tam decorum atque honestum, quam collatione locupletum juvari egentes, ministrari victum es urientibus; nulli cibum defore? Quid tam utile, quam cultores agro reservari, non interire plebem rusticanorum? 52. Quodexire potuissent, nisi id non solum turpe, sed etiam inutile credidissent regi servire Aegyptiorum ? 54. Jesus quoque et Caleb missi ad explorandam terram, uberem quidem terram, sed a ferocissimis inhabitari gentibus nuntiaverunt. Terrore belli populus infractus, recusabat terrae ejus possessionem . Suadebant missi exploratores Jesus et Caleb terram esse utilem: indecorum putabant cedere
Abbreviated transcription (Latin):
moseni. quantȩ apud homines głȩ : Hic
magnus. uere ꝓbatus. qui potuit imꝑatori
dicere. demonstrans. ꝓuinciȩ totius popłõs.
Hos tibi om̃s reseruaui. hi uiuunt bene¬
ficio tui senatus. hos tua curia morti
abstulit. Quanto hoc utilius quam illud
quod ꝓxime romȩ factũ est. eiectos esse
urbe amplissima qui plurimam illic iã¬
etatẽ transegerant. flentes cum filus
abisse. quib uelut ciuib amouendũ
exilium deplorarent. interruptas cõplu-¬
uirium necessitudines. direptas affinitates :
Et certe arriserat anni foecunditas. iraectudio
urbs sola egebuat frumento. Potuasec iuuari
peceretur abitalis frumentũ. quoꝵ filii expel¬
lebantuir. Nichil hoc turpius. exeludere mi¬
quasi alienum. & exigere quasi suũ. Quuid
ulum eicis qui de suo pascitur. Quia illũ
eicis. quite pascit: Seruum retiues. trudis
parentẽ: Trumentũ suscipis. nec affectũ
imꝑtiris : Uictũ extorques. nec rependis

Expanded text:
mo seni, quantae apud homines gloriae! Hic mo seni, quantae apud homines gloriae! Hic magnus vere probatus, qui vere potuit imperatori dicere, demonstrans provinciae totius populos: Hos tibi omnes reservavi, hi vivunt beneficio tui senatus, hos tua curia morti abstulit. 49. Quanto hoc utilius quam illud quod proxime Romae factum est, ejectos esse urbe amplissima, qui jam plurimam illic aetatem transegerant, flentes cum filiis abiisse, quibus velut civibus amoliendum exsilium deplorarent, interruptas complurium necessitudines, diremptas affinitates! Et certe arriserat anni fecunditas, invectitio urbs sola egebat frumento: potuisset juvari, si peteretur ab Italis frumentum, quorum filii expellebantur. Nihil hoc turpius, excludere quasi alienum, et exigere quasi suum. Quid illum ejicis, qui de suo pascitur? Quid illum ejicis, qui te pascit? Servum retines, trudis parentem? Frumentum suscipis, nec affectum impertis? Victum extorques, nec rependis
Abbreviated transcription (Latin):
frumentaria: Hos gͥ excludimus qui uictũ
nob̃ inferre consuerunt: Hos nolumus
intẽpore necessitatis pascere. quinos om̃i
ȩcate pauer̃: Quanta sunt quȩ abipsis
nobis hoc ipso tẽpore ministrantur. Non
in solo pane uiuit homo. Nr̃a illic familia.
pleriq etiam nr̃i parentes sunt. Reddamꝰ
qđ accepimus. Sed ueremur forsitan. ne eu¬
mulemus inopiam. Primum om̃iũ. miscdĩa
nunquam destituitur. sed adiuuatur.
Deinde subsidia annonȩ quȩ his imꝑtienda
sunt collatione redimamus. reparemꝰ auro.
Nunquid his deficientib. non alii nob̾ redi¬
mendi cultores uidentur : Quanto uiliꝰ
est pascere quã emere cultorẽ: Ubi eciã
repares. ubi etiam inuenias quã reformese
Adde. si inuenias qđ ignarũ & alieni usus.
numero possis sustiuere noncultui. Quid
plura: Collato auro. coacta frum̃ta sunt:
ta nec abundantiam urbs minuit. & pere¬
grinis alimoniam subministrauit. Quan¬
tȩ hoc cõmendationis apud dm̃ fuit sanctisi¬

