comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
secutus: incidit in latrones. Cumq unus
securim eleuatam in caput er uibrasset: ictũ
ferientis dextere sustinuit alter. Hinctis
tam̃ post tergum manibe: uni seruandus
& custodiendus traditur. Qui cũ eum ad
remotiora duxisset: ꝑcunctari ab eo cepit
quie nam eẽt. Respondit xp̃ianum se ẽẽ.
Querebat etiam ab eo an timeret. Gime uͦ
constantissime. ꝓfitetur nunqͣm se fuisse¬
tam securum: quia seiret mised̃iam cdi ma¬
xime in temptationib affuturã: se magis
illi dolere. qui xp̃i misccłia utpote latrocinia
exercens eẽt indignus. Ingressusq euãgłi¬
cam disputationẽ: u̾bum cdĩ latroni p̃dica¬
bat. Quid longius morer. Latro credidit:
ꝓsecutusq martinũ uis reddidit: orans
ut ꝓ se dñm p̾caretur. Id̃emꝙ postea religio¬
sam agere iusus uitam est: adeo ut hec quȩ
supra retulimus ab pso audita dicant᷑. Igit᷑
martinus inde ꝓgressus cũ mediolanũ p̾te¬

Expanded text:
secutus incidit in latrones. cumque unus secutus incidit in latrones. cumque unus securi eleuata in caput eius librasset ictum, ferientis dexteram sustinuit alter: uinctis tamen post tergum manibus uni adseruandus et spoliandus traditur. qui cum eum ad remotiora duxisset, percontari ab eo coepit, quisnam esset. respondit Christianum se esse. quaerebat etiam ab eo an timeret. tum uero constantissime profitetur, numquam se tam fuisse securum, quia sciret misericordiam Domini maxime in temptationibus adfuturam: se magis illi dolere, qui Christi misericordia utpote latrocinia exercens esset indignus. ingressusque euangelicam disputationem uerbum Dei latroni praedicabat. quid longius morer? latro credidit prosecutusque Martinum uiae reddidit, orans ut pro ae Dominum precaretur. idemque postea religiosam agens uitam uisus est, adeo ut haec, quae supra rettulimus, ex ipso audita dicantur. Igitur Martinus inde progressus cum Mediolanum praete
Abbreviated transcription (Latin):
expetiuit: & aliqͣndiu apũd eũ cõmoratꝰ ẽ.
Temptauit autẽ. idem sc̃s hylarius. imposi¬
to diaconii officio sibi eum artius implica¬
re: & ministerio uinciri diuino. S cũ sepissi¬
me restitisset indignũ se ẽẽ uociferans: intel¬
lexit uir di altioris ingenii. hoc eum modo
posse constringi: si id ei officii imponeret. in
quo quidã locus iniurie uideret᷑. Itaq
exorcistam eũ ẽẽ p̃cepit. Qũa ille ordinati¬
onem. ne despexisse tanqm humiliorẽ uide¬
retur: ñ repudiauit. Dec multũ post admo¬
nitus ꝑ soporem. ut patriam parentesq qͦs
adhuc gentilitas detinebat. religiosa sollici¬
tudine uisitaret. ex uoluntare scĩ hylarii ꝑ¬
fectus ẽ: multisq ab eo obstrictus p̃cib. & la¬
crimis ut rediret. mestus ut ferunt pere¬
grinationem illam aggressus ẽ. contestatꝰ
fr̃s multa se aduersa passurũ: qd̃ postea ꝑ¬
bauit euentus. Ac primũ inter alpes deuia

Expanded text:
expetiit et aliquamdiu apud eum commoratus est. expetiit et aliquamdiu apud eum commoratus est. temptauit autem idem Hilarius inposito diaconatus officio sibi eum artius inplicare et ministerio uincire diuino. sed cum saepissime restitisset, indignum se esse uociferans, intellexit uir altioris ingenii, . uno eum modo posse constringi, si id ei officii imponeret, in quo quidam locus iniuriae uideretur: itaque exorcistam eum esse praecepit. quam ille ordinationem, ne despexisse tamquam humiliorem uideretur, non repudiauit. nec multo post admonitus per soporem, ut patriam parentesque, quos adhuc gentilitas detinebat, religiosa sollicitudine uisitaret, ex uoluntate sancti Hilari profectus est, multis ab eo obstrictus precibus et lacrimis ut rediret. maestus, ut ferunt , peregrinationem illam ingressus est, contestatus fratribus, multa se aduersa passurum: quod postea probauit euentus. ac primum inter Alpes deuia
Abbreviated transcription (Latin):
tior: si hoc inquit ignauie asscribit᷑ ñ fidi.
crastina die ante aciem mermis astabo: et
in nomine dñi iħu signo crucis ñ clipeo ꝑte¬
ctus aut galea. hostium cuneos penetrabo se¬
curus. Retriidi gͦ in custodiam uibet᷑ factu¬
rus fidem dictis: ut mnermis barbaris obi¬
ceretur. Postero die hostes legaros de pace mi¬
serunt: sua omĩa seq decdentes. Unde quis
dubitet banc uere beati uiri fuisse uictoriã:
cui p̃stitum sit ne inermis ad p̾lium nuitte¬
retur: Et qmͣuis pius dñs seruare militem
suũ licet int̾ hostium gladios & tela potu¬
isset: tam̃ ne uel alioꝵ morte sci uiolarent᷑
obtutus. exemit pugnȩ necessitatẽ. Neq eni
aliam ꝑ milite suo xp̃c debuit p̃stare uictori¬
am: quã ut subactis sine sargune hostib¬
nemo moreretur.
xinde relicta milicia scm̃ hylarium
pictauensis ep̃m ciuitatis. cuiꝰ tc̃ in
dĩ reb spectata & cognita fides habebatur

Expanded text:
tior, si hoc, inquit, ignauiae adscribitur, non fidei, tior, si hoc, inquit, ignauiae adscribitur, non fidei, crastina die ante aciem inermis adstabo et in nomine Domini Iesu, signo crucis, non clipeo protectus aut galea, hostium cuneos penetrabo securus. retrudi ergo in custodiam iubetur, facturus fidem dictis, ut inermis barbaris obiceretur. postero die hostes legatos de pace miserunt, sua omnia seque dedentes. unde quis dubitet hanc uere beati uiri fuisse uictoriam, cui praestitum sit, ne inermis ad proelium mitteretur. et quamuis pius Dominus seruare militem suum licet inter hostium gladios et tela potuisset, tamen ne uel aliorum mortibus sancti uiolarentur obtutus, exemit pugnae necessitatem. neque enim aliam pro milite suo Christus debuit praestare uictoriam, quam ut subactis sine sanguine hostibnemo moreretur. Exinde relicta militia sanctum Hilarium Pictauae episcopum ciuitatis, cuius tunc in Dei rebus spectata et cognita fides habebatur,
Abbreviated transcription (Latin):
tempore: renunciaturũ se scło pollicebat᷑.
Qua martinus expectatione suspensus:
ꝑ biennium fere postea qmͣ ẽ baptismum
consecutus. solo nomine militauit. ii.¬
nterea irruentib intra gallias barbaris:
iulianus cesar coacto inunum exercitu. apd̃
uangionum ciuitat̾ẽ donatiuũ cȩpit eroga¬
re militib. Et ut ẽ consuetudinis singłi ei-¬
tabantur: donec ad martinũ uentũ ẽ. Tum
uͦ oportunum tempus existimans quo pete.¬
ret missionem: neq enim integrũ sibi fore.
arbitrabatur. si donatiuũ ñ militaturus ac¬
ciꝑet: hac̃tenus inquit ad cesarem milita¬
ui tͥ: patereut nunc militem dõ. Donatiuũ
tuũ pugnaturus accipiat: xp̃i ego sũ miles:
pugnare mͥ ñ licet. Tum uͦ adu̾sus hanc uo¬
cem tyrannus infremuit: dicens eũ metu
pugne que postera die erat futura. ñ religi.¬
onis grã detrectare militiam. At martinꝰ
intrepidus immo illato sibi terrore constan¬

