comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cõstat etiã tũ cum regnaret
ita ẽẽ habitũ. Potuit sic ar¬
gum̃itari. Satumus cũ potẽ¬
tissimꝰ rex ẽẽt. ad retinenda
parentũ suoꝵ memoriã noĩa
eoꝵ celo t̾req in didisse. Cu
hec prius aliis uocabuł ap̃
pellarentur. qua ratione et n¬
montib et fluminib nola
scimꝰ imposita. Neq eni
cũ dicunt poete de ꝓgenie
athlantis aut macħi flimi¬
nis ropotissimũ dicunt ho¬
mines exreb sensu caren¬
tib potuisse generari.s eos
utiq significant qui nati
sunt ex his hoĩbo: qui uel¬
uiui uł mortui noĩa moti¬
b aut fluminibo indider̃t.
Namro apiro ueteres maxi¬
meq grecos fuit usitatu.
sic maria eoꝵ traxisse nom̃
acce̾pimus qui deciderunt
ĩea. ut egeũ ycanũ hellespõ¬
tũ. et inlatio auentinꝰ uoca¬
bulũ monti dedit ĩ quo sepł¬
tus ẽ. Cibermiꝰ uł tybris am¬
ni quo mersus ẽ. Nõ en̾im
mirandũsi noĩa eoꝵ celo t̾¬

Expanded text:
constat etiam tum cum regnaret constat etiam tum cum regnaret ita esse habitum. potuit sic argumentari, Saturnum, cum potentissimus rex esset, ad retinendam parentum suorum memoriam nomina eorum caelo terraeque indidisse, cum hpellarentur; qua ratione et montibus et fluminibus nomina scimus imposita. Neque enim cum dicunt poetae de progenie Atlantis, aut Inachi fluminis, id potissimum dicunt, homines ex rebus sensu carentibus potuisse generari; sed eos utique significant, qui nati sunt ex his houiui uel mortui nomina montibus aut fluminibus indiderunt. nam id apud I ueteres maximeque Graecos fuit usitatum. sic maria eorum traxisse nomen accipimus qui deciderant in ea, ut Aegaeum Icarium Hellespontum, et in Latio Auentinus uocabulum monti dedit in quo sepultus est, Tiberinus uel Thybris amni quo mersus est. non ergo mirandum si nomina eorum caelo te
Abbreviated transcription (Latin):
natus ẽ ut putat᷑. quẽ admod̾.
potest deus ẽe pͥncipal qͥ aliia
ortũ suũ debet. aut quis pre¬
fuit imuido priꝰquã saturnꝰ
gignereᷤ. s hoc porticũ ẽ ut
dicebã paulo ante figmͣtũ:
Nec enĩ fieri poterat. ut ele¬
menta insensibilia tanto¬
q ĩ teruallo separata in unũ
coirent ac filiũ ꝓcrearent.
Auit⁊ is qui natus eẽt nõ
potissimũ genitorib simił
existeret s eani formã gere¬
ret quã parentes sui nõ ha¬
bebant. Queramꝰ gͦ ꝗdue
ritatis sub hac figura late¬
at. Minutius felix in eo libͦ
qui octauius in scribitur
sic argum̃tatus ẽ saturũ
cu fugatus eẽt a filio iyta¬
liãq uenisset celi filiũ dc̃m.
qd̾ soleauiꝰ eos quoꝵ uirtu¬
tẽ mirem̃ aut eos qui repẽ¬
tino adueneñt decelo ceci¬
disse dicere. t̾re aũt qd̾ iguo¬
tis parentib natos t̾re filioᷤᷤ
nominemꝰ. Sunt hec ꝗdez
similiaueri. nõ tam̃ uera. qr

Expanded text:
natus est ut putatur quemadmodum natus est ut putatur quemadmodum potest Deus esse principalis, qui aliis ortum suum debet? aut quis praefuit mundo, priusquam Saturnus gigneretur? Sed hoc poeticum est ut dicebam paulo ante figmentum. Nec enim fieri poterat, ut elementa insensibilia, tantoque intervallo separata, in unum coirent ac filium procrearent: aut is, qui natus esset, non potissimum genitoribus similis existeret; sed eam formam gereret, quam parentes sui non habebant. Quaeramus ergo quid veritatis sub hac figura lateat. Minucius Felix in eo libro, qui Octavius inscribitur, sic argumentatus est: « Saturnum, cum fugatus esset a filio in Italiamququod soleamus hos, quorum virtutem miremur, aut eos, qui repentine advenerint, de Celo cecidisse dicere; Terre autem, quod ignotis parentibus natos Terre filios nominemus. sunt haec quidem similia ueri, non tamen uera, quia
Abbreviated transcription (Latin):
poc eze. Cicero de deoꝵ nafa
cũtres ioues atheologis enu¬
merari diceret ait. t̾riũ fuisse
cretensem saturui filiũi. cuiꝰ
in illa insula sepulchrũ ostẽ
uiuus alibi mortuus. alibi
habere tẽplũ. alibi sepulchrũ:
sciant gͦ romani capitolium
suũ .i. sinmũ caput religionũ
publicaꝵ. nichil ẽẽ aliud quã
inane monum̃tũ. ¶Tenia¬
mus nunc adeiꝰ patrẽ ꝗ ante
regnauit. et qui fortasse plꝰ
habeat inse qd̾ excoitu tãtoꝵ
elemtoꝵ genitus ẽẽ dicatur.
Urcennꝰ quid in eo fuerit d̾o
teneo aliquro in hoc qd ineiꝰ
filio nõ fuit. Quid enim tã
cõueniens t̾o quã iustũ re¬
gim̃ ac piũ secłm. s cũ eatẽ¬
ratione natũ ẽẽ cogito. non
possũ putare deũ sũnnũ quo
uideã ẽẽ aliquid antiqͥus. ce¬
luscił atq t̾ra. At ego deũ
quero ultro ultra quẽ nichil
sit om̃ino qui fons et origo
sit rerũ. hic sit necesse ẽ. qui
celũ ip̃m ꝯdidit t̾ramq fim¬
dauit. Satumꝰ aũt si ex hi̾s

Expanded text:
. Cicero de deorum natura cum tres loues a theologis enumerari diceret, ait tertium fuisse Cretensem Saturni filium, cuius in illa insula sepulchrum ostenduiuus alibi mortuus, alibi habere templum alibi sepulchrum? sciant ergo Romani Capitolium suum id est summum caput religionum publicarum nihil esse aliud quam inane monumentum. Veniamus nunc ad eius patrem, qui ante regnauit et qui fortasse plus habeat in se, quod ex coitu tantorum elementorum genitus esse dicatur.. uideamus quid in eo fuerit deo teneo aliquid in hoc, quod in eius filio non fuit. quid enim tam conueniens deo quam iustum regimen ac pium saecratione natum esse cogito, non possum putare Deum summum, quo videam esse aliquid antiquius, coelum scilicet atque terram. At ego Deum quaero, ultra quem nihil sit omnino, qui fons, et origo sit rerum. Hic sit necesse est, qui coelum ipsum condidit, terramque fundavit. Saturnus autem si ex his
Abbreviated transcription (Latin):
dũpoterat capere diuina prius
humana testimonia affenͫ. uo
ẽ philosophoꝵ historicoꝵ. ut
sus potissimũ refutaret᷑ aucto¬
rib ꝙͦ quia ille no fecit raptus
exunia eruditione diuinaru
lict᷑aꝵ ut his solis ꝯtentus ẽẽt.
quib fides cõstat: accessi teo in¬
spiraute ut ego facerẽ. et sinuil
ut uiã ceteris adimitandum
pararẽ ac si hoc statu nr̃o docti
homines at diẜti huc se cõferre
coeꝑint. et ingenia sua uimq
dicendi in hoc ueritatis campo
iactare malueriint. euanitunis
breui religiones falsaa et occa¬
surã ẽẽ om̃em pb̃iam nemo du¬
bitauent. si fuerit omib psuasũ
cũ haue solam religionẽ tui
etia solã uerã ẽẽ sapientiam secl
euagatus simi longius qua
uolebã.