Expanded text:
frumentaria. Hos igitur excludimus, qui victum nobis inferre consuerunt: hos nolumus in tempore necessitatis pascere, qui nos omni aetate paverunt? Quanta sunt quae ab ipsis nobis hoc ipso tempore ministrantur! Non in solo pane vivit homo . Nostra illic familia, plerique etiam nostri parentes sunt. Reddamus quod accepimus. 47. Sed veremur ne cumulemus inopiam. Primum omnium misericordia numquam destituitur, sed adjuvatur. Deinde subsidia annonae, quae his impartienda sunt, collatione redimamus, reparemus auro. Numquid his deficientibus, non alii nobis redimendi cultores videntur? Quanto vilius est pascere, quam emere cultorem! Ubi etiam repares, ubi invenias quem reformes? Adde si invenias, quod ignarum, et alieni usus, numero possis substituere, non cultui. 48. Quid plura? Collato auro, coacta frumenta sunt. Ita nec abundantiam urbis minuit, et peregrinis alimoniam subministravit. Quantae hoc commendationis apud Deum fuit sanctissi
Abbreviated transcription (Latin):
uer̃. quã scriptura appellat uitã ȩt̾nã
Tantus enĩ splendor honestatis est. ut uitã
beatã efficiant tranquillitas conscientiȩ
& securitas in nocentiȩ. Wideo sicut ex¬
ortussol lunȩ globũ & cętera stellarũ ab¬
scondit lumina: ita fulgor honestatis ubi
uͦ & incorrupto uibrat decore. cȩtera quȩ

Expanded text:
unt, quam Scriptura appellat vitam aeternam. Tantus enim splendor honestatus est, ut vitam beatam efficiant tranquillitas conscientiae, et securitas innocentiae. Et ideo sicut exortus sol lunae globum et caetera stellarum abscondit lumina, ita fulgor honestatis, ubi vero et incorrupto vibrat decore, caetera quae
Abbreviated transcription (Latin):
honestũ est: sane ubi duo honesta. id qđ̃
honestius est prȩponendum putent.
Hi iure benedicti. Siquis gͦ manifeste iusti¬
cias dei incensũ imponat. benedic dnẽ uir.¬
tutẽ ipsius. opera manuum eiꝰ suscipe
ut grãm ꝓpheticȩ benedictionis inueniat

Expanded text:
honestum est; sane ubi duo honesta, id quod honestius est, praeponendum putent; hi jure benedicti. 28. Si quis ergo manifestet justitias Dei, incensum imponat: Benedic, Domine, virtutem ipsius, opera manuum ejus suscipe ; ut gratiam prophaeticae benedictionis inveniat
Abbreviated transcription (Latin):
de qͦ dicimꝰ iãñ . ẽ. Hanc sententiã as̃ falsã
facere ñ potes: qͥa ñ . ẽ. contrariꝰ ueritati.
Qa si quęras ubisit hȩc uera sententta: pͥus
inuenit᷑ in animo nr̃o. cũ id uerũ scimꝰ &
dicimꝰ. S si de animo nr̃o ablata fuerit. cũ
id qͦd scimꝰ obliti fuerimꝰ: manebit ipsa ue¬
ritate. Semꝑ enĩ uerũ erit. fuisse illud q
erat & ñ ẽ. & ibi uerũ erit iã fuisse qͦd erat:
ubi uerũ erat atequã fier&e. futurũ. eẽ.
qͦd ñ erat. Huic ueritati dĩ ñ potest aduer¬
sari. inqͦ: ipsa sũma &e incõmutabilis ue¬
ritas ꝯͦ illusttat᷑ ut sit qͥcqͥd inqͦrunq ani¬
nis ae m̃tib ueru. c̃. Onipotentẽ aute
dm̃ ñ ita dicimꝰ acsieũ eti mori posse credamꝰ
Ex di hoc ñ pocest. ideo ñ sit aicend om̃ps. Ille
plane omps uere solus de. qͥuere ẽ. & aq̃sole