Expanded text:
tempore renuntiaturum se saeculo pollicebatur. tempore renuntiaturum se saeculo pollicebatur. qua Martinus expectatione suspensus per biennium fere posteaquam est baptismum consecutus, solo licet nomine, militauit. Interea inruentibus intra Gallias barbaris Iulianus Caesar coacto in unum exercitu apud Vangionum ciuitatem donatiuum coepit erogare militibus, et, ut est consuetudinis, singuli citabantur, donec ad Martinum uentum est. tum uero oportunum tempus existimans, quo peteret missionem — neque enim integrum sibi fore arbitrabatur, si donatiuum non militaturus acciperet —, hactenus, inquit ad Caesarem, militaui tibi: patere ut nunc militem Deo: donatiuum tuum pugnaturus accipiat, Christi ego miles sum: pugnare mihi non licet. tum uero aduersus hanc uocem tyrannus infremuit dicens, eum metu pugnae, quae postero die erat futura, non religionis gratia detractare militiam. at Martinus intrepidus, immo inlato sibi terrore constan
Abbreviated transcription (Latin):
cũ utiq plus habentes. uestire: pauꝑem sine
sui nuditate potuissent. Nocte gͥ insecuta.
cum se sopori dedisset: iudit xp̃m clamĩdiᷤ
sue qua pauꝑem texerat parte uestitũ. In¬
tueri diligentissime dñm: uestemq quã dẽ¬
derat iubetur agnoscere. Mox ad angłorũ
circũstantium multitudinem: audit. xp̃m
clara uoce dicentem. Martinus adhuc cathe¬
cuminus: hac me ueste contexit. Uere memor
dñs dictoꝵ suoꝵ que ante p̃dixerat. qñdiu
fecistis hec uni exminimis meis mͥ fecistis:
se in pauꝑe ꝑfessus ẽ fuisse uestitũ. Et ad
confirmandũ tanti oꝑis testimoniũ: se in¬
ẽ ostendere. Quo uiso uir beatissimus. ñ in
głam ẽ elatuis humanã: s bonitatẽ dĩ in
suo oꝑe cognoscens. cũ eẽt annoꝵ duode¬
uiginti. ab baptismũ conuolauit. Nec tam̃
statim miliciȩ renunciauit. tribuni sui p̾ei¬
bus deuinctus: cui contuberniũ familiare
p̾stabat. Etenim transacto tribunatus sui

Expanded text:
cum utique plus habentes uestire pauperem sine cum utique plus habentes uestire pauperem sine sua nuditate potuissent. nocte igitur insecuta, cum se sopori dedisset, uidit Christum chlamydis suae, qua pauperem texerat, parte uestitum. intueri diligentissime Dominum uestemque, quam dederat, iubetur agnoscere. mox ad angelorum circumstantium multitudinem audit Iesum clara uoce dicentem: Martinus adhuc catechumenus hac me ueste contexit. uere memor Dominus dictorum suorum, qui ante praedixerat: quamdiu fecistis uni ex minimis istis, mihi fecistis, se in paupere professus est fuisse uestitum: et ad confirmandum tam boni operis testimonium inatissimus non in gloriam est elatus humanam, sed bonitatem Dei in suo opere cognoscens, cum esset annorum duodeuiginti, ad baptismum conuolauit. nec tamen statim militiae renuntiauit, tribuni sui precibus euictus, cui contubernium familiare praestabat: etenim transacto tribunatus sui
Abbreviated transcription (Latin):
is. pret̾ cotidianum uictũ reseruabat. Iã
tunc euangłii ñ surdus auditor: de cra¬
stino non cogitabat.
uod̾a itaq tempore: cũ iam nicħ pret̾.
arma. & simplicem milieie uestẽ habe¬
ret: media hieme: que solito asꝑior inhorru¬
erat. adeo ut plerosq uis algoris extingue.¬
ret: obuium habet in porta ãbianensium
ciuitatis pauꝑem nudum. Qui cũ p̃tereun¬
tes ut sui misererent᷑ oraret: om̃sq miserũ
p̃terirent: intellexit uir dõ plenus sͥ illũ
aliis miscd̾iam ñ p̃stantib reseruari. Qo
tam̃ ageret⁊ Dichil pret̃ clamidem qua
indutus erat habebat. Iam enĩ reliqua in
opus simile consũpserat. Arrepto itaq fer¬
ro quo accinctus erat. mediam diuidit:
partemq eius pauꝑi tribuit: reliqua rur¬
sus induitur. Interea ex circũstantib ride¬
re ñnulli. quia deformiᷤ: truncatus habi¬
tu uideretur: multi tam̃ quibr erat mens
sanior altius gemere. qd̃ nichil simile fecissent.

Expanded text:
is praeter cotidianum uictum reseruare: iam is praeter cotidianum uictum reseruare: iam tum euangelii non surdus auditor de crastino non cogitabat. Quodam itaque tempore, cum iam nihil praeter arma et simplicem militiae uestem haberet, media hieme, quae solito asperior inhorruerat, adeo ut plerosque uis algoris extingueret, obuium habet in porta Ambianensium ciuitatis pauperem nudum: qui cum praetereuntes ut sui misererentur oraret omnesque miserum praeterirent, intellexit uir Deo plenus sibi illum, aliis misericordiam non praestantibus, reseruari. quid tamen ageret? nihil praeter chlamydem, qua indutus erat, habebat: iam enim reliqua in opus simile consumpserat. arrepto itaque ferro, quo accinctus erat, mediam diuidit partemque eius pauperi tribuit, reliqua rursus induitur. interea de circumstantibus ridere nonnulli, quia deformis esse truncatus habitu uideretur: multi tamen, quibus erat mens sanior, altius gemere, quod nihil simile fecissent,
Abbreviated transcription (Latin):
cum eẽt annoꝵ quindecim. raptus & cathe¬
natus sacramentis militarib implicatus ẽ:
uno tantũ seruo comite contentus. Cui tam̃
uersa uice dñs seruiebat: adeo ut plerũq
ei ce calciamenta ipse detraheret. & ipse deter¬
geret: cibũ una caꝑent:. hic tam̃ sepius mini¬
straret. Triennium fere. ante baptisma in ar¬
mis fuit: integer tam̃ abhis uitiis. quibꝰ illud
hominũ genus implicari solet. Multa illi
circa cõmilitones benignitas: mira caritas:
patientia uͦ atq humilitas ultra humanũ
modu. Dam frugalitatẽ in eo laudare ñ ẽ
necesse: qua ita usus ẽ. ut iam illo tempore
ñ miles s monachus putaret᷑. Quib reb ita
sibi omĩs cõmilitones suos deuixerat: ut eũ
mixo affectu uenerarentur. Necdũ tam̃ rege¬
neratus in xp̃o. agebat quenda bonis oꝑib
baptismatis candilatũ: asistere scilicet. labo¬
rantib: opem fer re miscris: alere egentes:
uestire nudos: nichil sibi ex milicie stipendi¬

