comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
&̃ cetera. Qd̃ hebrei de hoc sentiant inserem᷑. Atĩt
hunc eẽ. sem filiũ noe. & supputantes annos uite
ipsius ostendunt eũ adisaae usq urxisse. Om̃sq pͥ¬
mogenitos noe donec sacerdotio fungeretur aaron.
xp̃m refert. & ꝑ xp̃in ad gentiũ ęcełiam. Om̃s e¬
nim corporis głia refertur ad mẽbra. eo qđ p̃puti¬
um habens abrahę benedixerit cireuncisio. & in a¬
ait tues sacerdos in et̾nũ scd̾m ordinẽ melchi se dech
misteriũ nrm in uerbo ordinis signficat᷑. Neq̃quã
ꝑ aaron irracionabilib uictimis immolandis. s. obla
patriarcha magnus decimas omĩs substancie sue
melchisedech sacerdoti pꝰ benedictionẽ dedit. seiens
spũaliter meliꝰ sacerdotiũ futurũ in popło gentiũ
ꝗͣ leuiticũ. qđ in isrł de ipso erat nasciturũ futurũ¬
q ut sacerdotiũ eccłie habentis p̾putiũ benedice¬
r& in abraam circu̾ciso sacerdotiũ sinagoge. Quis
sacerdotes ex semine abraha nati. fr̃s suos benedi

Expanded text:
erea quid Hebraei de hoc sentiant, inferamus. Aiunt hunc esse Sem filium Noe: et supputantes annos vitae ipsius, ostendunt eum ad Isaac usque vixisse, omnesque primogenitos Noe donec sacerdotio fungeretur Aaron, m refert, et per Christum ad gentium Ecclesiam; omnis enim capitis gloria refertur ad membra, eo quod praeputium habens, Abrahae benedixerit circumciso, et in Aae. Quod autem ait: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech , mysterium nostrum in verbo ordinis significatur, nequaquam per Aaron irrationabilibus victimis immolandis, sed oblatguine. At vero patriarcha magnus decimas omnes substantiae suae Melchisedec sacerdoti post benedictionem dedit, sciens spiritualiter melius sacerdotium futurum in populo gentium, quam Leviticum, quod in Israel de ipso erat nasciturum, futurumque, ut sacerdotium Ecclesiae habens praeputium benediceret in Abraham 299 circumciso sacerdotium Synagogae. Qui sac
Abbreviated transcription (Latin):
i cingulus meroris. eũ iracunha .i. iniudia incautos
quosq̃ decipiunt. Vnde scripid̃ ẽ. stultos int̾ficit
macundia ac paruulos occidit inuidia. Quuntum
g regẽ bale similit̾ uincunt spuales neqͥciȩ cũ
pusillanimes ac formidolosos in desperationẽ mit
quos ille fidei pat̃ imsterio suꝑauit. nͥ qd fides nr̃a
si confirmata sit in spu pͥncipali. corpꝰ nr̃m qđ .iiiiͬ.
pximo in regib uictor extiterat. ĩta & fides ꝓ a
nima uictrix de ext̾iore homine triũphat. Qđ

Expanded text:
 cinguli moeroris, cum per iracundiam et invidiam incautos quosque decipiunt. Unde scriptum est: Stultos interficit iracundia, ac parvulos occidit invidia . Quintum regem Balae similiter vincunt spirituales nequitiae, cum pusillanimes ac formidolosos in desperationem mittquos ille fidei pater mysterio superavit, nisi quod fides nostra si confirmata sit in spiritu principali, corpus nostrum, quod qille de proximo in regibus victor exstiterat, ita et fides pro anima victrix, de exteriore homine triumphat. Quod
Abbreviated transcription (Latin):
eii nominat᷑. qr ibi ds̃ popłm iudicarit. & ꝑcusse¬
runt omẽm regionẽ amalechitarũ. & amorreũ
sedentẽ in asasonthamar. Hoc oppidũ ẽ qđ nẽ uo¬
cat᷑ engaadi balsami & palmarũ fertile. Porro
sasonthamar in lingua nra urbs palmarũ reso¬
gerat nuntiauit abrahã transiton. Ipse uͦ se¬

Expanded text:
 ibi Deus populum judicarit. Et percusserunt omnem regionem Amalecitarum, et Amorrhaeum sedentem in Asasonthamar. Hoc oppidum est quod nunc vocatur Engaddi, balsami et palmarum fertile Porro Asasonthamar in lingua nostra urbs palmarum resogerat, nuntiavit Abram transitori. Ipse vero se
Abbreviated transcription (Latin):
tus ẽ. usq dan & cetera. Expeditos dixeit iuuenes
aã bellũ ꝓmptos & qͥ ñ fuerant uxorati de qͥb in
sequentib dic̃. exceptis his quȩ comederunt nuiue¬
nes. Reduxitq omem substantiã. & loth frem̃ sũ.
cũ substantia illius mulieres quoq ac popłm. Misti¬
ce autẽ quattuor reges qͥ qͥnq reges superauerunt
cader& ÷ rex e. sennaar. qͥ excussio dentiũ uł fetor
eoꝵ int̾p̃tatur : potest heresim significare. quȩ ad
certũ casum tendens. uerbis dolosis sensũ fecidũ
euomit. Arioth autẽ qͥ int̾p̾tat᷑ ebrius uł ebrietas.
tipice designat gentiũ stulticiã. qͥ iniqͥtate debrii
ceco corde creaturã ꝓ creatore uenerant᷑ & seli ille

Expanded text:
t eos usque Dan, etc. Expeditos dixit juvenes ad bellum promptos, et qui non fuerunt uxorati, de quibus in sequentibus dixit, Exceptis his quae comederunt juvenes. Reduxitque omnem substantiam, et Lot fratrem suum cum substantia illius, mulieres quoque et populum. Mystice igitur quatuor reges qui quinque reges superaverant, caderet, et rex est Sennaar, qui excussio dentium, vel fetor eorum interpretatur, potest haeresim significare, quae ad certum casum tendens, verbis dolosis sensum fetidum evomit. Arioth autem, qui interpretatur ebrius, vel ebrietas, typice designat gentilium stultitiam, qui iniquitate ebrii, caeco co
Abbreviated transcription (Latin):
amraph& rex sennaar. & arioth rex ponti. & cõ¬
dorlaomor rex elamitarũ. & didal rex gentiũ. in¬
irent bellũ contra hera rege̾ sodomoꝵ. & contra
bersa rege̾ gomorre. & contra sennaab rege̾ ad¬
ame. & contra semebeer regẽ soboim. contraq re¬
ge̾ bale ipsa ẽ. segor. Om̃s hi comienerunt in ual¬
serunt apud uallẽ salsã. hoc ẽ mare salis. Bale

Expanded text:
Amraphel rex Sennaar, et Arioch rex Ponti, et Chodorlahomor rex Aelamitarum, et Thadal rex gentium, inirent bellum contra Bara regem Sodomorum, et contra Bersa regem Gomorrae, et contra Senaab regem Adamae, et contra Senneber regem Seboim, contraque regem Bale, ipsa est Sego. Omnes hi convenerunt in valserunt apud vallem Salsam, hoc est, mare Salis. Bale
Abbreviated transcription (Latin):
ñ uis macul& s uoluntas. & excusari possit sarai
qđ famis temprẽ sola regi in ꝑegrinis locis marito
coniungente resistere neqͥuerit : tam̃ potest & alit̾
feda necessitas excusari. qđ iuxta librũ hester que¬
cũq mulierũ placuiss& regi apud ueteres. sex mͣ¬
sib ungebatur oleo mirteo. & tunc demũ ingre