Expanded text:
de quo dicimus, iam non est. hanc sententiam deus falsam de quo dicimus, iam non est. hanc sententiam deus falsam facere non potest, quia non est contrarius ueritati. quodsi quaeras, ubi sit haec uera sententia, prius inuenitur in animo nostro, cum id uerum scimus et dicimus. sed si et de animo nostro ablata fuerit, cum id, quod scimus, obliti fuerimus, manebit ipsa ueritate. semper enim uerum erit fuisse illud, quod erat et non est; et ibi uerum erit iam fuisse, quod erat, ubi uerum erat, antequam fieret futurum esse, quod non erat. huic ueritati deus non potest aduersari, in quo est ipsa summa et incommutabilis ueritas, quo inlustratur, ut sit, quicquid in quorumque animis et mentibus uerum est. omnipotentem autem deum non ita dicimus, acsi eum etiam mori posse credamus, et quia hoc non potest, ideo non sit dicendus omnipotens. ille plane omnipotens uere solus dicitur, quia uere
Abbreviated transcription (Latin):
rũ erat qͦd dĩ fecit ñ illud. qͦd si futurũ eẽt
hoc ferissa. Nã ds̃ qͦa facturꝰ erat utiq scie¬
bat. & ideo simul sciebat illud futurũ ñ
fuisse: qͣdne fiera facturꝰ erat. c ꝓculdubio
potiꝰ uerũ .ẽ. qͦd ds̃ scit: quã qͥd opinat᷑ hõ.
Unde tã ñ possc̃ futura ñ fieri: qu ñ fuisse
sit aliqͥd falsũ qͥd ucrũ. ẽ. Qua ꝓpt̃. omĩa qͥ
uere futura st: sine dubio fient. Si aut̃ fac¬
est: faciat ut ea quȩ uera st̃. co ipso qͦ uera
sc̃ falsa sint. Potest enĩ facere ut aliquid ñ
sit qͦderat. Iunc enĩ fac̾ ut ñ sit: qͣndo id eẽ
inuenerit de qͦfiat. Uelut cũ aliquẽ qͥcepit
esse nascendo: faciat ñ esse moriendo. Hoc en ĩ
factũ inuenit de qͦ fiera. Quis autẽ dicat
ut id qͦd iã ñ ẽ. faciat ñ. eẽͣ Quicqͥo enĩ p̃ti¬
lud fuisse: qͥa innrã sententia uerũ. ẽ. ñ in
ea re quȩ iã ñ .ẽ. Sententia quippe quã di¬
cimꝰ aliqd fuissȩ. ideo uera. ẽ: quia illud