Expanded text:
 quindecim, captus et catenatus sacramentis militaribus implicatus est, uno tantum servo comite contentus, cui tamen versa vice dominus serviebat, adeo ut plerumque ei et calciamenta ipse detraheret et ipse detergeret; cibum una caperent, hic tamen saepius ministraret. Triennium fere ante baptisma in armis fuit, integer tamen ab iis vitiis, quibus illud hominum genus implicari solet. Multa illi circa commilitones benignitas, mira caritas; patientia uero adque humilitas ultra humanum modum. nam frugalitatem in eo laudari non est necesse, qua ita usus est, ut iam illo tempore non miles, sed monachus putaretur. pro quibus rebus ita sibi omnes commilitones deuinxerat, ut eum miro adfectu uenerarentur. necdum tamen regeneratus in Christo agebat quendam bonis operibus baptismi candidatum: adsistere scilicet laborantibus, opem ferre miseris, alere egentes, uestire nudos, nihil sibi ex militiae stipendi
Abbreviated transcription (Latin):
Gitur orartinus sabarie pannoniarũ oppi¬
do oruindus fuit: s intra italiam ticini alitꝰ
ẽ. Parentib scd̾m scł̃idignitatem ñ infimis:
gentilib tam̃. Pater eius miles primũ: post
tribunus militum fuit. Ipse armatam mili¬
ciam in adolescentia secutus: int̾ scolares alas
sub rege constantio. deinde sub iuliano ce¬
sare militauit. Non tam̃ sponte: quia a pͥmis
fere annis diuinã potius seruitutẽ. saera il¬
lustris pueri inspirauit infantia. Nam cum
eẽt annoꝵ decem. inuitis parentib ad eccł¬
am confugit: seq cathecuminũ fieri postula¬
uit. Mox mirũ in modũ totus in cħ̾ oꝑe con¬
uersus: cũ eẽt annoꝵ duodecim heremum
concupiuit. fecissetq uotis satis: si etatis in¬
firmitas ñ obstitisset. Animo tam̃ aut circa
monasteria aut circa eccłiam semꝑ intentus:
meditabatur adhuc in etare ꝑuerili. qd post¬
ea deuotus impleuit. S cũ edictũ eẽt aregibꝰ.

Expanded text:
gitur Martinus Sabaria Pannoniarum oppido oriundus fuit, sed intra Italiam Ticini altus est, parentibus secundum saeculi dignitatem non infimis, gentilibus tamen. pater eius miles primum, post tribunus militum fuit. ipse armatam militiam m adulescentia secutus inter scolares alas sub rege Constantio, deinde sub Iuliano Caesare militauit: non tamen sponte, quia a - primis fere annis diuinam potius seruitutem sacra inlustris pueri spirauit infantia. nam cum esset annorum decem, inuitis parentibus ad ecclesiam confugit seque catechumenum fieri postulauit. mox mirum in modum totus in Dei opere conuersus, cum esset annorum duodecim, eremum concupiuit, fecissetque uotis satis, si aetatis infirmitas non obstitisset. animus tamen aut circa monasteria aut circa ecclesiam semper intentus meditabatur adhuc in aetate puerili, quod postea deuotus inpleuit. sed cum edi
Abbreviated transcription (Latin):
mule huic & illud qd̃ mulier post eme¬
ritam libertatem. rursũ a patroni filiis
barbaris ueniindatur. s ut uirtus scĩ ponti
dit egritudinem. Nam & poplitũ nerui ita
intorti sunt: ut sure crura contingerent. Tc̃
relicta a dominis quib fuerat inique distra¬
cta: patrocinia expetit beati confessoris. Ad
cuius edem ñ multo tempore commorata:
libertati simul ac sospitati donatur. .lxi.

Expanded text:
 huic et illud, quod mulier post emeritam libertatem rursum a patroni filiis barbaris venundatur. Sed virtute Sancti, quo itatur membris. Nam et poplitum nervi ita intorti sunt, ut surae crura contingerent. Tunc relicta a dominis, quibus fuerat inique distracta, patrocinia beati expetit confcujus aedem non multo tempore commorata, libertati simul ac sospitati donatur. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
luxurie: purget cogitationes a concupiscentiis
me de medio hedorum sacroscã dextera digne¬
tur abstrahere: reseruatumq post tergũ senten¬
tiam iudicis p̃stoletur. Cumq eo iudicante
fuero fłamis infernalib deputatus: sacroscõ
pallio quo ille tegitur głs. me contectũ defen-¬
dat a pena: dicentib regi angłis. qd̃ quond̃a
de monacho resuscitato dixerunt: iste ẽ ꝑ qͦ
martinus rogat: fiatq ut quia ñ mereor illa
claritate uestiri. uel ab irruentib tartaroꝵ
ministris merear liberari. Nec mͥ tantũ noxa
p̃ualeat: ut sẽparer ab euis regno: quẽ fidelit̃.
sum confessus in scło.
Explicit liber nꝰ In¬

Expanded text:
luxoriae, purget cogitationes a concupiscentiis luxoriae, purget cogitationes a concupiscentiis me de medio hedorum sacrosancta dextera dignetur abstrahere, reservatumque post tergum, sententiam iudicis praestoletur. Cumque eo iudicante fuero flammis infernalibus deputatus, sacrosancto pallio, quo ille tegitur a gloria, me contectum excuset a poena, dicentibus regi angelis, quod quondam de monacho resuscitato dixerunt: 'Iste est, pro quo Martinus rogat'. Fiatque, ut, quia non mereor illa claritate vestiri, vel ab inruentibus tartarorum ministris merear liberari; nec tantum mihi noxa praevaleat, ut separer ab eius regno, quem fideliter sum confessus in saeculo. EXPLICIT LIBER I
Abbreviated transcription (Latin):
amboꝵ timpoꝵ uene ꝑsiliunt. renouat᷑ dolor
qui prius fuerat: & iam ñ unã partẽ capitis.
s totũ arripit caput. Commotus gͦ dolorib
ad basilicam ꝓꝑo. ac ꝑcogitatione praua dẽpre.¬
cans ueniam: palla que beat tetigit sepulchrũ
caput tetigi: mox dolore secdato. santis recessi
de tumulo. Multa quidem sunt. & alia. que
uir beatus cotidie oꝑatur: que insequi longũ
est. Tam̃ si adhuc meremur uidere miracula:
placet ea tercio narrari libello. Dã ut diximꝰ:
hi duo libelli numero tenentur supradicto.
Ego quoq pietati dñicȩ maximas refero grãs:
quod mͥ ꝑ suffragiũ antistitis głosi concessum
est. ur qd initio tractaui ad finem usq ꝑduce¬
rem: dep̃cans ut qd̃ sepe consessor tͥbuit ppłis.
mͥ peccatori largus indulgeat: purgetq me a
morbis quos sepe aspicit & intendit restuuat.
mͥ lum̃ ueritatis: eruat me ab infidelitatis
lapsu: mundet cor & mentem a lurida lepra

