comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
AUSTUS DMERT. Cur legẽ blasphe¬
matis & ꝓphetas: Minime qͥdẽ nos ho¬
stes sumꝰ aut immici legis acspħarũ:
s nec ulliꝰ om̃ino. adeo ut si modo ꝑ
ipsos uos liceat. simꝰ parati fateri fal¬
sa illa om̃ia. eẽ. quȩ de eis scripta st̃. & qͦrũ
causa uident᷑ nob̾ exosi. S enĩ uos repug¬
natis. & scriptoribꝰ assentiendo ur̃is. incri¬
m̃ forsitan ꝓphas innocentes adducitis.
Infamatis patriarchas. dedecoratis & legẽ.
atq qͦd sit stultiꝰ. uultis & scriptores uros
ñ esse m̃daces: & eos tam̃ religiosos ac scõs.
quoꝵs ii flagitia & turpes conscripserinit
uitas. Qͦo qͥa utrũq parit̾ constare ñ potest
oportet eni aut hos fuisse malos. aut illos
m̃daces &e falsos: age siliba assensu cõmu¬
ni scriptorib dãnatis. defensionẽ suscipi¬
amꝰ legis & ꝓpħarũ. Legẽ aut̃ nc̃ dico ego. ñ
circuncisione. nec sabbata & sacrificia. cȩt̾aq
huiꝰ modi iudeoꝵ: s eã quȩ uere sit lex. id÷:

Expanded text:
AUSTUS dixit: Cur legem blasphematis et prophetas ? minime quidem nos hostes sumus aut inimici legis ac pro. phetarum, sed nec ullius omnino, adeo ut. si modo. per ipsos nos liceat, simus parati fateri falsa illa omnia esse, quae de eis scripta sunt et quorum causa uidentur nobis exosi. sed enim uos repugnatis et scriptoribus adsentiendo uestris in crimen forsitan prophetas innocentes adducitis, infamatis patriarchas, dedecoratis et legem atque, quod sit stultius, uultis et scriptores uestros non esse mendaces et eos tamen religiosos ac sanctos, quorum hi flagitia et turpes conscripserint uitas. quod quia utrumque pariter constare non potest, oportet enim aut hos fuisse malos, aut illos mendaces et falsos. Age, si libet, adsensu communi scriptoribus damnatis defensionem suscipiamus legis et prophetarum. legem autem nunc dico ego non circumcisionem nec sabbata et sacrificia ceteraque huiusmodi Iudaeorum, sed eam, quae uere sit lex, id est:
Abbreviated transcription (Latin):
fuiis erit cis qͥ ñ credunt dñi euangłio. &
si iꝰtus qͥdẽ iux saluus erit. peccator & ĩpꝰ
ubi parebt̃: Quidenĩ iustiꝰ unico. cui tam̃
pat̃ ñ peꝑcit: Eł qͥd euidentiꝰ qͦd nec iustis par¬
cat em̃dans eos uarietate tribulationũ
cũ de hac re aꝑte sit dictũ. & si uistꝰ uix sal¬
uis erit: Nonsolũ enĩ inuetĩ testam̃to scri

Expanded text:
edunt Domini Evangelio? Et si justus quidem vix salvus erit, peccator et impius ubi parebunt ? Quid enim justius Unico, cui tamen Pater non pepercit? Et quid evidentius, quod nec justis parcat, emendans eos varietate tribulationum, cum de hac re aperte sit dictum, Et si justus vix salvus erit? Non solum enim in Vetere Testam
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ omnẽ filiũ que Recipit: & si bona ꝑci¬
pimꝰ de manu dñi. mala quare ñ sustine¬
mꝰ: s etiã in nouo. ego quẽ amo arguo &
castigo. & illud. Sieni nos ipsos duudicare¬
mꝰ: ã dño ñ iudicarem᷑. Cũ iudicam᷑ aut̃
a dño: corripun᷑. ne cũ mundo dãnemu
S tam̃ si paganꝰ uinouo testam̃to talia
rep̃hender& qͣlia ist rep̃hendunt inuet̾i.
ñne & ipsi ea defendoida susciꝑent. Ed
si facere possent. qͥ tande uecordia lnc talia
r ep̃hendunt. qͣlia ibi destadt̃: Si aut̃ ñ¬