Expanded text:
erat. quod deus fecit, non illud, quod si futurum esset, hoc fecisset. nam deus, quod facturus erat, utique sciebat et ideo simul sciebat illud futurum non fuisse, quod ne fieret facturus erat; et procul dubio potius uerum est. quod scit deus quam quod opinatur homo. unde tam non possunt futura non fieri quam non fuisse sit aliquid falsum, quo uerum est. quapropter omnia, quae uere futura sunt, sine dubio fient; si autem facest, faciat, ut ea, quae uera sunt, eo ipso, quo uera sunt, falsa sint. potest enim facere, ut aliquid non sit. quod erat; tunc enim facit. ut non sit, quando id esse inuenerit, de quo fiat; uelut cum aliquem, qui coepit esse nascendo, faciat non esse moriendo; hoc enim factum inuenit, de quo fieret. quis autem dicat, ut id, quod iam non est, faciat non esse? quicquid enim praeterilud fuisse, quia in nostra sententia uerum est, non in ea re, quae iam non est. sententia quippe, qua dicimus aliquid fuisse, ideo uera est, quia illud,
Abbreviated transcription (Latin):
ca aut̃ illi scđdm uera incõmutabilẽꝙ iusti¬
Rũ. qͥđ ipsẽ sibi ẽ om̃ia mutahilia eũ psł st
ĩncomutabilis mutans ꝓmeritis. siuit natu¬
tars siue fator. Nunqͥo gͥ dicturi sumꝰ. qͦo
humano geueri insolitꝰ. scc̃m cĩ onĩpotentiꝰ
uosinitatẽ : Quis hoc uł stultissimꝰ dixerit:
Cur e qde illo inscriptura ueracissima po-¬
situ. ẽ. ñ creddamꝰ. nͥ put emꝰ hoc solũ posse fa¬
qiqua dicerae. Si potuit natura hominis
inaliꝗͥd meliꝰ cõmutari. cur dĩ natura in
deceriꝰ ñ potuerit: Sculte. qͥa hominis est
natura mutabilis. dĩ aut̃ incõmutabilis.
Possa enĩ &e aliqͥs parit᷑ in sanissimꝰ dicere. Si
homini pocest donare ut regn&e inȩtnũ.
cur n & sibi facere ut dãnet᷑ inet̾nũ: Non
hoe inqt ego dico. s triduanã saltẽ mortẽ
di cene inte hominis cõparo. Plane si sic

Expanded text:
 illi secundum ueram incommutabilemque iustitiam, quod ipse sibi est, omnia mutabilia, cum ipse sit incommutabilis, mutans pro meritis siue naturarum siue factorum. numquid ergo dicturi sumus, quod humano generi insolitus, secundum dei omnipotentis uoluntatem? quis hoc stultissimus dixerit? cur ergo quod de illo in scriptura ueracissima positum est, non credamus? nisi putemus hoc solum posse faquisquam diceret: si potuit natura hominis in aliquid melius commutari, cur dei natura in deterius non potuerit? stulte, quia hominis est natura mutabilis, dei autem incommutabilis. possit enim et aliquis pariter insanissimus dicere: si homini potest donare, ut regnet in aeternum, cur non et sibi facere, ut damnetur in aeternum? non hoc, inquit, ego dico, sed triduanam saltem mortem dei aeternae uitae hominis compara. pl
Abbreviated transcription (Latin):
fieri de quoquã omĩno ñ posse. d inde si
mͥ dicit᷑. posse bieti ut caro uerbi gri huaiꝰ uł
illiꝰ hominis incorpꝰ c leste mutet: concedo
fieri posse. s ncrũ fucurũ sit nescio & ideo
nelcio: qͥi qͥd habent de hac re dĩ uoluntas. me
latte. Iilud me tam̃ ñ lata: sine dubio fu¬
turũ si hoc dĩ uoluntas haba. Porro si an¬
diã qͥd aliqͥd futurũ erat s ds̃ fecit ne fie

Expanded text:
fieri de quoquam omnino non posse. proinde si fieri de quoquam omnino non posse. proinde si mihi dicatur posse fieri, ut caro uerbi gratia huius uel illius hominis in corpus caeleste mutetur, concedo fieri posse, sed utrum futurum sit nescio et ideo nescio, quia quid habeat de hac re dei uoluntas, me latet; illud me tamen non latet sine dubio futurum, si hoc dei uoluntas habet. porro si audiam, quod ali
Abbreviated transcription (Latin):
dicimꝰ aliqͥd dm̃ facere: qͦd facit contra id
qd nouimꝰ iinatura. Hanc enĩ etiã appel¬
lamꝰ naturã. cognitũ nob̾ cursũ solitũq
nature. Contraquẽ dĩ cũ aliqͥd facit: mag-¬
nalia uł mirabilia nominant᷑. Contra il¬
la uͦͥ sũmã naturȩ legẽ a noticia remotã
siue impioꝵᷤ siue adhuc infirmorᷤᷤ. tam¬
ds̃ nullomͦ facit: quã contra se ipsũ ñ fac̃.
Spualis aut̃ eadẽq rationalis creatura. in
quo genere ce anima humana. ẽ: qͦnto
ampliꝰ illiꝰ incõmutabilis legis lucisq
fit particeps. tantomagis uidoe qͥd fieri
possit. qͥdue ñ possit. Quanto aut̃ remo¬
tior inde fuerit: eo magis mirat᷑ insoli¬
ta. qͥminꝰ cernit futura. Ac ꝑhoc. qͥd de-
helia factũ sit nescimꝰ. hoc de illo tamen
credimꝰ qͦd uerax scriptura testat᷑. Illud
sane scimꝰ hoc de illo factũ qͦd dĩ uolun-¬
tas hab&. qͥd aut̃ dĩ uoluntas ñ habae