Expanded text:
dum poterat capere diuina, prius dum poterat capere diuina, prius humana testimonia offerri id est philosophorum et historicorum, ut suis potissimum refutaretur auctoribus. quod quia illeeximia eruditione divinarum litterarum, ut iis solis contentus esset, quibus fides constat, accessi Deo inspirante, ut ego facerem, et simul ut viam caeteris ad imitandum pararem. Ac si hortatu nostro docti homines ac diserti huc se conferre coeperint, et ingenia sua vimque dicendi in hoc veritatis campo jactare maluerint, evanituras brevi religiones falsas, et occasuram esse omnem philosophiam nemo dubitaverit, si fuerit omnibus persuasum, cum hanc solam religionem, tum etiam solam veram esse sapientiam. Sed evagatus sum longius quam volebam.
Abbreviated transcription (Latin):
causam plene porauent ineo
sola positũ est. aliud instituere
ꝙͦ nos feͣcimꝰ in quã necesse ẽ do¬
ctrine totius substantiã ꝯtineri
nõ defugi hunc laborẽ ut imple¬
rem materia quã cyprianus nõ
ẽ executus mea oratione quat
demetrianũ sient ip̃e ait obla¬
trantẽ atq obstrepentẽ uerita¬
ti redarguere conaf᷑. qua matia
nõ est usus ut debuit. Nonem̃
scripture testimoniis quã iller
utiq uanã fictã cõmenticiam
putabat. s argum̃tis et ra¬
tione fuerat refellendus.⁊
ulam cumet ageret cõtra
hominẽ ueritatis ignarum.
dilatis paulisꝑ diuinis lecti¬
onib formare hunc apͥnci¬
piotãquã rude debuit eiq
paulatim lucis pͥncipia mo¬
strare. ne toto lumine abiecto
caligaret. Ulam sicut in fans
solidi ac fortis cibi caꝑe uim
nõ potest. obstomachi teneri¬
tudinẽ s liquore lactis ac m̾¬
mollitudine alit᷑ donec firma¬
tis urrib uescifortiorib possit
itaet huic oportebat quia nõ¬

Expanded text:
causam plene peroraverit in eo causam plene peroraverit in eo sola positum est, aliud instituere, quod nos facimus, in quo necesse est doctrinae totius substantiam contineri, non defugi hunc laborem, ut implerem materiam, quam Cest exsecutus in ea oratione, qua Demetrianum sicut ipse ait oblatrantem atque obstrepentem ueritati redarguere conatur. qua materia non est usus ut debuit: non enim scripturae testimoniis, quam ille utique uanam fictam commenticiam putabat, sed argumentis et ratione fuerat refellendus. nam cum ageret contra hominem ueritatis ignarum, dilatis paulisper diuinis lectionibus formare hunc a principio tamquam rudem debuit eique paulatim lucis principia monstrare, ne toto lumine obiecto caligaret. nam sicut infans solidi ac fortis cibi capere uim non potest ob stomachi teneritudinem, sed liquore lactis ac mollitudine alitur, donec firmatis uiribus uesci fortioribus possit, ita et huic oportebat, quia non
Abbreviated transcription (Latin):
Iergo de quib dixs cũ presẽ¬
te me acdolente sacrilegas
suas licteras explicassent. et illo¬
rum supba inpietatestimulatꝰ.
et ueritatis ip̃ius cõscientie nͥt
ego arbitor deo siscepi hac munꝰ
ut om̃ibi ingenii mei uirib accu¬
satores iustitie refutarẽ. ño ut cõ¬
tia hos scriberẽ qͥ paucis uerbis ob¬
ten poterant. s ut onĩs qui ubi
ꝙidẽopis efficiunt aut efferũt.
unosemel impetu profligare
nõ dubito enim quin et alii pli¬
mi et multis in locis. et nõ mͦ
grecis sed etiã latinis licteris⁊
monum̃tũ iniustitie suestruxe¬
rint. quib singulis qũ respõt̾e
nõ poter̃sic agenda iͥn hanc cau¬
samputaui ut priores cũsuis
onũbiscriptis ꝑuerterẽ et futuͣis
om̃e facultatẽ scribendi aut re¬
spondendi amputarẽ . Prebeãt
maures. efficiã ꝓfecto ut quicũ¬
q ista cognouerit aut suscipi¬
at ꝙͦ ante da nͣauit aut qd̾ est
proximũ dentere aliquando de¬
sistat. Quãquã tertulianꝰ eãdẽ

Expanded text:
ergo de quibus dixi cum praesente me ac dolente sacrilegas suas litteras explicassent, et illorum superba inpietate stimulatus et ueritatis ipsius conscientia et, ut ego arbitror, deo, suscepi hoc munus, ut omnibus ingenii mei uiribus accusatores iustitiae refutarem, non ut contra hos scriberem qui paucis uerbis obteri poterant, sed ut omnes qui ubique idem operis efficiunt aut effecerunt, uno semel inpetu profligarem. non dubito enim quin et alii plurimi et multis graecis, sed etiam latinis litteris, monimentum injustitiae suae struxerint: quibus singulis quoniam respondere non poteram, sic agendam mihi hanc causam putavi, ut et priores cum omnibus suis scriptis perverterem, et futuris omnem facultatem scribendi aut respondendi amputarem. Praebeant modo aures: efficiam profecto ut quicumque ista cognoverit, aut suscipiat quod ante damnavit, aut, quod est proximum, deridere aliquando desistat. Quanquam Tertullianus eamdem
Abbreviated transcription (Latin):
chademicoꝵ ut liceat honũb
ualde li beris dicere ac sentire
que uelint. Sententias ip̃ius
ꝯsiceremꝰ. Nõ est inquit ꝓba¬
bile materiã rerũi a deo factam.
Quibꝰ hoc argum̃tis doces:
nchileni dixisti quare hoc ño
sit ꝓbabile: Itaq iichil econ¬
trario uł maxime probabile
uidet. Nec tam̃ temere uitef᷑
cogitanti plus ẽẽ aliquid ĩ
deo quẽ ꝓfecto adimbecillita¬
tem hominis redigis. Cuini
am deus ope indiget aliena:
Indiget aũt sinichil moliri po¬
test uisi ab altero illi materia
miiistret᷑/. Ꝙ si sit in ꝑfecte uiti¬
q iurtitis ẽ et erit iam potẽ¬
tior iudicandus materie ĩsti¬
tutor. Quo gͦ nomine appella¬
bitur qui potentia d̾m uĩcit:
si quidẽ maius ẽ ꝓpria facere