Expanded text:
autem omnem filium, quem recipit et: si bona percepimus de manu domini, mala quare non sustinemus? sed etiam in nouo: ego quem amo, arguo et castigo et illud: si enim nos ipsos diiudicaremus, a domino non iudicaremur; cum iudicamur autem, a domino corripimur, ne cum mundo . Sed tamen si paganus in Novo Testamento talia reprehenderet, qualia isti reprehendunt in Vetere, nonne et ipsi ea defendenda susciperent? Quod si facere possent, qua tandem vecordia hic talia reprehendunt, qualia ibi defend
Abbreviated transcription (Latin):
inlege peccauert̃: ꝑlege iudicabunt᷑. Di¬
cer& & trucidantẽ & effundentẽ multoꝵ
sanguinẽ. obleuia qͥdẽ uł nulla cõmissa.
Leue quippe aut nullũ cõmissũ pagano
uideret᷑. uł ñ hab̾e inconuiuio nuptiarũ.
uestẽ nuptialẽ. ꝓpt̃ qͦd rex nr̃ in euangłio
iussit hominẽ ligatis manibꝰ & pedibꝰ ꝓici
intenebras exteriores. uł nolle suꝑ se xp̃m
regnare. ꝓpt̃ qͦd peccatũ ait. illos aut̃ qͥ
noluert̃ me regnare sibi adducite & ia¬
t̃ficite corãme: sicut iste accusauit dm̃
inuet̃i testam̃to. qͥei uisus ÷ ꝓpt᷑ leuia uł
nulla cõmissa hominũ milia trucidare. lã

Expanded text:
legem iudicabuntur. diceret et trucidantem et effundentem multorum sanguinem ob leuia quidem uel nulla commissa. leue quippe aut nullum commissum pagano uideretur uel non habere in conuiuio nuptiarum uestem nuptialem, propter quod rex noster in euangelio iussit hominem ligatis manibus et pedibus proici in tenebras exteriores; uel nolle super se Christum regnare. propter quod peccatum ait: illos autem, qui noluerunt me regnare sibi, adducite et interficite coram me, sicut iste accusauit deum in uetere testamento, qui ei uisus est propter leuia uel nulla commissa hominum m
Abbreviated transcription (Latin):
uim omnẽ maleficã hẏle assignamꝰ. & benefi¬
cã dõ ut congrint. iccirco nichil int̾ esse putaᷤ
an utrunq ems uocemꝰ dm̃: Qasi ita. ẽ: pot̾is
& uenenũ audiens &e antidotũ. nichil int̾ eẽ.
putare. an utrunq uocct᷑ antidotũ. qͥa utrũq
eorũ. uim suã habeat. utrũq agat aliqͥd &
opet᷑. Nec ñ & medicũ audiens ac̃ uenenariũ
utrosq uocabis medicos. & iustũ audiens atq
in iustũ. poteris utrosq uocare iustos. qͥa
uterq eorũ agat aliqͥd. Eͦdsi hoc facere absur¬
dũ .ẽ. qͣnto absurdiꝰ dm̃ & hylen iccirco duos
putare deos. qͥa corũ qͥsq aliqͥd oꝑet᷑: Qua ꝓpt̃
inepta hȩc &e uiribꝰ satis effoeta argum̃tatio
est ut qͥa dere mͥ respondere ñ possis: de solis
nominibꝰ confles inuidiã. Nã nec diffiteor
etiã int̾dũ nos aduersã naturã nuncupare

