comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
kinc tii nob̾ ꝑ literas reno¬
uans dulcẽ memoriam. & excusans mo¬
lestissima mora. Minime quidẽ desi¬
dantium te cordib ulla potuit surri¬
ꝑe quandoq obluno tuȩ dilectionis.
sed it nu fattor pene oblitum cẽ. puta¬
nimus. priquam illas litteras uidẽmꝰ.
Fune itaq rumpe moras fac cito
quod seripsisti. & si u̾acit stilus exp̾ssit
affectum. efficacit᷑ stilum opus testifi¬
cetur. Quid tardas ipsum quẽ iam¬
dudum concepisti sp̃mparturite salutis:
Nil mortalib uel morte certiꝰ. uel in¬
certiꝰ hora mortis. Siquidem tanquã
fur in nocte. ita ueniet. Ue pregnantibꝰ
hunc tam salutiferum partii. heu ꝑfo¬
diet domum. sẽm gerin extinguet.
gere. certe uel n timere. Iustus quippe
mortẽ & si non auiet. tam ñ pauet.
Deniq si morte p̾ocupatus fuerit. in
refrigerio erit. Moritur quidẽ &
uistus. sed secure: quippe cuiꝰ mors
ut p̾sentis ẽ. exitus uitȩ. ita introitus
melioris. Bona mors si peccato mori¬

Expanded text:
 tui nobis per litteras et renovans dulcem memoriam, et excusans molestissimam moram. Minime quidem desiderantium te cordibus ulla potuit subrepere quandoque oblivio tuae dilectionis; sed te tui, fateor, pene oblitum esse putavimus, priusquam illas litteras videremus. Nunc itaque rumpe moras, fac cito quod scripsisti; et si veraciter stylus expressit affectum, efficaciter opus stylum testificetur. Quid tardas ipsum, quem jamdudum concepisti, spiritum parturire salutis? Nil mortalibus vel morte certius, vel incertius hora mortis: siquidem tanquam fur in nocte, ita veniet. Vae praegnantibus hunc tam salutiferum partum, heu! perfodiet domum, sanctum germen exstinguet. gere, certe vel non timere. Justus quippe mortem, etsi non cavet, tamen non pavet. Denique si morte praeoccupatus fuerit, in refrigerio erit . Moritur quidem et justus, sed secure; quippe cujus mors ut praesentis est exitus vitae, ita introitus melioris. Bona mors, si peccato mori
Abbreviated transcription (Latin):
pulsus fuit. iustũ ẽ ut reuocet᷑. Si
uste. pium ẽ ut recipiat᷑. Unde &
hoc nr̃m consilium licet in discussa
causa arbitrat᷑ sum esse securum.
quod fit ut siue ꝑiusticiam siue ꝑ
miscdiam a iusto & miscđe deo non
recedatur. Rogo ergo te dilectissi¬
me fili. ut qͦd ille suis apudte p̃¬
cib non meruit uel nr̃is quastã¬
de longe quesiuit ualeat ad ipisci.

Expanded text:
pulsus fuit, justum est ut revocetur: si pulsus fuit, justum est ut revocetur: si juste, pium est ut recipiatur. Unde et hoc nostrum consilium, licet indiscussa causa, arbitratus sum esse securum, quo fit, ut sive per justitiam, sive per misericordiam a justo et misericorde Deo non recedatur. Rogo ergo te, dilectissime fili, ut quod ille suis apud te precibus non meruit, vel nostris, quas tam longe quaesivit, valeat adipisci.
Abbreviated transcription (Latin):
cõpellente. Unde & nunc cũ eum
sicut audiui ipse quoq pͥor miseratꝰ
cupiat reuocare. te intua ꝑduran¬
te duritia ñ sinit᷑ emendare. quod
cõpulsus ẽ in discretius egisse. Rogo
quȩ est hec securitas. ut cet̾is om̃ibꝰ
miserantib ipso quoq domno ab¬
bate ꝓpitio. tu solus implicabił. flec¬
ti non queas ut recipiat᷑: Anñ le¬
gisti. iudicium sine miscłia ei qͥ ñ
fecit miscdĩam : An oblitus es qd̾
russum scriptũ ẽ in qua mensura
mensi fueritis remeciet᷑ uobis:
An uͦ contemnis qͦd misericordibus
iuste expulsus sit. S iuste an iuste
expulsus sit non quero. nec curo
modo. Sed hoc tantum queror. hoc
causor hoc uehementer ad miror:
quod humiliter satis faciens instan¬
ter petens pacienter sustinens. emen¬
dationem promitcens nec si quidem
exaudiri meret᷑. ut uixta apłm con¬
firmetur in eo caritas. & scđ̾m ma¬
gistrum nr̃m ꝓbetur. iterum in
om̃i pacientia. Certe si in iuste ex¬

Expanded text:
compellente. Unde et nunc cum eum, compellente. Unde et nunc cum eum, sicut audivi, ipse quoque Prior miseratus cupiat revocare; te in tua perdurante duritia, non sinitur emendare, quod compulsus est indiscretus egisse. Rogo, quae est haec securitas, ut, caeteris omnibus miserantibus, ipso quoque domino abbate propitio, tu solus implacabilis flecti non queas ut recipiatur? An non legisti, Judicium sine misericordia ei qui non fecit misericordiam? An oblitus es quod rursum scriptum est. In qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis? An vero contemnis quod misericordibus juste expulsus sit. Sed juste, an injuste expulsus sit, non quaero, nec curo modo: sed hoc tantum queror, hoc causor, hoc vehementer admiror, quod humiliter satisfaciens, instanter petens, patienter sustinens, emendationem promittens, nec sic quidem exaudiri meretur, ut juxta Apostolum confirmetur in eo charitas , et secundum magistrum nostrum probetur iterum in omni patientia . Certe si injuste ex
Abbreviated transcription (Latin):
do. fũ .B. paterne dilecti¬
onis affectum. Conqueritur fr̃
extiteris. non solum quia te agen¬
te domo expulsus sit. s quia quo
q te ꝓ hibente reconciliari non
possit. et ego quidem non nisi bono
relo te id facere crediderim. Sed
cũ recordor tuȩ illius obstinatio¬
nis quam tͥ amicissima ut scisfi¬
ducia soleo sepe impro ꝑare: uere¬
or ne isdem ze lus tuus non sit
sed̾m scientiam. Nam ut ipsa re¬
gulȩ uerba ponam. quante auda¬
ciȩ ẽ quemquam cedere aut ex cõ¬
municare. nedum eliminare: ab¬
bate scilicet absente & nesciente:
An non magis tue humanitatis
erat alii ñ facere: quod tͥ nolles
sieri: Immo tue ꝑfectionis ẽẽ
debuerat. apłi potius imitari
dicentem factus sum infirmis in¬
firmus. ut infirmos lucri facerẽ.
Et russum. Uos qui spuales estis
instruite huius modi in sp̃u le¬
nitatis: consid̾ans te ipsum. ne &e
tu tempteris. At pͥor inquies illũ
eiecit. non ego. Et hoc quidẽ ipse
nout. Sed te suadente te om̃i modis