Expanded text:
non vis maculet, sed voluntas, et excusari possit Sarai quod famis tempore sola regi in peregrinis locis marito conveniente resistere nequiverit, tamen potest et aliter foeda necessitas excusari, quod juxta librum Esther, quaecunque mulierum placuisset regi apud veteres, sex mensibus ungebatur oleo myrtino, et sex me
Abbreviated transcription (Latin):
corporis signũ fidei accepit. unde filius fidei
ñ carnis nasciturus erat. ne truncata corporis
parte deformior si fide in dm̃ głiosior. Igit᷑
ꝑ dõ aliquid ꝑdere lucrũ ẽi ñ damnũ. Ita abra¬
hã fidei sue signũ accipiens. ñ deformatus ẽ.
s melioratus. Si enĩ aidã pactũ dĩ custodiss&¬
ũ abrahã hoc pactũ accepiss&. Sed qr ille in
hoc m̃bro culꝑã inobȩdientiȩ pͥmo agnouit.
decuit ui hoc m̃bro signũ obȩdientię scdo accepis¬
sa. ut ostenderet᷑ obedientes qͣndoq generasse
filios ad uitã dũ olim p̾uaricatores generarent
tuã ñ uocabis sarai s sarã. & benedicã ei. & ex
illa tͥ dabo filiũ cui benedicturus sum. eritq in
nationes & reges popłoꝵ orientur ex eo. Hinc iã
declaratur ꝓmissio de uocatione gentiũ in isaae

Expanded text:
corporis signum fidei accepit, unde filius fidei, corporis signum fidei accepit, unde filius fidei, non carnis, nasciturus erat. Nec truncata corporis parte deformior, sed fide in Deum gloriosior. Igitur pro Deo aliquid perdere, lucrum est, non damnum. Ita Abraham fidei suae signum accipiens non deformatus est, sed melioratus. Si enim Adam pactum Dei custodisset, Abraham hoc pactum non accepisset. Sed quia ille in hoc membro culpam inobedientiae primo agnovit, decuit ut iste in hoc membro signum obedientiae secundo accepisset; ut ostenderet obedientes quandoque generare filios ad vitam, dum olim praevaricatores generaverint tuam non vocabis Sarai, sed Saram, et benedicam ei, et ex illa dabo tibi filium, cui benedicturus sum: eritque in nationes, et reges populorum orientur ex eo. Hic jam declaratur promissio de vocatione gentium in Isaac
Abbreviated transcription (Latin):
ad om̃s redemptionis gram ꝑtinere testatur. Ibi
parentũ mutant᷑ nomina : ut omĩa resonent gio¬
uitatẽ. Nã abrã qd antea uocabatur : int̾p̾tat᷑
pat̾ excelsus. abraã pat̾ multarũ gentiũ. Quo
nomine p̾nuntiabatur. qđ multe gentes fidei
eiꝰ uestigia sequerentur. Illud autẽ qͥd sit qđ di¬
etũ ẽ. masculus qͥ ñ ctreu̾cidetur octaua die: ꝑi
di irritũ ñ fecit. s qͥ eũ circũcidere neglexert̃.
nͥ ut significar& qđ paruuli ñ scđ̾m opus. sed
scđm originẽ in pͥmo homine pactũ dissi paue¬
runt : In qͦ om̃s peccauerunt. Nascunt᷑ enim¬
liber& ꝑibit anima illa de popło suo. qr pactũ
dĩ irritũ fecit. quando originaliter in adã etiã
ipse peccauit. Ic circo abrahe circũcisio cõm̃data
gno manducar&. ut ꝓbaretur si coplera&. hoc
an non. Credens enim filiũ se habiturũ ꝑ cuiꝰ
& in cuiꝰ nepotib castitatis & sobrietatis uni¬
cũ mansiss& exemplar. uide & in ea parte

Expanded text:
am redemptionis pertinere testatur. Ibi parentum mutantur et nomina, ut omnia resonent novitatem. Nam Abram, quod antea vocabatur, interpretatur pater excelsus, Abraham pater multarum. Quo nomine praenuntiabatur quod multae gentes fidei ejus vestigia sequerentur. 5. Illud autem quid sit, quod dictum est: Masculus qui non circumcidetur octava die, perDei irritum non fecit, sed qui eum circumcidere neglexerunt? nisi ut significaret quod parvuli non secundum opus, sed secundum originem in primo homine pactum Dei dissipaverunt, in quo omnes peccaliberet, perit anima ejus de populo suo, quia pactum Dei irritum fecit, quando in Adam etiam igno manducaret, ut comprobaretur, si compleret hoc, an non? Credens enim filium se habiturum, per cujus  in cujus nepotibus castitatis et sobrietatis unicum mansisset exemplar. Unde et in ea parte
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtine autẽ ad sanã doctrinã. quando hab& quid
faciat homo. ne tempt& dnm̃ dñi suũ. Neq enĩ
&̾ ipse saluator poterat tueri discipłos suos. qͥbꝰ
tam̃ ait. si uos ꝑsequuti fuerint in unã ciuitate:
fugite in aliã. Cuius rei exẽplũ pͥor p̾buit. Nã eũ¬

Expanded text:
Pertinet autem ad sanam doctrinam, quando habet quod faciat homo, non tentare Dominum Deum suum. Neque enim et ipse Salvator non poterat tueri discipulos suos? quibus tamen ait: Si vos persecuti fuerint in una civitate, fugite in aliam . Cujus rei
Abbreviated transcription (Latin):
aute sepe corda iustoꝵ suborte cogitationes pol¬
luunt. trenarũ rerũ delectationib tangunt᷑.
Sed cũ eitius manu seẽ discretionis abiguntur.
festine agitur ne cordis faciẽ caligo tẽptationis
oꝑiat. quȩ hanc iã ex illicita delectatione tan¬
gebat. Ilam sepe in ipso orationis nr̃ę sacrificio
importune se cogitationes ingerunt: que hoc ra¬
ꝑe uł maculare ualeant. qđ in nobis dõ placen-¬
tes mimolamꝰ. Sed nos ad exemplũ abrahȩ dũ uo
ta cordis holocaustũ dõ offerimꝰ abimmundis
cogitationes rapiant. qđ mens nr̃a offerre se
deo utiliter sperat. Qđ uͦ dictũ ẽ. ad abrahã
sciendo scies qr ꝑegruũ erit semen tuũ in t̾ra
ptiis quadringentis annis seruierunt : s qm̃
iste mimerus in eadẽ afflictione cõpletus ẽ.
qͥ cõputatur ab illo tẽprẽ qͦ ista abrahã ꝓmit¬
tunt᷑. Tu autẽ ibis ad patres tuos in pace se¬
puitus in senec tite bona. Generatione autẽ qͣr¬

Expanded text:
ur. Saepe corda justorum subortae cogitationes polluunt, terrenarum rerum delectationibus tangunt; sed dum citius manu sanctae discretionis abiguntur, festine agitur ne cordis faciem caligo tentationis operiat, quae hanc jam illicita delectatione tangebat . Nonnunquam in ipso orationis nostrae sacrificio importune se cogitationes ingerunt, quae hoc rapere vel maculare valeant quod in nobis Deo flentes immolamus. ara cordis holocaustum Deo offerimus, ab immundis erversae cogitationes rapiant, quod mens nostra offerre se Deo utiliter sperat. Quod vero dictum est ad Abram, Sciendo scies quia peregrinum erit semen tuum in terra ptiis quadringentis annis servierint, sed quod iste numerus in eadem afflictione completus est, qui computatur ab illo tempore quo ista Abrahae promittuntur. Tu autem ibis ad patres tuos in pace, sepultus in senectute bona. Generatione autem quar
Abbreviated transcription (Latin):
braham tã sc̃õ uiro ut celar& sarã uxorẽ sua. &
cur non magis poner& in deo spẽ suã. ne occidere¬
tur a rege. Ostendit̾ enim facto eiꝰ qđ homo ñ deb&
teptare dñm dm̃ suũ. quando hab& qͥd faciat ex
rationabili consilio. fẽcit enĩ quod potuit ꝓuita
sua. qđ autẽ ñ potuit illi cõmisit. in que̾ sꝑauit
cui & pudiciciã conugis commendauit. Neq enĩ
ritus. multisq ꝓpter eã malis afflictꝰ. ubi eiꝰ uxo¬
re diuinitꝰ didic̃ illesã cũ honore ei reddidit.¬