Expanded text:
amborum timporum venae prosiliunt, renovatur dolor, amborum timporum venae prosiliunt, renovatur dolor, qui prius fuerat, et iam non unam partem capitis, sed totum arripit caput. Commotus ergo doloribus, ad basilicam propero, ac pro cogitatione prava deprecans veniam, palla, quae beatum tegit sepulchrum, caput attigi; mox, dolore sedato, sanae recessi de tumulo. Multa quidem sunt et alia, quae vir beatus cotidie operatur, quae insequi longum est. Tamen, ei adhuc meremur videre miracula, placet ea alteri coniungi libello. Nam, ut diximus, hii duo libelli in hoc numero teneantur. Ego quoque pietati dominicae maximas refero gratias, quod mihi per suffragium antistitis gloriosi concessum est, ut quod in initio tractavi potui ad finem usque perducere; deprecans, ut quod saepe confessor tribuit populis mihi peccatori largus indulgeat, purgetque me a morbis, quos saepe conspicit et intendit, restituat mihi lumen veritatis, eruat me ab infidelitatis lapsu, mundet cor et mentem a lurida lepra
Abbreviated transcription (Latin):
sine ꝓuidentia diuinitatis arbitror ẽẽ factũ:
ut in eo finiretur a quo legitur ceptus. In quo
cum quinquaginta nouem uirtutes descͥpsis¬
sem: & sexagesim̃a adhuc attentius p̃stolarer:
imminebat cruciatus: ut ocłum ui compͥmerem
ne creparet. Qd̃ dum ꝑunã diem ac noctem gra-¬
uiter ferrem: mane adueniens ad basilica scĩ ora¬
tioni ꝓsternor. Qua expleta: doloris locũ uelo
qd̃ ante beati uiri dependebat sepulchrum
tetigi. Quo tacto: ꝑtinus &e pulsus uenarum
& lacrimarũ fluxus stetit. Post triduum uͦ:
dextrã capitis partem similis aitigit dolor.
Pulsabant uene: atq ubertim lacrime deflu¬
ebant. Iterũ mane consurgens: pari ut pͥus
modo. contacto uelo capite sanus abscessi.
Transactis uͦ decem dieb: uisum ẽ mͥ minue¬
re sanguinem. Tercia uͦ die post sanguinis di-
rem iniecta: qd̾ hec que ꝑtuleram a sanguine.
euenissent. Et si ꝑtinus uena fuisset. incisa: con¬
festim ista cessassent. Dum hec cogito ac reuoluo:

Expanded text:
sine providentia Divinitatis esse arbitror factum, ut ad eum finiretur, a quo legitur coeptus. In quo cum quinquaginta novem virtutes descripsissem, et sexagesimam adhuc attentius praestolarer, imminebat cruciatus, ut oculum vi comprimerem ne creparet. Quod dum per unam diem ac noctem graiter ferrem, mane adveniens ad basilicam sancti, orationi prosternor. Qua expleta, doloris locum velo, qui ante beatum dependebat sepulchrum, attegi. Quo tacto, protinus et pulsus venarum et lacrimarum fluxus stetit. Post triduum vero dextram capitis partem similis attigit dolor. Pulsabant venae, atque ubertim lacrimae defluebant. Iterum mane consurgens, pari ut prius modo contacto velo capite, sanus abscessi. Transactis vero decim diebus, visum est mihi minuere sanguinem; tertia vero die post sanguinis dimirem iniecta, quod haec quae pertuleram a sanguine evenissent, et, si vena protinus fuisset incisa, confestim ista cessassent. Dum haec cogito ac revolvo,
Abbreviated transcription (Latin):
adu̾sum parem auxilium postulat. Quod clo¬
tharius beato columbano insinuare ꝓcurat:
consulens ut si uideretur er consilii. se uni
consentiendo contra aliũ dimicare. Ad quẽ
ille ꝓphetico spũ repletus ait. neutris se fore
pariturum consiliis: suam intra triennii tẽ¬
pus inditionem utroꝵq regna uenire. Ui-¬
dens clotharius a uiro di talia sibi ꝓphetico
ore dici. neutri parere uoluit: s ꝑmissũ sͥ
tempus fideliter expectauit: post potitus est
triumphis uictorie.

Expanded text:
adversus parem auxilium postulat. Quod Chloadversus parem auxilium postulat. Quod Chlotharius B. Columbano insinuare procurat, consulens ut si videretur ejus consilio, se uni consentiendo contra alium dimicare. Ad quem ille prophetico repletus spiritu ait, neutris se fore pariturum consiliis, suam intra triennii tempus in ditionem utrorum regna venire. Videns ergo Chlotharius a viro Dei talia sibi prophetico ore dici, neutri parere voluit; sed promissum sibi tempus fideliter exspectans, post potitus est triumpho victoriae.
Abbreviated transcription (Latin):
bat. in extrema gallia ad occeanũ positis
ꝑgit. Porro clotharius audierat: quantis
qualibeue iniurns̃. uirũ cdĩ brunichildis
ac theodericus fatigauerant. Quẽ cũ ui¬
disset uelut celeste munus recepit: ouans¬
ꝙ p̃catur. ut si uellet intra regni sui t̾minoᷤ
resideat: seq ei ꝑut uoluerit famulaturũ.
At ille. nequaqm ait his in locis se consistere
uelle: uel obsuam ꝑegrinationẽ augendam:
uel illius inimiciciarũ occasionẽ sedandam.
Tenuit gͦ eum clotharius qͣntis potuit penes
se dieb. Castigatusq ab eo est de quibrdam
errorib: quibr uix aula regia caret. Spondet
se clotharus. iuxta eius imꝑium om̃ia em̃-¬
daturum. Erat enĩ clotͥarius sollers in amore
sapientie. Inuentum gͦ optatum munus gra¬
tificabat. Morante gͦ eo penes clotharium lis
oritur int̾̃ theodebertũ & theodericum: dis-¬
ceptantib utrisq de regni sui terminis. Uter¬
q ad clotharium legatos dirigunt: & uterq

Expanded text:
bat extrema Gallia ad Oceanum positis, bat extrema Gallia ad Oceanum positis, pergit. Porro Chlotharius audierat quantis qualibusque injuriis virum Dei Brunechildis ac Theodericus fatigaverant. Quem cum vidisset, velut coeleste munus recepit, ovansque precatur, ut si vellet intra sui regni terminos resideret, seque ei prout voluerit famulaturum. At ille ait nequaquam se his in locis consistere velle, vel ob suam peregrinationem augendam, vel illius inimicitiarum occasionem sedandam. Tenuit ergo eum Chlotharius quantis potuit penes se diebus, castigatusque ab eo est de quibusdam erroribus quibus vix aula regia caret. Spondet se Chlotharius juxta ejus imperium omnia emendaturum. Erat enim Chlotharius solers in amore sapientiae. Inventum ergo optatum munus gratificabatur. Morante autem eo penes Chlotharium, lis oritur inter Theodebertum et Theodericum, et disceptantibus utrisque de regni termino uterque ad Chlotharium legatos dirigunt, uterque
Abbreviated transcription (Latin):
ad litus redire coegit: planoq t̃ris solo
depulsam reliquit: collectoq fluctu in sini¬
bus equor quieuit. Mansit ꝑ triduum
absq undis carina. Intellexit dñs nauis
ob uiri di suppellectilem comitesq receptoᷤ
se ẽẽ detentum. fuit tandem consiliũ. rei¬
ci omĩa a nauis sinib: que ad uirũ dĩ ꝑti¬
nebant. Nec mora undarũ moles affu̾it:
carinamq ad alta ꝓuexit. Mirantes itaq
om̃s cognouere non ẽẽ uoluntatẽ di retro
amplius repedare. Ad metatum gͦ suũ
quo prius fuerat redit. Nec ullo iam ob
stante quo uelit ire. s magis ꝓut quisq
poterat. uirũ di honorib ac sumptib fulci¬
ebant. Nec defuit. quicqm̃ p̃sidii. dum in¬
om̃ib conditoris manebat auxiliũ: quia
ꝓrsus nunqm obdormiet. qui sub alarũ
suarũ umbra isrł tegit. Sic nempe om̃ib
om̃ia largiendo demonstrat: ut ab om̃ibr
regis filiũ. qui neustrasiis francisq regna-¬