Expanded text:
DUS, paternae dilectionis affectum. 1. Conqueritur fratexstiteris: non solum quia te agente domo expulsus sit, sed quia te quoque prohibente reconciliari non possit. Et ego quidem non nisi bono zelo te id facere crediderim: sed cum recordor tuae illius obstinationis, quam tibi amicissima, ut scis, fiducia soleo saepe improperare; vereor, ne idem zelus tuus non sit secundum scientiam. Nam ut ipsa Regulae verba ponam, quantae audaciae est quemquam caedere, aut excommunicare, nedum eliminare, abbate scilicet absente et nesciente? An non magis tuae humilitatis erat, alii non facere quod tibi nolles fieri? Imo tuae perfectionis esse debuerat Apostolum potius imitari dicentem, Factus sum infirmis infirmus, ut infirmos lucrifacerem ; et rursum: Vos qui spirituales estis, instruite hujusmodi in spiritu lenitatis; considerans te ipsum, ne et tu tenteris? At Prior, inquies, illum ejecit, non ego. Et hoc quidem ipse novi: sed te suadente, te omnimodis
Abbreviated transcription (Latin):
atra &e amico suo dño les¬
Berto sc̃ anchaelis abbati.
tionis affectum. Hic filius ur pe¬
grinationẽ quã cesi ur̃a licentia
susceꝑat. nr̃o consilio deserens: ad
uos reuersus ẽ. Cum enim cog¬
nouissemus uiam illam & eum
requisisse ꝑleuitatem. & uos ob
illius improbitatem annuisse. du¬
re ut dignus erat in crepatum re¬
uerti ꝑsuasimꝰ. sue siquidẽ quan¬
tum conicere potuimꝰ le uitatis
& imꝓbitatis penitentem. ac de
cetero emendationẽ. pollicentem
rectius iudicantes quantũ libet reñ
in suo monasti̾o monachum pen¬
tentiam agere. quam foris uaga¬
do prouincias cirtuire. Neq enĩ
terrenam s celestem requirere ieio¬
solimam monachoꝵ ꝓpositum est.¬
& hoc non pedib ꝓ ficiscendo s af¬
fectibus ꝓficiendo. Uos autem pa¬
ter non molestam habeatis eius re¬
uersionem: & si suspectam. habea¬
tis eius conuersationem. Quin potiꝰ
gaudete. quia hic filius ur mortuus
fuerat. & reuixit. ꝑierat & inuen¬
tus est. A¬

Expanded text:
atri et amico suo LELBERTO, Sancti-Michaelis abbati, tionis affectum. Hic filius vester peregrinationem, quam, etsi vestra licentia susceperat, nostro consilio deserens, ad vos reversus est. Cum enim cognovissemus, viam illam et eum requisisse per levitatem, et vos ob illius improbitatem annuisse; dure, ut dignus erat, increpatum reverti persuasimus, suae siquidem, quantum conjicere potuimus, levitatis et improbitatis poenitentem, ac de caetero emendationem pollicentem: rectius judicantes, quantumlibet reum in suo monasterio monachum poenitentiam agere, quam foris vagando provincias circumire. Neque enim terrenam, sed coelestem requirere Jerusalem, monachorum propositum est; et hoc non pedibus proficiscendo, sed affectibus proficiendo. Vos autem, pater, non molestam habeatis ejus reversionem, etsi suspectam habeatis ejus conversationem: quin potius gaudete, quia hic filius vester mortuus fuerat, et revixit; perierat, et inventus est
Abbreviated transcription (Latin):
tenes ꝓ ea qͣm adeptus es dignitate.
uirilit̃ & prudenter exere qui inteẽ
zelum di ad głam eius ce salutem tuã.
& eccłe sc̃ȩ plurimam utilitatem. ut
dicere possis &e tu. quia gr̃a di in me
uacua ñ fuit. Hactenus quippe eru¬
ditioni multoꝵ fidelit̃ & utiliter in¬
stabas cȩlo & terra testibꝰ s iam tempꝰ
faciendi dño. ne patiaris quod inte
est dissipari abimpiis legem eius. Cu¬
ra ꝓinde dilectissime & desidantissime
pater cẽ in hac dispensatione inueniri
fidelis dñi seruus & prudens. quatenꝰ
& ꝓte faciat colunbina simplicitas. cr
pro ea quȩ tuȩ quam maxime fidei
& sollicitudini credita ẽ. dñi tua spon¬
sa aduersus uenenatas maligni cr
antiqui serpentis astutias militet
prudentia serpentina. & in utraq
glorificetur ds̃. Multa quidem ha¬
beo uobis dicere. s ñ ẽ opus longa epła.
ubi presens ẽ uiua. Quam obrem ur̃i
pariter & nr̃is occupationibꝰ parcens:

Expanded text:
tenes, pro ea quam adeptus es dignitate: tenes, pro ea quam adeptus es dignitate: viriliter et prudenter exerce qui in te est zelum Dei, ad gloriam ejus, et salutem tuam, et Ecclesiae sanctae plurimam utilitatem, ut dicere possis et tu quia gratia Dei in me vacua non fuit . Hactenus quippe eruditioni multorum fideliter et utiliter instabas, coelo et terra testibus; sed jam tempus faciendi Domino, ne patiaris, quod in te est, dissipari ab impiis legem ejus. Cura proinde, dilectissime et desideratissime pater, etiam in hac dispensatione inveniri fidelis Domini servus et prudens: quatenus et pro te faciat columbina simplicitas, et pro ea, quae tuae quam maximae fidei et sollicitudini credita est, Domini tui sponsa, adversus venenatas maligni et antiqui serpentis astutias militet prudentia serpentina, et in utraque glorificetur Deus. Multa quidem habeo vobis dicere; sed non est opus longa epistola, ubi praesens est vox viva. Quamobrem vestris pariter et nostris occupationibus parcens,
Abbreviated transcription (Latin):
B. clareualł uocatus abb̃s salti. & de¬
uotas orationes. Scripta dilectioĩs
ur̃e eo affectu suscepimꝰ: qͦ semper
apud nos ẽ in benedictione memo¬
ria ur̃a. Nec sane egere uos credimꝰ
in dubitale nͥ fallor testimonium ꝑ¬
hibet sp̃s ueritatis qͣm sincere & di¬
ligamus uos & diligam̃ auobis. Iue
ritas ista in cordibꝰ nr̃is. Benedictus
d̾s qͥ scđ̾m suam miscołiam eugeni¬
um nr̃m imino suum p̾uenit in
benedictionibꝰ dulcedinis. ꝑare srilicoe
lucernam xp̃o suo. & p̃mitt̾e uirũ
fidelem ad adiutorium eius & nr̃am
absentatio. cꝰ nimiium presentia
fru delectabar in dño. iam tunc ut
manifeste uideo cogitabat ipse co¬
gitationes pacis & afflictionis. & di
cebat. Quod ego facio tu nescis mͦ.
scies autem post ea. Quam obrem solli
& consiliarium ordinauit deus. & ob¬
serua caute scđm tͥ datam sapientiam.
ne forte int̾tam multiplicium negoti¬
orum tumultus. malignoꝵ fraude cer¬
cumueniri possit. ut subripiat᷑ ei uer¬

