comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
mitissimus: suꝑ omnes homines qui
morabant᷑ in terra. Similit̾ q beatꝰ
iob. de se quasi de alio ait. Uir erat
in t̾ra hus: nomine iob. Qui enim
lucam unum ex his duob discipłis
fuisse putant. scd̃m hoc exemplum
suum nomen siluisse dicunt. S qͥlibet
hoꝵ fuerit sciendũ ẽ qͥa de dñi resur¬
rectiõe dubii ab ierłm recedebant. qđ ñ
solũ uerbis sed etiã factis ipsi demõstrãt
surrecturum. sicut ipse ꝓmiserat. qͥa
resurrectionẽ non audierant. dubitan-¬
tes ab ierłm recedebant. S ignoscendũ
ẽ eorum fragilitati: qm̃ sicut dicit e¬
uuangłista non dum erat sp̃c datus.
quia iħs nondũ fuerat glorificatus.
Unde bene spacium itineris quo ten¬
debant: eorum mentib congruere ui¬
detur. Sexaginta enim stadia: ab ierłm.
usq emmaus. numerantur. Stadium
enim a stando dictum ẽ. uel a statuen¬
do: eo quod maius aliquid incerto
statueretur loco: ad exercitationem
currentium. Et cum apud ueteres sta-¬

Expanded text:
mitissimus super omnes homines, qui mitissimus super omnes homines, qui morabantur in terra . » Similiter et beatus Job de se, quasi de alio ait: « Vir erat in terra Hus, nomine Job . » Qui enim Lucam unum ex his duobus discipulis fuisse putant, secundum hoc exemplum suum nomen siluisse dicunt. Sed quilibet horum fuerit, sciendum est, quia de Domini resurrectione dubii ab Jerusalem recedebant, quod non solum verbis, sed etiam factis ipsi demonstrant.surrecturum, sicut ipse promiserat, quia sponsionem non viderant, dubitantes, ab Jerusalem recedebant. Sed ignoscendum est eorum fragilitati, quoniam, sicut dicit evangelista, nondum erat Spiritus datus, « quia Jesus nondum fuerat glorificatus . » Unde bene spatium itineris, quo tendebant, eorum mentibus congruere videtur. Sexaginta enim stadia ab Jerusalem usque Emmaus numerantur. Stadium enim a stando dictum est, vel statuendo, eo quod munus aliquod in certo loco statueretur ad exercitationem currentium. Et cum apud veteres sta
Abbreviated transcription (Latin):
N exordio huius lectionis. solet moue¬
re nonnullos ad querendum. qui nã
isti duo discipłi fuerint: qui ipsa die
resurrectionis ab ierłm recedentes. ca
stellum emmaus ꝓꝑauerint. Quod
enim exduodecim apłis non fuerint infi¬
ne huius lectionis euuangłista comꝓ-¬
bat: cum dicit. eos reũsos in ierłm.
ꝙ inuenisse congregatos undecim.
Unde apparet eos ex septuaginta
fuisse discipłis: non ex duodecim apłis.
Et unius nom̃ quidem infra declarat᷑¬
sicut ꝙ castellum quo ibant: ꝙ ido
suꝑfluum uisum fuisse euuangłistȩ.
ut in uno breui uersiculo. unum no-¬
men geminaret. Alii etiam arbitran¬
tur hunc fuisse lucam euuangłistã
qui hoc scripsit euuangłm: & hu¬
militatis causa suum nomen non ex¬
p̃ssisse. Consuetudo enim ẽ scõꝵ ut
cum de se mira & magna loquunt᷑.
ꝓpter custodiam humilitatis. sic de
sua ꝑsona quasi de aliena loquant᷑.
sicut moyses fecisse inuenitur. qui
sic de se quasi de alio loquebatur
dicens. Et erat moyses uir

Expanded text:
n exordio hujus lectionis solet movere nonnullos ad quaerendum quinam isti duo discipuli fuerint, qui ipsa die resurrectionis ab Jerusalem recedentes, ad castellum Emmaus properaverint. Quod enim ex duodecim apostolis non fuerint, in fine hujus lectionis evangelista comprobat, cum dicit eos reversos in Jerusalem, et invenisse congregatos undecim. Unde apparet eos ex septuaginta fuisse discipulis, non ex duodecim apostolis. Et unius nomen quidem infra declaratsicut et castellum quo ibant, et ideo superfluum visum fuisse evangelistae ut uno brevi versiculo unum nomen geminaret. Alii etiam arbitrantur hunc fuisse Lucam evangelistam, qui hoc scripsit evangelium, et humilitatis causa suum nomen siluisse. Consuetudo enim est sanctorum ut, cum de se mira et magna loquuntur, propter custodiam humilitatis, sic de sua persona quasi de aliena loquantur, sicut Moyses fecisse invenitur, qui sic de se quasi de alio loquebatur, dicens: « Et erat Moyses vir
Abbreviated transcription (Latin):
batuur illis in omnib scripturis quȩ
de illo erant. Interp̃tabatur in om¬
nib scripturis: maxime ea quȩ ad
ab eorum mentib auferret: & ad
credendum resurrectionem animoᷤᷤ
eorum confirmaret: quale ẽ illud.
foderunt manus meas & pedes
meos: ꝙ diuiserunt sibi uestim̃ta
mea. & suꝑ uestem meam miserunt
sortem. Et. insurrexerunt in me testes
iniqui. Et cetera talia. S ed forte mo¬
uet aliquem. quare cum dominus
inter pretabatur scripturas dis¬
cipłis. a moyse cepisse dicatuꝵ: cũ
plures patres ante moysen fuisse
legamus: qui & uerbis & exemplis.
eius passionem ꝙ resurrectionem
ꝓpħauerĩt. Quid enim mors abel:
nisi passionem dñi significauit: Ca¬
sicut ipse a fratre iniuste occisus est:
ita quoq ꝙ dominus innocenter
a uideis occisus ẽ. Quid enim per
translationem enoch: nisi ascensio
domini significatur: Quid per
molauit nͥ d̾s pater accipitur qui
ꝓprio filio suo non peꝑcit: Sic

Expanded text:
batur illis in omnibus Scripturis, quae batur illis in omnibus Scripturis, quae de ipso erant. » Interpretabatur in omnibus Scripturis, maxime ea quae ad  ab eorum mentibus auferret, et ad credendum resurrectionem animos eorum confirmaret, quale est illud: « Foderunt manus meas et pedes meos . » Et: « Diviserunt sibi vestimenta mea, et super vestem meam miserunt sortem . » Et: « Insurrexerunt in me testes iniqui , » et caetera talia. Sed forte movet aliquem quare Dominus, cum interpretabatur Scripturas discipulis, a Moyse coepisses ante Moysen fuisse legamus, qui et verbis et exemplis ejus passionem et resurrectionem prophetaverint. Quid enim mors Abel , nisi passionem Christi significavit? Sicut enim ipse a fratre injuste occisus est, ita quoque et Dominus innocenter a Judaeis occisus est. Quid enim per translationem Henoch , nisi ascensio Domini significatur? Quid per molavit , nisi Deus Pater accipitur, qui proprio Filio suo non pepercit? Sic
Abbreviated transcription (Latin):
pͥus p̃dicata recolerent. Et non so¬
lum illoꝵ. uerũetiam & nr̃a ignauia
atq depiditas redarguit᷑ qui nec p̃¬
clara discere uolentes. nec ea quȩ di¬
dicimus oꝑe implere satagimus: ꝙ
ido ad discendum tardi. & ad opus
pigri inuenimun. Quib recte dr.
Nonne hȩc oportebat pati xp̃m. ce
ita intrare in gloriam suam: Quod
in terrogatiue legendum ẽ: ut sub-¬
auditur. oportuit. O portuit enim
xp̃m pati. non pro se. sed pro nob̃.
Dicituꝵ autem intrare in głam suã
a qua nunquam discessit: eoqđ nos
intrare fecerit. qui longe ꝑ peccatũ
ab illa expulsi fueramus. Sicut
lationes intrare in regnum d̃i. Tanꝗͣ
sua diligit: ut frequent̃ ipse agere
dicatur. aliquid. cum. ad faciendum
nos idoneos efficit. S quia ad intel¬
ligendum scripturas stulti ꝙ tardi
erant: ꝙ̃ post increpationem. piam
dominus ad iungit. expositionem.
Unde & subditur. Incipiens a mo-¬
yse & omnib ꝓphetis: interpreta¬

