comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
niũ a ꝯditore meruit: licet diui¬
na u̾ba nr̃os parit̾ ocłos de illa
iudicare cõpellant: Nam sermo
ñ sufficit exxplicare: qnͣtũ sensus
do corpora ex m̾bris int̾ se rite
cõpisitis ⁊ ex colore uenustate
format᷑. qͥmͦ lucem cuiꝰ natura sĩ¬
plex 3. sibiq ꝑ omnia similis ple¬
na p̾cdicatione qͦd bona sit possu¬
mꝰ explicare. Ita it n aurũ bonũ
dicimꝰ. ñ quia bene oꝑatũ ÷: set
qͥa coloris sui magna nobis oble-¬
ctamenta largit᷑. Similit̾ etiam
stella que uocitat᷑ antifer:. om̃iũ
siderũ pulcherima nominatur:
ñ ꝓꝑter eximiã cõpaginationem
m̃lłoꝵ que nulla sunt ei: s qͥa
lecũ alacremq fułorẽ nr̃is im¬
pendit obtutib. Huiꝰ modigͦ dei
testimoniũ ñ adhoc solũ respiẽ
qͦd ꝑ se lux bona ÷ n iocunda cer
talib bonã dixit: ⁊ seperauit
ds int̾ lucẽ ⁊ tenebras .i. in com¬

Expanded text:
nium a Conditore meruerit? Licet divina verba nostros paria oculos de illa judicare compellant, nam sermo non sufficit explicare quantum sensus do corporea ex membris inter se rite compositis, et ex coloris venustate formatur, quomodo lucem cujus natura simplex est, sibique per omnia similis, plena praedicatione quod bona sit, possumus explicare? Ita enim et aurum bonum dicimus, non quia bene operatum est, sed quia coloris sui magna nobis oblectamenta largitur. Similiter etiam stella quae vocitatur Antifer, omnium siderum pulcherrima nominatur, non propter eximiam compaginationem membrorum, quae nulla sunt ei, sed quia laetum alacremque fulgorem nostris impendit obtutibus. Hujusmodi ergo Dei testimonium, non ad hoc solum respicit quod per se lux bona est et jucunda cerntalibus, bonam dixit. Et separavit Deus inter lucem et tenebras, id est incom
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ olei asꝑgine ꝑspicuũ sibi ꝓfun¬
dum maris efficiunt: sic rerũ
conditor ds sui oris afflatu iocũ¬
ditatẽ lucis mundo repente ꝑ¬
hibuit. fiat lux dixit ds: confe¬
stimq p̾ceptio fuit opꝰ ⁊ facta
natura ÷ qua nichil uoluptuosus
infruendo cogitationi pot̾it su¬
bire mortalium. S  si qñ uocẽ
sermonẽq uł p̾ceptionẽ dĩ dici¬
mꝰ. debes adu̾tere ñ intentione
motuq corporis uocẽ reddentis
sonũ quempiã destinari. nec ae-¬
rem lingua u̾beratũ sermonẽ.¬

Expanded text:
qui olei aspergine perspicuum sibi profunqui olei aspergine perspicuum sibi profundum maris efficiunt, sic rerum conditor Deus sui oris afflatu, jucunditatem lucis, mundo repente constituit. Fiat lux, dixit Deus: confestimque praeceptio fuit opus, et facta natura est, quia nihil voluptuosius in fruendo cogitationem poterit subire mortalium. Sed et si quando vocem sermonemque, vel praeceptionem Dei dicimus, debes advertere non intentione motuque corporis vocem reddentis sonum quempiam destinari, nec aerem lingua verberatum, es
Abbreviated transcription (Latin):
pariut qͥ erat int̾im̃ celatꝰ a dño:
tanta q etꝰ pulcͥtudo ꝑclaruit. qnͣ¬
tã nunc etiã testificat᷑ aspectus.
Aer aũ illustratꝰ ex ea luce que
sibi erat amixta. acutãq pene¬
tracionẽ ꝓprii sulgoris ubiq ꝑ
om̃s suos terminos intendebat᷑
Sur̃sũ it echer erat celoq uicmꝰ
latitudine aũ boreales simul
⁊ australes. eoasq partes ñeoñ
n occiduas contingebat qͥpꝑe
cuiꝰ natura lucida ÷ atq ꝑspicua:
ꝓpter qͦd nullas moras tempori
lux ꝑ eum cõmeans sustinebat.
Sicut᷑ it obtutꝰ nr̃os sine ullo mo-¬
mento cemporis aer mox ad
ea dirigit que uident᷑: ita lucis
accessũ uelorit̾ ⁊ omni celerita¬
te ꝑceptũ ꝑ om̃s fines sue com¬
plexionis infudit. Ether qͦq
uenustiꝰ inluminatũ efficitur
n aque splendidiores apparent.
ñ solũ qͥa lucis candore lustͣnt᷑
s etiã reꝑcussione eiꝰ emicantes
clariorẽ reddunt aeris effigiem.
ta omnia uox diuina grata ⁊
honesta ꝯstituit. Nam sicut hi

Expanded text:
it, qui erat interim celatus a Domino; tantaque ejus pulchritudo perclaruit, quantam nunc etiam testificatur aspectus. Aer autem illustrabatur ex ea luce quae sibi erat admixta, acutamque penetrationem proprii fulgoris, ubique per omnes suos terminos intendebat. Sursum enim aetheri erat coeloque vicinus; latitudine autem boreales simul et australes, eoasque partes, necnon et occiduas contingebat, quippe cujus natura lucida est atque perspicua, propter quod nullas moras aut tempora lux per eum commeans sustinebat. Sicut enim obtutus nostros, sine ullo momento temporis, aer mox ad ea dirigit quae videntur; ita lucis accessum velociter, et omni celeritate perceptum, per omnes fines suae complexionis infudit. Aether quoque venustius illuminatum efficitur, et aquae splendidiores apparent, non solum quia lucis candore lustrantur, sed etiam repercussione ejus emicantes, clariorem reddunt aeris effigiem. Ita omnia vox divina, grata et honesta constituit. Nam sicut hi
Abbreviated transcription (Latin):
ciosa substantie. urgiaq sibi sem¬
pit̾na parentia ut pote mutuis
int̾ se pugnandi ꝯtentionibꝰ obli¬
gata. quoꝵ si unũ suꝑauerit: sine
dubio ꝯtraria pars deuicta con-¬
sumet᷑. Quod si semꝑ eqͥperare ma-¬
litiã bonitate uoluerint: ieffa-¬
bilem rebus ꝯflictũ corruptelãq
subitient. mͦ suꝑantibꝰ iniuicẽ se par¬
uident᷑ funditꝰ int̾isse: Sinaũ quod
dicere nefas÷: miror quomͦi non
fugiunt tã sacrilegã blasphemiã
ꝓferentes. S nos malitiã nascendi
pͥncipiũ ado ñ accepisse hac ratio¬
ne firmamꝰ: qr nichil eoꝵ que sibui
ꝯtͣria sunt potest sui qͥppiam ge-¬
nerare dissimile. Neq it uel ex
uita mortis origo ꝓcessit. uł tene¬
bras ꝯstat a luce formatas. uel ex
egͥtudine sanitatẽ: s in affectuͣm
mutationibꝰ semꝑ ex ꝯtrariis ad
contͣria tͣnslationes efficiunt᷑. ĩ na¬
tiuitatibꝰ uͦ ñ ex ꝯtrariis s ex simili¬