Expanded text:
 Clarae-Vallis vocatus abbas, salutem et devotas orationes. 1. Scripta Dilectionis vestrae eo affectu suscepimus, quo semper apud nos est in benedictione memoria vestra. Nec sane egere vos credimus indubitabile, nisi fallor, testimonium perhibet Spiritus veritatis, quam sincere et diligamus vos et diligamur a vobis; ille, ritas ista in cordibus nostris. Benedictus Deus, qui secundum suam misericordiam Eugenium nostrum, imo suum, praevenit in benedictionibus dulcedinis, parare scilicet lucernam Christo suo; et praemittere virum fidelem ad adjutorium ejus, et nostabsentatio, cujus nimirum praesentia frui delectatur in Domino: jam tunc, ut manifeste video, cogitabat ipse cogitationes pacis, et non afflictionis, et 326 dicebat: Quod ego facio, tu nescis modo, scies autem postea . Quamobrem sollicet consiliarium ordinavit Deus, et observa caute secundum datam tibi sapientiam, ne forte inter tam multiplicium negotiorum tumultus malignorum fraude circumveniri possit, ut subripiatur ei ver
Abbreviated transcription (Latin):
B. abb̃s dictꝰ de claraualle. ho¬
nor̃e sospitatẽ & pacem. Uelle
uos instruere. ista de his. p̃sertim quȩ
spectant ad honestatem est aut in¬
sipientis. aut uos penit᷑ ignorantis.
Ea ꝓpt rem simplicit̃ intimare sufficit.
su urbis sumꝰ. salus est in ianus. ui¬
sticia nob̃cum est. s romanis militib
cib iste non sapit. Itaq iusticia pla-¬
camus dm̃. militia t̾remꝰ hostes: solis
necessariis necessaria non habemꝰ. Qo
opus sit facto. ut opꝰ ur̃m copleatur:
quod de dñi pape innocentii ma¬
gnifica & honorifica illa suscepti¬
one fecistis. uos melius nostis.

Expanded text:
 abbas dictus de Clara-Valle, honorem, sospitatem et pacem. Velle vos instruere, de his praesertim quae spectant ad honestatem, aut insipientis est, aut vos penitus ignorantis. Eapropter rem simpliciter intimare sufficit, su urbis sumus, salus est in januis, justitia nobiscum est; sed Romanis militibus cibus iste non sapit. Itaque justitia placamus Deum, militia terremus hostes: solis necessariis necessaria 145 non habemus. Quid opus sit facto, ut opus vestrum compleatur, quod de domini papae Innocentii magnifica et honorifica illa susceptione fecistis, vos melius nostis.
Abbreviated transcription (Latin):
uentu carnotensi quo iudicio sacis mi¬
ror me quasi udicem & principem mi¬
liciȩ elegerunt. certum sit uobis nec
consilii mei nec uoluntatis mee fuisse
uel ẽẽ s nec possibilitatis mee quantũ
metior uires meas p̃uenire usq illuc.
Quis sũ ego ut disponam castroꝵ acies.
ut egrediar ante facies armatoꝵ:
Aut quid tam remotum aprofessione
mea etiam si uires suppeterent. etiam¬
si ꝑitia ñ de esset: Sed neq hoc me¬
um est. ur̃am docere sapientiam.
nostis hec om̃ia. Cantũ obsecro ꝑ illam
caritatem qua mͥ specialiter debitor estis¬
ne me humanis uoluntatib exponatis.
s sicut singulariter uob̃ incumbit diui¬
num consilium ꝑquiratis. et oꝑam de¬
tis ut sicut fuerit uoluntas in celo sic fiat.
Ad eundem.

Expanded text:
utensi conventu quonam judicio satis miutensi conventu quonam judicio satis miror me quasi in ducem et principem militiae elegerunt, certum sit vobis nec consilii mei, nec voluntatis meae fuisse vel esse; sed nec possibilitatis meae quantum metior vires meas pervenire usque illuc. Quis sum ego, ut disponam castrorum acies, ut egrediar ante facies armatorum? aut quid tam remotum a professione mea, etiamsi vires suppeterent, etiamsi peritia non deesset? Sed neque hoc meum est vestram docere sapientiam: nostis haec omnia. Tantum obsecro per illam charitatem, qua mihi specialiter debitorne me humanis voluntatibus exponatis; sed, sicut singulariter vobis incumbit, divinum consilium perquiratis; et operam detis, ut sicut fuerit voluntas in coelo, sic fiat. AD EUMDEM
Abbreviated transcription (Latin):
usq ad huc benignꝰ ee sapiens sponsus :
Quis scit si conuertatur. & ignoscat d̃s
& reluiquat post se benedictionem:
Et certe sic opari sic iudicare: suꝑna
duunitas solet. scienti loquor. Quan¬
to magna bona mortalib ꝓuenerunt.
que ñ magna preuenerunt mala:
Nam ut cetera taceam nonne illud
unicum ce singulare beneficium nr̃e
salutis. precessit mors saluatoris: lu
ergo amice sponsi. amicũ te in necessi¬
tate probato. Si tripli illo amore de
quo tuus interrogatus ẽ pre decessor
piculo sponse eius: seo quicqͥd habes
uirium quicqͥd ⁊eli quicqͥd sollicitu¬
dinis quicqͥd auctoritatis quicqͥd po¬
testatis impendes. Singulare piculũ
singularẽ exigit oꝑam. fundamentũ
concutit᷑. & tanquam imminenti ru¬
ine totis ẽ nisib occurrendum. & hec
propter uos fidenter quidẽ. s sidelit᷑
dicta. Decetero uerbũ illud qd iam
nil fallor audistis quomͦ uidelicet in con¬

Expanded text:
usque adhuc benignus et sapiens sponsus? usque adhuc benignus et sapiens sponsus? Quis scit si convertatur et ignoscat Deus, et relinquat post se benedictionem . Et certe sic operari, sic judicare superna divinitas solet: scienti loquor. Quando magna bona mortalibus provenerunt, quae non magna praevenerint mala? Nam, ut caetera taceam, nonne illud unicum et singulare beneficium nostrae salutis praecessit mors Salvatoris? 3. Tu ergo, amice sponsi, amicum te in necessitate probato. Si triplici illo amore, de quo tuus interrogatus est praedecessor periculo sponsae ejus: sed quidquid habes virium, quidquid zeli, quidquid sollicitudinis, quidquid auctoritatis, quidquid potestatis, impendes. Singulare periculum singularem exigit operam. Fundamentum concutitur, et tanquam imminenti ruinae totis est nisibus occurrendum. Et haec propter vos, fidenter quidem, sed fideliter dicta. 4. De caetero verbum illud quod jam, ni fallor, audistis: quomodo videlicet in Carn
Abbreviated transcription (Latin):
petrum dictũ est. Conuerte gladiũ
tuũ inuaginam. Ergo suus erat ce
ille: s non sua manu utiq educendus.
Tempus et opus ẽẽ existimo ambos e¬
duci. in defenssione orientalis eccłẽ.
Cuiꝰ locum tenetis. zelum negligere ñ
debetis. Quale ẽ hoc principatũ tene¬
re: & ministerium declinare: Uox cla¬
mantis. Ulenio ierosolimã iterũ cruci¬
figi. Ad quam uocem & si alii tepidi
alii et surdi sint. successori petri dissi¬
mulare non licer. Loquetur ce ipse.
Et si om̃s scandałizati fuerine: s ñ ego.
Nec terrebit᷑ damnis prioris exercitus.
quib magis resarciendis oꝑam dabit.
Nũquid ideo ñ debet facere homo q̃d
debet. qͥua deus facit q̃o uult: Ego uͦ
ꝓtantis malis canquam xpianꝰ & fide¬
lis meliora sꝑabo. et omne gaudium
incidimus. Reuera panem dolonis co¬
medimꝰ. & pocati sumꝰ. uino cõpuncti¬
onis. Quid diffidis amice sponsi. quasi
ñ more suo unum bonum seruauerie

