comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
as fauorque conspir&. Quae cumitasint faenos ut dia nune
mqua erure: cuinamreligioni anmas nostras purgandas
randisque tradamus. proculdubio a catholica ecdesia su¬
rinordium. Plures enimiam xp̃ianisunt. qua isiudaei
rirum cultoribus ad rngamur. Eorundem autem
rum cumsint here sesplures at que omnes se catholicos
liuisi aliosque praeterse hereticos nominant Tina
eultitudine . Vt autem quinouerunt adfirmant etia
udicantibus arbitris quos nulla impedit gratia
icum nomen ad quod omnes ambuunt tribuendum
uua loquacissime aut super fluo quispiam disserendũ put&.
Pit arte inqua ipsequodam modo etiam humanae legesxp̃i
unt : Nullum ego hinc praeiudicium fieriuolo. sed exor¬
il quaerendi oportunis simum iudico. Nonenim me tu¬
mest neuerus dĩcultus nullo proprio robore innixos ab

Expanded text:
as fauorque conspiret? . Quae cum ita sint, fac nos, ut dixi, nunc as fauorque conspiret? . Quae cum ita sint, fac nos, ut dixi, nunc primum quaerere, cuinam religioni animas nostras purgandas instauran dasque tradamus. procul dubio a catholica ecclesia sumendum exordium. plures enim iam christiani sunt, quam si Iudaei simulacrorum cultoribus adiungantur. eorundem autem christianorum, cum sint haereses plures atque omnes se catholicos uelint uideri aliosque praeter se haereticos nominent, una multitudine; ut autem qui nouerunt adfirmant, etiaellegi datur, iudicantibus arbitris, quos nulla inpedit gratia, cui sit catholicum nomen, ad quod omnes ambiunt, tribuendum. sed ne id loquacissime aut superfluo quispiam disserendum putet. una est certe, in qua ipsae quodam modo etiam humanae leges christianae sunt. nullum ego hinc praeiudicium fieri uolo, sed exordium quaerendi oportunissimum iudico. non enim metuendum est, ne uerus dei cultus nullo proprio robore innixus ab
Abbreviated transcription (Latin):
cantiunculas edidisse. sed reuera reuocabat nos at qui
hibebat aquaerendo. aut alicuius legis sanctio. aut
santium potentia aut sacratorum per sonauilis. aut
turpis. aut institutionis nouitas aut occulta professic
hilhorum est omnia diuina. & humana iura permit
quarrere catholicamfidem. Tenere autem & colere perhi¬
num certeius lic& si dediuino quam diuerramus incertumes
Nemomn becillitatem nostram terr& inimicus quam quam
ueritas at que animae salus sidiligenter quaesit aut cubu
tutissime lic& inuenta non fuerit Cum quouis disiri¬
mine quaeri debeat omnium dignitatum & potestatum gridus.
hiuc diunocultui deuotissime inseruiunt. Honestis imum
est religionis nomen & praeclarissimum. quid impedittan¬
demperscrutari at qued iscuterepia & sedula inuesti¬
gatione utrum hic sit illud quod sincerissime nosse & custo¬
dire paucos. Necesse est etiam si omnium indigentium

Expanded text:
cantiunculas edidisse? Sed reuera reuocabat nos atque cantiunculas edidisse? Sed reuera reuocabat nos atque prohibebat a quaerendo aut alicuius legis sanctio aut aduersantium potentia aut sacratorum persona uilis aut fama turpis aut institutionis nouitas aut occulta professio? nihil horum est. omnia diuina et humana iura permittunt quaerere catholicam fidem: tenere autem et colere per humanum certe ius licet. si de diuino quamdiu erramus, incertum est: nemo inbecillitatem nostram terret inimicus - quamquam ueritas atque animae salus si diligenter quaesita, ubi tutissime licet, inuenta non fuerit, cum quouis discrimine quaeri debeat - omnium dignitatum et potestatum gradus huic diuino cultui deuotissime inseruiunt; honestissimum est religionis nomen et praeclarissimum. quid inpedit tandem perscrutari atque discutere pia et sedula inuestigatione. utrum hic est illud. quod sincerissime nosse et custodire paucos necesse est, etiamsi omnium in id gentium
Abbreviated transcription (Latin):
tum uel quitalisesse multis consentientibus digts
praeceptis melior & doctrina peritior fiersi non fa
riebatur cum labore inuestigaretur: Deerttu
quam in colebas qua e causautilius coger& peregi in
nenti prorsus latebat aut non erat. Nauigo re
pinquo transmare non inueniebatur. Proreu
ad illas terras in quibus ea quae illis libris contino
onem fortasse sanctissimam. Adhuc enim quasiu¬
dumsit loquor. cuiusopinio totum lam terrarum en
cupauit. Miserrimi pueri pronostro arbitriciudi pu
damnauimus: Quidsi illa quae non nullos imperitos uic
scripturis uidentur offendere. eo sunt ita posita.
res ab horrentes a sensu qualium cumque hꝗminum. se
prudentium at que scõrum legerentur. secr&ams
onem multo studiosius quaereremus. Nonne
neullo sacrilegio po&a uberrimisuideri possit libi din

Expanded text:
doctum. uel qui talis esse multis consentientibus diceredoctum. uel qui talis esse multis consentientibus diceretur, cuius et praeceptis melior et doctrina peritior fieres. non facile reperiebatur? cum labore inuestigaretur. deerat in ea terra, quam incolebas? quae causa utilius cogeret peregrinari? in continenti prorsus latebat aut non erat? nauigaretur. si in propinquo trans mare non inueniebatur, progredereris usque ad illas terras, in quibus ea, quae illis libris continenmen religionem fortasse sanctissimam — adhuc enim quasi dubitandum sit loquor — cuius opinio totum iam terrarum orbem occupauit, miserrimi pueri pro nostro arbitrio iudicioque damnauimus. quid? si illa, quae nonnullos inperitos in eisdem scripturis uidentur offendere, eo sunt ita posita, ut cum res abhorrentes a sensu qualiumcumque hominum, nedum prudentium atque sanctorum, legerentur, secretam significationem multo studiosius quaereremus? nonne sine ullo sacrilegio poeta uberrimus uideri possit libidinosas
Abbreviated transcription (Latin):
beataeuitae app&itione cum hi somnes occupantur pauciex¬
cellant . nulla decerruit multitudo at absurda ibidiciui de¬
bantur. quibus asserentibus nempe inimicisqualib& causa
qualib&ratione : Non en im hoc nunc quaeritur. ta¬
meninimicis cumlegerem . permeipsecognoui: Ita ne
est nulla inbutus po&ica disciplina. Terrentianum mauri
sine magistroat tingere non auderes. Asper cornutus
donatus & alii innumerabiles requiruntur. ut quilib&
po&a possit intellegi cuius carmina & theatri plausus
uidentur captare. Tu in eos libros qui quo quomodo se
babeant : sci tamen duenarum que rerum plenip ope
generis bumani confessione diffamantur. sneduce
bialiqua occurrunt qua e uideantur absurda tarditaten
& putre faesamtabe hunuis mundianimum. qualison
stultorum est accusas. potius quameos qui fortas sesati
nitelleginequeunt Quaereres aliquem piumsimul

