comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
adhuc sitient. Nullus unquã talib
expletur aepulis: nec aliquod patit᷑
de satietate fastidium. Tanto unꝰquisq
capatior. tanto auidior erit: quanto
inde plus hauserit. Dñs in euangłio.
Beati ait qui esuriunt et sitiunt ui¬
sticiam: qm̃ ꝓpsi saturabuntur. Ut in
futuro iustitiȩ retributione satiemur.
et ita nobis desideranda iustitia ut
infame ac fiti cibus desideratur et
potus. Et hoc om̃ib in commune
missa defiderant. lam tuũ ẽ estimare
quantũ animũ prȩstare debeas qͣuȩ
maioris prȩmu desiderio plus fa-¬
cere proposuisti quã aliis necesse est.
Apł̃s definiens xp̃i uirginẽ longe
eam separauit anupta: et diuersis
studiis singularitatis meritũ conui¬
giiq diuisit. Innupta in quit & uir¬
go cogitat quȩ dñi sunt: ut sit scã et
sunt mundi quo modo placeat uiro:
quȩ corpore et sp̃u sc̃a ẽ. nec mẽbris
nec mente delinquit. Delinquere
test: sed etiã in quacũq parte iustiuȩ.

Expanded text:
adhuc sitient . Nullus unquam talibus adhuc sitient . Nullus unquam talibus expletur epulis, nec aliquando patitur de satietate fastidium: tanto unusquisque capacior, tanto avidior erit, quanto inde plus hauserit. Dominus in Evangelio, Beati, ait, qui esuriunt et sitiunt justitiam; quoniam ipsi saturabuntur . Vult enfuturo justitiae retributione satiemur. et ita nobis desideranda est justitia, ut in fame vel siti cibus desideratur ac potus: et hoc in communeemia desiderant. Jam tuum est aestimare quantum animo praestare debeas, quae majoris praemii desiderio plus facere proposuisti, quam vel alios necesse est. Apostolus definiens Christi virginem, longe eam separavit a nupta, et diversis studiis singularitatis meritum conjugiique divisit: Innupta, inquit, et virgo cogitat quae Dei sunt, quomodo placeat sunt mundi, quomodo placeat viro suo . Quae corpore et spiritu sancta est, nec in membris nec in mente delinquit. Delinquere  potest, sed etiam in quacumque parte justitiae.
Abbreviated transcription (Latin):
desiđio ad maiora contendat. Et cum
in om̃ib mundi studus ꝓfectu non
sacientur homines: his tantũ cepisse
sufficiat feruentissimi in terrenis.
in reb paruuilis eachibentes a lacri-¬
tatem. ad maiora torpescimus. Con¬
siderare pudet quantus sit feruor
inscłm: qua cura singula quaeq ho
minum studia quotidie ad ꝑfectio¬
ra nitantur litterarũ ardor nulla
prorsus aetate restinguitur. Immo
ut scłaris auctoris utar sententia: ipsa
magis inflammatur aetate. Diuitiarũ
amor insatiabilis ẽ: expleri nescit
honorũ cupido: celerem res habitu
rȩ finem sine fine quęruntur. Nos
diuinã sapientiã. cȩlestes diuitias. im¬
mortales honores. pigra quadam. ac¬
fastidiosa distimulatione negligimꝰ:
et spiritales disciplinas aut ne attin¬
gimus quidem.aut si uel leuiter
degustauerimus. continuo nos putamꝰ
ẽẽ. satiatos. Aliter nos sapientia ad su¬
as inuitat aepulas: qui edunt me in¬
quit adhuc esurient. et quibibunt

Expanded text:
desiderio ad majora contendat? et cum desiderio ad majora contendat? et cum in omnibus mundi studiis profectu non satientur homines, hic tantum coepisse sufficiet? Ferventissimi in terrenis, in rebus parvis exhibentes alacritatem, ad majora torpescimus. Considerare pudet quantus sit fervor in saeculo, qua cura singula quaeque studia hominum quotidie ad perfectiora nitantur. Litterarum ardor nulla prorsus aetate exstinguitur; imo, ut saecularis auctoris utar sententia, ipsa magis aetate inflammatur: divitiarum amor insatiabilis est; expleri nescit honorum cupido; celerem habiturae res finem sine fine quaeruntur. Nos divinam sapientiam, coelestes divitias, immortales honores, pigra quadam dissimulatione negligimus, et spirituales divitias aut ne attingimus quidem, aut si leviter degustaverimus, continuo nos putamus esse satiatos. Aliter nos divina sapientia ad suas invitat epulas: Qui edunt me, inquit, adhuc esurient; et qui me bibunt,
Abbreviated transcription (Latin):
ante diximus non erat tuũ. ut aut tu
om̃s uinceres aut te nemo. Cuncta enĩ
illa foris petuntur: et quiequid aliun¬
de speratur. alienũ ẽ. Haec uero inpo
testate tua sunt et uere propria: quia
non eatrinsecus ueniunt sed in ipso
corde generantur. Illa nec om̃ĩs qui
nit tenet: quia ut cõmodare ista et
eripere casus potest. Haec aũt & om̃is
qui quęrit inuenit: et qui inuene¬
rit eripi sibi nunqũa timet. Ista enĩ
sola bona sunt: quȩ sine uoluntate
Habes ergo et hic ꝑ quȩ merito prȩ¬
ponaris alus: immo hic magis. nam
corporalis nobilitas atq oppulentia
tuorũ intelligerentur esse non tua.
Spiritales uero diuitias nullus tibi
preter te conferre poterit. In his gͦ
iure laudanda. in his merito ceteris
prȩferenda es. quȩ nisi exe te et inte
esse non possunt. An sola uita ẽ quae
certamen non habeat de profectu. &
inqua unus quisq hoc tantũ debe̾at
ꝑmanere quod cȩpit: nec ullo augm̃ti

Expanded text:
ante diximus, non erat tuum, ut aut tu ante diximus, non erat tuum, ut aut tu omnes vinceres, aut nemo te. Cuncta enim illa foris petuntur: et quidquid aliunde speratur, alienum est. Haec vero in tua potestate sunt, et vere propria, quae non extrinsecus veniunt, sed in ipso corde generantur. Illa enim, nec omnisenerit, semper tenet: quia ut ea commodare, ita et eripere casus potest. Haec autem et omnis qui quaerit, invenit: et qui invenerit, eripi sibi numquam timet. Ista enim sola bona sunt: quae sine voluntate,mus. CAP. XI.--Habes ergo et hic per quae merito praeponaris aliis, immo hic magis. Nam corpotuorum intelliguntur esse, non tua; spirituales vero divitias nullus tibi praeter te conferre poterit. In his ergo jure laudanda, in his merito caeteris praeferenda es, quae nisi ex te et in te esse non possunt. An sola ista vita est, quae certamen non habeat de profectu, et in qua unusquisque hoc tantum debeat permanere quod coepit, nec ullo augmenti
Abbreviated transcription (Latin):
terit: et ad ȩternã uitã angusti illius
itineris quod pauci repperiunt calle
tendendũ ẽ. Posiusti iam impedim̃ta
uel maxima. et om̃e illud quicquid
a spiritalis uitȩ cursu uel reuocat. uel
tardat prima statim conuersione ui-¬
cisti: respuisti coniugii uoluptatem.
posteritatis curam. illecebras delicia¬
rum. scłi pompam. diuitiarũ cupidi¬
tatem. et cũ paulo potes dicere:  michi
mundus crucifixcus ẽ et ego mundo.
Cuius tale principiũ ẽ: qualis debet
esse ꝑfectio. Hanc michitu uirtutẽ
eaq ui mentis qua uitiorũ occasiones
depulisti uitia ipsa nunc respue. Or.¬
netur morũ scĩtate uirginitas: et per¬
fectum gradũ uitȩ ꝑfectio subsequat᷑.
Certe siscłaris tibi uita placusset: da¬
res operam. nequis te diuitus. nequis
corporalib ornamentis. ne quis re-
te bene uiuendo transeat. ne quis
morũ suꝑet scĩtate. ne quis tibi in
uirtutib pręferatur. et in illis quae