Expanded text:
Petrum dictum est: Converte gladium Petrum dictum est: Converte gladium tuum in vaginam . Ergo suus erat et ille, sed non sua manu utique educendus. 2. Tempus et opus esse existimo ambos educi in defensionem orientalis Ecclesiae. Cujus locum tenetis, zelum negligere non debetis. Quale est hoc, principatum tenere, et ministerium declinare? Vox clamantis: « Venio Jerosolymam iterum crucifigi. » Ad quam vocem etsi alii tepidi, alii et surdi sint; successori Petri dissimulare non licet. Loquetur et ipse: Etsi omnes scandalizati fuerint, sed non ego ; nec terrebitur damnis prioris exercitus, quibus magis resarciendis operam dabit. Numquid ideo non debet facere homo quod debet, quia Deus facit quod vult? Ego vero pro tantis malis, tanquam Christianus et fidelis, meliora sperabo, et omne gaudium incidimus . Revera panem doloris comedimus, et potati sumus vino compunctionis. Quid diffidis, amice sponsi, quasi non more suo vinum bonum servaverit
Abbreviated transcription (Latin):
quod sonuit. triste satis et graue
est. Et cui criste Immo cui ñ triste:
Soli filii ire ñ sentiunt. nec tristant᷑
tristib s letantur & exultant in rebus
pessimis. Decetero cõmunis ẽ tristicia:
quia cõmunis ẽ causa. Bene fecistis ius¬
tissimũ zelũ nr̃e gallicane eccłe collau¬
dando et corroborando auctoritate lre¬
terarum uĩarum. Non ẽ dico uobis
in causa cam generali ce tam graui cepi¬
de agendum: sed ne cimide quidem.
Legi apud quendam sapientem. Non
est uir fortis: cui ñ crescit animus in
ipsa rerum difficultate. Ego autem
dico fideli homini magis et int̾ fla¬
gella fidendũ. Intrauerunt aqueusq
ad animã xp̃i: tacta est pupilla oculi
eius. Exerendus & mnc uterq gla¬
dius in passione dñi. xp̃o denuo pati¬
ente. ubi ce altera uice passus ẽ. Pquẽ
autem nisi ꝑuos: Petri uterq ẽ: ait̃
suo nutu. alter sua manu. quociens
necesse ẽ euaginandus. & quidem
de quo minus uidebatur. de ipso ad

Expanded text:
quod sonuit: triste satis et grave est. Et cui triste? Imo cui non triste? Soli filii irae iram non sentiunt, nec tristantur tristibus, sed laetantur et exsultant in rebus pessimis. De caetero communis tristitia est, quia communis est causa. Bene fecistis justissimum zelum nostrae gallicanae Ecclesiae collaudando, et corroborando auctoritate litterarum vestrarum. Non est, dico vobis, in causa tam generali et tam gravi tepide agendum, sed ne timide quidem. Legi apud quemdam sapientem: « Non est vir fortis, cui non crescit animus in ipsa rerum difficultate . » Ego autem dico, fideli homini magis et inter flagella fidendum. Intraverunt aquae usque ad animam Christi, tacta est pupilla oculi ejus. Exserendus est nunc uterque gladius in passione Domini, Christo denuo patiente, ubi et altera vice passus est. Per quem autem nisi per vos? Petri uterque est, alter suo nutu, alter sua manu, quoties necesse est, evaginandus. Et quidem de quo minus videbatur, de ipso ad
Abbreviated transcription (Latin):
hoꝵ auctorẽ. Nũquid talis ego. aut
talia que paraui: Et tamen de pauꝑ¬
tate mea te pulsante te inquietante
et siñ quia amicus es. certe obtuam
importunitatem. surgens iuixta uerbũ
añi prestiti qd̃ petisti. Prestiti dico:
ñ qd̾ tͥ aduotũ s qd mͥ ad manũ uenire
potuit. ꝓ posse utiq meo. ñ ꝓ uelle tuo.
Seruata tamen antiquoꝵ ueritate
scriptorum quȩ tu mͥ trans miseras
de uita sci duos sermones dictaui
qualicũq sermone meo: illud quan¬
tum potui cauens. ut nec breuitas
obscuros. nec ꝓlixitas redderet oneto¬
sos. Deinde quod ad cantũ spectat. Ym¬
num cõposui. metri negligens. ut
sensui ñ de essem. Responsoria duo¬
decim cũ antiphonis tringinta septẽ.
sus in locis disposui: ad dito respon¬
sorio uno qd̾ priorib uesꝑis assigna¬
ui. itẽq duob aliis breuib ipso die
festo ꝓ ur̃a regulari consuetuaie.
uno ad laudes. alt̃o aduesp̾as decan¬

Expanded text:
horum auctorem. Numquid talis ego, aut horum auctorem. Numquid talis ego, aut talia quae paravi? Et tamen de paupertate 358 mea, te pulsante, te inquietante, et si non quia amicus es, certe ob tuam importunitatem surgens, juxta verbum Domini, praestiti quod petisti . Praestiti dico, non quod tibi ad votum, sed quod mihi ad manum venire potuit, pro posse utique meo, non pro velle tuo. Servata tamen antiquorum veritate scriptorum, quae tu mihi transmiseras, de vita Sancti duos Sermones dictavi qualicunque sermone meo: illud quantum potui cavens, ut nec brevitas obscuros, nec prolixitas redderet onerosos. Deinde, quod ad cantum spectat, hymnum composui, metri negligens, ut sensui non deessem. Responsoria duodecim, cum antiphonis viginti septem suis in locis disposui, addito responsorio uno, quod prioribus Vesperis assignavi; itemque duobus aliis brevibus ipso die festo pro vestra regulari consuetudine, uno ad Laudes, altero ad Vesperas decan
Abbreviated transcription (Latin):
mines iam laudare ñ audeant: sed
la audiri decet. uel leura: s certe
autentica. & antiqua. quȩ & eccłam
edificent & eccłiasticam redoleant
grauitatẽ. Quod si noua audire
libet. & causa requirit: ea ut dixi
recipienda censuerim quȩ cordib
audientiũ quo gratiora eo utiliora
reddat. & eloquii dignitas & aucto¬
ris. Porro sensa indubitata resplen¬
deant ueritate. sonent iusticiam. hu¬
militatem suadeant. doceant equi
tatem. Quȩ etiã iumen mentibus
pariant. formã morib crucem uiciis.
affectib deuocionẽ. sensib discipli¬
nam. Cantus ipse si fuerit plenꝰ sit
grauitate. nec laciuam resonet nec
rusticitatem. Sic suauis ut ñ sit
leuis. Sic malceat aures: ut moue¬
at corda. Tristiciam leuet: iram mi¬
tiget. sensum ut  tire ñ euacuet.
utilitate. & plus sinuandis inten¬
dere uocib quã insinuandis reb.
En qualia oportet esse. quȩ in audi¬
entiam ȩccłe ueniunt. qualem ue