Expanded text:
beatae vitae appetitione; cum his omnes occupentur, pauci exbeatae vitae appetitione; cum his omnes occupentur, pauci excellant, nulla deterruit multitudo? 17. At absurda ibi dici videbantur. Quibus asserequalibet ratione — non enim hoc nunc quaeritur — tamen inimicis. cum legerem, per me ipse cognoui. itane est? nulla inbutus poetica disciplina Terentianum Maurum sine magistro adtingere non auderes, — Asper, Cornutus, Donatus et alii innumerabiles requiruntur, ut quilibet poeta possit intellegi, cuius carmina et theatri plausus uidentur captare — tu in eos libros, qui quoquo modo se habeant, sancti tamen diuinarumque rerum pleni prope to tius generis humani confessione diffamantur, sine ducnec si tibi aliqua occurrunt, quae uideantur absurda, tarditatem tuam et putrefactum tabe huius mundi animum, qualis omnium stultorum est, accusas potius quam eos, qui fortasse a talibus intellegi nequeunt? quaereres aliquem pium simul et
Abbreviated transcription (Latin):
u entes nostrimagistristalibus commendandos putarent
punitar idhaecstudia nos multitudo inuitauerit qua eim¬
torum parte copiosa est. ut id quod pauci ad ipisci possunt
sinaremus. cur nobis essesimilem inreligione nolumus
uni. quam cum magnoanimae discrimine fortasse con¬
inin is sienim uerissimus & sincerissimus dĩcultus. quam
anodpaucos apud eos tamen est. quibus multitudo quam
cpiditatibus in uolata &apuritate intellegentia e¬
tconsentit. quod fieriposse quis dubit&. Qua ero siquis
iia tem ue cordiamque nostram arguat quod non a
ius biagistros eam diligenter inuestigamus. cuius inue¬
udae nobis magnacura in est. quidrespondere possimus
uerruit memultitudo cur abstudio artium liberalium. iux
nuic praȩsentiuitae aliquid comodi afferentium. cur ab inqui
rinda pecunia. cur ab honore ad ipiscendo. curdenique a com¬
paranda & retinenda bona ualitudine. Postremocur abipsa

Expanded text:
parentes nostri magistris talibus commendandos putarent. parentes nostri magistris talibus commendandos putarent. cum igitur ad haec studia nos multitudo inuitauerit, quae inperitorum parte copiosa est, ut id, quod pauci adipisci possunt, adamaremus. cur nobis esse similem in religione nolumus causam, quam cum magno animae discrimine fortasse contemnimus? si enim uerissimus et sincerissimus dei cultus, quamuis sit apud paucos, apud eos tamen est, quibus multitudo quamquam cupiditatibus inuoluta et a puritate intellegentiae remota consentit-quod fieri posse quis dubitet? — quaero, si quis temeritatem uecordiamque nostram arguat, quod non apud eius magistros eam diligenter inuestigamus, cuius inueniendae nobis magna cura inest, quid respondere possimus? deterruit me multitudo? cur ab studio artium liberalium uix huic praesenti uitae aliquid corenda pecunia; cur ab honore adipiscendo; cur denique a comparanda et retinenda bona valetudine, postremo cur ab ipsa
Abbreviated transcription (Latin):
sit . uonne dixeram paulo ante ut quasi rudes quaereremus
psa uiueritatis. Paucos eam tenere comeetas. quiuerosint
uuilti tudinen teneant Vnde similla sȩcreta expedixu&
eliquara paucitas possit. non neuidemus quariꝑ auci
am loquentiam consequantur. cumpertotum orbemre¬
minssolae adolescentium gregibis perstrepant Sum¬
nimimperitorum perterritimultitudine quicum que
uures euadereuolunt Cecili sibi potius. aut eruci.
nus quamtullianis nauandam operam existimant.
aunt amnes quimaiorum auctoritate firmata sunt.
npertorum turbae discere moliuntur. quata paucis
da recepta sunt Assequuntur autem perpauci.
digio quidsimultitudo imperitorum frequentat
a dnullum argumentum est. Id eo neminem illis
uerus ratum esse perfectum. & tamensi tam pauci studerent
uei quam pauci sunt eloquentes. Num quamnos

Expanded text:
sit. nonne dixeram paulo ante, ut quasi rudes quaereremus?sit. nonne dixeram paulo ante, ut quasi rudes quaereremus? sed si ex ipsa ui ueritatis paucos eam tenere coniectas, qui uero sinmultitudinem teneant, unde se in illa secreta expedire et quasi eliquare paucitas possit? nonne uidemus, quam pauci summam eloquentiam consequantur, cum per totum orbem rhetorum scholae adulescentium gregibus perstrepant? numquidnam inperitorum perterriti multitudine, quicumque boni oratores euadere uolunt, Caecilii sibi potius aut Eruci orationibus quam Tullianis nauandam operam existimant? haec adpetunt omnes, quae maiorum auctoritate firmata sunt. eadem inperitorum turbae discere moliuntur. quae a paucis doctis discenda recepta sunt; adsequuntur autem perpauci,  est uera religio. quid? si multitudo inperitorum frequentat ecclesias, sed nullum argumentum est ideo neminem illis mysteriis factum esse perfectum. et tamen si tam pauci studerent eloquentiae quam pauci sunt eloquentes, numquam nos
Abbreviated transcription (Latin):
uera religio : Numte ad fabulasmitto. num aliquid
mecredere  Animam nostram dicoerrore ac stulti
titam & demersam. uiam siqua est quaerere ueritatis
inte non est. daueniam. & participare mecum. Quaeisosi pi¬
amtuam. si inid quod dico agnoscis inte. simul obsecro quaer¬
musuerum. Putanos adhuc neminem audisse cuiuspiam
religionis insinuatorem. ec ceres noua est a nobis negotiumq
suscẽptum quae credendisunt. Credo huius rei siulla est pro¬
fessor es facnos repperisse alios aliud opinantes. & diuersita¬
te opinionum ad sequem que trahere cupiente s. Sed inter
hos excellere fame interim celebritate quosdã atque om¬
nium pene oc cupatione populorum. VUtrũ isti ueriante¬
neant magna questio est. sed nonne prius sunt explorandi
ut quam diu erramus. siquidem homines sumus cumipsoge¬
nere humano errareuideamur : At enim apud paueos
quos damest ueritas. Scisergo iam quaesit siscis apud quos