Expanded text:
vim omnem maleficam Hylae assignamus, et benefivim omnem maleficam Hylae assignamus, et beneficam Deo, ut congruit, idcirco nihil interesse  eorum uocemus deum ? quod si ita est, poteris et uenenum audiens et antidotum nihil interesse putare, an utrumque uocetur antidotum, quia utrumque eorum uim suam habeat, utrumque agat aliquid et operetur. necnon et medicum audiens ac uenenarium utrosque uocabis medicos, et - iustum audiens atque iniustum poteris utrosque uocare iustos, quia uterque eorum aliquid agat. quodsi hoc facere absurdum est, quanto absurdius deum et hylen idcirco duos putare deos, quia eorum quisque aliquid operetur? quapropter inepta haec et uiribus satis effeta argumentatio est, ut quia de re mihi respondere non possis, de solis nominibus confles inuidiam. nam nec diffiteor etiam interdum nos aduersam naturam nuncupare
Abbreviated transcription (Latin):
neouus hoc estis. qi plurimũ abeis distacis inpeiꝰ¬
dẽ assertionib duoꝵs decrũ auditũ⁊ nom̃. S tu
Hoc unde suspicaris: cnpio scire. Quia bonoꝵ &
maloꝵ auo pͥncipia traditis. Est qͥde qͦd duo pͥn¬
cip̃ia confitcm̃ s unũ exiis dm uocamꝰ. alterũ
hylen: aut ut cõmunit᷑ & usitate dixeri: de¬
mone. Eositu hoc putas duos significare deos:
poteris & medico disputante de infirmitate
att sanitate. duas easdẽ putare sanitates. łi
Cũ qͥs bonũ nominat & malũ tu poteris eadẽ
duo putare hona. E copiã audiens atq ege¬
state.: duas easdẽ putabis copias. Eͦo si & de al¬
bo &e de nigro disputante me. & frigido & ca¬
lido. & dulci & amaro. dicas qͥa duo alba ce
duo calida. & duo dulcia ostenderĩ. nonne
uideberis m̃tis impos. & cerebri minue sani:
Sic ce cũ duo pͥncipia doceo. dm̃ & hylen: ñ iccir¬
co uideri ia debeo tͥ duos ostendere deos. Añ qͥa

Expanded text:
nec uos hoc estis, quia plurimum ab eis distatis in peinec uos hoc estis, quia plurimum ab eis distatis in peiidem assertionibus duorum deorum auditum est nomen. Sed tu unde hoc suspicaris, cupio scire. Quia bonorum et malorum duo principia traditis. Est quidem quod duo principia confitemur, sed unum ex his Deum vocamus, alterum Hylen: aut, ut communiter et usitate dixerim, daemonem. Quod si tu hoc putas duos significare deos, poteris et medico disputante de infirmitate atque sanitate, duas easdem putare sanitates; et cum quis bonum nominat et malum, tu poteris eadem duo putare bona; et copiam audiens atque egestatem, duas easdem putabis copias. Quod si et de albo et nigro disputante me, et frigido et calido, et dulci et amaro, dicas quia duo alba, et duo calida, et duo dulcia ostenderim, nonne videberis mentis impos, et cerebri minime sani? Sic et cum duo principia doceo, Deum et Hylen, non idcirco videri jam debeo tibi duos ostendere deos. An quia
Abbreviated transcription (Latin):
paganis ñ st̃ tales: Nũ ideo paganos qͥ tales
ñ st̃ dicitis meliores uob. cũ tam̃ ꝓpt̾ sacri¬
legã uanitatẽ sectȩ ur̃ẽ. etiã qͥ in uob̃ tales
ñ sunt paganis etiã talibꝰ deteriores sint:
Unde manifestũ. ẽ. ñ ideo derogari sanȩ doctri¬
nȩ quȩ sola catholica . ẽ: qͥa multi eiꝰ nomi-¬
ne censeri uolunt. & ꝑillã sanari nolunt.
Agnoscenda ÷ enĩ paucitas illa: quã dñs p̃ci¬
pue cõm̃dat iningenti atq innumerabi¬
li multitudine: toco orbe diffusa. Quȩ tam̃
paucitas scõrũ atq fideliũ. qͦd sepe cõm̃dan¬
dũ. ẽ. tanquã granoꝵ incõparatione mul¬
titudinis palearũ paucitas dr̃. ꝑ se aut̃ ip¬
sa tantã massã frum̃ti facit: ut om̃s ꝓbos
& reꝓbos ur̃os qͦs parit̾ ueritas reꝓbat᷑ in¬
cõparabili multitudine suꝑet. Ecot ũ sum̃¬
gentiũ scĩmna a qͥb plurinũ distamꝰ inmeliꝰ d

