comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
suã partẽ uidet. cum se conspicit cogitã¬
do: sicut aliis m̃bris nr̃is qui sunt ocłi
alia m̃bra nr̃a conspicimꝰ. quȩ in nr̃o pos¬
sunt ẽẽ conspectu: Quid dici absurdius
uel sentiri potest: Vnde gͥ aufert᷑ mens
nͥ a se ipsa: Et ubi ponitur in conspectu
suo: nͥ ante seipsam: Non gs ibi erit ubi
erat qͣndo in conspectu suo ñ erat: qͥa hic
posita. inde sublata ẽ. S si conspicienda
migrabit: conspectura uͥ manebit: An
quasi geminat᷑ ut & illic sit. & hic. id est
& uͥ conspicere & uͥ conspici possit: & in
se sit conspiciens. ante se conspicuaͦ. Hi
chil hoꝵ ueritas consulta nob̾ respondet:
qm̃ qͣndo isto mͦ cogitamꝰ. ñ nisi corpoꝵ
fictas ymagines cogitamꝰ: qd̾ mentẽ
ñ ẽẽ paucis certissimũ est m̃tib a quib
potest de hac re ueritas consuli. Promde
restat ut aliquid ꝑtinens ad eius naturã
sit conspectus eiꝰ: & in eam qͣndo se cogi¬

Expanded text:
 partem suam videt, cum se conspicit cogitan partem suam videt, cum se conspicit cogitando, sicut aliis membris nostris, qui sunt oculi, alia membra nostra conspicimus, quae in nostro possunt esse conspectu? Quid dici absurdius vel sentiri potest? Unde igitur aufertur mens, nisi a se ipsa? et ubi ponitur in conspectu suo, nisi ante se ipsam? Non ergo ibi erit ubi erat, quando in conspectu suo non erat; quia hic posita, inde sublata est. Sed si conspicienda migravit, conspectura ubi manebit? An quasi geminatur, ut et illic sit et hic, id est, et ubi conspicere, et ubi conspici possit; ut in se sit conspiciens, ante se conspicua? Nihil horum nobis veritas consulta respondet: quoniam quando isto modo cogitamus, non nisi corporum fictas imagines cogitamus, quod mentem non esse paucis certissimum est mentibus, a quibus potest de hac re veritas consuli. Proinde restat ut aliquid pertinens ad ejus naturam sit conspectus ejus, et in eam, quando se cogi
Abbreviated transcription (Latin):
est innr̃a m̃te nescimꝰ: cum omĩa quȩ
tam̃ cogitationis uis. ut nec ipsa mens qͦdã
mͦ se inconspectu suo ponat. nͥ qͣndo se
cogitat: ac ꝑ hoc ita nicħ in conspectu
m̃tis est. nͥ unde cogitat᷑: ut nec ipsa mẽs
qua cogitatur quicquid cogitat᷑. aliter
possit ẽẽ in conspectu suo. nͥ seipsam co¬
gitando. Quomͦ aũ quando se ñ cogitat.
in conspectu suo ñ sit. cum sine ipsa ñ¬
qͣm eẽ possit: quasi aliud ipsa sit. aliud
conspectus eiꝰ: inuenire ñ possum. Hoc
quippe de ocło corporis: ñ absurde dicit᷑.
Ipse quippe ocłs loco suo est fixus in corpo¬
re: aspectus aũ eius in ea quȩ extra sunt
tenditur: & usq in sydera extendit᷑. Nec
ẽ ocłs in conspectu suo: qͣndo quide ñ con¬
spicit seipsum nͥ specło obiecto: unde iã
locuti sumꝰ. Qd̾ ñ fit utiq quando mẽs
se in suo conspectu sui cogitatione con¬
stituit. Nunqͥd gͦ alia sua parte aliam¬

Expanded text:
est in nostra mente nesest in nostra mente nestamen cogitationis vis, ut nec ipsa mens quodam modo se in conspectu suo ponat, nisi quando se cogitat: ac per hoc ita nihil in conspectu mentis est, nisi unde cogitatur, ut nec ipsa mens, qua cogitatur quidquid cogitatur, aliter possit esse in conspectu suo, nisi se ipsam cogitando. Quomodo autem, quando se non cogitat, in conspectu suo non sit, cum sine se ipsa nunquam esse possit, quasi aliud sit ipsa, aliud conspectus ejus, invenire non possum. Hoc quippe de oculo corporis non absurde dicitur: ipse quippe oculus loco suo fixus est in corpore, aspectus autem ejus in ea quae extra sunt tenditur, et usque in sidera extenditur. Nec est oculus in conspectu suo; quandoquidem non conspicit se ipsum, nisi speculo objecto, unde jam locuti sumus : quod non fit utique quando se mens in suo conspectu sui cogitatione constituit. Numquid ergo alia sua parte aliam
Abbreviated transcription (Latin):
nentib ocłis. quã teneris & mollib cõ¬
suetudo quoda modo infixit. Ita &e in
alios corporis sens quantũ sunt illa¬
ȩtas intentione se quasi coartant ani¬
mȩ paruuloꝵ: ut quicqͥd ꝑ carnẽ offen¬
dit aut illicit. hoc solum abhorreant
uehement̾ aut appetant: sua uͦ int̾io¬
ra ñ cogitent. nec possunt admoneriut
hoc faciant. qͥa nondũ admonentis
signa nouerunt: uͥ precipuu̾̃ locũ uerba
optinent. quȩ sicut alia prorsꝰ nescunt.
Qd̃ aliud sit ñ se nosse. aliud ñ se cogitare.
iam in eodem uolumine ostendimꝰ. Sed
hanc ȩtatẽ omittamꝰ: quȩ nec interro¬
gari potest quid in se agatur: & nos iph
eiꝰ ualde obliti sumꝰ. Hinc tantũ certs
nos eẽ suffecerit: qd̾ cum homo de animi
sui natura cogitare potuerit. atq inue¬
nire qd̾ uerũ est: alibi ñ inueniet qͣm pe¬
nes seipsum. Inueniet aũ ñ qd̾ nesciebat:
s unde ñ cogitabat. Qͥd enĩ scimꝰ. si qd̾

Expanded text:
nentibus oculis, quam teneris et mollibus connentibus oculis, quam teneris et mollibus consuetudo quodam modo infixit. Ita et in alios corporis sensus, quantum sinit illa aetas, intentione se quasi coarctant animae parvulorum, ut quidquid per carnem offendit aut allicit, hoc solum abhorreant vehementer aut appetant: sua vero interiora non cogitent, nec possint admoneri ut hoc faciant; quia nondum admonentis signa noverunt, ubi praecipuum locum verba obtinent, quae sicut alia prorsus nesciunt. Quod autem aliud sit non se nosse, aliud non se cogitare, jam in eodem volumine ostendimus . 8. Sed hanc aetatem omittamus, quae nec interrogari potest quid in se agatur, et nos ipsi ejus valde obliti sumus. Hinc tantum certos nos esse suffecerit, quod cum homo de animi sui natura cogitare potuerit, atque invenire quod verum est, alibi non inveniet, quam penes se ipsum. Inveniet autem, non quod nesciebat, sed unde non cogitabat. Quid enim scimus, si quod
Abbreviated transcription (Latin):
tũ satis uisum ẽ. adhibiumꝰ docum̃ta.
quib hoc certissime ꝓbaremus. Quid
itaq dicendu est de infantis m̃te. ita
adhuc paruuli. & in tam magna demer¬
si rerũ ignorantia: ut illiꝰ m̃tis teneb̃s
mens hominis quȩ aliqͥd nouit exhorre¬
at: Anetiam ipsa se nosse credenda est.
s intenta nimis in eas res quas ꝑ corpo¬
ris sensꝰ tanto maiore qͣnto nouiore cepit
delectatione sentire. ñ ignorare se ñ pot̾e
s cogitare se ñ potest: Quanta porro in¬
tentione inista quȩ foris sunt sensibilia
ferat᷑. uel hinc solum coniei potest: qd̾
lucis huiꝰ hauriendȩ sic auida ẽ. ut si
quisquã minꝰ cautꝰ aut nesciens quid in¬
de possit accidere. nocturnũ lum̃ posue¬
rit uͥ iacet infans. in ea parte ad quam
iacentis ocłi possint retorq̃ri. nec ceruix
possit inflecti: sic eius inde ñ remouet᷑
aspectus. ut ñnullos ex hoc etiam stra¬
bones fieri nouerimꝰ: eam formã te¬