Expanded text:
uera religio. num te ad fabulas mitto? num aliquid uera religio. num te ad fabulas mitto? num aliquid cogo te temere credere? animam nostram dico errore ac stultitia inretitam et demersam uiam, si qua est, quaerere ueritatis. si hoc in te non est, da ueniam et participare mecum, quaeso, sapientiam tuam; sin id, quod dico, agnoscis in te, simul, obsecro, quaeramus uerum. Puta nos adhuc neminem audisse cuiuspiam religionis insinuatorem. ecce res noua est a nobis negotiumque susceptum. quaerendi sunt, credo, huius rei, si ulla est, professores. fac nos repperisse alios aliud opinantes et diuersitate opinionum ad se quemque trahere cupientes. sed inter hos excellere famae interim celebritate quosdam atque omnium paene occupatione populorum. utrum isti uerum teneant. magna quaestio est; sed nonne prius sunt explorandi, ut, quamdiu erramus, si quidem homines sumus, cum ipso genere humano errare uideamur? At enim apud paucos quosdam est ueritas. scis ergo iam quae sit, si scis, apud quos
Abbreviated transcription (Latin):
uoce commoti apud quos falsa pollicitatione ritionis
ta milia fabularum credere & colere cogeremi
nunc quod institui peragam sipossum. & sicapi
da eius magna mrsteria eis quorum animae sibi
spemdiuinĩ fructus. & inueniendae ueritatiso
Nemo dubitat eum qui ueram religionem requ
iam credere inmortalem esse animam ciu prosida
ligio. aut etiamidipsum in ea demreligione uellemo¬
nire Animaeigiturcausa. omnis re ligio Namor¬
poris natura quo quomodose habeat nullamcur i arsc¬
licitudinem in cutit ei . praesertm post mortem cuo sm
matenuerit quobeata sit. Animaeigitur causa uel solu
uel maxime uerasiqua est religio constituta est P
autemanima uidero quam obcausam. & obscuris sim m
confiteor. Errat tamen acstulta est ut uidemus dor
adipiscatur percipiat que sapientiam. & fortasse ipsirse

Expanded text:
sunt uoce commoti, apud quos falsa pollicitatione rationis sunt uoce commoti, apud quos falsa pollicitatione rationis inaudita milia fabularum credere et colere cogeremur. Sed nunc quod institui peragam, si possum, et sic ad scrutanda eius magna mysteria eis. quorum animae sibi curae sunt, spem diuini fructus et inueniendae ueritatis . ostendam. nemo dubitat eum, qui ueram religionem requirit, aut iam credere inmortalem esse animam, cui prosit illa religio, aut etiam id ipsum in eadem religione uelle inuenire. animae igitur causa omnis religio; nam corporis natura quoquo modo se habeat, nullam curam ac sollicitudinem incutit ei, praesertim post mortem, cuius anima tenuerit quo beata sit. animae igitur causa uel solius uel maxime uera, si qua est, religio constituta est. haec autem anima — uidero quam ob causam et hoc obscurissimum esse confiteor — errat tamen ac stulta est, ut uidemus, donec adipiscatur percipiatque sapientiam, et fortasse ipsa est
Abbreviated transcription (Latin):
uero cumea smulti acuarie prosuo quisque captua perire
conentur. his potensimum plauditur. per quorum expositi¬
onem. melior inuenitur po&a. qui non solum ni hil pec cas¬
se. sed nihil non laudabilitercecinis se. ab eis etiam qui illum
non intellegunt creditur. Itaque in questiun cula magis¬
trodeficienti. & quid respondeat non habenti soc censemus
potius quam illum mutum uitio maronis putamus Iam
si ad defensionem suam peccatum itantiauctoris assere¬
re uoluerit. uix apud eum discipuli uel datis mercedibus¬
beremuleis pet uaor umerat ut similem beniuolentiam
beremuscis perquos locutum es sespmsbn nuolentiam
tustate fu mutamo nsi Sed scilic& intellegentis um
lescentes & mnurationum exploratoresitoneginus tm
illis litteris nonquae sitismais tris non alaque oluntiso
pore legi custodiri tractarique uoluerunte mti t
credendum putauimus eorum qui istis inimici in festi

Expanded text:
uero cum eas multi ac uarie pro suo quisque captu aperire uero cum eas multi ac uarie pro suo quisque captu aperire conentur, his potissimum plauditur, per quorum expositionem melior inuenitur poeta, qui non solum nihil peccasse, sed nihil non laudabiliter cecinisse ab eis etiam, qui illum non intellegunt, creditur. itaque in quaestiuncula magistro deficienti et quid respondeat non habenti suscensemus potius quam illum mutum uitio Maronis putamus. iam si ad defensionem suam peccatum tanti auctoris adserere uoluerit. uix apud eum discipuli uel datis mercedibusremanebunt. quantum erat, ut similem beneuolentiam praeberemus eis, per quos locutum esse sanctumtustate firmatum est? sed scilicet intellegentissimi adulescentes et miri rationum exploratores non euolutis saltem illis litteris, non quaesitis magistris. non aliquantum nostra m longo tempore legi, custodiri tractarique uoluerunt, nihil apud illos credendum putauimus, eorum qui istis inimici infestique
Abbreviated transcription (Latin):
mant. quicquidest mihi erede inscripturis illis altum & diui¬
namest : In est omninoueritas & reficiendis instaurandisq
ituis ac commodatissima disciplina. Et plane itamo¬
uificata. ut nemo inde haurire possit. Quod sibi satisest.
si modo adhauriendum. deuote acpie ut uera religio poscit
dit: Quodut tibi probem multis rationibusꝰ. & longi¬
ore oritione opus est Agendum enim tecum prius est:
uactoresipsos non oderis de inde utames. & hoc agendũ
salio modo potius quam exponendis eorum sententus
uturis. Propterea quasi uirgiliumodissemus. immosi
neum prius quam intellectuses s& maiorum nostrorum
ommendatione diligeremus. Num quam nobis satis fier&
de illis eius questionibus innume rabilibus quibus grammati¬
u agitari & perturbarisolent: Nec audiremus libenter
quicum eius laude illas expedir&. sed ei faueremus quipereas
illumerrasse ac delirasse conar&ur ostendere. Nunc

