comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
in eo sic̃ dixi ꝓmissa terrena os tẽpo¬
ralia recitant᷑. que bona st̃ huiꝰ cor¬
ruptibilis carnis. quãnis eis sempit̾¬
na atq cęlestia. ad nouũ scilicet
testam̃tum ꝑtinentia figurentur:
nc̃ ipsius cordis bonũ ꝓmittit᷑: m̃-¬
tis bonũ. sp̃s bonũ. hoc ẽ intelligi¬
bile bonũ: cũ dicit᷑ dans leges me¬
as in mente eors: & in cordib eor
scribã eas&nde significauit eos
ñ forinsecus terrentẽ legẽ formida¬
turos: s intrinsecus habitantẽ ip¬
sã legis iusticiã dilecturos. Demde
addidit es merced̾e: & ero eis in de¬
u̾: & ipsi erunt mͥ in popłm. Hoc
ẽ illud qͦd de deo ait ille. Michi aũ
ad herere deo bonũ ẽ. Ero inquit
illis in deũ: & ip̃i erunt mͥ populuᷤ.
Qd hoc bono melius. qͥd hac felici¬
tate felicnis. uiuere deo uiuere de
deoͭ apud quẽ ẽ fons uite. & in cuiꝰ
lumine udebimꝰ lumen:  De hac
inta dicit ip̃e dñs. hec est autẽ
unita eterna. ut cognoscant te u¬

Expanded text:
in eo, sicut dixi, promissa terrena et temporalia recitantur, quae bona sunt huius corruptibilis carnis, quamuis eis sempiterna atque caelestia ad nouum scilicet testamentum pertinentia figurentur, nunc ipsius cordis bonum promittitur, mentis bonum. spiritus bonum, hoc est intellegibile bonum. cum dicitur: dans leges meas in mente eorum et in cordibus eorum scribam eas. unde significauit eos non forinsecus terrentem legem formidaturos, sed intrinsecus habitantem ipsam legis iustitiam dilecturos. Deinde addidit et mercedem: et ero eis in deum et ipsi erunt mihi in populum. hoc est illud, quod deo ait ille: mihi autem adhaerere deo bonum est. ero, inquit, illis in deum et ipsi erunt mihi p u lus. quid hoc bono melius, quid hac felicitate felicius uiuere deo, uiuere de deo, apud quem est fons uitae et in cuius lumine uidebimus lumen? de hac uita dicit ipse dominus: haec est autem uita aeterna. ut cognoscant u
Abbreviated transcription (Latin):
nͥ qͥa istã intuebat᷑ ꝓpħiam. cũ dice¬
retͣ in tabulis lapideis. s in tabu-¬
lis cordis carnalib qm̃ hic dictũ ẽ
in cordib scribo eas: ubi nomina¬
tĩ ꝓmissũ ẽ testamentũ nouũ. Qd
st᷑ gͦ leges dei ab ip̃o deo scripte
t᷑ caritas in cordib nr̃is. que plem¬
tudo legis ẽ. & finis p̃cepti. Na qͥa
ueteris testam̃ti ꝓmissa terrena st̃.¬
licet exceptis sacram̃tis que um¬
bra erant futurore. sic̃ ẽ circũcisio
os sabbatũ. & aliȩ dierũ obseruatio¬
nes. & quarũd̃a escarũ cerimoniȩ.¬
& multipler sacrificiors sacrorsq
ritꝰ. que uetustati carnali lege iugo¬
q seruili congruebant. talia conti¬
neat p̃cepta nisticie. qualia nc̃ quoq
obseruare p̃cipimur. que mateime
duab illis tabulis sine figura adũ¬
bratȩ significationis exxp̾ssa st̃. sicuri
est ñ adulterabis. ñ homicidiũ facie ᷤ.
ñ concupisces. & siqͦd ẽ aliud manda

Expanded text:
m, cum diceret: non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis cordibus, quoniam hic dictum est: in cordibus eorum scribo eas, ubi nominatim promissum est testamentum nouum. Quid sunt ergo leges dei ab ipso deo scriptaetur caritas in cordibus nostris, quae plenitudo legis est et finis praecepti? nam quia ueteris testamenti licet exceptis sacramentis, quae umbra erant futurorum, sicut est circumcisio, et sabbatum, et aliae dierum observationes et quarundam escarum cerimoniae et multiplex sacrificiorum sacrorumque ritus, quae uetustati carnali lege iugoque seruili congruebant — talia contineat praecepta iustitiae, qualia nunc quoque obseruare praecipimur, quae maxime duabus illis tabulis sine figura adumbratae significationis expressa sunt, sicuti est: non adulterabis, non homicidium facies, non concup
Abbreviated transcription (Latin):
nichil hesitans: Hec ẽ fides. exx qua
iustus muit. Hec ẽ fides: qua credi¬
t᷑ in eũ qui iustificat impiũ. Hec
ẽ sides ꝑ quã exxcluditur głatio: siue
ut abscedat qua in nobis infłama-¬
mur: siue ut emineat qua in dño
gliamur. Hec est fides qua impe¬
trat᷑ largitas sp̃s. de quo dicit᷑ nos
em̃ sp̃u ex fide spẽ iusticiȩ expe¬
ctamus. Ubi qͥdem queri adhuc po-¬
test. utrũ spem iusticie dixerit qͣm
sperat iusticia: an qua sꝑatur ip̃a
iusticia: q̃m iustus ex fide innuenᷤ
sꝑat utiq uitã eternã. Itaq fides
esuriens sitiensq. iusticiȩ renoua¬
tionẽ de die in diẽ interioris homi¬
nis ꝓficit in eaͥ ce sꝑat in ea satiari
in inta ȩt̾na. uͥ fiet qͦd in psalmo de
deo dicit᷑. qui satiat in bonis deside¬
riũ tim̃. Hec est fides: qua salui fi-¬
unt quib dicit᷑. Gratia salin facti
estis ꝑ fidẽ. & hoc ñ ex uobis. s dĩ do¬
nũ ẽ. Non ex oꝑib ne forte qͥs ex

Expanded text:
ex qua iustus uiuit; haec est fides. qua creditur in eum qui iustificat impium; haec est fides. per quam excluditur gloriatio, siue ut abscedat qua in nobis inflamur siue ut emineat qua in domino gloriamur; haec est fides, qua inpetratur largitas spiritus, de quo dicitur: nos enim spiritu ex fide spem iustitiae expectamus. ubi quidem quaeri adhuc potest, utrum spem iustitiae dixerit, quam sperat iustitia an qua speratur ipsa iustitia, quoniam iustus ex fide uiuens sperat utique uitam aeternam itemque fides esuriens sitiensque iustitiam renouatione de die in diem interioris hominis proficit in ea et sperat in ea satiari in uita aeterna, ubi fiet quod in psalmo de deo dicitur: qui satiat in bonis desiderium tuum. haec est fides, qua salui fiunt, quibus dicitur: gratia salui facti estis per fidem et hoc non ex uobis, sed dei donum est, non ex ope
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓph̾ico testimonio: consũmabo in¬
quit suꝑ domũ isrł. & suꝑ domum
iuida testamentũ nouũ. Qͥ.d est con¬
sũmabo nisi implebo: ñ scd̾m testa¬
mentũ qͦd feci patrib eoꝵs. in die
qua app̃hendi manũ eoꝵs. ut eice-¬
rẽ eos de terra egypti :  Ergo il¬
lud uetus erat: qͥa hoc nouũ ẽ. Un¬
de gͥ illud uetus hoc nouũ. cũ lex
eade impleat᷑ ꝑ testamentũ nouũ
noccã. que ꝑ litterã iubentẽ ce mi¬
nantẽ minime sanabat᷑. dicit᷑ illud
testamentũ uetus: hoc autẽ nouũ
nẽ sanat a uitio uetustatis. Ueni¬
q attende qͦd sequit᷑: &e uide qͣn¬
ta luce fiat ꝑspicuũ: qͦd sibi fiden¬
testam̃tum ẽ inqͥt. qͦd ordinabo do¬
mui isrł. Post dies illos dieit dñs¬