Expanded text:
tum satis visum est, adhibuimus documenta, tum satis visum est, adhibuimus documenta, qitaque dicendum est de infantis mente, ita adhuc parvuli et in tam magna demersi rerum ignorantia, ut illius mentis tenebras mens hominis quae aliquid novit exhorreat? An etiam ipsa se nosse credenda est, sed intenta nimis in eas res quas per corporis sensus tanto majore, quanto noviore coepit delectatione sentire, non ignorare se potest, sed cogitare se non potest? Quanta porro intentione in ista quae foris sunt sensibilia feratur, vel hinc solum conjici potest, quod lucis hujus hauriendae sic avida est, ut si quisquam minus cautus aut nesciens quid inde possit accidere, nocturnum lumen posuerit ubi jacet infans, in ea parte ad quam jacentis oculi possint retorqueri, nec cervix possit inflecti, sic ejus inde non removeatur aspectus, ut nonnullos ex hoc etiam strabones fieri noverimus, eam formam te
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ magna natura sit: tam̃ uitiari potuit
quia summa ñ est. Et qͣmqͣm uitiari
potuerit qͥa sumina ñ est: tam̃ qͥa sũmȩ
naturȩ capax est. & ẽẽ particeps potest:
magna natura ẽ. Queramꝰ gͥ in hac ẏma¬
gine di quanda sui gn̾is trinitatẽ: ad¬
uiuante ipso qui nos fecit ad ẏmaginẽ
suã. Non enim aliter possumꝰ hȩc salu¬
brit̾ inuestigare: & scd̾m sapĩam quȩ
ab illo est aliquid inuenire. S ea quȩ
insuꝑiorib libris & maxime in decimo
de anima humana uel m̃te diximꝰ. si
lectoris uł memoria teneantur. atq
recolant᷑. uł diligentia in eiscłe locis
in quib conscͥpta sunt recenseant᷑: non
hic desiderabit ꝓlixiorem de rei tantȩ
inquisitione sermonẽ. Inter cetera gͦ
in libro decimo diximꝰ. hominis mentẽ
nosse semet ipsam: nicħ enim tã nouit
mens qͣm id qd̾ sͥ presto est: nec m̃ti ma¬
gis quicꝗͣ presto est. qͣm ipsa sͥ⁊̃ & alla qͣn¬

Expanded text:
enim magna natura sit, tamen vitiari potuit, enim magna natura sit, tamen vitiari potuit, quia summa non est: et quanquam vitiari potuerit, quia summa non est, tamen quia summae naturae capax est, et esse particeps potest, magna natura est. Quaeramus igitur in hac imagine Dei quamdam sui generis trinitatem, adjuvante ipso qui nos fecit ad imaginem suam. Non enim aliter possumus haec salubriter investigare, et secundum sapientiam quae ab illo est aliquid invenire: sed ea quae in superioribus libris, et maxime in decimo, de anima humana vel mente diximus, si lectoris vel memoria teneantur atque recolantur, vel diligentia in eisdem locis in quibus conscripta sunt, recenseantur, non hic desiderabit prolixiorem de rei tantae inquisitione sermonem. 7. Inter caetera ergo in libro decimo diximus, hominis mentem nosse semetipsam . Nihil enim tam novit mens, quam id quod sibi praesto est: nec menti magis quidquam praesto est, quam ipsa sibi. Et alia, quan
Abbreviated transcription (Latin):
ymaginẽ dei. quod uti ratione atq intel¬
lectu ad intelligendu & conspiciendũ dm
potest: ꝓfecto ab inicio quo ẽẽ cepit ista
tam magna atq mira natura. siue ita
obsoleta sit hȩc ẏmago ut pene nulla sit.
siue obscura atq deformis. siue clara &
pulchra sit: semꝑ est. Deniq deformita¬
tẽ dignitatis eius miserans diuina scͥp¬
tura: qͣmꝗͣ inqͥt in ymagine di ambu¬
lat homo. tam̃ uane conturbat᷑. The¬
saurizat: & nescit cui congregabit ea.
Non itaq uanitatẽ ẏmagimi di tribue¬
ret: nͥ deformẽ cerneret factam. Nec
tantũ ualere illam deformitatẽ. ut au¬
ferat qd̾ ymago ẽ. satis ostendit: dicendo.
qͣmꝗͣ in ymagine di ambulet homo.
Quapropt̾ ex utq parte ueratit̾ ꝓnun¬
ciari potest ista sententia: ut quẽ ammo¬
du dictum est. qͣmqͣm in ymagine di am¬
bulet homo. tam̃ uane conturbat᷑: ita
dicat᷑. quãqͣm uane conturbat᷑ homo.
tam̃ in ẏmagine di ambulet. Qmqm

Expanded text:
imaginem Dei quod uti ratione atque intelimaginem Dei quod uti ratione atque intellectu ad intelligendum et conspiciendum Deum potest, profecto ab initio quo esse coepit ista tam magna et mira natura, sive ita obsoleta sit haec imago, ut pene nulla sit, sive obscura atque deformis, sive clara et pulchra sit, semper est. Denique deformitatem dignitatis ejus miserans divina Scriptura, Quanquam, inquit, in imagine ambulat homo, tamen vane conturbatur: thesaurizat, et nescit cui congregabit ea . Non itaque vanitatem imagini Dei tribueret, nisi deformem cerneret factam. Nec tantum valere illam deformitatem, ut auferat quod imago est, satis ostendit, dicendo, Quanquam in imagine ambulat homo. Quapropter ex utraque parte veraciter pronuntiari potest ista sententia, ut quemadmodum dictum est, Quanquam in imagine ambulat homo, tamen vane conturbatur; ita dicatur, Quanquam vane conturbatur homo, tamen in imagine ambulat. Quanquam
Abbreviated transcription (Latin):
dabim᷑ in nob̾ fuisse ñ esse: alia ꝓfecto
erit. Hanc eñi quȩ nẽ est. facit ipsa res
presens. & annno credentis affixa: at
illã quȩ tẽ erit. faciet rei p̃teritȩ ymagi¬
natio in recordantis memoria derelicta.
Nlec illa gͥ trinitas quȩ nẽ non ẽ ymago
di erit: nec ista ẏmago di est q̃ tunc ñ
erit: s ea est inuenienda in anima hoĩs.
idest rationali siuie intellectuali yma¬
go creatoris. quȩ immortalit̾ immorta¬
litati eiꝰ est insita. Nam sicut ipsa ĩmor¬
talitas animȩ scđm quendam : modu
dicit᷑ : habet quippe anima mortẽ suã.
cũ uita beata caret. quȩ uera animȩ
uita dicenda ẽ: s immortał id̾o nuncu¬
pat᷑. qm̃ qualicunq uita etiã cũ miser¬
rima ẽ. nunꝗͣ desunt uiuere: ita q̃muis
ratio uel intellectus nc̃ in ea sit sopitus.
ñc paruus nc̃ magnꝰ appareat: nunꝗͣ
nͥ rationał & intellectuał est anima hu¬
mana. Ac ꝑ hoc si scđm hoc facta est ad