Expanded text:
prius praedicta recolerent. Et non soprius praedicta recolerent. Et non solum illorum, verum etiam et nostra ignavia atque tepiditas redarguitur, qui nec praeclara discere volentes, nec ea quae discimus opere implere satagimus: et ideo ad discendum tardi, et ad opus pigri invenimur. Quibus recte dicitur: « Nonne haec oportuit pati Christum, et ita intrare in gloriam suam? » Quod interrogative legendum est, ut subaudiatur, oportuit. Oportuit enim Christum pati, non pro se, sed pro nobis. Dicitur autem intrare in gloriam suam, a qua nunquam discessit, eo quod nos intrare fecerit, qui longe per peccatum ab illa expulsi fueramus. Sicut lationes intrare debere in regnum Dei. Tantum sua diligit, ut frequenter ipse agere dicatur, ad quod faciendum nos idoneos efficit. Sed quia ad intelligendum Scripturam stulti et tardi erant, post increpationem piam Dominus adjungit expositionem. Unde et subditur: « Incipiens a Moyse et omnibus prophetis, interpreta
Abbreviated transcription (Latin):
erunt quidam ex nr̃is ad monum̃tũ.
ꝙ ita inuenerunt sieut mulieres dix¬
erunt: ipsum uero non inuenerunt
Quod hic discipłi commemorant bre¬
uiter. suꝑior textus euuangłii narrat
sufficienter. scilicet quomͦ mulieres
quȩ sequute dñm fuerant a galilea.
cum preparatis a romatib ad monu¬
intum uenerunt: ꝙ responso ab angło
accepto de eius resurrectione. discipłis
nuntiauerunt. Tunc quoq duo ex
illis petrus ꝙ iohannes scilicet. cu¬
currerunt ad monum̃tum: & ita in¬
uenerunt sicut mulieres dixerunt.
ipsum uero non inuenerunt. Et ait
ad illos. O stulti qr tardi corde ad cre¬
dendum: in omnib quȩ loquuti siñ
ꝓphete. Merito non solum disciploꝵ
stulticia redarguitur: sed etiam tar¬
ditas increpatur. quia cum omĩa
indoctria dñi. in miraculis. in passi¬
one. sicut de illo ꝓphetȩ p̃dixerant cõ¬
pleta cernerent. de eius resurrectione
dubitarei non debuerant: & maxime
cum omnia quȩ in eo uentura erant.
antequam pateretur. ab ipso domino

Expanded text:
monumentum, et ita invenerunt sicut mulieres dixerunt, ipsum vero non invenerunt. » Quod discipuli commemorant breviter, superior textus Evangelii narrat sufficienter, scilicet quomodo mulieres quae secutae Dominum fuerant a Galilaea, cum praeparatis aromatibus ad monumentum venerunt, et, responso ab angelo accepto de ejus resurrectione, discipulis nuntiaverunt. Tunc quoque duo ex illis, Petrus et Joannes scilicet, cucurrerunt ad monumentum, et ita invenerunt sicut mulieres dixerunt, ipsum vero non invenerunt. « Et ait ad illos: O stulti et tardi corde ad credendum in omnibus quae locuti sunt prophetae. » Merito non solum discipulorum stultitia redarguitur, sed etiam tarditas increpatur: quia cum omnia in Domini doctrina, in miraculis, in passione, sicut de illo prophetae praedixerant, completa cernerent, de ejus resurrectione dubitare non debuerant: et maxime, cum omnia quae in eo ventura erant, antequam pateretur, ab ipso Domino
Abbreviated transcription (Latin):
cabant. Nam ꝙ ipse de se ipso ait. Nlõ
ẽ ꝓpħa sine honore: nisi in patria sua.
Et iterum. Non oportet ꝓpħam occi¬
di extra ierłm. Et in eius ꝑsona: per
moysen dr Prophetam uobis suscita¬
bit ds de fratrib ur̃is: tanquam me ip¬
sum audietis P otens pͥmum in oꝑe de¬
inde insermone dir. quia quod docuit
uerbis. ostendit exemplis: sicut sc̃ͥp¬
tum ẽ. Quȩ cepit iħc facere & docere
Ordinata enim p̃dicatio ẽ ut pͥmũ
oꝑe impleas. quod postea uerbis ddo¬
ceas. iuxta exemplum dominĩ qui ait
Discite a me quia mitis sum & humi¬
lis corde: & inuenietis requiem ani¬
mab ur̃is. B̾ene quidem pͥmum co¬
ram dõ. deinde coram omni popło
potens ẽẽ dicitur: ut in omni oꝑe. ante
omnia do̾ placere studeamus. Non
enim pͥmum placendum ẽ hominib.
sed pͥmum placere debemꝰ dõ. deinde
hominib non ob nr̃am głam sed ut
ipsi homines placeant do cui nos pla-¬
cere uiderint: uxta qđ dñs nos am¬

Expanded text:
nam et ipse de seipso ait: « Non est propheta sine honore, nisi in patria sua . » Et iterum: « Non oportet prophetam occidi extra Jerusalem . » Et in ejus persona per Moysen dicitur: « Prophetam vobis suscitabit Deus de fratribus vestris, tanquam me: ipsum audietis . » Potens primum in opere, deinde in sermone dicitur: quia quod docuit verbis, ostendit exemplis, sicut scriptum est: « Quia coepit Jesus facere et docere . » Ordinata enim praedicatio est, ut primum opere impleas quod postea verbis doceas, juxta exemplum Domini, qui ait: « Discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris . » Bene quidem primum coram Deo, deinde coram omni populo potens esse dicitur, ut in omni opere ante omnia Deo placere studeamus. Non enim primum placendum est hominibus, sed primum placere debemus Deo, deinde hominibus: non ob nostram gloriam, sed ut ipsi homines placeant Deo, cui nos placere viderint, juxta quod Dominus nos ad
Abbreviated transcription (Latin):
fecit nec inuentus ẽ dolus in ore eiꝰ.
De quo seriptum ẽ. Scitote qm̃ mi-
rificauit dominus sem̃ suum. Et ite¬
rum. Non dabis scm̃ tuum uidere
corruptionẽ. B̾ene autem adiscipłis
licet quem uidebãt ignorantib: sal¬
uator uir appellatu. uir namq
a uirib dictus ẽ. Et illi specialiter
hoc nomen aptatur: qui solus diabo¬
li uires resurgendo a mortuis potuit
confringere. De quo scriptum est. Ce
ce uir oriens nom̃ eus. Discamꝰ gͦ et
nos abillo confortati eẽ uiri: ut diabo¬
li temptationib fortit᷑ resistamus. et
cuncta adũsa uirilit̾ toleremus: sicut
fecit ille cui dictum ẽ accinge sicut uir
lumbos tuos: & sicut fortis restringe
luxuriam. Hinc ꝙ in laude iosepħ
dictum est. Misit ante eos uirum. Hĩe
etiam psalmista nos ammonet dicens.
Uirilit̾ agite. & confortetur ur̃m: qͥ¬