Expanded text:
bram tam sancto viro ut celaret Saram uxorem suam, et cur non magis poneret spem suam in Deo, ne occideretur a rege. Ostenditur enim isto facto ejus quod homo non debet tentare Dominum Deum suum, quando habet quod faciat ex rationabili consilio. Fecit enim quod potuit pro vita sua. Quod autem non potuit, illi commisit in quo speravit, cui et pudicitiam conjugis commendavit. Nec enim ritus, multisque propterea malis afflictus, ubi ejus uxorem divinitus didicit, illaesam cum honore reddidit
Abbreviated transcription (Latin):
abeo loth. Leua occłos tuos. & uide. aloco in quo
nunc es ad aqͥloNẽ & meridiẽ. ad orientẽ & oe-
cidentẽ. omẽm t̾rã quã conspicis dabo tͥ & semi¬
ni tuo. usq in sempit̾nũ faciã sem̃ tuũ sic̃ pul¬
uerẽ terre. Siquis potest hominũ numerare¬

Expanded text:
ab eo Lot: « Leva oculos tuos et vide, a loco in quo nunc es ad aquilonem et meridiem, ad orientem et ad occidentem. Omnem terram quam conspicis dabo tibi et semini tuo in sempiternum, faciamque semen tuum sicut pulverem terrae. Si quis hominum
Abbreviated transcription (Latin):
locis iubente dõ facca sit lux. eit̃ adhuc abissus
omẽm t̾rę amplitudinẽ teger& pate ꝓfẽcto
qr insuipiorib eiusdẽ terrȩ partib quas &e nc̃
diurna solis litx illustrare consueuit. tẽ pͥncipa¬
lis illa lux emicuit. Nec mirandũ nobis diuia
oꝑatione. lucẽ iaquis resplendere: cũ & ho¬
minũ oꝑatione const& eas sepius illustrari.
nautarũ ui delic& qͥ in ꝓfundo maris demer¬
si emisso ex ore oleo. ꝑfpicuũ sibi hoc ac luci¬
dũ reddunt. Si enĩ homo talia ꝑ oleũ sui oris
posse credendus ẽ. p̃sertĩ cũ multo rariores ꝗͣ
mͦ in t̾ris uidere solemꝰ aquȩ in pͥncipio facte
fuisse credende sint. pͥus quã in locũ ẽẽnt. unũ¬

Expanded text:
abyssus omnem terrae amplitudinem contegeret, patet profecto quia in superioribus ejusdem terrae partibus, quas et nunc diurna solis lux illustrare consuevit, tunc principalis illa lux emicuit. Nec mirandum nobis divina operatione lucem in aquis posse resplendere, cum et hominum operatione constet eas saepius illustrari, nautarum videlicet, qui in profundo maris demersi, emisso ex ore oleo, perspicuum sibi hoc ac lucidum reddunt. Si enim homo talia per oleum sui oris posse credendus est, praesertim cum multo rariores quam modo in terris videre solemus, aquae in principio fuisse factae credendae sint, priusquam in locum e
Abbreviated transcription (Latin):
Qui ligat aquas in nubib suis. ut ñ erũpant pa¬
ris substanciȩ crepidine sustentatas. s uaporib solũ¬
mͦ nubtũ retentas. ĩpse etiã potuit aquas suꝑ rotun-¬
dam cęli spã ne umꝗͣ delabant̾. ñ uoporali tenui¬
tate. s soliditate suspendere glaciati. Sed & si uiquen¬
dit innchuo : Ilam & unde siue rubri maris seu
fluuii iordanis cũ ad tͣnsitũ ifrlitice plebis in al¬
tũ erectȩ muroꝵ instar figunt᷑. ñne euidens dat᷑
indiciũ qđ etiã supͣ rotunditatẽ celi uolubilẽ fixa
possint statione manere : sane qualescũq ibi aquȩ
sint. eẽ. tantũ eas ibi qd seriptura scã dieit. nulli
dubitandu reliquit. Quid sit autẽ dicẽ dĩ : fiat hec uł
sua ereatura iã supra dictũ ẽ. Dix̃ autẽ ut fie¬
r& cũ in coęt̾no sibi uerbo unigenito uidelic& fi

Expanded text:
Qui ligat aquas in nubibus suis, ut non erumpant paQui ligat aquas in nubibus suis, ut non erumpant paris substantiae crepidine sustentatas, sed vaporibus solummodo nubium retentas: ipse etiam potuit aquas super rotundam coeli sphaeram, ne unquam delabantur, non vaporali tenuitate, sed soliditate suspendere glaciali. Sed etsi liquendit in nihilo? Nam et undae, sive Rubri maris, sive fluvii Jordanis, cum ad transitum Israeliticae plebis in altum erectae murorum instar figuntur, nonne evidens dant indicium, quod etiam supra rotunditatem coeli volubilem, fixa possint statione manere? Sane qualescunque ibi aquae sint, esse tamen eas ibi, quod Scriptura sancta dixit, nulli dubitandum reliquit. Quid sit autem dicere Dei: Fiat naec, vel illa creatura, jam supradictum est. Dixit enim ut fieret, cum in co
Abbreviated transcription (Latin):
diei sequentis eẽt. ꝓtelatus. quatenus insinuare¬
tur oꝑa eiꝰ: qͥ ẽ. lux uera & in qͦ tenebre ñ sunt
uile. aluce inchaire : & in lucẽ cuncta eẽ. cõpleta.
Sixit qͦq ds. fiat firmam̃tũ in medio aqͣrum:
fixa sidera creatio describit᷑: qđ in medio firma¬
aquas & ipsi in aere trisq uidemꝰ. Suꝑ positas
autẽ ñ solum huuis scripture auetoritate: s & ꝓ¬
phe uerbis docem̃ qͥ ait. Extendens cȩlũ sic̃ pel¬
lẽ qͥ tegis in aquis supiora eiꝰ. In medio gͦ aqͣrũ
tas sit nouimus: quẽ de aquarũ conereatione
certũ ẽ. cẽ. ꝓereatũ. qͥd obstat credi qđ idẽ dispo¬
sitor naturarũ infirmam̃to cȩli substantiã soli¬
darit aquarũ. Si quẽ uero mouet quomͦ aquȩ
quarũ naturȩ ẽ. fluitare semꝑ atq ad ima dela¬
bi suꝑ celũ consistere possint. cuiꝰ rotunda uidet̃
eẽ. figura: meminerit scripture dicentis de deo.