Expanded text:
terit. Et ad vitam aeternam, angusti illius terit. Et ad vitam aeternam, angusti illius itineris, quod pauci reperiunt, callis tenendus est. Deposuisti jam impedimenta vel maxima, et omne quidquid a spiritualis vitae cursu, vel retardat, vel revocat, prima statim conversione vicisti. Respuisti conjugii voluptatem, posteritatis curam, illecebras deliciarum, saeculi pompam, divitiarum cupidinem, et cum Paulo potes dicere: Mihi mundus crucifixus est, et ego mundo . Cujus tale principium est, qualis debet esse perfectio? Hanc mihi tu virtutem:e vi mentis, qua vitiorum occasiones depulisti, vitia nunc ipsa respue. Ornetur morum sanctitate virginitas, et perfectum gradum vitae perfectio subsequatur. Certe si saecularis vita tibi placuisset, dares operam, ne quis te divitiis, ne quis corporalibus ornamentis, ne quis rerute in bene vivendo transcendat: ne quis morum sanctitate superet: ne quis tibi in virtutibus praeferatur. Et in illis, quae
Abbreviated transcription (Latin):
in regno cȩlorũ ceteris prȩferendas
quȩ sibi mandatorũ transgressione
aditũ clausere cȩlorũ. Non omnis
intrabit in regnũ cȩlorum: sed qui
facit uoluntatem patris mei ipse
intrabit in regnũ cȩlorũ. Memi¬
nerint stultas uirgines ab sponsi
ianua repellendas: dicendũq eis
nescio uos: illisq uingendas eẽ. de
dicent in illa die dñe dñe nonne
innomine tuo ꝓphetauimꝰ. et in
nomine duo dȩmonia eiecimus. et
in tuo nomine uirtutes multas feci¬
iniquitatis. Tibi uero longe alia est
ingrediendũ uia quȩ scłi amore
calcato semꝑ cogitando quȩ dei
sunt apłicam exhibere uis uirginẽ
quȩ tam sp̃u scã quã corpore dñi
prȩstolaris aduentũ: et animȩ tuae
lampadem scõrũ iugit̃ operum in-¬
fundis oleo. ac sapientib iuncta uir-¬
ginib in sponsi obuiam prȩpararis
fugienda: Tibi lata uia illa est quam
multorũ ad mortẽ euntiũ comit̾atus

Expanded text:
in regno coelorum caeteris praeferendas, in regno coelorum caeteris praeferendas, quae sibi mandatorum transgressione aditum clausere regni intrabit in regnum coelorum; sed qui facit voluntatem Patris mei, ipse intrabit in regnum coelorum nerint stultas virgines a sponsi januis repellendas; dicendum eis: Nescio vos: Illisque jungendas esse, de dicent in illa die: Domine, Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus, et in nomine tuo daemonia exclusimus, et in tuo nomine virtutes magnas feciiniquitatem . Tibi vero longe est alia via ingrediendum, quae, saeculi amore calcato, semper cogitando quae Dei sunt, apostolicam te exhibere vis virginem, quae tam spiritu sancta quam corpore, Domini praestolaris adventum: et animae tuae lampadi, sanctorum jugiter operum infundis oleum, et sapientibus juncta virginibus, in sponsi obviam praepararis. Fugienda tibi lata illa via est, quam multorum ad mortem euntium comitatus
Abbreviated transcription (Latin):
in ignẽ mittetur. Considera quȩso
quantũ a confilio distet imperium.
Ibi aliquos excepit: hic om̃s gene¬
ralit̃ cõp̃hendit. Ibi premiũ ꝓponit :
hic pęnã. Ibi inuitat ut facias: hic
nisi feceris comminatur. Haec
igitur opti Ema ratione distin-¬
guens. anima duerte quid offeras.
animaduerte quid debeas Immo
quia utrũq iam debes et uirgini¬
tatem quã ultro obtulisti dõ. et iu-¬
stitiã quã ipse pręcepit: integrum
utrũq ꝑsolue. Ille seruus dño pla-¬
cet qui ita ultro aliquid operis ex¬
ercet ut tam̃ etiã imꝑata ꝑficiat.
qui non aliud ꝓ alio. sed utrumq¬
facit. nec mutat. sed addit obsequi¬
um. Nec earum te exempla decipi-¬
ant quȩ sibi insola castitate plau-¬
ꝓ iustitia offerre uolunt. et in compensationẽ
peccatorũ prȩtiũ uirginitatis ad nu¬
merant: atq: pro prȩmio impunita¬
tem petunt. uel certe impudentiore
uecordia coronandas se putant. et

Expanded text:
in ignem mittetur. Considera, quaeso, in ignem mittetur. Considera, quaeso, quantum a consilio distet imperium. Ibi aliquos excipit: hic generaliter omnes comprehendit. Ibi praemium proponit, hic poenam. Ibi invitat ut facias: hic nisi feceris, comminatur. Haec igitur optima ratione distinguens, animadverte quid offeras, animadverte quid debeas. Immo quia utrumque jam debes, et virginitatem, quam ultro obtulisti Deo, et justitiam quam ipse praecepit, integrum utrumque persolve. Ille servus Domino placet, qui ita aliquid ultro operis exercet, ut tamen etiam imperata perficiat: qui non facit aliud pro alio, sed utrumque: nec mutat, sed addit obsequium. Nec te earum exempla decipiant, quae sibi in sola castitate plau, sed pro justitia offerre volunt, et in compensatione peccatorum, praemium virginitatis annumerant: atque pro praemio, impunitatem petunt: vel certe impudentiori vecordia coronandas esse se putant, et
Abbreviated transcription (Latin):
loquitur xp̃s : Perfectionis secuta
consiliũ. et beatitudinẽ specialis ag-¬
gressa ꝓpositi: serua generale manda-¬
tum. Diaxei: idemq repeto nunc. In cau¬
sa iustitiȩ unũ debemꝰ om̃s. uirgo . ui¬
dua. nupta. summus. medius. et imus
gradus aequalit̃ iubentur implere
prȩcepta: nec alege soluiteir qei su¬
pra legem facere proponit. Quin¬
immo nullus magis illicita tutare
debet : quã qui respicit quȩ licebant.⁊
nec quisquã ita ase mandata p olli-¬
cetur implenda. ut ille qui amore
ꝑfectionis supra mandata conscen¬
dit. Et dũ amplius statuit facere
quã p̃ceptũ ẽ: ostendit minus sibi
p̃ceptũ eẽ. quã poterat. Deinde qͥ
tantȩ se obȩdientiȩ ꝓfitetur ut
etiã consilium diuinũ libenter
audiat : quo modo debet audire
est: ista necesfitatis. De uirginitate
dr̃ qui potest caꝑe capiat᷑. De ui-¬
stitia uero ñ dr̃. quipotest facere
faciat: sed om̃is arbor quae non
facit fructũ bonũ exccidetur. et