Expanded text:
mant? quicquid est, mihi crede, in scripturis illis altum et diuimant? quicquid est, mihi crede, in scripturis illis altum et diuinum est: inest omnino ueritas et reficiendis instaurandisque animis adcomodatissima disciplina et plane ita modificata, ut nemo inde haurire non possit. quod sibi satis est. si modo ad hauriendum deuote ac pie, ut uera religio poscit, accedat. quod ut tibi probem, multis rationibus et longiore oratione opus est. agendum enim tecum prius est, ut auctores ipsos non oderis, deinde ut ames; et hoc agendum quouis alio modo potius quam exponendis eorum sententiis et litteris, propterea quia si Vergilium odissemus. immo si non eum, priusquam intellectus esset, maiorum nostrorum commendatione diligeremus, numquam nobis satis fieret de illis eius quaestionibus innumerabilibus, quibus grammatici agitari et perturbari solent; nec audiremus libenter, qui cum eius laude illas expediret, sed ei faueremus, qui per eas illum errasse ac delirasse conaretur ostendere. nunc
Abbreviated transcription (Latin):
Meri dolibipotest Quis denique geomaricas lit tera sar¬
ime dis legere magis troepicuro a dit discereuolutt ont b
ns ilamultum pertinaciter nihil earum quantum arbi¬
urar intelle gensdisserebat . anistae scripturae legis planis si¬
mr sunt in quas isti quasi uulgo expositas imp&um faciunt stras
ta &imaniter qui mihi similes uidentur illimulierculae quam
uemipsi soleni deridere. quae irata quod eisoliste laudar&ut
digio suu simplex concita exsiluit. ut cumlocum quẽ
sl t sinestram inlus traue rat crebro pede percutiens. ec ceso¬
st indeum quȩ tuum calco clamare coepit Stulte omnino
e uuiu ubriter quis negat. sed nonne tibi tales uidentur
qucea quae non intellegunt. aut cur aut omnino qualia
quamnueracentibus similia. suptilia tamen intelle gentib
tesue diuana magno imp&u orationis maledictisque lace¬
ranes quia eis imperiti plaudunt: aliquidse proficere exifti¬

Expanded text:
sacrilegio labi potest? quis denique geometricas litteras Archsacrilegio labi potest? quis denique geometricas litteras Archimedis legere magistro Epicuro aut discere uoluit, contra quas ille multum pertinaciter nihil earum, quantum arbitror, intellegens disserebat? an istae scripturae legis planissimae sunt, in quas isti quasi uulgo expositas inpetum faciunt frustra et inaniter? qui mihi similes uidentur illi mulierculae, quam iidem ipsi solent deridere, quae irata, quod ei sol iste laudareturt erat religiose simplex, concita exiluit et eum locum, quem sol per fenestram inlustrauerat, crebro pede percutiens: ecce solem deumque tuum calco' clamare coepit. stulte omnino atque muliebriter — quis negat? — sed nonne tibi tales uidentur isti, qui ea, quae non intellegunt, aut cur, aut omnino qualia sint, quamue iacentibus similia, subtilia tamen intellegentibus atque diuina, magno inpetu orationis maledictisque lacerantes, quia eis inperiti plaudunt, aliquid se proficere existi
Abbreviated transcription (Latin):
acmentis tuae. sed hoc cum potero : Nunc autem non nemil
satis est quo quomodo se ista res habeat deceptum non fuisse
Pestor honorate conscientiam meam & puris animis in habitan¬
tem dm̃ nihilme existimare prudentius castius religiosius
quam sunt illae scripturae omnes quas testamentiue teris
nomine catholica ecdesia r&in&. miraris noui. Nonenun
dissimulare possum longe aliter nobis fuisse persua sum
Sed nihil est profecto temeritatis. pleniusque nobis tunc pue¬
ris in erat quam quorum que librorum expositores deserere
qui eos setenere acdiscipulistradere posse profitentura rur
eorum sententiam requirere ab hisqui conditoribus illorum
at que auctoribus a cerbissimum nescio qua cogentecausa
bellum in dixerunt. Quis enimsibium quam libros a¬
telis reconditos & obscuros ab eius inimieo exponendos puta
ut debis doquar disciplinis in quibus lector fortassei sine

Expanded text:
ac mentis tuae; sed hoc cum potero. nunc autem nonne mihi ac mentis tuae; sed hoc cum potero. nunc autem nonne mihi satis est, quoquo modo se ista res habeat, deceptum non fuisse? Testor, Honorate, conscientiam meam et puris animis inhabitantem deum nihil me existimare prudentius, castius. religiosius, quam sunt illae scripturae omnes, quas testamenti ueteris nomine catholica ecclesia retinet. miraris, noui. non enim dissimulare possum longe aliter nobis fuisse persuasum. sed nihil est profecto temeritatis plenius, quae nobis tunc pueris inerat, quam quorumque librorum expositores deserere, qui eos se tenere ac discipulis tradere posse profitentur, et eorum sententiam requirere ab his, qui conditoribus illorum atque auctoribus acerbissimum nescio qua cogente causa bellum indixerunt. quis enim sibi umquam libros Atelis reconditos et obscuros ab eius inimico exponendos putauit, ut de his loquar disciplinis, in quibus lector fortasse sine
Abbreviated transcription (Latin):
graue est. sed eadem uocẽ refellentur. Si intertion
crimen est. age ac deinde scripturas ipsas considera. Vuriin
libris obiciunt u&eris quod dicitur testamenti. Num quinn
quodbonisunt sed male in telleguntur a nobis. at eosi pnm
piunt anquia nec bonisunt. nec bene accipiuntur. Abs
ordefensio satis expugnat an illud dicent. quamuis bene
bis acci piantur malisunt tamen: Quid est aliudiuuos cur
bus res agitur aduersarios absoluere. at que olimmor
cum quibus nulla contentio est accusare. Ego quidemi
uiros & omniautiliter memoriae mandasse & magnos
diuinos fuisse & illam legemdi iussi acuoluntate promuu¬
tam esse & conditam credo: Et id quam quam per pauc
generis lilrorum sciam persua deretamen facile poss
smihi aequus & minime pertinax animus adhibeatur. aiꝗ
id faciam cum copia nobisdata fuerit. beniuolarum aurium

Expanded text:
on minus graue est, sed eadem uoce refellentur. si in tertio, nullum on minus graue est, sed eadem uoce refellentur. si in tertio, nullum crimen est. age ac deinde scripturas ipsas considera. quid enim libris obiciunt ueteris quod dicitur testamenti? numquidnam, quod boni sunt, sed male intelleguntur a nobis? at eos ipsi non accipiunt. an quia nec boni sunt nec bene accipiuntur? at hoc superior defensio satis expugnat. an illud dicent: quamuis bene a uobis accipiantur, mali sunt tamen? quid est aliud uiuos, cum quibus res agitur, aduersarios absoluere atque olim mortuos, cum quibus nulla contentio est. accusare? ego quidem illos uiros et omnia utiliter memoriae mandasse et magnos ac diuinos fuisse et illam legem dei iussu ac uoluntate promulgatam esse et conditam credo et id, quamquam perpauca eius generis librorum sciam, persuadere tamen facile possum. si mihi aequus et minime pertinax animus adhibeatur. atque id faciam, cum copia nobis data fuerit beniuolarum aurium
Abbreviated transcription (Latin):
sentiimus quod illequem legimus &id est uitae bene a gendae ac¬
comino datissimum cumulatissime sese hab& ueritas. nec
de aperitur falsitatis locus: Quod genus cum derebus obscu¬
mis lecto est. raris simum omnino est. ne que id mea sena
liquido sciri sed tantum modo credipotest : Quibu s enim
gumentis absentis uelmortui hominis uoluntatem ita col
ut de illa iura re possim. Cum etiam siprae sens interro.¬
tur. multa esse possent quae simaluis noness& officiosissine
sconder& . Illud autem nihil ad rem cognoscendamualere
arbitror qualis fuerit ille qui scripsit : Honestissimerut
bonus creditur. cuius litteris generi humano posteriitio
consultum est Quamobrem uellem mihi istidicem
genereponant ecdesiae catholicae quemputant
Simprimo graue omnino crimen. sed defensionemlo
non requirit. Satis est enimnegare ita nos intilbe