Expanded text:
ad litus redire coegit planoque terris solo ad litus redire coegit planoque terris solo depulsam reliquid, collectoque fluctu, in sinibus aequor quievit. Mansit per triduum absque undis carina. Intellexit ergo dominus navis, ob viri Dei suppellectilem comitesque receptos se esse detentum. Fuit tandem consilii, reiecit omnia a navis sinibus, quae ad virum Dei pertinebant. Nec mora, undarum moles adfuit carinamque ad alta provexit. Mirantes itaque omnes cognovere, non esse voluntatem Dei, ut retro amplius repetaret. Ad metatum ergo suum qstante quo velit ire; sed magis, prout quisque poterat, virum Dei honoribus ac sumptibus fulciebat. Nec defuit quicquam pomnibus Conditoris manebat auxilium: quia nunquam prorsus obdormiet, qui sub alarum suarum umbra Israel tegit. Sic nempe omnibus omnia largiendo demonstrat, ut ab omnibusrici filium, qui Neustrasiis Francis regna
Abbreviated transcription (Latin):
maximã uerecundiam urbis illiꝰ pontifi¬
ei excitauit nomine suffronio: a quo nicħ
muneris impetrare. nec qͥcqͣm cõmutando
caꝑe potuere. Quo cũ moraret᷑. quedam
mulier demonis peste plena cũ filia. itẽq
alia truci morbo repleta uenit. Quas cum
columbanus uidisset: cõmunem ꝑ eis dñm
tas suas redire precepit.i
ost bec suffronius nammetensis urb
ep̃s una cum theudoaldo comite: iuxta regiᷤ
imꝑium beatum columbanũ naue susceptũ.
ad hiberniam destinare ꝓꝑabant. S uir dĩ
inquit. Si nauis que simb hibernie red¬
datur adest. omne suppellectilem comites¬
q suscipiat: ego interim scapha receptus
ligeris unda uehar: quousq ad maris alta
deferar. Reperta gͦ naui que scotoꝵ com¬
mertia uexerat: omnẽ suppellectilem co-¬
mitesq recepit. Cumq iam remigera arte
ꝓꝑantib ⁊ ephiris. nauis ad alta pelagi ten¬
deret. undarum moles obuenit. naiumq

Expanded text:
maximam verecundiam urbis illius pontifimaximam verecundiam urbis illius pontifici excitavit, nomine Suffronio, a quo nihil muneris impetrare nec quidquam commutando capere potuere. Quo cum moraretur quaedam mulier daemonis peste plena cum filia, itemque alia truci morbo repleta venit: quas cum Columbanus vidisset, communem pro eis Domtas suas redire praecepit. 47. Post haec Suffronius Namnetensis urbis episcopus una cum Theudoaldo comite iuxta regis imperium beatum Columbanum nave susceptum ad Hiberniam destinare properabant. Sed vir Dei inquit: 'Si navis quae sinibus Hiberniae reddatur adest, omnem suppellectilem comitesque suscipiat; ego interim scafa receptus Ligeris unda vehar, quousque maris alta deferar'. Reperta ergo navis, quae Scottorum commercia vexerat, omnem suppellectilem comitesque recepit. Cumque iam remigera arte, prosperantibus zepheris, navis ad alta pelagi tenderit, undarum moles obvenit navemque
Abbreviated transcription (Latin):
se a dña sua ꝓcula nomine directum ẽẽ:
que diuinitus ammonita ẽ. ut sumptus
uiro cłi columbe atq comitib erꝰ. qui apud
nammetense oppicłi morarent᷑ dirigeret:
haberiq in ꝓximo &e ido p̃uenisse. ut uasa
quo reciꝑentur pararent. Centũ modios
ẽẽ uini ducentosq frumenti. s ce bracis cen¬
tum modios. Quod ostiarius celeri cursu pa¬
tri indicanda ꝓꝑat. At ille. Sine inquit
gitrice. dñm dep̃centur: simulq grãs refe.¬
rant conditori. qui suos solari ñ dẽsumt in
omibe famulos necessitatibꝵ: ce post munꝰ
oblatum accipiant. O mira conditoris pietaᷤ.
Egere nos sinit: ut sua dona egentibr lar¬
giendo ministret. Temptari ꝑmittit: ut
in temptatione subueniens. suoꝵ uberius
in se corda excitet famuloꝵ. Sua m̃bra seuis
laceranda tradit: ut circa sanaturũ medi¬
cum multiplicata dilectio confirmetur.
Aliaq simul nobilis &e religiosa femina
doda nomine: direxit ducentos frum̃ti.

Expanded text:
se a domina sua Procula nomine directum esse, se a domina sua Procula nomine directum esse, quae se divinitus admonitam dicebat, ut sumptus viro Dei Columbano atque comitibus ejus qui apud Namnetis oppidum morarentur, dirigeret, haberique in proximo: et se ideo praevenisse ut vasa quo reciperent praepararent; centum modios esse vini, ducentosque frumenti, sed et bracis centum modios: quod ostiarius celeri cursu Patri indicanda properat. At ille, Sine, inquitgitrice Dominum deprecarentur, simulque grates referrent Conditori, qui suos solari non desinit in omnibus famulos necessitatibus, et post munus oblatum reciperent. O mira Conditoris pietas! egere nos sinit, ut sua dona egentibus largiendo demonstret: tentari permittit, ut in tentatione subveniens suorum uberius in se corda excitet famulorum; sua membra saevis laceranda tradit, ut circa sanatorum medicum multiplicata dilectio confirmetur. 46. Aliaque simul nobilis et religiosa femina Doda nomine direxit ducentos frumenti
Abbreviated transcription (Latin):
erant. uelut sacrata omĩa que ad uirũ cdĩ
ꝑtinebant. attingere ñ auderent. Prebens
itaq necessaria leuparius: uiro di uale¬
dicit. Nauali gͦ itinere ouans. usq namine¬
tense oppidum uenit: & ibi qñtisꝑ demoratꝰ
est. Quo cum quadã die quidã egenus ante
fores cellule. in qua uir cłi metatus erat cla¬
maret: uocato ille ministro ait. Prebe inqͥt
cibos &e alimoniam petenti. At. ille. Don ẽ
nobis ait panis: nisi paululum tantũ fari¬
ne. Et ille. Quantũ inquit habes: Testat ᷑ꝑ
stinum. Obediens minister totũ simul paupi
tribuit: nicħ ad necessitatem cõmunem re.¬
seruans. Ieuinantib gͦ illis. tercia ĩa dies
illuxerat: nicħq penes se habentib p̃ter
spei & fidi grãm. unde fessis ieiunio m̃bris
subuenirent: cũ subito audiunt. fores signo
terere. Cumq ostiarius sciscitaretur. cuius
rei necessitas posceret sono fragoris fr̾m
aures inquietare: is qui fores terebat. ait.

