comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
gxometrice qnͣta erit distancia a ca¬
pite hourins sic iacentis usz ad e¬
dificium illud tauita erit edificii al¬
titudo. possent ⁊̃ mensure talinin al¬
titudinum acopi ꝑ regłas traditas
iu astralabio ⁊ quaduante s de ħ no¬
bis nou sit cure. susfiriat aucẽ de ca¬
lib ad presens tanta dicere qnͣta su¬
fficiunt ad pposetum ¶Qrͣtum genꝰ
edificioꝵ uotant musculos. sunt eĩ
inulculi quedã edificia ꝑna sb̾ quib
teguntur hoĩes trahentes uł impellẽ¬
sic edificato ad ininntionẽ impugn¬
dam ẽ tria consi derare uidelicet ꝑtẽ
superiorẽ excedentẽ in uros ⁊ turcicu¬
las inunitionis capiende ꝑtẽ qiͣ mes¬
diam ad quͣ applicantur pontes ca
Cum ergo castrum illud apmqͣt ꝙͣ
tum debuit ad muros muintiorus ob¬
se illi qui sunt in ꝑte superiori debẽt
ꝓrocre lapides ⁊ fugare eos qui sunt
in muris. qui uero sunt in ꝑte int̾ me¬
dia debent pouces dimntere ⁊ iuuadẽ

Expanded text:
geometrice, quanta erit distantia a cageometrice, quanta erit distantia a capite hominis sic iacentis usque ad aedificium illud, tanta erit aedificii altitudo. Possent etiam mensurae talium altitudinum accipi per regulas traditas in Astrolabio, et Quadrante. Sed de hoc nobis non sit curae: sufficiat autem de talibus ad praesens tanta dicere, quanta suffciunt ad propositum. Quartum genus aedificiorum vocant Musculos. Sunt enim musculi quaedam aedificia parva, sub quibus teguntur homines trahentes, vel impelensic aedificato ad munitionem impugnandam, est tria considerare, videlicet partem superiorem excedentem muros; et curriculas munitionis capiendae partem quasi mediam, ad quam applicantur pontes cadCum ergo castrum illud appropinquavit quantum debuit ad muros munitionis obsesae, illi qui sunt in parte superiori debent proiicere lapides, et fugare eos, qui sunt in muris. Qui vero sunt in parto intermedia, debent pontes dimittere, et invadere
Abbreviated transcription (Latin):
iui inuntionib quodara modo sit̃
extĩces in munitionib ad eos qui sũt
in bassa uł i t̾ra. ¶ Rursus i hiꝰ
castris ordauentur poutes cadentes
filimi cuius uota sit qnͣtitas ligã
ergo hora ni qua acciutur umbre qnͣ¬
titas crigendum ẽ aliqd̾ ligeinũ in al
roꝵ. ¶uerum qr nõ semꝑ sol splendet¬
⁊ facit umbram s aliqũ tegitur nu¬
bib dabimus alium modum acci¬
pendi alticudinẽ cuius l hedificii ⁊
quoꝵcumz muroꝵ. accipiatur autẽ
cuiꝰ qnͣtitatt̃ accepta ẽ tabula illa
iaciat se n t̾raui. ⁊ ad pedes eius po¬
uatur predcã tabula ⁊ aspiciat per
sũmitatẽ illius cabule. ⁊ si uisus
eiꝰ pcenditur magis alte qmͣ sit edi¬
ficiũ cuiꝰ ẽ alcitudo sumenda trahat
se magis ape edificũ illud. oi u̾o ui¬
sus ꝓtenditur magis basse cum tabu¬
la sit crũte ad pedes ⁊ sic iacens in
tra clonget se ab edificio precrõ donͤ
ꝑ sũmitatẽ tabule puustalit̾ uide¬
at sũmitatẽ euis. naui ut ꝓban pͭ

Expanded text:
ionibus quodammodo, sicut existentes in munitionibus ad eos, qui sunt in basso, vel in terra. Rursus in huiusmodi castris ordinantur pontes cadentes, filum, cuius nota sit quantitas, ligandergo hora, in qua accipitur umbrae quantitas, erigendum est aliquod lignum in altrorum. Verum quia non semper sol splendet et facit umbram, sed aliquando tegitur nubibus, dabimus alium modum accipiendi altitudinem cuiuslibet aedificii, et quorumcumque murorum. Accipiatur autem ntitatem accepta est tabula illa, iaciat se in terram: et ad pedes eius ponatur praedicta tabula, et aspiciat per summitatem illius tabulae: et si visus eius proceditur magis alte quam sit aedificum cuius est altitudo sumenda, trahat se magis prope aedificium illud, si vero visus protendatur magis basse, cum tabula sit existente ad pedes, et sic iacens in terra, elonget se ab aedificio praedicto, donec per summitatem tabulae punctualiter viduat summitatem eius. Nam, ut probari potest
Abbreviated transcription (Latin):
endum. ⁊ impellend̾ us ad muros
inuntioiis obsesse sb̃ quo hoĩes
exñces foduuit inuros illos. Est aut̃
hoc edificium utile cuui sal̾ ẽ inimi¬
tio obsessa qd̃ us ad inuios eus pͭ
tale edifirium impelli. ¶ tauin geuus
edificiauim sunt turres uł castra
sunt imntiones obsesse acaprenda
ẽ mensura nunoꝵ inuintioiis illiꝰ¬
tuende sunt lignce turres uł castra q̃
tegenda sunt cradis coriis ne succendã¬
cur abigne. ¶Cum hiis quidẽ ligneis
caltus ouplicrter impugnãtur mu¬
intiones obsesse. pͥmo racien do iapi¬
des nai si altitudo castroꝵ ciredit¬

Expanded text:
endum, et impellendum usque ad muros munitionis obsessae; sub quo homines existentes fodiunt muros illos. Est autem hoc aedificium utile, cum talis est munitio obsessa, quod usque ad muros eius potest tale aedificium impelli. Tertium genus aedificiorum sunt turres velcastra.sunt munitiones obsessae, accipienda est mensura murorum munitionis illiruendae sunt lignae turres vel castra, quae tegenda sunt crudis coriis, ne succedantur ab igne. Cum his quidem ligneis castris dupliciter impugnantur munitiones obsessae. Primo iaciendo lapides. Na
Abbreviated transcription (Latin):
Eñ eĩ contingͣt᷑ rõanari recte ⁊ ñ
recte or dare uͥtutẽ aliquiͣ que sit
recta rõ ꝑ qmͣ de ipũs agilulib ret¬
tas rõnes faciamus srursũ cũ con¬
tiugat oꝑari reche ⁊ nõ reste sicut

Expanded text:
enim contingat ratiocinari recte et non recte, oportet virtutem aliquam, quae sit recta ratio, per quam de ipsis agibilibus rectas rationes faciamus. Rursus cum contingat operari recte et non recte, sic ut
Abbreviated transcription (Latin):
possunnt. ¶ Sexto us̃ sunt consilia¬
uilia oĩa que ꝑ uos fieri possunt
nam quecuq smaliter ꝑ optra
nrã adhipisci intendimus sb̃ cõ¬
silio uõ cadunt. uam consilium
nõ est de fine s de hiis que sunt
ad finem. oporcet eaum in consi¬
lio presupponere fiualiter. inten¬
tum. ⁊ nõ consilian de ipo s de
illis ꝑ que constqui possimius
illud. meditus eĩ qi siałit᷑ intt̃

Expanded text:
. Sexto non sunt consiliabilia omnia quae per nos fieri possunt. Nam quaecunque finaliter per opera nostra adipisci intendimus, sub consilio non cadunt. nam consilium non est de fine, sed de his quae sunt ad finem: oportet enim in consilio praesupponere finaliter intentum, et non consiliari de ipso, sed de iis per quae consequi possumus illud. Medicus enim
Abbreviated transcription (Latin):
sic ⁊̃ uoc gallici consiliautur qua¬
liter optime uiuant indy. ¶ Con¬
siliabilia ergo nõ sunt ĩmitabilis
humana cadunt sb̾ consilio s
solum consiliamur de hiis que
sunt operabilia ꝑ nos ¶am ut
dicitur .iii. eth̾. singuli autẽ hõun