Expanded text:
sentimus, quod ille quem legimus — et id est uitae bene agendae adsentimus, quod ille quem legimus — et id est uitae bene agendae adcommodatissimum — cumulatissime sese habet ueritas nec aliunde aperitur falsitatis locus. quod genus cum de rebus obscurissimis lectio est, rarissimum omnino est neque id mea sententia liquido sciri, sed tantummodo credi potest. quibus enim argumentis absentis uel mortui hominis uoluntatem ita colligam, ut de illa iurare possim, cum etiam si praesens interrogaretur, multa esse possent, quae, si malus non esset, officiosissime absconderet? illud autem nihil ad rem cognoscendam ualere arbitror, qualis fuerit ille, qui scripsit; honestissime tamen bonus creditur, cuius litteris generi humano posteritatique consultum est. Quamobrem uellem mihi isti dicerent, in quo genere ponant ecclesiae catholicae quem putant errorem. si in primo, graue omnino crimen, sed defensionem longam non requirit; satis est enim negare ita nos intellegere,
Abbreviated transcription (Latin):
mmale licer& quae cum itasint. audietiam eorundem
mpturarum totidem conditiones & differentias : Namne ces¬
seest totidem occurrant: aut enimutiliter scripsit quispiam &
nonutiliterabaliquo intellegitur. Aut utrumque inuciliter
fit. aut utiliter intellegit lector. cumille contra quilegitur
scripserit Horum trium primum non improbo ultimum non
curo Namneque possum reprehendere hominem qui nulla sua
culpa male intellectus est. nec moleste habere quem quam le¬
gi quiuerum non uiderie cum obesse legentibus nihiluide am
Imunigitur genus est probatissimum & qua si purgatissimũ
cum & cona scripta sunt & inbonam partem accipiuntur alegenti¬
bus : Id quoque tamenadhuc induo diuiditur . Non enimꝰ penitus
exludit errorem. Nam euenit plerumque ut cumbene sense¬
rit scriptor. bene etiamlector sentiat sed aliud quam ille. Et
sȩpe melius. sae peiferius utiliter tamen. Cum autem & hoc

Expanded text:
etiam male liceret. Quae cum ita sint, audi etiam earundem etiam male liceret. Quae cum ita sint, audi etiam earundem scripturarum totidem condiciones et differentias; nam necesse est totidem occurrant. aut enim utiliter scripsit quispiam et non utiliter ab aliquo intellegitur, aut utrumque inutiliter fit, aut utiliter intellegit lector, cum ille contra, qui legitur, scripserit. horum trium primum non inprobo, ultimum non curo. nam neque possum reprehendere hominem, qui nulla sua culpa male intellectus est, nec moleste habere quemquam legi, qui uerum non uiderit, cum obesse legentibus nihil uideam. unum igitur genus est probatissimum et quasi purgatissimum, cum et bona scripta sunt et in bonam partem accipiuntur a legentibus. id quoque tamen adhuc in duo diuiditur; non enim penitus excludit errorem. nam euenit plerumque, ut cum bene senserit scriptor, bene etiam lector sentiat, sed aliud quam ille et saepe melius, saepe inferius.utiliter tamen. cum autem et hoc
Abbreviated transcription (Latin):
urauerit se similiter uelleuiuere. idque ita mihi pro
ut inpudenter negarem. Num reprehendendus uiderer
istimarem cum hoc dicer& significare uoluisse sibi placere
animum alienum & exeo illum magis magis que dilige
iam antea diligebam. etiam si fortasse ille in puerorum
slibertatem quandam in ludendo &cibando atque igna
num stultus ad amass&. Fac enim eum esse de functum.
am hoc mihi nuntiatum est nec interrogariame potus se quic
nut a perir& sententiam suam ess&nequis quam tam impro
uimihi succes ser& cum hominis laudarem propositum &uo¬
em . per illa ipsa uerba quae ac ceperam. Quid quo deti
stus rerum existimator non dubitar& fortasse laudare
nem ac uolunta temmeam. cum & in nocentia mihi place
homo de homine in re dubia bene potius existimare. cum

Expanded text:
ut etiam iurauerit se similiter uelle uiuere, idque ita mihi probaretur, ut etiam iurauerit se similiter uelle uiuere, idque ita mihi probaretur, ut inpudenter negarem, num reprehendendus cuipiam uiderer, si eum existimarem, cum hoc diceret, significare uoluisse sibi placere tatibus animum alienum, et ex eo illum magis magisque diligerem, quam antea diligebam, etiamsi fortasse illi in puerorum aetatibus libertatem quandam in ludendo et cibando atque ignauum otium stultus adamasset? fac enim eum esse defunctum, postquam hoc mihi nuntiatum est, nec interrogari a me potuisse quicquam, ut aperiret sententiam suam: essetne quisquam tam inprobus. qui mihi suscenseret, cum hominis laudarem propositum et uoluntatem per illa ipsa uerba, quae acceperam? quid? quod etiam iustus rerum existimator non dubitaret fortasse laudare opinionem ac uoluntatem meam, cum et innocentia mihi placeret et homo de homine in re dubia bene potius existimarem, cum
Abbreviated transcription (Latin):
certosibi persua sit. quam quamidlucretius cuius libris decep¬
tus est opinatus sit Quid enimhuic prodest deauetoris sen¬
ia certum esse quando sibi cum non per quem errar&. sed cũ
derrar& elegerit: Tertio generi est illud ac commodatum.
usepicurum lecto eius in libris aliquoloco ubi continentiam lau
inuirtute illum summum bonum posuis se asseuer&. &ideo
sse culpandum. Huic enim quid obest error epicurisi sum¬
mbonum hominis uoluptatem ille corporis credit cumiste
se dederit. tam turpinoxiae que sententiae.. Neque obali
usam ei placeat epicurus. nisi quod eum sensisse nonputat
sinorinono porteat. Hic error non modo humanus est
etiam homine dignissimus Quid enim simihi dealiquo
ligerem nuntiar&ur. quod sibi cumess& barbatus pue¬
it que infantiam. Ita placere multis aidientibus dixerit.