Expanded text:
mines jam laudare non audeant: sed mines jam laudare non audeant: sed la audiri decet vel levia, sed certe authentica et antiqua, quae et Ecclesiam aedificent, et ecclesiasticam redoleant gravitatem. Quod si nova audire libet, et causa requirit; ea, ut dixi, recipienda censuerim, quae cordibus audientium, quo gratiora, eo utiliora reddat et eloquii dignitas, et auctoris. Porro sensa indubitata resplendeant veritate, sonent justitiam, humilitatem suadeant, doceant aequitatem: quae etiam lumen veritatis mentibus pariant, formam moribus, crucem vitiis, affectibus devotionem, sensibus disciplinam. Cantus ipse, si fuerit, plenus sit gravitate; nec lasciviam resonet, nec rusticitatem. Sic suavis, ut non sit levis; sic mulceat aures, ut moveat corda. Tristitiam levet, iram mitiget; sensum litterae non evacuet, utilitate, et plus sinuandis intendere vocibus, quam insinuandis rebus. 3. En qualia oportet esse quae in audientiam Ecclesiae veniunt, qualemve
Abbreviated transcription (Latin):
uido abbas & tecũ parit̾ qui tecũ
sunt fr̃s. dictare me aliqua uobis
legenda sollẽpnit̾ uł canenda in
festiuitare scĩ uictoris: cuiꝰ aput
uos corpus sacratissimũ reqͥescit
Cunctanti instas. dissimulante ur¬
ges: meã & si uistã uerecundiã dis¬
simulaus ipse. Ad hibes nł & alios p̃¬
catores: quasi sit aliqͥd ad inclinan-¬
dum me tuę uoluntati tua ipsa uo¬
eras ñ affectũ erga me tuũ: s meũ
in ecłia locum. Sane altitudo nego¬
tii ñ amicũ desid̾at. s eriditum̃
s dignũ. cuius auctortas potior.
unita sanctior. stilus maturior. & opꝰ il¬
iustret et consonet scĩtati. Quantulus
ego in pło xp̃iano: cuiꝰ littere in eccłiis
sectitent᷑: Aut quantula mͥ ingenis
eloquii ue facultas. ut ame potissi¬
mum festiua & pͥausibilia requiran¬
tur: Quid: Quẽ celi habent lau¬
dabilem & laudatum: ego de nouo
laudare incipio. suꝑ t̾ram: Suꝑnis
uelle addere laudib: detrahere est.
Non quod glonficatos ab angłis ho¬

Expanded text:
uido abbas, et tecum pariter qui tecum sunt fratres, dictare me aliqua vobis legenda solemniter, vel canenda in festivitate sancti Victoris, cujus apud vos corpus sacratissimum requiescit. Cunctanti instas, dissimulantem urges; meam, etsi justam, verecundiam dissimulans. Ipse adhibes mihi et alios precatores, quasi sit aliquid, ad inclinandum me tuae voluntati, tua ipsa voeras, non affectum erga me tuum, sed meum in Ecclesia locum. Sane altitudo negotii non amicum desiderat, sed eruditum, sed dignum: cujus auctoritas potior, vita sanctior, stilus maturior et opus illustret, et consonet sanctitati. 2. Quantulus ego in populo christiano, cujus litterae in ecclesiis lectitentur? aut quantula mihi ingenii eloquiive facultas, ut a me potissimum festiva et plausibilia requirantur? Quid? quem coeli habent laudabilem et laudatum, ego de novo laudare incipio super terram? Supernis velle addere laudibus, detrahere est. Non quod glorificatos ab angelis, ho
Abbreviated transcription (Latin):
nem commutabitur dilectionis. Si
enim adhuc absentes initiat fides
& desidium: p̃sentes ꝓfecto consum¬
mat intellectus & amor. Sicut autẽ
fides ducit ad plenam cognitionem.
sic desidium ad ꝑfectam dilectionẽ.
Et sicut dr̃. nisi crediditis non intel¬
ugetis. sic dici eque non absurde pot̾.
si ñ desid̾au̾itis. non ꝑfecte amabitis.
Intellectus gͥ ẽ. fructus fidei. ꝑfecta
caritas desidii. Interim iustus ex fide
iuiuit. nam beatus ex intellectu. Inte¬
rim uistus desiderat ad dm̃ sicut cer¬
uus ad fontes aquarum. nam beatus
haurit iam ingaudio. de fontib sal¬
uatoris. hoc ẽ. delectatur in plenitudi¬
ne caritatis. Hiis gͥ fortassis quasi duob
animȩ brachiis intellectu uidelicet¬
& amore. id ẽ. cognitione & dilectione.
ueritatis amplectitur & complectitur
cum omnib scĩs longitudo. latitudo

Expanded text:
nem commutabitur dilectionis. Si nem commutabitur dilectionis. Si enim adhuc absentes initiat fides, et desiderium, praesentes profecto consummat intellectus et amor. Sicut autem fides ducit ad plenam cognitionem, sic desiderium ad perfectam dilectionem. Et sicut dicitur: Nisi credideritis, non intelligetis : sic dici aeque non absurde potest, Si non desideraveritis, non perfecte amabitis. Intellectus igitur est fructus fidei, perfecta charitas desiderii. Interim justus ex fide vivit ; nam beatus ex intellectu. Interim justus desiderat ad Deum sicut cervus ad fontes aquarum: nam beatus haurit jam in gaudio de fontibus Salvatoris, hoc est, delectatur in plenitudine charitatis. 3. His igitur fortassis quasi duobus animae brachiis, intellectu videlicet et amore, id est cognitione et dilectione 37 veritatis, amplectitur et comprehenditur cum omnibus sanctis longitudo, l
Abbreviated transcription (Latin):
Ex hac gͦ cecitate descendit. quod ple¬
rumq ꝓ eo quod ẽ. amamus uel reꝓ¬
bamus quod non ẽ. qm̃ dum sumus
in hoc corꝑe ꝑegrinamur. ab eo qui
summe ẽ. Et quid ẽ. homo od̃s. nisi
quod innotuistiei: Itaq si noticia dĩ¬
causa ẽ. ut homo aliquid sit. ignoran¬
tia facits ut uichil sit. S ed qui uocat
ea quȩ non sunt tanquam ca quȩ sunt.
nuseratꝰ qͦdãm redactosĩnichili. man¬
na illud absconditum de quo apłs.
plene ꝑ amorem. dedit interim nobis
& saꝑe ꝑ fidem & querere ꝑ desideriũ
ꝑ quȩ utiq duo adesse de non. cẽ. scdo
reducti. fieri incipiamus initium
aliquod creatuȩ exꝰ. transituri quan¬
doq in uirum ꝑfectum. in mensurã
ȩtatis plenitudinis xp̃i. Q uod ꝓcul
dubio erit. cum insticia conũtetur
in uidicium. hoc ẽ. fides in intellectũ.
iusticia uidelicet quȩ ex fide ẽ. in iu¬
dicium plenȩ cognitionis: & item de¬
sidium ꝑegrinationis in plenitudi¬

Expanded text:
Ex hac ergo caecitate descendit, quod pleEx hac ergo caecitate descendit, quod plerumque pro eo quod est, amamus vel approbamus quod non est: quoniam dum sumus in hoc corpore, peregrinamur ab eo qui summe est. Et quid est homo, o Deus, nisi quod innotuisti ei? Itaque si notitia Dcausa est ut homo aliquid sit, ignorantia facit ut nihil sit. Sed qui vocat ea quae non sunt, tanquam ea quae sunt, miseratus quodammodo redactos in nihil; manna illud absconditum de quo Apost amplecti per amorem, dedit interim nobis et sapere per fidem, et quaerere per desiderium: per quae utique duo ad esse de non esse secundo reducti, fieri incipiamus initium aliquod creaturae ejus, transituri quandoque in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi. Quod procul dubio erit, cum justitia convertetur in judicium, hoc est, fides in intellectum, justitia videlicet quae ex fide est, in judicium plenae cognitionis, et item desiderium peregrinationis in plenitudi
Abbreviated transcription (Latin):
dixcrim. non solum ꝑ cognitionẽ sed
ꝑ amorem. Ham quidam ex filiis adã.
cum cognouissent dm̃. non sicut dm̃
głi ficaucrunt. aut grãs egerunt. sed
euanuerunt in cogitationib suis. Me
rito ꝓuide obscuratum ẽ. insipiens cor
coꝵ. quia cum ĩutatem cognoscerent.
& contempnerent. iure receꝑunt in
penam ut nec cognoscerent. Heu sie
adhendo u̾itati ꝑ cognitionem. sed
ab illa defluendo ꝑamorem. amando
ꝓ illa scilicet uanitatẽ. homo uanitati
similis factus. ẽ. Et quid uanius quã
diligere uanitate: Et quid iniquius
quam contempnere u̾itatẽ: Quid uͦ
iustius quam contemptorib subtͣhi
& ipsam cognitionem: Quid inquã
iustiuis quam ut iam de erꝰ cognitiõe
głari non possit. qui cognitam non
glificauit. Itaq appetitus uanitatis.
ẽ. contemptus u̾itatis. Contemptꝰ u¬
tatis. causa nr̃ȩ cęcitatis. Et quia non
ꝓbauerunt inquit dm̃n hr̃e innoticiã.
tradidit illos in reꝓbum sensum.