Expanded text:
paganis non sunt tales? num ideo paganos, qui tales paganis non sunt tales? num ideo paganos, qui tales non sunt. dicitis meliores uobis ? cum tamen propter sacrilegam uanitatem sectae uestrae etiam qui in uobis tales non sunt, paganis etiam talibus deteriores sint. unde manifestum est non ideo derogari sanae doctrinae, quae sola catholica est, quia multi eius nomine censeri uolunt et per illam sanari uolunt. agnoscenda est enim paucitas illa, quam dominus praecipue commendat in ingenti atque innumerabili multitudine toto orbe diffusa: quae tamen paucitas sanctorum atque fidelium, quod saepe commendandum est, tamquam granorum in conparatione multitudinis palearum paucitas dicitur, per se autem ipsam tantam massam frumenti facit, ut omnes probos et reprobos uestros, quos pariter ueritas reprobat, inconparabili multitudine superet. ecce non sumugentium schisma, a quibus plurimum distamus in melius; sed
Abbreviated transcription (Latin):
uescant᷑. uinũ bibant. lauent. metant. uin¬
demient. negotient᷑. honores publicos admi¬
nistrent. uobcũ eos tam̃ ñ cũ gentibꝰ cõpute¬
tis: cũ facta eorũ gentibꝰ uideant᷑ similio¬
ra quã uob̃. Nã & qrundã facta gentiliũ cũ
magis uob ꝓpinquent. quã qͥbꝰdã auditori¬
b ur̃is. ñ nulli qͥppe insacrilegis sacris suis.
& a uino & a carnib & aconcubitu tẽꝑant:
potiꝰ auditores urõs his om̃ib utentes. & ineo
uob̾ dissimiles. inmanichei grege numeratis
quã istos eadẽ quȩ facitis facientes. Potiꝰq fe¬
minã quȩ inmanicheũ crediderit: urãm di-¬
citis etiã parientẽ: quã sybillã nec saltẽ nu¬
bentẽ. At enĩ multi xp̃iani catholici uo-¬
cant᷑. & st̃ adulteri. raptores. auari. ebrio¬
si. & qͥcqͥd aliud sanȩ doctrinȩ aduersat᷑. Quid
aut̃ int̾ uos intã exiguo acpene nullo nume¬
ro ur̃o: Nonne pleriq st̃ tales. & pleriq in