Expanded text:
cademicorum, ut liceat hominibus cademicorum, ut liceat hominibus ualde liberis dicere ac sentire quae uelint: sententias ipsas consideremus. non est inquit probabile materiam rerum a deo factam. quibus hoc argumentis doces? nihil enim dixisti quare hoc non sit proba-bile. itaque mihi e contrario uel maxime probabile uidetur, nec tamen temere uidetur, cogitanti plus esse aliquid in deo, quem profecto ad inbecillitatem hominis redigis, cui niam deus ope indiget aliena? indiget autem, si nihil moliri potest, nisi a.b altero illi materia, ministretur. quod si fit, inperfectae utique uirtutis est, et erit iam potentior iudicandus materiae institutor. quo ergo nomine appellabitur qui potentia deum uincit? siquidem maius est propria facere
Abbreviated transcription (Latin):
ortasiuit ẽe diuina ꝓurdẽtia
effectã s et habere et habuisse
ium ac naturã suã. Ut gͥ faber
cĩi quid edificaturiis ẽ no ipse
facit materiã s utit᷑ ea que sit
parata. fictorq ⁊tenicera: sie isti
ꝓurcentie duune materiã pre¬
sto ẽẽ oportuit. nũquã ip̃e face¬
ret.s quã haberet paratã. Qḋ¬
si materia ño est adeo facta. ne
t̾raquidẽ et aqua et aer et ig̃s
a deo factus ẽ O quã multast
uitia in his decẽ uersib. Pri
mũꝙ is qui in aliis disputa¬
tionib et libris fere omib peo¬
ui dentie fuerit assertor et qui
acerrimis arguĩtis impugna¬
uerit eos qui prourdentiã non
ẽe dixerunt. Itẽ nunc quasi ꝓ¬
ditor aliquis aut transfuga
puitentiã conatus ẽ tollere.
In quo si ꝯtradicere uelis. nec
nec labore. sua illi dicta reci¬
tandasunt. Nec eñi poterit ⁊¬
ab ullo cicero quã acicerone
uehem̃tius refutari. S ꝯce¬
damꝰ hoc mori et instituto a¬

Expanded text:
orta sunt esse divina providentia orta sunt esse divina providentia effectam, sed et habere et habuisse vim et naturam suam. ut igitur faber cum quid aedificaturus est non ipse facit materiam sed utitur ea quae sit parata, fictorque item cera, sic isti uidentiae diuinae materiam praesto esse oportuit, non quam ipsa faceret, sed quam haberet paratam. quodsi materia non est a deo facta, ne terra quidem et aqua et aer et ignis a deo factus est. o quam multa sunt uitia in his decem uersibus! primum quod is qui in aliis disputationibus et libris fere omnibus pronidentia-e fuerit adsertor et qui acerrimis argumentis inpugnauerit eos qui prouidentiam non esse dixerunt, idem nunc quasi proditor aliquis aut trans fuga prouidentiam conatus est tollere. in quo si contra dicere uelis, nec nec labore: sua illi dicta recitanda sunt; nec enim poterit ab ullo Cicero quam a Cicerone uehementius refutari. sed concedamus hoc mori et instituto A
Abbreviated transcription (Latin):
deus fabricã mnundi. illũ pri¬
mũ et maximũ filiũ p̾fecit i¬
opi uniu̾so. eoq simul et cõ¬
silia tore usus ẽ. et artifice in
excogitandis ordmandis ꝑ
urcentia et ratione et potesta¬
te ꝑfectus ẽ dequo nunc par¬
cius qd̃ alio loco et uirtus⁊
eius et nom̃i et ratio enar¬
randa nob̾erit. Nemo que¬
rat ex quibisit ista mat̾iis.¬
aut undetã magna tam mi¬
rifica opa deus fecerit. omĩa
em̃ fecit ex nichilo nec audiẽ¬
di sunt poete qui aiunt chao
inpͥncipio fuisse. rd est. fusiõe
rerũ atq elem̃torũ. Postea uõ
d̾in dirimisse omĩem illam cõ¬
geriẽ singulisq reb exconfu¬
so aceruo separatis in ordinẽq
descriptis instruxisse mundũ
part̾ et ordmasse: qui b facile
ẽ respondere potestatẽ dei nõ in¬
tellegentib quẽ credant nich
efficere posse uͥ ex materia sub¬
iacente ac parata. inquo erro¬
re etiã philosophi fuerunt.⁊lã
cicero de natura deoꝵ disputãs
le eã materiã rerĩ unde omnia

Expanded text:
Deus fabricam mundi, illum primum et maximum Filium praefecit operi universo, eoque simul et consiliatore usus est, et artifice in excogitandis, ornandis, ps et providentia, et ratione, et potestate perfectus est: de quo nunc parcius, quod alio loco et virtus, et nomen ejus, et ratio enarranda nobis erit. Nemo quaerat, ex quibus ista materiis tam magna, tam mirifica opera Deus fecerit; omnia enim fecit ex nihilo. Nec audiendi sunt poetae, qui aiunt chaos in principio fuisse, id est, confusionem rerum atque elementorum, postea uero deum diremisse omnem illam congeriem singulisque rebus ex confuso aceruo separatis in ordinemque discriptis instruxisse mundum pariter et ornasse. quibus facile est respondere potestatem dei non intellegentibus, quem credant niefficere posse, nisi ex materia subjacente ac parata; in quo errore etiam philosophi fuerunt. Nam Cicero de Natura deorum disputansle eam materiam rerum unde omnia
Abbreviated transcription (Latin):
sumati bonifons in ip̃o erat si¬
cut ẽsemp ut ab eobonũ tamqͣ
riuus oriref longeq ꝓflueret.
ꝓduxit similẽ su sp̃m. qui eet
inquarto libro docere conabi¬
quo indolis. Ueinde fecit alte¬
rũ inquo indoles diuinestirpis
no ꝑ mansit: Itaq suapte inui¬
dia tãquã ueneno infectus est.
et exbono adinalũ transcẽdit
suoq arbitrio ꝙͦ illi adeo librũ
fuerat datũ ꝯtrarii sibi nomẽ
asciuit. Unde apparet cũctoꝵ
maloꝵ. fontẽ ẽẽ leiore.Iiniu¬
dit eñ antecessorisuo. quido
patri ꝑseuerando cũ ꝓbatustũ
etiã et carus ẽ Hunc gͦ exlo¬
no ꝑse malũ effectũ greci Aya¬
Bo uois appellant/ nos crimina¬
torẽ uocamꝰ ꝙͦ crimina in que
ip̃e illicit ad deũ deferat. Curi¬

Expanded text:
onsummati boni fons in ipso erat, sicut est semper, ut ab eo bonum tamquam rivus oriretur, longeque proflueret, produxit similem sui spiritum, qui esset in quarto libro docere conabiur. deinde fecit alterom, in quo indoles diuinae stirpis non permansit. itaque suapte inuidia. tamquam ueneno infectus est et ex bono ad malum transcendit suoque arbitrio, quod illi a deo liberum fuerat datum, contrarium sibi nomen a.dsciuit. unde apparet cunctorum malorum fontem esse liuorem. inuidit enim illi antecessori suo, qui deo patri perseuerando cum probatus tum etiam carus est. hunc ergo ei bono per se malum enectum Graeci διβολον appellant, nos criminatorem uocamus, quod crimina in quae ipse inlicit ad deum deferat. exor
Abbreviated transcription (Latin):
quib ĩducti homines aue¬
ritatis uia longiꝰ recesser̃t.
Sedrepetã longe altius. ut¬
ut siquis adlegendũ ueri ex¬
pers et ignarus accesẜit. ĩ stru¬
atur atq intellegat ꝙͦ tandẽ
sit caput hoꝵ et causa malorũ.
et accepto luminesuos acto.¬
tius generis humani ꝑspiciat
errores. Cumẽẽt deus adexco¬
gitandũ ꝓuitentissimꝰ adfa¬
ciendũ sollertissimꝰ. ante quã
ordiref hoc opus munrdi fecit ĩ¬