Expanded text:
erant, velut sacrata omnia quae ad virum Dei erant, velut sacrata omnia quae ad virum Dei pertinebant attingere non auderent. Prebens itaque necessaria Leupecharius, virum Dei valedicet. Navali ergo itinere ovans usque Namitensem oppidum venit; ibi quantisper moratus est. Quo cum quadam die quidam egenus ante fores cellule, in qua vir Dei metatus erat, clamaret, vocatumque ille ministrum ait: 'Prebe', inquit, 'cibos alimonia petenti'. At ille: 'Non est nobis', ait, 'panis nisi paulolum tantum farinae'. At ille: 'Quantum', inquit, 'habes?' Testatusque stinum. Obediens minister simul totum pauperi tribuit, nihil ad necessitatem communem reservans. Jejunantibus ergo illis tertia jam dies illuxerat nihil penes se habentibus praeter spei et fidei gratiam, unde fessis jejunio membris subvenirent; cum subito audiunt fores signo terere. Cumque ostiarius sciscitaretur cujus rei necessitas posceret sono fragoris aures fratrum inquietare, is qui fores terebat, ait
Abbreviated transcription (Latin):
caturum. Cur inquit supradictus uir. talia
famule dĩ ꝓmis: At ille. Non enĩ silers queo:
Confirmauitꝙ suꝑius ad ragamundũ sen¬
tentram illatam. Sublato deinde prandio.
uir di ad scapham remeat. factum est autẽ¬
suos multa tristicia dep̃ssos: inquirensq in
uenit p̃terita nocte que in scapha habuisseñ
ꝑes ñ erogauerat. furto ablatos. Quo audito¬
uir cłi ad sepulchrũ beati confessoris repedat:
questusq est se ñ iccirco ad ex excubasse reli¬
quias: ut ille sua ac suoꝵ sineret damna pa-¬
trari fr̃m. Nec mora his qui sacelłu cũ aure¬
is furatus fuerat. cepit int̾ flagella corporisq
penasq clamare & dicere: illo & illo in loco
aureos se occultatos habere. Quod uidentes
socii om̃s currunt: furtoq sublata omĩa red
dunt. Uirumq di p̃cantur. ut tanti sceleriᷤ
culpas ignoscat. Quod miracułu omib ti¬
morem incussit: ut deinceps qui ista audi-¬

Expanded text:
caturum. Cur, inquit supradictus vir, talia, caturum. Cur, inquit supradictus vir, talia, famule Dei, promis? At ille: Non enim queo silere qconfirmavitque superius ad Ragamundum sententiam illatam. 44. Sublato deinde prandio vir Dei ad scapham remeat, repesuos multa tristitia depressos; et inquirens quid evenit, praeterita nocte quae in scapha habuissent peres non erogaverat furto ablatos. Quo audito, ad sepulcrum B. confessoris repedat, questusque est non idcirco ad ejus excubasse reliquias ut ille sua ac suorum sineret damna patrare fratrum. Nec mora, is qui sacculum cum aureis furatus fuerat, coepit inter flagella corporis ac poena acclamare et dicere illo et illo in loco aureos se occultatos habere. Quod videntes socii omnes dunt, virum Dei precantur, ut tanti sceleris culpas ignoscat. Quod miraculum omnibus terrorem incutit, ut deinceps qui ista audi
Abbreviated transcription (Latin):
Illucescente uͦ die: a leupario urbis illius ep̃o
inuitatur ad ęsum. Ire ñ abnuit. p̃sertim ob
suoꝵ requiem fr̃m. Moratusq ẽ eo die: cũ sup̃¬
dicto pontifice. Qui cũ hora refectionis cũ eo
ad mensam resideret: int̾rogatus curretro
ad patriam repeclaret respondit. Canis me
theodericus. meis a fr̾ib abegit. Gunc unꝰ
e conuiuis chrodoaldus nomine. qͥ amitã
theodeberti regis in coniugio habebat. regi
tam̃ theoderico fidelis erat: hic uiro cdĩ humi¬
l uoce responcdit Simelius ẽ: lacte potare
qm̃ absinthio: Cui uir d̃i cognosco ait te regiᷤ
theoderici federis iura seruare uelle. At ille
fatetur se fedus ficłi ꝑmisisse: & qñdiu ualeret.
obseruaret. Si inquit regis theoderici iunctꝰ¬
es federi: amico tuo & dño letus eris a me
legatus directus. Hec gͦ ex aurib infer. et
ipsum &e suos liberos intra trienniicir eułu ẽẽ
delendos: radicitusq eius stirpem dñm eradi¬

Expanded text:
Inluciscente vero die, a Leupario urbis illius episcopo Inluciscente vero die, a Leupario urbis illius episcopo invitatus ad ęsum, ire non abnuit presertim ob suorum requiem fratrum, moratusque eo die cum supradicto pontifice. Qui cum hora refectionis cum eo ad mensam resideret, interrogatus, quur retro ad patriam repedaret, respondit: 'Canis me Theudericus meis a fratribus abegit'. Tunc unus e convivis Chrodoaldus nomine, qui amitam Theudeberti regis in coniugium habebat, regi tamen Theuderico fidelis erat, hic viro Dei humili voce respondit, se melius esse lacte potare quam absinthium. Cui vir Dei: 'Cognosco', ait,' 'te regis Theuderici foederis iura servare velle'. At ille fatetur, se foedus fidei promissae, quamdiu valeret, observare. 'Si', inquit, 'regis Theuderici iunctes foederis, amico tuo et domino laetus eris a me legatus directus. Haec ergo eius auribus infer, et ipsum et suos liberos intra triennii circulum esse delituros, radicitusque eius stirpem D
Abbreviated transcription (Latin):
auigantes gͦ ꝑ ligerim ad turonensem
ꝑueniunt ur bem: ubiuir sc̃s custodes
p̃catur. ut scapha portui appropinquent:
seq ad sepulchrum beati confessoris martini
ire sinant. Quod abnuentes custodes: naui¬
gare ueloci conatu compellunt. Remigeroᷤᷤ
urgent. ut om̃i uirtute. cursu celeri portũ
transeant: gubernatori imꝑant. ut medio
fluminis alueo scapham teneat. Quod indeis
beatus columbanus. mestus uultũ ad celũ
erigit: compellans se tante mesticiȩ subdi.
ut nec sc̃orum sepulchra uisere ꝑmittatur.
Urgentib gͦ omnib. mox ut contra portum
uentum ẽ: uelut quibd̃a anchoris defixis
scapha stare cepit: & ad portũ caput dirige¬
re. Quod cum custodes obstare ñ ualerent:
inuiti scapham quo uellet ire sinunt. Mirũ
in modũ medio ẽ fluuiolo. ad portũ pennge.¬
ro ceu uolatu ꝑuenit. Portuq recepto. uiro
qui suis sic obtemꝑare ñ dedignatur seruis.
Egressus sane ad sepulchrũ beati martini
accedit: & tota ibi nocte in oratione excubat.