Expanded text:
vescantur, vinum bibant, lavent, metant, vinvescantur, vinum bibant, lavent, metant, vindemient, negotientur, honores publicos administrent, vobiscum eos tamen, non cum Gentibus computetis, cum facta eorum gentibus uideantur similiora quam uobis. nam et quorundam facta gentilium cum magis uobis propinquent quam quibusdam auditoribus uestris — nonnulli quippe in sacrilegis sacris suis et a uino et a carnibus et a concubitu temperant — potius auditores uestros his omnibus utentes et in eo uobis dissimiles in Manichaei grege numeratis. quam istos eadem, quae facitis, facientes, potiusque feminam. quae in Manichaeum crediderit, uestram dicitis etiam parientem quam Sibyllam nec saltem nubentem. at enim multi cbristiani catholici uocantur et sunt adulteri, raptores, auari, ebriosi et quicquid aliud sanae doctrinae aduersatur. quid autem inter uos in tam exiguo ac paene nullo numero uestro nonne plerique sunt tales, et quidam in
Abbreviated transcription (Latin):
cũ eo pane uescamini qͦcȩt̃i homines. & fruc¬
tibꝰ uiuatis & fontibꝰ. lana & lino similit̾ tex¬
to amiciamini. nec iniis tam̃ parẽ duci¬
tis uitã. ñ aliud edendo aut bibendo aut in¬
duendo s aliud senciendo & credendo. & ad
aliũ finẽ ista omĩa referendo. finẽ scilicet
ur̃ĩ erroris atq uanitatis: ita nos & iibis & in
aliis quȩ similit̃ sumimꝰ ñ similit̾ cũ geutuꝰ
uiuimꝰ easdẽ res ñ adeundẽ finẽ referendo s
adfinẽ legitimi diuiniq p̃cepti. caritatẽ de
corde puro & conscientia bona & fide ñ ficta:
a qͥb qͥdã aberrantes conuersi st̃ inuaniloqͥũ.
In quo sane pͥncipatũ. denetis ñ intuentes. ñ
considerantes. in cisde habendis agendisq rebꝰ
tantũ addiuersã uitã ualere si diuersa sit
fides: ut cũ auditores ur̃i &uxores habe¬
ant & filios quãuis inuiti suscipiant: eisq
patrimonia congerant uł custodiant. carue

Expanded text:
cum eo pane uescamini, quo ceteri homines, et fruccum eo pane uescamini, quo ceteri homines, et fructibus uiuatis et fontibus. lana et lino similiter texto amiciamini. nec in his tamen parem ducitis uitam, non aliud edendo aut bibendo aut induendo, sed aliud sentiendo et credendo et ad alium finem ista omnia referendo, finem scilicet uestri erroris atque uanitatis: ita nos et in his et in aliis, quae similiter sumimus, non similiter cum gentibus uiuimus easdem res non ad eundem fine corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta, a quibus quidam aberrantes, conversi sunt in vaniloquium. In quo sane principatum tenetis, non intuentes, non considerantes in eisdem habendis agendisque rebus tantum ad diversam vitam valere, si diversa sit fides, ut cum auditores vestri et uxores habeant, et filios quamvis inviti suscipiant, eisque patrimonia congerant vel custodiant, carne
Abbreviated transcription (Latin):
Qui etiã dic̃ nichil nos mutasse de moribꝰ genti¬
ũ. nesciens qͥd loquat᷑. Cũ enĩ iustꝰ exfide uiuat.
finisq pͣcepti sit caritas de corde puro & consci¬
entia bona & fide ñ ficta. maneantq adforman¬
dã uitã fideliũ tria hȩc. fides spes. caritas: un¬
de fieri potest ut pares cũ aliqͦ mores habeat.
qͥhec tria cũ illo paria ñ habet: Qui enĩ aliud
credit. aliud sꝑat. aliud amat: necesse . ẽ. ut
alit̾ uiuat. & si usus quarundã rerũ similis ui¬
detur nob. ẽẽ. cũ gentibꝰ. sicut cibi & potꝰ. tectors
uestim̃toꝵ. lauacroꝵ. & qͥ ex nr̃is coniugalẽ ui¬
tã gert̃: uxorũ ducendarũ & habendarũ. fili¬
orũ gignendors. nutriendoꝵ. hȩreditandorũ.
longe tam̃ alit̾ his rebꝰ utit᷑ qͥad aliũ finẽ usũ
earũ refert. & alit̃ qͥ exhis dõ grãs agit : de quo
praua &e falia ñcredit. Sic̃ enĩ in ipso errore ur̃o.