Expanded text:
ciosa substantiae, jurgiaque sibi semciosa substantiae, jurgiaque sibi sempiterna parientia; ut pote mutuis inter se pugnandi contentionibus obligata. Quorum si unum superaverit, sine dubio contraria pars devicta consumitur. Quod si semper aequiparare malitiam bonitati voluerint; incessabilem rebus conflictum corruptelamque subjicient, modo superantibus invicem se parvideatur funditus interiisse? Sin autem, quod dicere nefas est, miror quomodo non fugiunt, tam sacrilegam blasphemiam proferentes. Sed nos malitiam nascendi principium a Deo non accepisse hac ratione firmamus, quia nihil eorum quae sibi contraria sunt, potest sui quidpiam generare dissimile. Neque enim vel ex vita mortis origo processit, vel tenebras constat a luce formatas, vel ex aegritudine sanitatem; sed in affectuum mutationibus semper ex contrariis ad contraria translationes efficiuntur. In nativitatibus vero non ex contrariis, sed ex simili
Abbreviated transcription (Latin):
Inuisibilis inqͥt erat t̾ra. Cur
Quia uidelicet suꝑiecta illa fu̾at
abissus. Abissi aũ qͥ ÷ intellectꝰ.: Aqͣ
nimia: infinitũ habens ꝓfundũ.
S scimꝰ inqͥunt multa corpora etiã
ꝑ aqm lucidam plerũq spectari.
Quomͦ gͦ tunc nulla pars t̾re per
aqͣs ostendebat᷑. Qm lumine care¬
bat: nobscuritas erat adhuc suꝑ-¬
fusus aqͥs aer. Nam cũ radii solis
aqm penetͣuerint calculos eos qui
habent᷑ in altũ sepe ꝓspicimꝰ: quod
e̾te nullomͦ fieri nocte potest. Cau¬
sa gͦ ut ess t̾ra inuisibilis: suꝑiecti¬
o fuit aqͣrum. Dicit it abissũ fuisse qͥ
retardat aspectũ: ⁊ ipsa abissus ouis¬
curata erat. Ergo nec abissũ contͣ¬
riarũ uirtutũ multitudinẽ ut
quidã falso disputant. nec tenebra-¬
rũ pͥncipalem qͣndam malignãq
substantiã bonitatiq repugnantẽ
esse dicimꝰ. Duo it ꝓposita sibi ꝑ con¬
trarietatẽ necesse ÷ alt̾ne fore ꝑni-¬

Expanded text:
Invisibilis, inquit, erat terra. Cur? Invisibilis, inquit, erat terra. Cur? quia videlicet superjecta illi fuerat abyssus. Abyssi autem qui est intellectus, aqua nimia infinitum habens profundum. Sed scimus, inquiunt, multa corpora etiam per aquam lucidam plerumque spectari. Quomodo ergo tunc nulla pars terrae per aquas ostendebatur? quoniam lumine carebat, et obscuratus erat adhuc superfusus aquis aer. Nam cum radii solis aquam penetraverint, calculos eos qui habentur in altum saepe prospicimus: quod certe nullo modo fieri nocte potest. Causa ergo ut esset terra invisibilis, superjectio fuit aquarum. Dicit enim abyssum fuisse, qui retardaret aspectum: et ipsa abyssus obscurata erat. Ergo nec abyssum contrariarum virtutum multitudinem, ut quidam falso disputant, nec tenebrarum principalem quamdam malignamque substantiam, bonitatique repugnantem esse dicimus. Duo enim proposita sibi per contrarietatem, necesse est alternae fore perni
Abbreviated transcription (Latin):
do quo nate sunt int̾precant᷑ .i.
aerẽ quendã obscuratũ uł locũ
int̾iectione alicuiꝰ corporis obscu¬
ratũ. s uͥtutem dicunt malignã.
uł potiꝰ ipsam malitiã. habent̾em
ex semet ipsa pͥncipiũ. adu̾sariã
bonitati di: ⁊ hauc asserunt te¬
nebrarũ esse naturã. Si it ds lu¬
men ÷ inqͥunt. sine dubio repug.¬
nans ei uirtꝰ obscuritas ÷. scđm
rationẽ sensus ñ ex alio qͦdam
mutuata substantia. s est mali-¬
tia sui genitͥa. labes animarum.
mortis effectrix ꝓbitati ꝯtraria
qͣm ⁊ subsistere. iꝰ a do factã esse.
ꝯtendunt. Ex hoc gͥ qͥd ñ impiũ
⁊ ꝓfanũ dognia fingat᷑. Qui non
lupi raptores di lamantes gͤgem
dm̃ ex hac uoce sum̾tes exordiũ
simplicibꝰ animabꝰ obripiant:
Hinc marcionis ⁊⁊ ualentini et
execrabilis manicheoꝵ secta ma
gius a u̾itate secedis o ħo culpas
ipse tͥ ꝑditionis exqͥreni. cũ uł
sermo simplex ⁊ omnibꝰ planus.

Expanded text:
do quo natae sunt interpretantur, id est do quo natae sunt interpretantur, id est aerem quemdam obscurum, vel locum interjectione alicujus corporis obscuratum; sed virtutem dicunt malignam, vel potius ipsam malitiam habentem ex semetipsa prinicipium, adversariam bonitati Dei, et hanc asserunt tenebrarum esse naturam. Si enim Deus lumen est, inquiunt, sine dubio repugnans ei virtus obscuritas est secundum rationem sensus, non ex alio quodam mutuata substantiam, sed est malitia sui genitrix, labes animarum, mortis effectrix, probitati contraria, quam et subsistere, et a Deo factam esse contendunt. Ex hoc igitur quod non impium et profanum dogma fingatur? Qui non lupi raptores, dilaniantes gregem Domini, ex hac voce sumentes exordium, simplicibus animabus obripiant? Hinc Marcionis et Valentini, et exsecrabilis Manichaeorum secta gius a veritate secedis, o homo, causas ipse tibi perditionis exquirens, cum sit sermo simplex et omnibus planus?
Abbreviated transcription (Latin):
huiꝰ maris natura deflux̾at. Ob ħ
gͦ non solũ inuisibilis t̾ra s eciã mi¬
composita nominat᷑. licet ⁊̃ nc̃ aqͣ¬
rũ habundantia impedim̾to est
t̾re qͦ minꝰ fructirũ copia ministre-¬
tur. Hec gͦ causa extitit ut nec ui¬
deri possit arida: ⁊ haberet᷑ in com-¬
posita. Siqͥdẽ t̾re compositio suus
ut diximꝰ naturalis ornatꝰ .i. segetes
in planitie fluctuantes. nec ñ pͣta
uirentia uarioq floꝵ colore splen¬
dentia colles ub̃rimi. montiũq u̾ti¬
ces arborib excelsis opaci. quoꝵ ii
nichil habebat t̾ra. parturiens ad¬
huc natiuitatẽ cunctoꝵ ꝓpt̾ insitã
sibimet a creatore uͥtutem. S ⁊
tempꝰ expectabat ut p̾ceptione di¬
uina conceptꝰ suos ꝓferret ad lu¬
cẽ: Lerant inqͥt tenebre suꝑ abis¬
sum. Rursũq alie fabularũ occasi¬
onres n infandoꝵ sigm̾itoꝵ danitur
his qͥ ad arbitriũ suũ detorquent
u̾ba scͥpture. Cenebras it ñ eo mo¬