Expanded text:
ntus est dolus in ore ejus. De quo scriptum est: « Scitote quoniam mirificavit Dominus sanctum suum . » Et item: « Non dabis sanctum tuum videre corruptionem . » Bene autem a discipulis, licet quem videbant ignorantibus, Salvator vir appellatur. Vir namque a viribus dictus est, et illi specialiter hoc nomen aptatur, qui solus diaboli vires resurgendo a mortuis potuit confringere, de quo scriptum est: « Ecce vir, oriens nomen ejus . » Discamus ergo et nos ab illo confortati viri esse, ut diaboli tentationibus fortiter resistamus, et cuncta adversa viriliter toleremus, sicut fecit ille cui dictum est: « Accinge sicut vir lumbos tuos, et sicut fortis restringe luxuriam . » Hinc et in laude Joseph dictum est: « Misit ante eos virum . » Hinc etiam Psalmista nos admonet, dicens: « Viriliter agite, et confortetur cor ve
Abbreviated transcription (Latin):
tus m̃s ꝓ longatus ẽ: habitaui cum
habitantib cedar. multum ꝑegri¬
nata ẽ anima mea. S adhue causas
meroris dominus diligentius inqui¬
rit dicens. Quȩ: At illi unde tristes
erant: aꝑuerunt dicentes. De iħu
nazareno. qui fuit uir ꝓpħa potens
in oꝑe & sermone. coram dõ ꝙ omni

Expanded text:
s prolongatus est! habitavi cum habitantibus Cedar, multum peregrinata est anima mea . » Sed adhuc causas moeroris Dominus diligentius inquirit, dicens: « Quae? » At illi unde tristes essent aperuerunt, dicentes: « De Jesu Nazareno, qui fuit vir propheta, potens in opere et sermone cora
Abbreviated transcription (Latin):
tum. Et ait illis. Cuius ẽ imago hȩc
& suꝑscriptio: Dicunt ei. Cesaris.
Non ex ignorantia interrogatio
saluatoris. descendit: maxime cũ
manifeste pateret cuius ẽẽt exp̃s¬
sa imago innummo. sed temptato¬
res suos interrogauit. ut illi  cuiꝰ eẽt
imago respondentib: rationabilit̃
& absq rep̃hensione quȩ dĩ dõ: &
quȩ cȩsaris cesari reddendum eẽ
doceret. Unde & subditur. Et ait illiᷤᷤ

Expanded text:
tum. « Et ait illis: Cujus est imago haec tum. « Et ait illis: Cujus est imago haec et superscriptio? Dicunt ei: Caesaris. » Non ex ignorantia interrogatio Salvatoris descendit, maxime cum manifeste pateret, cujus esset expressa imago in nummo. Sed tentatores suos interrogavit, ut illis cujus esset imago respondentibus, rationabiliter et absque reprehensione, quae Dei Deo et quae Caesaris Caesari reddenda esse d
Abbreviated transcription (Latin):
tatoꝵ denudauit. ut saltem in eo
cogerentur. cognoscere diuinita-¬
tem. qm̃ ꝓprium ẽ do cogitatio¬
nes hominũ intueri. scriptura
teste que ait. Quȩ sunt in corde
hominũ: oculi tui uident dñe.
Et recte temptatores suos hẏpo¬
chritarum appellatione redar-¬
guit. quia aliud ore ꝓferebant.
& aliud in corde retinebant. Hy¬
pochrita enim grecȩ: latine si¬
mulator d̃r. Quo nomine recte
illi censentur. qui aliud ostendt
exterius: & aliud seruant inte¬
rius: quales erant isti qui cũ
dño dicerent. magister: scimus
quia uerax es: eum capere cogi¬
tabant. in sermone. Quib adhuc
đr. Ostendite mͥ nummisma cen¬
sus. Nummisma ẽ census. ut y¬
sidorus aie. solidus aureus. uel
argenteus: siue ereus. Dicitur
quia nominib pͥncipum effigi¬
isq signabatur. At illi optuler̃t
ei denarium. Denarius genus
erat nummi. qui ꝓ decem nũmis
imputabat᷑: & habebat imłginẽ
cesaris inse exp̃ssam: nom̃q suꝑ scͥp¬

Expanded text:
tatorum denudavit, ut sic saltem in eo tatorum denudavit, ut sic saltem in eo cogerentur cognoscere divinitatem. Quoniam proprium est Deo cogitationes hominum intueri, Scriptura teste, quae ait: « Quae sunt in corde hominis, oculi tui vident, Domine. » Et recte tentatores suos hypocritarum appellatione redarguit, quia aliud ore proferebant, et aliud in corde retinebant. Hypocrita enim Graece, Latine simulator dicitur. Quo nomine recte illi censentur qui aliud servant interius, et aliud ostentant exterius. Quales erant isti qui cum Domino dicerent: « Magister, scimus quia verax es, » eum capere cogitabant in sermone. Quibus adhuc dicitur: « Ostendite mihi numisma census. » Numisma est, ut Isidorus dicit, solidus aureus, vel argenteus, sive aereus. Dicitur quia nominibus principum effigiisque signabatur. « At illi obtulerunt ei « denarium. » Denarius genus erat nummi, qui pro decem nummis imputabatur, et habebat imaginem Caesaris expressam nomenque superscrip
Abbreviated transcription (Latin):
uuangłio. Ego sum inquit. ueri¬
tas &r uitã. Uiam quoq dei in
ueritate docuit: quia nec fefellit
dabit qđ ꝓmisit. Non enim res¬
picis ꝑsonam hominũ. quia nec
ꝓpter pauꝑtatẽ aliquem abiecit.
nec ꝓpter diuitias aliquẽ elegit.
sed quem in suo seruitio uiderit
deuotiorẽ: ipsum efficit sanctio¬
rem. De quo ueracissime petrus
apłs dicit. Inueritate comperi.
quia non ẽ ꝑsonarum acceptor
ds: sed in om̃ni gente qui timet¬
eum. & oꝑatur iusticiam: accep¬
tus ẽ illis. Cesarem autem non
augustum sed tyberium successo¬
rem eius sub quo passus ẽ dñs.
intelligere dehemus. Om̃s autẽ
imꝑatores romanoꝵ cesaris ap¬
pellabant᷑ a pͥmo gaio cesare:
qui ob duas causas cesar nuncu-¬
patur: uel quia ceso uentre matris
exiit. uel quia cum cesariȩ capi-¬
tis. idest cum capillis ẽ natus.
Cognita autẽ iħc nequitia eoꝵ
dixit. Quid me temptatis hypo¬
chrite: Sapientia. semꝑ sapient̃
agit. Et pͥmum cogitationes temp-¬