Expanded text:
CAPUT X. Perfectionis igitur secuta consilium, beatitudinem specialis aggressa propositi, serva generale mandatum. Dixi, idemque nunc repeto. In causa justitiae omnes unum debemus: virgo, vidua, nupta, summus, medius, et imus gradus, aequaliter jubentur implere praecepta. Nec a lege solvitur, qui supra legem facere proponit. Quinimmo nullus magis illicita vitare debet, quam qui respuit quae licebant. Nec quisquam ita a se mandata pollicetur implenda, ut ille qui amore perfectionis supra mandata conscendit, et dum amplius statuit facere quam praeceptum est, ostendit minus sibi praeceptum esse quam potuerit. Deinde qui tantae se esse obedientiae profitetur, ut etiam consilium divinum libenter audiat, quomodo non debet audire est, ista necessitatis. De virginitate dicitur: Qui potest capere, capiat . De justitia non dicitur: Qui potest facere, faciat. Sed omnis arbor quae non facit fructum bonum, excidetur, et
Abbreviated transcription (Latin):
go conuigiũ licitũ tibi. priusquã con¬
temneretur maioris prȩmĩ amore
flagrans uouisti dõ non imꝑatam:
sed laudatã uirginitatẽ et consilium
apłi fecisti legem tuã: latiorẽ certa-¬
minis ingressa campum: non tam
laborem cursus qua brauiũ uictoriae
cogitasti. Legeras credo euangelicum
illud de ꝑpetua castitate p̃conium :
et ipsius te dñi sermo ad amorem ser¬
uandȩ uirginitatis accenderat qui
petri suꝑ hoc sententiã ipsa rei mag.¬
nitudine ac difficultate laudauit :
et uoluntariis spadonib cȩlorum
capiat: Remita magnã non impero.¬
ñ impono. sed offero: nec quẽquam
ad hoc cogo. sed prouoco. Quod quã-
quã de uiris tantũ sonare uideatur:
non solis tam̃ uiris dr̃ sed aequalis
utriq seaeui uirginitatis palma pro-¬
ponitur. Et apłs de uirginib prȩ-

Expanded text:
go, conjugium, licitum tibi priusquam congo, conjugium, licitum tibi priusquam contemneretur. Majoris praemii amore flagrans vovisti Deo non imperatam, sed laudatam virginitatem; et consilio Apostoli legem tuam fecisti latiorem. Certaminis ingressa campum, non tam laborem cursus quam bravium victoriae cogitasti. Legeras, credo, illud evangelicum de perpetua castitate praeconium, et ipsius te Domini sermo ad amorem servandae virginitatis accenderat, qui Petri super hoc sententiam ipsa rei magnitudine ac difficultate laudavit, et voluntariis spadonibus regnum ccapiat . Rem itaque tam magnam non impero, non impono, sed offero; neque quemquam ad hoc cogo, sed provoco. Quanquam enim de viris tantum sonare videatur; non solis tamen viris, sed aequaliter utrique sexui virginitatis palma promittitur. Et Apostolus de virginibus p
Abbreviated transcription (Latin):
euangłio breuit̃ quidem sed plenis¬
sime cõprehendens ait: quȩcumq
uultis ut faciant uob̾ homines. Haec
et uos facite illis hoc ẽ. ut nichil mali
inferamꝰ aluis. et prȩstemꝰ om̃e quod
bonũ ẽ: quia uolumꝰ hoc ab illis in
nos utrũq seruari. Hȩc sententia &qͦ
iure prȩcepti uniuersos tenet: nec ul¬
li om̃ino transgredi licet qđ om̃ibus
imꝑatũ ẽ: aꝑtusq dĩ contemptus est
uel facere ꝓhibita: uel iussa ñ facere.
Duo uero reliqua quȩ secuntur quoꝵ
unũ conceditur. suadetur aliud: in nr̃a
potestate dimissa sunt. ut aut cũ mino¬
re gła concessis utamur at licitis: aut
obmaus prȩmiũ etiã ea quȩ nobis
ꝑmissa sunt respuamus. Concedunt᷑
quidem nuptiȩ. carniũ usus. ac uina:
sed horũ om̃iũ absanentia confilio
ꝑfectiore suadetur. Ad uirginitatis
honorem ꝑtinet licentia nuptiarũ:
et escarũ indulgentia uirtutẽ abstinen¬
tiȩ clariorem facit. Contempsisa uir.¬

Expanded text:
Evangelio breviter quidem, sed plenisEvangelio breviter quidem, sed plenissime comprehendens, ait, Quaecumque vultis ut faciant vobis homines, haec et vos facite illis ; hoc est, ut nihil mali inferamus aliis, et praestemus omne quod bonum est, quia volumus hoc ab aliis in nos utrumque servari. Haec sententia aequo jure praecepti universos tenet, nec ulli omnino transgredi licet, quod omnibus imperatum est; apertusque contemptus Dei est, vel facere prohibita, vel jussa non facere. Duo vero reliqua quae sequuntur, quorum unum conceditur, et suadetur aliud, in nostra potestate dimissa sunt; ut aut cum minori gloria concessis utamur, aut ob majus praemium etiam ea, quae nobis permissa sunt, respuamus. Conceduntur quidem nuptiae, carnium usus et vini; sed horum omnium abstinentia consilio perfectiore suadetur. Ad virginitatis honorem pertinet licentia nuptiarum, et escarum indulgentia virtutem abstinentiae clariorem facit. Contempsisti, vir
Abbreviated transcription (Latin):
cui quid placeat ignorat: Fieriq
potest ut etiã obsequendi uoto of¬
fendat: qui quo modo obsequi de-¬
beat ante ñ didicit. Et ut maius ẽ.
uoluntatẽ dĩ facere quã nosse : ita
prius ẽ nossqͣuã facere. Illud enim
merito prȩcedit hoc ordine: unde
ꝓpħa dicit: et tu isrł noli ignorare.
Et beatus apłs: qui aũt ignorat igno¬
rabitur. Idemq alibi. Propter ea
nolite fieri imprudentes: sed intelli¬
gentes quȩ sit uoluntas dñi. Initium¬
enĩ obȩdientiȩ est: quid p̃cipiatur
uelle cognoscere. et pars obsequu di¬
dicisse quid facias. Seito itaq inscrip¬
tiris diuinis ꝑ quas solas potes plenã
dĩ intelligere uoluntatẽ: ꝓhiberi quę¬
non nulla suaderi. ꝓhibentur mala.
prȩcipiuntur bona. conceduntur me¬
dia. ꝑfecta suadentur. Induob illis
et ñ solũ preciꝑe sed et prohib̾e ipsũ
iubentis ẽ. Generalit̃ namq omĩb¬
iustitia mandatur : quã saluator in