Expanded text:
dicimus aliquid Deum facere, quod facit contra id dicimus aliquid Deum facere, quod facit contra id quod novimus in natura. Hanc enim etiam appellamus naturam, cognitum nobis cursum solitumque naturae, contra quem Deus cum aliquid facit, magnalia vel mirabilia nominantur. Contra illam vero summam naturae legem, a notitia remotam, sive impiorum, sive adhuc infirmordeus nullo modo facit quam contra se ipsum non facit. spiritalis autem eademque rationalis creatura, in quo genere et anima humana est, quanto amplius illius incommutabilis legis lucisque fit particeps, tanto magis uidet, quid fieri possit quidue non possit; quanto autem remotior inde fuerit, eo magis miratur insolita, quo minus cernit futura. Ac per hoc quid de Helia factum sit, nescimus; hoc de illo tamen credimus, quod uerax scriptura testatur. illud sane scimus hoc de illo factum, quod dei uoluntas habet; quod autem dei uoluntas non habet,
Abbreviated transcription (Latin):
astro. & contra naturã insertꝰ es inbonã
oliuã I esse contra naturã dix̃. qͦd ÷ ẽtra
consuetudinẽ naturȩ quã noticia hu.¬
mana cõphendit. ut oleaster insertꝰ in
olea: ñ oleastri bacas s oliuȩ pinguedinẽ
ferat. Ds̃ aut̃ creator & conditor om̃iũ
naturarũ. nichil contra naturã facit. Id
enĩ erit cuiq rei naturale: qͦd ille fecerit
aqͦ ÷ omĩs modꝰ. numerꝰ. ordo nature. S
nec ipse hõ contra naturã qͥcquã facit: nͥ
cũ peccat. Qui tam̃ supplicio redigit᷑ adna
turã Adnaturalẽ qͥppe iusticiȩ ordinẽ ꝑ¬
tin&. ut aut peccata ñ fiant: aut impu¬
nita esse ñ ualeant. Edliba hor̾ sit: natu¬
ralis ordo seruat᷑. si ñ ab anima: certe adõ.
Uexant enĩ peccata conscientiã. ipsiq ani¬
mo nocent cũ luce iusticiȩ peccando pͥ¬
uat᷑. etiã si ñ consequant᷑ dolores qͥuł corri¬
gendis ingerunt᷑. uł ñ correctis ultimi re¬
seruant᷑. S contra naturã ñ incongrue

Expanded text:
onam oliuam; id esse contra naturam dixit, quod est contra consuetudinem naturae, quam notitia humana conprehendit, ut oleaster insertus in olea non oleastri baccas, sed oliuae pinguedinem ferat. deus autem creator et conditor omnium naturarum nihil contra naturam facit; id enim erit cuique rei naturale, quod ille fecerit, a quo est omnis modus, numerus, ordo naturae. sed nec ipse homo contra naturam quicquam facit, nisi cum turam. Ad naturalem quippe justitiae ordinem pertinet, ut aut peccata non fiant, aut impunita esse non valeant: quodlibet horum sit, naturalis ordo servatur, si non ab anima, certe a Deo. Vexant enim peccata conscientiam, ipsique animo nocent, cum luce justitiae peccando privatur, etiamsi non consequantur dolores, qui vel corrigendis ingeruntur, vel non correctis ultimi reservantur. Sed contra naturam non incongrue