Expanded text:
dabimur in nobis fuisse, non esse, alia profecto dabimur in nobis fuisse, non esse, alia profecto erit. Hanc enim quae nunc est, facit res ipsa praesens et animo credentis affixa: at illam quae tunc erit, faciet rei praeteritae imaginatio in recordantis memoria derelicta.Nec illa igitur trinitas, quae nunc non est, imago Dei erit; nec ista imago Dei est, quae tunc non erit: sed ea est invenienda in anima hominis, id est rationali, sive intellectuali, imago Creatoris, quae immortaliter immortalitati ejus est insita. Nam sicut ipsa immortalitas animae secundum quemdam modum dicitur; habet quippe et anima mortem suam, cum vita beata caret, quae vera animae vita dicenda est; sed immortalis ideo nuncupatur, quoniam qualicumque vita, etiam cum miserrima est, nunquam desinit vivere: ita quamvis ratio vel intellectus nunc in ea sit sopitus, nunc parvus, nunc magnus appareat, nunquam nisi rationalis et intellectualis est anima humana; ac per hoc si secundum hoc facta est ad
Abbreviated transcription (Latin):
cernentis aspectu. coniungit intentio
uoluntatis. Faciamꝰ gͦ corpꝰ illud qͦd cer¬
nebat᷑ interisse dilapsum. nec eiꝰ remã¬
sisse aliqͥd in ullo loco: ad quod indendũ
recurrat aspectus. Nunquid quia ymago
rei corporalis iam transactȩ atq preteri¬
tȩ remanet in memoria iuide informet᷑
cogitantis obtutus. atq idutrunq t̾cia
uoluntate uingat᷑: eadem tͥnitas ẽẽ di¬
cenda est. quȩ fuerat quando species in
loco positi corporis uidebat᷑: N on utiq:
s ꝓrsus alla. Nam pret̾ quod illa erat
extrinsecꝰ. hȩc intrinseeꝰ: illam profecto
preteriti. Sic & in hac re de qua nc̃ agimꝰ.
& ꝓpter quã putauimꝰ adhibenłu illud
exempłu: fides quȩ nunc in animo nr̃o
est. uelut illud corpꝰ in loco du tenetur
aspicitur. amatur. quanda efficit tͥni¬
tatem. S ñ ipsa erit: qͣndo fides hȩc in
ammo. sicut corpꝰ illud in locoiam non
erit. Que uͦ tunc erit. quando eam recor¬

Expanded text:
cernentis aspectu, conjungit intentio cernentis aspectu, conjungit intentio voluntatis. Faciamus ergo corpus illud quod cernebatur, interisse dilapsum, nec ejus remansisse aliquid in ullo loco, ad quod videndum recurrat aspectus: numquid quia imago rei corporalis jam transactae atque praeteritae remanet in memoria, unde informetur recordantis obtutus, atque id utrumque tertia voluntate jungatur, eadem trinitas esse dicenda est, quae fuerat quando species in loco positi corporis videbatur? Non utique, sed prorsus alia: nam praeter quod illa erat extrinsecus, haec intrinsecus; illam profecto nc, imago praeteriti. Sic et in hac re, de qua nunc agimus, et propter quam putavimus adhibendum illud exemplum, fides quae nunc in animo nostro est, velut illud corpus in loco, dum tenetur, aspicitur, amatur, quamdam efficit trinitatem: sed non ipsa erit, quando fides haec in animo, sicut corpus illud in loco jam non erit. Quae vero tunc erit, quando eam recor
Abbreviated transcription (Latin):
ria retinentis. & qd̾ inde imprimit᷑ in
acie recordantis. t̾cia uoluntate uinge¬
mꝰ. Qd̃ ut possit intelligi: sumamꝰ exem¬
plũ de corporalib reb de quib in libro
undecimo satis locuti sumꝰ. Nempe abm
feriorib ad suꝑiora ascendentes. uł ab
exteriorib ad interiora ingredientes. pri¬
mã repꝑimꝰ trinitatẽ in corpore quodui¬
detur. & acie uidentis. quȩ cũ uidet inde
format᷑: & in uoluntatis intentione quȩ
utrũq coniungit. Huic trinitati simi¬
lem constituamꝰ. cũ fides quȩ nc̃ inest
nob̾ tamqͣ corpꝰ illud in loco. ita i mã
memoria constituta ẽ: de qua informatur
cogitatio recordantis. sicut ex illo corpore
acies intuentis. Quib duob ut tͥnitas
impleat᷑. annumerat᷑ tercia uoluntas:
que fidem in memoria constitutã. & quã¬
dam eiꝰ effigiem in contuitu recordatiõis
impressam cõnectit & iungit: sic̃ in illa
corporał trintate uisionis formã corporis
qd̃ uidetur. & conformationẽ quȩ fit in

Expanded text:
ria retinentis, et quod inde imprimitur in acie recordantis, tertia voluntate jungemus. Quod ut possit intelligi, sumamus exemplum de corporalibus rebus, de quibus in libro undecimo satis locuti sumus . Nempe ab inferioribus ad superiora ascendentes, vel ab exterioribus ad interiora ingredientes, primam reperimus trinitatem in corpore quod videtur, et acie videntis quae cum videt, inde formatur, et in voluntatis intentione quae utrumque conjungit. Huic trinitati similem constituamus, cum fides quae nunc inest nobis, tanquam corpus illud in loco, ita in nostra memoria constituta est, de qua informatur cogitatio recordantis, sicut ex illo corpore acies intuentis: quibus duobus, ut trinitas impleatur, annumeratur tertia voluntas, quae fidem in memoria constitutam et quamdam ejus effigiem in contuitu recordationis impressam connectit et conjungit; sicut in illa corporalis trinitate visionis, formam corporis quod videtur, et conformationem quae fit in
Abbreviated transcription (Latin):
inde si in ipso sunt omĩa: in qͦ tande
possunt uiuere que uiuunt. & moue¬
ri quȩ mouent᷑. nisi in qͦ sunt: Non
tam̃ om̃s cum illo sunt eomͦ quo ei
dictum est. ego semꝑ tecũ: nec ipse cũ
om̃ib eo mͦ quo dicimꝰ. dns uob̾cum.
illo ñ esse: sine quo ñ potest eẽ. In quo
enĩ est. ꝓculdubio sine illo ñ est: & ta¬
nñ si eus ñ meminit. eumq ñ intellig̃.
neq diligit: cum illo ñ est. Quod aut̃
eiꝰ utiq potest. Deuisibilib reb ad
hanc rem sumamꝰ exemplũ. Dicit tͥ
quispiã: quẽ non recognoscis. Nostime.
Et ut moneat: dicit uͥ aliqͣndo qͦm᷑ tibi
innotuerit. Om̃ib q adhibitis signis
quib in memoriã reuoceris: si ñ recog¬
noscis. ita iam oblitus es. ut om̃is illa
noticia penitꝰ deleta sit animo: nicħq
aluid restet. nͥ ut credas ei qui tͥ hoc diet
qd̃ aliquando eum noueras: aut ne hor
quide. si fide tͥ dignus eẽ qui loquitur
ñ uidetur. Si aũ reminisceris. ꝓfecto