Expanded text:
vangelio: « Ego sum via, veritas et vita . » « Viam quoque Dei in veritate docuit , » quia nec fefellit dabit quod promisit. « Non enim respicit personam hominum , » quia nec propter paupertatem aliquem abjicit, nec propter divitias aliquem eligit, sed quem in suo servitio viderit devotiorem, ipsum efficit sanctiorem. De quo veracissime Petrus apostolus dicit: « In veritate comperi quoniam non est personarum acceptor Deus, sed in omni gente, qui operatur justitiam, acceptus est illi . » Caesarem autem, non Augustum, sed Tiberium successorem ejus, sub quo passus est Dominus, intelligere debemus. Omnes enim imperatores Romanorum Caesares appellabantur, a primo Caio Caesare, qui ob duas causas Caesar est nuncupatus, vel quia caeso ventre matris exiit, vel quia cum caesarie capitis, id est cum capillis est natus « Cognita autem Jesus nequitia eorum dixit: Quid me tentatis, hypocritae? » Sapientia semper sapienter agit. Et primum cogitationes ten
Abbreviated transcription (Latin):
ur: non soluit didragma. Et ait
eum iħc & dixit. Quid tibi uidet᷑
symon Reges terrȩ a quib acci¬
puint tributum uel censum. a filiis
Ergo: liberi sunt filii. Ut autem
non scandalizemus eos. uade ad
& aꝑto ore eius inuenies staterem.
illum sumens da eis ꝓ me &r te.
Cuius etiam exemplum sequutꝰ
idem petrꝰ discipłos suos per
epłam ammonet dicens. Din
timete. regem honorificate. Et
iterum. Subiect estote omni hu¬
manȩ creature ꝓpter dm̃: siue re¬
gi quasi precellenti: siue ducib
tanquam ab eo missis adundic

Expanded text:
r non soluit didragma?" At ille: eum Iesus, dicens: "Quid tibi uidetur, Simon? reges terrae a quibus accipiunt tributum uel censum, a filiis Ergo liberi sunt filii. Ut autem non scandalizemus eos. . . et aperto ore ejus, invenies staterem; illum sumens, da eis pro me et te. » Cujus etiam exemplum secutus idem Petrus, discipulos suos per epistolam admonet, dicens: « Deum timete, regem honorificate . » Et iterum: « Subjecti estote omni humanae creaturae propter Deum: sive regi quasi praecellenti, sive ducibus ta
Abbreviated transcription (Latin):
quia dñs ait scribȩ q pharisei
similes erant sepulchris de alba¬
tis. blandam &e fraudulentã inter¬
rogationẽ premittebant ei dicen-¬
tes. Magister scimus quia uerax
es: & uiam dei inueritate doces.
& non ẽ tibi cura de aliquo. Nõ
enim respicis. ꝑsonam hominũ.
Propͥum ẽ enim illoꝵ qui alios
fraude deciꝑe conantur. ut pͥus
mentẽ audientis adulationib de¬
mulceant: ut blandim̃tis prouo¬
catus. non qđ uerum ẽ responde
firma & immobili fide credere de¬
bemus. illum scilicet uerum ac
singularem ẽẽ magistrũ. a quo ꝓ¬
cedit omnis sapientia. & cum qͦ
fuit semꝑ & ẽ ante euum. Qui
ait in euuangłio. Uos uocatis me

Expanded text:
quia, ut Dominus ait, scribae et Pharisaei quia, ut Dominus ait, scribae et Pharisaei similes erant sepulcris dealbatis, blandam et fraudulentam interrogationem praemittebant, ei dicentes: « Magister, scimus quia verax es et viam Dei in veritate doces, et non est tibi cura de aliquo. Non enim respicis personam hominum. » Proprium est enim illorum qui alios fraude decipere conantur, ut prius mentem audientis adulationibus demulceant, ut blandimentis provocatus, non quod verum est respondeafirmi et immobili fide credere debemus, illum scilicet verum ac singularem esse magistrum, a quo procedit omnis sapientia, et cum quo fuit semper et est ante aevum, qui ait in
Abbreviated transcription (Latin):
bantur: ut eũ uel in oꝑe uel in ser.¬
mone reprehendere possent: sub
hac occasione consilium in euntes
mittunt ei discipłos suos cum
herodianis dicentes. Magister
scimus quia uerax es. & uiam dĩ
in ueritate doces. & non ẽ tibi cu
ra de aliquo. Non enu respicis.
ꝑsonam hominum. Die gͦ nobis.
quid tͥ uidetur. Licet censum da¬
re cesari an non: Quod ido int̾¬
rogabant. ut dum unum ex eis
qđ libet affirmaret. aut illoꝵ aut
istorum odium incurreret: ut sci¬
licet si diceret licet. reprehende¬
retur ab aliis. qui censum dare
nolebant uel uideretur eẽ contͣ¬
rius legi dĩ. Si uero diceret ñ
licet: quasi qui rebellationẽ contra
cesarem mouere cogitaret: a mini¬
stris herodis comprehensus dene¬
retur. Herodianos autẽ uel mini.¬
stros herodis uocat. qui publice
uectigalia exigebant: uel certe illos
quos scribe & pharisei quia spon¬
te hero di tributa soluerent: illu-¬
dentes herodianos uocabant. Et

Expanded text:
bantur, ut eum vel in opere, vel in serbantur, ut eum vel in opere, vel in sermone reprehendere possent, sub hac occasione consilium ineuntes, « Mittunt ei discipulos suos cum Herodianis, dicentes: Magister, scimus quia verax es, et viam Dei in veritate docra de aliquo. Non enim respicis personam hominum. Dic ergo nobis, quid tibi videtur? licet censum dare Caesari, an non? » Quod ideo interrogabant, ut dum unum ex eis quodlibet affirmaret, aut illorum aut istorum odium incurreret. Ut scilicet, si diceret: Licet, reprehenderetur ab aliis, qui censum dare nolebant, vel videretur esse contrarius legi Dei. Si vero diceret: Non licet, quasi qui rebellionem contra Caesarem movere cogitaret, a ministris Herodis comprehensus teneretur, Herodianos autem vel ministros Herodis vocat, qui publice vectigalia exigebant, vel certe illos quos scribae et Pharisaei, quia sponte Herodi tributa solverent, illudentes Herodianos vocabant. Et
Abbreviated transcription (Latin):
N illo tp̃re:
Abeuntes pharisei consilium ini-¬
erunt: ut caperent iħm in sermo¬
b eo tempore quo totius
mundi monarchia sub
unius hominis pͥncipa¬
tu redacta ẽ. ꝓpter pacem & conco¬
diam seruandam in popłis. statu¬
tum ẽ ut unusquisq censum capi¬
tis sui redderet. Cuius rei testis ẽ
lucas euuangłista. qui tempore qͦ
dñs & saluator nr̃ natus ẽ hane
legem in popłis uideoꝵ allatam
descripsit dicens. Exiit edictum
a cesare augusto: ut describeretur
uniu̾sus orbis. Suꝑ hac re autẽ
cesar augustus herodem antipatͥs
filium iudeis prefecit. ut et tribu¬
ta exigeret: & romano pareret
nem census: aliis dicentib ꝓ securi¬
tate & quiete. quia romani pͥnci¬
pes ꝓ eis militarent: debere tri¬
buta solui: e contra scribis ꝙ pha¬
riseis dicentib non debere popłm
dei humanis legib ẽẽ subiectum:
maxime cum decimas & pͥmitias
& spontaneas oblationes do offer¬
ret. Et quia scribȩ & pharisei ut
sepe diximus. ad hoc dñm seque¬