Expanded text:
prophetico testimonio, Consummabo, inquit, super domum Israel et super domum Juda Testamentum Novum: quid est, Consummabo, nisi, Implebo? non secundum Testamentum, quod feci patribus eorum in die, qua adprehendi manum eorum, u t eicerem eos deterra Aegypti? Ergo illud uetus erat, quia hoc nouum est. unde igitur illud uetus, hoc nouum, cum lex eadem inpleatur per testamentum nouum, noxam, quae per litteram iubentem et minantem minime sanabatur, dicitur illud testamentum uetus, hoc autem nouum nouum sanat a uitio uetustatis. denique adtende quod sequitur et uide quanta luce fiat perspicuum, quod sibi fidentestamentum est, inquit, quod ordinabo domui Israhel: post dies illos, dicit d
Abbreviated transcription (Latin):
catis impiis s ꝑ gratiã: hoc quip¬
pe agit inuificans sp̃s. sine quo
littera occidit. Si enĩ data eẽt lexe
que posset uiuificare: om̃ino ede
lege eẽr iusticia. S conclusit oĩa¬
scriptura sub peccato: ut ꝓmissio

Expanded text:
catis impiis, sed per gratiam; hoc quipcatis impiis, sed per gratiam; hoc quippe agit uiuificans spiritus, sine quo littera occidit. s i enim data esset lex, quae posset uiuificare, omnino ex lege esset iustitia. sed conelusit scriptu
Abbreviated transcription (Latin):
nosce dñm: qͥa om̃s cognoscent me
a minore usq ad maiorẽ eors: qͥa
ꝓpitius ero iniqͥtati eoꝵ. ce peccata
eoꝵ ñ memorabor ultra. Qͥd ad hec
dicimus: ᷤ Nẽpe in ueterib libriᷤ.
aut nusqͣm aut difficile p̾ter hẽ
ꝓph̃icum locũ. legit᷑ facta cõmemo¬
ratio testam̃ti noui ut om̃mo ip̃o
nomine appellaret᷑. N̾a multis lo¬
cis hoc significat᷑ & p̃nunciat᷑ fu¬
turũ: s ñ ita ut etiã nomen legat᷑
exp̃ssum. Considera gͥ diligent̾. qͣm
differentiã int̾ duo testamenta id
ẽ uetꝰ ce nouũ ds̃ ẽẽ testatꝰ sit: cũ
dixisset ñ scdm testamentũ qͦd ꝑfe-¬
ci patrib eoꝵ. in die qua app̾hendi
manũ eoꝵs. ut eicerẽ eos de terra
egipti: uide qͦd adineit. qͥa ipsi
ñ ꝑseuerauert̃ in testam̃to meo.
Uitio eors deputat. qͦd in testam̃to
dei ñ ꝑmanserunt: ne lex quã tẽ
accepert̃ culpanda uideat᷑. Ipsa
ẽ enĩ. quã ñ uenit xp̃e soluere s
implere: ñ tñ ꝑ eande̾ legẽ iustifi¬

Expanded text:
cognoscent me a minore usque ad maiorem eorum, quia propitius ero iniquitati eorum et peccata eorum non memoraborultra. quid ad haec dicemus? nempe in ueteribus libris aut nusquam aut difficile praeter hunc propheticum locum legitur facta commemoratio testamenti noui, ut omnino ipso nomine appellaretur. nam multis locis hoc significatur et praenuntiatur futurum, sed non ita, ut etiam nomen legatur expressum. considera igitur diligenter quam differentiam inter duo testamenta, id est netus et nouum, deus esse testatus sit. Cum dixisset: non secundum testamentum, quod feci patribus eorum inmanum eurum, ut eicerem eos de terra Aegypti, uide quid adiunxit: quia ipsi non perseuerauerunt in testamento meo. uitio eorum deputat. quod in testamento dei non permanserunt, ne lex, quam tunc acceperunt, culpanda uideatur.. ipsa est enim, quam non uenit Christus soluere, sed inplere, non tamen per eandem legem iustifi
Abbreviated transcription (Latin):
Nc̃ scio exx parte: tẽ autẽ cognos¬
cã sic̃ o cognitꝰ sũ. P roide etiã ꝑ
hunc ꝓph̾am cuiꝰ testimonũ ꝑtͣcta¬
mus hoc addit᷑: ut in eo merces.
in eo finis. in eo ꝑfectio felicitatis.
in eo beatȩ ȩterneq uitx sũma
consistar. Cũ enĩ dixcisset & ero
quisq eiuẽ suũ. & unusquisq fra¬
trẽ suũ dicens. cognosce dñm: qͥa
om̃s cognoseent me a minore us¬

Expanded text:
ex parle, tunc autem cognoscam sicut et cognitus sum. Proinde etiam per hunc prophetam, cuius testimonium pertractamus, hoc additur, ut in eo merces, in co finis, in eo perfectio felicitatis, in eo beatae aeternaeque uitae summa consistat. cum enim dixisset: et ero quisque ciuem suum et unusquisque fratrem suum dicens: cognosce dum i num, quia omnes cognoscent me a mi
Abbreviated transcription (Latin):
Foe hac ꝓmissione hoc ẽ eoc dei bñ¬
ficio: ip̃a lexc implet᷑. Sine qua ꝓ¬
missione p̃uaricatores facit̾. uł us¬
q ad effectũ mali operis. si etiã re¬
pagula timoris concupiscentiȩ fla¬
ma tͣnscenderit: uł certe in sola
uoluntate. si timor pęnȩ suauita¬
tẽ libidiis incerit. Qͦd enĩ ait
conclusit scriptura om̃ia sub pec¬
cato. ut ꝓmissio ex fide ihu xcp̃i da¬
ret᷑ credentib: ipsius conelusiomᷤˢ¬
utilitas dicta ẽ. N̾a conclusit ad qͦs
usus: nͥ quẽ ad modũ alibi dicit. priꝰ
autẽ quã ueniret fides sub lege
custodiebam̃ conclusi. in eã fidẽ gͦ
postea reuelata est.S ex gͦ data
ẽ. ut gr̃a quereret᷑. Gratia data ẽ:
ut lex impleret᷑. Neq enĩ suo ui¬
tio ñ implebat᷑ lexc: s uitio pruden¬
tiȩ carnis. Eͦd uiciũ ꝑ legẽ demon¬
strandũ: ꝑ gratiã sanandũ fuit. Qłd
enĩ impossibile erat legis. in quo

Expanded text:
 dei beneficio, ipsa lex inpletur, sine qua promissione praeuaricatores facit uel usque ad cffectum mali operis, si etiam repagula timoris concupiscentiae flamma transcenderit, uel certe in sola uoluntate, si timor poenae suauitatem libidinis uicerit. quod enim ait: conclusit scriptura omnia sub peccato, ut promissio ex fide Iesu Christi daretur credentibus, ipsius conclusioutilitas dicta est. nam \'conclusit\' ad quos usus, nisi quemadmodum alibi dicit: prius autem quam ueniret fides, sub lege custodie b amur conclusi in cam fidem quae postea reuelata est? lex ergo data est, ut gratia quaereretur, gratia data est, ut lex inpleretur. neque enim suo uitio non inplebatur lex, sed uitio prudentiae carnis. quod uitium per legem demonstrandum, per gratiam sanandum fuit; quod enim inpossibile cra
Abbreviated transcription (Latin):
aliqͥd figurate scriptũ cuiꝰ est ab¬
surda ꝓprietas ñ accipiamus sic̃ lit¬
tera sonat: s aliud qͦd signifirat
intuentes. interiorẽ hominẽ sp̃uali
cundũ sp̃m uta ce par: uelut si qͥs¬
quã multa que scripta st̃ in canti¬
ca canticoꝵ carnalit̾ accipiat: ñ ad¬

