comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
homines mortui ꝓdebant᷑. quos tam ꝓlixa tp̃ris ui¬
tustare fere om̃s ppłi gentium dõs inmortales ẽẽ ert¬
didant. cum ⁊ talibꝰ sacͥs idẽ illi demones obiectan¬
tur. qui se colendos ꝓipsis mortus quos dos puta
fererãt. quibꝰdam fallacium miraculoꝵ attestacionib
suponebant. S occulta dĩu̾i ꝓuidentia factumꝰ.
ut ⁊ pompilio amico suo ilł conciliati artibꝰ quibib
ad mon̾e ñ ꝑmitt̾entur. qui ne inotescerent nes
aratro quo sunt eruta obsistẽ potuer̃. nec stilo uar¬
Sinuntur aut̃ alto dĩ summo iustoq iudicio. ꝓmera
orum quod ab eisł affligi tantum uel etiam subici
ac decipi iustum ẽ. Quam u̾o ꝑnitiose uel eultu u̾e
duunitatis aliene ille litt̾e uidicate sint. hinc intel¬
sigi pot̾. quod eas maluit senatus incendere. quas
pompilius occultauit. qͣm tim̃e quod timuit. qui
hoc audere non potuit. Qui gͦ uitam nec mͦ hr̃e

Expanded text:
homines mortui prodebantur, quos tam prolixa temporis uehomines mortui prodebantur, quos tam prolixa temporis uetustate fere omnes populi gentium deos inmortales esse crediderant, cum et talibus sacris idem illi daemones oblectarentur, qui se colendos pro ipsis mortuis, quos deos putari fecerant, quibusdam fallacium miraculorum adtestationibus subponebant. Sed occulta Dei ueri prouidentia factum est, ut et Pompilio amico suo illis conciliati artibus, quibus admonere non permitterentur; qui ne innotescerent nec aratro, quo sunt eruta, obsistere potuerunt, nec stilo Varefficere; sinuntur autem alto Dei summi iustoque iudicio pro meritis eorum, quos ab eis uel adfligi tantum, uel etiam subici ac decipi iustum est. Quam uero perniciosae uel a cultu uerae diuinitatis alienae illae litterae iudicatae sint, hinc intellegi potest, quod eas maluit senatus incendere, quas Pompilius occultauit, quam timere quod timuit, qui hoc audere non potuit. Qui ergo uitam nec modo habere
Abbreviated transcription (Latin):
cȩsarem pontificem scͥptos atq editos. patres con¬
scͥpti similit̾ incendissent. Qd̃ gͦ aqͣm egesserit ide
exportauerit numa pompiliꝰ. uñ ydromantiã
face̾t. idõ nẏpham egeriã coniugẽ ar̃ habuisse.
quẽ admodũ insup̃dicto libro uarronis exeponit᷑.
Ita enĩ solent res gestȩ asꝑsione m̃datiorum in fabu¬
las uerti. Illa gͥ ydromantia curiosissimus rex ille
romanus: i saera didicit quȩ in libris suis pontifi¬
ces hrent ⁊ eoꝵ causas quas p̾t̾ se neminẽ scurt
uoluit. Itaq eas seorsum scriptas secum quodã mͦ
morifec̃. qnõ ita subtrahendas hominum noticis
sepeliendasq curauit. Aut gͦ demonum illic tam
sordide ⁊ nociȩ cupiditates erat̃ conscͥptȩ ut eae
his tota illa theologia eiuilis ętiam ap̃d tales homines
execrabilis appareret. qui tam multa in ipsis sacris
erubescenda susceꝑant. aut illi om̃s nicħ aliud qͣm

Expanded text:
Caesarem pontificem scriptos adque editos patres conCaesarem pontificem scriptos adque editos patres conscripti similiter incendissent. Quod ergo aquam egesserit, id est exportauerit, Numa Pompilius, unde hydromantian faceret, ideo nympham Egeriam coniugem dicitur habuisse, quem ad modum in supradicto libro Varronis exponitur. Ita enim solent res gestae aspersione mendaciorum in fabulas uerti. In illa igitur hydromantia curiosissimus rex ille Romanus et sacra didicit, quae in libris suis pontifices haberent, et eorum causas, quas praeter se neminem scire uoluit. Itaque eas seorsum scriptas secum quodam modo mori fecit, quando ita subtrahendas hominum notitiae sepeliendasque curauit. Aut ergo daemonum illic tam sordidae et noxiae cupiditates erant conscriptae, ut ex his tota illa theologia ciuilis etiam aput tales homines execrabilis appareret, qui tam multa in ipsis sacris erubescenda susceperant; aut illi omnes nihil aliud quam
Abbreviated transcription (Latin):
tuere atq ᷤᷤ seruare deb̾et. Qd̃ geniis diunationiᷤ
idẽ uano a ꝑsis dicit allatum. quo ⁊ ipsum numã¬
⁊ pꝰea phitagoram philosophũ usũ fuissȩ cõme¬
morat. uͥ adhibito sanguine ȩtiam inferos phibet
nicromantia dicat᷑ id ipsum e. ubi uidentur mor¬
tu diuiinare. Quibꝰ ħ artibꝰ fiant ipsi uid̾int. nolo
enim dice̾ has artes ętiã ante nr̃i saluatoris aduẽ¬
tum in ipsis ciuitatibꝰ gentium legibꝰ solere ꝓhibi.
⁊ pena seu̾issima uindicari. Nolo in quã hoc dice
fortassis ȩtiam talia tẽ licebant. his tam̃ artibis
didicit sacra illa pompiliꝰ. quoꝵ sacroꝵ facta ꝑdi¬
dit. causas obruit.ita timuit ⁊ ipse qd̾ didicit. qͦ
causarum ꝓditos libros senatꝰ incendit. Quid mͥ g̾
uarro illorum sacrorum alias nescio quas causas
ułut phisicas int̾p̃tatur: Quales si illi libri habus¬
sent. non utiq arsissent. aut ⁊ istos uaironis ad

Expanded text:
tuere adque obseruare deberet. Quod genus diuinationis tuere adque obseruare deberet. Quod genus diuinationis idem Varro a et postea Pythagoram philosophum usum fuisse commemorat: ubi adhibito sanguine etiam inferos phydromantia siue necromantia dicatur, id ipsum est, ubi uidentur mortui diuinare. Quibus haec artibus fiant, ipsi uiderint. Nolo enim dicere has artes etiam ante nostri Saluatoris aduentum in ipsis ciuitatibus gentium legibus solere prohiberi et poena seuerissima uindicari. Nolo, inquam, hoc dicere; fortassis enim talia tunc licebant. His tamen artibus didicit sacra illa Pompilius, quorum sacrorum facta prodidit, causas obruit ita timuit et ipse quod didicit, quarum causarum proditos libros senatus incendit. Quid mihi ergo Varro illorum sacrorum alias nescio quas causas uelut physicas interpretatur? quales si libri illi habuissent, non utique arsissent, aut et istos Varronis ad
Abbreviated transcription (Latin):
cõmoneret᷑. s ea tñ cum rex eẽt qui minimȩ quẽ qͣm
metueret. nec doce̾t aliquẽ. nec delendo uł quo qͦmͦ
ne hoĩes nefariȩ doc̾et. uiolare aut̃ timuit ne demo¬
nes iratos hr̃ẽt. obruit uͥ tutũ putauit. sepulcͦ suo
ꝓpinqͣre aratrũ posse ñ credens. Senatus enĩ aut̃ cũ
religiones formi daret dampnare maioꝵ ⁊ idõ nu¬
mȩ assentiri cogeret᷑. illos tam̃ libros tam ꝑniciosoᷤᷤ
ȩ̃ẽ iudicauit. ut nec obrui rursus iubet ne hu¬
mana curiositas multo uehem̃tiꝰ re iam ꝓditã
quereret. s fãmis ab oleri nefauda monuũta. ut qr
iam necessȩ ẽẽ existimabant sacͣ illa face toł̾abiliꝰ
erraret᷑ causis eoꝵ ignoratis. qͣm cognitis cuitas tur¬
sc̃s angłs mittebatur. ydromantia face compulsus ẽ.
ut in aqua uideret ymagines dõꝵ. uł potiꝰ ludifi¬
cationes demonũ. aquibꝰ audiret qͥd in sacris consti¬