Expanded text:
a, in quo tandem possunt vivere quae vivunt, et moveri quae moventur, nisi in quo sunt? Non tamen omnes cum illo sunt eo modo quo ei dictum est, Ego semper tecum . Nec ipse cum omnibus eo modo quo dicimus, Dominus vobiscum. illo non esse, sine quo non potest esse. In quo enim est, procul dubio sine illo non est: et tamen si ejus non meminit, eumque non intelligit, nec diligit, cum illo non est. Quod autem sse quis possit. De visibilibus rebus ad hanc rem sumamus exemplum. Dicit tibi quispiam quem non recognoscis, Nosti ut commoneat, dicit ubi, quando, quomodo tibi innotuerit: omnibusque adhibitis signis quibus in memoriam revoceris, si non recognoscis, ita jam oblitus es, ut omnis illa notitia penitus deleta sit animo; nihilque aliud restat, nisi ut credas ei qui tibi hoc dicit, quod aliquando eum noveras; aut ne hoc quidem, si fide dignus tibi esse qui loquitur non videtur. Si autem reminisceris, profecto
Abbreviated transcription (Latin):
quoꝵ unĩ est suꝑus. alterũ inferiꝰ. quod
suꝑiori ẽẽ subditum debet: t̾cio decimo
aũ de munere inferioris. qͦ humanarũ
rerũ scientia salubris continet᷑. ut in hac
tẽporali uita id agamꝰ. quo consequam᷑
eternã. qͣnta potui ueritate ac breuitate
disserui: quando quide rem tam multi¬
plicẽ atq copiosam multoꝵ atq mag¬
noꝵ disputationib multis magnisq
celebratam. uno strictã uolumine melu¬
si: ostendens etiã in ipsa trinitatẽ. s non¬
du quȩ dĩ sit ymago dicenda. Numnc uͦ ad¬

Expanded text:
quorum unum est superius, alterum inferius, quod quorum unum est superius, alterum inferius, quod superiori subditum esse debet; tertio decimo autem de munere inferioris, quo humanarum rerum scientia salubris continetur, ut in hac temporali vita id agamus quo consequamur aeternam, quanta potui veritate ac brevitate disserui: quandoquidem rem tam multiplicem atque copiosam, multorum atque magnorum disputationibus multis magnisque celebratam, uno strictim volumine inclusi, ostendens etiam in ipsa trinitatem, sed nondum quae Dei sit imago dicenda. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
memoriã ꝑtinere. S qͥa uerbum eẽ ibi
sine cogitatione ñ potest: cogitamꝰ enim
om̃e quod dicimꝰ. etiam illo interiore u̾bo
qͦd ad nulliꝰ gentis ꝑtinet linguã: in trib
potuis illis ymago ista cognoscit᷑. memo¬
ria scilicet. intelligentia. uoluntate. Hãc
aũ dico nc̃ intelligentiã qua intelligimꝰ
cogitantes: id est quando eis reꝑtis quȩ
meniorie presto fuerant. s ñ cogitaban¬
tur. cogitatio nr̃a format᷑: e eam uolũ¬
tatẽ siue amorẽ uel dilectionẽ quȩ istã
ꝓlem parentẽq coniungit. & quod̾a modo
utriq cõmunis est. Hinc factum ẽ. ut
etiã ꝑ ext̾iora sensibilia que ꝑocłos carnis
uidentur. legentiũ ducerẽ tarditatẽ. in
undecumo scilicet libro: atq inde cum eis
ingrederer ad hominis int̾ioris eam potẽ.¬
tiã qua ratiocinat᷑ de temporalib reb.
differens illam pͥncipaliter d̾nantẽ. qua
contẽplatur ȩx̾nas. atq id duob uolunu¬
nib egi: duodecimo utrũq discernens.

Expanded text:
memoriam pertinere: sed quia ibi verbum esse sine cogitatione non potest cogitamus enim omne quod dicimus, etiam illo interiore verbo quod ad nullius gentis pertinet linguam, in tribus potius illis imago ista cognoscitur, memoria scilicet, intelligentia, voluntate. Hanc autem nunc dico intelligentiam, qua intelligimus cogitantes, id est, quando eis repertis quae memoriae praesto fuerant, sed non cogitabantur, cogitatio nostra formatur; et eam voluntatem, sive amorem, vel dilectionem, quae istam prolem parentemque conjungit, et quodam modo utrisque communis est. Hinc factum est ut etiam per exteriora sensibilia quae per oculos carnis videntur, legentium ducerem tarditatem, in undecimo scilicet libro; atque inde cum eis ingrederer ad hominis interioris eam potentiam qua ratiocinatur de temporalibus rebus, differens illam principaliter dominantem qua contemplatur aeternas: atque id duobus voluminibus egi, duodecimo utrumque discernens,
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃am utiq ñ precedit: aut si aliquid¬
d
sonet iͥ adest auditor. simul ꝓfecto incipi¬
unt eẽ simulq desinunt. & sonus. & euis
auditus. Uerumptam̃ siue tempore pre¬
cedentia. siue simul eẽ incipientia. cog
noscibilia cognitionẽ gignunt: ñ cog¬
nitione gignunt᷑. Cognitione uͦ facta
cũ ea que cognoscimꝰ posita in memoria
recordatione reuiuiscunt: quis ñ uide¬
at priorem ẽẽ tempore in memoria re¬
tentionẽ qͣm in recordatione uisionem
& huiꝰ utriusq t̾cia uoluntate untio¬
nẽ: Porro aũ in m̃te ñ sic est. Neq enim
aduenticia sͥ ipsa est. quasi ad se ipsam q̃
iam erat uenerit aliunde eadem ipsa q̃
ñ erat: aut ñ aliunde uenerit. s in se ip¬
sa que iam erat nata sit ea ipsa quȩ ñ
erat. sicut in ipso homine quȩ ñ erant

Expanded text:
nostram utique non praecedit; aut si aliquinostram utique non praecedit; aut si aliquid sonet, ubi adest auditor, simul profecto incipiunt esse, simulque desinunt et sonus et ejus auditus. Verumtamen sive tempore praecedentia, sive simulnoscibilia cognitionem gignunt, non cognitione gignuntur. Cognitione vero facta, cum ea quae cognovimus, posita in memoria recordatione revisuntur; quis non videat priorem esse tempore in memoria retentionem, quam in recordatione visionem, et hujus utriusque tertia voluntate junctionem? Porro autem in mente non sic est: neque enim adventitia sibi ipsa est, quasi ad se ipsam quae jam erat, venerit aliunde eadem ipsa quae non erat; aut non aliunde venerit, sed in se ipsa quae jam erat, nata sit ea ipsa quae non erat; sicut in mente quae jam erat
Abbreviated transcription (Latin):
tationib prauis: ñ erit ibi. ubi nichil
omĩno mali erit. Ac ꝑ hoc ista uirtutũ
oꝑa quȩ huic mortali uite sunt necessa¬
ria: sicut fides ad quã referenda st̃. in p̃¬
teritis habebunt᷑. Et aliam nc faciunt
trinitatẽ. cum ea presentia tenemus.
aspicimꝰ. amamꝰ: aliam tẽ factura st̃.
cũ ea ñ eẽ. s fuisse ꝑ queda eoꝵ uestigia
que pret̾eundo in memoria derelinqͣnt
reꝑiemꝰ. Qã & tunc tͥnitas erit. cũ illud
qualecunq uestigiũ & memorit̾ reti¬
nebit᷑. & agnoscet᷑ ueracit̾: & hoc utrũq
taꝵ qͣs commemorauimꝰ temporaliũ
rerũ scientia. queda cognoscibilia cog¬
nitionẽ int̾positione temporis antece¬
dunt: sicut sunt ea sensibilia quȩ iam
erant in reb ante qͣm cognoscerent᷑.
uł ea omĩa quȩ ꝑ hystoriam cognos¬
cunt᷑. Qued̾a uͦ simul eẽ incipiunt: ue¬
lut si aliquid iusibile qd̾ omĩno ñ erat.
ante ocłos nr̃os oriatur. cognitionem