Expanded text:
diei sequentis esset protelatus, quatenus intimarediei sequentis esset protelatus, quatenus intimaretur opera ejus qui est lux vera, et in quo tenebrae non sunt ullae, a luce inchoari, et in lucem cuncta esse completa. Dixit quoque Deus: Fiat firmamentum in medio aquarum, sunt sidera, creatio describitur: quod in medio conaquas, et ipsi in aere terrisque videmus. Superpositas autem non solum hujus Scripturae auctoritate, sed prophetae verbis edocemur, qui ait: Extendens coelum sicut pellem, qui tegis in aquis superiora ejus . In medio ergo aquarum tas novimus, quem de aquarum concretione certum est esse procreatum, quid obstat credi quod idem dispositor naturarum in firmamento coeli substantiam solidarit aquarum? Si quem vero movet quomodo aquae, quarum natura est fluitare semper atqbi, super coelum consistere possint, cum ejus rotunda videtur esse figura, meminerit Scripturae dicentis de Deo:
Abbreviated transcription (Latin):
tudinis atq inferiores mundi partes subeim¬
te qđ nc usttato solis circuitu: noctib agi so¬
let factũ & mane redeunte eadẽ paulatĩ sup̃
terris atq aliũ diẽ intiante: & huc usq dies
expletꝰ e. unus &ecc. scilic& ⁊ .iiiͦiͦ. horarũ. Ciuꝰ¬
comendatione uerbi seript̾a uigilant̾ admone:
ut lnce quȩ facta ẽ. inferiora orbis. occasu fuo
lustrasse diseamꝰ. Na si ñ hoc facer&. s magis
facto espe pauiatĩ tota pute. Ac rursum ma¬
ne ꝑausatĩ in recreata resurger& ñ iã mane
dei sequentis s potuis in uesꝑa pͥmi unt̃ dice
no ꝗͣ noctẽ ac diẽ factã: dicerȩ maluit ut in¬
sinuar& tc̃ pͥmarie lucis actũ eẽ. circuitu. qđ nẽ
entuitu solis die nocttiq geri constat. Pret̾ hoc
minore ꝗͣ dies luce ꝑfundit᷑. Iriduo autẽ ulo
pͥino tenebrosa ꝓrsus & obseura manebat. Dece¬
bat nãq omĩmodis ut luce incipiens. in mane

Expanded text:
tudinis, atque inferiores mundi partes subeuntudinis, atque inferiores mundi partes subeunte, quod nunc usitato solis circuitu noctibus agi solet; factum et mane redeunte eadem paulatim supra terras, atque alium diem initiante; et huc usque dies expletus est unus, viginti scilicet dmonet ut lucem quae facta est inferiora orbis occasu suo lustrasse discamus. Nam si non hoc faceret, sed magis facto vespere paulatim tota periret, ac rursum paulatim mane recreata resurgeret, non jam in mane diei sequentis, sed potius in vespera primi unum diceret ne quam noctem ac diem factam dicere maluit, ut insinuaret tunc primariae lucis actum esse circuitum, quod nunc circuitu solis die noctuque geri constat: praeter hominori quam dies, luce perfunditur. Triduo autem illo primo tenebrosa prorsus et obscura manebat, decebat namque omnimodis ut dies incipiens a luce in mane
Abbreviated transcription (Latin):
facta ẽ. lux. s qr ꝑ ortꝰ eoꝵ siue transitꝰ tẽpoꝵ ordo
dierũq annoꝵq signat᷑. Nam totũ illud tridiuni
suꝑnis indiscreto cursus sui ꝓcessu transterat: nullã
penitꝰ dimsionẽ habens horarũ. ut pote qr lumine
pͥmario adhuc generalit̾ omĩa replente. nullũq ca¬
put habente qđ nunc de sole accepit. nusquã radii
ardentiores illuxerant. nulla sub caute uł arbore qͣsi
remocior umbra frigebat. Sed & excepta adnotatione
tẽporis : sunt luminaria insignia. huiꝰ uite usibi neces¬
impulsu cuncta mox quȩ inuenta fuerint itineran-¬
tiũ uestigia complanant᷑. Idoq ñ minus illis regio¬
nib euntes quã qͥ in mari nauigant: nocte dieq
signis egent siderũ. Sunt itẽ insigna qr ñnunꝗͣ ae¬
ris qͦq qͣlitas que sit uentura hoꝵ contẽplatione

Expanded text:
r ortus eorum, sive transitus, temporum ordo dierumque annorumque signatur. Nam totum illud triduum superius indiscreto cursus sui processu transierat, nullam penitus dimensionem habens horarum, utpote quia lumine primario adhuc generaliter omnia replente, nullumque caput habente, quod nunc de sole accipit, nusquam radii ardentiores illuxerant, nulla sub caute, vel arbore, remotior umbra frigebat. Sed excepta annotatione temporis, sunt luminaria in signa hujus vitae usibus necesimpulsu, cuncta mox, cum inventa fuerint, itinerantium vestigia complanantur. Ideoque non minus illis in regionibus euntes quam qui in mari navigant, nocte dieque signis egent siderum. Sunt item in signa, quia nonnunquam aeris quoque qualitas, quae sit ventura, horum contemplatione
Abbreviated transcription (Latin):
calidi aquarũ fontes ꝓducunt. quę eũ ꝑ certa
quedã metalla in ꝓfundo aquarũ transcurrt᷑.
ñ solũ calide s etiã feruentes emanant. Non¬
pta talis tunc erat tota. qualis adhuc sub ma-
ris ꝓfundo ex parte reman&. Aque autẽ uni¬
uersã suꝑficiẽ eiꝰ in tantũ tegebat attitudinẽ
ut ad illos usq locos ꝑtingerent. tibi nunc
usq suꝑ firmamentũ cęli exparte residenf.
nom dĩ creatoris cũ cęlis cȩlorũ laudare non
desimint. Ad hoc tantũ informis illa mãries de
qua mundũ factũ eẽ. testatur scriptura. quȩ
in dĩ laudib dic̃. qͥ fecisti mundũ de materia
informi. Ilam cuncta quȩ cũ aquis & t̾ra
solemꝰ uidere in mundo. uł de ipsis exordium
naturȩ. uł sumpsere de nichilo. Ipsa autem
terra uł ipsȩ aquȩ ꝓpterea nomen sortitę surs
unde formositatẽ haberent non erat. Quia au¬
tẽ in conueniens si mundane materię fuerant

Expanded text:
calidi aquarum fontes produnt, quae cum percepta calidi aquarum fontes produnt, quae cum percepta quaedam metalla in profundo aquarum transcurrunt, non solum calidae, spta, talis tunc erat tota, qualis adhuc sub imo maris profundo ex parte remanet. Aquae autem universam ejus superficiem in tantam tegebant altitudinem, ut ad illos usque locos pertingerent, ubi nunc usque super fundamentum coeli ex parte residentes, nomen Dei creatoris cum coelis coelorum laudare non desinunt. Ad haec, tantum est informis illa materies, de qua mundum factum esse testatur Scriptura, quae in Dei laudibus dicit: Qui fecisti mundum de materia informi. Nam cuncta quae cum aquis et terra videre solemus in mundo, vel de ipsis exordium naturae, vel sumpsere de nihilo; ipsa autem terra et ipsae aquae propterea nomen sortitae sunt unde formositatem haberent non erat. Quid autem inconveniens si mundanae materiae fuerant
Abbreviated transcription (Latin):
abissi: cũ necdũ lux que has fugar& ereata
erat. Non autẽ audiendi sunt. qͥ rephendentes
dm̃ dicunt tenebras eũ antequã lucẽ creasse.
qͥa ñ ds̃ tenebras in aqua uł aere fec̃ ullas. s.
ordine distincto ꝓuidentiȩ suȩ pͥus aquas cũ cȩ¬
lo creauit & terra. & has p̾modũ cũ uoluit ipse
tamen significat. Cũ has a dõ illustratas atq
ad iussum eius ordinatas insinuat. Sed & psilmꝰ
dicit aꝑte. & aquȩ quȩ suꝑ celos sunt laudent
nomen dni. qr ipse dix̃ & facta sunt. Unde no¬
tandũ qdđ̃ cũ cęlo inpͥncipio duo huiꝰ mundi
elem̃ta aqua uidelic& ⁊ terra nominatim
facta memorantur: qͥb tam̃ duo reliqua con¬
stat fuisse indita. ignẽ uidelic& in ferro &
tebant. aere uͦ in ipsa terra cui eẽ. ꝑmixtus. ex
eo cognoscitur. qđ cũ fuerit humectata ⁊ dẽ¬
periẽ solis acceꝑit : mox uapores exalat largis¬
simos. Ignẽ quoq ardentẽ t̾re interiorib insitũ.