Expanded text:
quibus inducti homines, a veritatis via longius recesserunt. Sed repetam longe altius; ut si quis ad legendum veri expers et ignarus accesserit, instruatur, atque intelligat, quod tandem sit Caput horum et causa malorum; et, lumine accepto, suos ac totius generis humani perspiciat errores. Cum esset Deus ad excogitandum providentis simus, ad faciendum solertissimus, antequam ordiretur hoc opus mundi quoni
Abbreviated transcription (Latin):
tamẽent qͣm ẜpentes uenenati:
tam rapaces qm lupi. ꝙͦ quidem
uere faciunt hrͣ qui iustos ac fi¬
deles deo ꝑsequunt᷑ dantq iuroi¬
cibi seuiendi adueisus innoxioᷤ
potestatẽ fortasse aliquideius¬
modi iuppit fecerit ad expugna¬
dã tollendãq iustitiã. et idcir¬
co efferasse ẜ̾pentes ac lupos a¬
cuisse tradatur tũ belli rabies
et amor successit habendi/ neq
immento sublata eñ deireligi¬
one boni quoq ac malisciẽtiã
ꝑcliderunt sichoib inttedit cõ¬
munitas uite. et direptu ẽ foe¬
dus societatis humane. tũ in¬
ter se manus conseiere ceperũt
et insidiari et głiamsibi exhu¬
.mano sanguine cõparare.

Expanded text:
tam essent quam serpentes uenenati, tam essent quam serpentes uenenati, tam rapaces quam lupi. quod quidem uere faciunt ii qui iustos ac fideles deo persecuntur dantque iudicibus saeuiendi aduersus innoxios potestatem. fortasse aliquid eiusmodi Iuppiter fecerit ad expugnaollendamque iustitiam et idcirco efferasse serpentes ac lupos acuisse tradatur. tum belli rabies et amor successit habendi. neque inmerito. sublata enim dei religione boni quoque ac mali scientiam perdiderunt. sic hominibus intercidit communitas uitae et diremptum est foedus societatis humanae. tum inter se manus conserere coeperunt et insidiari et gloriam sibi ex humano sanguine conparare.
Abbreviated transcription (Latin):
nectaris ibant. Nec nurum
cũ prõptuaria iustoꝵ benigua
paterent om̃b. nec auaritia in¬
t̾cipiens beneficia diuina fai¬
mẽq sitimq uulgo faceret s
om̃s equalit̾ habundarent. cũ
habentes nõ habentib large co¬
pioseq donarent. S postqua
satumꝰ a filiopulsus in latiumq
delatus ẽ arma iouis fugiens
et regnis exul adeyͣtis: cĩia
popłs uł noui regis metuuel
sua sponte depratus dm colere
desiisset regẽq prodeo habere
cepisset / cum ip̃e ꝓpe modũ pa¬
ricida exemplo ceteris ẽẽt adiu¬
olandã pietatẽ deẜuit pͥroprie
tr̾as iustissima uirgo ẜ nõ ut
ait cicero. et iouis in regno ce¬
liq in parte resecdit quomͦ enĩ
poterat meiꝰ regnoresitere:/ aut
comorari qui patrẽ regno expu¬
lit bello ꝑsecutus ẽ exulenitoto
orbe iactauit ille malũ uirus
ẜpentib adclidit atris. p̾cdariq
lupos iussit. idẽ odiũet ĩuidiã
et dolum hominibꝰ inseruit. ut

Expanded text:
nectaris ibant. nec mirum, nectaris ibant. nec mirum, cum promptuaria iustorum benigne paterent omnibus nec auaritia intercipiens beneficia diuina famem sitimque uulgo faceret, sed omnes aequaliter abundarent, cum habentes non habentibus large copioseque donarent. sed postquam Saturnus a filio pulsus in Latiumque delatus est arma Iouis fugiens et regnis exul ademptis, cum iam populus uel noui regis metu uel sua sponte deprauatus deum colere desisset regemque pro deo habere coepisset, cum ipse propemodum parricida exemplo ceteris esset ad uiolandam pietatem, deseruit propere terras iustissima uirgo, sed non, ut ait Cicero, et Iouis in regno caelique in parte resedit. quomodo enim poterat in eius regno residere aut commorari qui patrem regno expulit, bello persecutus est, exulem toto orbe iactauit? ille malum uirus serpentibus addidit atris praedarique lupos iussit, id est odium et inuidiam et dolum hominibus inseuit, ut
Abbreviated transcription (Latin):
nota. ammo ne a lienigenis qͥtẽ
s neq ulli omnino glaxii qui
nudarent᷑ fuerunt quis enini
hresente ac iugente iustitia aut
de tutela sui cũ nemo insroiare¬
tur aut depuitie altenus cogi¬
taret. cũ nemo quicquã cõcupi¬
scere malebant tenui contenti
uiuere cultu ut cicero insuo nar¬
rat qd̾ est ꝓpriũ nr̃e religionis.
ne signare quidẽ aut ꝑtiri limi¬
te campũ fas erat in mediũ que¬
rebant. quippe cũ deus comunẽ
om̃b tram dedisset ut comunẽ
degerent uitã nõ ut rabida ⁊ fu¬
rens auatia sibi omĩa uindicaret.
nec ulli deẽet ꝙ om̃ib nascere¬
tur. Qd̃ poete dictũ sic accipit
oportet. nõ ut existimemꝰ nicħ
om̃ino tũ fuisse priuati. s mo¬
re poetico figuratũ. ut ĩtellega¬
mus tam liberales lomines a
ut natas sibi fruges nõ inelicce¬
rent nec soli abscoiroitis incu¬
barent sed pͣauperes ad comimi¬
one ꝓprii laboris admitterent.
Flumina iam lactis ia flumina

Expanded text:
nota, immo ne alienigenis quidem, nota, immo ne alienigenis quidem, sed neque ulli omnino gladii qui nudarentur fuerunt. quis enim praesente ac uigente iustitia aut de tutela sui, cum nemo insidiaretur, aut de pernicie alterius cogitaret, cum nemo quicquam concupisceret? malebant tenui contenti uiuere cultu, ut Cicero in suo narrat: quod est proprium nostrae religionis. ne signare quidem aut partiri limite campum fas erat: in medium quaerebant, quippe cum deus communem omnibus terram dedisset, ut communem degerent uitam, non ut rabida et furens auaritia sibi omnia uindicaret, nec ulli deesset quod omnibus nasceretur. quod poetae dictum sic accipi oportet, non ut existimemus nihil omnino tum fuisse priuati, sed more poetico figuratum, ut intellegamus tam liberales fuisse homines, ut natas sibi fruges non includerent nec soli absconditis incubarent, sed pauperes ad communionem proprii laboris admitterent. flumina iam lactis, iam flumina
Abbreviated transcription (Latin):
UIne reddenda ẽ de iusticia
lposita desputatio. qͦ aut
ripa est sũma uirtus aut fons
ẽ ip̃a uirtutis quã nõ mͦ philo¬
sophi quesierunt s poete quo¬
q qui et priores multo fuerũt
xerunt ab ẽe haue a reb huma¬
nis. eãq finxenint offensam a¬
uiciis hominũ cessisse t̾ra ĩcelũ¬
q iigrasse atq ut doceant qͥd
sit iuste uiuere solent eñi p̃cep¬
ta ꝑ ambages dare a saturni tẽ¬
porib que illi uocant aurea repe¬
tunt exempla iustitie. narrant¬
q in quostati fuerit humana
uita dũ illa in t̾ra moraret᷑ ꝙpqͥ
dem nõ propoetica fictione s ꝓ
uero habendũest saturno enun
regnante nõdũ deoꝵ cultib ĩsti¬
tutis nec adhuc illa gente adi
diuinitatis opiuionẽ ꝯsecrata
deus utiq colebat᷑. et ideo non
erant neq dissensiones neq:
inimicitie neq bellalnondum
uesa nos rabies nirdauerat en¬
ses ut gennanicus cesar in ara¬
tnteo loquit᷑ carmine. Nec cõ¬
sanguineis fuerat discordia ⁊¬