Expanded text:
dixerim, non solum per cognitionem, sed dixerim, non solum per cognitionem, sed per amorem. Nam quidam ex filiis Adam cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt: sed evanuerunt in cogitabscuratum est insipiens cor eorum: quia cum veritatem cognoscerent et contemnerent, jure receperunt in poenam ut nec cognoscerent. Heu! sic adhaerendo veritati per cognitionem, sed ab illa defluendo per amorem, amando pro illa scilicet vanitatem, homo vanitati similis factus est. Et quid vanius quam diligere vanitatem; et quid iniquius, quam contemnere veritatem? Quid vero justius quam contemptoribus subtrahi et ipsam cognitionem? quid, inquam, justius, quam ut jam de ejus cognitione gloriari non possit, qui cognitam non glorificavit? Itaque appetitus vanitatis est contemptus veritatis; contemptus veritatis, causa nostrae caecitatis. Et quia non probaverunt, inquit, Deum habere in notitiam, tradidit illos in reprobum sensum . 2.
Abbreviated transcription (Latin):
um totum me dedero uob̾.
parum ẽ. ut digne mͥ uide¬
ar. recempensasse uel duni¬
dium beniuolentiȩ. quam erga nr̃am
humilitatẽ hr̃e uos auint. G audeo
quidem de gra. sed temꝑat fateor ꝓ tan¬
to fauore leticiam quod eundem mͥ
fauorem non opus sed opuno acquisi¬
crit. Pudet nuirum grandit̾ exultare.
cum sentio in me uen̾ari uel diligi. ñ
quidem quod sum sed quod putor.
Neq enim ego tunc diligor quando
sic diligor. sed nescio quid in me ꝓ me.
quod non sum ego. Immo ut ueratius
loquar non nescio. nam certissime scio
quod nichil. Hichil enim ꝓculdubio.
ẽ. quicquid putatur & non ẽ. Porro
cum amatur quod non ẽ. scd cẽ. puta¬
tur. non amor uel amans nichil ẽ. sed
quod amatur. M irandum sed magis.
dolendum quam mirandum. quod id
quod nichil ẽ. amari potest. Hinc pla¬
ne sentimus. unde quo uenimus. quid
ꝑdidimus quid inuenimus. Adhendo
ci qui semꝑ & beate ẽ. semꝑ & nos cẽ.¬
& c̃ẽ beate poteramus. Adh̾endo autẽ

Expanded text:
um totum me dedero vobis, parum est, ut digne mihi videar recompensasse vel dimidium benevolentiae, quam erga nostram humilitatem habere vos aiunt. Gaudeo quidem de gratia: sed temperat, fateor, pro tanto favore laetitiam, quod eumdem mihi favorem non opus, sed opinio acquisierit. Pudet nimirum granditer exsultare, cum sentio in me 36 venerari vel diligi, non quidem quod sum, sed quod putor. Neque enim ego tunc diligor, quando sic diligor: sed nescio quid in me pro me, quod non sum ego. Imo ut verius loquar, non nescio: nam certissime scio quod nihil. Nihil enim procul dubio est, quidquid putatur et non est. Porro cum amatur quod non est sed esse putatur, non amor vel amans nihil est, sed quod amatur. Mirandum, sed magis dolendum quam mirandum, quod id quod nihil est, amari potest. Hinc plane sentimus unde, quo venimus; quid perdidimus, quid invenimus. Adhaerendo ei qui semper et beate est, semper et nos esse, et beate esse poteramus. Adhaerendo autem
Abbreviated transcription (Latin):
Et ut sciatis quid petatis. scio me scrip¬
sisse libellum qui inscribitur de humi¬
litate. & quatuor omelias in laudib uitꝰ¬
giuis matris. nam hunc habet titulum.
suꝑ illum uidelicet locum euangłii ap̃
necn & apologiam ad quendam amicũ
nr̃m. ubi aliqua disserui de clumacensi¬
bus & nr̃is id c̃. cist̾ciensib obseruantiis.
Sed & paucas ad diu̾sos epłas dictaui.
Aliqui fres ex his quȩ me coram audie¬
re loquentẽ suo stilo exceꝑunt. & penes se
habent. Utinam quod minune spero.
nr̃a uob̾ in aliquo possit cẽ. offitiosa ru¬
stiertas. A d eundem. xi.x

Expanded text:
Et ut sciatis quid petatis, scio me scripEt ut sciatis quid petatis, scio me scripsisse libellum, qui inscribitur, De humilitate; et quatuor homilias in Laudibus Virginis Matris nam hunc habet titulum, super illum videlicet locum Evangelii apunecnon et Apologiam ad quemdam amicum nostrum, ubi aliqua disserui de Cluniacensibus, et nostris, id est Cisterciensibus, observantiis. Sed et paucas ad diversos epistolas dictavi. Aliqui fratres ex his qui me coram audiere loquentem, suo stilo exceperunt, et penes se retinent. Utinam, quod minime spero, nostra vobis in aliquo possit esse officiosa rust
Abbreviated transcription (Latin):
cercȩ famȩ nimis mcredulum eẽ.¬
de laude uidelicet & de uituꝑatione. Pio¬
bate si placet & estimate quatuius amor
uel fanor ur̃. & iustus xeo sit ampliꝰ
amieo gratus. quo ꝓmeritis modatus.
ut cum laus de grauitate iudicii. ñ de
noris. minus quoq conferat & oneris.
Est certe quod magis quantuluscumq
sum facit ẽẽ. ur̃m. quod uidelicet in rebꝰ
dĩ strenue sincereq ut aiunt ꝓ ur̃a uice
u̾samini. Hoc ut semꝑ de uobis uere di¬
catur. semꝑ in uob̾ uere inueniatur. Li¬
brum quem quesistis ad transcribendũ
babetis. O puscula nr̃a quȩ requiritis.
quod ur̃o studio dignum putem. Tam̃
quia meluis uidico mͥ nr̃m culpari in¬
geniolum quam uoluntatẽ. & piclitari
apud uos potuis imꝑitiam quam obe¬
dicntiam. quȩ hoꝵ & quo uob̃ placet
ut mittam. scripto nobis ꝑ p̃sentem
nuntium significate. ut quia mͦ penes
me non sunt. ab his qui habent ea requi¬
ram .&. dirigam quocumq mandau̾itis.