Expanded text:
certo sibi persuasit, quamquam id Lucretius, cuius libris decepcerto sibi persuasit, quamquam id Lucretius, cuius libris deceptus est, opinatus sit. quid enim huic prodest de auctoris senntia certum esse, quando sibi eum non per quem erraret, sed cum quo erraret, elegerit? tertio generi est illud adcommodatum: si quis Epicurum lecto eius in libris aliquo loco, ubi continentiam laudat, in uirtute illum summum bonum posuisse adseueret et ideo non esse culpandum. huic enim quid obest error Epicuri, si summum bonum hominis uoluptatem ille corporis credit, cum iste non se dederit tam turpi noxiaeque sententiae neque ob aliam causam ei placeat Epicurus, nisi quod eum sensisse non putat, quod sentiri non oporteat? hic error non modo humanus est, sed saepe etiam homine dignissimus. quid enim? si mihi de aliquo, quem diligerem. nuntiaretur, quod sibi, cum esset barbatus, pueritiam atque infantiam ita placere multis audientibus dixerit.
Abbreviated transcription (Latin):
noxium. cum id quod falsum est uerum putatur. id tamen pu
quod etiam ille qui scripsit putauit Tertium est cumex ali
scripto intellegitur aliquid ueri. cum hoe illud quiscripsit non
in tellexerit in quogenere non parum est utilitatis. immosidili¬
gentius consideres. totus legendifructus est integer. Primige¬
neris exemplum est ut siquis quam uerbi gratia dicat & credat
redamantum apud inferos audire. ac diiudicare causas mor¬
tuorum eo quod maronis in carmine id legerit. Hic enim
erat duobus modis quod & rem non credendam credit. nequi
idputandus est credidisse ille quemlegit: Aterum geius
anim aduerti sic potest siquis quia lucretius animamexato¬
mis essescribit eam que post mortem in easdem atonos solui
atque interire iduerum ac sibi credendum arbitr&is Nam
& hic non minus miser est sidere tanta id quod falsum est pro

Expanded text:
minus noxium, cum id quod falsum est uerum putatur, id tamen putatur, minus noxium, cum id quod falsum est uerum putatur, id tamen putatur, quod etiam ille qui scripsit putauit. tertium est, cum ex alieno scripto intellegitur aliquid ueri, cum hoc ille qui scripsit non intellexerit. in quo genere non parum est utilitatis; immo si diligentius consideres, totus legendi fructus est integer. primi generis exemplum est, ut si quisquam uerbi gratia dicat et credat Rhadamanthum apud inferos audire ac diiudicare causas mortuorum, eo quod Maronis in carmine id legerit. hic enim errat duobus modis: quod et rem non credendam credit neque id putandus est credidisse ille quem legit. alterum genus animaduerti sic potest: si quis, quia Lucretius animam ex atomis esse scribit eamque post mortem in easdem atomos solui atque interire, id uerum ac sibi credendum arbitretur. nam et hic non minus miser est, si de re tanta id quod falsum est pro
Abbreviated transcription (Latin):
Nonigitur per dñi gratiam tam̃ quam in utilia ibi tegesi
ablata sunt. sed tegmenpotius quo utilia tegebantur
do agitur cumhis quistudiose acpie nonturbide atq
scripturarum illarum sensum requirunt. Demoni
& u&eris testamenti ad nouum tanta congruentia. uris
nullus qui non conson& relinquatur & figurarum tan
cr&a Ut omnia quae interpr&ando eruuntur miseu
cogant fateri: Qui haec uolunt ante condemnare quiu
cere sedut omissa interim altitudine scientiae. sic agamt
quomodo agendum arbitror cum familiarimeo. idest sib
ego possum non sicut doctissimosuiros posse miratus sum
ria genera sunt erroris quibus homines errant: cum aliqui
legunt. Desingulis dicam. Primum genus est inquo
quod falsum est uerumputatur. cum aliud qui scripsit puu¬
rit Alterum est quamuis nontam late patens non tama

Expanded text:
non igitur per domini gratiam, tamquam inutilia ibi tegerentur, non igitur per domini gratiam, tamquam inutilia ibi tegerentur, ablata sunt, sed tegmen potius, quo utilia tegebantur. hoc modo agitur cum iis, qui studiose ac pie, non turbide atque inprobe scripturarum illarum sensum requirunt, demonstet ueteris testamenti ad nouum tanta congruentia, ut apex nullus, qui non consonet, relinquatur. et figurarum tanta secreta, ut omnia, quae interpretando eruuntur, miseros esse cogant fateri, qui haec uolunt ante condemnare quam discere. Sed ut omissa interim altitudine scientiae sic agam tecum, quomodo agendum arbitror cum familiari meo, id est sicut ego possum, non sicut doctissimos uiros posse miratus sum: tria genera sunt erroris, quibus homines errant, cum aliquid legunt. de singulis dicam. primum genus est, in quo id quod falsum est uerum putatur, cum aliud qui scripsit putauerit. alterum est, quamuis non tam late patens, non tamen
Abbreviated transcription (Latin):
iaaquas p infideles quia serui tute cui certo tempore iustissi¬
sed liberatos esse noncredunt: Hinc est illud rius dema posto
gum dedit bominibus quemtimerent quimagirum poste
quan diligerent. in quibus tamen legis priaq tisarum posten¬
datis quibus nune xp̃ianos uti fas non est quale uel sabbatum
est uel circum cisio uelsacrificia. Et siquid huius modi est tant
mixsteria continentur ut omnis pius intellegat. nihil esse pern¬
ciosius quam quic quidibi est accipiadlitteram id est ad uerbun
Nihil salubrius. quam spũ releuari: Inde est littera occidit s
autemuiuificat Inde est idipsum uelamen in lectione u&is
Euacuatur namque in xp̃o. non u&us testamentum sed u¬
men eius ut per xpm in tellegatur & quasi denud&ur qui
sinexpo obscurum adopertum est statim quippe idem ap¬
men Nonenim ait aufer&ur lex aut̃ testa mentumui