Expanded text:
humoris natura defluxerat. Ob hoc humoris natura defluxerat. Ob hoc ergo non solum invisibilis terra, sed etiam incomposita nominatur. Licet etiam nunc aquarum abundantia impedimento est terrae, quominus fructuum copia ministretur. Haec ergo causa exstitit, ut nec videri possit arida, et haberetur incomposita. Si quidem terrae compositio est suus, ut diximus, naturalis ornatus, id est, segetes in planitie fluctuantes, nec non prata virentia, varioque florum colore splendentia, colles uberrimi, montiumque vertices arboribus excelsis opaci, quorum nihil habebat terra, parturiens adhuc nativitatem cunctorum propter insitam sibimet a creatore virtutem: sed tempus exspectabat, ut praeceptione divina conceptus suos proferret ad lucem. 4. Et erant, inquit, tenebrae super abyssum. Rursusque aliae fabularum occasiones, et infandorum figmentorum dantur his qui ad arbitrium suum detorquent verba Scripturae. Tenebras enim non eo mo
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑ his actenꝰ. Ad illa uͦ quec̃. ꝓpo¬
sumꝰ reu̾tam᷑. Terra uͦ erat in¬
uisibilis .⁊ in composita. Cũ di¬
cer& in pͥncipio fecit ds celum
quedam de illis pͥncipalib pro¬
create sunt. que omnia ut pote
mundi ꝯsũmatoria simul sine
dubio ꝓcesserunt. S historicus
hec ꝯsulto preteriit: ut nr̾m cor
acuer& ad industriam ex pauciᷤᷤ
occasionib capiendã. que facit nos
cogitantes inuestigare qͤ desunt.
Ergo qm minime de aqua dictũ
fuerat qͥa fecit eã. dixit aũ qͦd t̾ra ĩ¬
usibilis habebatur. tu tecu̾ reputa¬
re debebis quo tegmine t̾ra uelata
ñ apparebat. qm nec ignis abscon-¬
dere pot̾at. qͥ utiq lucidus potiꝰ qmͣ
tenebrosus ÷: nec aer oꝑire ciuius
c̾te natura ꝑspicua ÷. qͥꝑpe qͥ om̃iũ
rerũ speties liquido uisentib mani¬
festat. Reliquũ gͥ ut intelligam us
aqm fuisse fũmitati delluris obduc̃¬
lam. Nondũ it in sua ꝯceptacula

Expanded text:
super his hactenus; ad illa vero quae proposuper his hactenus; ad illa vero quae proposuimus revertamur: Terra autem erat invisibilis et incomposita. Cum diceret: In principio fecit Deus coelum passiones quaedam de illis principalibus procreatae sunt, quae omnia, ut pote mundi consummatoria, simul sine dubio processerunt. Sed historicus haec consulto praeteriit, ut nostrum cor acueret ad industriam ex paucis occasionibus capiendam, quae facit nos cogitantes investigare quae desunt. Ergo quoniam minime de aqua dictum fuerat quia fecit eam, dixit autem quod terra invisibilis habebatur, tu tecum reputare debebis quo tegmine terra velata non apparebat, quam nec ignis abscondere poterat, qui utique lucidus potius quam tenebrosus est, nec aer operire, cujus certe natura perspicua est: quippe qui omnium rerum species liquido visentibus manifestat. Reliquum est igitur ut intelligamus aquam fuisse summitati telluris obductam; nondum enim in sua conceptacula
Abbreviated transcription (Latin):
similis. ⁊ ex diu̾sitate compositꝰ
inuialabilib cuiꝰdã concordie
uinculis artatũ in unã societatẽ
compaginationẽ q deuinxit: ut
etiam illa que multũ a se positio¬
ne distabant. ꝑmixtione mutua
copulata credant᷑. Cesserit gͦ fa¬
bulosis figmentis de miserabili
suarũ cogitationũ sensu uͥtutem
mente in comp̾hensibilem ⁊ hu¬
manis sermonib ineffabilẽ cõ¬
trectare. Fecit ds celum n t̾ram:
ñ singła ex dimidia parte. s in¬
tegrum celum n integram t̾ram
.i. ipsam substantiam cũ spetie cõ¬
prehensam. Non it scẽmatum
ture. Nam respondeant nobis qͦ¬
modo sibi ꝯueniunt oꝑatrix dei
uirtus. ⁊ passibilis natura mat̾ie:
quarũ una quod subiectum est
solummͦ sine figura p̾stitit. alt̾a
scẽmatum peritiã possidens: or¬
dinauit oblata. ut utriq quod
deerat preberet ex alt̾o. conditori
quidem: ut haber& in quo poss
artis ostendere scientiam. ma¬
terie uͦ: ut informitate deposita
uultum sumer& spetiosũ. Sed

Expanded text:
compositus, inviolabilibus cujusdam concordiae vinculis arctatum, in unam societatem compaginationemque devinxit, ut etiam illa quae multum a se positione distabant, permixtione mutua copulata credantur. Cessent ergo fabulosis figmentis, ac miserabili suarum cogitationum sensu virtutem mente incomprehensibilem et humanis sermonibus ineffabilem contrectare. 3. Fecit Deus coelum et terram, non singula ex dimidia parte, sed integrum coelum et integram terram, id est ipsam substantiam cum specie comprehensam. Non enim schematum tor. Nam respondeant nobis quomodo sibi conveniunt operatrix Dei virtus et passibilis natura materiae, quarum una, quod subjectum est, solummodo sine figura praestitit; altera schematum peritiam possidens, ordinavit oblata, ut utrique quod deerat praeberetur ex altero, Conditori quidem, ut haberet in quo posset artis ostendere scientiam: materiae vero ut informitate deposita, vultum sumeret speciosum. Sed
Abbreviated transcription (Latin):
cõpetenter mentionẽ nominis
declarar&. nullũ q aliũ sp̃m dicᷤ¬
lum debemꝰ credere nͥ som̃ qui
beate ac uenꝰabilis tͥnitatis exple-¬
tor⁊: n⁊ huno sutellectũ capiens
manis : iubinde cominodũ cõ¬
tri repperies. Quomͦ gͦ hic sp̃s
aquis suꝑfe rebat᷑. dicã tꝰ ñ meũ
sertironẽ. s uiri euiꝰdã genere
siri qui tm̃ aberat a sapientia
scłari qntu uere doctrine pxi¬
mus habebat᷑. Dicebat it siroꝵ uo¬
cem facundoꝵ esse. ⁊ ꝓpter hebras¬
ce lingue cognitionẽ scripturarũ
magis sermonib indulsisse. Sensꝰ
militudinẽ galline cubantis uita¬
lem uͥtutem his que fouebantur
iniciens. Huiꝰmodiͣratio quod
dixit suꝑferebat᷑ sic int̾pretatꝰ
est .i. ad iuuiscandam aquarum
naturã compellebat. ex qͦ suffici¬
eter etiã illud qͦd a quibdã ualde
reqͥritur ad ꝓbari pocest: quia
iaturã luminis fabricauit ac
tenebras dispulit. merorõq dis¬
soluit: ⁊ omnẽ subito letã spetiẽ¬

Expanded text:
minis declararet: nullumque alium spiritum dictum debemus credere, nisi sanctum, qui beatae ac venerabilis Trinitatis expletor est, et hunc intellectum capiens, majus tibi subinde commodum conferri reperies. Quomodo ergo hic spiritus aquis superferebatur? dicam tibi non meum sermonem, sed viri cujusdam genere Syri, qui tantum aberat a sapientia saeculi quantum verae doctrinae proximus habebatur. Dicebat enim Syrorum vocem facundiorem esse, et propter Hebraicae linguae cognationem, Scripturarum magis sermonibus indulsisse. Sensusmilitudinem gallinae cubantis: vitalem virtutem his quae fovebantur injiciens. Hujusmodi ergo ratio quod dixit superferebatur, sic interpretatur, id est ad vivificandam aquarum naturam compellebat. Ex quo sufficienter etiam illud quod a quibusdam valde requiritur, approbari potest: quia naturam luminis fabricavit, ac tenebras dispulit, moeroremque dissolvit, et omnem subito l
Abbreviated transcription (Latin):
ars dolatoria pꝰmodũ ꝑcipiens
in ususq necessarios formans:
cõmoditatẽ nobis ñ paruã ꝯtulit.
Nam ⁊ remũ nautis ⁊ agͥculto¬
rib uentilabrũ: ⁊ bellatorib has¬
tam dedit. Deus aũ pͥusqm ficreq̃
que uident᷑ omnia mente cõplexꝰ.
uolensq in natiuitatẽ ꝓducere
que ñ erant: consid̾auit qualis
mundꝰ esse deberet. eiꝰq spetiei cõ¬
gruã mat̾iam congen̾auit. Icelo
qͥdem deputauit decentẽ sibi na-