Expanded text:
incertae famae nimis credulum eincertae famae nimis credulum ede laude videlicet, et de vituperatione. Probate, si placet, et aestimate, quatenus amor vel favor vester et justus, et eo sit amplius amico gratus, quo pro meritis moderatus: ut cum laus de gravitate judicii, non menoris, minus quoque conferat et oneris. Est certe quod me magis, quantuluscumque sum, facit esse vestrum: quod videlicet in rebus Dei strenue sincereque, ut aiunt, pro vestra vice versamini. Hoc ut semper de vobis vere dicatur, semper in vobis vere inveniatur. 5. Librum quem quaesistis ad transcribendum, habetis. Opuscula nostra quae requiritis, quod vestro studio dignum putem. Tamen quia melius judico mihi, nostrum culpari ingeniolum, quam voluntatem; et periclitari apud vos potius imperitiam, quam obedientiam: quae horum, et quo vobis placet ut mittam, scripto nobis per praesentem nuntium significate; ut quae modo penes me non sunt, ab his qui habent ea requiram, et dirigam quocunque mandaveritis.
Abbreviated transcription (Latin):
misisti itim xꝑm. Caritas ẽ. quia d̾s:
Ds̃ eium caritas. ẽ. Est & dĩ uirtuso
dĩ sapientia. Sed quando hȩc crunt
Quando udebimus eum sicuti ẽ.
Quando amabimus cum pro ut ẽ.
Nam ex pectatio creaturȩ. reuelatio¬
nem filioꝵ di expectat. Uanitati en n
creatura subiecta ẽ. non uolens. De qu
uniũsali uanitate inest & nobis uui
le laudari cum simus uituꝑabiles.&
nolle laudare quos scimus ẽẽ. laudali¬
les. Sed & hoc uanum ẽ. quod nr̃a pl¬
rumq ignorantia & tacctur quod ẽ. s
p̃dicatur quod ñ ẽ. Quid ad ista dia
mus: nisi quia uani filii hominum.
mendaces filii hominum in stateris
ut decipiant ipsi de uanitate inidip¬
mur inanit̾. ut & uani sint qui lau¬
dantur. & mendaces qui laudant. Ai
adulantur & ficti sunt: alii laudant
quod putant. & falsi sunt: alii utro
festiue. exaraui potiꝰ quam dictaui.
fortassis loquatius quam debui. sed
omuino u̾atiꝰ non potui ꝓut sapul.
Sed ut inde sumat ȩpłã finem unb
sumpsit exordium nolo uos de me

Expanded text:
istum . Charitas est, quia Deus est: Deus enim charitas est . Est et Dei virtus, et Dei sapientia . Sed quando haec erunt? quando videbimus eum sicuti est? Quando amabimus eum prout est? Nam exspectatio creaturae revelationem filiorum Dei exspectat. Vanitati enim creatura subjecta est non volens . De qua universali vanitate inest nobis et velle laudari, cum simus vituperabiles; et nolle laudare quos scimus esse laudabiles. Sed et hoc vanum est, quod nostra plerumque ignorantia et tacetur quod est, et praedicaturus, nisi quia vani filii hominum, mendaces filii hominum in stateris, ut decipiant ipsi de vanitate in idipmur inaniter; ut et vani sint qui laudantur, et mendaces qui laudant. Alii adulantur, et ficti sunt; alii laudant quod putant, et falsi sunt; alii utrorfestive exaravi potius quam dictavi, ac fortassis loquacius quam debui, sed omnino veracius non potui, prout sapui. Sed ut inde sumat epistola finem, unde sumpsit exordium, nolo vos de me
Abbreviated transcription (Latin):
empus ẽ. ut ꝓmissum exigam
utq ꝓbem neforte frustra de uob̾
semꝑ confisus sim. ex quo uram
& noticiam merui & amicitiam. Mi¬
chi siquidem uos p̾stitisse confidite.
quicquid opis ut̃ȩ isti remenses legati
p̾sto sibi eẽ. ꝑ sensetint. Non quia me
tanti putẽ hec audeo. sed uos ꝓmisistis.
utrum ne digne uos uderitis.

Expanded text:
empus est ut promissum exigam; utque probem ne forte frustra de vobis semper confisus sim, ex quo vestram et notitiam merui, et amicitiam. Mihi siquidem vos praestitisse confidite, quidquid opis vestrae isti Remenses legati praesto sibi esse persenserint. Non quia me tanti putem, haec audeo, sed quia vos promisistis: utrumne digne, vos videritis.
Abbreviated transcription (Latin):
posse adhuc elaborari studio. uisum fu¬
erit. quod forte delectet. ur̃ȩ omnino
ꝓuirib non decto uoluntati. Diligi¬
mus enun bonam famam urãm: reue¬
remur quam in nobis audiuinꝰ circa
res di sollicitudinem & sinceritatem.

Expanded text:
posse adhuc elaborari studio visum fuposse adhuc elaborari studio visum fuerit quod forte delectet, vestrae omnino pro viribus non deero voluntati. Diligimus enim bonam famam vestram; reveremur quam in vobis audivimus, circa res Dei sollicitudinem et sin
Abbreviated transcription (Latin):
to. fr̃ b̾nardus scipsium qu¬
tum potest. Quod ad uos non uei
ut maudastis ñ mea pigritia. sed ei¬
sa fuit non contempnenda. Si qui
salua ur̃a omiumq bonorum reu̾ci¬
tia mͥ ꝓpositum ẽ. nequaquam egie¬
di de monasterio nisi certis ex causi
quarum utiq nulla sc mͦ optulit.s
satisfacere uoluntati. Uerum uos ¶
facitis de co quod iamdudum ur̃an
prioꝵ litterarum ꝓmissione tenem
ur̃o scilicet quẽ adhuc susti ne mul
ideoq nicbil parauimus. E. go eni
nescio me qui ppiam quandoq sen¬
titasse de moralib. quod ur̃ȩ excellen¬
tiȩ studio dignum putẽ. Auqui frẽs
non nulla ex his quȩ me coram audiere.
loquentẽ. stilo suo exceꝑe. Quoꝵ unꝰ
uob̃ presto ẽ. p̾centor uidelicet trecen¬
sis. & arcbidiaconus gebunus. & facile
potestis hr̃e. si qua placent. quȩ ab illo
ita dignum iudicatis dignitatis uide¬
licet uĩȩ ꝓmissam p̃sentiam expec¬
tantib exhibere filiolis. tunc si quid
in manib inuentum fuerit. aut nr̃o

Expanded text:
ter BERNARDUS, se ipsum quantum potest. Quod ad vos non veni ut mandastis, non mea pigritia, sed causa fuit non contemnenda. Siquidem salva vestra omniumque bonorum reverentia, mihi propositum est nequaquam egredi de monasterio, nisi certis ex causis, quarum utique nulla modo se obtulit, ut satisfacere voluntati. Verum vos quid facitis de eo quod jamdudum vestrarum priorum litterarum promissione tenemus, vestro scilicet, quem adhuc sustinemus, ideoque nihil paravimus. Ego enim nescio me quidpiam quandoque scriptitasse de moralibus, quod vestrae Excellentiae studio dignum putem. Aliqui fratres nonnulla ex his quae me coram audiere loquentem, stilo suo excepere. Quorum unus vobis praesto est, praecentor videlicet Trecensis et archidiaconus Gebuinus; et facile potestis habere, si qua placent, quae ab illo ita dignum judicatis, dignitatis videlicet vestrae promissam praesentiam exspectantibus exhibere filiolis, tunc si quid in manibus inventum, aut nostro
Abbreviated transcription (Latin):
quia non diffidimꝰ bonam causam
habemꝰ. & ȩquũ iudicem qui non cun¬
etabitur euacuare. qd subreptũ est.
cum apparebit. qd̾ uerũ est. nec po¬
tuit inde ridere qui uoluit irri¬
dere. s ut scriptũ est m̃tita est ini¬
quitas sibi. Hoc solet hr̃e p̃cipuũ
sisi apłica sedes. ut non pigeat re.¬
uocare. quod a se forte rep̃hendit
fraude elicitum. non ueritate ꝓ¬
m̾itũ. Res plena equitate & laude
digna. ut de m̃dacio nemo lucre¬
nir. p̃sertim apud scãm & sũmam
sedem. Hec sciens puer ur̃ secure sup¬
plicat ꝓ treuerensi. & sic instat non
quasi in incertum. Ego quippe ego
hominis illiꝰ noui m̾ita. causam in¬
tentionem. Propt̃ qđ hoꝵ eum uo¬
lunt monachi lapidare:Quia ma-¬
le meruit.s fidelit̃ astitit: & mul¬
tum seruiuit. Ob cause iniusticiã:
S iniustũ nemo nisi iniustꝰ causabi-¬
tur. qd̾ de manu laica uendicauit
immo recuꝑauit sedi ep̃ali mona¬
seriũ. tanqͣm de manu herculis¬
dauam extorquens. in manu for¬