Expanded text:
cui quid placeat ignorat; fierique cui quid placeat ignorat; fierique potest ut etiam obsequendi voto offendat, qui quomodo obsequi debeat ante non didicit: et, ut majus est voluntatem Domini facere quam nosse, ita prius est nosse quam facere. Illud enim merito praecedit, hoc ordine. Unde propheta dicit, Et tu, Israel, noli ignorare. Et beatus Paulus, Qui autem ignorat, ignorabitur . Idemque alibi, Propterea nolite fieri imprudentes, sed intelligentes quae sit voluntas Domini . Initium obedientiae est, quid praecipiatur velle cognoscere; et pars est obsequii didicisse quid facias. Scito itaque in Scripturis divinis, per quas solas potes plenam Dei intelligere voluntatem, prohiberi quaenonnulla suaderi. Prohibentur mala, praecipiuntur bona, conceduntur media, perfecta suadentur. In duobus illis, et non solum praecipere, sed et prohibere ipsum, jubentis est. Generaliter namque omnibus mandatur justitia, quam Salvator in
Abbreviated transcription (Latin):
eo facilius curreres. qđ in ea nichil
asperũ. nichil in accessibile ȩẽ cog-¬
nosceres. Nam si etiã ante legem ut
diximus ac multo ante dñi nr̃i et
saluatoris aduentũ iuste quidem et
scẽ uixisse referuntur: quanto magis
post illustrationẽ aduentus eius nos
xp̃i gr̃am et inmeliorem hominem
renati sumꝰ. qui sanguine ͤ expiati. atq
mundati. ipsiusq exemplo ad ꝑfec¬
tionẽ incitati iustitiã. meliores illis
esse debemꝰ. qui ante legem fuerunt
meliores etiã quã fuere sublege. di-¬
cente apło: peccatũ uob̃ ñ dominabi
diximꝰ: nunc ꝑfectam instituamus
et nature simul et gr̃ȩ bonũ morum
scĩtate testetur. Prima uirginis eura
primũq sit studiũ scire uoluntatẽ
dñi sui. & quid ei placeat. quid ue
displiceat diligent̃ inquirere : ut
obsequiũ: totũq uitȩ suȩ cursũ ex
eius possit ordinare sententia. Im¬
possibile ẽ. enĩ ei quẽquã placere.

Expanded text:
eo facilius currere possis, quo in ea nihil eo facilius currere possis, quo in ea nihil asperum, nihil inaccessibile esse cognoveris. Nam si etiam ante legem, ut diximus, ac multo ante domini nostri et saluatoris aduentum iuste quidam et sancte uixisse referuntur, quanto magis post illustrationem aduentus eius nos per Christi gratiam et in meliorem hominem renati sumus, qui sanguine eius expiati atque mundati ipsiusque exemplo ad perfectiorem incitati iustitiam melioesse debemus, qui ante Legem fuerunt, meliores etiam quam fuerunt sub Lege, dicente Apostolo, Peccatum in vobis diximus, nunc instituamus et naturae simul et gratiae bonum morum sanctitate testetur. Prima igitur virginis cura primumque studium sit, scire voluntatem Domini sui, et quid ei placeat, quidve displiceat, diligenter inquirere; ut sobsequium , totumque vitae suae cursum ex ejus possit ordinare sententia. Impossibile est enim ei quemquam placere,
Abbreviated transcription (Latin):
expoliretur. et ad suũ possit redire
fulgorem. Neq uero alia causa no-
bis quoq difficultatẽ bene uiuendi
facit: quã longa consuetudo uitioꝵ.
quȩ nos cũ inficit aparuo. paulatĩq
ꝑ multos corrumpit annos. lta post¬
ea obligatos sibi et addictos tenet:
ut uim quandã uideatur habere na-¬
turȩ. Om̃ẽ illud tempus quo negli¬
genter educati. id est ad uitia erudi¬
tisumus. quo mali ẽẽ. etiã studuimꝰ.
cũ ad incitam̃tũ nequitiȩ innocen¬
ta ꝓstultutia duceretur: nunc nob̃
resistit. contraq nos uenit : et nouam
uoluntatẽ impugnat usus uetus. et
miramur cur non nob̃ ꝑ otium atq
desidiã nescientib. etiã quasi ab alio
scĩtas conferatur : qui nullã boni¬
consuetudinẽ facimus. cum malum
tandiu didicerimus: Hȩc de naturȩ
bono cursim quasi in alio opere di¬
cta sint: quod idõ a nob faciendum
fuit ut tibi planiorem uiã ad per¬
fectam iustitiam sterneremus : quam

Expanded text:
expoliretur, et ad suum posset redire expoliretur, et ad suum posset redire fulgorem. Neque vero albis quoque difficultatem bene vivendi facit, quam longa vitiorum consuetudo, quae nos cum inficit a parvo, paulatimque per multos corrumpit annos, ea obligatos sibi et addictos tenet, ut vim quodammodo videatur habere naturae. Omne illud tempus, quo negligenter edocti, id est, ad vitia eruditi sumus, quo mali etiam esse studuimus, cum ad incitamenta nequitiae innocentia pro stultitia duceretur, nunc nobis resistit, contraque nos venit, et novam voluntatem impugnat usus vetus. Et miramur cur nobis per otium atque desidiam nescientibus etiam quasi ab alio sanctitas conferatur, qui nullam consuetudinem boni facimus, cum malum tamdiu didicerimus? Haec de naturae bono cursim, quasi in alio opere dicta sint: quod ideo a nobis faciendum fuit, ut tibi planiorem viam ad perfectam justitiam sterneremus, quam
Abbreviated transcription (Latin):
placere potuit ille qui deliquit :
ita peccare potuit iste qui plaeuit.
Nec enĩ a usto dõ aut ille punari
meruisset aut hic elegi: rasi uterq
utrũq potuisset. Hoc de cam. et
geminis intelligendũ ẽ. ac sciendum
solam uoluntatis ẽẽ causam : cũ in eadẽ
natura merita diuersa sunt. Extino-¬
tum pro peccatis suis diluuio mun-¬
dũ noe iustus redarguet: et sodomo¬
rũ crimina loth seĩtas iudicabit.
Nec illud paruũ ẽ argumentũ ad
comprobandum naturȩ bonum.
quod primi illi homines ꝑ tot
annorũ spacia absq ulla ammo¬
nitione legis fuerunt. Non utiq:
sciebat hominũ fecisse naturã. ut
sufficeret. Deniq quã diu recentio¬
ris adhuc naturȩ usus uiguit: nec
humanȩ rationi uelud quandam
caliginem longus peccandi usus ob¬¬
duxcit: sine lege dimissa natura ẽ.
Ad quã dñs nimus iam uitiis ob¬¬
rutam. et quadã ignorantiȩ rubi-¬
gine infectam. limam legis ad mo¬
uit: cuius frequenti am̃monitione