Expanded text:
aliquid figurate scriptum, cuius est abaliquid figurate scriptum, cuius est absurda proprietas, non accipiamus sicut littera sonat, sed aliud quod significat intuentes interiorem hominem spiritali cundum spiritum uita et pax; uelut si quisquam multa quae scripta sunt in Cantico cantico
Abbreviated transcription (Latin):
re debeat. accipiat sp̃m sc̃m: quo fi¬
at in animo eius. delectatio dilectio¬
q summi illius atq in cõmutabiliᷤ
bom. qͦd d̾s est. etiã ñc cũ ad huc ꝑ¬
fidẽ ambulatur ñdũ ꝑ speciẽ. ut
hac sibi uelut arra data gratinti mu¬
neris mardescat inherere creatori:
atq infłamet᷑ accedere ad participa¬
tionẽ illius ueri lumiis. ut ex illo
ei bn sit:ͥa quo habet ut sit. Nła neq
liberũ arbitriũ quicqͣm nisi ad pec¬
candũ ualet. si lateat ueritatis uia:
ce cũ ia qͦd agendũ & qͦd nitandũ
est cȩperit ñ latere. nͥ etiã delec̾tet¬
& ametur: ñ agit᷑. ñ suscipit᷑. ñ bñ
uiuit᷑. Ut autẽ diligatur caritas
Noctrina quippe illa qua manda¬
tũ accipimus continent̾ recteq ui¬
uendi. littera ẽ occidens. nͥ ad sit ui¬
uificans sp̃s. Neq enĩ solo illo mo¬
do intelligendũ est qͦd legimus. lit¬
tera occidit sp̃s autẽ uiuificat. ut

Expanded text:
re debeat accipiat spiritum sanctum, quo fire debeat accipiat spiritum sanctum, quo fiat in animo eius delectatio dilectioque summi illius atque incommutabilis boni, quod deus est, etiam nunc cum per fidem ambulatur, nondum per speciem, ut hac sibi uelut arra data gratuiti muneris inardescat inhaerere creatori atque inflammetur accedere ad participationem illius ueri luminis, ut ex illo ei bene sit, a quo habet ut sit. nam neque liberum arbitrium quicquam nisi ad peccandum ualet, si lateat ueritatis uia; et cum id quod agendum et quo nitendum est coeperit non latere, nisi etiam delectet et ametur, non agitur, non suscipitur, non bene uiuitur. ut autem diligatur, caritasest nobis. Doctrina quippe illa, qua mandatum accipimus continenter recteque uiuendi, littera est occidens, nisi adsit uiuificans spiritus. neque enim solo illo modo intellegendum est quod legimus: littera occidit, spiritus autem uiuificat, ut
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntatis humanȩ uł iusticiã
ꝓficere. Et cũ urgeri cȩperint
quomͦ id p̾sumant asserere fieri¬
sine ope diuina: reprimunt se.
nec hanc uocẽ audent emitte¬
re: qm̃ uident qͣm sit impia ce
ñ ferenda. S annt ideo ista si¬
ne ope diuina ñ fieri qͥa o hõi-¬
nẽ deus creauit cũ libero uolun¬
tatis arbitrio: os dando p̃cepta
ip̃e docet quẽ admodũ homini
sit unuendũ. Et ideo utiq adiuuat
qͦd docendo aufert ignorantiam᷑.
ut sciat homo in oꝑib suis. qͥd eui¬
tare os qͥd appetere debeat: quo¬
ꝑ liberũ arbitriũ naturalit̾ insi-¬
tũ uiã demonstratã ingrediens.
continent̾ os iuste & pie uiuendo.
ad beatã eandeq ȩternã uitã ꝑue¬
nire mereat᷑. Nos autẽ dicimus
humanã uoluntatẽ sic diuinitꝰ
adiuuari ad facienda iusticiã. ut
p̃ter qͦd creatus est homo cũ libero
uoluntatis arbitrio. p̃terq doctrinã
qua ei p̃cipitur quẽadmodũ inue-¬

Expanded text:
voluntatis humanae vel justitiam voluntatis humanae vel justitiam  posse proficere. Et cum urgeri coeperint, quo modo id psine ope diuina, reprimunt se nec hanc uoccm audent emittere, quoniam uident quam sit impia et non ferenda. sed aiunt ideo ista sine ope diuina non fieri, quia et hominem deus creauit cum libero uoluntatis arbitrio et dando praecepta ipse docet quemadmodum homini sit uiuenduin ot in eo utique adiuuat, quod docendo aufert ignorantiam, ut sciat homo in operibus suis quid euitare et qper liberum arbitrium naturaliter insitum viam demonstratam ingrediens, continenter, juste, et pie vivendo, ad beatam, eamdemque aeternam vitam, pervenire mereatur. Nos autem dicimus, humanam voluntatem sic divinitus adjuvari ad faciendam justitiam, ut praeter quam quod creatus est homo cum libero voluntatis arbitrio, et praeter doctrinam, qua ei praecipitur quemadmodum uiue
Abbreviated transcription (Latin):
stimonia scripturarũ quib eoci¬
stimo definitũ. nullũ hominem
hic uiuentẽ. quãuis utat᷑ libero
arbitrio inueniri sine peecato.
sicuti est. ne intres in idiciũ cũ
seruo tuo. q̃m ñ iustificabit᷑ in
conspectu tuo om̃is uiuens. &
cetera talia: quisqͣm d
docere potu
quos sine ullo hic uixisse pecca¬
to. qui ñ eiñ solũ minime aduer¬
satus. uerũetiam plurimũ gratu¬
latꝰ fuerit. ñ mediocrib minden¬
tiȩ stimulis agitat᷑. qͥn etiã si ne¬
mo est aut fuit aut erit qͦd ma¬
gis credo tali puritate ꝑfectus ce
tñ ẽẽ aut fuisse aut fore defendi¬
t᷑ aut putat᷑. qͣntum ego iudica¬
re possũ ñ multũ errat᷑. nec ꝑn¬
ciose cũ quada quisq beniuolen¬
tia fallit᷑. sitñ qui hoc putat se
ip̃m tałe ẽẽ ñ putet. nͥ reuera a
liqͣndo talẽ se ẽẽ ꝑspexcerit. Sed
illis acerrime ac uehementissi
me resistendũ est.: qui putant
sine adiutono dei. ꝑ se ipsã um