Expanded text:
ars dolatoria postmodum percipiens, ars dolatoria postmodum percipiens, in ususque necessarios formans, commoditatem nobis non parvam contulit. Nam et remum nautis, et agricultoribus ventilabrum, et bellatoribus hastam dedit. Deus autem, priusquam fierent quae videntur, omnia mente complexus, volensque in nativitatem producere quae non erant, consideravit qualis mundus esse deberet, ejusque speciei congruam materiam congeneravit. Et coelo quidem deputavit decentem sibi na
Abbreviated transcription (Latin):
spetie. Nam materia ÷ que ex¬
trinsequs ad sumit᷑. speties que
ex arte ꝓducitur: ꝑ fectio autẽ
est que ex utro q componit᷑ .i.
de spetie atq materia. Sic opi¬
nant᷑ ⁊ de diuina oꝑatione sc̃e¬
ma quidẽ mundo de sapientia
conditoris allacũ. mat̾iam̃ i
extrinsecus creauisse subiectã:
atq ita uniu̾sum mundũ esse
constructũ qͥ substantiã qͥdẽ¬
possidet aliunde quesitã. scema
uͦ ⁊ figurã ex di uͥtute ꝑceptam.
Hinc illis datur occasio negandi
causis dm̃ preesse mundanis: ⁊ tã¬
qm stipis alicuiꝰ rerũ geniture
porcionẽ exiguã contulisse: mi¬
nime ualentes ꝓꝓter intellectus
mopiam ad culmen respicere
ueritatis. nec considerarunt qͥa
hic quidem ars pꝰ mat̾iam noscit᷑
adhibita uite gr̃ã alispesande. Nã
lana quidẽ fuit anterior: texendi
autẽ usus pꝰea reꝑtus ÷: ut id quod
ꝑ naturã minꝰ fuerat suppleretur
ex arte. lignũ quoq priꝰ fuit: qͦd

Expanded text:
specie: nam materia est quae exspecie: nam materia est quae extrinsecus assumitur, species quae ex arte producitur, perfectio autem est quae ex utraque componitur, id est de specie atque materia: sic opinantur et de divina operatione, schema quidem mundo de sapientia conditoris allatum, materiam vero extrinsecus creatori fuisse subjectam: atque ita universum mundum esse constructum, qui substantiam quidepossidet aliunde quaesitam, schema vero et figuram, ex Dei virtute perceptam. Hinc illis datur occasio negandi, causis Deum praeesse mundanis, et tanquam stipis alicujus rerum geniturae portionem exiguam contulisse: minime valentes, propter intellectus inopiam, ad culmen respicere veritatis. Nec considerarunt quia hic quidem ars post materiam noscitur adhibita, vitae gratia dispensandae. Nam lana quidem fuit anterior, texendi autem usus postea repertus est, ut id quod per naturam minus fuerat suppleretur ex arte; lignum quoque prius fuit, quod
Abbreviated transcription (Latin):
norib. ⁊ hisdem quib ille pͥ¬
uilegiis dͥigna censebit᷑. Quo qͥd
sit nefandiꝰ ac sceleratiꝰ. qmͣ ut
res confusa penitꝰq deformis pa¬
ri dignitate predita iudicetur
qua sapiens ⁊ potens nimiũq
bonꝰ n omniũ conditor d̾e: De iñ
si tanta est ut omnẽ diuinam
possit capere disciplinã. nichilo¬
minꝰ eiꝰ substantiã dĩ uidebunt᷑
potentie coequare: si tn ualet
tellus cunctam ꝑ se di sapientiã
metiri. sinautẽ minor est mat̾ia
dune potentie: ⁊ sic in atrocio¬
rem blasphemiã eoꝵ sermo du¬
cetur. qͥppe qui ꝓꝓter inopiam
mat̾iae. in efficacem ⁊⁊ ociosũ in
suis oꝑib dm conant᷑ asserere.
qͦs quidem humane nature talia
sentire coegit indigentia: sane
qm̃ apud nos ars una queq er¬
ga aliqͣm adhibita mat̾iam exer¬
cetur sicut fabrilitas circa ferrũ.
carpentaria circa lignũ. ⁊ in hiᷤ
aliud ÷ quod subiaceat aliud spe¬
ties. aliud quod formatur. ex

Expanded text:
noribus, et iisdem quibus ille prnoribus, et iisdem quibus ille privilegiis digna censebitur. Quo quid sit nefandius ac sceleratius, quam ut res confusa penitusque deformis, pari dignitate praedita judicetur qua sapiens et potens nimiumque bonus et omnium conditor Deus? Deinde si tanta est ut omnem divinam possit capere disciplinam, nihilominus ejus substantiam Dei videbuntur potentiae coaequare, si tamen valet tellus cunctam per se Dei sapientiam metiri. Sin autem minor est materia divinae potentiae, et sic in atrociorem blasphemiam eorum sermo ducetur; quippe qui propter inopiam materiae, inefficacem et otiosum in suis operibus Deum conantur asserere, quos quidem humanae naturae talia sentire decepit indigentia. Sane quoniam apud nos ars unaquaeque erga aliquam adhibitam materiam exercetur, sicut fabrilitas circa ferrum, carpentaria circa lignum, et in his aliud est quod subjacet, aliud species, aliud quod formatur ex
Abbreviated transcription (Latin):
potest carnalib comp̾hendi sic̃
mens nr̃a. uel illud quod natura
quidem cerni potest. s ꝓpter
obductũ sibi uelamentũ corporiᷤ
alicuiꝰ abscondit᷑: sicut ferrũ qͦd
in ꝓfundo iacet. Hac itaq ratione
nunc inuisibilem t̾ram dictam
esse putandũ est: ut pote que aqͣ¬
rũ suꝑficie tegebatur. deinde qͥa
nec dum luce constituta mirũ
non ÷ si haberet᷑ inussibilis. cũ
aer ipse splendore carens esset
obscurus. S obtrectatores ue-¬
ritatis sensu ꝓprio seripturas
minime consequentes ad suũ¬
q arditriũ interp̾tationem
trahentes: earũ mat̾iam reru̾
dicit huiꝰcemodi u̾ba monst¬
ri. que quasi natura inusibilis
⁊ incomposita atq informis
erat n omni specie scemateq
pͥuata: qm assumptam artifex
ꝓ sua sapientia conformauit.
atq ita ꝑ eam omnia que ui¬
dent᷑ effecit. Quã si dix̾imꝰ inge¬
nitam: sine dubio coequarid̾o
in ꝓmerendis estrmatur ho¬