Expanded text:
avigantes ergo per Ligerem ad Toronensem perveniunt urbem, ubi vir sanctus custodibus precatur, ut scafam portu adpropinquent seque ad sepulchrum beati confessoris Martini ire sinant. Quod abnuentes custodes, navigare veloci conatu conpellent, remigeros urguent, nt omni virtute cursu celeri portum transeant, gubernatorem imperant, ut medio fluminis alveo scafam teneat. Quod videns beatus Columba, maestus vultus ad caelum erigit, conpellans se tante mestitiut nec sanctorum sepulcra visere permitteretur. Urgentibus ergo omnibus, mox ut contra portum ventum est, velut quibusdam anchoris defixa scapha stare coepit, et ad portum caput dirigere. Quod cum custodes obstare non valerent, inviti scapham quo velit ire sinunt. Mirum in modum medio e fluviolo ad portum pennigero ceu volatu pervenit, portuque recepto viro qui suis sic obtemperare non dedignatur servis. Egressus sane ad sepulcrum B. Martini accedit, et tota ibi nocte in ora
Abbreviated transcription (Latin):
tis est parilem quodammꝰ columnã ruere.
de celo: que impacta idolo. totã ilła inexpu¬
gnabilem molem soluit inpuluerem. Parũ¬
erat scilicet si inuisibiliter celi uirtutib nte.¬
retur: nisi ipse uirtutes uisibiliter seruire
martino. humanis etiam oculis cernerent᷑.
dem autẽ refrigerius mͥ testis ẽ. muxi.¬
lierem ꝓfluuio sanguinis laborantẽ. cum
martini uestem exemplo mulieris illius eu¬
angłice contigisset: sub momento temporis
fuisse sanatam.
erpens flum̃ secabat: & ripȩ inqua con¬
stiteramus adnatabat. In nomine in¬
quit dñi: iubeo te redire. Mox se mala be¬
stia ad uerbũ scĩ retorsit: & in ulteriorẽ rip̃ã
nobis expectantib transmeauit. Quõd cũ
om̃s non sine miraculo cerneremus: altius
ingemiscens ait. Serpentes me audiunt: et

Expanded text:
tum est parilem quodammodo columnam ruere tum est parilem quodammodo columnam ruere de caelo, quae inpacta idolo totam illam inexpugnabilem molem soluit in puluerem: parum scilicet, si inuisibiliter caeli uirtutibus uteretur, nisi ipsae uirtutes uisibiliter seruire Martino humanis oculis cernerentur. Idem autem Refrigerius mihi testis est, mulierem profluuio sanguinis laborantem, cum Martini uestem exemplo mulieris illius euangelicae contigisset, sub momento temporis fuisse sanatam. Serpens flumen secans in ripam, in qua constiteramus, adnabat: innomine, inquit, Domini iubeo te redire. mox se mala bestia ad uerbum sancti retorsit et in ulteriorem ripam nobis inspectantibus transmeauit. quod cum omnes non sine miraculo cerneremus, altius ingemescens ait: serpentes me audiunt, et
Abbreviated transcription (Latin):
idolum noueratis grandi oꝑe constructũ:¬
in quo politissimis saxis moles turrita sur¬
peris dignitate seruabat. Huiꝰ destructio¬
nem: marcello ibidem consistente prb̃ro. uii
beatus sepe mandauerat. Post aliquantũ
tempus regressus: increpat prb̃rm cur ad¬
hue idoli structura consisteret. Ille causatꝰ
ux militari manu & ui publice multitu¬
dinis. tantã molem posse subuerti: ne dum
id facile. putaret ꝑ imbecilles clericos aut in¬
firmos monachos quiisse curari. Tũ mar¬
tinus recurrens ad nota p̃sidia: noctẽ torã
in oratione ꝑuigilat. Mane orta tempestas:
edem idoli usq ad fundamentũ ꝓuoluit.
Uerum hȩc marcello teste dicta sunt. .x.
liam eius ñ dissimilem in simili oꝑe.
uirtutem: refrigerio astipulante ꝑbi¬
beo. Columnam immense molis cui idolũ
suꝑstabat parabat. euertere: s nulla erat.
facultas qua id daretur effectui. Tum ad ora
tionem suo more conuertitur. Uisum cunc¬

Expanded text:
idolium noveratis grandi opere constructuidolium noveratis grandi opere constructum. Politissimis saxis moles turrita surperis dignitate servabat. Hujus destructionem Marcello, ibidem consistenti presbytero, vir beatus saepe mandaverat. Post aliquantum tempus regressus increpat presbyterum, cur adhuc idolii structura consisteret. Ille causatus, vix militari manu et vi publicae multitudinis tantam molem posse subverti, nedum id facile putaret per imbecilles clericos aut infirmos monachos quivisse curari. Tum Martinus recurrens ad nota subsidia, noctem totam in oratione pervigilat: mane orta tempestas aedem idoli usque ad fundamentum provolvit. Verum haec Marcello teste dicta sint. IX. Aliam ejus non dissimilem in simili opere virtutem Refrigerio astipulante perhibeo. Columnam immensae molis, cui idolum superstabat, parabat evertere: sed nulla erat facultas qua id daretur effectui; tum ad orationem suo more conuertitur. uisam cer
Abbreviated transcription (Latin):
bestia quȩ humano sanguine & infelicium
mortib alebatur: mitem se atq tranqͥllum
beato uito p̃sente p̃stabat. Memini qͦdã
die ad eum uenisse martinũ. Qui ubi se¬
cretarium eius ingressus ẽ: uidet ptꝰ ter¬
gum ipsius demonẽ mire magnitudinis
assidentem. Quem eminus ut uerbo qͥa
ita necesse est. parum latino loquamur
exsufflans: auicianus se exsufflari existi¬
mans: quid me inquit sc̃e sic aspicis: Tũ
martinus. Nonte inquit: s eũ qui ceruici
tue teter incubuit. Ita recessit diabolus:
& reliquit familiare subsellium. Satisq
constat ab illo die auicianum mitiorem
fuisse: seu quod intellexerit egisse se semꝑ
assidentis sibi diaboli uoluntatem: seu qd̾
mmmundus sp̃c ab illius consessu ꝑ martinũ
fugatus. priuatus est potestate. grassandi:
cum erubesceret minister auctorem: nec mi¬
nistrum auctor urgeret.
N uico autẽ ambaciensi. id est castello illo
uetere qd̃ nunc frequens habitatur a fr̃ib.