Expanded text:
i Gallici consiliantur qualiter optime vivant Indii. Consiliabilia ergo non sunt immutabilia,humana cadunt sub consilio, sed solum consiliamur de iis quae sunt operabilia per nos: nam ut dicitur 3. Ethicorum singuli autem homin
Abbreviated transcription (Latin):
deleat sauare egrum s her amipit
tanquiͣ c̾cum ⁊ notum egtum snã¬
duui cẽ. ⁊ consiliatur de uiis ꝑ qsͣ
facilius ⁊ melus sanetur sir re
no statu. s hec accipit tanqmͣ
c̾ra ⁊ nota ⁊ consiliatur qualit᷑ s¬
melius ficri possint sint eipo con¬
siliabilia que dependent ex opeb
nris. ⁊ nõ sunt finalit̾ intenta.
uee se hũt ut fans s ut ea que
sunt ad finem¬

Expanded text:
sed hoc accipit tanquam certum et notum, egrum sanandum esse: et consiliatur de viis per quas facilius et melius sanetur. Sic reno statu: se haec accipit tanquam certa et nota, et consiliatur quomodo melius fieri possint. Sunt ergo consiliabilia quae dependent ex operibus nostris, et non sunt finaliter intenta, nec se habent ut finis; sed ut ea quae sunt ad finem
Abbreviated transcription (Latin):
per sunt in motu uec pp̃ ur̃a opera
ĩ nutari possinit ooꝵ cursus. ⁊ dõ itͣ
talia nau ẽ consilum ad hibendum.
¶ autẽ crͣ talia cadit consilinui
ra congruentius funt tempore sa¬
lido. aliqua uero teiipore. fusgido tͤ¬
sus syderum qui mduoere ut̃ ẜ di¬
ũsa tempora salorem ⁊ fugidita tẽ
nõ per se s per accidens pocest su̾ cou¬
silio cadere ut sciauius quo tempore
que opera sunt fienda. ¶frio uõ sunt
consiliabi lia etiam que fiunt fre¬
quent si fiant a natara ⁊ deo de ym¬
luib que sepe fuint tempore pͥema¬
li. ce caumatib que semꝑ fiunt cõ¬

Expanded text:
ra opera immutari possunt eorum cursus, ideo circa talia non est consilium adhibendum. Si autem circa talia cadit consilium; ra congruentius fiunt tempore calido, aliqua vero tempore frigido: cursus syderum quae inducere habet sa tempora calorem et frigiditatem, non per se, sed per accidens potest sub consilia caedere, ut sciamus quo tempore quae opera sunt fienda. Tertio non sunt consiliabilia etiam quae fiunt frequenter, si fiunt a natura. Ideo de imbribus quae semper fiunt tempore hyemali, et de caumatibus quae sepe
Abbreviated transcription (Latin):
tỹrãmdem pessimum. in ainfestam¬
mus autẽ qd̾ sit regis officiuum. ⁊
que oporteat ip̃m facere ut reste re¬
gat ppłm sibi cõmissum ꝓ bauimꝰ
q mlt̾is uiis decere regem uigilen
curaur assuuiere ne couu̾tatur in

Expanded text:
tyrannidem pessimum; manifestavimus item quod sit regis officium, et quae oporteat ipsum facere ut recte regat populum sibi commissum: probavimus etiam multis viis decere regem vigilem curam assumere, ne convertatur in
Abbreviated transcription (Latin):
ssit aͥs ita maditum dare de caro dato
⁊̃ qd̃ iuulcum iecipiat de uili quin
uideatur ei plus dare qmͣ debrat. Sic¬
nõ potest ꝑuificus iͣ modacum suĩp¬
tum facere crga qnͣtum cũq opus
quiu stmꝑ uideatur ei qd̃ agat ma¬
iors quĩ debrat q̃re si detestabile ẽ
regam maicstatẽ crͣ oĩs deficere ma¬
gna bona pro modico ꝑdere seuꝑ car¬
intencere quõ faciat magna oꝑa uir
in aiestati. oĩo detesta bule ẽ regem
gͥficuur sufficiene ꝓliãt supiuia dã

Expanded text:
s dare ita modicum de caro, dato etiam quod multum recipiat de vili, quin videatur ei plus dare, quam debeat: non potest parvificus ita modicum sumptum facere erga quodcunque opus, quin semper videatur ei quod agat maiora, quam debeat. Quare si detestabile est regiam maiestatem circa omnia deficere, magna bona pro modico perdere, semper tarintendere quomodo faciat magna opera vimaiestati, omnino detestabile est regem magnificum, suff
Abbreviated transcription (Latin):
cͣ magnũ contiinniũ nõ faciunt ce¬
centes sumptus uolences ꝑcere mo¬
dice expenst totũ cõuiniũ indecens
qd̾ noce sit aliqus inutulari. ⁊ incidi
muclatione illain ⁊ inicissura tardat
⁊ sb̾cecfugit qnͣtum pot Cixͣta ẽ qr
ꝑuificus nõ uicendit qualt̾ faciat
magnũ opus ut qualit̾ faciat debi¬
tas largitiones ur quõ faciat decẽtes
ut app̾tiet᷑ plus perciũam qui ꝯpus.

Expanded text:
ca magnum convivium non faciunt decentes sumptus,volentes parcere modicae expensae, totum convivium indecens quod necesse sit aliquem mutilari, et inscindi mutilationem illam, et inscissuram tardat, et subterfugit quantum ificus non intendit qualiter faciat magnum opus, ut qualiter faciat debitas largitiones, vel quomodo faciat decentes ut appretietur plus pecunia quam opus.
Abbreviated transcription (Latin):
sonas dignas.⁊ ccͣ se ip̃m. Cum gꝰ
capne regni. ⁊ gent in hoc diminĩ¬
officunu uestigium qui ẽ capuor
pͥceps umũ si inaxime spectat ad
ipm magnisio st hiẽ ct tempia sa¬

Expanded text:
personas dignas, et circa seipsum. Cum ergo caput regni, et gerit in hoc Dei vestigium, qui est caput et princeps universi, maxime spectat ad ipsum magnifice se habere circa templa sa
Abbreviated transcription (Latin):
Artisiaslumm. scauina cĩ ⁊ arche qi sũt
artificialia qnͣtui cũq si mul eristant
nunquĩ st ipãs inultiplicant alia
urip qr sunt res nales simul maut̃¬
cia generaut ⁊ ꝑuint. ⁊ st ip̃a augel.
uoltus igitar deuarios ipõs ni st ipĩs
multiplicari ut qd̃ decem post iapsũ
temporis fiant .xx. uult qd̃ artificia¬
la se ipã mnulciplicent.⁊ qr boc ẽ cõtͣ
naͣi artificialu cum deuarius
sit quid arcisici ale. lrne distum est

Expanded text:
artificialium. Scrinia enim et arcae quia sunt artificialia, quantumcunque simul existant, nunquam se ipsas multiplicant. Animalia vero quia sunt res naturales, simul manentia generant, et pariunt, et se ipsa auget. Volens igitur denarios ipsos se ipsis multiplicari, ut quod decem post lapsum temporis fiant viginti, vult quod artificialia seipsa multiplicent: et quia hoc est contra naturam artificialium, cum denarius s
Abbreviated transcription (Latin):
uam possinnus oñdere detestabilẽ
usura eĩ usus rapitur ⁊ usurpatur.
qr uł. dem uẽditur uis uel uen ditur
ibi usus qui nõ ẽ siuis. ad ciuiꝰ euidẽ¬
ciam sticudum qd̾ licet alud sit res
dato qd̾ res illa inulło detĩoretur. s
si nõ potest concedi usus abs conres
nõ ẽ pensto aliqͣ acriptenda qd̾̃ siac¬
cipiatur erit ibi usura .i. rapura u¬
sus. Cum crgo usus doinus sit domũ
inh̾itare nõ sit domum a li euare po¬
ssessor domoꝵ põt concedere doinus ⁊