Expanded text:
potest carnalibus comprehendi, sicut potest carnalibus comprehendi, sicut mens nostra, vel illud quod natura quidem cerni potest, sed propter obductum sibi velamentum corporis alicujus absconditur, sicut ferrum quod in profundo jacet. Hac itaque ratione nunc invisibilem terram dictam esse putandum est, ut pote quae aquarum superficie tegebatur. Deinde quia necdum luce constituta, mirum non est si haberetur invisibilis: cum aer ipse splendore carens esset obscurus. 2. Sed obtrectatores veritatis, sensu proprio Scripturas minime consequentes, ad suumque arbitrium interpretationem trahentes earum, materiam rerum dicunt per hujuscemodi verba monstrari, quae quasi natura invisibilis et incomposita atque informis erat, et omni specie schemateque privata, quam assumptam artifex pro sua sapientia conformavit, atque ita per eam omnia quae videntur effecit. Quam si dixerimus ingenitam, sine dubio coaequari Deo cum in promerendis aestimatur ho
Abbreviated transcription (Latin):
pari honore constructis. celiꝰ
quidem ꝑfectũ fuerat: tellis
uͦ in composita est. Aut quia
omnino cause fuit quo minꝰ
ꝑfirerȩtur: ⁊ inuisibilis non
esset. Igitur t̾re plena compo¬
sitio est. ꝓꝓria fecunditas .÷
uniłisarũ germmatio plan
n alia que paulo pꝰ diumno i su
ꝓgenita decorauere cellurem
Quoꝵ quia ñ tum aliqͥd extit̾at.
merito eam sermo seripture
in compositam nominauit.
Hec aũ etiã de celo imꝑfecto
rite dicemꝰ qm̃ nec ipsũ ꝓpri¬
um sumpsisset ornatũ qͦspe
quod mimme solis adhuc n
lune fuerat fulgore lustra¬
tũ: nec choris siderũ corona¬
tũ. Ita ñ uideberis a ueritate
deflectere si eciã celũ in com¬
positũ dixeris: t̾rã autem
inuisibilem ob duas causas.
aut quia nec dũ spectator eiꝰ
homo ꝓcesserat. aut qͥa sub
aquis que tunc ei suꝑerant latess
nullomͦ cernebatur. Nondũ it
aque congregate fuerant in ꝓpͥis
conceptaculis: quas in unu colłas
bile itaq est. uł quod ocłis non

Expanded text:
pari honore constructis, coelum quidem perfectum fuerat, tellus vero adhuc incomposita est? Aut quid omnino causae fuit, quo minus perficeretur, et visibilis non esset? Igitur terrae plena compositio est propria fecunditas, id est universarum germinatio plantet alia quae paulo post divino jussu progenita, decoravere tellurem. Quorum quia nondum aliquid exstiterat, merito eam sermo Scripturae incompositam nominavit. Haec autem etiam de coelo imperfecto rite dicemus, quoniam nec ipsum proprium sumpsisset ornatum, quippe quod minime solis adhuc et lunae fuerat fulgore lustratum, nec choris siderum coronatum. Ita non videberis a veritate deflectere, si etiam coelum incompositum dixeris. Terram autem invisibilem dixit ob duas causas, aut quia necdum spectator ejus processerat homo, aut quia sub aquis, quae tunc ei supererant, latens, nullo modo cernebatur. Nondum enim aquae congregatae fuerant in propriis conceptaculis, quas in unum posteabile itaque est, vel quod oculis non
Abbreviated transcription (Latin):
utiq de tellure nascunt᷑. Et ÷ mi¬
rũ quomͦ dũ in memoratis abs¬
trusa ⁊ flamia corꝑibꝰ. habetur
innaria. cũ uͦ fuerit extrinsecus
elicita: deuorat eam materiã inqͥ
fuerat custodita. Aquarũ quoq
naturã uenis subesse t̾rarũ fosso¬
res indicant puteoꝵ. quibꝰ etiã
aerem esse ꝑmixtũ ex eo cognos¬
cer̾e possumꝰ. quod cũ fuerit hu¬
mectata cellus. ⁊ temperiem soliᷤ
acceperit. mox uapores exhalat.
largissimos. Deinde si naturalit̾
secdem suꝑiorẽ celum sortitũ est
t̾ra uͦ habet᷑ inferior. ob hoc qͥa
que leuiora sunt ferunt᷑ ad celũ
que autẽ grauia sunt deuehunt᷑
ad t̾ram. contraria autẽ sibi st̃
inferna ⁊ suꝑna. qͣd dicendum ÷
nͥ quia ille qui res disiunctissĩ¬
mas p̃cepti societate conunexit.
etiã ea que mediꝰ utriꝰq elementi
locus amplectit᷑ suo dispensauit
arbitrio: Non gͦ queras. de si¬
gulis rationẽ. s illa quoq que

Expanded text:
utique de tellure nascuntur. Et est miutique de tellure nascuntur. Et est mirum quomodo dum in memoratis abstrusa est flamma, corporibus habetur innoxia, cum vero fuerit extrinsecus elicita, devorat eam materiam in qua fuerat custodita. Aquarum quoque naturam venis subesse terrarum fossores indicant puteorum: quibus etiam aerem esso permixtum ex eo cognoscere possumus, quod cum fuerit humectata tellus, et temperiem solis acceperit, mox vapores exhalat largissimos. Deinde si naturaliter sedem superiorem coelum sortitum est, terra vero habetur inferior; ob hoc quia quae leviora sunt feruntur ad coelum, quae autem gravia sunt devehuntur ad terram. Contraria autem sibi sunt inferna et superna. Quid dicendum est, nisi quia ille qui res disjunctissimas praecepti societate conjunxit, etiam ea quae medius utriusque elementi locus amplectitur, suo dispensavit arbitrio? Non ergo quaeras de singulis rationem, sed illa quoque quae
Abbreviated transcription (Latin):
pͥncipio fecit dłs .i. ñ causam p̾sti¬
tit. ut ess solicm: s fecit ut bonus
utilẽ. ut sapiens optimũ: ut potẽs
maximũ. Cũ it dicit quia fecit:
quendã sine dubio declarat arti¬
ficem: qui singłoꝵ compositione
menbroꝵ ꝑ omnia ꝯuenientem
sibimet ⁊ ꝯgruũ formauit mun¬
dũ. In principio fecit di celum ⁊
tram. Ex duobꝰ gͥ sumimatibꝰ ele¬
mentis omniũ substantiã desig¬
nat extructã. celo quidẽ pͥuile¬
gia digniora contribuens t̾ram¬
uͦ sed̾o in creaturarũ loco ꝯstitu¬
ens: ⁊ si qͥd aliud est. mediũ cum
pͥncipalib istis una ꝑfectũ est.
Ita qmuis nichil de aere uel igne
uel aqua dictum sit: te tñ prudẽ¬
cia ꝓpria necesse ÷ intelligere pͥmo
quidẽ quia omnia in omnibꝰ sunt
ꝑmixta. Siqͥdem aqm ⁊ acrem
ignẽ: t̾re obherere cercissimũ est.¬
N Nami ⁊⁊ ex feero ⁊ ex lapidib
ignis ꝑ fricationẽ solet excuti: qͦ