Expanded text:
unc reddenda est de iustitia proposita disputatio. quae aut ipsa est summa uirtus aut fons est ipse uirtutis: quam non modo philosophi quaesierunt, sed poetae quoque, qui priores multo fuerunt xerunt abesse hane a rebus humanis eamque finxerunt offensam uitiis hominum cessisse terra in caelumque migrasse. atque ut doceant quid sit iuste uiuere — solent enim praecepta per ambages dare —, a Saturni temporibus, quae illi uocant aurea, repetunt exempla iustitiae narrantque in quo statu fuerit humana uita, dum illa in terra moraretur.. quod quidem non pro poetica nctione, sed pro uero habendum est. Saturno enim regnante, nondum deorum cultibus institutis nec adhuc illa gente ad diuinitatis opinionem consecrata, deus utique colebatur. et ideo non erant neque dissensiones nequp inimicitiae neque bella, nondum uesanos rabies nudauerat enses, ut Germanicus Caesar in Arateo loquitur carmine, nec consanguineis fuerat discordia
Abbreviated transcription (Latin):
oportet s tãquã sinat. Sciti
eñ quãtã his affectib. im¬
posuerit necessitatẽ. Siquis
hece inquit facere potuerit. ha¬
bebit eximiã in cõꝑabilemq
mercedẽ. Qd̾ cõtinẽtie genꝰ
quasi fastigiũ est om̃i cͤosũa¬
tioq uirtutũ. Ad quã siquis
eniti eteluctari potuerit. hũc
agnoscet: Hic int̾ra triũphaint
hic ͤ cosimilis deo qui untute
deicepit. Hec quidẽ difficilia
uident᷑. S de eoloquim̾ cui⁊
calcatis om̃ib t̾renis. iter ĩce¬
lum paraf᷑. Nam quia uirtus
indei agnitione consistit. oĩa
grauia du sgnores ubi cogno¬
uens facilia ꝑ ip̃as difficulta¬
tes nob̾ exeũdũ est. qui erosum¬
ii nuubonũ tendimus.

Expanded text:
oportet: sed tamquam sinat. Scit oportet: sed tamquam sinat. Scit enim quantam his affectibus imposuerit necessitatem. Si quis hoc, inquit, facere potuerit, habebit eximiam incomparabilemque mercedem. Quod continentiae genus quasi fastigium est, omniumque consummatio virtutum. At quam si quis eniti atque eluctari potuerit, hunc agnoscet; hic terram triumphabit; hic erit consimilis Deo, qui virtutem Dei coepit. Haec quidem difficilia videntur: sed de eo loquimur, cui calcatis omnibus terrenis, iter in coelum paratur. Nam quia virtus in Dei agnitione consistit, omnia gravia sunt, dum ignores; ubi cognoveris, facilia. Per ipsas difficultates nobis exeundum est, qui ad summum bonum tendimus.
Abbreviated transcription (Latin):
rito dimissam duxerit. et eñ
qui ꝑͥꝓ crim ad ulterii uxorẽ
dimiẜit ut alterã ducat. dis¬
sociari em̃corpus distrahid̃s
noluit p̃terea nõ tm̃ adulte¬
rĩi ẽẽ uitandũ. ueni etiã co¬
gitationẽ nequis aspiciat ali¬
enã et aĩo cõcupiscat. Aoulte¬
rã eñi fieri m̃tẽ uł ymaginem
uoluptatis sibi ip̃a depinx̾it.
alens eñi profecto ẽ que pecrat
que immnoderate libidinis n¬
fructũ cogitatione cõplectitũ
hac om̃e delictũ N lã et si corpꝰ
nulla sit labe maculatũ non
cõstat tam̃ pidititie ratio. si
animꝰ incestus ẽ: nec illibata
le frenos inponere uolunta¬
ti. eamq uagã et errantẽ casti¬
tatis pudicitieq limitibin¬
cludere. cũ sit ꝓpositũ hominubꝰ
etia uincere ac płimi beatam
atq incorruptã corporis inte¬
gritatẽ retineͣre. multiq sint
qui hoc celestignͣe uite felicis¬
sime ꝑfruant. Quod quidem
deus nõ ita fieri p̃cepit. tãquã
astringat. quia qnͣari homines

Expanded text:
rito dimissam duxerit, et eum qui praeter crimen adulterii uxorem dimiserit, ut alteram ducat; dissociari enim corpus et distrahi Deus noluit; praeterea non tantum adulterium esse uitandum, uerum etiam cogitationem, ne quis aspiciat alienam et animo concupiscat: adulteram enim fieri mentem, si uel imaginem uoluptatis sibi ipsa depinxerit. mens est enim profecto quae peccat, quae immoderatae libidinis fructum cogitatione cohac omne delictum. Nam etsi corpus nulla sit labe maculatum, non constat tamen pudicitiae ratio, si animus incestus est; nec illibata esse fraenos imponere voluptati, eamque vagam et errantem castitatis pudicitiaeque limitibus includere; cum propositum sit hominibus etiam vincere, ac plurimi beatam atque incorruptam corporis integritatem retinuerint; multique sint qui hoc coelesti genere vitae felicissime perfruantur. Quod quidem Deus non ita fieri praecepit, tamquam astringat, quia generari homines
Abbreviated transcription (Latin):
pater omĩps qui etiã deos
fulminib extinguat. s ho¬
mines ingeniosi hãc secũ
habeant fortasse rationẽ qr
deus fulmmari nõ põt appa¬
ret nõ eẽ factũ. Immo uo qr
factũ est apparet hominẽ
rum nõ infacto s in nomi¬
ne est metuebant eĩ malũ
si ꝯtra publicã psuasionem
faterentur qd̾ erat uerum.
Qd̾ si h̾unc constat int̾ ip̃oᷤ
ex hominib deos factos. Cur
erad nõ credunt poetis si
quando illoꝵ fugas et uul¬
nera et mortes ac bella ⁊ ao¬
ulteria describunt. Quib
de reb intellegi datur nõ
epotuisse ullo pacto fierid̾os.
qui ne homines quidẽ ꝓbi
fuerunt. ea que inuitasua
gesserunt. que mortẽ pari¬
unt sẽpit̾nã.