Expanded text:
im placere potuit ille qui deliquit: im placere potuit ille qui deliquit: ita potuit peccare iste qui placuit. Non enim a justo Deo aut ille puniri meruisset, aut hic eligi: nisi uterque utrumque potuisset. Hoc de Cain et geminis intelligendum est. Ac sciendum solam voluntatis causam esse, cum in eadem natura merita diversa sint. Exstinctum peccatis suis diluvio mundum, Noe justus redarguit, et Sodomorum crimina Lot sanctitas judicavit. Nec illud est parvum argumentum ad comprobandum naturae bonum, quod illi primi homines per tot annorum spatia, absque ulla admonitione legis fuerunt: non utiquesciebat hominum fecisse naturam, ut ufficeret. Denique quamdiu recentioris adhuc naturae usus viguit: nec humanae rationi velut quamdam caliginem, longus usus peccandi obduxit, sine lege dimissa natura est. Ad quam Dominus nimiis jam vitiis obrutam, et quadam ignorantiae rubigine infectam, limam Legis admovit, ut hujus frequenti admonitione
Abbreviated transcription (Latin):
lui congregare filios tuos quẽ ad mo¬
dum congregat gallina pullos suos
sub alas et nolusti. Ubi uelle uidemꝰ
et nolle. eligere. et refutare.: ibi non
uis naturȩ sed libertas intelligitur
uoluntatis. Plena sunt utriusq
instrumenti uolumina huiꝰ modi
testimonus quib tam bonũ om̃e
quã malũ uoluntariũ semꝑ asseri
tur : quȩ nos breuitatis causa modo¬
obmittimus maxime cũ sciamus
te sacrȩ lectioni deditam de ipso
nos ita defendimus naturȩ bonũ.
ut eam dicamus malũ facere non
posse: quã utiq boni ac mali capa¬
cem etiam ꝓfitemur. Sed ab hae
eam tantum modo in iuria uindica¬
mus. ne eius uitio ad malũ uid eam᷑
impelli : qui nec bonũ sine uolun¬
tate nec malũ facimꝰ: Et quib liberũ
sunt. alii uidicandi nisi quia in ea-¬
dem natura dispar uoluntas est. et
quia cũ om̃s idem possimꝰ diuersa
facimus: Idq ut clarius lucere pos¬
sit: aliqua exempla sunt ꝓferenda.
Adam de paradyso eieitur: enoch

Expanded text:
gare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alis suis, et noluisti ! Ubi velle videmus et nolle, eligere et refutare, ibi non vis naturae, sed libertas intelligitur voluntatis. Plena sunt utriusque Testamenti volumina hujuscemodi testimoniis, quibus tam bonum omne, quam malum, voluntarium semper esstur: quae nos modo brevitatis causa omittimus; maxime cum sciamus te sacrae lectioni deditam de ipso nos ita defendimus naturae bonum, ut eam dicamus malum non posse facere, quam utique boni ac mali capacem etiam profitemur; sed ab hac eam tantummodo injuria vindicamus, ne ejus vitio ad malum videamur impelli, qui nec bonum sine voluntate faciamus vel malum, et quibus liberum sunt alii iudicandi, nisi quia in eadem natura dispar uoluntas est, et quia, cum omnes idem possimus, diuersa facimus? Itaque ut clarius lucere possit, aliqua exempla sunt proferenda : Adam de paradiso eicitur; Enoch
Abbreviated transcription (Latin):
consummauer̃ iniquitatẽ ex uolun¬
tate sua. Ad hieremiam dñs loquit᷑
quã dedi ante faciẽ eorũ. et ñ audie¬
runt uocẽ meã: sed abierunt post
uoluntatẽ cordiᷤ sui mali Ac rursus
idem ꝓpħa: et peceastis dño. et non
audistis uocẽ eius: et inmandatis illiꝰ.
et in legitmis. et in testimonuis eius
ambulare noluistis. Per isaiã quoq¬
dñs dicit: si uolueritis et audieritis
aũt nolueritis. neq audieritis: gladi¬
us uos comedet. Et rursum. Omnes
uos occisionẽ decidetis. ⁊ quia uocaui
uos et non audistis me. Locutus sum
et neglexistis. et fecistis malignum

Expanded text:
consummaverunt iniquitatem suam ex volunconsummaverunt iniquitatem suam ex voluntate suaquam dedi ante faciem eorum, et non exaudierunt vocem meam, sed abierunt post voluntatem cordis sui mali . Ac rursus idem propheta, Et peccastis Deo, et non exaudistis vocem ejus, et in mandatis illius et in legitimis et in testimoniis ejus ambulare noluistis. Per Isaiam quoqeritis autem nolueritis, neque audieritis me: gladius vos consumet . Et rursum: Omnes vos occisione decidetis: quia vocavi vos, et non exaudistis: locutus sum, et neglexistis: et fecistis malum
Abbreviated transcription (Latin):
alibi diuitẽ eẽ. monstraret. In diui¬
tus inquit ñ confidebam: nec in la¬
pide prȩtioso. Et hoc non uerbis
tantum : sed ipsis quoq reb ꝓbauit
Qui cũ omĩa ꝑderet non dolebat .:
dicebatq ꝑ singula. Dñs dedit. dñs
Nudus exiui de utero matris meae:
nudus et redeam. Quo animi affec.¬
tu possideamus aliquid docemais
cũ id amisimus: et cupiditatẽ fruen¬
di carendi dolor prodit. Iũa qui
incarendo non habet: is nec infru-¬
ante aplica p̃cepta discipłm qui ape-¬
medium ꝓferens: ex se quid omnes
possimus ostendit. Docuitq exem¬
plo suo quantus sit ille thesaurus
animȩ quẽ nos sine usu possidemꝰ.
et quod proferre nolumus nec hab̾e
ra dixcimꝰ: etiã scõrũ exemplis bonũ
eius ostendimꝰ. Et ne econtrario ad
alii iniqui fuerunt: scripturarum
utar testimoniis quȩ peccantes cri.
mine uoluntatis ubiq grauant ñ
excusant necessitate naturę. Inge-¬
nesi legimꝰ: simeon et leui fratres

Expanded text:
alibi divitem esse monstraret: In divialibi divitem esse monstraret: In divitiis, inquit, non confidebam, nec in lapide pretioso . Et hoc non verbis tantum, sed ipsis quoque rebus probavit, qui cum omnia perderet non dolebat, dicebatque per singula, Dominus dedit, Dominus Nudus exivi de utero matris meae, nudus redeam illuc . Quo enim affectu possideamus aliquid, docemur, cum id amittimus; et cupiditatem fruendi, carendi dolor prodit: quem qui in carendo non habuit, in possidangelica medium proferens, ex se quid omnes possimus ostendit; docuitqueue quantus sit ille thesaurus animae, quem nos sine usu possidemus, et quod proferre nolumus, nec haberra diximus, etiam sanctorum exemplis bonum ejus ostendimus, ac probavimus. Et ne e contrario ad aliqui iniqui fuerint; Scripturarum utar testimoniis, quae peccantes ubique crimine voluntatis gravant, non excusant necessitate naturae. In Genesi legimus, Simeon et Levi fratres
Abbreviated transcription (Latin):
rursus suꝑ et tolerando supplicia. De
quo tale ipsius dñi testimonium ẽ.
Nũquid considasti seruũ meũ iob:
Non ẽ. enĩ ei similis quisquã in t̾ris:
homo sine. quȩrela. uerais dĩ cultor
abstinens se ab om̃i malo. nec imme-¬
rito. Semꝑ enĩ ut ait ipse tanquã
tumentes suꝑ se fluctus timebat dm̃:
et pręsentiȩ eius pondus ferre non
poterat. nec audebat aliquando con¬
temnere quẽ ita semꝑ adesse crede¬
bat. dicebatq securus . Non enim
rep̃hendit me cormeũ in om̃i uita
Si in malis inimici mei gauisus sum.
si dixi incorde meo bene factũ ẽ. nec¬
dũ euangłicũ illud sonuerat. omni
petenti te tribue: etiã ille dicebat
Si exire passus sũ in opem ianuam
meã sinu uacuo. Non legerat illud
apli dñi. quod iustũ ẽ et ȩ̨quum ser¬
uis prȩstate: et confidens clamabat
ad dm̃. Si seruo nocui. si ancillã lesi.
pere. neq sperare in incerto diuitia¬
rum: sic habuit ille diuitias. ut se