Expanded text:
commoneretur; sed ea tamen, cum rex esset, qui minime quemquam commoneretur; sed ea tamen, cum rex esset, qui minime quemquam metueret, nec docere aliquem nec delendo uel quoquo mne homines nefaria doceret, uiolare autem timuit, ne daemones iratos haberet, obruit, ubi tutum putauit, sepulcro suo propinquare aratrum posse non credens. Senatus autem cum religiones formidaret damnare maiorum et ideo Numae adsentiri cogeretur, illos tamen libros tam perniciosos esse iudicauit, ut nec obrui rursus iuberet, ne humana curiositas multo uehementius rem iam proditam quaereret, sed flammis aboleri nefanda monumenta, ut, quia iam necesse esse existimabant sacra illa facere, tolerabilius erraretur causis eorum ignoratis, quam cognitis ciuitas turs angelus mittebatur, hydromantian facere conpulsus est, ut in aqua uideret imagines deorum uel potius ludificationes daemonum, a quibus audiret, quid in sacris consti
Abbreviated transcription (Latin):
fundũ. ⁊ bubuleꝰ enis uixeta sepulcrũ numȩ pompi¬
lii traiciens aratrum eruisset ex t̾ra libros eiꝰ. ubi
sacrorum institutorum scͥptȩ erant causȩ. in urbẽ
ꝑtulit ad p̾torem. At ille cum inspexisset pͥncipia.
rem tantam detulit ad senatii. Uͥ cum pͥmo res
quasdam causasq legissent. c̃ qͥdq in sac̾s fu̾it insti¬
tutum. numȩ mortuo senatꝰ assensꝰ ẽ eosq libros
tanqͣm religiosi patres conscͥpti. p̾tor ut cõbureret
censuer̃. Credat quisq qd̃ putat. ymino u̾o dicat
qd̃ dicendum suggesserit uesana contencio. quilib
tantȩ impietatis defensor egreguis me ad monere
sufficiat sacrorum causas a rege pompilio romanoꝵ
sacroꝵ institutore conscͥptas. nec ppło nec senatui nec
saltem ipsis sac̾dotibꝰ umotesc̾e̾ debuissȩ. ip̃mq numã
pompiliũ curiositate illicita ad ea demonum ꝑue¬
nisse secreta. quȩ ipse qͥdẽ seb̾et ut hrẽt uñ legendo

Expanded text:
fundum et bubulcus eius iuxta sepulcrum Numae Pompifundum et bubulcus eius iuxta sepulcrum Numae Pompilii traiciens aratrum eruisset ex terra libros eius, ubi sacrorum institutorum scriptae erant causae, in Urbem pertulit ad praetorem. At ille cum inspexisset principia, rem tantam detulit ad senatum. Ubi cum primores quasdam causas legissent, quur quidque in sacris fuerit institutum, Numae mortuo senatus adsensus est, eosque libros tamquam religiosi patres conscripti, praetor ut combureret, censuerunt\'. Credat quisque quod putat; immo uero dicat, quod dicendum suggesserit uesana contentio, quilibet tantae inpietatis defensor egregius. Me admonere sufficiat sacrorum causas a rege Pompilio Romanorum sacrorum institutore conscriptas nec populo nec senatui nec saltem ipsis sacerdotibus innotescere debuisse ipsumque Numam Pompilium curiositate inlicita ad ea daemonum peruenisse secreta, quae ipse quidem scriberet, ut haberet unde legendo
Abbreviated transcription (Latin):
ipse uerum ȩciam quelibet alie buiꝰ gen̾is cẽnt
qͣmuis nicħ add̃m uerum uitamq ęt̾nam quȩ in
religione querenda ẽ ꝑtin̾ent. tam̃ qualieumꝙ de
rerum natura reddita ratione aliq̃ntulum miti¬
garent offensionẽ. qm̃ ñ intellecta in saeris aliꝙͣ
uelut turpitudo aut absuraitas fec̾it. sic̃ in quib̾dũ
theatioꝵ potius similitudine delubͣ dampnauit.
amꝰ uteumq conatusẽ ut sensum horribilibꝰ rebꝰ
offensum usut nat᷑aslium causaꝵ ratio reddita de¬
mus ꝓdiit de numa pompilii libris redditas
sacrum causas nullomꝰ potuisse tolerari. nec dignaᷤᷤ
habitas quȩ non solum lecte innotesc̾ent religiosis.
s saltem sẽptȩ recond̾ent᷑ intenebris. Iam enĩ dicã.
qd̃ int̾cio huiꝰ oꝑis libro me suo loco dicturii eẽ ꝓmi¬
seram. Nam sicut apud eundẽ uanonẽ legitur in libꝰ
de cultu d̾orum terentius quidã cũ hr̃et adianicłm

Expanded text:
ipsae, uerum etiam quaelibet aliae huius generis essent, ipsae, uerum etiam quaelibet aliae huius generis essent, quamuis nihil ad Deum uerum uitamque aeternam, quae in religione quaerenda est, pertinerent, tamen qualicumque de rerum natura reddita ratione aliquantulum mitigarent offensionem, quam non intellecta in sacris aliqua uelut turpitudo aut absurditas fecerat; sicut in quibusdtheatrorum potius similitudine delubra damnauit; tamen utcumque conatus est, ut sensum horribilibus rebus offensum uelut naturalium causarum ratio reddita demus prodidit, de Numae Pompilii libris redditas sacrorum causas nullo modo potuisse tolerari nec dignas habitas, quae non solum lectae innotescerent religiosis, sed saltem scriptae reconderentur in tenebris. Iam enim dicam, quod in tertio huius operis libro me suo loco dicturum esse promiseram. Nam, sicut aput eundem Varronem legitur in libro de cultu deorum, <Terentius quidam cum haberet ad Ianiculum
Abbreviated transcription (Latin):
occassionibꝰ animaꝵ uł c̾aturaꝵ speciȩ mundanaꝵ.
dõs se putari cupientes. ⁊ quasi diuinis honoribꝰ
eisdemq scelestis acturbibꝰ rebꝰ suꝑba impuritate
letantes. atq ad uer dm conu̾sionẽ humanis ais
inuidentes. Ex quoꝵ in manissimos ⁊ impiissimo do¬
minatu homo lib̾atur. cum eredit in eiĩ qui p̾buit
ad exurgendũ tantȩ humilitatis exempliĩ. qͣnta illi
suꝑbia ceciderunt. hinc sunt ñ solũ illi de quibꝰ ia
multa diximus. ⁊ alii atq alii similes cęt̾ar gentiuĩ
atq t̾rarum. s exiam hi de quibꝰ nẽ agimis. tanꝙͣ
in senatũ doꝵ selecti. s plane electi nobilitate c̃mi¬
num ñ dignitate uͥtutum quorum saera uano dũ
quasi ad naturales rõnes refferre conat᷑. querens
honestare res turpes. quomͦ his quadret ⁊ consonet
ñ pot̾ inuenire. qm̃ ñ sunt ipse illoꝵ sacroꝵ causa
quas putat. uł potius uult putari. Nam si ñ solũ