Expanded text:
pater omnipotens, qui etiam deos pater omnipotens, qui etiam deos fulminibus exstinguat. sed homines ingeniosi hanc secum habebant fortasse rationem: quia deus fulminari non potest, apparet non esse factum. immo uero quia factum est, apparet hominem rum non in facto est, sed in nomine. Metuebant enim malum, si contra publicam persuasionem faterentur, quod erat verum. Quod si hoc constat inter ipsos, ex hominibus deos factos, cur ergo non credunt poetis, si quando illorum fugas, et vulnera, et mortes, et bella, et adulteria describunt? Quibus de rebus intelligi datur, non potuisse ullo pacto fieri deos: quia ne homines quidem probi fuerunt, eaque in vita sua gesserunt, quae mortem pariunt sempiternam.
Abbreviated transcription (Latin):
omnes repperit. Ideoq illi oꝑ¬
pifices supplicant. ergo abbiᷤ
sordibi auuenia ascendit in
anmantib exorsus est.ut eã
ueneretur que telain docuit
ordiri: Quid ille qui nuln̾a
uł corporib sanare docuit nũ
potest ẽẽ p̾stantior quãꝰ cͥor¬
pora ipsa formauit sentiendi
ac uiuendi rationẽ dedit hẽ¬
bas deniq ip̃as. et cetera ꝗ¬
bomedendi ars ꝯstat exco¬
gitauit ac protulitꝰ At eñi
dicet aliquis. et huie sũno
qui fecit omĩa et illi qui ꝑtĩ
profuerunt. si iã ueneratiõe
ee tribuendam. Primmi
nee factũ est uniquã ut qui
hos cotuit etiam d̾icolue¬
nt neq fien potest. qm si ho¬
nos item tributtur aliis ipe
omino nõ colitur cuiꝰ religio
ẽ illũ eẽ unũ aesolũ dmcre¬
dere. Qamat sũmus poeta.
reos omis quiinuentas uita
excoluere ꝑ artes apiro ĩ fero
ẽẽ ip̃mq illũ reptorẽ medici¬
netalis et artis adstigias un¬
das. Sulmine ẽẽ detrusũ. ait
intellegamꝰ quantũ ualet

Expanded text:
omnes reperit: ideoque illi opifices supplicant. Ergo ab his sordibus Minerva ascendit in luminibus exorsus est, ut eam ueneretur quae telam docuit ordiri. quid ille qui uulnera in corporibus sanare docuit? num potest esse praestantior quam qui corpora ipsa formauit, sentiendi ac uiuendi rationem dedit, herbas denique ipsas et cetera quibus medendi ars constat excogitauit ac protulit? At enim dicet aliquis et huic summo qui fecit omnia et illis qui partim profuerunt suam uenerationem esse tribuendam. primum nec factum est umquam ut qui hos coluit, etiam deum coluerit, neque fieri potest, quoniam si honos idem tribuitur aliis, ipse omnino non colitur, cuius religio est illum esse unum ac solum deum credere. clamat summus poeta eos omnes qui inuentas uitam excoluere per artes aput inferos esse ipsumque illum repertorem medicinae talis et artis ad Stygias undas fulmine detrusum, ut intellegamus quantum ualeat
Abbreviated transcription (Latin):
surã oꝑa ip̃ius uitent᷑ oculis.
Quom aũt il la fecerit nec mẽ¬
te quidẽ uidet᷑ qr ut hermes ait.
alortale in mortali tẽporale ꝑ¬
petuo corruptibile incorrupto
ꝓpinquare nõ potest roest ꝓpriꝰ
accedere et intellegentia subse¬
qui. Et rdeot̾renũ ad huc aĩal
rerũ celestiũ pispectionẽ iio capit
qr corpore quasi custodia sep¬
tũ tenet᷑: quonimꝰ soluto acli¬
bero sensu cernat omĩa. Sciat
gͥ qͣm inepte faciat quires enã¬
rabiles querat. hoc ẽ eñ modũ
cõditionis transgredinec ĩtel¬
legere quousq homini liceat.
accetere.Deniq cũ apiret hõi
ueritatẽ deus ea solascire nos
uoluit. que int̾fuit hominem
scire aduitã ꝯsequendã. Que nͦ
ad curiosam et profanã cupidi¬
tatẽ ꝑtinebant reticuit ut ar¬
chana ẽent. Quid gͦ queris que¬
gͦ queris que nec potes scire be
sapientia: si teũẽe unũ et ab ip̃o

Expanded text:
suram? Opera ipsius videntur oculis. suram? Opera ipsius videntur oculis. Quomodo autem illa fecerit, ne mente quidem videtur: quia, ut Hermes ait, mortale immortali, temporale perpetuo, corruptibile incorrupto propinquare non potest, id est propius accedere et intelligentia subsequi. Et ideo terrenum adhuc animal rerum coelestium perspectionem non capit, quia corpore quasi custodia septum tenetur, quominus soluto ac libero sensu cernat omnia. Sciat igitur quam inepte faciat, qui res inenarrabiles quaerit. Hoc est enim modum conditionis suae transgredi, nec intelligere, quousque homini liceat accedere. Denique cum aperiret homini veritatem Deus, ea sola scire nos voluit, quae interfuit hominem scire ad vitam consequendam: quae vero ad curiosam et profanam cupiditatem pertinebant, reticuit, ut arcana essent. Quid ergo quaeris, quae nec potes scire, nesapientia, si et Deum esse unum, et ab ipso
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ hec diuinitus facta : qr qͦ m̃o
facta sint nõ potest iideri. An
tu si educatus in domo fabre¬
facta et ornata: nullã umꝙͣ
fabricã uidissedomũ illã pritaᷤᷤ¬
ses nõẽe ab homine edificatam.
quia quomͦ edificaref ignora¬
res. Idem profecto de domo q̃re¬
res que nunc de mundo exqͥ¬
ris: quib manib quib ferra¬
mtis homo tanta esset opera
molitus: maxime si saxa ingẽ¬
tia. si imñisa cementa uastas
columnas opus totũ sublime
et exelsũ uideres. Nõne hec ti¬
bi humanarsi uiriũ modũ uide¬
rẽt᷑ excedere quia illa nõ iuri¬
b qͣm ratione atq artificio fc̃a
ẽẽ nesciresᷤ. Quodsi homo ĩ quo
nichil ꝑfectũ est. tñ plus efficit
ratione ꝙͣ uires eiꝰ exigue paci¬
unt̾. Quid ͤ quod incredibile ti¬
bi ẽẽ uideat᷑ cum mundus dicaͥ¬
tur factus adeo in quo qr per¬
fectus ẽ. nec sapientia potest ha¬
bere t̾minũ. nec fortitudo men¬

Expanded text:
esse haec divinitus facta, quia quomodo esse haec divinitus facta, quia quomodo facta sint, non potest pervideri. An tu, si educatus in domo fabrefacta et ornata, nullam umquam fabricam vidisses, domum illam putasses non ab homine esse aedificatam; quia, quomodo aedificetur, ignorares? Idem profecto de domo quaereres, quod nunc de mundo requiris; quibus manibus, quibus ferramentis homo tanta esset opera molitus; maxime si saxa ingentia, immensa caementa, vastas columnas, opus totum sublime et excelsum videres, nonne haec tibi humanarum virium modum viderentur excedere, quia illa non tam viribus quam ratione atque artificio facta esse nescires? Quod si homo, in quo nihil perfectum est, tamen plus efficit ratione, quam vires ejus exiguae patiantur, quid est cur incredibile tibi esse videatur, cum mundus dicitur factus a Deo, in quo, quia perfectus est, nec sapientia potest habere terminum, nec fortitudo men
Abbreviated transcription (Latin):
cere i hrmc mundũ nisi ꝑ¬
fectis omib. s ne indici qd̾
poterat. Quomͦ ẽi subsisteret
cĩi fabricaret᷑ desuꝑ celum:
terra subter fundaret᷑. Cum
fortasse humida uł nimiis
rigorib cõparata ꝯcrescerẽt:
uł igneis calorib incota
et sollidata durescerẽt.Aut
stituto: nec frugib aut ani¬
malib natis. Itaq necesse ⁊¬
fuit hominẽ postremo fieri:⁊
cũ iam mundo ceterisq reb
manus sũma ẽẽt imposita⁊
Ue niq sacre liltere docent.⁊
hominẽ fuisse ulrimũ dei opꝰ.
et sic ductũ ẽẽ in hunc mũdũ
quasi in domũ iam paratã et
instructã. Illiꝰ enĩ causa facta
sũt omĩa. Idem etiã poete fa¬
tent᷑. Ouid ẜfecto iam mũdo
et uniu̾sis aĩalib figuratis hoc
adclroit. Sanctius hĩs aĩal i
mentisq captius alte deerat
adhuc et qd̃ dominan incete¬
ra posset natus homo ẽ. Adeo
nefas existimandũ est: ea scru
cõfidebat id neminẽ posse dicẽ.
Quasi ex hoc putandũ sit. ño