Expanded text:
principio fecit Deus, id est non causam praestiprincipio fecit Deus, id est non causam praestitit ut esset solum, sed fecit ut bonus utilem, ut sapiens optimum, ut potens maximum. Cum enim dicit: Quia fecit, quemdam sine dubio declarat artificem, qui singulorum compositione membrorum, per omnia convenientem sibimet et congruum formavit mundum. In principio fecit Deus coelum et terram. Ex duobus igitur summatibus elementis, omnium substantiam designat exstructam: coelo quidem privilegia digniora contribuens, terram vero in secundo creaturarum loco constituens; et si quid alius est medium, cum principalibus istis una perfectum est. Ita quamvis nihil de aere, vel igne, vel aqua dictum sit: te tamen prudentia propria necesse est intelligere. Primo quidem, quia omnia in omnibus sunt permixta. Siquidem aquam, et aerem, et ignem terrae cohaerere certissimum est: nam et ex ferro et ex lapidibus ignis per fricationem solet excuti: quae
Abbreviated transcription (Latin):
chil reliqui est: nec ultra uidentib
demonstrat᷑. EIam saltationis ⁊
cantuũ nullus exitus ÷: s in sem&¬
ipsam oꝑatio coca ꝯsumit᷑. In artĩ¬
bus uͭ factricib etiã si labor actꝰq
cessauerit: manifestũ tanten est opꝰ
ñ fuerit. ratio tñ artis ipsiꝰ appa¬
ret. Bossumꝰq de oꝑe ꝯspectorpe¬
ritiam cuiꝰq artificis ad mirari.
Ergo ut cercũ fier& qͥa mundꝰ arte
expositꝰ. quatinꝰ ꝑ eum fabrit᷑atoriᷤ
sui sapĩa nosceretur: ñ alia uoce
moyses est locutꝰ. s dixit in pͥnci¬
pio fecit ds: non construxit aut
composuit s fecit: qͣmuis ñ nulli
eoꝵ qui uana opinionẽ preitenti
sunt sempit̾num inundũ cũ dõ
esse dicentes. nullo mͦ ab ipso factũ
concesserunt. s tanqm obumbra¬
tionẽ qnͣdam uirtutis esse diuine.
ferunt i eũ sponte compositum.
sicut ex corꝑe umbram. uel ex
luce fulgorem. uolens itaq husꝰ¬
modi errorẽ ꝓpħa corrigere hac

Expanded text:
hil reliqui est, nec ultra videntibus hil reliqui est, nec ultra videntibus demonstratur. Nam saltationis et cantuum nullus exitus est: sed in semetipsam operatio tota consumitur. In artibus vero factricibus, etiamsi labor actusque cessaverit, manifestum tamen est opus n fuerit, ratio tamen artis ipsius apparet, possumusque de opere conspecto peritiam cujusque artificis admirari. Ergo ut certum fieret quia mundus arte expositus, quatenus per eum fabricatoris sui sapientia nosceretur: non alia voce Moyses usus est, sed dixit: In principio fecit Deus. Non construxit aut composuit, sed fecit. Quamvis nonnulli eorum qui vana opinione praeventi sunt, sempiternum mundum cum Deo esse dicentes, nullo modo ab ipso factum concesserunt, sed tanquam obumbrationem quamdam virtutis esse divinae. Ferunt enim eum sponte compositum, sicut ex corpore umbram, vel ex luce fulgorem. Volens itaque hujusmodi errorem propheta corrigere, hac
Abbreviated transcription (Latin):
fortasis aũ ꝓpter celeritatẽ crea¬
ture que sine ullo momento
temporis est constructa dictũ
est in pͥncipio fecit: qm̃ in diui¬
dua quedam res÷: n indistin¬
cta pͥncipiũ. Sicut it iniciũ uie
nec dũ uia ÷: ⁊ initiũ domus
nec dam domꝰ÷ sic ⁊ temporis
gua pars temporis. Quol si re¬
pugnans forte qͥspiam pͥncipiũ
dixerit esse tempus. sciat hoc esse
Aiisurũ in multiplices porcio¬
nes .i. in pͥmam mediam ⁊ extre¬
qͣuerere: ridiculum penitꝰ ⁊ in
ditur porciones. Ergo ut doce¬
rem simul cũ cłi uoluntate mun¬
dũ sine tempore substitisse: ai¬
Ait in pͥncipio fecit. Quã rẽ cer¬
ti int̾preces planiꝰ exponentes. di¬
xerunt. Sum matim fecit đs: .i.
breui subitoq. Igitur suꝑ pͥncipio
pauica de multis hacꝰtenꝰ disseuse
lant᷑. alie contemplatorie: ⁊ ꝯtem¬
platoriarũ quidem finis ÷. sola
mentis intentio. negotialiũ aũt̃
motꝰ ipse corꝑis. qui cũ desierit ni¬

Expanded text:
Fortassis autem propter celeritatem creaFortassis autem propter celeritatem creaturae, quae sine ullo momento temporis est constructa, dictum est: In principio fecit; quoniam individua quaedam res est, et indistincta, principium. Sicut enim initium viae necdum via est, et initium domus, necdum domus est: sic et temporis  nec exigua pars temporis. Quod si repugnans forte quispiam principium dixerit esse tempus, sciat hoc esse divisurum in multiplices portiones, id est in primam, mediam et extrequaerere ridiculum penitus et iditur portiones. Ergo ut doceremur simul cum Dei voluntate mundum sine tempore substitisse, dixit: In principio fecit. Quam rem certi interpretes planius exponentes, dixerunt: Summatim fecit Deus, id est brevi subitoque. Igitur super principio pauca de multis hactenus disseruislantur, aliae contemplatoriae, et contemplatoriarum quidem finis est sola mentis intentio, negotialium autem motus ipse corporis: qui cum desierit, ni
Abbreviated transcription (Latin):
co pͥncipio considera si non p̃sens
uox omnib significatis accõmoda
est. Ienĩ ex eo tempore quo mun¬
di cepit institutio possibile tibi est
discere si de p̾sentib ad p̃terita re¬
padanda pͥncipalem diem mun-
dane inquiras unde tempori mo¬
tus pͥmus accesserit: qͥeinde quia
uelut sedes & repagula quedam
celum t̾raq fundata sunt: n q
est artifex u̾bum quod decoratio¬
nem omniũ que uidentur effe¬
cit: sicut uox relati monstrat
initii. ⁊quia ñ sine ratione uel
frustra formatus est mundus
quippe qͥ utilem necessariumq
reb ess exitũ prebiturꝰ: sicut re¬
uera ammoꝵ rationabiliũ sicut
diximꝰ magisteriũ ndiuine no¬
tionis eruditionẽ ꝑ uisibilia hec
⁊ insensibilia tribuit menti nr̃e:
regens nos ut ita dixerim manuqͦ
facilius inuisibilia contemplem᷑
sicut dicit apłs: quia in uisibilia
eiꝰ a mundi compositione ꝑ ea qͦ
facta sunt intellecta conspiciunt᷑

Expanded text:
to principio, considera si non praesens to principio, considera si non praesens vox omnibus significatis accommoda est. Etenim ex eo tempore quo mundi coepit institutio, possibile tibi est dicere, si de praesentibus ad praeterita repedando, principalem diem mundanae creationis inquiras: unde tempori motus primus accesserit. Deinde quia velut sedes et repagula quaedam, coelum terraque fundata sunt; et quia est artifex Verbum, quod decorationem omnium quae videntur effecit, sicut vox relati monstrat initii: et quia non sine ratione, vel frustra formatus est mundus. Quippe qui utilem necessariumque rebus esset exitum praebiturus, si revera animorum rationabilium, sicut diximus, magisterium, et divinae notionis eruditionem, per visibilia haec et sensibilia tribuit menti nostrae regens nos, ut ita dixerim, manu, quo facilius invisibilia contemplemur, sicut dicit Apostolus: Quia invisibilia ejus, a mundi compositione per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur .
Abbreviated transcription (Latin):
structione nos edocens in pͥnci¬
pio fecisse dm. Principiũ aũ est
quod ad tempiis ꝑtinet. ñ quod
ad antiquitacem respicit: que ÷
omnib rebus anterior. Ergo
ñ scd̾m eam dixit in pͥn¬
cspio fecit ds: s pꝰ illa in¬
uisibili ⁊ intelligibili initiũ ge¬
nerationis eoꝵ que cermintur
sensu q comprehendunt᷑ enarrat.
Dicitur quidem pͥncipiũ ⁊ pͥma
motio: sicut principium ⁊ rects
dum. Dicitur etiã pͥncipium eius
rei que fuit ex aliqua subsistente
materia. sicut in domib funda¬
mentũ. in nauib carina: ⁊ scd̾m
quod dictum est: initium sapĩe
timor dñi. Ecenĩ tamqm muni¬
mentũ. ⁊ fulcimentũ quõdã ad
ficł̃i firmitatem: p̃fertur scum
timore religio. S ⁊ structibili¬
um oꝑm pͥma pars pͥncipium
nuncupatur: sicut sapientia
beseleel erga tab̾naeula decus.
Actuum quoq fit plerũq pͥn¬
finis ille habetur qui in ꝓmissio¬
nib est locatus. Tociens gͦ nomini¬