Expanded text:
Qui etiam dicit nihil nos mutasse de moribus gentiQui etiam dicit nihil nos mutasse de moribus gentium nesciens, quid loquatur. cum enim iustus ex fide uiuat finisque praecepti sit caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta maneantque ad formandam uitam fidelium tria haec: fides, spes, caritas: unde fieri potest, ut pares cum aliquo mores habeat, qui haec tria cum illo paria non habet? qui enim aliud credit, aliud sperat, aliud amat, necesse est, ut aliter uiuat. et si usus quarundam rerum similis uidetur nobis esse cum gentibus, sicut cibi et potus, tectorum. uestimentorum, lauacrorum, et qui ex nostris coniugalem uitam gerunt, uxorum ducendarum et habendarum, filiorum gignendorum, nutriendorum, hereditandorum, longe tamen aliter his rebus utitur, qui ad alium finem usum earum refert, et aliter, qui ex his deo gratias agit, de quo praua et falsa non credit. sicut enim in ipso errore uestro
Abbreviated transcription (Latin):
nũ pascunt᷑ erroribꝰ. Non sui corporis refecti¬
one: s maliuola delectatione cũ qͦ quomͦ deci¬
piunt. uł arroganti fastu simulatȩ maiestatiᷤᷤ
cũ diuinos sibi honores exhib̃i gloriant᷑. Non
gͦ illi patres nr̃i sola gentiũ simulaera dimise¬
rt̃: s neq t̃rȩ. neq cuiquã t̾renȩ rei. neq ma¬
ri. neq cȩlo. neq miliciȩ cȩli. aliqͥd ĩmolantes:
uni dõ creatori om̃iũ uictimas obtulert̃ qͣs
sibi offerri uoluit. ꝑ earũ similitudinẽ ꝓmit¬
tens uictimã uerã. ꝑ quã nos sibi peccat᷑oꝵ re-
beatis corpora ur̃a hostiã uiuã. scãm. dõ placentẽ.
S manichei corpora humana opificiũ dict̃ esse
gentis tenebrarũ. & carceres qͥb uictꝰ inclusꝰ. ẽ.
ds̃. Unde longe aliud annunciat faustꝰ: aliud
quã qͥd accepistis anathema sit: uerꝰ dic̃ xp̃c̃
inpaulo: a nathema sit manicheus infausto.

Expanded text:
num pascuntur erroribus: non sui corporis refectinum pascuntur erroribus: non sui corporis refectione, sed maliuola delectatione, cum quoquo modo decipiunt, uel adroganti fastu simulatae maiestatis cum diuinos sibi honores exhiberi gloriantur. non ergo illi patres nostri sola gentium simulacra dimiserunt, sed neque terrae neque cuiquam terrenae rei neque mari neque caelo neque militiae caeli aliquid immolantes uni deo creatori omnium uictimas obtulerunt: quas sibi offerri uoluit, per earum similitudinem promittens uictimam ueram, per quam nos sibi peccatorum rembeatis corpora vestra hostiam vivam, sanctam, Deo placentem . Sed Manichaei corpora humana opificium dicunt esse gentis tenebrarum, et carceres quibus victus inclusus est Deus: unde longe aliud annuntiat Faustus, aliud rquam quod accepistis, anathema sit, uerum dicit Christus in Paulo, anathema sit Manichaeus in Fausto.
Abbreviated transcription (Latin):
orũ. id ipsũ obhoc sibi arrogantiũ qͦ hab̾ent᷑
dii. qͥa diuinꝰ honor s sacrificiũ: illa uͦ uni dõ
ut illi offerret᷑ similitudo ꝓmittens ueri¬
tatẽ sacrificii: cui erat offerenda ipsa red¬
dita ueritas inpassione corporis & sangui¬
nis xpĩ. Neq eni sicut faustꝰ dix̃. pͥores nr̃i
udei segregati a gentibꝰ cũ tẽplũ hab̾ent
& ĩmolationes & aras. & sacerdotia: sculptu¬
ras solũ dimisert̃ id ÷ idola. Poterant enĩ
sic̃ ñ nulli etiã sine idoloꝵ sculpturis. ar¬
borib & montib postremo etiã soli ac lu¬
nȩ cȩtũq syderib ĩmolare. Qosi facerent.
ꝑillũ cultũ quȩ latria dr̃ creaturȩ potiꝰ quã
creatori seruientibꝰ. & obhoc ñ paruo malo ĩpiȩ
suꝑsticionis errantibꝰ nichilominꝰ demonia se
pberent adeos illudendos. & abeis sum̃da quȩ
sic obtulissent. Ii qͥppe suꝑbi & impũ sp̃s ñ tu¬
dore ac fumo sic̃ ñnulli uani opinant᷑: s homi¬