Expanded text:
cere in hunc mundum, nisi perfectis omnibus. Sed ne induci quidem poterat: quomodo enim subsisteret, cum fabricaretur desuper coelum, terraque subter fundaretur; cum fortasse humida, vel nimiis rigoribus torporata concrescerent, vel igneis caloribus incocta et solidata durescerent? Aut stituto, nec frugibus, nec animalibus natis? Itaque necesse fuit hominem postremo fieri, cum jam mundo caeterisque rebus manus summa esset imposita. Denique sanctae litterae docent hominem fuisse ultimum Dei opus, et sic inductum fuisse in hunc mundum, quasi in domum jam paratam et instructam: illius enim causa facta sunt omnia. Idem etiam poetae fatentur. Ovidius perfecto jam mundo, et universis animalibus figuratis, hoc addidit: Sanctius his animal, mentisque capacius altae Deerat adhuc, et quod dominari in caetera posset; Natus homo est. Adeo nefas existimandum est ea scrutconfidebat neminem id posse dicere. Quasi vero ex hoc putandum sit, non
Abbreviated transcription (Latin):
ñõ putat em̃datione sua dignos.
bouos aut quos diligit castigat
sepius et assiduis laboribiad
usum uirtutis exercet: nec eos
caducis a mortalib bonis cor¬
rumpiac de prauansinit Uñ
uemini mirũ debet uiderisi pro
nr̃is sepe delictis castigam̃ ad̾o
gr̃as agimꝰ indulgentissimopr̃i
ꝙͦ corruptelã nr̃am ñõ patitur
longius ꝓcedere. ẜ plagis ac uer¬
berib emͣdat ex quo intellegi¬
ri.sicut dederat ante urceis qͦꝵ
nos successores ac posterisumꝰ.
idcireo eũ uoluit subalienadi¬
tione atq impio degere. ne feli
beref᷑ ac dei p̾cepta cõteneret. si¬
cut illi maiores nr̃i: qui sepef
renis ac fragilib his bonis en¬
uati aberraru̾t a disciplins
legis uincula iuperunt. Proui¬
dit gͦ quatinus cultoribꝰsiuis
p̾staret quietẽ si maudata ẜuas¬
sent. et tam̃ eos em̃daret si p̾cep¬
tis nõ obtẽpassent. Itaq netã
corrumpent᷑ ocio quã patres
eoꝵ licentia: p̾mi eos uoluit ab

Expanded text:
non putat emendatione sua dignos. non putat emendatione sua dignos. bonos autem, quos diligit, castigat saepius et adsiduis laboribus ad usum uirtutcaducis ac mortalibus bonis corrumpi ac depravari sinit. » Unde nemini mirum debet videri, si pro nostris saepe delictis castigamur a Deo. gratias agimus indulgentissimo patri, quod corruptelam nostram non patitur longius procedere, sed plagis ac uerberibus emendat. ex quo intellegiri sicut dederat ante Iudaeis, quorum nos successores ac posteri sumus, idcirco eum uoluit sub aliena dicione atque imperio degere, ne rerumberetur ac dei praecepta contemneret sicut illi maiores nostri, qui saepe terrenis ac fragilibus his bonis eneruati aberrarunt a disciplina et legis uincla ruperunt. prouidit ergo quatenus cultoribus suis praestaret quietem, si mandata seruassent, et tamen eos emendaret, si praeceptis non obtemperassent. itaque ne tam corrumperentur otio quam patres eorum licentia, premi eos uoluit ab
Abbreviated transcription (Latin):
tiimortis atq insolentie gerẽs.
nõ extollit se altiꝰ nec erigit su¬
pbũ caput s placrous et ꝯcors.
et coĩs et planus ẽ. quia ꝯditio¬
nẽ suã nouit. Cum gͦ iniuriam
nulli faciat nec aliena cupiat
necsua quoq si ^auferant᷑ defẽ¬
dat cũsciat etia illatã in iuriam
moterate ferre quia iurtute pre¬
ditus ẽ. necesse ẽiustũ hominem
subiectũ ẽẽ in iusto et ꝯtumelii
affici ab insipiente sapientẽ. ut
et ille peccet quia ĩustus ẽ. ⁊hic
ĩ se uitutẽ habeat quia iustus est.
Siquis aũt uolet scire plenius
curmalos et ĩiustos deus poten¬
tes et beatos diuites fieri sinat
pios cõtra humiles miseros in¬
opes ẽe patiat᷑: sumat eũ senece
librũ cui titulus ẽ quare bonis
uiris multa mala accroant. cum
sit prourtentia in quo ille mul¬
ta nõ plane impitia secłari. s sapi¬
ent acpene diuinitꝰ elocutus est.
Ueus inquit honunes ꝓliberis
habet. s cormptos et uitiosos luxu¬
riose ac delicate patif uiuere. qͥa

Expanded text:
tumoris atque insolentiae gerens non extollit se altius nec erigit superbum caput, sed placidus et concors et communis et planus est, quia condicionem suam nouit. cum ergo iniuriam nulli faciat nec aliena cupiat nec sua quoque si ui auferantur defendat, cum sciat etiam inlatam iniuriam moderate ferre, quia uirtute praeditus est, necesse est iustum hominem subiectum esse iniusto et contumeliis adfici ab insipiente sapientem, ut et ille peccet, quia iniustus est, et hic in se uirtutem habeat, quia iustus est si quis autem uolet scire plenius cur malos et iniustos deus potentes beatos diuites fieri sinat, pios contra humiles miseros inopes esse patiatur, sumat eum Senecae librum cui titulus est \'Quare bonis uiris multa mala accidant, cum sit prouidentia\'. in quo ille multa non plane inperitia saeculari, sed sapienter ac paene diuinitus elocutus est. deus inquit homines pro liberis habet, sed corruptos et uitiosos luxuriose ac delicate patitur uiuere, quia
Abbreviated transcription (Latin):
de disse ei qui potenit ĩtellegẽ
ordinationẽ suã. NIam soliste ẽ
quis eũ uidet. ita ut ĩtel legat
qr solus esti et quãtũ gr̃e affe¬
rat cet̾is institutis. hoc celum
ẽ quis rosuspicit t̾ya hec quis
eã colitꝰ. hoc pelagus quis naᷤ¬
uigat: Hic ignis ẽ quis eouti¬