Expanded text:
rursus tolerando supplicia devincat. De rursus tolerando supplicia devincat. De quo tale ipsius Domini testimonium est: Numquid considerasti puerum meum Job? Non est enim similis ei quisquam in terris:homo sine querela, verus Dei cultor, abstinens se ab omni malo . Nec immerito: semper enim, ut ipse ait, tanquam tumentes super se fluctus timebat Dominum, et praesentiae ejus pondus ferre non poterat : nec audebat aliquando contemnere, quem ita semper adesse credebat, dicebatque, Securus sum; non enim reprehendit me cor meum in omni vita Si in malis inimici mei gavisus sum; si dixi in corde meo, Bene factum est . Necdum Evangelicum illud sonuerat. Omni petenti te tribue ; et jam ille dicebat, Si exire passus sum inopem januam meam sine riatico . Nondum legerat illud Apostoli, Domini, quod justum est et aequum, servis praestate ; et confidens clamabat ad Dominum, Si servo nocui, si ancillam laesi;pere, neque sperare in incerto divitiarum , sic habuit ille divitias, ut se
Abbreviated transcription (Latin):
maliciã ꝓximi sui ñ reminiscatur
incorde suo. Ille ꝓ odio reddidit ca¬
ritatem. et cũ uid̾et fr̃s suos immo
inimicos ex fr̃ib. cũq ab eis agnosei
uellet: dilectionis affectũ pio dolore
testatus ẽ. Deosculabatur singulos. &
irruguis fletib pauentiũ colla per¬
fundens: odiũ fratrũ caritatis lacri¬
mis abluebat. qud̾tam uiuo patre
quã mortuo germano semꝑ amore¬
dilexit. Nec recordatus ẽ. illũ in quo
ad necẽ fuerat deiectus lacum: nec
cogitauit addictã prętio germani-¬
tatem. sed ꝓmalis bona restituens.¬
apłicũ p̃ceptũ sub naturȩ adhuc le
post directas opes et funditus dele¬
ta patrimonia. post tot filiorum
ac filiarũ unũ subito interitum ad
ultimũ ꝓprio contra diabolũ cor-¬
pore dimicauit: Auferuntur omia
quȩ eaxtrinsecus possidebat: et extra¬
nea  repente decidunt. ut magis pro¬
ac fortius nudus triumphet: et ho¬
stem quẽ ferendo damna suꝑauerat.

Expanded text:
malitiam proximi sui non reminiscatur malitiam proximi sui non reminiscatur in corde suo : ille pro odio reddidit charitatem, et cum videret fratres suos, immo inimicos ex fratribus, cumque ab eis cognosci vellet, dilectionis affectum pro dolore testatus est: Deosculabatur singulos ; et irriguis fletibus, paventium colla perfundens, odium fratrum charitatis lacrymis abluebat: quos tam vivo patre quam mortuo, germano semdilexit; nec recordatur illum in quo ad necem fuerat dejectus lacum; non cogitavit addictam pretio germanitatem; sed pro malis bona restituensicum praeceptum sub naturae adhuc legpost direptas opes, et funditus deleta patrimonia: post filiorum ac filiarum unum subito interitum, ad ultimum proprio contra diabolum corpore dimicavit ? Auferebantur omnia, quae extrinsecus possidebat, et extranea bona repente decidebant, ut magis proac fortius nudus triumphet, et hostem, quem ferendo damna ante superaverat,
Abbreviated transcription (Latin):
traditus. semꝑ tam̃ ingenuȩ animae
tenuit dignitatẽ. Docuitq exxemplo
suo et seruos et liberos in peccando
mentẽ. Hic quȩso rememorare paulis-¬
per: et castũ animũ sollicite uirgo
considera. Concupiscitur adolescens
catur. Rogatur: et refugit. Una hac
amore non oincitur. Castũ animum
nec ȩtas adolescentiȩ ꝓmouet: nec di¬
ligentis auctoritas. Contempta fre-
quent̃ domina: ꝓpiores adolescenti
tendit insidias. secretũ ac sine testibus
manu impudens apprȩhendit: proca.¬
tiorib uerbis hortatur ad crimen.
Ne hic quidem uincitur : sed ut uer¬
ba uerbis ita res rebus refert. Nã qui
frequent̃ rogatus negauerat: tunc cõ¬
prehensus aufugit. Et anteqũa illud
mechatus est : ille non aspectu solũ.
sed ipso pene cõplexu ꝓuocatus a
femina. feminã ñ concupiuit. Casti¬
tatis uirtutis excemplũ hucusq mi¬
ratei es: nunc respice benignitatis
prius quã propħa diceret. unꝰquisq

Expanded text:
traditus, semper tamen ingenuam animae traditus, semper tamen ingenuam animae tenuit dignitatem: docuitque exemplo suo, et servos et liberos in peccando,mentem. Hic, quaeso, remorare paulisper: et castum animum, sollicite, virgo, considera. Concupiscitur a domina  catur: rogatur, et fugit. Una hac amore non vincitur. Castum animum, nec aetas adolescentiae permovet, nec dilquentare dominam. Ore proprio adolescenti tendit insidias, secreto ac sine testibus manu impudens apprehendit, procacioribus verbis hortatur ad crimen; nec ibi quidem vincitur: sed ut verba verbis, ita et res rebus refert; nam qui frequenter rogatus negaverat, tunc comprehensus aufugit. 5. Benignitas in corde suo : ille non aspectu solum, sed ipso pene complexu provocatus a femina, feminam non concupivit. Castitatis virtutem hucusque mirata es: nunc respice benignitatem. Priusquam Propheta diceret: Unusquisque
Abbreviated transcription (Latin):
pater ẽ. ꝑ fidem gentiũ. illius signatis¬
sime ostendit figuram.qui ꝑ fidem
suã et iudȩis benedictionem dona¬
uit et gentibus. Loth quoq sc̃i noe
uirtutem secutus: inter tot exempla
one peccante contra multitudinas ui¬
cia tenuit scĩtatẽ. Qui ut beatꝰ petrꝰ
ait uisu et auditu iustus erat: et inter
pessimos positus. mala eorũ & oculis
aduersabatur. et auribus. Atq idõ
simili excemplo ut ille diluuio: ita
hic ẽ. ereptus incendio. Quid abra-¬
ham amicũ dĩ quid isaac aut iacob
memorem qui quam ꝑfecte dñi im¬
pleuerint uoluntatem: uel hinc pos¬
sumus ȩstimare quod familiari qua¬
dam et prȩcipua dignatione eorum
quit ds̃ abraham. et ds̃ isaac: & ds̃ ia-¬
cob Hoc meũ nom̃ ẽ. sempit̃num: et
memorabile ingenerationes genera-¬
tionum. Ioseph fidelis dñi famulus.¬
et ꝑfectus a puero tribulationib ma.¬
gis iustus ostenditur: qui primo a fra¬
ab eisq uenditus aquib se uiderat
adorandũ. Deinde aegyptio domino