Expanded text:
stimonia scripturarum, quibus existimonia scripturarum, quibus existimo definitum nullum hominum hic uiuentem, quamuis utatur libero arbitrio, inueniri sine peccato, sicuti est: ne intres in iudicium cum seruo tuo, quoniam n.on iustificabitur in conspectu tuo omnis uiuens, et cetera talia quisquam docere potuequos sine ullo hic uixisse peccato, qui non ei non solum minime aduersatus, uerum etiam plurimum gratulatus fuerit, non mediocribus inuidentiae stimulis agitatur. quin etiam si nemo est aut fuit aut erit, quod magis credo, tali puritate perfectus et tamen esse aut fuisse aut fore defenditur et putatur, quantum ego iudicare possum, non multum erratur nec perniciose cum quadam quisque beniuolentia fallitur, si tamen qui hoc putat se ipsum talem esse non putet, nisi reuera ac liquido talem se esse perspexerit. Sed illis me resistendum est qui putant sine adjutorio Dei per seipsam vim
Abbreviated transcription (Latin):
est hominũ p̃ter illũ qui ñ tantũ
homo. s etiã natura ds̃ ẽ. in quo ia
ẽẽ ꝑfectũ demonstrare possimus.
Hic fortasse respondeas. ista que cõ¬
memoraui facta ñ ẽẽ & fieri potuis¬
se opera ẽẽ diuma: ut au sit homo
sine peccato. ad opus ipsius hominiᷤ
ꝑtmere. idq opus est optimũ. quo
fiat plena os ꝑfecta os ede om̃i ꝓr-¬
sus parte absoluta iusticia. os ido
ñ ẽẽ credendũ neminẽ fuisse uł
ẽẽ uł fore in hac uita qui hoc opꝰ
impleuerit. si ab homine imple¬
ri potest. S cogitare debes quã¬
uis ad hominẽ id agere ꝑtineat:
hoc quoq munus ẽẽ diuinũ : ato
ideo ñ dubitare opus ẽe diumũ.
Ds̃ est enĩ qui oꝑatur in nobis ait
apłs ce uelle os operari ꝓ bona
uoluntate. Proinde ñ multũ mo¬
lesti st̃: & instandũ est eis. ut si
posst̾ ostendant ita ẽẽ: qui dicuit
uiuere hic hominẽ siue uixisse.
sine ullo om̃mo peccato. N̾a si te¬

Expanded text:
est hominum praeter illum, qui non tantum est hominum praeter illum, qui non tantum homo, sed etiam natura deus est, in quo id esse perfectum demonstrare possimus. Hic fortasse respondeas ista, quae commemoraui facta non esse et fieri potuisse, opera esse diuina, ut autem sit homo sine peccato ad opus ipsius hominis pertinere idque opus esse optimum, quo fiat plena et perfecta et ex omni prorsus parte absoluta iustitia, et ideo non esse credendum neminem uel fuisse uel esse uel fore in hac uita, qui hoc opus inpleuerit, si ab homine inpleri potest. sed cogitare debes, quamuis ad hominem id agere pertineat, hoc quoque munus esse diuinum atque ideo non dubitare opus esse diuinum; deusest enimqui operatur in uobis, ait apostolus, et uelle e t operari pro bona u oluntate. Proinde non multum molesti sunt et instandum est eis, ut, si possunt, ostendant ita esse qui dicunt uiuere hic hominem siue uixisse sine ullo omnino peccato. nam si te
Abbreviated transcription (Latin):
Mectis opuscłis que ad te
nuꝑ elaborain fili carissime mar¬
celline. de baptismo paruulors.
ce de ꝑfectione iusticie hominiᷤ.
qͦd nemo eã in hac uita ul assecu¬
tus uł assecuturus uideat᷑. excep¬
to uno mediatore. qui humana ꝑ¬
pessus est in sim ilitudine carniᷤ
peccati. sine ullo om̃mo peccatu᷑.
rescripsisti te moueri. eo qͦd in pꝰte¬
riore parte duor libroꝵs fieri pos¬
se dixci. ut sit homo sine peccato si
fore. in quo hic iiuente ẽẽt ista ꝑfe¬
ctio. Ab surdũ enĩ tibi uidet᷑ dici
aliqͥd fieri posse. cuiꝰ desit exẽplũ:
cũ sic̃ credo ñ dubites numꝙͣꝵ ẽẽ
factũ. ut ꝑ foramen acus camelus
ne pateret᷑ pugnare potuise. nec
tñ factũ. Uegas fieri potuisse ut se¬
mel gentes ext̾minarent᷑ a terra qͦ
occurrere. que fieri potuisse uł pes¬
se fateamur. & eoꝵ tñ exxẽpla qͦd fã¬
cta sint ꝓferre nequeamus. Unde
ñ ideo negare debemus fieri posse
ut homo sine peccato sit: qͥa nullꝰ

Expanded text:
ectis opusculis, quae ad te nuper elaboravi, fili charissime Marcelline, de Baptismo parvulorum, et de perfectione justitiae hominis, quod eam nemo in hac vita vel assecutus, vel assecuturus videatur, excepto uno Mediatore, qui humana perpessus est in similitudine carnis peccati, sine ullo omnino peccato: rescripsisti te moveri eo, quod in posteriore duorum libro fieri posse dixi, ut sit homo sine peccato, si fore, in quo hic uiuente esset ista perfectio. absurdum enim tibi uidetur dici aliquid fieri posse, cuius desit exemplum, cum, sicut credo, non dubites numquam esse factum, ut per foramen acus camelus ne pateretur, pugnare potuisse nec en factum; legas fieri potuisse, ut semel gentes exterminarentur a terra, quae occurrerequae fieri uel potuisse uel posse fateamur et eorum tamen exempla quod facta sint proferre nequeamus. unde non ideo negare debemus fieri posse, ut homo sine peccato sit, quia nullus
Abbreviated transcription (Latin):
te st̃. & digitus est sp̃s dei ꝑ quẽ scĩ¬
ficam᷑. ut ex fide uiuentes ꝑ dilectio¬
nẽ bñ oꝑemur: quẽ ñ moueat ista
congruentia ibide̾q distantia:  Dies
enĩ qͥnquaginita cõputant᷑ a celebra¬
tione pasche. que occisione figurate
ouis ꝑ moysen fieri p̾cepta ẽ. in sig¬
nificatione utiq futurȩ dñicȩ passio¬
nis: usq ad diẽ qua moyses legem ac¬
cepit in tabulis digito dei conscrip¬
tis. Similit̾ ab occisione es resur¬
rectione illius. qui sic̃ ouis ad im¬
molandũ ductus ẽ. qͥnquaginta
dieb cõpletis. congregatos in unũ
pleuit. In hac mirabili congruen¬
tia illud certe plurimũ distat. qͣd
ibi popłs accedere ad locũ ubi lex
dabat᷑ horrendo terrore ꝓhibetur:
hic autẽ in eos suꝑuenit sp̃s sc̃s:
qui eũ ꝓmissũ expectantes in unũ
fuerant congregati. Ibi in tabulis
lapideis digitus dei operatus est:
hic in cordib hominũ. Ibi gͦ lex ex¬
trinsecus posita ẽ qua iniusti ter¬

Expanded text:
Dei est Spiritus Dei per quem sanctificamur, ut ex fide viventes per dilectionem bene operemur; quem non moveat ista congruentia ibidemque distantia? Dies enim quinquaginta computantur a celebratione Paschae, quae occisione figuratae ovis per Moysen fieri praecepta est , in significationem utique futurae Dominicae passionis, usque ad diem qua Moyses legem accepit in tabulis digito Dei conscriptis: similiter ab occisione et resurrectione illius, qui sicut ouis ad immolandum ductus est, quinquaginta diebus conpletis congregatos in unum nctus, inpleuit. In hac mirabili congruentia. illud certe plurimum distat, quod ibi populus accedere ad locum, ubi lex dabatur, horrendo terrore prohibetur, hic autem in eos superuenit spiritus sanctus, qui eum promissum expectantes in unum fuerant congregati; ibi in tabulis lapideis digitus dei operatus est, hic in cordibus hominum. ibi ergo lex extrinsecus posita est, qua iniusti ter
Abbreviated transcription (Latin):
cuncta disponere: & fortasse ad illud
ipsũ eius latibulũ ꝑtinet. qͦd in eo
decalogo qͥ datus est in monte syna.
hoc solũ p̾cepto figurato occusltatum
ẽ qͦd ad sabbatũ ꝑtinet. Sabbatũ aũ:¬
sc̃ificationis ẽ. Nec uacat qͦd inter
om̃ia opera que fecit ds̃ illic pͥmo
scificatio sonuit: ubi ab om̃ib oꝑi¬
b reqͥeuit. Unde nẽ ñ ẽ disserendi
locus. Uerũtñ qͦd rei de qua agit᷑
satis ẽẽ arbitror. ñ frustra illo die
popłs ab om̃i oꝑe seruili abstinere
p̃ceptus ẽ. quo significat᷑ peccatũ:
nisi qͥa ñ peccare scificationis ẽ. hoc
rȩ positũ ẽ. in qua iudei sabbatum
obseruantꝰ ut hoc ip̃o significaret᷑
nouo testam̃to. fuerat ꝑ xp̃i passi¬
onẽ tanqͣm scissionẽ ueli reuelan¬
auferet᷑ uelamen. Dñs autẽ sp̃s
ẽ. Ubi autẽ sp̃s dñi. ibi libertas. Hic
autẽ sp̃s dei euꝰ dono iustificamur.
quo fit in nobis ut ñ peccare dele-¬