Expanded text:
n illo tempore, abeuntes Pharisaei consilium inierunt, ut caperent Jesum in sermob eo tempore quo totius mundi monarchia sub unius hominis principatu redacta est, propter pacem et concordiam servandam in populis, statutum est, ut unusquisque censum capitis sui redderet. Cujus rei testis est Lucas evangelista, qui tempore quo Dominus et Salvator noster natus est, hanc legem in populum Judaeorum allatam descripsit, dicens: « Exiit edictum a Caesare Augusto, ut describeretur universus orbis . » Super hanc rem autem Caesar Augustus Herodem Antipatri filium Judaeis praefecit, ut et tributa exigeret, et Romano pareret nem census, aliis dicentibus pro securitate et quiete, quia Romani principes pro eis militarent, debere tributa solvi, e contra scribis et Pharisaeis dicentibus, non debere populum Dei humanis legibus esse subjectum, maxime cum decimas, et primitias, et spontaneas oblationes Deo offerret. Et quia scribae et Pharisaei, ut saepe diximus, ad hoc Dominum seque
Abbreviated transcription (Latin):
sit hominib sed dominamini pis¬
cib maris &e uolatilib cęli & bestii
terre P ost quam uero post pecea¬
tum. int̾ homines iurgia. rixȩ q
seminarium discordiȩ crescere ce¬
pit. ad compͥmendã prauoꝵ ho¬
minum insolentiam preposut
d̃s hominib hominẽ: ut quos a¬
mor d̃i non prouocabat ad bonũ
saltem timor hominis coerceret
pͥnceps: ut iste ȩccłiam dei uerbis
instruat: & ille armis defendat.¬
& quod iste non potest corrigere
uerbo. ille feriat ferro. Et qui
nolunt ȩccłiasticam susciꝑe dis¬
ciplinam. cohibeantur a malis ꝑ
potestatem regiam. & qui potesta¬
ꝗ dei non sunt subditi. munda-¬
niᷤ legib constringantur. Et ido
debemus xp̃ianis pͥncipib ẽẽ sub¬
diti: nͥ contra uoluntatem d̃i nob̃

Expanded text:
raesit homo hominibus, sed « dominamini pisraesit homo hominibus, sed « dominamini piscibus maris et volatilibus coeli et bestiis terrae . » Postquam vero peccatum inter homines, jurgia, rixae, et seminarium discordiae crescere coepit, ad comprimendam pravorum hominum insolentiam, proposuit Deus hominibus hominem, ut quos amor Dei non provocabat ad bonum, saltem timor hominis coerceret princeps, ut iste Ecclesiam Dei verbis instruat, et ille armis defendat. Et quod iste non potest corrigere verbo, ille feriat ferro. Et qui nolunt ecclesiasticam suscipere disciplinam, prohibeantur a malis per potestatem regiam. Et qui potestati Dei non sunt subditi, mundanis legibus constringantur. Et ideo debemus Christianis principibus esse subditi nisi contra Dei volunt
Abbreviated transcription (Latin):
& quȩ sunt dei dõ. Reddite ergo
quȩ sunt cesaris cesari. id est tri¬
butum uectigal & censum. & quȩ
sunt dei d̾o. id est decimas pͥmiti¬
as. & spontaneas oblationes.
Ubi subtiliter considerandum ẽ
quia sicut cesar imaginis sue cen¬
sum a sibi subditis exigebat: sic
d̾s omp̃s imaginis suȩ figuram a
nob̃ exacturus ẽ. In denario quip¬
pe: imago regis expͥmebatur. Ho¬
mo autem seđm interiorẽ hominẽ
ad imaginẽ & similitudinẽ d̃i fa¬
ctus ẽ: ipso domino dicente. facia¬
mus hominẽ ad imaginẽ. & simi¬
litudinẽ nr̃am. Huius imaginis
figuram in se exp̃ssam nouerat:
qui dicebat. Signatum ẽ suꝑ nos
lumen uultus tiui dñe. Quemad.¬
modum gͦ cesar denarium in quo
imago eius expͥm ebatur. a subdi¬
tis exquirebat. sic d̾s omp̃s inuio¬
latam in nobis suam imaginem
mo imaginem di inse peccando
iuolasset: nequaquã homo homi¬
ni subiectus eẽt.: quia inicio eum
fecisset d̾s hominẽ ad imaginem
& similitudinẽ suam: non ait p¬

Expanded text:
Reddite ergo quae sunt Caesaris, Caesari, id est tributum, vectigal et censum: et quae sunt Dei Deo, id est decimas, primitias et spontaneas oblationes. Unde subtiliter considerandum, quia sicut Caesar imaginis suae censum a sibi subditis exigebat, sic Deus omnipotens imaginis suae figuram a nobis exacturus est. In denario quippe imago regis exprimebatur, homo autem secundum interiorem hominem, ad imaginem et similitudinem Dei factus est, ipso Domino dicente: « Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram . » Hujus imaginis figuram in se expressam noverat, qui dicebat: « Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine . » Quemadmodum ergo Caesar denarium, in quo imago ejus exprimebatur, a subditis exquirebat, sic Deus omnipotens inviolatam in urbis suam imaginem mo imaginem Dei in se peccando violasset, nequaquam homo homini subjectus esset. Quia in initio cum fecisset Deus hominem ad imaginem et similitudinem suam, non ait: P
Abbreviated transcription (Latin):
Et iterum. Reddite omnib de¬
bitum. eui tributum tributum
cui uectigal uectigal & cui ho¬
norem honorem. & cui timorem
timorem. Quod non solum dñs
uerbis. sed etiam exemplis facien¬
dum ostendit: quando reddidit
quȩ sunt di patris faciens uolun-¬
tatem. & cesaris quȩ sunt cesari
quando ꝓ se & petro tributum

Expanded text:
entem, Reddite omnibus debita: cui tributum, tributum; cui vectigal, vectigal; cui honorem, honorem; cui timortimorem . » Quod non solum Dominus verbis, sed etiam exemplis faciendum ostendit, quando et Deo reddidit, quae sunt Dei, Patris faciens voluntatem: et Caesari, quae sunt Caesaris, quando
Abbreviated transcription (Latin):
bit᷑ & qui se humiliat exaltabit᷑.¬
Alii ergo in hoc scło & infuturo
exaltantur. qualis fuit dauid. eze¬
chias. & iosias. & cet̾i tales qui in
p̃senti scło głosi fuerunt. & in fu¬
turo głosiores sunt. Alii hic &r in
futuro humiliant᷑ quales sunt
suꝑbi pauꝑes. & illi qui ꝓ pecca¬
tis inp̃senti uita uindictam recipi¬
unt: & infuturo ad ꝑpetuam pe¬
nam transeunt. Qualis fuit he¬
rodes. antiochus: & multi tales
de quib scriptum ẽ. Dupplici con¬
triticione contere eos dñe. Nonnulli
hic exaltantur. &e infuturo humi¬
liantur. quales sunt suꝑbi diuites
qui iuxta scripture uocem ducun
inbonis dies suos: & in puncto ad