Expanded text:
vam possumus ostendere detestabilem usura enim usus rapitur et usurpatur, vel idem venditur bis, vel venditur ibi usus qui non est suus. Ad cuius evidentiam sciendum, quod licet aliud sit res. dato quod res illa in nullo deterioraretur. Sed si non potest concedi usus absque concenon est pensio aliqua accipienda; quia si accipiantur, erit ibi usura, id est, rapina usus. Cum ergo usus ipsius domus sit domum inhabitare, non domum alienare; possessor domorum potest concedere usum
Abbreviated transcription (Latin):
uichi ergo rapit nich usurpat sur¬
tinens sibi dominium douius uẽ¬
dit iuħ̾itacionẽ. ⁊ usum eius. In de¬
naris aurẽ uõ sic. nã usus ꝓprins
denarioꝵ ẽ expendere ⁊ a lieuare de¬
nanos. nuinqmͣ eigo pot̃ concedi usꝰ
ꝓprins deuarii nsi concedatur eius
sb̾a cum ad talem usiin oporteat
ipãm sb̾am alienare. qr enꝑx acci deus
a sb̃a depend ⁊ usus ex ip̃a re sumit
pensionẽ de usu deuarioꝵ dicit᷑ cõimi¬
ri concedat sb̾am eus conresrudo uo¬

Expanded text:
nihil ergo rapit, et nihil usurpat, si retinens sibi dominium domus, vendit inhabitationem, et usum eius. In denariis autem non sic. nam usus proprius denariorum, est expendere et alienare denarios. Nunquam ergo potest concedi usus proprius denarii, nisi concedatur eius substantia: cum ad talem ususm oporteat ipsam substantiam alienare. quia ergo accidens a substantia dependet, et usus ex ipsa re sumit pensionem de usu denariorum, dicitur commirii, concedit substantiam eius: concedendo
Abbreviated transcription (Latin):
arta spẽs pacrũiatiue pes ꝓhibar.¬
qui phs applłat takos sicut du¬
plici noĩe noĩatur. sic duplia uia iime¬
stigare possimmis eam decestabulẽ ec̃.
Wcatur cĩ pͥmo denanoꝵ ꝑtus ex quo no¬

Expanded text:
arta species pecuniativae, quam Philosophus appellat tachos, sicut duplici nomine nominatur, sic duplici via investigare possumus eam detestabilem esse. Vocatur enim primo denariorum partus, ex quo no
Abbreviated transcription (Latin):
poł. qĩ cuiusl rei ẽ duplex usus .u.¬
nus ꝓprius. aluis nõ ꝓprins. usus
ꝓprins denarii e i p̃m cõmnntare siue
expenarr ⁊ alienare. usus uero nõ ꝙ¬
prins ẽ apparie. multi eĩ oñdiunit
denanos suos uõ ad expendendun
s ad aꝑpendmn. ⁊ ut uideantur di¬
intes sic ⁊ usus ꝓprius domus. ẽ ĩ¬
hĩtare usus uõ ꝓprins ẽ ip̃am uendẽ
Uł cõututair. mula eĩ domos fabri¬
cant uõ ad in hitandinn s ad uendẽ¬
dum. De ot̃ autẽ usu siue sit ꝓprius
sie non ꝓprins pot acript pensio si u¬

Expanded text:
i cuiuslibet rei est duplex usus. unus proprius, et alius non proprius. Usus proprius denarii, est ipsum commutare, vel expendere, et alienare. Usus vero non proprius, est apparere: multi enim ostendunt denarios suos non ad expendendum, sed ad apparendum et ut videantur divites. Sic etiam usus proprius domus, est ihabitare. usus non proprius, est ipsam vendare, vel commutare: multi enim domos fabricant non ad inhabitandum, sed ad vendendum. De omni autem usu, sive sit proprius, sive non proprius, potest accip
Abbreviated transcription (Latin):
pensionẽ de deuariis acriperet forte
a lit̾ pararet usuram taine nõ cõmi¬
ttitur usura. nam qr nihitatio que
c̃ ꝓprius usus dõmus couoede pot̃
sio acripiatur mlła usura cõmittit᷑¬
s si quis domũ ueaderet uł cõuiuta¬
iet qd̃ nõ ẽ ꝓprins usus eius dato
qd̾ nõ statun peccũ iam reciperet si pp̃
usum doimis uell ultĩorẽ pectũiam
ꝯmpere usuram cõm itteret qr iamt
usus nõ spectaret ad ipm̃n postiim ꝑ
uo spectat ad creditorẽ cont᷑ nãi ẽ¬

Expanded text:
pensionem acciperet, forte aliter peccaret, usuram tamen non committitur usura. nam quia inhabitatio, quae est proprius usus domus, concedi potest sio accipiatur, nulla usura committitur. Si quis domum venderet vel commutaret; quod non est proprius usus eius, dato quod non statim pecuniam acciperet, si propter usum domus vellet ulteriorem pecuniam accipere, usuram committeret: quia iam usus non spectaret ad ipsum, postquam non spectat ad creditorem, contra natu
Abbreviated transcription (Latin):
tun bellatores autiqui incendiari¬
um uocauerunt. hlꝰ autẽ sagnta
ꝑ balistam fartẽ emissa us ad ma¬
chinam multociens su ocendit ip̃am
¶Qr̃to eciam modo resistitur machi¬
nis lapidariis faciendo alias machi¬
nas int̾uis ꝑcutiendo eos ⁊ destiuẽ¬
do ipãs. Int̾ cet̾a autẽ sũmum reme¬
diuin ẽ postqmͣ constituta ẽ machi¬
na incĩus facere ei funda in ex ca¬
tenulis fĩeis ur testani ex fr̃o. ⁊ iuixͣ
machinau illam construere fubri¬
cam in qua aliqd̃ magnum fr̾ũ
bene igatur qd bene ignitum a¬
ppouatur suꝑ fundam ex fr̾o textã
⁊ ꝓitiatur ad in achinam aliam
uł ad qd̃cumq edificium ligneũ¬
coutͣ hoc eĩ coria rruda nõ ualent
ligna nõ hũt resistenciam. om̃e
eĩ edificium ligneum hoc modo cõ¬
buri põt. gunt aucẽ ⁊ mulce alie
ꝑ ticulares cautele ualentes ad
deffensiouẽ contra lapidarias ina¬
chiuas. s qr talia compleste sb̾ uar¬
ratione nõ cadunt prudentis iu¬