Expanded text:
tationibus prauis non ibi erit, ubi omnino tationibus prauis non ibi erit, ubi omnino nihil mali erit. ac per hoc ista uirtutum opera, quae huic mortali uitae sunt necessaria sicut fides, ad quam referenda sunt, in praeteritis habebuntur et aliam nunc faciunt trinitatem cum ea praspicimus, aliam tunc factura sunt, cum ea non esse sed fuisse, per quaedam eorum vestigia, quae praetereundo in memoria derelinquent, reperiemus: quia et tunc trinitas erit, cum illud qualecunque vestigium, et memoriter retinebitur, et agnoscetur veraciter, et hoc utrumque quas commemoravimus, temporalium rerum scientia, quaedam cognoscibilia cognitionem interpositione temporis antecedunt; sicut sunt ea sensibilia quae jam erant in rebus, antequam cognoscerentur; vel ea omnia quae per historiam cognoscuntur: quaedam vero simul esse incipiunt; velut si aliquid visibile, quod omnino non erat, ante nostros oculos oriatur, cognitionem
Abbreviated transcription (Latin):
ta migrabimꝰ. si liceat ibi uiuere ubi
uiuit᷑ beate. s bonos animos sola bea¬
tos eẽ cognitione & scientia. hoc ẽ con¬
templatione naturȩ qua nicħ est me¬
lius & amabilius. Ea est natura quȩ
creauit om̃s ceteras: instituitq nat᷑as.
Cui regenti ẽẽ subditũ. si iusticiȩ est:
immortał est om̃ino iusticia. Nec in
illa ẽẽ beatitudine desinet: s talis &
tanta erit. ut ꝑfectior & maior ẽẽ non
possit. Fortassis & aliȩ tres uirtutes.
prudentia sine ullo iam ꝑicło erroris.
fortitudo sine molestia tolerandoꝵ maloꝵ.
temꝑantia sine repugnatione libidiũ
erunt in illa felicitate: ut prudentiȩ sit.
nullũ bonũ do preponere uł ȩquare:
fortitudinis. ei firmissime eoherere: tẽ¬
ꝑantiȩ. nullo defectu noxio delectari.
Hunc aũ qd̾ agit iusticia in subueniendo
miseris. qd prudentia in precauendis
insidiis. qd̃ fortitudo inꝑferendis mole¬
stiis. qd̾ temꝑantia in cohercendis delec¬

Expanded text:
ta emigraverimus, si liceat ibi vivere ubi ta emigraverimus, si liceat ibi vivere ubi vivitur beate; sed bonos animos sola beatos esse cognitione et scientia, hoc est contemplatione naturae qua nihil est melius et amabilius: ea est natura, quae creavit omnes caeteras, instituitque naturas. Cui regenti esse subditum, si justitiae est, immortalis est omnino justitia: nec in illa esse beatitudine desinet, sed talis ac tanta erit, ut perfectior et major esse non possit. Fortassis et aliae tres virtutes, prudentia sine ullo jam periculo erroris, forttemperantia sine repugnatione libidinum erunt in illa felicitate: ut prudentiae sit nullum bonum deo praeponere uel aequare, fortitudinis ei firmissime cohaerere, temperantiae nullo defectu noxio delectari. nunc autem quod agit iustitia in subueniendo miseris, quod prudentia in praecauendis insidiis, quod fortitudo in perferendis molestiis, quod temperantia in cohercendis delec
Abbreviated transcription (Latin):
qͣm eẽ cessabit. De om̃ib tam̃ quatuor
magnꝰ auctor eloquentiȩ tullius in hor¬
tensio dialogo disputans. si nob̾ inqͥt
cũ ex hac uita migrassemꝰ. in beatorũ
insulis immortale euũ ut fabulȩ ferẽ
degere liceret: quid opus eẽt eloq̃ntia.
cũ iudicia nulla fierent. aut ipsis etiam
uirtutib: Nec enĩ fortitudine egeremꝰ
nullo ꝓposito. aut labore. aut ꝑicło: nec
iusticia. cũ eẽt nicħ quod appeteret᷑ alie¬
ni: nec temꝑantia quȩ regeret alienaᷤ
quȩ nullȩ eẽnt libidines: nec prudentia
tione nat᷑ȩ & scientia: qua sola deoꝵ eti¬
am ẽ uita laudanda Ex quo intelligi
potest: cȩtera necessitatis eẽ. unũ hoc
uoluntatis. Ita ille tantꝰ orator cũ phy¬
losophiam predicaret. & recolens ea
que a phylosophys acceꝑat. & p̃clare
ac suauiter explicans. in hac tantũ
uita quã uidemꝰ erũnis & errorib ple¬
nã. om̃s quatuor necessarias dixit ẽẽ
uirtutes. Nullam uͦ eaꝵ cũ ex hac ui¬

Expanded text:
quam esse cessabit. De omnibus tamen quatuor magnus auctor eloquentiae Tullius in Hortensio dialogo disputans: Si nobis, inquit, cum ex hac vita emigraverimus, in beatorum insulis immortale aevum, ut fabulae ferunt, degere liceret, quid opus esset eloquentia, cum judicia nulla fierent; aut ipsis etiam virtutibus? Nec enim fortitudine egeremus, nullo proposito aut labore aut periculo; nec justitia, cum esset nihil quod appeteretur alieni; nec temperantia, quae regeret eas quae nullae essent libidines; nec prudentia tione naturae et scientia, qua sola etiam deorum est vita laudanda. Ex quo intelligi potest, caetera necessitatis esse, unum hoc voluntatis. Ita ille tantus orator, cum philosophiam praedicaret, recolens ea quae a philosophis acceperat, et praeclare ac suaviter explicans, in hac tantum vita, quam videmus aerumnis et erroribus plenam, omnes quatuor necessarias dixit esse virtutes: nullam vero earum, cum ex hac vi
Abbreviated transcription (Latin):
terit: aliamq nẽ trinitatẽ facte ꝑ suã
presentiã recenta. conspecta. dilecta:
aliam tc̃ faciet ꝑ quodd̾a sui uestigiũ
qd̾ in memoria preteriens dereliq̃rit.
tẽ uirtutes quib in hac mortalitate
bene uiuit᷑. quia & ipse incipiunt ẽẽ
in animo. qui cũ sine illis prius ẽẽt.
tam̃ animꝰ erat. desinant ẽẽ cũ ad ȩt̾na
ꝑduxerint: ñnulla q̃stio est. Quibd̾a
enĩ uisum est. desituras. Et de trib quid̾e¬