Expanded text:
bitbitAlii ergo in hoc saeculo et in futuro exaltantur, qualis fuit David, Ezechias et Josias, et caeteri tales qui in praesenti saeculo gloriosi fuerunt, et in futuro gloriosiores sunt. Alii hic in futuro humiliantur, quales sunt superbi pauperes, et illi qui pro peccatis in praesenti vita vindictam recipiunt, et in futuro ad perpetuam poenam transeunt, qualis fuit Herodes, Antiochus, et multi tales, de quibus scriptum est: « Duplici contritione contere eos, Domine . » Nonnulli hic exaltantur, et in futuro humiliantur, quales sunt superbi divites, qui juxta Scripturae vocem, « Ducunt in bon
Abbreviated transcription (Latin):
nis petulantiam. aut in aliquod
facinus cadere ꝑmittit᷑: ꝑ quod
ab hominib uituꝑetur. Unde et
subdit᷑ Et tunc incipias cum ru¬
bore: nouissimum locum tenere.¬
enti adño dictum ẽ. Nonne cũ
ees paruulus in oculis tuis. caput
intribub isrł constitu te: Nunc
quia eleuaris: deieci te ne sis rex.
Sed postquam quid agere non de¬
beas ꝓhibuit. quid agendum sit
pus redemptor manifestare cura¬
uit cum subiunxit. Sed eum uo¬
catus fueris. uade recumbe in nouis¬
simo loco. ut cum uenerit qui de in¬
uitauit. dicat tͥ Amice: ascende suꝑ¬
uis. Quem ergo humile inuenit.
amici nomine beatificat: at ut
suꝑius ascendat uocat: quia ut ait
subdidit. Tunc erit tͥ gła. coram
simul discumbentib. ne nunc in
p̃senti querere incipias. Heredi¬
tas enim ait salomon ad quam
in pͥncipio festinatur: in nouissimo
benedictione carebit. Exponens
dñs quod in similitudine propo¬
suerat: adiunxit dicens. Quia
omnis qui se exaltat humilia-¬

Expanded text:
nis petulantiam, aut in aliquod nis petulantiam, aut in aliquod facinus cadere permittitur, per quod ab hominibus vituperetur. Unde et subditur: « Et tunc incipias cum ruboreenti a Domino dictum est: « Nonne cum esses parvulus in oculis tuis, caput in tribubus Israel constitui te? Nunc quia elevaris, dejeci te ne sis rex . » Sed postquam quid agere non debeas prohibuit, quid agendum sit, pius Redemptor manifestare curavit, cum subjunxit: « Sed cum vocatus fueris, vade, recumbe novissimo loco, ut cum venerit qui te invitavit, dicat tibi: Amice, ascende superius. » Quem ergo humilem invenit, amici nomine beatificat, atque ut superius ascendat vocat: quia, ut aitsubdidit: « Tunc erit tibi gloria coram simul discumbentibus, » ne nunc in praesenti quaerere incipias. Haereditas enim, ait Salomon, « ad quam in principio festinatur, in novissimo benedictione carebit . » Exponens Dominus quid in similitudine proposuerat, adjunxit, dicens: « Quia omnis qui se exaltat humilia
Abbreviated transcription (Latin):
Sponsabo te mͥ. iniusticia & ueri¬
tate. Thalamus huius sponsi. uterꝰ
uirginis fuit. sicut ꝑ psalmistam dr.
Tanquam sponsus ꝓcedens de tha¬
lamo suo. Celebratores harum nup¬
tiarum apłi fuerunt. De quibus
scriptum ẽ. Non possunt filii spon-¬
si ieiunare: quandiu cum illis est
sponsus. In his ergo nuptiis ille¬
felicit᷑ discumbit: qui infide uoca¬
tus humilit̾. pie iusteq. in eccłia
uiuit. B ene autem d̾r. non discũ¬
bas inpͥmo loco. Nouissimꝰ enim
locus: admentis humilitatem ꝑ¬
tinet. Ille gͦ sp̃italit nouissimus
discumbit. qui se omnib inferiorẽ
& indigniorem inmente uidicat.
considerans ñ solũ sanctiores. s & mul¬
tos se ẽẽ sapientiores. Unde &r subdit᷑
Ne forte honoratior te sit inuitatꝰ
ab eo. & ueniens is qui te & illũ
uocauit. dicat tibi. Da huic locũ.
Sepe enim ꝑ mentis elationẽ de
suꝑiore gradu. ad inferiorem quis¬
q descendit. quia dum mente tu¬
midus ẽ & inflatus: aut in car.¬

Expanded text:
Sponsabo te mihi in justitia et veritate . » Thalamus hujus sponsi uterus virginis fuit, sicut per Psalmistam dicitur: « Tanquam sponsus procedens de thalamo suo . » Celebratores harum nuptiarum apostoli fuerunt, de quibus scriptum est: « Non possunt filii sponsi jejunare, quandiu cum illis est sponsus . » In his ergo nuptiis feliciter discumbit, qui in fide vocatus, humiliter, pie, justeque in Ecclesia vivit. Bene autem dicitur: « Non discumbas in primo loco. » Novissimus enim locus ad mentis humilitatem pertinet. Ille ergo spiritaliter novissimus discumbit, qui se omnibus inferiorem et indigniorem in mente judicat, considerans non solum sanctiores, sed et multos se esse sapientiores. Unde et subditur: « Ne forte honoratior te sit invitatus ab eo, et veniens is qui te et illum vocavit, dicat tibi: Da huic locum. » Saepe enim per mentis elationem de superiori gradu ad inferiorem quisque descendit, quia dum mente tumidus est et inflatus, aut in car
Abbreviated transcription (Latin):
nus ẽ uiuendi. ut in conuiuiis uel
nuptiis. siue aliis conuentionib
fideles se ad alterutrum preferant.
ꝙ honore se inuicẽ preueniant.¬
hoc precipiente petro apło qui
ait. Omnes inuicem humilitatẽ
insinuate. Sieut enim honor est
aliquem suꝑius uocari: sic dede¬
cus eum qui pͥmũ locum in pru¬
denter appetit. ad ultimum reuo¬
cari. Melius ẽ enim ait salomon
ut dicatur tibi ascende suꝑius.
quam humilieris coram pͥncipe.
Et iterum. Altiora te ne quesieris.
& fortiora te ne serutatus fueris.
Et iterum. Ad mensam magnã
sedes. & cetera. Et rursum. Suꝑ¬
bum. sequitur ignominia. Sp̃i
ris usitatissimũ ẽ sic̃ ẽ illud in eũglis
Simile ẽ regnum cȩloꝵ homini
regi: qui fecit nuptias filio suo.
In nuptiis duo coniunguntur
sponsus ce sponsa. Sponsus ergo

Expanded text:
nus est vivendi in conviviis vel nus est vivendi in conviviis vel nuptiis, sive aliis conventibus, fideles ut se alterutrum praeferant, et honore se invicem praeveniant, praecipiente Petro apostolo qui ait: « Omnes invicem humilitatem insinuate . » Sicut enim honor est aliquem superius vocari, sic dedecus, cum qui primum locum imprudenter aperit, ad ultimum revocari. « Melius est enim » ait Salomon, « ut dicatur tibi: Ascende superius, quam ut humilieris coram principe . » Et iterum: « Altiora te ne quaesieris, et fortiora te ne scrutatus fueris . » Et iterum: « Ad mensam magnam sedisti , etc. Et rursum: Superbum sequitur ignominia . » Spris usitatissimum est, sicut est illud in Evangelio: « Simile est regnum coelorum homini regi, qui fecit nuptias filio suo . » In nuptiis duo conjunguntur, sponsus et sponsa. Sponsus ergo
Abbreviated transcription (Latin):
cidunt intemptationẽ & laque¬
um diaboli. & desideria multa
in utilia. quȩ mergunt hominẽ
in interitũ ꝙ ꝑditionem. Dupli¬
ei enim pena auarus constringi¬
tur: quando infelix diuitias cum
labore adquirit: & infuturo ea¬
rumdẽ diuitiarum rationẽ cum
dolore intorm̃tis exsoluet. iacobo
teste qui ait. Agite nunc diuites.
plorate ululantes. in miseriis quȩ
suꝑuenient uob̃. Diuitiȩ ur̃ȩ pu¬
tre factȩ sunt: uestim̃ta ur̃a a ti¬
neis commesta sunt. Aurum et
argentum ur̃m eruginabit. q
erugo in testimonium uobis erit
& manducabit carnes ur̃as sieut
ignis Auaritia enim uiscerib pie
& amiciciã non custõdit. proxi¬
mo uel. ꝓpinquo non miseretur
sed ꝓpinquos uelut ex traneos ef¬
ficit dicente salomone. Bene faeit
animȩ suȩ uir misericors. auarus
autem etiam ꝓpinquos abicit.
rabolam. intendens quomͦ pͥmos
accubitus eligerent. dicens ad il¬
los. Cum inuitatus fueris ad nup¬
tias. non discumbas inpͥmo loco
componit. qm̃ honestissimum ge¬