Expanded text:
bestia, quae humano sanguine et infelicium bestia, quae humano sanguine et infelicium mortibus alebatur, mitem se adque tranquillum beato uiro praesente praestabat —: memini quodam die ad eum uenisse Martinum : qui ubi secretarium eius ingressus est, uidit post tergum ipsius daemonem mirae magnitudinis adsidentem. quem eminus, ut uerbo, quia ita necesse est, parum Latino loquamur, exsufflans, Auitianus se exsufflari existimans, quid me, inquit, sancte, sic accipis? tum Martinus, non te, inquit, sed eum, qui ceruici tuet reliquit familiare subsellium: satisque constat, ab illo die Avitianum mitiorem fuisse, seu quod intellexerit egisse se semper assidentis sibi diaboli voluntatem, seu quod immundus spiritus ab illius consessu per Martinum fugatus, privatus est potestate grassandi, cum erubesceret minister auctorem, nec ministrum auctor urgeret. In vico autem Ambatiensi, id est, castello illo veteri quod nunc frequens habitatur a fratribus,
Abbreviated transcription (Latin):
p̃stitum ꝑutaret᷑: eo anno quo ille defunct᷑¬
est. rur sũ incubuit rediuiua tempestas.
Adeo sensit & mundus uiri fidelis excessii:
ut cuius uita iure gaudebat. eiusłẽ mortẽ
lugeret. Cȩterũ s ad hec ꝓbanda quȩ diximꝰ
destes etiã infirmior auditor exegerit: ñ
unũ ego hominẽ. s milia multa ꝑducam.:
ce totã in testimoniũ uirtutis exꝑte senonũ
aduocabo regionem. Ettam̃ tu refrigeri p̾s-¬
biter credo meminist nuꝑ nob̾ suꝑ hoc cum
romulo auspicii illius filio. honorato ce re¬
ligioso uiro fuisse sermonem: qui hec nobis
tanqm incomꝑta referebat. Et cũ futuris
ꝓuentib ꝑ assidua damna trepidaret: ut
ipse uidisti magno secũ merore lugebat.
martinũ non in hȩc tempora reseruatũ.
ed ut ad auicianum recurrã . UIIi.¬
qui cũ in om̃ib locis cunctisq ur
bib ederet crudelitatis sue infanda moni¬
menta. turonis tam̃ innocens erat.: & illa

Expanded text:
praestitum putaretur, eo anno, quo ille defecpraestitum putaretur, eo anno, quo ille defecit, rursum incubuit rediuiua tempestas: adeo sensit et mundus uiri fidelis excessum, ut cuius uita iure gaudebat, eiusdem mortem lugeret. ceterum si ad haec probanda quae diximus testes etiam infirmior auditor exegerit, non unum ego hominem, sed milia multa producam, et totam m testimonium uirtutis expertae Senonum aduocabo regionem. et tamen tu, Refrigeri presbyter, credo, meministi, nuper nobis super hoc cum Romulo Auspicii illius filio , honorato et religioso. uiro, fuisse sermonem: qui haec nobis tamquam inconperta referebat, et cum futuris prouentibus per adsidua damna trepidaret, ut ipse uidisti, magno secum maerore lugebat, Martinum non in haec tempora reseruatum. Sed ut ad Auitianum recurram - qui cum in omnibus locis cunctisque in urbibus ederet crudelitatis suae infanda monumenta, Turonis tantum innocens erat: et illa
Abbreviated transcription (Latin):
stes defluere suꝑ faciem: ne facẽt uerecun¬
diam nudata pars corpoꝵ. At in parte
alia uri uideres sine int̾rogatione. uexa¬
tos. & sua crimina confitentes: nomina
etiam nullo int̾rogante. ꝑdebant. Ille se
iouem: iste mercurium fatebant᷑. Postrs.¬
mo cunctos diaboli ministros cum ipso
cerneres auctore cruciari. ut iam in mar¬
tino illud fateamur impletum qd scriptũ
s̃: qm̃ sc̃ĩ de angłis iudicabunt.n
agum quendã in senonico. annis
singłis grando uastabat. Cõpulsi
extremis malis incole a martino auxiliũ
poposcerunt. missa ꝑauspicium p̃fectori¬
um uirũ satis fida legatione: cur agros
specialiter grauior quã ceteroꝵ assueue¬
rat ꝓcella ppłari. S facta ibi oratione.
martinus. ita uniuersam penitꝰ liberauit.
ab ingruenti peste regionem: ut ꝑ uigin.¬
ti annos quib postea mansit in corpore.
grandinem in illis locis nemo ꝑtulerit.
Quod ne fortuitum ẽẽ. & ñ potius martino

Expanded text:
stes defluere in faciem, ne faceret uerecunstes defluere in faciem, ne faceret uerecundiam nudata pars corporum: at in parte alia uideres sine interrogatione uexatos et sua crimina confitentes. nomina etiam nullo interrogante prodebant: ille se Iouem, iste Mercurium fatebantur. postremo cunctos diaboli ministros cum ipso cerneres auctore cruciari, ut iam in Martino illud fateamur inpletum quod scriptum est: quoniam sancti de angelis iudicabunt. Pagum quendam in Senonico annis singulis grando uexabat. conpulsi extremis malis incolae a Martino auxilium poposcerunt: missa per Auspicium praefectorium uirum satis fida legatio, cuius agros specialiter grauior quam ceterorum adsuerat procella populari. sed facta ibi oratione Martinus ita uniuersam penitus liberauit ab ingruenti peste regionem, ut per\' uiginti annos, quibus postea mansit in corpore, grandinem in illis locis nemo pertulerit. quod ne fortuitum esse et non potius Martino
Abbreviated transcription (Latin):
beati uiri: duobr a ciuitate erat milib di¬
sparatũ. Sx si quoties Quenturus ad ec¬
cłiam. pedem extra cellule sue. limen extu¬
lerat: uideres ꝑ totam eccłiam energuminoᷤ
rugientes: & quasi adueniente iudice ag¬
mina damnanda trepidare: ut aduentũ
ep̃i clericis qui uenturum ẽẽ nescirent. de¬
monioꝵ gemitus indicaret. Hidi quend̾a
appropiante martino in aera raptũ. mani¬
b extentis in sublime suspendi ut nequaꝙͣ
solum pedib attingeret. Si quando autẽ
exorcirandoꝵ dȩmonũ martinus oꝑam re.¬
cepisset. neminem manib attrectabat.
neminem sermonib increpabat: sicut.
plerumq ꝑ clericos rotatur turbo u̾bon:
s admotis energuminis cȩt̾os iubebat abs¬
cedere: ac forib obseratis in medio eccłiȩ
cilicio circũtectus. cinere resꝑsus. solo strat᷑
orabat. Tum uͦ cerneres miseros diuerso
exitu ꝑurgeri. Hos sublatis pedib in sub¬
lime quasi de nube pendere: nec tam̃ ue.¬

Expanded text:
beati uiri duobus a ciuitate erat milibus dibeati uiri duobus a ciuitate erat milibus disparatum: sed si quotiens uenturus ad ecclesiam pedem extra cellulae suae limen extulerat, uideres per totam ecclesiam energumenos rugientes, et quasi adueniente iudice agmina damnanda trepidare, ut aduentum episcopi clericis, qui uenturum esse nescirent, daemoniorum gemitus indicaret. uidi quendam adpropiante Martino in aera raptum manibus extensis in sublime suspendi, ut nequaquam solum pedibus adtingeret. si quando autem exorcizandorum daemonum Martinus operam recepisset, neminem manibus adtrectabat, neminem sermonibus increpabat, sicut plerumque per clericos rotatur turba uerborum, sed admotis energumenis ceteros iubebat abscedere, ac foribus obseratis in medio ecclesiae cilicio circumtectus, cinere respersus, solo stratus orabat. tum uero cerneres miseros diuerso exitu perurgueri: hos sublatis in sublime pedibus quasi de nube pendere, nec tamen ue