Expanded text:
tium, quo haberentur dii, quia diuinus honor est sacrificium; illa uero uni deo, ut ei offerretur similitudo promittens ueritatem sacrificii, cui erat offerenda ipsa reddita ueritas in passione corporis et sanguinis Christi. Neque enim, sicut Faustus dixit, priores nostri Iudaei segregati a gentibus, cum templum haberent et immolationes et aras et sacerdotia, sculpturas solum dimiserunt, id est idola; poterant enim sicut nonnulli etiam sine idolorum sculpturis arboribus et montibus, postremo etiam soli ac lunae ceterisque sideribus immolare. quod si facerent per illum cultum, quae latria dicitur, creaturae potius quam creatori seruientibus et ob hoc non paruo malo inpiae superstitionis errantibus nihilominus daemonia se praeberent ad eos inludendos et ab eis sumenda, quae sic obtulissent. illi quippe superbi et inpii spiritus non nidore ac fumo, sicut nonnulli uani opinantur, sed homi
Abbreviated transcription (Latin):
eas m illũ errorẽ qͦita tenebrarent᷑ ut ini¬
mica luci lux fieret. ipse miserit. Si inui¬
tas: iniustus ut cogeret. Si uolentes: in¬
gratꝰ ut damn&. Quȩ se futuras in inicas
origini suȩ si p̾scire potuert̃: & ante bellũ
timore eruciatȩ. & inbello in expiabilit̃
maculatȩ. & post bellũ inȩternũ dãnatȩ :
nunquã beatȩ. Si aut̃ p̃scire ñ potuert̃:¬

Expanded text:
eas in illum errorem, quo ita tenebrarentur, ut inieas in illum errorem, quo ita tenebrarentur, ut inimica luci lux fieret, ipse miserit: si inuitas, iniustus, ut cogeret; si uolentes. ingratus. ut damnet. quae se futuras inimicas origini suae si praescire potuerunt, et ante bellum timore cruciatae et in bello inexpiabiliter maculatae et post bellum in aeternum damnatae, numquam beatae; si autem praescire non potuer
Abbreviated transcription (Latin):
inalias tam̃ formas denuo cõmutabat. ut
moriendo & renascendo saltẽ ꝑ int̾ualla tẽ¬
poꝵ suȩ uitȩ lȩticia fruerentur. Dĩ autẽ
qualẽ omĩpotentẽ optimũq describitis. in
etnũ & alienos eradicat: & suos dãnat. C qͦd
miserabiliore dem̃tia credit᷑. hẏle anima¬
lia sua lȩdit inpugna sua: dĩ mbra sua pu¬
nit ininctoria sua. Quid. ẽ. uani homines:
Nempe recordamini uerba fausti de dõ tan-¬
quã de antidoto. & hẏle tanquã ueneno. Ec¬
ce plus nocet ur̃m antidotũ. quã uenenũ.
Nunꝗo hỹle tã horrendo globo inȩt̾nũ uel
dm̃ includeret. uł sua uiscera affigeret:
& qͥd sceleratiꝰ. ẽ. calũnat᷑ eisdẽ reliquiis: ne
defecisse uideat᷑ qͦo eas purgare ñ potuit.
Dicit enĩ manicheus in epła fundam̃ti. idõ
dignas illas animas fieri tali supplicio: qͦd
errare se a priore lucida sua natura passȩ
sunt. & inimicȩ lumini scõ exsͭterunt. cũ