Expanded text:
abyssi, cum necdum lux, quae has fugaret creata abyssi, cum necdum lux, quae has fugaret creata est. Non autem audiendi sunt qui, reprehendentes Deum, dicunt tenebras eum antequam lucem creasse, quia non Deus tenebras in aqua vel aere fecit ullas, sed ordine distincto providentiae suae, prius aquas cum coelo creavit ac terra, am significat tamen, cum has a Deo illustratas atque ad jussum ejus ordinatas insinuat. Sed psalmus dicit aperte: Et aquae quae super coelos sunt, laudent nomen Domini, quia ipse dixit, et facta sunt . Utandum quod cum coelo in principio duo mundi hujus elementa, aqua videlicet et terra, nominatim facta memorantur, quibus tamen duo reliqua fuisse constat indita, ignem videlicet in ferro et tebant, aerem vero in ipsa terra, cui esse permistus ex eo cognoscitur, quod cum fuerit humectata, et temperiem solis acceperit, mox vapores exhalat largissimos. Ignem quoque ardentem terrae interioribus insitum
Abbreviated transcription (Latin):
eosdẽ angłos qͦs & filios dĩ uocans. ad distincti¬
uesꝑtina pꝰ confessionẽ diuine laudationis ꝑ mor¬
te earnis erant occasuri. eqͥb ui delic& astris
matutinis unũ ob despectũ sociȩ dĩ laudationis
audire. meruit. Quomͦ cecidisti de cęlo lucifer
sententiȩ sc̃s ieronimꝰ meminit etiã suꝑioris cęli
ita scribens. uł anteꝗͣ de cęlo corruer& ista di¬
cebat. uł pꝰ quã de celo corruit. Si ad huc in
celo positus. qͦmͦ dic̃ ascendã in cȩlũ: Sed qr le¬
gimus celũ celi dño. cũ eẽt. in celo. id ẽ. firma¬
mento. in cęlũ ubi soliũ dñi ẽ. cupiebat ascendẽ
ñ humilteate: s suꝑbia. Sin autẽ pꝰ quã de cęlo
corruit hoc dicebat: uerba arrogantię debemꝰ
intelligere. qͥ nec p̃cipitatꝰ qͥescat. s sibi adhuc
cũ adhuc tota abisso. id ẽ. immensa ꝓfunditate
tegebat᷑ aquarũ. Merito tenebrȩ suꝑ faciẽ erars

Expanded text:
eosdem angelos, quos et filios Dei nuncupans, ad distinctieosdem angelos, quos et filios Dei nuncupans, ad distinctivespertina post confessionem divinae laudationis per mortem erant carnis occasuri; e quibus videlicet astris matutinis, unum ob despectum sociae Dei laudationis audire meruit: Quomodo cecidisti de coelo, Lucifer, sententiae sanctus Hieronymus meminit etiam superioris coeli, ita scribens: « Vel antequam de coelo corrueret, ista dicebat; vel postquam de coelo corruit: si adhuc in coelo positus, quomodo dicit: Ascendam in coelum? sed quia legimus, Coelum coeli Domino, cum esset in coelo, id est, firmamento, in coelum, ubi solium Domini est, cupiebat ascendere, non humilitate, sed superbia. Sin autem postquam de coelo corruit ista loquitur, verba arrogantiae debemus intelligere, qui nec praecipitatus qcum adhuc tota abysso, id est, immensa profunditate tegebatur aquarum. Merito tenebrae super faciem erant
Abbreviated transcription (Latin):
uaide bona. Ilisi forte sic̃ qͥdã patrũ exponunt:
intelligere nos in hoc scripto uoluit. ñ eẽ. bonum
duplice numerũ qͥ abuuitate diuidit. & p̃figurat
federa nuptiarũ. Unde & in areba noe omĩa ani¬
malia quęcũq bina ingrediunt᷑ immunda sunt.
& in par numerꝰ eẽ. mundꝰ ostendit᷑. De his sane
quȩ aecenꝰ exposita sunt. idẽ. de creatione diei
pͥmi ac scdi. in historia clem̃tis ita refert᷑ dixis
se petrus apłs. In pͥncipio cũ feciss& ds̃ cȩlũ & ter¬
rã tanꝗͣ domũ una. ipsa quę ex corporib mundi
reddita ẽ. uimbra. his quȩ intrinsecꝰ clausa fuerant:
tenebras ex se dedit. S eũ uoluntas dĩ introduxiss&
lucẽ. tenebrȩ ille quȩ ex umbra corpoꝵ facte fue¬
rant. continuo deuoratę sunt. Tũ deinde lux in diẽ:
tenebrȩ deputant᷑ in noctẽ. Iã uͦ aqua que erat in¬
tra mundũ in medio pͥmi illiꝰ cȩli treq spacio quasi¬
Igelu concreta. & in cristallũ solidata distenditur.

Expanded text:
valde bona, nisi forte, sicut quidam Patrum exponunt, intelligere nos in hoc Scriptura voluit, non esse bonum duplicem numerum, qui ab unitate dividat, et praefiguret foedera nuptiarum; unde et in arca Noe omnia animalia quaecunque bina ingrediuntur, immunda sunt, et impar numerus esse mundus ostenditur. De his sane quae hactenus exposita sunt, id est de creatione diei primi et secundi, in historia sancti Clementis ita refertur dixis Petrum: « In principio cum fecisset Deus coelum et terram, tanquam domum unam, ipsaque ex corporibus mundi reddita est umbra his quae intrinsecus clausa erant, tenebras ex se dedit. Sed cum voluntas Dei introduxisset lucem, tenebrae illae quae ex umbra corporum factae fuerant continuo devoratae sunt; tum deinde lux in diem, tenebrae deputantur in noctem. Jam vero aqua quae erat intra mundum in medio primi illius coeli terraeque spatio, quasi gelu concreta, et cristallo solidata, distenditur,
Abbreviated transcription (Latin):
solidauit. tcio in inferiorib mare terraq suis decre¬
uit finib. aerẽq suis incolis cedente aqua diffudit.
Oportuit gͦ ut eodẽ quo creata sunt ordine. ꝓfectũ
caꝑent elem̃ta amplioris ornatus. id ẽ. quarto die
cȩlũ luminib insigniret᷑. Quuito aer & mare. sęxto:
terra sus impleret᷑ animantib. Nã qđ die t̾cio t̾ra
herbis ẽ. arboribq uestita: ñ adornatũ eiꝰ. s ad ipsa

Expanded text:
solidavit. Tertio in inferioribus mare terrasque suis decresolidavit. Tertio in inferioribus mare terrasque suis decrevit finibus, aeremque suis in locis cedente aqua diffudit. Oportuit ergo ut eodem quo creata sunt ordine profectum caperent elementa amplioris ornatus, id est, quarto die coelum luminaribus insigniretur, quinto aer et mare, sexto terra suis impleretur animantibus. Nam quod die tertia terra herbis est arboribusque vestita, non ad ornatu
Abbreviated transcription (Latin):
herbe iurentes in terra: & ligna pomifera stare. Si¬
mulq notandũ qđ ñ pͥma herbarũ arboꝵq ger¬
mina de semine : s ꝓdiere de terra. Nã ad una con-¬
ditoris ussionẽ terra quȩ arida patebat: repente her¬
bis compta & nemorib ẽ. uestita florentib. Atq hec
runt. Oportebat enm ut forma quęcũq rerũ ad im¬
plasmatus eẽ. credendus eͣ. Dix̃ autẽ dĩ. fiars
luminaria in medio cęli. Decente satis ordine. mundꝰ
ex materia informi : congruã ꝓcedit ad ftrmã. Post ꝗͣ
enĩ ante omẽmhuiꝰ scli diẽ celũ & terrã & aquam
ds creauit hoc ẽ. suꝑiorẽ illũ & sp̾ualẽ cũ suis in¬
colis mundũ & informẽ huiꝰ tociꝰ mundi materiam
iuxta hoc qđ scriptũ ẽ qͥ uiuit inęt̾nũ creauto oiã
simul. pͥmo huiꝰ scli dic lucc̃ fecit. quę eteras cre
aturas speciei capaces redder&. scdo firmam̃tũ cęli
suꝑiorẽ iudelic& huiꝰ mundi partẽ in aquarũ medio