Expanded text:
structione nos edocens, in princistructione nos edocens, in principio fecisse Deum. Principium autem est quod ad tempus pertinet, non quod ad antiquitatem respicit, quae est omnibus rebus anterior. Ergo ndum eam dixit In principio fecit Deus, sed post illa invisibilia et intellectibilia initium generationis eorum quae cernuntur, sensuque comprehenduntur, enarrat. Dicitur quidem principium, et prima motio: sicut principium recti itdum. Dicitur etiam principium ejus rei quae fit ex aliqua subsistente materia, sicut in domibus fundamentum, in navibus carina, et secundum quod dictum est: Initium sapientiae timor Domini . Etenim tanquam munimentum et fulcimentum quoddam ad fidei firmitatem, praefertur semper cum timore religio. Sed et structibilium operum prima pars principium nuncupatur: sicut sapientia Beselehel erga tabernaculi decus. Actuum quoque fit plerumque prinutum, finis ille habetur, qui in promissionibus est locatus. 6. Toties igitur nomina
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑ duci rebus hunc mundũ
qui est p̃cipue castigatio n doctͥ¬
na humanoꝵ animoꝵ. deinde
cunctis que oriuntur noccidut᷑
oportunũ domicilium: tunc eciã
discursio temporis simul cũ ipso
mundo ⁊ animantib que in eo
sunt congenerata dignoscitur.
eãq semꝑ urgecur ⁊ affluit finẽ¬
q nequaqm ꝑcipit commeundi
Aut ñ eiꝰmodi tempꝰ esse dicimus
cuiꝰ pars qͣ emersa est ñ iudecur:
que autem uentura est nec dum
affuit. que uͦ presto est anteqͣm
sensui nr̃o notescat ẽlabit᷑ Talis
eciã natura gignentiũ est. aut
crescens uidelicet aut decresceis.
cuꝰ stabilitas ⁊ fundatio nichil
habet certi pͥar fuit gͦ animã¬
tium arbustoꝵq corpora tam¬
qm tu cuiꝰdam cortentis ad
necessitatem insitam relegata.
n illi mo tui subiecta qui ad
ortus obitus ꝙ yducit. ⁊ ex natura
temporis continetur cognatam
ꝓprietatem rebus mutabilibus
possidene. Hinc consequenter re-¬
lator exorsus est: de mundi con¬

Expanded text:
superduci rebus hunc mundum, superduci rebus hunc mundum, qui est praecipue castigatio, et doctrina humanorum animorum, deinde cunctis quae oriuntur et occidunt, opportunum domicilium: tunc etiam decursio temporis, simul cum ipso mundo, et animantibus quae in eo sunt, congenerata dignoscitur: eaque semper urgetur, et effluit, finemque nequaquam percipit commeandi. Aut non ejusmodi tempus esse dicimus, cujus pars quae emensa est non videtur, quae autem ventura est necdum adfuit, quae vero praesto est, antequam sensui nostro notescat, elabitur? Talis etiam natura gignentium est, aut crescens videlicet, aut decrescens: cujus stabilitas et fundatio nihil habet certi. Paria fuerunt ergo animantium arbustorumque corpora, tanquam vi cujusdam torrentis ad necessitatem insitam relegata, et illi motui subjecta, qui ad ortus obitusque perducit, et ex natura temporis continetur, cognatam proprietatem rebus mutabilibus possidente. Hinc consequenter relator exorsus est, manifeste de mundi con
Abbreviated transcription (Latin):
scͥptor disserens hanc uocem p̃¬
misit dicens. In pͥncipio fecit.
Erat it quedam ut uideo ante hc̃
mundum intellectui quidẽ nr̃o¬
contemplabilis. s inaulita relic̃¬
ba est: ꝓpterea quod abhis qͥ in¬
buebantur ꝓpter sensus praui¬
tatem facile comprehendi non.
poterat. Erat antiqͥssima creat᷑e
ordinatio. illis qͦ extra mundũ
sunt apta uircctib orta sine
tempore. sempit̾na. sibi ꝙ ꝓpͥa.
in qua conditor omnrũ deus
tium dm̃. rationabiles inuisibi¬
lesq dico naturas ⁊ omnurm
intellectibiliũ decorationem
qͦ capacitatẽ nr̃e mentis excedunt.
quoꝵ nec uocabula repperire
possibile est. Hec substantiam
inuisibilis mundi repleuisse sci¬
endum est: sicut doret nos pau¬
lus dicens: quia in ipso creata st̃
omnia siue uisibilia inuisibilia
siue throni seu dñationes seu pͥn¬
cipatus seu potestates seu uir¬
tutes seu angłoꝵ miltcie seu ar¬
changłoꝵ conuentus.
Cum u necesse erat

Expanded text:
scriptor disserens hanc vocem prscriptor disserens hanc vocem praemisit dicens: In principio fecit. 5. Erat enim quaedam, ut vides, ante hunc mundum contemplabilis, sed inaudita relicta est: propterea quod ab his qui imbuebantur propter sensus parvitatem, facile comprehendi non poterat. Erat antiquissima creaturae ordinatio; illis quae extra mundum sunt, apta virtutibus, orta sine tempore, sempiterna sibique propria: in qua conditor omnium Deus tium Dominum. Rationabiles, invisibilesque dico naturas, et omnium intellectibilium decorationem, quae capacitatem nostrae mentis excedunt, quorum nec vocabula reperire possibile est. Haec substantiam invisibilis mundi replevisse sciendum est, sicut docet nos Paulus dicens: Quia in ipso creata sunt omnia, sive visibilia, sive invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates, seu virtutes , seu angelorum militiae, seu archangelorum conventus. vero necesse erat
Abbreviated transcription (Latin):
circulum mille spatiis diuiden¬
tes. astroꝵq discursus ⁊ p̾clusio¬
nes. n omnium motus pͥncipa¬
les subciliter obseruantes: ⁊ post
quantũ cemporis unaᷤᷤ quiłq pla¬
netarũ ꝓꝓpriam circuitionem
solet explere unam omnium
racionem reppeyire minime
potuerunt: ut dicerent detim
mundi cocius esse factorem.
iustoq udicio dignam remu¬
nerationem cuiq ꝓ suis faci¬
norib retributurũ: qui nee
cfuture examinationis intuitu
congruam cogitationẽ de rerum
omnũ fine ceꝑunt: consid̾antes
qr mundum quoq reformari
necesse est: si ad aliud uite sce¬
ma animoꝵ status transferendꝰ
est.Sicut it presens uita cogna¬
clei sue sumptura est habitum:
S tm̃ absunt credere quod hec u̾a
sint: ut passim de nobis rideant.
cũ inundi huiꝰ ꝯsummationẽ ⁊
reformationẽ scłi p̾dicamꝰ. Sa¬
ne qm̃ naturaliter omniũ re¬
rum sunt pͥma pͥncipia: id circo
suꝑ his que ex tempore ceꝑunt.