Expanded text:
occasionibus animarum vel creaturarum specie mundanarum occasionibus animarum vel creaturarum specie mundanarum deos se putari cupientes, et quasi divinis honoribus eisdemque scelestis ac turpibus rebus superba impuritate laetantes, atque ad verum Deum conversionem humanis animis invidentes. Ex quorum immanissimo et impiissimo dominatu homo liberatur, cum credit in eum qui praebuit ad exsurgendum tantae humilitatis exemplum, quanta illi superbia ceciderunt. Hinc sunt non solum illi, de quibus multa iam diximus, et alii adque alii similes ceterarum gentium adque terrarum, sed etiam hi, de quibus nunc agimus, tamquam in senatum deorum selecti; sed plane selecti nobilitate criminum, non dignitate uirtutum. Quorum sacra Varro dum quasi ad naturales rationes referre conatur, quaerens honestare res turpes, quo modo his quadret et consonet non potest inuenire, quoniam non sunt ipsae illorum sacrorum causae, quas putat uel potius uult putari. Nam si non solum
Abbreviated transcription (Latin):
p̾dicatum ẽ. Deiñ ppłs hebreus in unã qͣndã rem
publicam que ħ saeram̃tũ agẽt congregatꝰ ẽ. uͥ ꝑ
quosoã scientes. ꝑ quos da nescientes. io quod ex
eẽ uenturiĩ. Sparsa ȩtiam pꝰea eadem gens. ẽ ꝑ gẽ¬
tes ꝓpt̾ testimonium scͥpturaꝵ quibꝰ ęt̾na salus in
xͦ futura p̃dicta ẽ. Om̃s enim ñ solum ꝓpħiȩ que ĩ
uerb̾ sunt nec tantum p̾cepta uitȩ quȩ mores pie¬
tatemq conformant. atq illis litt̾is continentur. uoꝵ
ȩtiam sacra. sacerdotia. tab̾nałm suiȩ templum.
altaria. sacͥficia. cerimonię. dies festi.⁊ quicquid
aliud ad eam seruitutẽ ꝑtinet quȩ dõ debetur. ⁊ g̾c̾e
ꝓp̾e latria dr̃. ea significata ⁊ p̃nunciata sunt quȩ
ꝓpt̾ ȩt̾nam uitam fidelium in axͦ ⁊ impleta eredimꝰ.
⁊ impleri cernimus. ⁊ implenda confidimus. ꝑ hãc
gͦ religionem unam ⁊ ueram potuit aꝑire das gen¬
tium eẽ inmundissimos demones. subdefunctaꝵ

Expanded text:
rem publicam, quae hoc sacramentum ageret, congregatus est, ubi per quosdam scientes, per quos dam nescientes id, quod ex esse uenturum; sparsa etiam postea eadem gente per gentes propter testimonium scripturarum, quibus aeterna salus in Christo futura praedicta est. Omnes enim non solum prophetiae, quae in uerbis sunt, nec tantum praecepta uitae, quae mores pietatemque conformant adque illis litteris continentur, uerum etiam sacra, sacerdotia, tabernaculum siue templum, altaria, sacrificia, ceremoniae, dies festi et quidquid aliud ad eam seruitutem pertinet, quae Deo debetur et Grae dicitur, ea significata et praenuntiata sunt, quae propter aeternam uitam fidelium in Christo et inpleta credimus et inpleri cernimus et inplenda confidimus. Cergo religionem unam et veram potuit aperiri, deos Gentium esse immundissimos daemones, sub defunctarum
Abbreviated transcription (Latin):
rẽ. iinonẽ. lunã. dianã. nuneruã. uenerẽ. uestã. In
qͥbꝰ om̃ĩbꝰ fermȩ .xx. duodecĩ mares. octo feminȩ. Hȩc
numina utrũ ꝑꝑ maiores inmundo ad ministraciones
selecta dicunt᷑. an qd ppłis magis innotuer̃ maiorq eis
cultꝰ eochibet᷑. Si ꝓpt̾ea qr oꝑa maiora abhis adminis¬
trantur in mundo. non eos inueniri debiumꝰ int̾ illa
quasi plebeiã numinum młtitudinẽ. minutis opuscuł
deputatã. Nam ipse pͥmũ ianus cũ puerꝑiũ ocipit᷑.
uñ illa cuncta oꝑa sumunt exordiũ munutatĩ distri¬
buta. numinibꝰ aditum aꝑit recipiendo semini. Ibi ẽ
⁊ sat᷑nus ꝓpt̾ ipsum sem̃. ibi lib̾ qͥ marẽ effuso semine li
b̾at. ibi lib̾a qͣm ⁊ uenerẽ uolunt. quȩ ħ ide bñficium
ꝯferat femine. ut ȩtiã ipsa emissio seminȩ lib̾et᷑. Ons
hi. ex illis s̃ qui selecti appellant᷑. S ibi ẽ ⁊ dea mena
quȩ m̃struis fluoribꝰ p̾ ẽ. qͣmuis iouis filia tam̃ ignobi¬

Expanded text:
Iunonem, Lunam, Dianam, Minervam, Venerem, Vestam. In quibus omnibus ferme viginti duodecim mares, octo sunt femine. Hec numina, utrum propter maiores in mundo administrationes selecta dicuntur, an quod populis magis innotuerunt, maiorque est eis cultus exhibitus? Si propterea quia opera maiora ab his administrantur in mundo, non eos inuenire debuimus inter illam quasi plebeiam numinum multitudinem minutis opusculis deputatam. Nam ipse primum Ianus, cum puerperium concipitur, unde illa cuncta opera sumunt exordium minutatim minutis distributa numinibus, aditum aperit recipiendo semini. Ibi est et Saturnus propter ipsum semen; ibi Liber, qui marem berat: ibi Libera, quam et Venerem volunt, quae hoc idem beneficium conferat feminae, ut etiam ipsa emisso semine liberetur. Omnes hi ex illis sunt, qui selecti appellantur. Sed ibi est et dea Mena, quae menstruis fluoribus praeest, quamvis Jovis filia, tamen ignobi
Abbreviated transcription (Latin):
rutosq pecẽis.⁊ a contemplatione suę lucis ad¬
cecatos non omnino deseruit. misitq nob u̾bũ
suum qui ẽ eius unicꝰ filius. quo ꝓ nob̾ assũpta
carne nato atq passo. qͣnti ds̾ hominẽ pend̾et
nosceremus atq illo sacͥficio singlari a pecc̃is om̃ibꝰ
mundaremur. einsq spñ in codibꝰ nr̃is dilectione
diffusa omnibꝰ difficultatibꝰ suꝑatis in et̾nã reqͥẽ.
⁊ contemplationis eiꝰ in effabile dulcedinẽ uemi¬
remus. quȩ corda. quot linguȩ ad agendas ei gras¬

Expanded text:
rutosque peccatis et a contemplatione suae lucis aone caecatos non omnino deseruit misitque nobis Verbum suum, qui est eius unicus filius, quo pro nobis adsumta carne nato adque passo, quanti Deus hominem penderet, nosceremus adque illo sacrificio singulari a peccatis omnibus mundaremur eiusque spiritu in cordibus nostris dilectione diffusa omnibus difficultatibus superatis in aeternam requiem et contemplationis eius ineffabilem dulcedinem ueniremus
Abbreviated transcription (Latin):
turał placet. ꝑuenit enĩ usq ad amãm. ñ usq ad
uerum dm̃ qui fecit ⁊ amã. quanto ẽ abiectior ⁊
falsior ista cuuł. quę maximę circa corpoꝵ ẽ occu¬
pata nat᷑a : Sic̃ ⁊ ipse int̾p̾taciones eiꝰ ex quibꝰ q̃dã
necessaria cõmemorare me oportet. tanta ab ipsiᷤ
gͦ idẽ uairo. adhuc de naturali theologia p̃loq̃ns.
dm̃ se arbitrari ex̃ am̃ã mundi. quem greci uocãt
cosmon ⁊ hunc ipsum mundum ẽẽ dm. s sic̃ hom¬
nem sapientem cum sit ex corpore ⁊ am̃a. tam̃ ꝙ
amõ dici sapientem. ita mundũ dm̃ dici ab amoꝰ
dum diuidi induas partes cęlum ⁊ t̾ram . ⁊ celĩ
bifariam ũethera & aera. tram uero in aqͣm ⁊ huna
equibꝰ sũmũ eẽ ethera scđ̾m aera. t̾ciam aqͣm in¬
mortalium. ab sũmo aut̃ curuitu cęli usq ad ere¬
culum lunȩ ethereas amãs eẽ astra ac stellas. eos