Expanded text:
tum, bellatores antiqui incendiaritum, bellatores antiqui incendiarium vocaverunt. Huiusmodi autem sagitta per ballistam fortem emissa usque ad machinam, multotiens succendit ipsam. Quarto etiam modo resistitur machinis lapidariis, faciendo alias machinas interius, percutiendo eas, et destruendo ipsas. Inter caetera autem summum remedium est, postquam constituta est machina, interius facere ei fundam ex cathenulis ferreis, vel testam ex ferro, et iuxta machinam illam construere fabricam in qua aliquod magnum ferrum bene ignatur, quod bene ignitum apponatur super fundam ex ferro textam et proiiciatur ad machinam aliam; vel ad quodcunque aedificium lignorum.Contra hoc enim coria cruda non valent, ligna non habent resistentiam: omne enim aedificium ligneum hoc modo comburi potest. Sunt autem et multae aliae particulares cautelae, valentes ad defensionem contra lepidarias machinas: sed quia talia complete sub narratione non cadunt, prudentis iu
Abbreviated transcription (Latin):
debent se fingere fugere. ⁊ exur fo¬
ueatu illam qua fc̃o totani aut u
rinam sit cong̾gatai effinidere
debent supra obsidentes trñtes in
cuniculis temporib eĩ nris mulci
obsidentium sie perilicati sunt qͣre
si hec aliqũ fcm̃ fuit nõ debemus
reputare impossibile ue iterũ fi̾ pos¬
sit. ¶uiso quõ resistendum sit de¬
bellatiomi frẽ ꝑ cunculos restat ui¬
dere quõ obsessi debeant obinare imi¬
pugnaciom fr̃e ꝑ lapidarias machi¬
nas. contra has antẽ quadruplicit̾
minntione obsessa exit magna mł¬
titudo arinatoꝵ ⁊ inuadunt machi¬
uain ⁊ pͥusqmͣ ex̾c̾itus possit succar¬
rere ad deffendendũ eam su cceudũt
ip̃am. ¶ si inuintionẽ ip̃am ob¬
sessi exirr nõ audeant. tunc clam de
noste ꝑ muros aliqui ligati funibi
tantes abs eo qd̾ alii papiant ĩ
caueam in qua ponitur ignis for¬
tis fcũs ex oleo sulphur pice ⁊ re¬
sine quẽ iguẽ cum stupa cõuolu¬

Expanded text:
debent se fingere fugere, et exire fodebent se fingere fugere, et exire foveam illam quo facto totam aquam urinam congregatam effundere debent supra obsidentes ex stentes in cuniculis. Temporibus enim nostris multi obsidentium sic periclitati sunt: quare si hoc aliquando factum fuit, non debemus reputare impossibile ne iterum fieri possit. Viso quomodo resistendum sit debellationi factae per cuniculos: restat videre quomodo obsessi debeant obviare impugnationi factae per lapidarias machinas. Contra has autem quadrupliciter munitione obsessa exivit magna multitudo armatorum, et invadunt machinam; et prius quam exercitus possit succurrere ad defendendum eam, succedunt ipsam. Sed si munitionem ipsam obsessi exire non audeant: tunc clam de nocte aliqui ligati funibustantes absque eo quod alii percipiant, cavea, in qua ponitur ignis fortis factus ex oleo, sulphure, et pice, et resina: quem ignem cum stupa convolu
Abbreviated transcription (Latin):
fossis. nuuitio igitur deffendenda
duriciem lapidis nõ t̃ facile ꝑ cum¬
culos debellare eam uel t̃ supͣ petmͣ
de facili dolabilem. aut supͣ t̾rain
que de facili fodi põt. ⁊ tunc ꝑ pro¬
fundas foneas ẽ forcificanda inu¬
nitio ne ꝑ cuiculos deuneatur.
¶ god̃m remedium contra cumcu¬
rulos ⁊ uias sb̾t̾raueas ẽ facere
ĩuuntione obsessa uiam aliam
obsidentib. si tĩ obsessa iiuntio
foueas nõ ht̃ ꝓfundas nec ht̃ eas
repletas aquis pp̃ qd̃ tumetur de
impugͥctõne ꝑ cunculos diligent̾
considerair debent obsessi utrum
ob aliqͣ ꝑte uideant t̾r̾am defl̾i ⁊
utrum ꝑ alia signa cognosct pos¬
sint obsidentes nichoare cumcu¬
los qd̃ cum ꝑceperint statum uiã
Rndentem illis cumculis. ita cñ
qd̃ uia illa pendeat contra obsidẽ
ingrediantur. Debent ⁊̃ obsessi mxͣ
incohationẽ uie sb̃franee hr̃ẽ ma¬
gnaᷤ tinas plenas aquis uł ⁊ uri¬
nis. ⁊ cuin bellant contra obsi dentes

Expanded text:
fossis. Munitio ergo defendenda fossis. Munitio ergo defendenda duritiem lapidum non est facile per cuniculos debellare eam. vel est supra petram de facili labilem, aut supra terram, quae de facili fodi potest: et tunc per profundas foveas est fortificanda munitio, ne per cuniculos devincatur. Secundum remedium contra cuniculos et viasviam aliam ab obsidentibus. Si enim obsessa munitio foveas non habet profundas, nec habet eas repletas aquis, propter quod tometur de impugnatione per cuniculos; diligenter considerare debent obsessi, utrum ab aliqua parte videant terram deferri, et utrum per aliqua signa cognoscere possint obsiderentes inchoare cuniculos: quod cum perceperint, statim debent respondentem illis cuniculis, ita tamen quod via illa pendeat contra obsidentingrediantur. Debent etiam obsessi iuxta inchoationem viae subterraneae habere magnas tinnas plenas aquis vel etiam urinis: et cum bellant contra obsidentes,
Abbreviated transcription (Latin):
supͣ tres speciales modu a re¬
impugnͣdi inunitiones obsessas
quoꝵ unus erat ꝑ tamculos ⁊ ui¬
as sb̃t̾raneas. aliuid ꝑ machinas
lapidarias ⁊ t̾c̾ius ꝑ edificia impł¬
sa us ad urema castri uł curitatis
obsesse quare si doruimius ꝑ fratos
modos obsidentes iuadere obsessos
reliquin ẽ ut declaremus quõ ob¬
sessi a p̾ccĩs ob impugnationib
contͣ obsidentes se deffeude̾ uale¬
aut. ¶ pͥmo ergo dicemus de reme¬
diis contra impugnatiouẽ ꝑ cu¬
inculos. possinus autẽ crͣ duo re¬
medua assignare uniui ẽ ꝑ ꝓfun¬
ditatẽ fossaꝵ repletaꝵ aquis. nã
si ccͣ inuuntionẽ obsessam sint ꝓ¬
funde foute a quis replete impeda¬
nutur obsidentes ne obsessos ĩpug¬
nare possint ꝑ cunculos ⁊ uias
sb̾t̾raneas. dato tainẽ qd̾ fosse a¬
quis repleri nõ possint si sint ual¬
druint sb̾traneas uias qr hoc pe¬
nece impugnationis impugnari
nõ possunt inuuntiones obsesse nͥ
doc̃ uit sb̾t̾ranee ꝓfundiores sint

Expanded text:
supra tres speciales modi impugnadi munitiones obsessas. Quorum unus erat per cuniculos etvias subterraneas. Alius per machinas lapidarias. Et tertius per aedificia impulsa usque ad moenia castri, vel civitatis obsessae. Quare si docuimus per praefatos modos invadere obsidentes obsessos: reliquum est ut declaremus quomodo obsessi a praedictis impugnationibus contra obsidentes se defendere valeant. Primo ergo dicemus de remediis contra impugnationem per cuniculos. Possumus autem circa haec, duo remedia assignare. Unum est per profunditatem fossarum repletarum aquis. Nam si circa munitionem obsessam sint profundae foveae aquis repletae, impediuntur obsidentes; ne obsessos impugnare possint per cuniculos, et vias subterraneas. Dato tamen quod fessae aquis repleri non possint, si sint valdiunt subterraneas vias: quia hoc genere impugnationis impugnari non possunt munitiones obsessae, nisi dictae viae subterraneae profundiores sint
Abbreviated transcription (Latin):
cutis dentib arietẽ caperet. ¶ contͣ
castra uero unultum ualent fr̃a
ignita. adhibetur tam̃ sp̃ale in an¬
datum coutra ip̃a qi fiint cunicu¬
li ⁊ uie sb̾t̾ranee. ⁊ clam su̾fodatur
tra unde d trausie castrum qͣ su̾¬
fossa ⁊ castro deu̾iso in ip̃am ꝓpt̾