Expanded text:
tamquam infideles, quia a seruitute, cui certo tempore iustissitamquam infideles, quia a seruitute, cui certo tempore iustissium Iesum se liberatos esse non credunt. hinc est illud eiusdem apostoli: gum dedit hominibus. quem timerent, qui magistrum postea, quem diligerent. in quibus tamen legis praeceptis atque mandatis, quibus nunc christianos uti fas non est, quale uel sabbatum est uel circumcisio uel sacrificia et si quid huiusmodi est, tanta mysteria continentur, ut omnis pius intellegat nihil esse perniciosius quam quicquid ibi est accipi ad litteram, id est ad uerbum; nihil autem salubrius quam spiritu reuelari. inde est: littera occidit, spiritus autem uiuificat; inde est: id ipsum uelamen in lectione ueterristo euacuatur. euacuatur namque in Christo non uetus testamentum, sed uelamen eius, ut per Christum intellegatur et quasi denudetur, quod sine Christo obscurum atque adopertum est. statim quippe idem apostotur uelamen; non enim ait: auferetur lex aut testamentum uetus.
Abbreviated transcription (Latin):
illi homines minime mali dumfrustrare legem conantureas
scripturas approbare noscogunt. Ad tendunt enim quoddic¬
tu mest inseruitute esse eos qui sublege sunt & idultimum prae
c&eris uentilant. euacuati estis axp̃o qui inlege iustificamini
a gratia excidistis Nos haec omnia uera esse concedimus. nec
illam legem necessariam essedicimus. nisi eis quibus est adhue
utilis aruitus. Id eoque utiliter esselatam quod homines qui
reuo caria peccatis ratione non poterant talilege eohercetsqui
rant Poenatum scilic& istarum quae uideri abstdtis possit
minisdt que arieoribus a quibus gratia xp̃icum liberat. uonle¬
gem illam damnat. sed aliquando nos ob tempera ie suae tanita¬
tinom seruutetimoni legis inuitat  Ipsa est gratia idest bene¬
ficium quo dnon intellegunt sibi ueniss diuinitus ꝗdia dirite
esse cupiunt. sedumculis legis quos mertta pauius: buia dniu

Expanded text:
illi homines minime mali, dum frustrare legem conantur, eas illi homines minime mali, dum frustrare legem conantur, eas scripturas adprobare nos cogunt. adtendunt enim, quod dictum est in seruitute esse eos, qui sub lege sunt, et id ultimum prae ceteris uentilant: euacuati estis a Christo, qui in lege iustificamini; a gratia excidistis. nos haec omnia uera esse concedimus nec illam legem necessariam esse dicimus nisi eis, quibus est adhuc utilis seruitus, ideoque utiliter esse latam, quod homines, qui reuocari a peccatis ratione non poterant, tali lege cohercendi erant, poenarum scilicet istarum, quae uideri ah stultis possunt, minis atque terroribus: a quibus gratia Christi cum liberat, non legem illam damnat, sed aliquando nos obtemperare suae caritati, non seruire timore legis inuitat. ipsa est gratia, id est beneficium, quod non intellegunt sibi uenisse diuinitus, qui adhuc esse cupiunt sub uinculis legis. quos merito Paulus obiurgat
Abbreviated transcription (Latin):
iauerunt. & a serpentibus interierunt Neque murmure¬
mus. sicut quidam exillis murmurauerunt & perierunt abex¬
terminatore Omnia autem ista infigura contingebant illis
Scripta autem sunt ad correptionemnostram. in quos fines sae¬
culorum deuenert. Est item apud a postolum allegoria quae¬
dam sane ad causam maxime pertinens : Ideo quodidem ip¬
si eam in disputando proferre at que ostentare consuerunt
Idem enimpaulus dicit ad galathas. Scriptum est enim quod
ab tahan duos filios habuit. unum de ancilla. & unum delibe¬
ra. Sed isquidem quideancilla. secundum carnem natus est.
Qui autem delibera per promissionem. quaȩ sunt peralle go¬
nam dicta. Nam haee sunt duo testamenta: unum quidem
demonte sina inseruitutem generans. quod estagar: Sina enĩ
mons est marabia quae confinis est ei quae nunc est hierusa¬
lem & seruit cum filiis suis Quae autem sur sum est hierusa¬
lem libera est. quae est mater omnium nostrum. Hic ixit

Expanded text:
tauerunt et a serpentibus interierunt. neque murmuretauerunt et a serpentibus interierunt. neque murmuremus, sicut quidam ex illis murmurauerunt et perierunt ab exterminatore. omnia autem ista in figura contingebant illis; scripta autem sunt ad correptionem nostram, inquos finis saeculorum deuenit. est item apud apostolum allegoria quaedam, sane ad causam maxime pertinens, ideo quod idem ipsi eam in disputando proferre atque ostentare consuerunt. idem enim Paulus dicit ad Galatas: scriptum est enim, quod Abraham duos filios habuit.unumdeancilla et unum delibera;sed is quidem, qui de ancilla, secundum carnem natus est; qui autem de libera, per promissionem: quae sunt per allegoriam dicta. nam haec sunt duo testamenta: unum quidem de monte Sina in seruitutem generans, quod est Agar. Sina enim mons est in Arabia. quae confinis est ei, quae nunc est Hierusalem, et seruit cum filiis suis. quae autem sursum est Hierusalem, libera est, quae est mater omnium nostrum. Hic igitur
Abbreviated transcription (Latin):
postolo paulo dicam. qui etiam ipsam exodi historiam futura exp¬
ane plebis allegoriam fuisse significat̃ ad corintheos epistola pͥri¬
ma Nolo autem uos ignorare fratres. quia patres nostri omnis
sub nube fuerunt &omnes permare transierunt. & omnes ni
morsen baptit ati sunt in nube & mari. Et omnes eundem ci¬
bum spiritalem manducauerunt. & omnes eundem potirauo
spiritalem biberunt. Pibebant autem despiritali consequen¬
tieos p&ta : p&ra autem fuit xpc̃. sed non mnpluribus eorum
bene conplacuit dõ : Prostrati enim sunt in deserto. haec¬
autem figurae nostrae fuerunt. ut non simus cupidimalorum.
sicut & illi concupierunt Neque idola colamus. sicut quidã
exillis sicut scriptum est. sedit populus manducate & bibere
& surrexerunt ludere. Neque fornicemur. sicut quidam
exillis fornicatisunt. & ceciderunt una die uiginti triamilia
hominum Neque temptemus xp̃m. sicut quidam eorum temp¬