Expanded text:
turalis placet peruenit enim usque ad animam, non usque ad turalis placet peruenit enim usque ad animam, non usque ad uerum Deum qui fecit et animam, qufalsior ista civilis, quae maxime circa corporum est occupata naturam; sicut ipsae interpretationes ejus, ex quibus quaedam necessario commemorare me oportet, tanta ab ipsis ergo idem Varro adhuc de naturali theologia praeloquens deum se arbitrari esse animam mundi, quem Graeci uocant xoi.ov, et hunc ipsum mundum esse deum; sed sicut hominem sapientem, cum sit ex corpore et animo, tamen ab animo dici sapientem, ita mundum deum dici ab animo, dum diuidi in duas partes, caelum et terram; et caelum bifariam, in aethera et aera; terram uero in aquam et humum; e quibus summum esse aethera, secundum aera, tertiam aquam, inmortalium. Ab summo autem circuitu caeli ad circulum lunae aetherias animas esse astra ac stellas; eos
Abbreviated transcription (Latin):
quidẽ etiã magnã matrẽ eandẽ cerere uolutit. qͣm
nicħ aliud dicunt ẽe qͣm t̾ram. eamq ꝑhibent ⁊ ui¬
nonem. ⁊ idõ ei scd̾as causas rerum tͥbuunt. cũ tam̃
eos totus ipsȩ mundus ẽ iouis. Mimeruã etiã qr
eam humanis artibꝰ p̃posuer̃. nec inuenerunt uł
stellam uͥ eam pon̾ent. eandẽ uł summũ ethera.
uł etiam lunã ẽẽ dixer. Uestam quoq ipsã ꝓpt̾ea

Expanded text:
quidem etiam Matrem Magnam eandem Cererem uolunt, quam quidem etiam Matrem Magnam eandem Cererem uolunt, quam nihil aliud dicunt esse quam terram, eamque perhibent et lunonem, et ideo ei secundas causas rerum tribuunt, cum tamen eos totus ipse mundus est Ionis. Mineruam etiam, quia eam humanis artibus praeposuerunt nec inuenerunt uel stellam, ubi eam ponerent, eandem uel summum aethera uel etiam lunam esse dixerunt. Vestam quoque ipsa
Abbreviated transcription (Latin):
in enairabile meatũ sid̾ibꝰ p̃bet. nullas aras. nulla
sacͣ. nulla templa fecer̃ nec dõs ñ dico iit̾ hos selec¬
tos. s ne int̾ illos quidẽ quasi plebeios habuerũt:¬
A pollinem qͣmius diunatorẽ ⁊ medicũ. uerumptũ
ut in aliqua parte mundi statuerent. ip̃m ȩtiã so¬
lẽ eẽ dixerunt. dianamq germanã eiꝰ similit̾ lunã.
⁊ uiaꝵ p̾sidẽ. unde ⁊ urginẽ uolunt quod uia
nicħ pariat. sdõ ambos sagitas hare. quod ipsa
duo sid̾a de cęlo radios t̾ras usq ꝑtendant. Uul¬
canum uolunt ignem mundi. neptunũ aqͣs mũ¬
ditempatrem ħẽ orcũ t̾renam ⁊ infimam partẽ muĩ¬
di. Lib̾u ⁊ cerere p̃ponunt seminibꝰ uł illũ masełim
illa femininis. uł illũ liquori. illã u̾o ariditati se¬
minum. & ħ utiq totum refertur ad mundum idẽ
ad iouẽ. qui ꝓpt̾ea dictus ẽ ꝓgenitor genitrixq qͣ
omia semina ex se mittẽt ⁊ in se reciꝑet. quant.

Expanded text:
inerrabilem meatum sideribus praebet, nullas aras, nulla inerrabilem meatum sideribus praebet, nullas aras, nulla sacra, nulla templa fecerunt; nec deos, non dico inter hos selectos, sed ne inter illos quidem quasi plebeios habueruntApollinem quamuis diuinatorem et medicum uelint, tamen ut in. aliqua parte mundi statuerent, ipsum etiam solem esse dixerunt, Dianamque germanam eius similiter lunam et uiarum praesidem unde et uirginem uolunt, quod uia nihil pariat!, et ideo ambos sagittas habere, quod ipsa duo sidera de caelo radios terras usque pertendant. Vulcanum uolunt ignem mundi, Neptunum aquas munDitem patrem, hoc est Orcum, terrenam et infimam partem mundi. Liberum et Cererem praeponunt seminibus, uel illum masculinis, illam femininis; uel illum liquori, illam uero ariditati seminum. Et hoc utique totum refertur ad mundum, id est ad Iouem, qui propterea dictus est \'progenitor genetrixque\', quod omnia semina ex se emitteret et in se reciperet. Quando
Abbreviated transcription (Latin):
dent ĩo sicuidĩ. quia illa quę putatur obseurior
suꝑior. atq a t̾ris longe remocior. Si gͦ suꝑiorem
locum maior dignitafismeruit. qͣre sat᷑nꝰ ibiẽ. ioue
suꝑior: An nanitas fabulȩ quȩ regem iouẽ fac̃. nor
potuit. usq ad sid̾a ꝑuenire : & qđ ñ ualuit saturnꝰ
in regnosuo neq incapitolio. saltem optin̾e ẽ ꝑmiᷤᷤ
⁊ ht tam̃. An estȩ causam suam composuit ut po¬
tuit.⁊ ꝓ una stella qͣm nõ ht̃ int̾ sid̾a. tot facies
accep̃ int̾ra. Dem̃ si ꝓpt̾ solas stellas mercuriũ ⁊ mar¬
tẽ partes mundi putant. ut eos dõs hrẽ possint.
qr utiq sermo ⁊ bellum non sunt partes mundi s
actꝰ hominum. cur arieti .⁊ tauro. ⁊ cancro. ⁊ scorpio.
cȩt̾ischuiꝰ modi quȩ celestia signa numerant. ⁊ stellaᷤ
non singłis s singła płibꝰ constant. suꝑiusq istis in
sumino cęlo ꝑhibent collocata. uͥ constancior motꝰ

Expanded text:
dent ideo sic videri, quia illa quae putatur obscurior, dent ideo sic videri, quia illa quae putatur obscurior, superior est atque a terris longe remotior. Si ergo superiorem locum major dignitas meruit, quare Saturnus ibi est Jove superior? an vanitas fabulae, quae regem Jovem facit, non potuit usque ad sidera pervenire; et quod non valuit Saturnus in regno suo, neque in Capitolio, saltem est permissus obtet habet tamen. An iste causam suam composuit ut potuit, et pro una stella quam non habet inter sidera, tot facies accepit in terra? Deinde si propter solas stellas Mercurium et Martem partes mundi putant, ut eos deos habere possint, quia utique sermo et bellum non sunt partes mundi, sed actus hominum; cur Arieti et Tauro et Cancro et Scorpioni caeterisque hujusmodi, quae coelestia signa numerant, et stellis non singulis, sed singula pluribus constant, superiusque istis in summo coelo perhibent collocata, ubi constantior motus
Abbreviated transcription (Latin):
aget no habenet. Si aut̃ ipsum bellum ẽ mars sic
sermo mereurius. utiam q̃m manifestũ ẽ qͣm nõ
sit as. ta non sit ⁊ bellum. quod uł falso uocet̾ as̃.
nominibꝰ. Nam stellam quandã uocant mercurium.
qͣndam itidẽ martẽ. S ibi e ⁊ illa qͣm uocant iouẽ.
tam ⁊ si mundus ẽ iouis. ibi qͣm uocant saturnũ.
Et tamen ei p̾terea dant noa paruã sub̾am omĩũ
uidelic seminum. Ibi ẽ ⁊ illa omiũ clarissima quę
ab eis appellat᷑ uenus. ⁊ tam̃ eandẽ uenerem ẽẽ etiã
lunam uolunt. qͣmus de illo fulgentissimo sid̾e ap̃
eos tãqͣm de malo aureo uino uenusq contendant.
tͥbuunt ita ut uix eorum quisqͣm repꝑiat᷑. qui ali¬
ud opinetur. Quis aut̃ ñ rideat. cum regem omĩũ
iouem dicant. qd stella ens ab stella ueneris tãta
uincitur claritate : Tanto enim eẽ debuit cęt̾is
illa fulgentior. quanto ẽ ipse potencior. Respon¬