Expanded text:
per fidem gentium: illius signatissime ostendit figuram, qui per fidem suam et Judaeis donavit benedictionem et gentibus. Lot quoque, sancti Noe virtutem secutus, inter tot peccantione peccante, contra multitudinis vitia tenuit sanctitatem. Qui ut beatus Petrus ait visu et auditu justus erapessimos positus, mala eorum et oculis aversabatur et auribus: atque ideo simili exemplo, ut ille diluvio, ita hic est ereptus incendio. Quid Abraham amicum Dei, quid Isaac et Jacob memorem? Quam perfecte impleverint Domini voluntatem, vel hinc possumus aestimare, quod familiari quadam et praecipua dignitate, eorum quit, Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Jacob: hoc nomen meum sempiternum, et memoriale in generationes generationum . Joseph fidelis Domini famulus a puero tribulationibus magnis justus ostenditur, qui primum a fraab eisque venditus a quibus se viderat adoratum;
Abbreviated transcription (Latin):
locus ẽ. dum fit reatus ipse suppli¬
cium. Hine ẽ. quod econtrario.
innocens etiã inter ipsa tormenta
fruitus conscientiȩ securitate: et
cũ de pena metuat.de innocen..¬
tia gloriatur. Est enĩ est inquam
in animis nr̃is naturalis quȩdam
ut ita dixerim sc̃itas quȩ uelud in
arce dñi prȩsidens exercet boni
maliq udicium. Et ut honestis
rectisq actib fauet: ita sinistra que¬
q opera condemnat: atq ad testi¬
domestica quadam lege diudicat
nec ullo prorsus ingenio aut fucato
aliquo argumentorum colore de¬
cipitur. Ipsis nos cogitationib fidelis¬
simis sane et integerrimis testibus
aut arguit aut defendit. Huiꝰ legis
scribens ad romanos apłs meminit

Expanded text:
locus est, dum fit reatus ipse supplilocus est, dum fit reatus ipse supplicium. Hinc est quod e contrario innocens etiam inter ipsa tormenta fruitur conscientiae securitate, et, cum de poena metuat, de innocentia gloriatur. Est enim, inquam, in animis nostris naturalis quaedam, ut ita dixerim, sanctitas, quae velut in arce animi praesidens, exercet mali bonique judicium; et ut honestis rectisque actibus favet, ita sinistra opera condemnat, atque ad conscidomestica quadam lege dijudicat: nec ullo prorsus ingenio, aut fucato aliquo argumentorum colore decipit; ipsis nos cogitationibus, fidelissimis et integerrimis sane testibus, aut arguit, aut defendit. Hujus legis scribens ad Romanos meminit
Abbreviated transcription (Latin):
melius ꝑ xp̃m instructa natura ẽ.
creta ueniamꝰ : se ipsum attentius
unus quisq respiciat: Interrogemꝰ
quid de hoc sentiant propriae
cogitationes. Ferat sententiam de
naturȩ bono ipsa conseientia: in¬
struamur domestico animi magi¬
sterio. et mentis bona ñ aliunde
magis quam ab ipsa mente disca¬
mus. Quid illud obsecro ẽ. quod
ad om̃e peccatũ aut erubescimus.
aut timemus. et culpã facti nunc
rubore uultus. nunc pallore mon-¬
stramus. ac trepidante animo in¬
minimis etiã delictis testẽ fugimꝰ.
conscientia remordemur: Ediuer¬
so aũt in om̃i bono lȩti. constantes.
testimonio ẽ. sibi ipsa natura quȩ
hoc ipso declarat bonũ suũ quo ei
malũ displicet. Et dum in bono
tantum opere confidit: quid solũ
eam deceat ostendit. Hinc illud ẽ.
in auctorem sceleris conscientiae
tormenta deseuiunt: & latentem
reum secreta mentis pęna ꝑsequit᷑
nec ullus post culpã impunitati

Expanded text:
melius in Christo instaurata natura est, melius in Christo instaurata natura est, creta veniamus. Seipsum unusquisque attentius respiciat: interrogemus quid de hoc sentiant propriae cogitationes; ferat sententiam de naturae bono ipsa conscientia; instruamur domestico magisterio animi, et mentis bona non aliunde magis quaeque, quam ab ipsa mente, discamus. Quid illud, obsecro, est quod ad omne peccatum aut erubescimus, aut timemus, et culpam facti nunc rubore vultus, nunc pallore monstramus, ac trepidante animo etiam in minimis delictis testem effugimus, conscientia remordemur; ex diverso autem in omni bono laeti, constantes, testimonio sibi est ipsa natura, quae hoc ipso declarat bonum suum, quo ei malum displicet; et dum in bono tantum opere confidit, quid solum eam deceat, ostendit? Hinc illud est, in auctorem sceleris conscientiae tormenta desaeviunt, et latentem reum secreta mentis poena persequitur; nec ullus post culpam impunitati
Abbreviated transcription (Latin):
se factos fuisse malunt. ut qui uitã
suam emendare nolunt: uideantur
emendare uelle naturam. cuiꝰ bonũ
ita generaliter cunctis insitũ ẽ. ut in
gentilib quoq hominib qui sine
ullo dĩ cultu sunt. se nonnũ quã osten¬
tet ac proferat. Qũa enim multos phi
losophorũ et audiuimꝰ. et legimus et
ipsi uidimꝰ. castos. patientes. modestos.
liberales. abstnentes. benignos. hono
res fimul mundi ae delicias respuen-¬
tes: et amatores iustitiȩ non minus quã
sapientiȩ. Vnde quȩso hominibus
alienis adeo ista quȩ dõ placent un¬
de hȩc illis bona nisi de naturȩ bono:
Et cũ ista quȩ dixi uł unum omnia.
uel singula singulos habere uideamꝰ.
cũq om̃iũ una natura sit. eocemplo
suo inuicem sibi ostendunt omnia
in om̃ib esse posse quȩ uel fingula
inueniunt insingulis. Quod si
etiam sine deo homines ostendunt
quales adõ factisint: uide quid
xp̃iani facere possint quorum in