Expanded text:
cuncta disponere. et fortasse ad illud cuncta disponere. et fortasse ad illud ipsum eius latibulum pertinet, quod in eo Decalogo, qui datus est in monte Sina, hoc solum praecepto figurato occultatum est. quod ad sabbatum pertinet. sabbatum auctificationis est. nec uacat. quod inter omnia opera, quae fecit deus, illic primo sanctificatio sonuit. ubi ab omnibus operibus requieuit, unde nunc non est disserendi locus. uerum tamen, quod rei de qua agitur satis esse arbitror, non frustra illo die populus ab omni opere seruili abstinere praeceptus est, quo significatur peccatum, nisi quia non peccatum sanctificationis est, hoc rae positum est, in qua ludaei sabbatum obseruant, ut hoc ipso significaretur nouo testamento fuerat per Christi passionem tamquam scissione ueli reuelanauferetur uelamen. Dominus autem spiritus est; ubi autem spiritus domini, ibi libertas. hic autem spiritus dei, cuius dono iustificamur, quo fit in nobis ut non peccare dele
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃e mente sermo legi dei.carne aũ
legi peccati.Apparet gͥ litterȩ ue¬
tustatẽ si desit nouitas sp̃s. reos fa¬
cere potius cognitione peccati: quã
liberare a peccato. Unde os alibi scͥp¬
tũ ẽ. Qui apponit scientiã apponit
dolorẽ: ñ qͥa ipsa leoc malũ est: s qͥa
mandatũ bonũ habet in littera de¬
monstrante. ñ adiuante sp̃u. Qd
mandatũ si fit timore penȩ ñ amo¬
re iusticiȩ̾ seruilit̾ fit ñ liberalit̾:
os ideo nec fit. Non enĩ fructus ẽ
bonus: qͥ de caritatis radice ñ sur¬
git. Poiro autẽ si ad sit fides quȩ¬
ꝑ dilectionẽ oꝑatur: incipit conde¬
lectari legi dei scd̃m int̾iorẽ homi¬
nẽ. Que delectatio ñ littere s sp̃e
donũ ẽ. etiã si alia lex in membriᷤ
adhuc repugnat legi mentis: donec
in nouitatẽ que de die in diẽ in in¬
teriore homine auget᷑ tota uetustaᷤ
mutata ꝑtͣnseat.liberante nos de
euangłio reuelata ẽ. dispensatione
tẽpoꝵ ordinatissima. sic̃ d̃s nouit

Expanded text:
ipse mente seruio legidei, carne antem legi peccati. Apparet igitur litterae uetustatem, si desit nouitas spiritus, reos facere potius cognitione peccati quam liberare a peccato. unde et alibi scriptum est: qui apponit scientiam, apponit dolor e m, non quia ipsa lex malum est, sed quia mandatum bonum habet in littera demonstrante, non in adiuuante spiritu. quod mandatum si fit timore poenae, non amore iustitiae, seruiliter fit, non liberaliter et ideo nec fit. non enim fructus est bonus, qui de caritatis radice non surgit. porro autem si adsit fides, qu dilectionem operatur, incipit condelectari legi dei secundum interiorem hominem, quae delectatio non litterae, sed spiritus donum est, etiamsi alia lex in membris adhuc repugnat legi mentis, donec in nouitatem, quae de die in diem in interiore homine augetur. tota uetustas mutata pertranseat liberante nos de euangelio reuelata est dispensatione temporum ordinatissima, sicut deus nouit
Abbreviated transcription (Latin):
peccatũ in mundo fuit. percatum
autẽ ñ deputabat᷑ cũ lex ñ eẽt: ce
illud qͦd iam tociens cõmemoraui-¬
mus. ꝑ legẽ cognitio peccati. mai¬
meq illud ubi eudentius exp̃s¬
sit unde agitur. concupiscentiã
nesciebã nͥ lex diceret ñ concuppͤ¬
ces  ͤᷤ Quẽ totũ locũ attende. os
uide utrũ quicqͣm ꝓpt̾ cireũcisi
onẽ uł sabbatũ. uł quio aliud um¬
bratilis sacram̃ti. ac ñ totũ ꝓpter
hoc dicat. qͦd littera ꝓhibens pec¬
catũ ñ uiuificat hominẽ. s potiꝰ
occidit augendo concupiscentiã.
& inqͥtatẽ p̃uaricatione cumulan¬
do. nͥ liberet gr̃a ꝑ legẽ fidĩ que
ẽ in ap̃o iħu. cũ diffundit᷑ caritas

Expanded text:
atum autem non deputabatur, cum lex non esset, et illud, quod iam totiens commemorauimus: per legem cognitio peccati, maximeque illud, ubi euidentius expressit unde agitur: concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: non concupisces? Quem totum locum adtende et uide utrum qonem vel sabbatum, vel quid aliud umbratilis sacramenti, ac non totum propter hoc dicat, quod littera prohibens peccatum non vivificat hominem, sed potius occidit, augendo concupiscentiam, niquitatem praevaricatione cumulando, nisi liberet gratia per legem fidei quae est in Christo Jesu, cum diffunditur charitas
Abbreviated transcription (Latin):
eius que euacuat᷑: quare ñ magis mi¬
nistratio sp̃s erit in gła. Idõ simini¬
stratio dãnationis in gła ẽ: multoma¬
gis abundabit ministeriũ iusticiȩ
ingła. Dici de his uerbis multa poᷤ¬
st̃: s pꝰtea fortasse oportumus. Nũc
aut̃ adũte quã dicat litteram que
occidit: cui uelut econtͣrio inuifican¬
tẽ ingerit sp̃m. Ea certe ẽ ministra¬
tio mortis in litteris figurata lapile¬
is or ministratio danationis: qͥa lex
subintrauit ut abundaret delictũ.
Porro autẽ p̃cepta ip̃a tã st̃ utilia
facienti atq salubria ut nisi qͥs ea
fecerit. uitã habere ñ possit. An
uͦ ꝓpter unũ p̃ceptũ qͦd ibi de sab¬
bato est positũ. dictus ẽ decalogus
uttera occidens. q̃m quisqͥs illũ diẽ
sic̃ littera sonat nc̃ usq obseruat.
carnalit̾ sapit. sapere enĩ scđ̃m car¬
nẽ mois est: & illa nouẽ p̃cepta que
si recte obseruant᷑ ut scripta suit.
ñ ad legẽ operũ exc qua nemo iusti¬