Expanded text:
ageret non haberet. Si autem ipsum bellum est Mars, sicut ageret non haberet. Si autem ipsum bellum est Mars, sicut sermo Mercurius: utinam quam manifestum est, quod non sit deus, tam non sit et bellum, quod uel falso uocetur deus. nominibus. Nam stellam quandam uocant Mercurium, quandam itidem Martem. Sed ibi est et illa quam uocant Iouem, et tamen eis mundus est Iouis; ibi quam uocant Saturnum, et tamen ei praeterea dant non paruam substantiam, omnium uidelicet seminum; ibi est et illa omnium clarissima, quae ab eis appellatur Venus, et tamen eandem Venerem esse etiam Lunam uolunt; quamuis de illo fulgentissimo sidere aput eos tamquam de malo aureo Iuno Venusque contendant. tribuunt, ita ut uix eorum quisquam reperiatur, qui aliud opinetur. Quis autem non rideat, cum regem omnium Iouem dicant, quod stella eius ab stella Veneris tanta uincitur clariilla fulgentior, quanto est ipse potentior. Respon
Abbreviated transcription (Latin):
ad se ꝑtin̾e uoluisse. ac ꝑħ ide ipse ẽ iouis. atq mer¬
curius. Qd̾ si sermo ipse dr̃ ẽȩ mercuriꝰ sic̃ ea quȩ de
illo int̾p̃tant᷑ ostendunt. nã ĩo mereuriꝰ qͣsi mediꝰ
cuirens dr̃ appellatꝰ. quod sermo cunrat int̾ ħomineᷤ
medius. io hermes grece. qd̾ sermo uł int̾p̾tatio que
alias eius in capite ⁊ pedibꝰ significare uolucrẽ feri
ꝑ aera sermonẽ. nuntiũ dictum. qmĩ ꝑ sermonem
omĩa cogitata nunciant᷑. si g̃ mercuriꝰ ipse sermo ẽ.
etiã ipsi confitentibꝰ dͥs̃ ñ ẽ. S eum sibi dõs facuit᷑
eos qui nec demones sunt. inmundis supplicando
spib posidentur ab eis. qui ñ d̾is s demones sunt.
Item quia nec marti aliquod uł partem mundi in¬
uenue potucrunt. ubi age̾t oꝑa qualia cũq naturȩ.
dm belli ẽe dixer᷑ quod opus ẽ hominũ. ⁊ optabilius
u ẽ Si gͥ pacem ꝑpetuam felicitas daret. mars qͥd

Expanded text:
ad se pertinere noluisse; ac per hoc idem ipse est Iouis adque Merad se pertinere noluisse; ac per hoc idem ipse est Iouis adque Mercurius. Quod si sermo ipse dicitur esse Mercurius, sicut ea, quae de illo interpretantur, ostendunt nam ideo Mercurius quasi medius currens dicitur appellatus, quod sermo currat inter homines medius; ideo ‛Ερμη̃ς Graece, quod sermo uel interpretatio, quae alas eius in capite et pedibus significare uolucrem ferri per aera sermonem; nuntium dictum, quoniam per sermonem omnia cogitata enuntiantur — si ergo Mercurius ipse sermo est, etiam ipsis confitentibus deus non est. Sed cum sibi deos faciunt eos, qui nec daemones sunt, inmundis supplicando spiritibus possidentur ab eis, qui non di, sed daemones sunt. Item quia nec Marti aliquod elementum uel partem mundi inuenire potuerunt, ubi ageret opera qualiacumque naturae, deum belli esse dixerunt, quod opus est hominum et optabilius non est. Si ergo pacem perpetuam Felicitas daret, Mars quid
Abbreviated transcription (Latin):
omnis uiri animus genius. sequit᷑ ut sit omis uiri
ammus as. Qd si ⁊ ipsos ab hortere absurditas ipsa
compellit. restat ut eum singiarit̾ et excellent̾ dicat᷑
am̃ genum. quẽ dicunt mundi animĩ. ac ꝑħ iouẽ.¬
Merturium uero ⁊ martẽ quomͦ refenent ad aliquas
partes mundi ⁊ oꝑa ai quȩ sunt in elementis nõ
unuener̃. ⁊ iõ eos saltem oꝑibꝰ hominum p̾posuer̃.
sermocinandi ⁊ belligerandi amministros. Quoꝵ
mereurius si sermonis ȩtiam doꝵ potestatẽ gerit.
ipsi quoq regi doꝵ dominat᷑. si scd̃m eiꝰ arbitriuĩ
iuppit̾ loquit᷑. aut loquendi ab illo accep̃ facultatẽ.
Quod utiq ab surdum ẽ. Si aut̃ illi human tantũ
sermonis potestas tͥbuta ꝑhibetur. nõ ẽ credibile
Ad sactandos mãma non solum pueros s ȩtiã peccora.
uñ ruminus cognominatꝰ ẽ iouem descende uoluiᷤ¬
se. ⁊ curam nr̃i sermonis qua peccoribꝰ antecellimꝰ.

Expanded text:
omnis uiri animus genius, sequitur ut sit omnis uiri omnis uiri animus genius, sequitur ut sit omnis uiri animus deus; quod si et ipsos abhorrere absurditas ipsa conpellit, restat ut eum singulariter et excellenter dicant deum Genium, quem dicunt mundi animum ac peMercurium uero et Martem quo modo referrent ad aliquas partes mundi et opera Dei, quae sunt in elementis, non inuenerunt, et ideo eos saltem operibus hominum praeposuerunt, sermocinandi et belligerandi administros. Quorum Mercurius si sermonis etiam deorum potestatem gerit, ipsi quoque regi deorum dominatur, si secundum eius arbitrium Iuppiter loquitur aut loquendi ab illo accepit facultatem; quod utique absurdum est. Si autem illi humani tantum sermonis potestas tributa perhibetur, non est credibile ad lactandos mamma non solum pueros, sed etiam pecora, unde Ruminus cognominatus est, Iouem descendere uoluisse, et curam nostri sermonis, quo pecoribus antecellimus,
Abbreviated transcription (Latin):
molis huiꝰ inquas usibilis mundus istȩ consur¬
git ⁊ multiplici administracione naturȩ quasi
płimum dõꝵ nomina accep̃. Quid ẽ enĩ ⁊ saturnꝰ:
Unus inquit de pͥncipibꝰ ds. penes quẽ sacionũ
omiũ dominatꝰ ẽ. Nonne expositio uersuũ illoꝵ
ualerii sorani sic se ht̃. iouẽ eẽ mundum⁊⁊ eum
om̃ia semina ex se mittẽ ⁊ inse recipe: Ipsȩ ẽ gͥ
penes que socionũ om̃iũ dñatꝰ ẽ. Quid ẽ genius:
Ds̃ inquit qui ppositus ẽ ac uuĩ ht̃ omiũ rerum
gignendarum. Quẽ alium hanc ui h̃te credunt. qͣn
mundum eui dictum ẽ. iuppit̾ ꝓgenitor genitrixq:
ꝙ eum alio loco genium dic̃ eẽ. unius euiꝰq anmũ
rõnale.⁊ io eẽ singłos singłoꝵ. talem aut̃ mundi ani¬
mum dm eẽ. ad ħ idem utiq reuocat. ut tanqͣm u¬
niuersał geuius ipse mundi animus ẽe credatur. hic
e g que appellant iouem. Nam si omnis genius ds̃.⁊i