Expanded text:
tentationem et laqueum diaboli, et desideria multa et inutilia, quae mergunt hominem in interitum et perditionem . Duplici enim poena avarus constringitur, quando et hic infelix divitias cum labore acquirit, et in futuro earumdem divitiarum rationem cum dolore in tormentis exsolvet, Jacobo teste qui ait: « Agite nunc, divites, plorate, ululantes in miseriis quae supervenient vobis. Divitiae vestrae putrefactae suntneis comesta sunt: aurum et argentum vestrum aeruginavit, et aerugo in testimonium vobis erit et manducabit carnes vestras sicut ignis . » Avaritia enim visceribus pietet amicitiam non custodit, proximo vel propinquo non miseretur, sed propinquos velut extraneos efficit, dicente Salomone: « Bene facit animae suae vir misericors, avarus autem etiam propinquos abijcit .  primos accubitus eligerent, dicens ad illos: Cum invitatus fueris ad nuptias, non discumbas in primo loco.componit, quoniam honestissimum ge
Abbreviated transcription (Latin):
be & pharisei facie
ẽẽ & amicũ publicanorum. sed ob¬
credere debemꝰ. id est pro lucrandiᷤ
animab. Sicut enim doctus pisca¬
co retia sua tendit uͥ multitudinẽ pisci¬
ũ uł auiũ siue bestiaꝵ cõuenire nouit ut
ex multiᷤᷤ aliqͥ capiant᷑ ita dñs retia suȩ
p̃dicatiõis in eo loco extenłe uoluit uͥ plu¬
res cõueniebant ut multiᷤᷤ aliqͥ caꝑent᷑
infide: & obistĩmodi causã uł ad nuptias¬

Expanded text:
bae et Pharisaei, et amicum publicanorum; sed credere venisse pro lucrandis animabus. Sicut enim doctus piscaco retia sua tendit, ubi multitudinem piscium vel avium sive bestiarum convenire novit, ut ex multis aliqui capiantur: ita Dominus retia suae praedicationis in eo loco extendere voluit, ubi plures conveniebant, ut ex multis aliqui caperentur in fide. Et ob istiusmodi causam, vel ad
Abbreviated transcription (Latin):
sicut scĩ pauꝑes. & p̃cipue illi qͥ
ꝓpter dm̃ ominia sua derelinquutĩ.
spontanea pauꝑtate semetipsos
humiliant: ut infuturo exaltari
mereantur. A memus ergo uirtu¬
tem humilitatis inp̃senti uita. ut
a dño exaltari mereamur in alte
ra: illius uestigia sequentes qui ait.

Expanded text:
sancti pauperes, et praecipue illi, qui propter Deum omnia sua derelinquunt, et spontanea paupertate semetipsos humiliant, ut in futuro exaltari mereantur. Amemus ergo virtutem humilitatis in praesenti vita, ut a Domino exaltari mereamur in altera vita, illius vestigia seq
Abbreviated transcription (Latin):
milis corde. & inuenietis requiẽ
animab ur̃is. Humilis autem di¬
ctus ẽ. quasi humo ad clinis. Ille gͦ
uere humilis ẽẽ cognoscitur: qui
se terram & cynerem iugiter ẽẽ cõ¬
siderat dicens cum beatõ abraham
patriarcha. Loquar ad dñm meũ
cum sim puluis & eynis. Humi¬
litas non solum in corpore sed eti¬
am inmente conseruanda ẽ: iux¬
ta exemplum illius qui in regali
solio constitutꝰ aiebat. Humiliatꝰ
sum usq quaq dñe: iuuifica me
scđm uerbum tuum. Humilitas
quippe magistra ẽ sapientiȩ: teste
humiliasti me. ut discam iustificati¬
ones tuas. Quanto enim unusqͥsꝙ
hic ꝓpter dm̃. fuerit humilior
tanto infuturo erit excelsior. teste
apło petro qui ait. Humiliamim
sub potenti manu dei: ut uos ex¬
exaltet intempore uisitationis.

Expanded text:
iem animabus vestris . » Humilis autem dictus est quasi humi acclivis. Ille ergo vere humilis esse cognoscitur, qui se terram et cinerem jugiter esse considerat, dicens cum beato Abraham patriarcha: « Loquar ad Dominum meum, cum sim pulvis et cinis . » Humilitas non solum in corpore, sed etiam in mente conservanda est, juxta exemplum illius, qui in regali solio constitutus, aiebat: « Humiliatus sum usquequaque, Domine, vivifica me secundum verbum tuum . » Humilitas quippe magistra est sapientiae, teste humiliasti me, ut discam justificationes tuas . » Quanto enim unusquisque hic propter Deum fuerit humilior, tanto in futuro erit excelsior, Petro apostolo teste qui ait: « Humiliamini sub potenti manu Dei, ut vos exaltet in tempore visitationis .
Abbreviated transcription (Latin):
qui melior ẽ pecore: &e qui adi¬
maginẽ dei factus ẽ ab infirmi¬
tate in sabbato debeo liberare cũ
facilius sit hominẽ sanare quã
animal deputeo abstrahere. Iam
enim ꝑ ydropieum. auarum dixi¬
mus significari. Pulchrȩ ergo aua¬
rus animali in puteum cadenti
comparat᷑. quia hydropicus humo¬
re in ordinato habundat. Dum enĩ
quisq morbo auaritiȩ succumbit.
quasi sitiens inputeum cadit. Un¬
de ꝙ dñs mulierẽ quȩ decem & o¬
cto annos incuruata fuerat. nec
sursum aspicere poterat: assimila¬
uit animali quod ad aquam du¬
citur: Malum ẽ uitium auaritiȩ
quod fidem tollit concordiam dis¬
sipat. caritatẽ uiolat: ꝙ innume¬
ra mala generat. teste apło qui
autẽ diuitiis. ꝑartam ꝙ angustam
uiam in regnum cȩloꝵ intrare po
test: dño dicente. Difficile qui pe-¬
cunias habent. in regnum dei in¬
trabunt. Amen dico uob̃: facilius
ẽ camelum ꝑ foramen acus tran¬
sire: quam diuitẽ in regnum dei