Expanded text:
 quare non magis ministratio spiritus erit in gloria? si enim ministratio damnationis gloria est, multo magis abundabit ministratio iustitiae in gloria. dici de his uerbis multa possunt, sed postea forta?se oportunius. nunc autem aduerte quam dicat litteram quae occidit, cui uelut e contrario uiuificantem ingerit spiritum. ea certe est ministratio mortis in litteris figurata lapideis et ministratio damnationis, quia lex subintrauit, ut abundaret delictum. porro autem praecepta ipsa tam sunt utilia facienti atque salubria, ut nisi quis ea fecerit uitam habere non possit. an uero propter unum praeceptum, quod ibi de sabbato positum est, dictus est Decalogus littera occidens, quoniam quisquis illum diem. sicut littera sonat, nunc usque obseruat, carnaliter sapit — sapere autem secundum carnem mors est – et illa nouem praecepta quae sic recte obseruantur, ut scripta sunt, non ad legem operum, ex qua nemo iusti
Abbreviated transcription (Latin):
cit. Cũ enĩ gentes que legẽ ñ habẽt
naturalit̾ que legis st̃ faciunt. &
cetera que iã supͣ cõmemoraui. Pro¬
inde ñ uidet᷑ alios hic significasse
sub nomine gentiũ. quã eos quos
nomine greci supͣ significabat cũ
diceret iudeo primũ & greco. Por-¬
ro si euangłm uirtus dei ẽ in salu¬
tẽ om̃i credenti. iudeo primũ &
greco: os ira ce indignatio ee tribu¬
latio os angustia. in omnẽ animã

Expanded text:
cit: cum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt et cetera quae iam supra commemoraui. proinde non uidetur alios hic significasse sub nomine gentium quam eos, quos nomine Graeci supra significabat. cum diceret: Iudaeo primum et Graeco. porro si euangelium uirtus dei est in salutem omni credenti. Iudaeo primum et Graeco, et ira et indignatio, tribulatio et angust
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ mortẽ. Ipsa ẽ gͦ littera occidens:
que dicit ñ concupisces. De qua
itẽ dicit. qͦd pauloante commnemo¬
raui. Per legẽ enĩcogntio pecca¬
ti. Nunc autẽ sine lege iusticia dĩ
manifestata ẽ: testificata ꝑ legem

Expanded text:
est mortem. ipsa est ergo littera occidens, quae dicit: non concupisces. de qua item dicit quod paulo ante commemoraui: per legem enim cognitio peccati. nunc autem sine lege iustitia dei manifestata est, testificata per legem
Abbreviated transcription (Latin):
cent me a minore usq ad maiorẽ
eoꝵ̾. mor addidit. qui ꝓpitius ero
iniqͥtati eoꝵ: os peccata eors ñ me¬
morabor ultra. Per legẽ gͦ factoꝵ
dieit dñs. ñ concupisces. Per legẽ
sid̾ĩ dicit dñs. sine me nichil po¬
testis facere. Agebat enĩ de boniᷤ
oꝑib: hoc ẽ de palmmitũ fructibus.
Cũ gͥ hec appareat distantia uete¬
ris ac noui testam̃ti. qͦd lex ibi in
tabulis. hic in cordib seribit᷑. ut
qͦd ibi fori secus terret. hic dele¬
ctet intrinsecus. ibiq fiat p̾uarica¬
tor ꝑ occidentẽ litterã. hic delecte
ẽ. qͦd ds adiuuet nos ad operandũ
iusticiã. atq oꝑet᷑ in nob̾ os uelle ce
oꝑari ꝓ bona uoluntate: qͥa p̃ceptiᷤ
iusticie formsecus insonat sensib
nr̃is:. s qͥa intrinserus increm̃tum
dat. diffundendo caritatẽ in cordibꝰ¬

Expanded text:
a minore usque ad majorem eorum; mox addidit, Quia propitius ero iniquitati eorum, et peccata eorum non memorabor ultra. Per legem ergo factorum dicit Dominus, Non concupisces : per legem fidei dicit Dominus, Sine me nihil potestis facere ; agebat enim de bonis operibus, hoc est, de palmitum fructibus. Cum igitur haec appareat distantia Veteris et Novi Testamenti, quod lex ibi in tabulis, hic in cordibus scribitur, ut quod ibi forinsecus terret, hic delectet intrinsecus, ibique fiat praevaricator per occidentem litteram, hic dilector erandam iustitiam atque operetur in nobis et uelle et operari pro bona uoluntate, quia praeceptis iustitiae forinsecus insonat sensibus nostris, sed quia intrinsecus incrementum dat diffundendo caritatem in cordib
Abbreviated transcription (Latin):
scriptã in cordib habere legẽ. que
ad nouũ ꝑtinẽt sacramentũ: ad
hoc enĩ unde uenerit intuendũ
est.Primo euangłm cõmendans
ait.Uirtus enĩ dei ẽ in salutẽ oĩ
credenti. iudeo primũ os greco. Iu¬
sticia enĩ dei in eo reuelat᷑ ex fule
in fide: sic̃ scriptũ est. Instus autẽ:
ex fide uiuit. Deinde loquit᷑ de
illis impiis quib ꝓpter suꝑbiã nec
cognitio dei ꝓfuit: qͥa ñ sic̃ deũ głi¬
ficauert̃ aut gr̃as egert̃. Inde tͣnsit
ad eos qui iudicant ce agunt talia
qualia condenant. nimirũ ꝓpter
huc eos nominatĩ ñ exxprimat. Et
in eo dicit. ira ce indignatio tribula-¬
tio &s angustia i omnẽ anmã ho¬
minis oꝑantis malũ: iudei primũ

Expanded text:
scriptam in cordibus habere legem, quae scriptam in cordibus habere legem, quae ad Novum pertinent Testamentum? Ad hoc enim unde venerit, intuendum est. Primo Evangelium commendans, ait: Virtus enim Dei est in salutem omni credenti, Judaeo primum est Grstitia enim dei in eo reuelatur ex fide in fidem, sicut scriptum e s t: iustus autem ex fide uiuit. deinde loquitur de illis impiis, quibus propter superbiam nec cognitio dei profuit, quia non sicut deum glorificauerunt aut gratias egerunt. inde transit ad eos, qui iudicant et agunt talia, qualia 20 condemnant, nimirum proptehuc eos nominatim non exprimat, et in eo dicit: ira et indignatio, tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum, Iudaei prim
Abbreviated transcription (Latin):
U idendũ ẽ autẽ quomͦ dicat apls.
cũ enĩ gentes quȩ legẽ ñ habent
naturalit̾ que legis st̃ faciunt. hi
legẽ ñ habentes ip̃i sibi st̃ lex. qui
ostendunt opus legis scriptũ in
cordib suis. ne uideat᷑ ñ ẽẽ certa
distantia noui testam̃ti. qͦd leges
suas dñs in cordib popłi sin serip¬
turũ ẽẽ ꝓmisit. qͣndoquidẽ hoc
gentes naturalit̾ habeant. Pertͣctan¬
da gͥ hec questio. que ñ mediocris
exorta ẽ. Dicet enĩ aliqͥs. Si ds̃ hĩe
discerint a uetere testam̃to nouũ.
qͦd in uetere legẽ suã scripsit in
tabulis. in nouo autẽ scripsit in
cordib. fideles noui testamenti un¬
de discernunt᷑ a gentib. que habent
opus legis scriptũ in cordib suis.
quo naturalit̾ que legis st̃ faciũt.
quodamͦ illo popło uetere potio¬
res. qui legem accepit in tabulis.
ce nouo populo potiores. quibus
hoc prestatur per testamentũ nouũ.
quod his natura iam prestitit. An
forte eas gentes cõmemoraiit apl̃s