Expanded text:
se factos fuisse malunt, ut qui vitam se factos fuisse malunt, ut qui vitam suam emendare nolunt, videantur emendare velle naturam. Cujus bonum ita generaliter cunctis institutum est, ut in gentilibus quoque hominibus, qui sine ullo cultu Dei sunt, se nonnumquam ostendat, ac proferat. Quam multos enim philosophorum et audivimus et legimus, et ipsi vidimus castos, patientes, modestos, liberales, abstres simul mundi ac delicias respuentes, et amatores justitiae non minus quam sapientiae. Unde, quaeso, hominibus alienis a Deo ista, quae Deo placent? Unde haec illis bona, nisi de naturae bono? Et cum ista, quae dixi, vel unum simul omnia, vel singula singulos habere videamus, cumque omnium una natura sit, exemplo suo invicem ostendunt omnia in omnibus esse posse, quae vel singula inveniuntur in singulis. Quod si etiam sine Deo homines ostendunt quales a Deo facti sunt; vide quid Christiani possint, quorum in
Abbreviated transcription (Latin):
bilitatem homini inserendo ꝓpriũ
eius fecit esse quod uellet: ut boni
ac mali capax. naturaliter utrumq
sed unũ facere bonũ:scilicet quod
et imꝑauit. maliq facultatẽ ad hoc
tantum dedit. ut uoluntatẽ eius eoe
nr̃a uoluntate faceremꝰ. Quod cum
ita sit. hoc quoq ipsũ quod etiam
malum facere possumus. bonum ẽ.
Bonũ inquã: quia boni partẽ melio¬
rem facit. Facit enĩ eam uoluntariã
sui iuris necessitate. deuictam: sed u¬
dicio liberam. Licet quippe nobis
eligere. refutare. ꝓbare respuere .
nee est quo magis rationabilis crea-¬
tura ceteris prȩferatur : nisi quod cũ
omĩa alia conditionis tantũ ac ne-¬
cessitatis bonum habeant. Hȩc sola
habet etiã uoluntatis. Sed pleriq
impie non minus quã imperite
cũ suꝑ statu hominis quęritur ue-¬
reor dicere quasi reprȩhendentes opꝰ
dei. talem illũ aunt debuisse fieri.
um dũ dissimulant bene idipsum
administrare quod facti sunt: alit̃

Expanded text:
bilitatem homini inserendo, proprium bilitatem homini inserendo, proprium ejus fecit esse quod velit, ut boni ac mali capax naturaliter utrumquesed unum facere, bonum scilicet, quod et imperavit: malique facultatem ad hoc tantum dedit, ut voluntatem ejus ex nostra voluntate faceremus. Quod cum ita sit, hoc quoque ipsum quod etiam mala facere possumus, bonum est. Bonum, inquam, quia boni partem meliorem facit. Facit enim ipsam voluntariam sui juris: non necessitate devinctam, sed judicio liberam. Licet quippe nobis eligere, refutare, probare, respuere. Nec est quo magis rationabilis creatura caeteris praeferatur, nisi quod cum omnia alia conditionis tantum, ac necessitatis bonum habeant, haec sola habeat etiam voluntatis. Sed plerique impie, non minus quam imperite, cum super statu hominis quaeritur vereor dicere, quasi reprehendentes opus Domini, talem illum aiunt debuisse fieri, um, dum dissimulant idipsum bene administrare quod facti sunt: aliter
Abbreviated transcription (Latin):
bonũ et malũ: et quod placuerit ei¬
dabitur illi. Unde etiã in deutero¬
nomio legimus uitã et mortẽ dedit
ante faciem ur̃am: benedictionem
illud remordeat in quod temere
imꝑitum uulgus offendit: ut ideo
putes: quia is facere et malũ potest.
tur ad immutabilis boni necesfita¬
tem. Nam si diligent̃ retractes & ad
subtiliorem intellectũ cogas animũ:
hinc tibi melior status hominis ac
superior apparebit unde putatur
inferior. In hoc enim gemini itine¬
ris discrimine in hac utriusq liber¬
tate partis rationabilis animȩ decus
positum ẽ. Hic in quã totus naturȩ nr̃ȩ
honor consistit: hic dignitas Hinc
deniq optimi quiq laude merent᷑.
hine pręmiũ. Nec esset om̃ino ulla¬
uirtus in bono ꝑseuerantis: si is ad ma¬
lum transire non posset. Uolens nãq
ds̃ rationabilem creatura uoluntarii
boni munere et liberi arbitru po¬
testate donare: utriusq partis possi¬

Expanded text:
bonum et malum: et quod placuerit eibonum et malum: et quod placuerit eidabitur illi. Unde etiam in Deuteronomio legimus: Vitam et mortem dedi ante faciem tuam, benedictionem illud remordeat te, in quo temere imperitum vulgus offendit. Et ideo putes, quia is facere malum potest:   Al. astringatur ad immutabilis boni necessitatem. Nam si diligenter retractes, et ad subtiliorem intellectum cogas animum: hinc tibi melior status hominis ac superior apparebit, unde putatur inferior. In hoc enim gemini itineris discrimine, in hac utriusque libertate partis, rationabilis animae decus positum est. Hinc, inquam, totus naturae nostrae honor consistit: hinc dignitas, hinc denique optimi quique laudem merentur, hinc praemium. Nec esset omnino virtus ulla in bono perseverantis si is ad malum transire non potuisset. Volens namque Deus rationabilem creaturam voluntarii boni munere  Al. munire, et liberi arbitrii potestate donare: utriusque partis possi
Abbreviated transcription (Latin):
et quȩ intra mundũ sunt opera bo-¬
na. et ualde bona fecisse referatur.
quanto putas prȩstantiorem ipsum
illa omĩa intelligitur condidisse. quẽ
dũ ad imaginẽ et similitudinẽ suam
facere disponit antequã faciat qualẽ
sit facturus ostendit. Deinde cum
ei uniuersa subicit animalia. eũq
uel mole corporis uel uiriũ magni¬
tudine. uel armis dentiũ multa ua-¬
lentiora homine fecerat: satis decla-¬
rat quanto pulchrius homo ipse¬
sit conditus que uel ex hoc uoluit
naturȩ suȩ intelligere dignitatem
dum forciora sibi subiecta miratur
exposuit infirmũ: sed quẽ inermẽ
ectrinsecus fecerat melius intus ar¬
mauit ratione scilicet atq pruden¬
tia. ut ꝑ intellectũ uigorem mentis
quo ceteris prȩstabat animalibus
factorem om̃iũ solus agnosceret: et
in de seruiret dõ unde aliis domina
tarium esse uoluit non coaetũ: et idõ
reliquit eum inmanib consilii sui.
posuitq ante eum uitã et mortem.

Expanded text:
et quae intra mundum sunt, opera boet quae intra mundum sunt, opera bona, et valde bona fecisse referatur: quanto, putas, praestantiorem ipsum nia etiam intelligitur illa condidisse! Quem dum ad imaginem et simiAl. disposuit, antequam faciat, qualem sit  Al. esset facturus, ostendit. Deinde cum subjecit ei universa animalia: eumque vel mole corporis, vel virium magnitudine, vel armis dentium multo valentiora homine fecerit: satis declarat, quanto pulchrius sit homo ipse conditus, quem vel ex hoc voluit naturae suae intelligere dignitatem, dum fortia sibi subjecta miratur exposuit infirmum. Sed quem inermem extrinsecus fecerat, melius intus armavit: ratione scilicet atque prudentia, ut per intellectum vigoremque mentis, quo caeteris praestabat animalibus, factorem omnium solus agnosceret: et inde serviret Deo, unde aliis dominabtarium esse voluit, non coactum. Et ideo reliquit eum in manu consilii sui . Posuitque ante eum vitam et mortem,