Expanded text:
terit: aliamque nunc trinitatem facit per suam terit: aliamque nunc trinitatem facit per suam praesentiam, retenta, conspecta, dilecta; aliam tunc faciet per quoddam sui vestigium, quod in memoria praeteriens de reliquerit, tunc uirtutes, quibus in hac mortalitate bene uiuitur, quia et ipsae incipiunt esse in animo, qui cum sine illis prius esset tamen animus erat, desinant esse cum ad aeterna perduxerint nonnulla quaestio est. quibusdam enim uisum est desituras et bonos ani
Abbreviated transcription (Latin):
tib possunt. Quȩ omĩa & qͣndo discũ¬
tur quanda faciunt trinitatẽ specie
sua. quȩ noscibił fuit etiã anteꝙͣ nosce¬
ret᷑: eiq adiuncta cognitione discents
quȩ tẽ ẽẽ incipit quando discitur. ac
cia uoluntate quȩ utrunq coniungit.
& cũ cognita fuerint. alia tͥnitas dum
recolunt᷑. fit iam int̾uis in ipso animo.
ex his ymaginib quȩ cũ discerent᷑. st̾
imp̃sse in memoria: & in formatione
cogitationis ad ea conu̾so recordantis
aspectu: & ex uoluntate quȩ t̾cia duo ista
coniungit. Eauͦ quȩ oriunt᷑ in animo.
uͥñ fuer̃t sicut fides & cetera huiꝰ modi.
& si aduenticia uidentur. cum doctri
na inserunt᷑. ñ tam̃ foris posita uł fo¬
ris ꝑacta sunt. sicut illa quȩ crediuit᷑:
s intꝰ omĩno in ipso animo eẽ cȩꝑunt.
fides enim ñ est qd̾ creditur. s qua credi¬
tur: & illud creditur. illa conspicitur
tur. qͣndo succedente specie iam eẽ desti¬

Expanded text:
tibus, possunt. Quae omnia, et quando discuntibus, possunt. Quae omnia, et quando discuntur, quamdam faciunt trinitatem, specie sua quae noscibilis fuit etiam antequam nosceretur, eique adjuncta cognitione discentis quae tunc esse incipit quando discitur, ac tertia voluntate quae utrumque conjungit. Et cum cognita fuerint, alia trinitas, dum recoluntur, fit jam interius in ipso animo, ex iis imaginibus quae cum discerentur sunt impressae in memoria, et informatione cogitationis ad ea converso recordantis aspectu, et ex voluntate quae tertia duo ista conjungit. Ea vero quae oriuntur in animo ubi non fuerunt, sicut fides, et caetera hujusmodi, etsi adventitia na inseruntur; non tamen foris posita vel foris peracta sunt, sicut illa quae creduntur; sed intus omnino in ipso animo esse coeperunt. Fides enim non est quod creditur, sed qua creditur: et illud creditur, illa conspicitur.tur, quando succedente specie jam esse desti
Abbreviated transcription (Latin):
talitate ideo bene uiuitur. ut beate in
illa quȩ diuinitꝰ ꝓmittitur ĩ mortalita¬
te uiuat᷑. Hȩc atq huiꝰmodi habent
in tempore ordinem suũ. in quo nob̾
tͥnitas memoriȩ. uisionis & amoris fa¬
ciliꝰ apparebat. Nam quedã eoꝵ: p̃ueni¬
unt cognitionẽ discentiũ. St̃ enĩ cognoᷤ¬
cibilia: & anteqͣm cognoscant᷑. utiq cog¬
nitionẽ in discentib gignunt. St̃ autẽ
uł in locis suis. uł quȩ tempore p̃teriert.
qͣmuis quȩ preteriert̃ ñ ipsa sint. s eoꝵ
queda signa pret̾itoꝵ: quib uisis uel
auditis. cognoscant᷑ fiusse atq tnͣsisse.
Quȩ signa uel in locis ita sunt. sic̃ monu¬
m̃ta mortuoꝵ & quecũq similia: uel
in licteris fide dignis. sicut ẽ omĩs gͣuis
& approbandȩ auctoritatis hystoria:
uł in animis eoꝵ qͥ ea iam nouerunt.
eis quippe iam nota. & aliis utiq sunt
noscibilia. quoꝵ scientiã preuenerunt.¬
& qui ea nosse illis quib nota st̃ docen¬

Expanded text:
talitate ideo bene vivitur, ut beate in talitate ideo bene vivitur, ut beate in illa quae divinitus promittitur immortalitate vivatur. Haec atque hujusmodi habent in tempore ordinem suum, in quo nobis trinitas memoriae visionis et amoris facilius apparebat. Nam quaedam eorum praeveniunt cognitionem discentium. Sunt enim cognoscibilia, et antequam cognoscantur, suique cognitionem in discentibus gignunt. Sunt autem vel in locis suis, vel quae tempore praeterierunt: quamvis quae praeterierunt, non ipsa sint, sed eorum quaedam signa praeteritorum, quibus visis vel auditis cognoscantur fuisse atque transisse. Quae signa vel in locis sita sunt, sicut monumenta mortuorum, et quaecumque similia: vel in litteris fide dignis, sicut est omnis gravis et approbandae auctoritatis historia: vel in animis eorum qui ea jam noverunt; eis quippe jam nota, et aliis utique sunt noscibilia, quorum scientiam praevenerunt, et qui ea nosse, illis quibus nota sunt docen
Abbreviated transcription (Latin):
conuerteret᷑ inuenit. & inde formatꝰ ẽ
recordantis obtutus. iungente utrũq
t̾cia uoluntate. sicut in eis ostendebamꝰ
tͥnitatib fieri quȩ in reb corporalib
reꝑiebant᷑. uł ex corporib ꝑsensũ corpo¬
ris introrsum quod̾a modo trahebant᷑:
de quib om̃ĩb in libro undecimo disse¬
ruimꝰ: nec sic̃ fiebat uł apparebat. qͣndo
de illa scientia disserebamꝰ iam in hõĩs
int̾ioris oꝑib constituta. quȩ distinguẽ¬
dafuit a sapĩa: unde quȩ sciunt᷑ uelut
aduenticia sunt in animo. siue cogni¬
tione historica illata. ut sunt facta &
dicta quȩ tempore ꝑagunt᷑ & tͣnseunt:
uel in natura rerũ suis locis & regiõib
constituta st̃. siue in ipso homine quȩ¬
ñ erant oriunt᷑. aut aliis docentib aut
cogitationib ꝓpͥis. sic̃ fides quã plurimĩ
in libro t̾ciodecimo cõmendauimꝰ: sicit
uirtutes. quib si uerȩ funt in hac mor¬

Expanded text:
converteretur, invenit, et inde formatus est converteretur, invenit, et inde formatus est recordantis obtutus, jungente utrumque tertia voluntate: sicut in eis ostendebamus trinitatibus fieri, quae in rebus corporalibus reperiebantur, vel ex corporibus per sensum corporis introrsus quodam modo trahebantur; de quibus omnibus in libro undecimo disseruimus : nec sicut fiebat vel apparebat, quando de illa scientia disserebamus, jam in hominis interioris operibus constituta, quae distinguenda fuit a sapientia; unde quae sciuntur, velut adventitia sunt in animo, sive cognitione historica illata, ut sunt facta et dicta, quae tempore peraguntur et transeunt, vel in natura rerum suis locis et regionibus constituta sunt, sive in ipso homine qun erant oriuntur, aut aliis docentibus aut cogitationibus propriis, sicut fides, quam plurimum in libro tertio decimo commendavimus; sicut virtutes, quibus, si verae sunt, in hac mor
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑiamꝰ ymaginẽ di. Qͣmuis enĩ mens
humana ñ sit eius naturȩ cuiꝰ ds est:
ymago tam̃ naturȩ illius qua natura
melior nulla est. ibi querenda ce inue¬
nienda ẽ in nob̾. quo etiam natura nr̃a
nicħ habet melius. S pͥus mens in se
ipsa consid̾anda est. anteqͣm sit particepᷤ
di: & in ea reꝑienda est ymago eiꝰ. Diximꝰ¬
enĩ eam. & si amissa di participatione ob¬
soletã atq deformẽ: di tam̃ ymaguiẽ
ꝑmanere. Eo quippe ipso ymago eiꝰ ẽ.
qͦ eiꝰ capax est. eiusq ẽẽ particeps potest:
qd̾ tam magnũ bonũ. nisi ꝑhoc qd̾ yma¬
go eiꝰ est ñ potest. Ecce gͦ mens meminit
sui: intelligit se. diligit se. Hoc si cernimꝰ.
cernimꝰ trinitatẽ: noncłu quide dm. sed
ymaginẽ di. Non forinsecus accepit me¬
moria qd̵ teneret: nec foris inuenit qd̃
aspiceret intellectus sicut corporis ocłs:
nec ista duo uelut formã corporis. & eam
que inde acta est in acie contuentis uo
in memoria reconditã cogitatio cũ ad eã