Expanded text:
rere in terra, et ligna pomifera stare. Simulque notandum quod non prima herbarum arborumque germina de semine, sed prodiere de terra. Nam ad unam Conditoris jussionem, terra, quae arida apparebat, repente herbis compta, et nemoribus est vestita florentibus, atque harunt. Oportebat enim ut forma quaeque rerum ad implasmatus esse credendus est. Dixit autem Deus: Fiant luminaria in firmamento coeli. Decenti satis ordine mundus ex materia informi congruam procedit ad formam. Postquam enim ante omnem hujus saeculi diem coelum et terram et aquam Deus creavit, hoc est, superiorem illum et spiritalem cum suis incolis mundum, et informem totius hujus mundi materiam, juxta hoc quod scriptum est: Qui vivit in aeternum, creavit omnia simul ; primo hujus saeculi die lucem fecit, aturas speciei capaces redderet. Secundo firmamentum coeli, superiorem videlicet hujus mundi partem in aquarum medio
Abbreviated transcription (Latin):
id ẽ. tacitis eis quȩ altiora quesitu & fortiora seru¬
tatu sunt niniũ: illa potius quȩ eẽnt a. dõ p̾ce¬
sulte de casu p̾uaricatoris angłi & socioꝵ eiꝰ ta¬
creaturȩ ses basilius in libro exameron scđdo. ita
meminit. Arbitram̃ enĩ qr si fuit qͥppiã ante in¬
stitucionẽ sensibilis huiꝰ & corruptibilis mundi:
niũ cȩlestis miliciȩ. uł siquid ẽ. nominatũ uł in¬
cõpellabile aut aliqͣ rationabalis uirtus. uł mi¬
nistrator sp̃s degere poss& in tenebris. s in lu¬
autẽ eũ inpͥncipro dm̃. id ẽ. in filio patrẽ fecisse

Expanded text:
id est tacitis eis quae altiora quaesitu et fortiora scruid est tacitis eis quae altiora quaesitu et fortiora scrutati sunt homines, illa potius quae essent a Deo praecesulte de casu praevaricatoris angeli et sociorum creaturae sanctus Basilius in libro Hexameron secundo ita meminit: « Arbitramur enim quia si fuit quidpiam ante institutionem sensibilis hujus et corruptibilis mundi, nium coelestium militiae, vel quid est nominatum aut incompellabile, aut aliqua rationabilis virtus vel ministrator spautem cum in principio Deum, id est, in Filio Patrem fecisse
Abbreviated transcription (Latin):
anda suꝑferretur. s intelligendũ pociꝰ qr uirtu¬
te diuina pcellebat in creaturis. habens in ꝓpͥa
potestate. quando aquarũ illustiarae abissũ: qn
in locũ eas secerner& unũ ut apparer& arida
quando & qͦmͦ creaturas çȩteras ꝓ suo nutu dispo¬
ner&. in similitudinẽ udelic& fabri. cuiꝰ uoluntas
his quȩ fabricande sunt reb sol& suꝑferri. Va tꝑ¬
sũ quoq ad distmetionẽ supioris cęti ꝑtin& in quo
turis. bone pͥmordia conditionis ex tẽprẽ ad ꝑfẽ¬
ctũ deducere intendebat. Nã idõ & moyses tam
breuit᷑ suꝑioris mundi fecit mentionẽ : qr de
mundo hoc in qͦ homo factus e ad inftruetioneni
generis humani sermonẽ facere instituerat: suf¬
ficere credens si omẽm creat̾e spũalis & inusibilis
statũ atq ornatũ. uno cęli nomine qđ in pͥncipio
factũ dix̃ eõprehender&: corporalẽ uͦ uisibilẽ &
corruptibilẽ creaturã latiꝰ ex ordine describeret.

Expanded text:
anda superferretur; sed intelligendum potius quia virtute divina praecellebat creaturis, habens in propria potestate quando aquarum illustraret abyssum, quando in locum eas secerneret unum, ut appareret arida, quando et quomodo creaturas caeteras pro suo nutu disponeret, in similitudinem videlicet fabri, cujus voluntas his quae fabricandae sunt rebus solet superferri. Quod ipsum quoque ad distinctionem superioris coeli pertinet, in qturis, bonae primordia conditionis ex tempore ad perfectum deducere intendebat. Nam et ideo Moyses tam breviter superioris mundi fecit mentionem, quia de mundo hoc, in quo homo factus est, ad instructionem generis humani sermonem facere instituerat: sufficere credens, si omnem creaturae spiritalis et invisibilis statum atque ornatum uno coeli nomine, quod in principio factum dixit, comprehenderet; corporalem vero, visibilem et corruptibilem creaturam latius ex ordine describeret;
Abbreviated transcription (Latin):
nũ cedentib aquis : apparuisse aridã. Quia uide¬
lic& ęque estimator uniuersitatis p̾uidens quȩ
futura sunt quasi ꝑfecta iã laudat. que adhuc
pͥmi oꝑis exordia sunt. Nec mirũ apuã quẽ rerũ
ꝑfectio. ñ in eonsummatione opis. s in suę ẽĩ p̾de¬
stinatione uoluntatis. Et ait. germin& t̾ra her-¬
gnũq faciens fructũ uixta genus suñ. faciens

Expanded text:
num cedentibus aquis apparuisse aridam, quia videlicet aeque aestimator universitatis praevidens quae futura sunt, quasi perfecta jam laudat, quae adhuc primi operis exordia sunt. Nec mirum, apud quem rerum perfectio, non in consummatione operis, sed in suae est praedestinatione voluntatis. Et ait: Germinet terra hererum faciens fructum juxta genus
Abbreviated transcription (Latin):
sol medium cęli conscender& orbẽ. Non unde cȩtere
diei noctisq sequerent᷑ hore: donec astra polũ interse
ȩquali sorte. die noctuq duiderent. Sunt gͦ lumina¬
ria in signa. & tẽpora. & dies. & annos. ñ qđ a condi¬
tione eoꝵ tẽpora cepint: quȩ constat cepisse apͥm¬

Expanded text:
sol medium coeli conscenderet igneus orbem; non unde caeterae sol medium coeli conscenderet igneus orbem; non unde caeterae diei noctisque signarentur horae, donec astra polum aequali inter se sorte die noctuque dividerent. Sunt ergo luminaria in signa et tempora et dies et annos, non quod a conditione eorum vel tempora incipe
Abbreviated transcription (Latin):
ix̃ autẽ ds. Fiant luminaria in firmam̃to celi:
ut diuidant diẽ ac noctẽ. ea uidelic& duusione: quȩ
in sequentib explicatur aꝑtius. ut sol qͥdẽ diẽ : luna
uero & stellȩ noctẽ illustrent. Hoc enĩ factis siderib
ad augm̃tũ pͥmarie lucis accessit : ut etiã nox lumi¬
nosa ꝓceder&. ł lune utiq splendore. uł stellarum
uł utroq irradiata. quȩ eatenꝰ ml pter tenebras no¬
uerat antiquas. Iã & si nobis sepissĩme nox tenebro
bulento hoc aere. usq ad sidereũ ꝑtingunt cȩlũ. sẽꝑ
ob siderũ circũ euntiũ readunt᷑ lucida fulgorẽ. S hoc
diuini muneris exorta. sidera eũ additam̃to lucis
mundo attulerunt : ut distinetio quoq tẽpoꝵ laben¬
tiũ ꝑ ea poss& dinosci. Unde seqr̃. E sint in signa
& tẽpora: & dies & annos. Qa nimirũ p̾asquã sidera
fierent. ñ erat qͥb oido tẽpoꝵ adnotaretur indiciis.
Non erat unde meridiana hora. dinosceretur. ante ꝗͣ