Expanded text:
Videndum est autem quomodo dicat apostolus: cum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt, hi legem non habentes ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, ne uideatur non esse certa distantia noui testamenti, quod leges suas dominus in cordibus populi sui se scripturum esse promisit, quando quidem hoc gentes naturaliter habeant. pertractanda igitur haec quaestio, quae non mediocris exorta est. dicet enim aliquis: \'si deus hinc discernit a uetere testamento nouum. quod in uetere legem suam scripsit in tabulis, in Novo autem scripsit in cordibus: fideles Novi Testamenti unde discernuntur a Gentibus, quae habent opus legis scriptum in cordibus suis, quo naturaliter quae legis sunt faciunt; quasi jam illo populo vetere potiores, qui legem accepit in tabulis, et novo populo priores, cui hoc praestatur per Testamentum Novum, quod his natura jam praestitit? 44. An forte eas gentes commemoravit Apostolus,
Abbreviated transcription (Latin):
s tamqͣm de his que ꝓprie st̃̾ bo
pulsi a diuine stabilitate substan¬
tiȩ: etiã magni quidã uiri ad idola-¬
trie dedecus defluxert. & nde ide
apłs in eade epła in qua uehemenᷤ
defensor ẽ gr̃e. cũ se dixisset grecis
ac barbaris sapientib & insipien¬
tib debitorẽ. & ideo qͦd ad ip̃m ꝑti

Expanded text:
sed tamquam de his quae proprie sunt bona sed tamquam de his quae proprie sunt bona pulsi a diuinae stabilitate substantiae etiam magni quidam uiri ad idololatriae dedecus defluxerunt. unde idem apostolus in eadem epistola, in qua uehemens defensor est gratiae. cum se dixisset esse Graecis ac barbaris, sapientibus et insipientibus debitorem et id
Abbreviated transcription (Latin):
fidei quisq cognoscit. siquid bñ
unut dei gr̃a se habere: & ut ꝑ¬
ficiat᷑ in dilectione iusticiȩ. ñ se
alunde consecuturũ. Que cogi¬
tatio piũ facit: qͥa pietas est ue¬
ra sapientia. Pietatẽ dico. quã
pe cõmendata ẽ: cũ dictũ est ho¬
mini qͦd in libro iob legit᷑. Ecce
pietas est sapientia. Theo sebia
porro si ad uerbi originẽ latme
exp̃ssam interp̃taret᷑. dei cultꝰ di¬
ci poterat. qui in hoc marenne
constitutꝰ ẽ. ut ei anima ñ sit ingͦ¬
taWnde os in ip̃o uerissimo & sin¬
głari sacrificio. dño deo nr̃o agere
gr̃as admonemur. Erit autẽ in¬
grata. si qͦd illi ex deo est. sibi tri¬
buerit. p̃cipueq iusticiã euiꝰ oꝑi¬
b ueluti ꝓpriis. &s uelut a se met
ipsa sibimet partis. ñ uulgarit᷑
tanqͣm ex diuitiis. aut mẽbroꝵ
forma aut eloqͤntia. ceterisq siue
ext̾nis siue corporis siue animi bo¬
nsꝰ quȩ habere etiã scelerati solẽt.

Expanded text:
fidei quisque cognoscit, si quid bene fidei quisque cognoscit, si quid bene uiuit, dei gratia se habere et, ut perficiatur in dilectione iustitiae, non se aliunde consecuturum. Quae cogitatio pium facit, quia pietas est uera sapientia — pietatem dico quam pe commendata est, cum dictum est homini, quod in libro Iob logitur: ecce pietas est sapientia. θεοσέβεια porro, si ad uerbi originem latine expressam interpretaretur, dei cultus dici poterat, qui in hoc maxime constitutus est, ut anima ei non sit ingrata; unde et in ipso uerissimo et singulari sacrificio, domino deo nostro, agere gratias admonemur. erit autem ingrata, si quod illi ex deo est, sibi tribuerit praecipueque iustitiam, cuius operibus uelut propriis et uelut a semet ipsa sibimet partis non uulgariter tamquam ex diuitiis aut membrorum forma aut eloquentia ceterisque siue externis siue corporis siue animi bonis, quae habere etiam scelerati solent,
Abbreviated transcription (Latin):
nabunt: ut etĩa iustus bona lege
legitime utat᷑. se tñ iusto lex impo¬
sita ñ sit. Non enĩ exc ea nistifica¬
tꝰ est. s ex lege fidĩ. qua credidit
nullom᷑ posse sue infirmitati ad
nisi diuina gr̃a subueniri. Ideo di¬
s ꝑ legẽ ficdĩ. Si ue głationẽ dixce¬
rit laudabiłe quȩ in dño ẽ. eain¬
q excclusã. id est ñ ut abscederet
pulsã s ut emineret ex pressã.
unde &e exclusores dicuntur qui¬
dã artifices argentarii. hinc est
& illud in psalmis. ut exccludan¬
t̾ hi qui ꝓbati st̃ argento. ut emi¬
neant qui ꝓbati st̃ eloquio dm̃.
nã os alibi dicit᷑. eloqͥa dñi eloqͥa
casta argentũ igne examinatũ:
siue głationẽ uiciosã de supbia
uenientẽ cõmemorare uoluerit.
eoꝵs scilicet qui cũ sibi iuste ui¬
dent᷑ inuere. ita głantur quasi ñ
acceperint. eamq ñ ꝑ legẽ facto¬
rũ s ꝑ legem fidei dicit exclusã.
id est eiectã &e abiectã: qͥa ꝑ legem

Expanded text:
nabunt, ut etiam iustus bona lege nabunt, ut etiam iustus bona lege legitime utatur et tamen iusto lex posita non sit; non enim ex ea iustificatus est, sed ex lege fidei. qua credidit nullo modo posse suae infirmitati ad nisi diuina gratia subueniri. Ideo diper legem fidei. siue gloriationem dixerit laudabilem, quae in domino est, eamque exclusam, id est non ut abscederet pulsam, sed ut emineret expressam — unde et exclusores dicuntur quidam artifices argentarii; hinc est et illud in Psalmis: ut excludantur hi qui probati sunt argento. hoc est ut emineant qui probati sunt eloquio domini. nam et alibi dicitur: eloquia domini eloquia casta. argentum igne examinatum — siue gloriationem uitiosam de superbia uenientem commemorare uoluerit, eorum scilicet, qui cum sibi iuste uidentur uiuere, ita gloriantur, quasi non acceperint, eamque non per legem factorum, sed per legem fidei dicit exclusam, id est eiectam et abiectam, quia per legem
Abbreviated transcription (Latin):
te. Hec est gla. de qua dictũ ẽ. Om̃s
enĩ peccauert̃. c egent gl̾a dei. Et
hec est gr̃a de qua continuo dicit:
iustificati gratis ꝑ gr̃am ipsius. In¬
iustus gͦ legitime lege utit᷑ ut
iustus fiatꝰ qͦd cũ factus fuerit. ea
iã ñ utatur tanqͣm uehiculo cũ
puenerit. uł potiꝰ ut supͣdicta si¬
militudine apłi utar. tamqͣm pe-¬
dagogo cũ eruditus fuerit .Q. uo¬
mͦ enĩ iusto lex ñ est imposita. si
& iusto ẽ necessariaͥñ qua in iustꝰ
ad iustificantẽ grãm ꝑducat᷑. s qͦd
legitime iã iustus utatur.An
forte immo uͦ ñ forte. s certe sic
legitime utit᷑ lege iam iustuscũ
eã terrendis imponit iniustis. ut
cũ & in ipsis cȩperit inolite con¬
cupiscentiȩ morb. incentiuo ꝓhi¬
bitionis os cumulo p̃uaricatiomᷤᷤ
augeri. confugiant ꝑ fił̾e ad iu¬
stificantẽ gr̃am: & ꝑ donũ sp̃s sia¬
uitate iusticiȩ delectati. penã lit¬
tere minantis euadãt. Ita ñ er̃t
contͣria. neq int̾ se duo ista pug¬