Expanded text:
iamus imaginem Dei. Quamvis enim mens humana non sit ejus naturae cujus est Deus: imago tamen naturae ejus qua natura melior nulla est, ibi quaerenda et invenienda est in nobis, quo etiam natura nostra nihil habet melius. Sed prius mens in se ipsa consideranda est antequam sit particeps Dei, et in ea reperienda est imago ejus. Diximenim eam etsi amissa Dei participatione obsoletam atque deformem, Dei tamen imaginem permanere . Eo quippe ipso imago ejus est, quo ejus capax est, ejusque particeps esse potest; quod tam magnum bonum, nisi per hoc quod imago ejus est, non potest. Ecce ergo mens meminit sui, intelligit se, diligit se: hoc si cernimus, cernimus trinitatem; nondum quidem Deum, sed jam imaginem Dei. Non forinsecus accepit memoria quod teneret, nec foris invenit quod aspiceret intellectus, sicut corporis oculus: nec ista duo, velut formam corporis, et eam quae inde facta est in acie contuentis, voin memoria reconditam cogitatio cum ad eam
Abbreviated transcription (Latin):
sicut in m̃te quȩ iam erat. oritur fides
quȩ ñ erat: aut pꝰ cognitionẽ sui. recor¬
dando seipsam. uelut in memoria sua
constitutã uidet. quasi ñ ibi fuerit an¬
teqͣm seipsa cognosceret: cum ꝓfecto
ex quo eẽ cȩpit. nunqͣ. sui meminisse. nĩ¬
qm se intelligere. nunꝗͣ se amare desti¬
terit. sicut iam ostendimꝰ. Ac ꝑ hoc qͣn¬
do ad seipsam cogitatione conuertitur:
fit trinitas in qua iam & uerbũ possit
intelligi. Format᷑ quippe ex ipsa cogni¬
tio: uoluntate utrũq iungente. Ibi
gͦ magis agnoscenda ẽ ymago: quam
memoria qua mens sui meminisse ꝑhi¬
betur: quȩ sibi semꝑ presens est. Memo¬
ria enĩ pret̾itoꝵ est: ñ presentiũ. Nam
quida cũ de uirtutib agerent. in qͥb
est etiam tullius. in ista tria prudentiã
diuiserunt. memoriã. intelligentiã. pro¬
uidentiã: memoriã scilicet preteritis.
intelligentiã presentib. ꝓuidentiam
reb tribuentes futuris: quam ñ habẽt

Expanded text:
sicut in mente quae jam erat, oritur fides quae non erat: aut post cognitionem sui recordando se ipsam velut in memoria sua constitutam videt, quasi non ibi fuerit antequam se ipsam cognosceret; cum profecto ex quo esse coepit, nunquam sui meminisse, nunquam se intelligere, nunquam se amare destiterit, sicut jam ostendimus. Ac per hoc quando ad se ipsam cogitatione convertitur, fit trinitas, in qua jam et verbum possit intelligi: formatur quippe ex ipsa cogitatione, voluntate utrumque jungente. Ibi ergo magis agnoscenda est imago quam qmemoria, qua mens sui meminisse perhibetur, quae sibi semper est praesens. Memoria enim praeteritorum est, non praesentium: nam quidam cum de virtutibus agerent, in quibus est etiam Tullius, in tria ista prudentiam diviserunt, memoriam, intelligentiam, providentiam: memoriam scilicet praeteritis, intelligentiam praesentibus, providentiam rebus tribuentes futuris, quam non habent
Abbreviated transcription (Latin):
du sit iuuendu: excusabiliꝰ quid̾e pec¬
cat: qͥa ñ est tͣnsgressor legis incognite.
S etiã ipse splendore aliquotiens ubiq
p̃sentis ueritatis attingitur: qͣndo am¬
uertunt᷑ ad dñm: ab ea deformitate
qua ꝑ cupiditates scłares conforma¬
bant᷑ huic scło. reformant᷑ ex illo. audi¬
entes apłm dicentẽ. nolite conforma¬
ri huic scło. s reformamini in nouita¬
te m̃tis ur̃e. ut incipiat ymago illa
ab illo refornari a quo formata est.
Non enim reformare seipsam potest:
sic̃ potuit deformare. Dicit etiã alibi.

Expanded text:
dum sit vivendum, excusabilius quidem peccat, quia non est transgressor cognitae legis: sed etiam ipse splendore aliquoties ubique praesentis veritatis attingitur, quando advertuntur ad Dominum ab ea deformitate, qua per cupiditates saeculares conformabantur huic saeculo, reformantur ex illo, audientes Apostolum dicentem, Nolite conformari huic saeculo, sed reformamini in novitate mentis vestrae : ut incipiat illa imago ab illo reformari, a quo formata est. Non enim reformare se ipsam potest, sicut potuit deformare. Dicit etiam alibi:
Abbreviated transcription (Latin):
ueras. Id agunt & lutere quȩ de his reb
conseptȩ sunt: qͣs res duce ratione ueraᷤ
eẽ inuenit lector: ñ quas ueras ẽẽ credit
ei qui sc̃psit. sicut legitur hẏstoria:
s quas ueras ẽẽ etiam iꝑse inuenit suie
apud se. siue in ipsa luce ueritatis. Qͥ uͦ
nec ammonitꝰ ualet ista contueri: mag.¬
na cecitate cordis. tenebris ignorantiȩ
demersꝰ est altius: & mirabiliore diui¬
na ope indiget. ut possit ad uerã sapi¬
entiã ꝑuenire. Propt̾ hoc itaq uolui.
de cogitatione adhibere qualecũq do¬
cumentũ: qͦ posset ostendi qͣmͦ ex his q̃
memoria continent᷑. recordantis acies
informet᷑: & tale aliquid gignat᷑ ubi
homo cogitat. quale in illo erat ubi
ante cogitationẽ meminerat: qͥa facihꝰ
dmoscitur qd̾ tempore accedit. & uͥ pa¬
rens ꝓlem spatio temporis antecedit.
Nam si nos referamꝰ ad interiorẽ m̃tis
memoriã qua sui meminit. & interi¬