Expanded text:
n firmamento coeli, ut dividant diem ac noctem. Ea videlicet divisione, quae in sequentibus explicatur apertius, ut sol quidem diem, luna vero et stellae noctem illustrent. Hoc enim factis sideribus ad augmentum primariae lucis accessit, ut etiam nox luminosa procederet, vel lunae utique splendore, vel stellarum, vel utroque irradiata, quae eatenus nihil praeter tenebras noverat antiquas. Nam etsi nobis saepissime nox tenebrosrbulento hoc aere usque ad sidereum pertingunt coelum, semper ob siderum circumeuntium reddunt lucida fulgorem. Sed et hoc divini muneris exorta sidera cum additamento lucis mundo obtulerunt, ut distinctio quoque temporum labentium per ea posset dignosci; unde sequitur. Et sint in signa et tempora, et dies et annos. Quia nimirum priusquam sidera fierent, non erat quibus ordo temporum adnotaretur indiciis; non erat unde meridiana hora dignosceretur, antequam
Abbreviated transcription (Latin):
erant suꝑ firmamtũ. & factum ẽ. ita. intelligamꝰ
factam celi aquarũq creationẽ: ac dispositã ñ
exceffisse p̃scriptos sibi in uerbo dĩ tmnos. upeta
ulud psalmistȩ p̾ceptũ posuit & ñ p̃teribit. Qa¬
eque de creat̾is quȩ sequentib quattuor dieb
factȩ referunt᷑ intelligendũ ẽ. Ubi uͦ aduinetũ au¬
tate sp̃s eiꝰ ñ quasi cognitũ pꝰea quã factũ ẽ placu¬
isse: s pocius in ea bonitate placuisse ut maner&.
ubi placebat ut fier&. Notandũ enim qđ huius
uerbi adiectio hoc in loco: in hebraiea ueritate
ñ habet᷑. Et mirũ. quare int̾ omnia quȩ creasse
ds legit᷑ hic solũmꝰ id ẽ. insedi diei oꝑib ꝓbatio di¬

Expanded text:
tum, et factum est ita, intelligamus factam coeli aquarumque creationem, ac dispositionem non excessisse praescriptos sibi in verbo Dei terminos, juxta illud Psalmistae: Praeceptum posuit, et non praeteribit . Quod aeque de creaturis quae sequentibus quatuor diebus factae referuntur intelligendum est. Ubi vero adjunctum autus ejus, non quasi cognitum postea quia factum est, placuisse, sed potius in ea bonitate placuisse, ut maneret, ubi placebat ut fieret. Notandum enim quod hujus verbi adjectio hoc in loco in Hebraica veritate non habetur. Et mirum quare inter omnia quae creasse Deus legitur hic solummodo, id est, in se
Abbreviated transcription (Latin):
trinitatis simul in creatione mundi uirtute co¬
oꝑatã eẽ signare. E dixit ds̃ fiat lux. Et
facta ẽ. lux Congruit dp̃ib dĩ ut mundi ornatũ
a luce incipiat. Qui eũ ipse sit lux uera luceq ha¬
bitet in accessibilẽ. cuiꝰ beatissima uisione mox cre¬
ati in celis celoꝵ angli. iã ꝓfrui cȩperant. apte
hue quoq selo ornando pͥmã materialis gram
lucis donauit: ut ẽẽt. unde cȩtera quę erean&
apparerent. Qđ autẽ dixisse as̃. suie ut lux fien&

Expanded text:
initatis in creatione mundi virtutem cooperatam esse signaret. Et dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux. Congruit operibus Dei, ut mundi ornatum a luce incipiat: qui cum ipse sit lux vera, lucemque habitet inaccessibilem, cujus beatissima visione mox creati in coelis coelorum angeli jam perfrui coeperant, apte huic quoque saeculo ornando primam materialis gratiam lucis donavit, ut esset unde caetera quae crearet apparerent. Quod autem dixisse Deus, sive ut lux f
Abbreviated transcription (Latin):
Nec artis gͥ usus nec uirtutis expedit. qr mo¬
mento suȩ uoluntatis maiestatẽ tante oꝑatio¬
nis impleuit. ut ea quȩ ñ eẽnt. eẽ. facer& tã
uelociter : ut neq uoluntas oꝑationẽ pcurre¬
ret. nec oꝑatio uoluntatẽ. Miraris opꝰ. quęris
oꝑatorẽ qͥ pͥncipiũ tanto oꝑi dederit: subieẽ
fertur ad tepꝰ. aut ad numerũ. aut ad fun-
fecit ds̃ cęlũ & terrã: id ẽ. in exordio mundi
dicas in pͥmis fec̃ celũ & t̾ram. deinde colles
do fortia fecit fundam̃ta terrę erã penes illũ
disponens. Uoluntas gͦ dĩ. ẽ. fundam̃tũ om̃iũ.¬

Expanded text:
nec artis igitur usum nec uirtutis expedit qui momento suae uoluntatis maiestatem tantae operationis inpleuit, ut ea quae non erant esse faceret tam uelociter, ut neque uoluntas operationi praecurreret nec operatio uoluntati. miraris opus, quaeris operatorem, quis principium tanto operi dederit, quis fertur ad tempus, aut ad numerum, aut ad fundafecit Deus coelum et terram, id est, in exordio mundi dicas: In primis fecit coelum et terram, deinde colles, do fortia fecit fundamenta terrae, eram penes illum disponens. . Voluntas ergo Dei, fundamentum est u
Abbreviated transcription (Latin):
pus enĩ abhoc mundo ñ ante mundũ. Dies
autẽ: tẽporis portio ẽi ñ pͥncipiũ. Ds autẽ
cuiꝰ omp̃s manus ẽ. ad explendũ opꝰ suum
non eguit mora temporũ. qͥ sic̃ scriptũ e.
omĩa quęcũq uoluit fecit. Unde bene dictũ
ẽ qr inpͥꝯcipio ereauit ds̃ cęlũ & terrã. ut
aꝑte detur intelligi qi utrũq simul abeo fa¬
ctũ ẽ. quãuis utrũq simul ab homine dici
ñ possit. Deniq dic̃ ꝓpħa. mitio dnẽ t̾rã fun¬

Expanded text:
undum: dies autem temporis est portio, non principium. Deus autem, cujus omnipotens manus est, ad explendum opus suum non eguit mora temporum: quia, sicut scriptum est, Omnia quaecunque voluit fecit . Unde bene dictum est: quia in principio creavit Deus coelum et terram: ut aperte detur intelligi, quia utrumque simul ab eo factum est, quamvis utrumque simul ab homine dici non possit. Denique dicit Propheta: Initio terram tu
Abbreviated transcription (Latin):
seuerauerunt. dm̃q ñ tanquã creatorẽ mate¬
riȩ. s tanquã artificẽ. Aristoteles duo pͥnci
efficere. qd ad oriendũ putass&. Unde factum
ẽ. ut partes mundi deos eẽ. crederent: quam¬
uis de ipso mundo ñ mediocris inter eos que¬
stio sit. Nã pitagoras : unum mundũ asserit.
Alii innumerabiles eẽ. dicunt. ut seribit demo¬
critus eui plurimũ de phisicis auctoritatis ue¬
tustas deculit. ipsumq mundũ semꝑ fuisse¬
& semꝑ fore aristotiles usurpat dicere. Con¬
tra autẽ plato non semꝑ fuisse & semꝑ fore
cȩpisse in exordio sermonis sui sic ait. In prin¬
cipio fecit ds̃ cęlũ & terrã. Initiũ rerũ aueto¬
rẽ mundi creationẽ materię cõp̃hendens ut
dm̃ cognoscens aute mitiũ mundi. uł ipsũ ẽẽ.¬
ordo ut illũ pͥmũ assererae: quẽ negare consu¬
euerant. & cognoscerent pͥncipiũ eẽ. mundi
ne sine pͥncipio mundũ eẽ. homines putens.
& pulchre addidit fec̃. ne mora in faciendo fu¬