Expanded text:
molis huius, in quas uisibilis mundus iste consurmolis huius, in quas uisibilis mundus iste consurgit, et multiplici administratione naturae quasi plurium deorum nomina accepit? Quid est enim et Saturnus? \'Unus, inquit, de principibus deus, penes quem sationum omnium dominatus est.\' Nonne expositio uersuum illorum Valerii Sorani sic se habet, Iouem esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere? Ipse est igitur penes quem sationum omnium dominatus est. Quid est Genius? \'Deus, inquit, qui praepositus est ac uim habet omnium rerum gignendarum. Quem alium hanc uim habere credunt quam mundum, cui dictum est: \'luppiter progenitor genetrixque?\' Et cum alio loco genium dicit esse uniuscuiusque animum rationalem et ideo esse singulos singulorum, talem autem mundi animum Deum esse: ad hoc idem utique reuocat, ut tamquam uniuersalis genius ipse mundi animus esse credatur. Hic est igitur quem appellant Iouem. Nam si omnis genius deus et
Abbreviated transcription (Latin):
bundantia nõ eg̾e nõ ꝑossunt. & dm̃ ipsum uerũ
recte dicimus diuitem ñ tam̃ pecunia. s om̃ĩpotẽ¬
ciam. Dieunt᷑ itaq ⁊ diuites pecuniosi. s int̾us
egen. si cupidi. Item dicuntur pauꝑes pecunia
carentes. s int̾ius diuites. si sapientes. Quał gͦ
ista theologia debet ẽẽ sapienti. uͥ rex dõs eius rei
nomen accepit. qͣm nemo sapiens concupiuit: Quã¬
to enim facilius si aliquid ac doctrina quod ad
uitam ꝑtinet ȩciant satuõrit̾ disceret᷑. ds mudi
rector non ab eis pecunia s sapientia uocaret᷑. cuiꝰ
amor purgat a sordibꝰ auaritię. idẽ ab amore pec
cunie. S quid de ħ ioue plura: ad quẽ fortassȩ
cȩt̾i referendi sunt. ut in anis remaneat dõꝵ opi¬
nio plurimoꝵ. cum hic ipse sint om̃s. siue qnõ
partes eius uł potestates existimant᷑. siue cũ ius
am̃ȩ qͣm putant ꝑcuncta diffusam. ex partibꝰ

Expanded text:
bundantia non egere non possunt. Et Deum ipsum uerum bundantia non egere non possunt. Et Deum ipsum uerum recte dicimus diuitem, non tamen pecunia, sed omnipotentia. Dicuntur itaque et diuites pecuniosi; sed interius egeni, si cupidi: item dicuntur pauperes pecunia carentes; sed interius diuites, si sapientes. Qualis ergo ista theologia debet esse sapienti, ubi rex deorum eius rei nomen accepit, \'quam nemo sapiens concupiuit\'? Quanto enim facilius, si aliquid hac doctrina quod ad uitam pertineret aeternam salubriter disceretur, deus mundi rector non ab eis Pecunia, sed Sapientia uocaretur, cuius amor purgat a sordibus auaritiae, hoc est ab amore pectur. Sed quid de hoc Ioue plura, ad quem fortasse ceteri referendi sunt, ut inanis remaneat deorum opinio plurimorum, cum hic ipse sint omnes, siue quando partes eius uel potestates existimantur, siue cum uis animae, quam putant per cuncta diffusam, ex partibus
Abbreviated transcription (Latin):
in quarto libro cõmemorauimus. S cum ⁊ masꝰ
⁊ feminȩ habeant pecunia. eur non ⁊ pecunia
qb lieis funt omĩa. D magna nõnẽ diuna nomini.¬
qn euo sero ille cuiꝰ sunt omia uilissime ⁊ contu¬
molo sisune pecunia nuncupatur. Ad omia enĩ
qei oelo tnt ꝰ ontinentur. quid ẽ pecunia in om̃b̾
omenins rebus quȩ ab hominibꝰ nomine pecums
possioent: S nimirũ ħ auaricia ioui nomen im¬
postit. uit. quis quis amat pecumã. ñ quelibet
diis ipsum regem omĩiũ sibi amare uideatur.
Longe ant alud cet. si diuicie nocarentur. Aliud
naq sunt cdiuitiȩ. aliud pecunia. Lam dicimus
auiites sapientes. iustos bonos. quibꝰ pecuna uł
nulla uł parua ẽ. Magis enim sunt uirtutibꝰ
diutes. ꝑ quas eis etiam in ipsis corpr̃aliũ reꝵ
necessitatibꝰ sat ẽ q̃ ad ẽ pauꝑes uero auaros. sẽꝑ
mniantes. ⁊ egentes. Luamlibet eni magnas pec¬
cumas hr̃e possunt. s in earum quantacũꝙ ha¬

Expanded text:
in quarto libro commemorauimus. Sed cum et mares in quarto libro commemorauimus. Sed cum et mares et feminae habeant pecuniam, quur non et Pecunia quod eius sunt omnia>.s o magnam rationem diuini nominis! Immo uero ille, cuius sunt omnia, uilissime et contumeliosissime Pecunia nuncupatur. Ad omnia enim, quae caelo et terra continentur, quid est pecunia in omnibus omnino rebus, quae ab hominibus nomine pecuniae possidentur? Sed nimirum hoc auaritia Ioui nomen inposuit, ut, quisquis amat pecuniam, non quemlibet deum, sed ipsum regem omnium sibi amare uideatur. Longe autem aliud esset, si diuitiae uocaretur. Aliud namque sunt diuitiae, aliud pecunia. Nam dicimus diuites sapientes, iustos, bonos, quibus pecunia uel nulla uel parua est; magis enim sunt uirtutibus diuites, per quas eis etiam in ipsis corporalium rerum necessitatibus sat est quod adest: pauperes uero auaros, semper inhiantes et egentes; quamlibet enim magnas pecunias habere possunt, sed in earum quantacumque a
Abbreviated transcription (Latin):
illos ualerii sorani uersꝰ uͥ dictum ẽ. Iuppit̾ omp̃s
regũ rerumq dm̃q ꝓgenitor genitrixq dm̃.
Quare gͦ dictus ẽ ⁊ ruminus cum diligentĩs fortaᷤᷤ¬
se querentibꝰ ipse inueniat᷑ ẽẽ ętiam illa dina
rumina : Si enim maiestate doꝵ recte uidebat
indignum ut in una spica alt̾ ad curã genieul
alt̾ ad folliculi ꝑtiu̾et. quanto ẽ indigniꝰ una n
infimam id ẽ ut mãmis alant᷑ animalia duoꝵ de
potestate eurari. quoꝵ sit unus iuppit̾ rex ipse al¬
torum. sħ agat non saltem cum conuige sua. so
cum ignobili nescio qͣm rumina quia nͥ ipse eli
ȩtiam ipsa rumina: Ruminus fortasse ꝓ sugs¬
tibus maribꝰ rumina ꝓfeminis. Dice quippe l¬
liuisse illos ioui femininũ nom̃ impon̾e. nͥ ulł¬
uersibꝰ ꝓgenitor genitriaxq dice̾tur. ⁊ iit̾ e all
cognomina legerẽ. qd̾ etiam pecunia uocads̃.
qͣm deam int̾ illos minuscularios inuenimus.