Expanded text:
cutis dentibus arietem caperet. Contra cutis dentibus arietem caperet. Contra castra vero multum valent ferra ignita: adhibetur tamen speciale remedium contra ipsa, quia fiunt cuniculi, et viae subterraneae, et clam suffoditur terra unde debet transire castrum; qua suffossa, et castro demerso in
Abbreviated transcription (Latin):
ualent quecunz diximus ocͣ resistẽ¬
ciam machinaꝵ. nã sicuc destrui
possant lapidarie machure ꝑ imp¬
de uocte iatenter emissos ⁊ ꝑ sapi¬
chinas ennittentes lapides uł ꝑfũ¬
das ex fũo tertas iacientes ignita
fr̃a sic om̃ib hiis modis possunt
hiꝰ edificia lignea impugnari. p̃no
exꝑcum ͤ coutra siugula hiꝰ edificia
aliquo alio modo fr̾a ignita ia ciãt᷑
in ip̃a. ¶ possumus tamẽ sp̃alia re¬
media contra hiꝰ edificia assiguare
ut coutra anetẽ constituatur lupꝰ
dicebacur eĩ tralem fr̾atã ꝑrutientẽ
muros inmntionis obsesse pp̃ duri¬
ciem capitis uotau auetẽ. contͣ hoc
autẽ consticintur qd̃dam fc̾um cur¬
num decitatum dentib fortissimis
⁊ accutis ⁊ ligatum funib cũ quo
capitur caput arietis uł caput il¬
lius trabis fr̾ate quo capto uł oiõ
aries ad superiora trahitur uł ita
suspenditur ut muris nocere nõ
possit. unde ⁊ bellatores anciqui hiꝰ
ft̾um uocauerunt iuppum eo qd̃ a¬

Expanded text:
uaecumque dix mus contra resistentiam machinarum. Nam sicut destrui possunt lapidariae machinae per impde nocte latenter emissos, et per sagichinas alias emittentes lapides, vel perfundas ex ferro textas iacientes ignita ferra: sic omnibus his modis possunt huiusmodi aedificia lignea impugnari. Immo expertum est contra singula huiusmodi aedificia  vel aliquo alio modo, ferra ignita iaciantur in ipsa. Possumus tamen specialia remedia contra huiusmodi aedificia assignare, ut contra Arietem constituatur Lupus. Dicebatur enim, trabem ferratam percutientem muros munitionis obsessae propter duritiem capitis vocari Arietem. Contra hoc autem constituitur quoddam ferrum curvum dentatum dentibus fortissimis, et acutis, et ligatum funibus, cum quo capitur caput arietis, vel caput illius trabis ferratae: quo capto, vel omnino Aries ad superiora trahitur, vel ita suspenditur, ut muris nocere non possit. Unde et bellatores antiqui huiusmodi ferrum vocaverunt Lupum, eo quod a
Abbreviated transcription (Latin):
illos ⁊ nõ ualentes se deffendere pp̃
muroꝵ inlusionẽ lapidib obrirũ¬
tur. ¶ Est taiẽ diligent̾ adu̾tend̾
qd̵ aliqũ obsideuces fingunt se fu¬
gere ⁊ sic ꝑ ĩfidias ⁊ u̾sutias iua¬
dunt inunitionẽ obsessam. idd ñ
statun post recessum hostium sũt
nuintioues damittende. ⁊ ẽ custodi¬
s ueglipenda. ĩino inuestigande sũt
condrĩones hostumi ut qd̃ palaui

Expanded text:
ndere propter murorum inclusionem, lapidibus obruantur. Est tamen diligenter advertendum, quod aliquando obsidentes fingunt se fugere, et sic per insidias, et versutias invadunt munitionem obsessam. Ideo non statim post recessum hostium sunt munitiones dimittendae, et est custodia negligenda. Immo investigandae sunt conditiones
Abbreviated transcription (Latin):
ros munitionis obsesse cũ de ħ di¬
bitatur anteqm̃ hoc fiat uixͣ los
niuros erignutur edificia lignea ł
si sit possibile ẽ edicantur mur la¬
pidei ut si coutiugẽt obssidentes ĩ tre¬

Expanded text:
ros munitionis obsessae: cum de hoc dubitatur, antequam hoc fiat, iuxta illos muros erigantur aedificia lignea,vel si sit possibile aedificentur muri lapidei
Abbreviated transcription (Latin):
sz hoc canttla lz pouat cam uege¬
tiuis uõ inultũ ẽ apprecianda.
qi ur᷑ repuguare bonis morib.
¶Septuno di diligenter cxplorare
condãanes hostiam qualiterse
getant qualiter se hant quis ẽ
dux coꝵ de quo dux ille magis
confidit quos mores hãt nam
expioratio condãanib singul
facilius inuemetur uia qualiter
possit hostes muaderr ⁊ oebellare.
.c.xu. Qño hoĩes bellatores stare
delrant si uelint hostes ꝑcute ⁊ qͦ
modo debrant eos tͥcuidare ⁊ qũo debe¬
ãt declinare a pugͣsi ñ sit bonũ pug

Expanded text:
Sed haec cautela licet ponat eam VegeSed haec cautela licet ponat eam Vegetius, non multum est appretianda: quia repugnaret bonis moribus. Septimo debet diligenter explorare conditiones hostium: qualiter se gerant, qualiter se habeant, quis est dux eorum, de quo dux ille magis confidit, quos mores habeat. Nam exploratis conditionibus singulis facilius invenitur via, qualiter possit hostes invadere, et debellare. Quomodo homines bellatores stare debeant, si velint hostes percutere, et quomodo debeant eos circundare, et quomodo debeant se declinare a pugna, si non sit bonum pug
Abbreviated transcription (Latin):
naꝵ ad difficultates paludum ⁊¬
⁊ uiaꝵ se hostib opponat qr sic fa¬
cilius deuincentur. ¶ttio d aspi¬
cere ad ip̃m tempus ut qnͣ sol re¬
ũberat ad oculos hostium pnlus¬
tunc di eos inacere qi oculis ip̃aꝵ
disg̾gatis a sole ⁊ offeusis ꝑ uentu
⁊ puluereui nõ bene uidere potetũt
qualiter dełtant dirnitare pp̃ qd̾ o¬
porcebit cos fugcam eligere ¶ qrͣco
dux ex̾c̾itus sic se semperare di ut
tali hora faciat suos cõmili toues
cibum capere. ⁊ requiesrere. ⁊ eoꝵ euͦs
pansare ut possint iuadere hostes
ex imꝓniso ut eos innadant qñ ai¬
bum caprunt uł qũ dormiunt qũ
sunt securi exũtes inħ̾mes uacãtes
discalciati distractis equis nõ suspi
dietam sunt fatigati hũt lassa¬
gia cõmouere cos ad litres uł ad
inimicici ai ut de se inmoẽ nõ
confidant. hoc eĩ feõ si eos iuua¬
dat nõ hñtes fiduciam de st inu¬
oẽ de facili conũtentur in fugã.