Expanded text:
severaverunt: Deumque non tanquam creatorem materiae, sed tanquam artificem. Aristoteles vero duo principefficere quod adoriendum putasset. Ex quo factum est, ut partes mundi deos esse crederent, quamvis de ipso mundo non mediocris inter eos quaestio sit. Nam Pythagoras unum mundum asserit: alii innumerabiles esse dicunt mundos, ut scribit Democritus, cui plurimum de physicis auctoritatis vetustas detulit. Ipsumque mundum semper fuisse et fore Aristoteles usurpat dicere: contra autem Plato non semper fuisse et semper fore coepisse in exordio sermonis sui sic ait: in principio fecit deus caelum et terram, initium rerum, auctorem mundi, creationem materiae conprehendens, ut deum cognosceres ante initium mundi esse uel ipsum esse iordo ut illud primum assereret, quod negare consueverant, et cognoscerent principium esse mundi, ne sine principio mundum esse homines arbitrentur. Et pulchre addidit, fecit, ne mora in faciendo fu
Abbreviated transcription (Latin):
& sibi ad inuicẽ: & celo copulant᷑. Sibi quidem:
qr natura aquarũ aeris qualitati ꝓxnna ẽ.
Unde exalationib earũ. pinguescere ꝓbatur : ita
ut & nubila contͣhat: & possit uolatus autũ
sustinere. attestante seriptura: qr subito aer co¬
getur in nubes: & uentus transiens fugabit
eas. Deniq ꝑ noctes etiã serenas rorat. cuius ro-¬
ris gutte mane in herbis inuemiunt᷑. Cȩlo autẽ
hoc mͦ uingunt᷑. qm̃ adeo uicinꝰ ei aer iste. ut
cognominauit scriptura : que uolare constat in

Expanded text:
et sibi ad invicem et coelo copulantur. Sibi quidem, et sibi ad invicem et coelo copulantur. Sibi quidem, quia natura aquarum aeris qualitati proxima est; unde exhalationibus earum pinguescere probatur, ita ut nubila contrahat, et possit volatus avium sustinere, attestante Scriptura: Quia subito aer cogetur in nubes, et ventus transiens fugabit eas . Denique per noctes etiam serenas rorat, cujus roris guttae mane in herbis inveniuntur; coelo autem hoc modo junguntur, quia adeo vicinus est ei aer iste, ut cognominat Scriptura, quae volare constat in
Abbreviated transcription (Latin):
bitq eum uniuersa multitudo filioꝵ isfł adues¬
ꝑam. & cetera. Qua etiã uesꝑa ad consummanda
ci. misteria nobis sui corporis & sanguinis cęle¬
branda iniciauit. Quo lucescente mane quasi agnꝰ
immaculatꝰ suo nos sanguine redimens. a diabo
sime dies in creatione qͥdẽ mundi qͣrta ꝓcessit: at
in tẽprẽ dnĩce passĩonis altioris grã sacram̃ti in
qͥntã sabbati incidit. ut uidelic& dñs sexta sabb̃i
crucifixus: sabbato in sepulcho qͥescer&. ac pͥmã
sabbati sua resurrectione consecrar&. Nobis qͦq
in ea in qua & lux facta ẽ. resurgendi amortuis.
ac lucẽ ꝑpetuã intrandi spẽ donar&.¬
Dixit etiã ds̃. Producant aquę reptile anime
uiuentis & uolatile suꝑ terrã. sub firmam̃to celi.
Post ornatã quarto die celi faciẽ luminarib oma¬
tã : conseqr̃ qͥnta inferioris mundi partes. aquę
tur. Quia & hec elem̃ta qͣdã quasi cognatione

Expanded text:
bitque eum universa multitudo filiorum Israel ad vesbitque eum universa multitudo filiorum Israel ad vesperam, etc. . Qua etiam vespera ad consummanda gni typice mysteria nobis sui corporis et sanguinis celebranda initiavit; quo lucescente mane, quasi Agnus immaculatus suo nos sanguine redimens, a daemonlicet lunae plenissimae dies in creatione quidem mundi quarta processit. At in tempore Dominicae passionis, altioris gratia sacramenti, in quintam sabbati incidit: ut videlicet Dominus sexta sabbati crucifixus, sabbato ipso in sepulcro quiesceret, ac primam sabbati sua resurrectione consecraret, et nobis quoque in ea, in qua et lux facta est, resurgendi a mortuis ac lucem perpetuam intrandi fidDixit etiam Deus: Producant aquae reptile animae viventis, et volatile super terram sub firmamento coeli. Post ornatam quarta die coeli faciem luminaribus, orntur consequenter quinta inferioris mundi partes, aquae tur, quia et haec elementa quadam quasi cognatione
Abbreviated transcription (Latin):
de ereatura insibili & inuisibili udicare: s lau¬
danti deo credere & cedere. Ianto enim qͥsq fa¬
cilius aliqͥd ꝓficiendo cognoseit: quanto religiosiꝰ
ante ꝗͣ cognoscer& dõ credidit. Uidit gͦ ds̃ qdđ cẽnt
bona que fecit: qm̃ quȩ facienda placebant itt fi¬
er&̃ facta placuere ut manerent. quantũ cuiq
rei existendi uł manendi a tanto fabrieatore
fuerat constituta mensura. Laetũq ẽ. uesꝑe
& mane dies quartus. Hed ẽ. uesꝑa illa memoran¬
da. in qua popłs dĩ in egipto in celebratione pas¬
che agnum obtulit. Hoc mane qđ pͥmũ pꝰ excus¬
sũ longe seruitutis iugũ : cȩpto libertatis icinere
uidit. Scriptũ e̾. enĩ dicente dño ad moisen.
Mensis iste uobis pͥncipiũ m̃siũ : pͥmus erit in mͣ¬
sib agni. Decima die mensis huius. tollat unꝰ¬
quisq agnũ ꝑ familias & domos suas: & sernabi-¬
tis eũ usq ad qͣrtã decimã diẽ m̃sis huiꝰ. tuimola

Expanded text:
de creatura visibili atque invisibili judicare, sed laude creatura visibili atque invisibili judicare, sed laudanti Deo credere et cedere. Tanto enim quisque facilius aliquid proficiendo cognoscit, quanto religiosius antequam cognosceret Deo credidit. Vidit ergo Deus quod essent bona quae fecit, quoniam erent, facta placuere ut manerent, quantum cuique rei existendi, sive manendi, a tanto fabricatore fuerat constituenda mensura. Factumque est vespere et mane dies quartus. Haec est vespera illa memoranda, in qua populus Dei in Aegypto in celebrationem paschae agnum obtulit, hoc mane quod primum post excussum longae servitutis jugum, coepto libertatis itinere vidit. Scriptum est enim, dicente Domino ad Moysen: Mensis iste vobis principium mensium, primus erit in mensibus anni. Decima die mensis hujus, tollat unusquisque agnum per familias et domos suas, et servabitis eum usque ad qua