Expanded text:
qui melior est pecore, et qui ad iqui melior est pecore, et qui ad imaginem Dei factus est, ab infirmitate in sabbato debeo liberare, cum facilius sit hominem verbo sanare, quam animal de puteo abstrahere. Jam enim per hydropicum avarum diximus designari. Pulchre ergo avarus animali in puteo cadenti comparatur, quia hydropicus humore inordinato abundat. Dum enim quis morbo avaritiae succumbit, quasi sitiens in puteum cadit. Unde et Dominus mulierem, quae decem et octo annos incurvata fuerat, nec sursum aspicere poterat , assimilavit animali, quod ad aquam ducitur. Malum est ergo vitium avaritiae, quod fidem tollit, concordiam dissipat, charitatem violat, et innumerabilia mala generat, teste Apostolo qui autem divitiis, per arctam et angustam viam in regnum coelorum intrare non potest, Domino dicente: « Difficile, qui pecunias habent, in regnum coelorum intrabunt. Amen dico vobis, facilius est camelum per foramen acus transire, quam divitem in regnum Dei
Abbreviated transcription (Latin):
dixerimus ex hominib turba quȩ
a iohanne baptizata ẽ. lapida¬
bit nos. Et id̾o non habentes qͥd
dicerent. siluerunt. Sic & in hoc
loco nullam aptam inuenientes
responsionẽ tacuerunt impleta
ꝓpħia quȩ ait. Rex uero letabit᷑
indo̾ laudabunt᷑ omnes qui u¬
rant in eo: quia obstructum est
os loquentium iniqua. Sed qͥa
dñs etiam in gratis beneficium
suȩ largitatis frequenter prestat.
recte subditur. Ipse uero apprehen
sum sanauit eum. ac dimisit. Et
pulchrȩ coram auaris hydropi¬
cum curauit ut cum in uno sana¬
ret᷑ infirmitas corporis in multis
morb curaret᷑ mentis. Quorum¬
auariciam dñs prudentissima
comparatione redarguit eum
ait. Et respondens ad illos dix̃
Cuius ur̃m asinus aut bos in
puteum cadet. & non continuo
extrahet illum die sabbatiꝰ Et
non poterant adhec. responde¬
re illi. Ac si diceret. Si ur̃m ani¬
mal in puteum cadens cum tan¬
ta festinatione eripere curatis. ñꝓpt̃

Expanded text:
dixerimus ex hominibus, turba quae dixerimus ex hominibus, turba quae a Joanne baptizata est, lapidabit nos. Et ideo non habentes quid dicerent, siluerunt. Sic et in hoc loco nullam aptam invenientes responsionem, tacuerunt, impleta prophetia, quae ait: « Rex vero laetabitur in Deo, laudabuntur omnes qui jurant in eo, quia obstructum est os loquentium iniqua . » Sed quia Dominus etiam ingratis beneficium suae largitatis frequenter praestat, recte subditur: « Ipse vero apprehensum eum sanavit, ac dimisit. » Et pulchre coram avaris hydropicum curavit, ut cum in uno sanaretur infirmitas corporis, in multis morbus curaretur mentis. Quorumavaritiam Dominus prudentissima comparatione redarguit, cum ait: « Et respondens ad illos dixit: Cujus vestrum asinus aut bos in puteum cadet, et non continuo extrahet illum die sabbati? Et non poterant ad haec respondere illi. » Ac si diceret: Si vestrum animal in puteum cadens cum tanta festinatione eripere curatis, non pro
Abbreviated transcription (Latin):
eorum cogitationes respondit. Et
prudentissima ratione dñs obser¬
uatores suos hinc inde conclusit.
ne aptam inuenirent responsionẽ.
Si enim dicerent licet sabbo cura¬
re rep̃hensibiles eẽnt. ut quid eũ
obseruarent: utrum sabbato eura-¬
ret hominẽ. Si uero dicerent ñ
licet: arguerent᷑ quare sabbato
asinum uel bouem soluentes a
presepio. ducerent ad aquare. et
ideo non inuenientes quid diceren.
tacuerunt. Nec solum dominus¬
in hoc loco rephensores suos ita
conclusit. sed etiam in aliis fre¬
quenter locis. sicut de quadam
muliere in adulterio dep̃hensa.
uel de denariredditione. & sicut
fecit. quando interrogabant eũ
dicentes. Dic nobis inqua potestate
hȩc facis: At ille respondens dix̃.
Dicite & uos mͥ unum uerbum. et
ego dico uob̃ in qua potestate hȩc
hannis e cȩlo ẽ an ex hominib
At illi cogitauerunt intra se dicen¬
tes. Si dixerimus ecęlo. dicet nob̃
Quare non suscepistis illud: Si

Expanded text:
eorum cogitationes respondit. Et eorum cogitationes respondit. Et prudentissima ratione Dominus observatores suos hinc inde conclusit, ne aptam invenirent responsionem. Si enim dicerent: Licet sabbato curare, reprehensibiles essent, ut quid eum observarent, utrum sabbato curaret hominem; si vero dicerent: Non licet, arguerentur, quare sabbato asinum vel bovem solventes a praesepio, ducerent adaquare, et ideo non invenientes quid dicerent, tacuerunt. Nec solum in hoc loco reprehensores suos ita conclusit, sed etiam in aliis frequenter locis, sicut de quadam muliere in adulterio deprehensa , vel de denarii redditione , et sicut fecit quando interrogaverunt eum dicentes : Dic nobis, in qua potestate haec facis? At ille respondens, dixit: Dicite et vos mihi unum verbum, et ego dicam vobis in qua potestate haec ominibus? At illi cogitaverunt intra se, dicentes: Si dixerimus e coelo, dicet nobis: Quare ergo non suscepistis illud? Si
Abbreviated transcription (Latin):
magis diuitias quas concupiseit
adquisierit. tantomagis in eis
adquirendis exardescit. Quod
pulchre quidam de sapientib. bre¬
ui uersiculo comp̃hendit dicens.
Crescit amor nummi. quantũ ip¬
sa pecunia crescit. Et sicut quidã
ait. auarus etiam obolo indige.
habere desiderat: alienum damp¬
num. suum lucrum deputat teste
salomone. Auarus non implebitur
pecuniis. nec anima eius satiabit᷑
bonis. Potest quoq ñ inconuenient
ꝑ hydropicum. quilibet luxurios
intelligi. Quia sicut hydropieus
quo plus bibit plus sitit. ita luxu¬
riosus. quo plus adpetulantiam
libidinis deditus fuerit: eoplus
ad petulantiã libidinis exardescit.
Computruerunt ium̃ta instercore
suo. Et respondens iħ̾c. dixit ad le¬
gis ꝑitos ꝙ phariseos dicens. Si
licet sabb̃o eurare: At illi tacuer̃t.
Responsio ista dñi. ad illud ꝑtinet
quod suꝑus dictum ẽ. Et ipsi ob¬
seruabant eum. Non enĩ hic ab
aliis interrogatus legitur. sed ad

Expanded text:
magis divitias, quas concupiscit, magis divitias, quas concupiscit, acquisierit, tanto magis in eis acquirendis exardescit. Quod pulchre quidam de sapientibus brevi versiculo comprehendit, dicens: Crescit amor nummi, quantum ipsa pecunia crescit. Et sicut quidam ait: Avarus obolo indiget. habere desiderat. Alienum damnum suum lucrum deputat, teste Salomone: « Avarus non implebitur pecuniis, nec anima ejus satiabitur bonis . » Potest quoque non inconvenienter per hydropicum quilibet luxuriosus intelligi: quia sicut hydropicus quo plus bibit, plus sitit, ita luxuriosus quo plus ad petulantiam carnis deditus fuerit, eo plus ad petulantiam libidinis exardescit. Computruerunt jumenta in stercore suo . » « Et respondens Jesus, dixit ad legisperitos et Pharisaeos, dicens: Si licet sabbato curare? At illi tacuerunt. » Responsio ista Domini ad illud pertinet, quod superius dictum est: « Et ipsi observabant eum. » Non enim hic ab aliis interrogatus legitur, sed ad