Expanded text:
lvarum, ad difficultates paludum elvarum, ad difficultates paludum et viarum se hostibus opponant: quia sic facilius devincentur. Tertio debet aspicere ad ipsum tempus: quando sol reverberat ad oculos hostium, pulvitunc debet eos invadere, quia oculis eorum disgregatis a sole, et offensis perventum et pulverem, non bene videre poterunt, qualiter debeant dimicare: propter quod oportebit eos fugam eligere. Quarto dux exercitus sic se temperare debet: ut tali hora faciat suos commilitones cibum capere, et requiescere: et eorum equos pausare, ut possint invadere hostes ex improviso; ut eos invadant quando cibum capiunt, vel quando dormiunt, quando sunt securi existentes inermes, vacantes, discalcenti, distractis equis, non suspidietam, sunt fatigari habent laxagia, commovere eos ad lites, vel ad inimicitiam; ut de se invicem non confidant. Hoc enim facto, si eos invadat, non habentes fiduciam de se invicem, de facili convertentur in fugam.
Abbreviated transcription (Latin):
ad pugnam uĩs nĩ amor ẽ quedã
us unrtuia. ⁊ plus amor uint a¬
mancium corda quͣ loci unitas
exũtium cor. quare si unitas loci
⁊ ꝯg̾gatio bellaticuim eos potenti¬
ores facit amor ⁊ unitas cordiũ
ans uiiliores reddit. ¶zeptinũ
qd̃ facit hostes potratiores adre¬
intendum ẽ latencia ꝓpriaꝵ con¬
distionum cxñtium crͣ ipõs. nã
qnͣco condẽiones hostium meliꝰ
sciuntur tanto facilior cligitur
uia qualit̾ debeant impugnati. qnͣ
que reddunt hostes potentiores
ad rrniteuduu de facili patere põt
quõ ⁊ qualit̾ bellantes suos ho¬
stes iuuadere debeant. nam cum
.uii. modis enum̾atis hostes for¬
tiores existant. cum medo opposito
se hñt sunt inna deudi: ⁊ delxllandi.
pͥmo cigo duix belli ꝑ iusidias uł¬
ꝑ aliquẽ alium modum d diligẽ¬
ter adu̾tere qũ hostes sunt disꝑ¬
ligenter explorare eoꝵ iticra.
ut ad transitus flioꝵ ad preci¬
piria montium ad angustias sa¬

Expanded text:
ad pugnam. Omnis enim amor est quaedam ad pugnam. Omnis enim amor est quaedam vis unitiva, et plus amor unit amantum corda, quam loci unitas existentium corpora. Quare si unitas loci et congregatio bellantium eos potentiores facit, amor et unitas cordium eos viriores reddit. Septimum, quod facit hostes potentiores ad renitendum, est latentia propriarum condicionum existentium circa ipsos. Nam quanto conditiones hostium melius sciuntur, tanto facilior eligitur via, qualiter debeant impugnat: quantae reddunt hostes potentiores ad renitendum; de facili patere potest, quomodo et qualiter bellantes suos hostes invadere debeant. Nam cum septem modis enumeratis hostes fortiores existant; cum modo opposito se habent, sunt invadendi et debellandi. Primo igitur dux belli per insidias  aliquem alium modum, debet diligenter advertere, quando hostes sunt displigiter explorare eorum itinera. ut ad transitus fluviorum, ad praecipitia montium, ad angustias sy
Abbreviated transcription (Latin):
putit a in quo solares radii oppo¬
mincur eoꝵ oculis disficilis pos¬
sunt hostes resistere tempore uero
in quo hoc mado opposito se hñt
hostes ħiliores sunt ad pugnand̾.
¶ Qrͣtum qd̃ roddit hostes magis
aĩosos ⁊ magis ꝓmptos ad reni tẽ¬
dum ẽ prenisio qi qnͣdo preinisi sunt
⁊ presciunt pugnacoꝵ aduencum
magis se muniut. ⁊ iuinus t̾rent᷑
ex eoꝵ cccursu ¶ E̾ntum autem debi¬
ta ẽ ⁊ moderata quietatio. irã qũ
hostes sunt lassaci laborilis uigiliis
⁊ nicõmoditatib aliis si timc mua¬
dantur facilius deuincuntur qmͣ
si debrte quieuissent. debita elgo qͥ¬
es hostes potentiores reddit. ¶ Sex¬
tum quidẽ ẽ amor. ⁊ coucordia ip̃oꝵ.
nam si hostes diisi coͣrlit̾ facilius
deuucu utur. multo magis dunisi
coͣrͣliter cõimncti poteatiores sunt
ad lellandum. ⁊ malto magis si se
diligant. ⁊ sint onuiuncti ⁊ aiõ ⁊
uolinitate qr de se ipĩs magis confi¬
dent crunt uirilores ⁊ ꝓmptiores

Expanded text:
percutit, et in quo solares radii oppopercutit, et in quo solares radii opponuntur eorum oculis, difficilius possunt hostes resistere: tempore vero in quo haec modo opposito se habent, hostes habiliores sunt ad pugnandum. Quartum quod reddit hostes magis animosos et magis promptos ad renitendum, est praevisio. Quia quanto praevisi sunt et praesciunt pugnatorum adventum, magis se muniunt, et minus terrentur ex eorum occursu. Quintum autem, est debita et moderata quietatio. Nam quanto hostes sunt lassati laboribus, vigiliis et incommoditatibus aliis: si tunc invaduntur, facilius devincuntur, quam si debite quievissent. debita ergi quies hostes potentiores reddit. Sextum quidem, est amor et concordia ipsorum. Nam si hostes divisi corporaliter facilius devincuntur, multo magis divisi corporaliter coniuncti, potentiores sunt ad bellandum, et multo magis si se diligunt et sunt conincti animo et voluntate: quia de se ipsis magis confident, et erunt viriliores et promptiores
Abbreviated transcription (Latin):
hostes fortiores ad resistendum uel de.¬
lantib. qr illa sunt cis ꝓficua eoꝵ
opposita suut eis nociua. ⁊ reddũt
eiͦs debiliores ne possint impugnͣti¬
b resistere qnͣtui autẽ ad presens
spectat. possumus .uii. enmu̾are ꝑ
que hostes sunt fortiores coutra ĩ¬
pugnantes ¶ pmumn ẽ si sint ma
cie delute ordinati. nam cũ u̾tus u
se ipã disꝑsa. si hostes sint leue u¬
niti ⁊ debice in acie ordinati si inua¬
dantur difficilins deunicuntur ¶uẽ¬
cũdum qd̾ reddit hostes fortiores
ad resistendum ẽ locus. nã in uno
lero hostes facilius se cuentur qmͣ
in alio. nam in transitu flinuoꝵ
int̾ precipia montium ⁊uiter disfi¬
cultates uiaꝵ si concingat hostes
qͣre si cut lecus inepcus desfensioui
si i eo hostes imemiantur reddit
cos debiliores ad bellandin. Sic lo¬
cus aptus facit ros pocentiores ad
resistendum. ¶tͣcium ẽ ip̃m cempꝰ
uam cempore in quo uentus ẽ contͣ
hostes. ⁊ iu quo puluis facies eoꝵ

Expanded text:
resistendum bellantibus, quia illa sunt eis proficua, eorum opposita sunt eis nociva, et reddunt eos debiliores ne possint impugnantibus resistere. Quantum autem ad praesens spectat, possumus septem enumerare, per quae hostes sunt fortiores contra impugnantes. Primum est, si sint in acie debite ordinati. Nam cum ipsa virse ipsa dispersa: si hostes sint bene uniti et debite in acie ordinati, si invaduntur, difficilius evincuntur. Secundum quod reddit hostes fortiores ad resistendam, est locus. Nam in uno loco hostes facilius se tuentur, quam in alio. Nam in transitu fluviorum inter praecipitia montium, et inter difficultates viarum si contingat hostes Quare sicut locus ineptus defensioni, si in eo hostes inveniantur, reddit eosdebiliores ad bellandum: sic locus aptus facit eos potentiores ad resistendum. Tertium, est ipsum tempus. Nam tempore in quo ventus est contra hostes, et in quo pulvis facies eorum
Abbreviated transcription (Latin):
cuuum uididare debent s bene obs¬
uare leges spestat ad om̃s ciues.
si ne ad totum ppłmi quare si con¬
siderentur que requirin tur ad hec
qd̃ tempore pacis ꝑ leges bene gu¬
a predcĩs .iiiiͦ. considerationem faceie
¶ Sd̾a uia ad muestigandum ħ idẽ
siñtur ex fine qui legib uitendit᷑
d tĩ intendere legis lator ut ꝑ ĩeges
constquamur conferens ⁊ uitemus
noruum faciamꝰ iustum ⁊ uitemꝰ
inustum ⁊ siquauiur laudabile ⁊ fu¬
giamus uituperabile de conferenti
aucem ⁊ nocuio ẽ consilinum de iusto
⁊ umusto ẽ pretorumm s de landabili
⁊ uituperabili ẽ exclainatio siue con¬
cionatio que potest respicere totum
ppłm. ppłs cĩ ad bene agendũ ꝑ leges est¬
maxiie inducendus eo qd̃ i ip̃is le¬
gil preopuntur laudabilia. ⁊ ꝓhibẽ¬
tur tupia. uolentem cipo det̾iare qͣłi.¬