Expanded text:
postolo Paulo dicam. qui etiam ipsam Exodi historiam futurae chrpostolo Paulo dicam. qui etiam ipsam Exodi historiam futurae christianae plebis allegoriam fuisse significat ad Corinthios epistula prima? nolo autem uos ignorare, fratres, quia patres nostri omnes sub nube fuerunt et omnes per mare transierunt et omnes in Moysen baptizati sunt in nube et mari; et omnes eundem cibum spiritalem manducauerunt et omnes eundem potum spiritalem biberunt. bibebant enim de spiritali petra prosequenti eos; petra autem fuit Christus. sed non in pluribus eorum bene conplacuit deo; prostrati enim sunt in deserto. haecautem figurae nostrae fuerunt, ut non simus cupidi malorum, sicut et illi concupierunt. neque idola colamus, sicut quidam ex illis, sicut scriptum est: et sedit populus manducare et bibere et surrexerunt ludere. neque fornicemur. sicut quidam ex illis fornicati sunt, et ceciderunt uno die uiginti tria milia hominum. neque tentemus Christum, sicut quidam eorum ten
Abbreviated transcription (Latin):
tores diuinorum librorum ante ipsius manichei tempora fuisse.
Corrupisse autem illos qui iudaeorum legem euangelio miscere
cupiebant Hoc despũ scõ dicerenequeunt. nisi forte diuinasse
illos asserant & posuisse insius libris quod contra futurum aliquan¬
do manicheum qui spm scm persemis sum esse dicer& proferetur.
Verum de spũ sc̃o alias planius aliquid eloquemur Nunc ad hoc
quo intenderam redeamus. Nam & historiam u&eris testamen¬
ti & a & himologiam & analogiam in nouo testamento inueniri.
satis ut puto est demonstratum De allegoria restat ostende¬
reipseliberator noster in euangelio allegoriautitur exu&eri
testamento Ceneratio inquit haec signum quaerit & non
dabitur ei nisi signumionae proph&ae. Sicut enimionas inuentre
ceti tribus diebus & tribus not tibus fuit. sic & filius hominis tribus
diebus & tribus noctibus erit in corde terrae: Nam quidego dea¬

Expanded text:
tores diuinorum librorum ante ipsius Manichaei tempora fuisse, tores diuinorum librorum ante ipsius Manichaei tempora fuisse, corrupisse autem illos, qui Iudaeorum legem euangelio miscere cupiebant. hoc de spiritu sancto dicere nequeunt, nisi forte diuinasse illos adserant et posuisse in suis libris, quod contra futurum aliquando Manichaeum, qui spiritum sanctum per se missum esse diceret, proferretur. uerum de spiritu sancto alias planius aliquid eloquemur. nunc ad hoc, quod intenderam, redeamus. Nam et historiam ueteris testamenti et aetiologiam et analogiam in nouo testamento inueniri satis, ut puto, est demonstratum; de allegoria restat ostendere. ipse liberator noster in euangelio allegoriam utitur ex uetere testamento. generatio, inquit, haec signum quaerit; non dabitur ei nisi signum Ionae prophetae. sicut enim Ionas in uentre ceti tribus diebus et tribus noctibus fuit, sic et filius hominis tribus diebus et tribus noctibus erit in corde terrae. nam quid ego de a
Abbreviated transcription (Latin):
Ianta enim liberiste. hab& quae similia sint hisquae accipiunt.
ut magnae stultitiae mihiuideatur : Non & hunc accipere: &
siquidĩbi eos offendit. falsum atque in missum dicere: aut si taliso¬
ratio inpudens est. sicuti est : Cur in pauli epistolis. cur in quat tuor
euangelii libris eaualere aliquid putant. in quibus haudscio an
multo plura sintꝓportione: quam in illo libro essepo tueruntꝰ quȩ
a corruptoribus interiecta crediuolunt Sed nimirum illud est
quodmihiuid&ur. quod p&o placidissimo & serenis simo iudicio
mecum consideres Nostienim quod auctoris sui manielei ꝑso¬
nam in apostolorum numerum inducere molientes. dicunt sp̃m
scm̃ quem dñs discipulis semissurum essepromisit per ipsum ad
nos uenisse Itaque si illos actus apostolorum acciperent. in quib
euidenter aduentus scisps predicatur non inuenirent. quo mͦo¬
do id inmissum esse dicerent. Volunt enim nescio quos corrup¬

Expanded text:
tanta enim liber iste habet, quae similia sint his, quae accipiunt, tanta enim liber iste habet, quae similia sint his, quae accipiunt, ut magnae stultitiae mihi uideatur non et hunc accipere et, si quid ibi eos offendit, falsum atque inmissum dicere. aut si talis oratio inpudens est, sicuti est, cur in Pauli epistulis, cur in quattuor euangelii libris ea ualere aliquid putant, in quibus haud scio an multo plura sint proportione quam in illo libro esse potuerunt, quae a corruptoribus interiecta credi uolunt ? sed nimirum illud est, quod mihi uidetur, quod peto placidissimo et serenissimo iudicio mecum consideres. nosti enim, quod auctoris sui Manichaei personam in apostolorum numerum inducere molientes dicunt spiritum sanctum, quem dominus discipulis se missurum esse promisit, per ipsum ad nos uenisse. itaque si illos Actus apostolorum' acciperent, in quibus euidenter aduentus sancti spiritus praedicatur, non inuenirent, quomodo id inmissum esse dicerent. uolunt enim nescio quos corrup
Abbreviated transcription (Latin):
nobisque omnibus qui paulo maiorem diligentiam in iudicando ha¬
bere conabamur quam turba credentium: Nunc uero postea¬
quam mihi sunt exposita & enodata multa quae me manime ma¬
nebant. ea scilic& in quibus illorum plerum que seiectat. & quo
securius sine aduersario eo effusius exultat oratio : Nihilmi hi
uid&ur ab eis inpudentius dici. uelut mitius loquar incuriosius
& in becillius quam scripturas diuinas esse corruptas. Cumidnullis
in tam recentimemoria exstantibus exemplaribus possint conuince¬
re Sienim dicerent eas sibi penitus accipiendas non putasse. quod ab
his essent conscriptȩ quosuerum scripsisse non arbitrarentur. es sa
ut cum que tergiuersatio eorum fectior. uelerror humanior. Hoc
enim de illo libro fecerunt. quiactus a postolorum inscribitui: quodeo¬
rum consilium cummecum ipse pertracto. ne queo satis mirari.
Non enim sapientiam hominum in hacre. sed cormediocre desidero

Expanded text:
nobis omnibus, qui paulo maiorem diligentiam in iudicando hanobis omnibus, qui paulo maiorem diligentiam in iudicando habere conabamur quam turba credentium. nunc uero posteaquam mihi sunt exposita et enodata multa, quae me maxime mouebant, ea scilicet, in quibus illorum plerumque se iactat et quo securius sine aduersario, eo effusius exultat oratio, nihil mihi uidetur ab eis inpudentius dici uel, ut mitius loquar, incuriosius et inbecillius quam scripturas diuinas esse corruptas, cum id nullis in tam recenti memoria extantibus exemplaribus possint conuincere. si enim dicerent eas sibi penitus accipiendas non putasse, quod ab his essent conscriptae, quos uerum scripsisse non arbitrarentur, esset utcumque tergiuersatio eorum rectior uel error humanior. hoc enim de illo libro fecerunt, qui Actus apostolorum' inscribitur. quod eorum consilium cum mecum ipse pertracto, nequeo satis mirari. non enim sapientiam hominum in hac re, sed cor mediocre desidero.