Expanded text:
us, ubi dictum est: Iuppiter omnipotens us, ubi dictum est: Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque Progenitor genetrixque deam. Quare ergo dictus est et Ruminus, cum diligentius fortasse quaerentibus ipse inueniatur esse etiam illa diua Rumina? Si enim maiestate deorum recte uidebatur indignum, ut in una spica alter ad curam geniculi, altera ad folliculi pertineret: quanto est indignius unam rem infimam, id est ut mammis alantur animalia, duorum deorum potestate curari, quorum sit unus Iuppiter, rex ipse cunctorum, et hoc agat non saltem cum coniuge sua, sed cum ignobili nescio qua Rumina, nisi quia ipse est etiam ipsa Rumina; Ruminus fortasse pro sugentibus maribus, Rumina pro feminis. Dicerem quippe noluisse illos Ioui femininum nomen inponere, rogenitor genetrixque\' diceretur, et inter eius alia cognomina legerem, quod etiam Pecunia uocaretur, quam deam inter illos minuscularios inuenimus et
Abbreviated transcription (Latin):
do. ꝓpt̾ causas potestatesq diuersas. non tantũ pr¬
tot̾ res etiã tot dõs eum ẽȩ coegerunt. qd̾ omia ui¬
ceret. quod a nemine uinceret᷑. quod opem indigon¬
tibus feiret. quod hab̾et impellendi. statuendi sta¬
biliendi. resupinandi potestatẽ. quod tanqͣm tigis
mundum contin̾et ac sustin̾et. quod aleret omu
quod ruma idẽ mamina aleret am̃alia. Inhis ut
aduertimus quedã magna sunt quedã exigua.
⁊ tam̃ unus ut᷑q face ꝑhibetur. Puto iit̾ se ꝓpin¬
quiores ẽẽ causas rerum atq pͥmordia. ꝓpt quas
res unũ mundũ duos dõs uoluerunt iouẽ ates
Nolo dicere quod animalibꝰ mãmã p̾b̾e suggentibꝰ
magis uinonẽ potuit dice̾ qͣm iouẽ. p̾sertim eu
eẽt ętiam diuina rumina quȩ inħ opꝰ adutoriũ
illi famulatũ ue p̾b̾et. Cogito aut̃ posse respon¬
deri ⁊ ipsam uinonẽ nicħ aliud eẽ qͣm iouẽ. scd̾m

Expanded text:
deo propter causas potestatesqdeo propter causas potestatesqtot res etiam tot deos eum esse coegerunt.: quod omnia uinceret, quod a nemine uinceretur, quod opem indigentibus ferret, quod haberet inpellendi, statuendi, stabiliendi. liendi, resupinandi potestatem, quod tamquam tigillus mundum contineret ac sustineret, quod aleret omnia, quod ruma, id est mamma, aleret animalia. In his, ut aduertimus, quaedam magna sunt, quaedam exigua; et tamen unus utraque facere perhibetur. Puto inter se propinquiora esse causas rerum adque primordia, propter quas res unum mundum duos deos esse uoluerunt, Iouem adquNolo dicere, quod animalibus mammam praebere sugentibus magis Iunonem potuit decere quam Iouem, praesertim cum esset etiam diua Rumina, quae in hoc opus adiutorium illi famulatumue praeberet. Cogito enim posse responderi, et ipsa
Abbreviated transcription (Latin):
sit mundus. quare duo dii sunt ianus ⁊ iuppit̾:
Quare seorsum ht̃t templa: Quare seorsum aras.
diuersa sacra. dissimilia simulacra: Si ꝓpt̾ea q̃
alia ius ẽ pͥmordiorũ alia causarum.⁊ illa iani
illa iouis nomen accepit. nũquid si unus homo
in diuersis rebus duas habeat potestates. aut
duas artes. quia singłarum diuersa uis ẽ ido duo
iudices. aut duo dieunt᷑ artifices: Si gͦ ⁊ unus
as cum ipse habeat potestatem pͥmordioꝵ ipsȩ
causaꝵ. nũ ꝓpt̾ illũ duos dõs eẽ necesse ẽ puta¬
ri. quia pͥmordia eauseq res duȩ sunt: Quod
si ħ ustum putant. ętiam ipsum iouẽ tot dõs
ẽẽ dicant. quot quot ei cognomina ꝓpt̾ multaᷤᷤ
potestates deder̃. qm̃ res om̃s ex quibꝰ illa cogno¬
mina sunt adhibita. multe atq diuersȩ sunt.
inuctum. opitulũ. impulsorem. statorem. centũ¬
pede. supinalẽ. tigillũ. almũ. ruminũ. ⁊ alia que
ꝑsequi longũ ẽ. Hȩc aut̃ eognomina imposuer in

Expanded text:
sit mundus, quare duo di sunt Ianus et Iuppiter? Quare seorsus habent templa seorsus aras, diuersa sacra dissimilia simulacra? Si propterea, quod alia uis est primordiorum, alia causarum, et illa Iani, illa Iouis nomen accepit: numquid si unus homo in diuersis rebus duas habeat potestates aut duas artes, quia singularum diuersa uis est, ideo duo iudices aut duo dicuntur artifices? Sic ergo et unus Deus cum ipse habeat potestatem primordiorum, ipse causarum, num propterea illum duos deos esse necesse est putari, quia primordia causaeque res duae sunt? Quod si hoc iustum putant, etiam ipsum Iouem tot deos esse dicant, quotquot ei cognomina propter multas potestates dederunt, quoniam res omnes, ex quibus illa cognomina sunt adhibita, multae adque diuersae sunt, inpedam, Supinalem, Tigillum, Almum,, Ruminum, et alia quae persequi longum est. Haec autem cognomina imposuerunt uni
Abbreviated transcription (Latin):
gressus ait. Cum inħ libello dubias de diis opril¬
ones posuero. rep̃hendi ñ debeo. Qui enim puta¬
ut uidicare oporte̾ ⁊ possȩ. cum audierit faciet pp̃
Ego citiꝰ ꝑduci possum ut in pͥmo libro quȩ diei
in dubitacionem reuocem. qͣm inħ quȩ p̾scribam
omĩa in aliqͣm dirigã sumimã. Ita ñ solum istĩ
de duis incertis.s etiam de certis fecit incertum. In
tets porro isto de diis selectis postea qͣm p̃locutus ẽ
qd eae naturasi theologiam p̃loquendum putauit.
iigressuriis huiꝰ cuulis theologiȩ uanitates ⁊ insa¬
nias mdaces. uͥ eum ñ solum ñ deducebat rerum
u̾itas. s. etiam maioꝵ p̃mebat auctoritas. de diis
inquit ppłi iomani publicis quibꝰ edes dedicauer̃.
eosq pluribꝰ signis ornatus notauerunt. in ħ libro
sebam. s. ut xenophanes colophoniꝰ seͥpsit. quid pititẽ :
Numqͥd contendã: Pona. Hoĩs enĩ ẽ ħ opinari. dĩ

Expanded text:
gressus ait: \'Cum in hoc libello dubias de dis opinigressus ait: \'Cum in hoc libello dubias de dis opiniones posuero, reprehendi non debeo. Qui enim putabit iudicari oportere et posse, cum audierit, faciet ipse. Ego citius perduci possum, ut in primo libro quae dixi in dubitationem reuocem, quam in hoc quae perscribam omnia ut ad aliquam dirigam summam. Ita non solum istum de dis incertis, sed etiam illum de certis fecit incertum. In tertio porro isto de dis selectis, postea quam praelocutus est quod ex naturali theologia praeloquendum putauit, ingressurus huius ciuilis theologiae uanitates et insanias mendaces, ubi eum non solum non ducebat rerum ueritas, sed etiam maiorum premebat auctoritas: \'De dis, inquit, populi Romani publicis, quibus aedes dedicauerunt eosque pluribus signis ornatos notauerunt, in hoc libro scribam, sed ut Xenophanes Colophonius scribit, quid putem, non quid contendam, ponam. Hominis est enim haec opinari, dei
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ credider̃. Ac ꝑħ om̃s istos sebectos dõs hũc ẽẽ mũ¬
dũ uolũt. in qͥbe̾ ã ueaiu̾sũ. inqͥbdã partes eiꝰ untu̾sum sic̃
iouem. partes eiꝰ ut genium. ut matrẽ magnam. ut solẽ. ut
lunam uł potius apollinẽ ⁊ dianã. & aliqño unũ
dm res plures. aliquõ unã rẽ dõs plures faciunt.
Nam unus ds̃ res plures sunt. sicut ipse iuppit̾.
& mundꝰ enĩ totꝰ iuppit̾.⁊ solum cęlũ iuppit. ⁊ sola stella
minerua itidẽ luna. qͣm eẽ in etheris infimo limite
ecristimant. Unam uero rem. dõs plures ita facuit.
Et ianus ẽ mundus ⁊ iuppit̾. sic ⁊ uino ẽ tr̃a ⁊ i mat̾
raui. ita ⁊ cęt̾a ñ explicant. s potius implicant sic̃
impetus errabundȩ opinionis impulerit. tta huc
atq illuc hinc atq illinc insiliunt ⁊ resiliunt. ut
ipse uairo de omibꝰ dubitare qͣm aliquid affirmare
maluerit. Nam extremoꝵ triũ pͥmum de diis ceriꝰ
cũ absoluiss librum. in alt̾o dediis ie̾tis dicẽ il¬