Expanded text:
civium iudicare debent. Sed bene obsaervare leges spectat ad omnes cives, sive ad totum populum. Quare si considerentur quae requiruntur ad hoc quod tempore pacis per leges bene gu praedictis quatuor considerationem facere. Secunda via ad investigandum hoc idem sumitur ex fine qui in legibus intenditur: debet enim intendere legislator ut per leges consequamur conferens, et vitemus nocivum: faciamus iustum, et vitemus iniustum: et consequamur laudabile, et fugiamus vituperabile. De conferenti autem et nocivo est consilium: de iusto et iniusto est praetorium; sed de laudabili et vituperabili est exclamatio sive concionatio, quae potest respicere totum populum: populus enim ad bene agendum, per leges maxime inducendus est, eo quod ipsis legibus praecipiuntur laudabilia, et prohibentur turpia. Volentem ergo determinare quali
Abbreviated transcription (Latin):
auxiliante doo com¬
.pleuimus pͥmam ꝑ¬
tan huius t̾cii li bui
premittendo quedam preqmbn la
⁊ tradentium artẽ de regiine ci¬
uitatis ⁊ regni. Restat autẽ nunc
exequi de aliis duab ꝑtib ui del¬

Expanded text:
iante Deo complevimus primam partem huius tertii libri, praemittendo quaedam praeambula olitiam, et tradentium artem de regimine civitatis et regni: restat nunc exequi de aliis duabus partibus. videl
Abbreviated transcription (Latin):
lelli deffendenda ẽ cuntas ꝑ arma
sit tempore paris gab̾nauda ẽ per
leges iustas. ⁊ ꝑ consuetudines
aꝓpbatas que uim legum obtiuẽt.
uidentur ergo sic se heẽ arma ad
tempus belli siuit ⁊ loges ad tẽpꝰ
paris. ¶uiso igitur cempore paus
gub̾nandã eẽ cuntatẽ ⁊ regumẽ

Expanded text:
a est civitas per arma; sicut tempore pacis gubernanda est per leges iustas, et per consuetudines approbatas, quae vim legum obtinent. Videntur ergo sic se habere arma ad tempus belli, sicut leges ad tempus pacis. Viso igitur, tempore pacis gubernandam esse civitatem et regnum
Abbreviated transcription (Latin):
siit bene custodate. tr̾io ut ꝑ leges
inuentas ⁊ custodatas acta cuium
sinit roste indicata. qrͣco ⁊ ultuno ut
pp̃ pacificum statum ppłi que tradũ¬
tur in legib sĩt distuicte debuce obs̾¬
uata. bene autẽ custodire leges per
cunlẽ pomͣ spestat ad pͥncipem. unde
custas insti .i. iustaꝵ legum ⁊ statu¬
toꝵ. uam ipã statuta legalia leges
quedam dia possut. bent quidẽ ĩ¬
uenir leges ꝑ sapiam spectat ad
consilu. decet eĩ pͥncipes adco sa¬
pieates consiliarios hr̃e ut debite ĩ¬
neuire possint que ppłs obsu̾are de
bene uero iuudicare ẜ leges inucutas

Expanded text:
ae. Tertio ut per leges inventas et custoditas acta civium sint recte iudicata. Quarto et ultimo ut propter pacificum statum populi quae traduntur in legibus sint debite observata. Bene autem custodire leges per civilem potentiam spectat ad principem. Undecustos iusti, idest iustarum legum et statutorum: nam statuta ipsa legalia leges quaedam dici possunt. Bene quidem invenire leges per sapientiam spectat ad consilium: decet enim princeps adeo sapientes consiliarios habere, ut debite invenire possint quae populus observare debet. Bene vero iudicare secundum leges inventas
Abbreviated transcription (Latin):
ex ꝑte oꝑis ẽ potior ⁊ magis ht̃ rõm
uirtucis qrñ cousstiatura. ⁊ indicatia.¬
¶ Ille ergo magis sunt ad miniculãtes
⁊ desttinences uͥtuti qmͣ sint u̾tutes.
bene ergo dcm̃ ẽ qd̃ bouaꝵ dispõnũ q̃¬

Expanded text:
ex parte operis, est potior, et magis habet rationem virtutis, quam consiliativa, et iudicati illae ergo magis sunt adminiculantes et deservientes virtuti, quam sint virtutes. Bene ergo dictum est, quod bonarum dispo
Abbreviated transcription (Latin):
dispõnum quedã sunt u̾tuces q̃¬
uences ad u̾tutes. quedã uero sũt
supra u̾tuces ut ergo reges ⁊ pͥn¬
ripes possint bonas desposiciones
mentis hrẽ decet eos hec genera

Expanded text:
am sunt virtutes, qunentes ad virtutes, quaedam vero sunt supra virtutes. Ut ergo reges, et principes possint bonas dispositiones mentis habere. decet eos haec genera
Abbreviated transcription (Latin):
u̾tus. atam̃ bonaꝵ dispõnuim quedã
magis sunt a iiexe. ⁊ a dimiiu cal auces
u̾tures. sic etiam quedã disposition es lo ͤ
magis debent dici supͣ u̾tucẽ qui u̾cus
clarata crant ea ꝑ que hoc or̃a nino tes

Expanded text:
quaedam magis sunt annexae, et adminiculantes virtutes. Sic etiam quaedam dispositiones bonae magis debent dici supra virtutes quam virtus. clarata erant ea, per quae haec omnia in
Abbreviated transcription (Latin):
sibi ipĩ uec regit se ip̃m nec ꝓprie seipͫ
passiane trastus ⁊ uicluatus qͣre si
ex ħ qd̾ aliqͥs recte regit st ip̃m digciꝰ
est ut efficiatur recbor ⁊ dũs alioꝵ.
Nam uigens prudencis ⁊ aliis u̾tu¬
cib moralib. de quib in hoc libro tͣtͣ¬
tabitur dignus ẽ pͥncipari qd̾ si hac

Expanded text:
eipsum, nec proprie seipsum passione tractus et inclinatus quare si ex hoc quod aliquis recte regit seipsum, dignus est, ut efficiatur rector, et dominus aliorum. Nam vigens prudentia, et aliis virtutibus moralibus, de quibus in hoc libro tractabitur, dignus est principari, quod si hac
Abbreviated transcription (Latin):
tur autẽ uno modo ip̃a bona. qr que¬
dam sũt mĩora. quedam medra. q̃ dã
maxĩa. iniinina sunt boͣ ext̾iora. me¬
dia sunt boͣ int̾i̾ora que possunt eẽ cõ¬
munia bouis ⁊ malis. hiꝰ sunt industͥ¬
a mentis ingeniũ nãle poͤ aiẽ. hiis¬