Expanded text:
dedisse ei qui potuerit intellegere ordinationem suam. nam sol iste est: quis eum uidet ita, ut intellegat quia sol est et quantum gratiae adferat ceteris institutis? hoc caelum est: quis id suspicit? terra haec: quis eam colit? hoc pelagus: quis id nauigat? hic ignis est: quis eo uti
Abbreviated transcription (Latin):
S alterũ ei quasi enuilum
posuit ut posset ẽe certanien.
et aliqua ĩspectaculo gratia.
Sic deus cũ bonũ cõstitue¬
ret. cũ uirtute daret. statu¬
it etsa diu̾sa cũ quib illa ꝯ¬
fligerent. Si desit hostis et
pugna. nulla uictoria ẽ. Tol¬
le certam̃. ne uirtus quitez
quoquã est. Quã multasũt
hominũ int̾se et qui uariis
artib cõstituta certamina.
Nemo tam̃ fortior uelocier.
p̾stantior haberefͤ si adu̾sariũ
cũ quo ꝯtenderet ño haberet.
Tnde aũt ab est uictoria ab¬
esse hine et głiamsimul ⁊ pre¬
miũ necessẽ ẽ. Ut g uirtute
ip̃am exercitatione assidua
roboraret. eãq faceret de ma¬
loꝵ cõflictatione ꝑfectã: utrĩi¬
q simul dedit. qr utrũq siñ
altero retinere uĩsuã nõ põt
ueritatis inuitit᷑. Non me
p̃terit quid hoc loco aꝑitiori¬
tiorib possit opponi. Sibonũ
sine malo ẽe nõ põt. qͣmͦ pͥmũ
hominẽ dicis offensũ d̾mĩso¬

Expanded text:
sed alterum ei, quasi aemulum sed alterum ei, quasi aemulum posuit, ut posset esse certamen, et aliqua in spectaculo gratia. Sic Deus, quum bonum constitueret, quum virtutem daret, statuit etiam diversa, cum quibus illa confligerent. Si desit hostis, et pugna, nulla victoria est. Tolle certamen, ne virtus quidem quidquam est. Quam multa sunt hominum inter se, et quam variis artibus constituta certamina? Nemo tamen fortior, velocior, praestantior haberetur, si adversarium, cum quo contenderet, non haberet. Unde autem abest victoria, abesse hinc et gloriam simul, et praemium necesse est. Ut igitur virtutem ipsam exercitatione assidua roboraret, eamque faceret de malorum conflictatione perfectam, utrumque simul dedit, quia utrumque sine altero retinere vim suam non potest. veritatis innititur. « Non me praeterit, quid hoc loco a peritioribus possit opponi. Si bonum sine malo esse non potest, quomodo primum hominem dicis ante offensum Deum in so
Abbreviated transcription (Latin):
nunc aliquis eo cõfugiat ⁊
ut dicat ad ip̃ius culpãꝑti¬
nere. qui et bonũ instituit
et malũ. Cur eñi inalũ uolu¬
it eẽ. si io odio habef̾. Curño
faceret ialũ: Quãquã hũc
iom̃ib fere pͥoriorib libris
docuerim. et idiã supius quã¬
uis leuit attigerini. tam̃sb̾¬
inde admonendũ est. quia
om̃is ratio meoposita ẽ. Mul¬
la eũi uirtus ẽẽ poterat. nisi
diu̾sa fecisse. Nec õĩo appare¬
reuis boni potest. nisi ex ma¬
li cõparatione. Ueo mialu
iuchil aluro ẽ q̃m boni ĩt̾pre¬
tatio. Sublato gͥ malo. etiã
bonũ tolli necesse ẽ. Sileua
manu aut pedẽ amputaue¬
ris. nec corpus erit integrũ.
nec uita ip̃a cõstabit. Adeor
ad cõpagẽ corporis teꝑandã
aptissime cũ textris sunstra
iungunf᷑.: Itẽ sipares calcu¬
los feceris. nemo ludel. Si
uuũ colorẽ circo de deris ne¬
mo spectairoũ putabit sub¬
lata õĩ circensiũ uoluptate.
Quos ꝓfecto qui priꝰ insti¬
tuit amator uniꝰ coloris sit.

Expanded text:
nunc aliquis eo confugiat, ut dicat ad ipsius culpam pertinere, qui et bonum instituit, et malum. Cur enim malum voluit esse, si id odio habet? Cur non faceret malum? Quanquam hoc in omnibus fere prioribus libris docuerim, et id jam superius, quamvis leviter, attigerim; tamen subinde admonendum est, quia omnis ratio in eo posita est. Nulla enim virtus esse poterat, nisi diversa fecisset; nec omnino apparere vis boni potest, nisi ex mali comparatione. Adeo malum nihil aliud est, quam boni interpretatio. Sublato igitur malo, etiam bonum tolli necesse est. Si laevam manum, aut pedem amputaveris, nec corpus erit integrum, nec vita ipsa constabit. Adeo ad compagem corporis temperandam, aptissime cum dextris sinistra junguntur. Item si pares calculos feceris, nemo ludet. Si unum colorem Circo dederis, nemo spectandum putabit, sublata omni Circensium voluptate. Quos profecto qui prius instituit, amator unius coloris fuit:
Abbreviated transcription (Latin):
quedã bona.idest uarias et de¬
lectabiles suauitates. ut earũ
illecebris ĩduceret hoĩem ad
latens malũ. bona aũt admi¬
scuit apparentia quedã mala.
ide erũnas. et miẜias et labores.
quoꝵ aspitate ac molestia of¬
fensus aĩus refugeret a bono
latenti. Hic gͦ sapĩe officiunt
desiderat᷑ ut plus m̃te uideamꝰ
ꝙͣ corpore. ꝙͦ pauci ad modum
facere possunt: qr et uirtus dif¬
ficilis ac rat᷑a ẽ et uoluptas cõ¬
munis ac publica. Ita necesse
ẽ sapientẽ ꝓstulto hri. quidũ
appetit bona que uõ cernunt᷑.
deuitat e manib que uident.
et dũ uitat mala que nõ ĩspi¬
ciunt᷑ incurrit ĩ malaque aute
oculos sunt. Qd̃ accidit nobis.
cũneq cruciatũ neq mortem
ꝓ fide recusamꝰ. quando adsum¬
nunefas cõpellim̃. ut ꝓdita fi¬
de atq obuegato deo uero diy
mortius mortiferisq libenius.
Nec ratio ẽ cur hominẽ deus
et mortalẽ fecerit et malis sub¬
iecerit. licet ip̃ius ea mundu

Expanded text:
quaedam bona, id est varias et dequaedam bona, id est varias et delectabiles suavitates, ut earum illecebris induceret hominem ad latens malum. Bono autem admiscuit apparentia quaedam mala, id est, aerumnas, et miserias, et labores, quorum asperitate ac molestia offensus animus refugeret a bono latenti. Hic ergo sapientiae officium desideratur, ut plus mente videamus, quam corpore: quod pauci admodum facere possunt; quia et virtus difficilis ac rara est, et voluptas communis ac publica. Ita necesse est, sapientem pro stulto haberi, qui dum appetit bona, quae non cernuntur, dimittit e manibus, quae videntur; et dum vitat mala, quae non aspiciuntur, incurrit in mala, quae ante oculos sunt. Quod accidit nobis, cum neque cruciatum, neque mortem pro fide recusamus: quando ad summum nefas compellimur, ut prodita fide atque abnegato Deo vero, diis mortuis mortiferisque libemus. Haec ratio est, cur hominem Deus et mortalem fecerit, et malis subjecerit; licet ipsius causa mundum