Expanded text:
os selectos deos hunc esse mundum uolunt, in quibusdam uniuersum, in quibusdam partes eius; uniuersum sicut Iouem, partes eius, ut Genium, ut Matrem Magnam, ut Solem, ut Lunam, uel potius Apollinem et Dianam. Et aliquando unum deum res plures, aliquando unam rem deos plures faciunt. Nam unus deus res plures sunt, sicut ipse Iuppiter; et mundus enim totus Iuppiter, et solum caelum Iuppiter, et sola stella Minerua itidem luna, quam esse in aetheris infimo limite existimant Unam uero rem deos plures ita faciunt: Et Ianus est mundus et Iuppiter; sic et Iuno est terra et Mater raui, ita cetera non explicant, sed potius inplicant; sicut impetus errabundae opinionis inpulerit, ita huc adque illuc, hinc adque illinc insiliunt et resiliunt, ut ipse Varro de omnibus dubitare quam aliquid adfirmare maluerit. Nam trium extremorum primum de dis certis cum absoluisset librum, in altero de dis incertis dicere in
Abbreviated transcription (Latin):
reꝓbantur. nõ ħ dico. uidõ enĩ etiam ex selectis selegi
aliquos ad aliqͥd maiꝰ atq p̾stantiꝰ. sic̃ inmilicia cũ
tẏrones electi fuerint. ex his quoq eligunt᷑ ad opꝰ
aliquod maiꝰ armoꝵ ⁊ cum eliguntur in ȩccłia qui
fiant p̾positi. ñ utiq cęt̾i reꝓbant᷑. cum omĩs boni fide¬
les electi merito nuncupent᷑. E ligunt᷑ in edificio la¬
pides angulares ñ reꝓbatis cȩt̾is qui structure par¬
tibꝰ aliis deputant᷑. Eligunt᷑ uue ad uescendũ. nec
reꝓbant᷑ aliȩ quas relinquimꝰ ad bibendum. Nõ opꝰ ẽ
multa ꝑciurere. cum res in aꝑto sit. Quã obtẽ ñ ex ħ
qd dii ex multis qͥdã selecti s uł hic qui scͥpsit. uł eoꝵ
cultores. uł dii ipsi uituꝑandi sunt. sed ad uertendũ
potiꝰ qͥnã isti sit.⁊ ad ꝗͣ. rẽ se lecti uideant᷑. hos certe¬

Expanded text:
antur. Non hoc dico: uideo enim etiam ex selectis selegi aliquos ad aliquid maius adque praestantius, sicut in militia, cum tirones electi fuerint, ex his quoque eliguntur ad opus aliquod maius armorum; et cum eliguntur in ecclesia, qui fiant praepositi, non utique ceteri reprobantur, cum omnes boni fideles electi merito nuncupentur. Eliguntur in aedificio lapides angulares, non reprobatis ceteris, qui structurae partibus aliis deputantur. Eliguntur uuae ad uescendum, nec reprobantur aliae, quas relinquimus ad bibendum. Non opus est multa percurrere, cum res in aperto sit. Quam ob rem non ex hoc, quod di ex multis quidam selecti sunt, uel . is qui scripsit uel eorum cultores uel di ipsi uituperandi sunt, sed aduertendum potius quinam isti sint et ad quam rem selecti uideantur. C
Abbreviated transcription (Latin):
tenebrosis am̃is altius & tenatius diut̾nus huma¬
ni gen̾is enor infix̃. euellere atq extirpare conantẽ
rio cooꝑante. ingenia celsiora atq meliora qͥbꝰ ad hanc
tem suꝑiores libri satis suꝑq sufficiunt pacient ⁊ eqͣn¬
mit̾ fene debebunt. ⁊ ꝓpt̾ alios ñ putare suꝑfluũ. as¬

Expanded text:
mis altius et tenacius diuturnus humneris error infixit, evellere atque exstirpare conantem,rio cooperantem, ingenia celeriora atque meliora, quibus ad hanc rem superiores libri satis superque sufficiunt, patienter et aequanimiter ferre debebunt; et propter alios non putare superfluum,
Abbreviated transcription (Latin):
logia qͣm cuulẽ uocant. quȩ a marco uairone sex¬
deci uoluminibꝰ explicata ẽ id ẽ ñ ꝑueniri ad et̾nȩ
uitȩ felicitatẽ taluĩ dõꝵ cultu quales a ciuitatibꝰ
qͣlit̾q colendi instituti sunt. cui ñdũ ꝑsuasit sextꝰ
lib quẽ ꝓxime ab soluimus. eum istum forsitan legerit
qͥd de hac questionȩ expedienda ult̾iꝰ desidẽt ñ habe¬
bit. Fieri enim pot̾. ut saltem dõs selectos atq p̾ci¬
puos quos uano uolumine complexꝰ ẽ ultimo de qͥbꝰ
parum diximꝰ. quisqͣm colendos ꝓpt̾ uitã bãm. q̃¬

Expanded text:
o Varrone sedecim uoluminibus explicata est, id est non perueniri ad aeternae uitae felicitatem talium deorum cultu, quales a ciuitatibus qualiterque colendi instituti sunt, cui nondum persuasit sextus liber, quem proxime absoluimus, cum istum forsitan legerit, quid de hac quaestione expedienda ulterius desideret, non habebit. Fieri enim potest, ut saltem deos selectos adque praecipuos, quos Varro uolumine conplexus est ultimo, de quibus parum diximus, quisquam colendos propter uitam beatam, q
Abbreviated transcription (Latin):
scĩs angłis et uirtutibꝰ dĩ. quos bĩssimos tamqͣm eiues
in hac nra ꝑegͥnatione mortali ueñam᷑ ⁊ amamꝰ sac̾fica¬
ri uetat intonans inlege sua qͣm dedit hebreo ppło suo.
⁊ ualde minacit̾ diẽs. sacͥticans diis eradicabit᷑. S mie
quisqͣm putaret demonibꝰ pessimis t̾renisq sp̃ibꝰ qͥͦs
istȩ dic̃ minimos uł minores. ne sacͥficet᷑ ẽẽ p̾ceptum.
quia et ipsi inscͥpturis scĩs dicti sunt dii. ñ hebreoꝵ s
centes. qm̃ dii gentiũ demonia. Nequis gͦ putaret
istis quidem demoniis ꝓhibitum cęlestibꝰ aut̃ uł oĩbꝰ uł
aliquibꝰ sacͥficari eẽ ꝑmissum. mox addidit nͥ dño soli.

Expanded text:
is angelis et uirtutibus Dei, quos beatissimos tamquam ciues in hac nostra peregrinatione mortali ueneramur et amamus, sacrificari uetat intonans in lege sua, quam dedit Hebraeo populo suo, et ualde minaciter dicens: Sacrificans dis eradicabitur. Et ne quisquam putaret daemonibus pessimis terrenisque spiritibusiste dicit minimos vel minores, ne sacrificetur esse praeceptum; quia et ipsi in Scripturis sanctis dicti sunt dii, non Hebraeorum, sed nes di gentium daemonia, — ne quis ergo putaret istis quidem daemoniis prohibitum, caelestibus autem uel omnibus uel aliquibus sacrificari esse permissum, mox addidit: Nisi Domino soli,