Expanded text:
circulum mille spatiis dividencirculum mille spatiis dividentes, astrorumque discursus, et praeclusiones, et omnium motus principales subtiliter observantes, et post quantum temporis, unaquaeque planetarum propriam circuitionem solet explere: unam omnium rationem reperire minime potuerunt, ut dicerent Deum mundi totius esse factorem, justoque judicio dignam remunerationem cuique pro suis facinoribus tributurum. Qui nec futurae examinationis intuitu, congruam cogitationem de rerum omnium fine ceperunt: considerantes, quia mundum quoque reformari necesse est, si ad aliud vitae schema animorum status transferendus est. Sicut enim praesens vita cognaciei suae sumptura est habitum. Sed tantum absunt credere quod haec vera sint, ut passim de nobis rideant, cum mundi hujus consummationem et reformationem saeculi praedicamus. Sane quoniam naturaliter omnium rerum sunt prima principia, idcirco super his quae ex tempore coeperunt,
Abbreviated transcription (Latin):
qui ne hoc quidem ꝑspicere
potuerunt. quia cuiꝰ singula m̾¬
bra solutiomi corrupteleꝙ sub¬
iecta sunt: eiꝰ etiã uniu̾sum corpꝰ
isdem casib interire necesse est
S usq adeo cogitationib euanue¬
runt. ⁊ excecatum ÷ irrationa¬
bile cor eoꝵ. dicentes q  sapientes
stulti ꝓrsus effecti sunt: ut etiã
quidam eoꝵ sempit̾num esse cũ
do polum. ⁊ sine pͥncipio ac fine
haberi.rerum q ꝓ parte insłitu¬
tarum auctorem: dispensatorẽ¬
q esse audeant ad firmare. Quibꝰ
ubi uel quando sapientia scłaris
formidinem future condemp¬
nationis initiet. qui sic acute
res uanissimas intuentes ad cõ¬
cupiscendam u̾itatis prudentiã
sponte cecati sunt: Alii stellarũ
int̾ualla dinumerant earũq
arctoas semꝑ lucentes describii:
⁊ quante illarum que sub axe
mouentur australi a cert̾is qͥdẽ
suspiciuntur hominib. nobis aũ
habentur ignote. uel borcalem
latitudinem. nec ñ signiferum

Expanded text:
Qui ne hoc quidem perspicere Qui ne hoc quidem perspicere potuerunt: quia cui singula membra solutioni corruptelaeque subjecta sunt, ejus etiam universum corpus iisdem casibus interire necesse est. Sed usque adeo cogitationibus evanuerunt, et excaecatum est irrationabile cor eorum, dicentesque se esse sapientes, stulti prorsus effecti sunt , ut etiam quidam eorum sempiternum esse cum Deo polum, et sine principio ac fine haberi, rerumque per partes institutarum auctorem, dispensatoremque esse audeant affirmare. 4. Quibus, ubi, vel quando sapientia saecularis, formidinem futurae condemnationis initiet, qui sic acute res vanissimas intuentes, ad concipiendam veritatis prudentiam, sponte caecati sunt. Alii stellarum intervalla dinumerant, earumque arctoas semper lucentes describunt, et quantae illarum quae sub axe moventur australi, a certis quidem suspiciuntur hominibus, nobis autem habentur ignotae. Vel borealem latitudinem, nec non signiferum
Abbreviated transcription (Latin):
putabit᷑. Sie ⁊ tu non quia
in semet ipsa ferunt᷑ ea que uol¬
uenda circunspicis. ⁊⁊ quod plani¬
cies eoꝵ nullis mediis int̾polatur.
obstaculis. ob hoc sine principio.¬
n sine fine mundum haberi deci¬
piaris. T̃rausit it scema eiꝰ: n cclum
t̾raq pret̾ibit. Predicatio aurem
cunctoꝵ de ꝯsummatione scłi mã¬
datoꝵ. n⁊ de formatione mundi:
scm notationem magisterii spi¬
ritalis. ex his que in presentia bre¬
uit̾ tradita sunt declaratur. In
pͥncipio fecit ds celum ⁊ terram.
Omnia que ex tempore ceperunt:
necesse est tempore terminari.
Si est inciũ temporale: de
fine non dubites. Geome¬
trica ⁊ arithoretica discipli¬
na comm̾ticieq scͥpture. ⁊ fabu¬
losa astrologia .i. occupatissana
uanitas ad qualem t̾minum cõ¬
cludenda est. cum hi qui cirea
memoratarum rerum indagi¬
nem uacauerunt coet̾num cre¬
atori omnium dõ uisibilem hc̃
mundũ esse ꝓnuntiant. ad illiꝰ
głam referentes circunsc̾ptum

Expanded text:
putabitur. Sic et tu non quia putabitur. Sic et tu non quia in semetipsa feruntur ea quae volvenda circumspicis, et quod planities eorum nullis mediis interponatur obstaculis, ob hoc sine principio vel fine mundum haberi decipiaris. Transit enim schema ejus ; et, coelum terraque praeteribit : praedicatio autem cunctorum de consummatione saeculi mandatorum, et de reformatione mundi, secundum notationem magisterii spiritalis, ex his quae in praesentia breviter tradita sunt declaratur. In principio fecit Deus coelum et terram. Omnia quae ex tempore coeperunt, necesse est tempore terminari. Si est initium temporale, de fine non dubites. Geometrica et arithmetica disciplina, commentitiaeque scripturae, et fabulosa astrologia, id est occupatissima vanitas. Ad qualem igitur terminum concludenda est, cum ii qui circa memoratarum rerum indaginem vacaverunt, coaeternum creatori omnium Deo, visibilem hunc mundum esse pronuntiant, ad illius gloriam referentes circumscriptum
Abbreviated transcription (Latin):
uenabile d̃i nomen mox inseru¬
ruit dicens: in principio fecit ds.
gitur beata natura n opulenta
bonitas dilectissima q cunctis rati¬
onem habentib. ac nimiũ carissi¬
ma pulchritudo. pͥnceps omnrũ
que sunt: fons uite. incellectibile
nomen. in accessibilis sapientia:
ipse fecit in pͥnci pio celum :⁊
t̾ram. Non gͦ in fecta
esse uel imꝓuida qͦuiden¬
tur opineris o homo: nec quia
circum te discrrunt ea que ui¬
dent᷑ in celo: nec quod ipsius cir¬
euli mnicium nr̃o sensui compre¬
hensibile ñ habentur: id circo si¬
ne pͥncipio esse uistibillũ corꝑm
natura credenda est. Neq enim
orbis iste .i. planũ hoc rotundũ¬
q scema: quod sub uno puncto
ꝯtinetur.q nr̃m diffugit intel¬
lectũ nec unde ceperit. aut quo¬
uel quod reciderit. possumꝰ in¬
uenire. ob hoc etiam ñ esse com¬
positum debemꝰ asserere. aut qr
sensus omnino nr̃os elabitur:
icło reuera minꝰ aliunde cepisse

Expanded text:
venerabile mox Dei nomen insevenerabile mox Dei nomen inseruit dicens: In principio fecit Deus. Igitur beata natura, et opulenta bonitas, dilectissimaque cunctis rationem habentibus, ac nimium carissima pulchritudo, princeps omnium quae sunt, fons vitae, intelligibile lumen, inaccessibilis sapientia, Ipse fecit in principio coelum et terram. 3. Non ergo infecta esse vel improvida quae videntur opineris, o homo; nec quia circum te discurrunt ea quae moventur in coelo, nec quod ipsius circuli initium, nostro sensui comprehensibile non habetur, idcirco sine principio esse vertibilium corporum natura credenda est. Neque enim orbis iste, id est, planum hoc rotundumque schema, quod sub uno puncto continetur, quia nostrum diffugit intellectum, nec unde coeperit, aut quo reciderit possumus invenire: ob hoc etiam non esse compositum debemus asserere, aut quia sensus omnino nostros elabitur, ideo revera minus aliunde coepisse