Expanded text:
te . Haec est gloria de qua dictum est, Omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei: et haec est gratia de qua continuo dicit, Justificati gratis per gratiam ipsius. Injustus ergo legitime lege utitur, ut justus fiat; quod cum factus fuerit, ea jam non utatur tanquam vehiculo cum pervenerit, vel potius, ut supra dicta similitudine Apostoli utar, tanquam paedagogo cum eruditus fuerit. quomodo enim iusto lex non est posita, si et iusto est necessaria, non qua iniustus ad iustificantem gratiam perducatur, sed qua legitime iam iustus utatur? an forte, immo uero non forte, sed certe sic legitime utitur lege iam iustus, cum eam terrendis inponit iniustis, ut cum et in ipsis coeperit inolitae concupiscentiae morbus incentiuo prohibitionis et cumulo praeuaricationis augeri, confugiant per fidem ad iustificantem gratiam et per donum spiritus suauitate iustitiae delectati poenam litterae minantis euadant? ita non erunt contraria neque inter se duo ista pug
Abbreviated transcription (Latin):
os ideo eis ꝑ uelũ loquebat᷑. hoc sig¬
nificat. qͥa littera legis iustificat ne¬
minẽ. s uelamen positũ ẽ in lectiõe
ueteris testamenti. donec ad xp̃m tnͣs¬
eat᷑ & auferat᷑ uelamen. id est tͣnsea¬
t᷑ ad gratiã. oe intelligat᷑ ab ip̃o nobiᷤ
ẽẽ iustificationẽ qua iustificat᷑ qͦd iu¬
bet. qui ꝓpt̾ra iubet. ut nos deficien¬
tes ad illũ confugiamus. Ideo ingilan-¬
uirib tribueret᷑. continuo cõmen¬
dauit unde agit᷑ dicens. Non qͦd ido-¬
nei simus cogitare aliqͥd a nobis qͣ¬
si ex nobismet ipsis s sufficientia

Expanded text:
et ideo eis per uelum loquebatur, hoc siget ideo eis per uelum loquebatur, hoc significat, quia littera legis iustificat neminem, sed uelamen positum est in lectione ueteris testamenti, donec ad Christum transeatur et auferatur uelamen, id est transeatur ad gratiam et intellegatur ab ipso nobis esse iustificationem, qua faciamus quod iubet. qui propterea iubet, ut in nobis deficientes ad illum confugiamus. ideo uigilanuiribus tribueretur, continuo commcndauit unde agitur dicens: non quia idonei sumus cogitare aliquid quasi ex nobismet ipsis, sed sufficientia
Abbreviated transcription (Latin):
Huic prudentia carnis ñ est sub¬
iecta: neq enĩ potest. S ad hanc
prudentiã carnis terrenda. cũ in
tabulis scribunt᷑ opera caritatis
lex ẽ operũ: os littera occidens p̃ua¬
ricatorẽ. Cũ autẽ ip̃a caritas dif¬
fundit᷑ in corde credentiũ lex est
fidiꝰ. & sp̃s uiuificans dilectorẽ. hi¬
de nc̃ quẽ admodũ consonet ista diᷤ¬
cretio illis apłicis uerbis. que pau¬
lo ante ob aliud cõmemorata os di¬
ugentꝰ ꝑ tͣctandla distulerã. Mam¬
festati inquit. q̃m estis epła xep̃i
lapideis. s in tabulis cordis carnali¬
b. Ecce quẽ ad modũ ostendit qͥa il¬
lud extͣ hominẽ scribit᷑. ut eũ forin¬
secus terrificet: hoc in ip̃o homine.
ut eũ intrinsecus iustificet. Carna¬
les autẽ tabulas cordis dixit ñ car¬
nalis prudentiȩ. s tanqͣm unuentiᷤ
sensũq habentis in cõparatione la¬
pidis qui sine sensu est. os qͦd pau¬
lopꝰt dicit. qͦd ñ poterant intendere
filii isrł usq in finẽ uultus moysi.

Expanded text:
huic prudentia carnis non est subiecta; neque enim potest. sed ad hanc prudentiam carnis terrendam cum in tabulis scribuntur opera caritatis, lex est operum et littera occidens praeuaricatorem; cum autem ipsa caritas diffunditur in corde credentium, lex est fidei et spiritus uiuificans dilectorem. Vide nunc quemadmodum consonet ista discretio illis apostolicis uerbis, quae paulo ante ob aliud commemorata et diligentius pertractanda distuleram. manifestati, inquit, quoniam estis epistola bulis cordis carnalibus. ecce quemadmodum ostendit, quia illud extra hominem scribitur, ut eum forinsecus terrificet, hoc in ipso homine, ut eum intrinsecus iustificet. carnales autem tabulas cordis dixit non carnalis prudentiae, sed tamquam uiuentes sensumque habentes in conparatione lapidis, qui sine sensu est. et quod paulo post dicit, quod non poterant intendere filii Israhel usque in finem uultus Moysi
Abbreviated transcription (Latin):
de accepta lege se ertollerent. p̾t¬
ea quã dixxit peccatũ os mortẽ ꝑ u
nũ hominẽ intrasse in genus huma
tã ȩternã. illũ adam. hunc aptissi
sub intͣuit. ut abundaret delictũ.
Ubi autẽ abundauit delictũ. suꝑ¬
abundaint gr̃a ut quẽadmodũ reg

Expanded text:
de accepta lege se extollerent, postde accepta lege se extollerent, posteaquam dixit peccatum et mortem per unum hominem intrasse in genus humantam aeternam, illum Adam, hunc Christumsubintrauit, ut abundaret delictum; ubi autem abundauit delictum, superabundauit gratia, ut qu
Abbreviated transcription (Latin):
ctionẽ. etiã in hac uita ẽẽ possibiłe
negare ñ possumus: qͥa om̃ia possi¬
bilia st̃ deo. siue que facit sola sua
uoluntate. siue que cooꝑantib cre¬
ature sue uoluntatib a se fieri pos¬
se constituit: ac ꝑ hoc quicqͥd eoꝵ ñ
facit. sine excẽplo est qͥdem in oꝑib
factis. s apud deũ & in eius uirtute
habet causam qua fieri possit. & in
eiꝰ sapientia quare ñ factũ sit. Que
causa etiã si lateat hominẽ: ñ se ob¬
liuiscat᷑ eẽ hominẽ. nec ꝓpt̾ea deo
det insipientiã. qͥ a ñ plene capit
romanos explicantẽ satisq mon¬
strantẽ qͦd scripsit ad corinthios
littera occidit. sp̃s autẽ inuificat:
sic magis accipiendũ quẽ admodũ
supͣdiximus. qm̃ legis littera que
occidit. Sciri enĩ facit peccatũ po¬
tius quã caueri& ideo magis auge¬
ri quã minui: qͥa malȩ concupiscen¬
tiȩ etiã p̃uaricatio legis accedit.
ne iudei aduersus ceteras gentes

Expanded text:
ctionem etiam in hac uita esse possibilem ctionem etiam in hac uita esse possibilem negare non possumus quia omnia possibilia sunt deo, siue quae facit sola sua uoluntate siue quae cooperantibus creaturae suae uoluntatibus a se fieri posse constituit. ac per hoc quicquid eorum non facit, sine exemplo est quidem in operibus factis, sed apud deum et in eius uirtute habet causam qua fieri possit et in eius sapientia quare non factum sit; quae causa etiamsi lateat hominem, non se obliuiscatur esse hominem nec proptera deo det insipientiam, quia non plene capit stolum ad Romanos explicantem satisque monstrantem quod scripsit ad Corinthios: littera occidit, spiritus autem uiuificat, sic magis accipiendum quemadmodum supra diximus, quoniam legis littera quaeoccidit; sciri enim facit peccatum potius quam caueri et ideo magis augeri quam minui, quia malae concupiscentiae etiam praeuaricatio legis accedit. ne Iudaei aduersus ceteras gentes