Expanded text:
veras. Id agunt et litterae, quae de his rebus veras. Id agunt et litterae, quae de his rebus conscriptae sunt, quas res duce ratione veras esse invenit lector: non quas veras esse credit ei qui scripsit, sicut legitur historia; sed quas veras esse etiam ipse invenit, sive apud se, sive in ipsa mentis luce veritate. Qui vero nec admonitus valet ista contueri, magna caecitate cordis, tenebris ignorantiae demersus est altius, et mirabiliore divina ope indiget, ut possit ad veram sapientiam pervenire. 10. Propter hoc itaque volui de cogitatione adhibere qualecumque documentum, quo posset ostendi quomodo ex iis quae memoria continentur, recordantis acies informetur, et tale aliquid gignatur ubi homo cogitat, quale in illo erat ubi ante cogitationem meminerat: quia facilius dignoscitur, quod tempore accedit, et ubi parens prolem spatio temporis antecedit. Nam si nos referamus ad interiorem mentis memoriam qua sui meminit, et interi
Abbreviated transcription (Latin):
ñ intelligit. qͥa ñ eam cogitat: intelligit
aũ nc̃ geomietricã. hanc enĩ nc̃ cogitat:
Absurda ẽ quantũ apparet. ista sentẽtia
Qͥd etiã illa si dicamꝰ. iste musicus nouit
quid̃e musicã. s eam nc̃ ñ amat. qͣndo eã
ipsam cogitat: Nonne similit̾ absurda
est: Rectissime uͦ dicimꝰ. istum quẽ ꝑspi¬
tom̃tis quarunda rerũ quasdã noticias:
& tunc quod̾a modo ꝓcedere in medium
atq in conspectu m̃tis uelut aꝑtuis cõ¬
stitui. qͣndo cogitant᷑. Tunc enĩ se ipsã
mens & menunisse & intelligere & ama¬
re inuenit: etiã unde ñ cogitabat. qͣndo
aliud cogitabat. S unde dui ñ cogita¬
uerimꝰ. & unde cogitare nͥ cõmoniti ñ
ualemꝰ: id nos nescio qͦ eodemq miro mͦ
si potest dici scire nescimꝰ. Deniq recte
ab eo qͥ cõmemorat: ei cui cõmemorat dr
Scis hoc: s scire te nescis. Cõmemorabo
& inuenies te scientẽ. qd̾ te nescire puta¬

Expanded text:
non intelligit, quia eam non cogitat; intelligit non intelligit, quia eam non cogitat; intelligit autem nunc geometricam, hanc enim nunc cogitat? Absurda est, quantum apparet, ista sententia. Quid etiam illa, si dicamus, Iste musicus novit quidem musicam, sed nunc eam non amat, quando eam oniam nunc ipsam cogitat: nonne similiter absurda est? Rectissime vero dicimus, Iste quem perspito mentis quarumdam rerum quasdam notitias, et tunc quodam modo procedere in medium, atque in conspectu mentis velut apertius constitui, quando cogitantur: tunc enim se ipsa mens, et meminisse, et intelligere, et amare invenit, etiam unde non cogitabat, quando aliud cogitabat. Sed unde diu non cogitaverimus, et unde cogitare nisi commoniti non valemus, id nos nescio quo eodemque miro modo, si potest dici, scire nescimus. Denique recte ab eo qui commemorat, ei quem commemorat dicitur: Scis hoc, sed scire te nescis; commemorabo, et invenies te scientem quod te nescire puta
Abbreviated transcription (Latin):
meminisse. semꝑq se ipsam intelligere
& amare. qͣmius ñ semꝑ se cogitare dis¬
cretã ab eis quȩ ñ sunt quod ipsa ẽ. circa
eusd̾e libri decimi finem diximꝰ: que¬
rendu est quonã modo ad cogitationẽ
ꝑtineat intellectꝰ. Noticia uͦ cuusq rei
quȩ inest m̃ti etiam qͣndo ñ de ip̃sa co¬
gitatur : ad solam dicatur memoriã ꝑti¬
nere. Si enĩ hoc ita est. ñ habebat hec tͥa.
ut & sui meminiss & se intelligeret &
amaret: s meminerat sui tantũ: & po
it att dilexit. Quapropt̾ diligentꝰ illud
consideremꝰ exemplũ quod adhibuimꝰ.
uͥ ostenderetur aliud eẽ rem quanq non
nosse. aliud ñ cogitare: fieriq posse. ut
nouerit homo aliquid quod ñ cogitat.
qͣndo aliunde ñ inde cogitat. Duarũ gͦ
uł pluriũ disciplinaꝵ ꝑitus: qͣndo unã
cogitat. aliam ieł alias etiã si ñ eogitat.
nouit tam̃. S nũqͥd recte possumꝰ dicere
iste musicꝰ nouit quid̾e musicã. s nẽ eã

Expanded text:
igere et amare, quamvis non semper se cogitare discretam ab eis quae non sunt quod ipsa est, circa ejusdem libri decimi finem diximus: quaerendum est quonam modo ad cogitationem pertineat intellectus; notitia vero cujusque rei, quae inest menti, etiam quando non de ipsa cogitatur, ad solam dicatur memoriam pertinere. Si enim hoc ita est, non habebat haec tria, ut et sui meminisset, et se intelligeret, et amaret: sed meminerat tantum sui, tractata sit. Quapropter diligentius illud consideremus exemplum, quod adhibuimus, ubi ostenderetur aliud esse rem quamque non nosse, aliud non cogitare; fierique posse ut noverit homo aliquid quod non cogitat, quando aliunde, non inde cogitat. Duarum ergo vel plurium disciplinarum peritus, quando unam cogitat, aliam vel alias etiam si non cogitat, novit tamen. Sed numquid recte possumus dicere, Iste musicus novit quidem musicam, sed nunc eam
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃m. Hanc contemplatuiã sapĩam.
quã ꝓpͥe puto in litteris scĩs ab scientia
distinctã sapĩam nuncupari dũtaxat
hominis. quȩ quide illi ñ est nisi ab illo
cuiꝰ participatione sapiens fieri mens
rationalis & intellectualis potest: cicero
cõmendans infine dialogi hortensii. q̃
nob̾ inqͥt dies noctesq consid̾antib acu¬
entib q intelligentiã quȩ est m̃tis acieᷤ.
cauentib ꝙ ne qͣndo illa hebescat: id est

Expanded text:
. Hanc contemplativam sapientiam, quam proprie puto in Litteris sanctis a scientia distinctam sapientiam nuncupari, duntaxat hominis, quae quidem illi non est, nisi ab illo cujus participatione vere sapiens fieri mens rationalis et intellectualis potest, Cicero commendans in fine dialogi Hortensii: Quae nobis, inquit, dies noctesque considerantibus, acuentibusque intelligentiam, quae est mentis acies, cavent
Abbreviated transcription (Latin):
hominẽ nosse luteras. etiã cum de aliis
reb ñ de litteris cogitat. Hȩc aũ duo gi¬
gnens & genitum. dilectione t̾cia copu¬
lant̃: quȩ nicħ est aliud qͣm uoluntas
fruendũ aliquid appetens uł tenens. Id̾oq
etiã illis trib nominib insinuanda m̃tis

Expanded text:
hominem nosse litteras, etiam cum de aliis rebus, non de litteris cogitat. Haec autem duo, gignens et genitum, dilectione tertia copulantur, quae nihil est aliud quam voluntas fruendum aliquid appetens vel tenens. Ideoque etiam illis tribus nominibus insinuandam mentis
Abbreviated transcription (Latin):
cum actib eiꝰ: unduite nouũ qui re¬
nouat᷑ in agnitione di. scđm ymagi¬
nẽ eiꝰ qui creauit eũ. Qd̾ gͦ ibi legitur
induite nouũ hominẽ qui scd̾m dm
creatus ẽ: hoc isto loco induite nouũ
hominẽ qui renouat᷑ scd̾m ymaginẽ
eiꝰ qui creauit eũ. Ibi aũ ait scđ̾m đm:¬

Expanded text:
 induite novum, qui renovatur in agnitione Dei, secundum imaginem ejus, qui creavit eum . Quod ergo ibi legitur, induite novum hominem, qui secundum Deum creatus est, hoc isto loco, induite novum hominem, qui renovatur secundum imaginem ejus, qui creavit eum. Ibi autem ait, secundum