Expanded text:
em uno modo ipsa bona: quia quaedam sunt bona minima, quaedam media, quaedam maxima. Minima, sunt bona exteriora. Media, sunt bona interiora, quae possunt esse communia bonis, et malis: huiusmodi sunt industria mentis, ingenium naturale, potentiae anim
Abbreviated transcription (Latin):
docilis ⁊ atrencus. postqmͣ in pͥmo caͦ
reddidimus regiam maiestatẽ lem¬
nolam ostendendo q̃ dẽs sunt nos eẽ
faciłr̾ trastaturos. ⁊ in sciõ reddadamnꝰ
eam docilem narrando ordinẽ dd̾oꝵ.
restat utin ħ capło t̾tio reddamus eã
actentam declarando qnͣta sit utilitas
in dd̾is. Nam qr coĩter hoĩes oduũt
s̾utonem ꝑscrutatũ ut płiũ audi¬
tores sunt beniuali ꝓferentibꝰ simnões
faciles ⁊ suꝑficiales q̃d̾ si in aliis scĩs
hoc ẽ corruptio appetitus. Iu mora li tũ
negocio u̾ͥ modus rei requirit tradatõ¬
nẽ figuralem ⁊ grossam nõ ẽ corrup¬
tio appetitus s magis est ordo rectus
⁊ debitus. in hiꝰ eigo arte ex facilitace
tradende redditur anditoi betuuolus
¶s ex ordine dd̾oꝵ reddatur docilis n ã
quis max ͤ esficitur docił .i. ħilis ad ca¬
quilz atrente audit si sꝑat se utilia
auditurũ Ex dd̾is autẽ si reste cogͦ¬
scantur. ⁊ debite obseruentur constq̃¬
tur maiestas irgia qnͣtũ ad p̾sens

Expanded text:
docilis, et attentus: postquam in primo capitulo reddidimus regiam maiestatem benivolam, ostendendo, quae dicenda sunt, nos esse faciliter tractaturos: et in secundo reddidimus eam docilem, narrando ordinem dicendorum: restat ut in hoc capitulo tertio reddamus eam attentam, declarando quanta sit utilitas in dicendis. Nam quia communiter homines odiunt sermonem perscrutatum, ut plurimum auditores sunt benivoli proferentibus sermones faciles, et superficiales. Quod si in aliis scientiis hoc est corruptio appetitus, in morali tamen negocio, ubi modus rei requirit traditionem figuralem et grossam, non est corruptio appetitus, sed magis est ordo rectus et debitus. In huismodi ergo arte ex facilitate tradendi redditur auditor benivolus: sed ex ordine dicendorum redditur docilis; nam quis maxime efficitur docilis idest habilis ad caquilibet attente audit, si sperat se utilia auditurum. Ex dicendis autem, si recte cognoscantur, et debite observentur, consequitur maiestas regia quantum ad p
Abbreviated transcription (Latin):
includuntur bona deleftabilia. ⁊ utilia
bona cĩ si honesta sint hñt in se mag¬
nam delestatõm. ⁊ iueludiunt bonitatẽ
utilurm bonoꝵ. Cum igͣ in ħ lͦ intendat᷑
quõ maiestas regia siat uͥ̾tuosa ⁊ quõ

Expanded text:
dum ipsum includuntur bona delectabilia, et utilia. Bona enim, si honesta sint, habent in se magnam delectactionem, et includunt bonitatem utilium bonorum. Cum ergo in hoc libro intendatur, quo
Abbreviated transcription (Latin):
eis obsuatis hebuntur boua marĩa ⁊
houesta.¶ S dd̾ ẽ maxĩa utilitas iu dd̾is
qi ex ris nõ solum quis lucra bat᷑ ma¬
xima boͣ s etiam lucralutur st ip̃m. e
cĩ morale uegͫ ut pł̾ies tastum ẽ ut
boni siamus. bonus a̾ uir seip̃m ht. ma¬
lus aute se ip̃o caretsgĩc eĩ ymagiuari
debemus qd̵ sicut in cuntate ⁊ in regno
płes ordiuantur ad unũ ducẽ. ⁊ ad

Expanded text:
eis observatis, habebuntur bona maxima, et honesta. Secundo est maxima utilitas in dicendis, quia ex eis non solum quis lucrabitur maxima bona, sed etiam lucrabitur seipsum. Est enim morale negocium ut plures tactum est ut boni fiamus: bonus autem vir seipsum habet, malus autem seipso caret. Sic enim imaginari debemus, quia sicut in civitate, et in regno plures ordinantur ad unu
Abbreviated transcription (Latin):
auc cnsem qui d hiẽ manũ leue̾
⁊ nõ e̾ assuetus retiuere in mnanib
nisi rasorium aut acum que eĩ ꝓ¬
portio ẽ acus ad lanceam ⁊ rasorii
ad clauam sic ⁊̃ apotherarii auca¬
pes ⁊pistatones nõ sunt eligendi
contingere qd̃ in qualib arce sint
aliqui bellicosi ⁊ audaces aliqui uo̾
ex genere arcis. ⁊ ꝓut ars ip̃a reddit
hoĩem aptum uel mh̾cem adopus
bellitum. aliqͣ gen̾a arcium dixunꝰ¬
eẽ utilia ad astiones bellicas. ⁊ aliqͣ
c .iii. In qua etate assues

Expanded text:
aut ensem qui debet habere manum levem, aut ensem qui debet habere manum levem, et non est assuetus retinere in manibus nisi rasorium aut acum. Quae enim proportio est acus: ad lanceam, et rasorii ad clavam? Sic etiam Apothecarii, Aucupes, et Piscatores non sunt eligendi contingere quod in qualibet arte sint aliqui bellicosi et audaces; aliqui vero ex genere artis, et prout ars ipsa reddit hominem aptum ad opus bellicum, aliqua genera artium diximus utilia ad actiones bellicas, et aliqua lia. In qua
Abbreviated transcription (Latin):
ces ad dollerand̾ labores dicere po¬
ssumus qd̃ fabi. fr̾arii ⁊ carpenta¬
rii utaes sunt ad opera bellica qr ex
arce sua hnt brachia apta ⁊ assueta
ad ꝑcuueno̾. sic ⁊̃ utaes sunt in acel¬
larii qi rio horrent saug̾ins effusio¬
nẽ cũ assueti suit ad otrisionẽ ali¬
um ⁊ ad effundend̾ sangitinẽ. uena¬
tores ⁊̃ aproꝵ admitrendi sunt ad
tia contingit a liquos nuadere a¬
pros sũt cogo tales aĩosi ⁊ streuin
ad bellandum. z̃mo force nõ umꝰ
periculosum c̾ lessare cum apro ꝙͣ
pugnare cum hoste. Idõ nõ ciutẽ¬
res aproꝵ pericula signum ẽ eos
non cunere hostum bella. Rursus
uenacores cu̾oꝵ nõ sunt repuduã¬
di ab astib bellicis eo qd̃ tales sĩt¬
assueti ad lalores nuunos. ¶ Ex hiis
ergo artib pp̃ ea que diximus eli¬
gendi sunt bellatores. barbiconsores
aucẽ ⁊ suttores si considerecur ars
ꝓpria ad pugnam sunc inutales.
nã niniqmͣ bene uibralnt cdauam

Expanded text:
tes ad tolerandum labores: dicere potes ad tolerandum labores: dicere possumus quod Fabriferrarii, et carpentarii utiles sunt ad opera bellica: quia ex arte sua habent brachia apta et assueta ad percutiendum. Sic etiam utiles sunt Macellarii: quia non horrent sanguinis effusionem, cum assueti sint ad occisionem animalium, et ad effundendum sanguinem. Venatores etiam aprorum admittendi sunt ad cia contingit aliquos invadere apros. Sunt ergo tales animosi et strenui ad bellandum. Imo forte non minus periculosum est bellare cum apto, quam pugnare cum hoste. Nam non timentes aprorum pericula, signum est eos non timere hostium bella. Rursus venatores cervorum non sunt repudiandi ab actibus bellis: eo quod tales assueti sunt ad labores nimios. Ex his ergo artibus propter ea quae diximus eligendi sunt bellatores. Barbitonsores autem et sutores, si consideretur ars propria, ad pugnam sunt inutiles. Nam nunquam bene vibrant clavam,