Expanded text:
quia non diffidimus. Bonam causam habemus, et aequum judicem, qui non cunctabitur evacuare quod subreptum est, cum apparebit quod verum est; nec poterit inde ridere, qui voluit irridere: sed, ut scriptum est, mentita est iniquitas sibi . Hoc solet habere praecipuum apostolica Sedes, ut non pigeat revocare quod a se forte deprehenderit fraude elicitum, non veritate promeritum. Res plena aequitate, et laude digna, ut de mendacio nemo lucretur, praesertim apud sanctam et summam Sedem. Haec sciens puer vester secure supplicat pro Treverensi, et sic instat non quasi in incertum. Ego quippe, ego hominis illius novi merita, causam, intentionem. Propter quod horum eum volunt monachi lapidare? Quia male meruit? sed fideliter adstitit, et multum servivit. Ob causae injustitiam? sed injustum nemo, nisi injustus, causabitur. Quod de manu laica vindicavit? imo recuperavit sedi episcopali monasterium, tanquam clavam de manu Herculis extorquens in manu for
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ. homo fidelis ⁊ constans & nulla¬
tenus maliuolis & subu̾sorib as¬
sensũ p̃bens. aquib non deest ei fre-¬
q̃ñs & satis inportuna temptatio.
nec deerit insultatio. si quomir
in fine cõm̃dare uolui. s satis a
suȩ honestatis cõm̃dant merita
cipueq amor specialis & fidelis ar¬

Expanded text:
Dei homo fidelis, et constans, et nullaDei homo fidelis, et constans, et nullatenus malevolis et subversoribus assensum praebens, a quibus non deest ei frequens et satis importuna tentatio; nec deerit insultatio, si quo minin fine commendare volui: sed satis eum suae honestatis commendant merita, praecipueque amor specialis et fidelis de
Abbreviated transcription (Latin):
dignitatis. uł ep̃alis honestatis op¬
tinuit metensis. ut & electio facta a
canonicis ad nutum eius una cum
eccłiȩ lib̾tate cassetur. & pͥmicerius
ad consilium eius contͣ illius eccłiȩ
pͥuilegia eligat᷑ Qmͣ iustiꝰ honestiꝰ¬
q si ur̃ȩ placuisset disc̾tioni. homo
maiori dignꝰ honore debito ꝓpͥoq
non pͥuaretur treu̾ensem dico. qͣm
& ab hoc & acet̾is diocesis suȩ termi¬
nandis negociis. qͣsi suspectum aut
minus exꝑtum. non sine mͬmure.
multoꝵ dm̃ tim̃tiũ exclusistis.Cre¬
dite. fideli ur̃o. quia ꝓumciȩ illi qͣn-¬
tum comꝑi om̃mo non expedit. Hȩc
si nescir̃e cui. & nescient̃ qui scribam.
S noui ingenitam mansuetudinẽ
urãm. noui & me notũ uob̃. & affe¬
ctũ quo hȩc audeam apud uos dul¬
cissime. atq amantissime. pater. Ite.¬
rum de treuerensi. ut sciatis qͣliter
nuntium eiꝰ suscipi oporteat. & u̾ba
quȩ portat. dico uob̃ qd̾ magnũ
locũ tenet in regno illo uob̃ & eccłie

Expanded text:
itatis, vel episcopalis honestatis, obtinuit Metensis ut et electio facta a canonicis, ad nutum ejus una cum Ecclesiae libertate cassetur, et primicerius ad consilium ejus contra illius Ecclesiae privilegia eligatur ? Quam justius honestiusque, si vestrae placuisset discretioni, homo majori dignus honore debito proprioque non privaretur? Treverensen dico, quem et ab hoc, et a caeteris dioecesis suae terminandis negotiis, quasi suspectum aut minus expertum, non sine murmure multorum Deum timentium exclusistis. Credite fideli vestro, quia provinciae illi, quantum comperi, omnino non expedit. 5. Haec si nescirem cui, et nescirer qui scribam. Sed novi ingenitam mansuetudinem vestram: novi et me notum vobis, et affectum quo haec audeam apud vos, dulcissime atque amantissime Pater. Iterum de Treverensi, ut sciatis, qualiter nuntium ejus suscipi oporteat, et verba quae portat: dico vobis quod magnum locum tenet in regno illo, vobis et Ecclesiae
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑ his uisum est meȩ paruitati non
taceam. hoc & duo illa alia tullense
dico & urdunense t̃minanda nego¬
tia. securiꝰ metͦpolitano atq conue¬
nientius posse cõmuti putauerim.
qui & omĩa nouit. & in multis ꝓbatꝰ
eccliȩ testimonio fidelis inuentꝰ est.
Alioqum uidete quid illis ep̃atib fa¬
ciatis. metensi scilicet & tullensi. qͥa
ut uerũ fatear. uident᷑ esse absq ep̃is.
Et utinã absq tẏrannis. Cales cum
defensant᷑. sustentant᷑. honorant᷑. fo¬
uent᷑. mirant᷑ nimirũ & scandali¬
zant᷑ multi qui illa in morib &
uita eoꝵ certissime sciunt. quȩ
magis eẽnt ñ dico in ep̃is. s etiam in
quibusubet scłarib damnanda. pe¬
nitus & execranda. Quȩ quide & me
scrib̾e puduit: nec uos decuisset
audire. Esto quod nemine accu-¬
sante non possĩt deponi. nũquid
tam̃ quos passim accusat fama.
apłicȩ sedis essent speciali familia¬

Expanded text:
super his meae visum est parvitati, non super his meae visum est parvitati, non taceam et hoc, et duo illa alia, Tullense dico ac Virdunense, terminanda negotia securius metropolitano, atque convenientius posse committi putaverim, qui et omnia novit, et in multis probatus, Ecclesiae testimonio fidelis inventus est. Alioquin videte quid illis episcopatibus faciatis, Metensi scilicet atque Tullensi; quia, ut verum fatear, videntur esse absque episcopis: et utinam absque tyrannis. Tales cum defensantur, sustentantur, honorantur, foventur; mirantur nimirum et scandalizantur multi, qui illa in moribus et vita eorum certissime sciunt, quae magis essent, non dico in episcopis, sed etiam in quibuslibet saecularibus damnanda penitus et exsecranda: quae quidem et me scribere puduit, nec vos decuisset audire. Esto quod nemine accusante non possint deponi: nunquid tamen quos passim accusat fama, apostolicae Sedis essent familia