Expanded text:
in alias tamen formas denuo commutabat, ut in alias tamen formas denuo commutabat, ut moriendo et renascendo saltem per intervalla temporum suae vitae laetitia fruerentur: Deus autem, qualem omnipotentem optimumque describitis, in aeternum et alienos eradicat, et suos damnat: et quod mirabiliore dementia creditur, Hyle animalia sua laedit in pugna sua, Deus membra sua punit in victoria sua. Quid est, vani homines? Nempe recordamini verba Fausti de Deo tanquam de antidoto, et Hyle tanquam veneno: ecce plus nocet vestrum antidotum quam venenum. Numquid Hyle tam horrendo globo in aeternum, vel Deum includeret, vel sua viscera affigeret: et quod sceleratius est, calumniatur eisdem reliquiis, ne defecisse videatur, quod eas purgare non potuit. Dicit enim Manichaeus in Epistola Fundamenti, ideo dignas illas animas fieri tali supplicio, quod errare se a priore lucida sua natura passae sunt et inimicae lumini sancto exstiterunt, cum
Abbreviated transcription (Latin):
nocuit. sicut. ẽ illa notissima & qͣr undã lit¬
terarũ memoriȩ cõm̃data furiosa senten¬
tia. Peant amici. dũ inimici una int̾cidan.
Missa. ẽ. enĩ adinexpiabilẽ contaminationẽ
pars dĩ. ut esset unde tegeret᷑ globꝰ. qͦ in
et̃nũ hostis uiuus sepeliendus .eͤ. Tantum
enĩ timebit᷑ & uictꝰ. tancũ t̾rebit inclusꝰ:
ut sẽpit̾na miseria partis dĩ. cęt̾o dõ tri¬
buat qualẽcũq securitatẽ. Omagna inno¬
centia bonitatis. Ecce facit & dĩ ur̃. un¬
de tenebrarũ gentẽ horribilit̃ accusatiᷤᷤ
qͦd & suis noceat & alienis. Id ipsũ om̃ino in
dõ ur̃o arguit ille globꝰ excremꝰ. qͦ& hostis
includit᷑: & ciuis affligit᷑. Immo uͦ suꝑat in
ampliꝰ nocendo & alienis & suis: illa pars quã
dicitis dm̃. Hyle quippe ñeradicare alienũ re¬
gnũ uoluit. s tenere. Suos aut̃ qͦsdã. & si ab
aliis suis quibꝰdã consum̃do interimebat:

Expanded text:
nocuit. sicut est illa notissima et quarundam litnocuit. sicut est illa notissima et quarundam litterarum memoriae commendata furiosa sententia: pereant amici, dum inimici una intercidant. missa est enim ad inexpiabilem contaminationem pars dei, ut esset, unde tegeretur globus, quo in aeternum hostis uiuus sepeliendus est; tantum enim timebitur et uictus, tantum terrebit inclusus, ut sempiterna miseria partis dei cetero deo tribuat qualemcumque securitatem. o magna innocentia bonitatis! ecce faciet et deus uester, unde tenebrarum gentem horribiliter accusatis, quod et suis noceat et alienis. id ipsum omnino in deo uestro arguit ille globus extremus, quo et hostis includitur et ciuis adfligitur; immo uero superat in amplius nocendo et alienis et sudicitis deum. Hyle quippe non eradicare alienum regnum voluit, sed tenere; suos autem quosdam, etsi ab aliis suis quibusdam consumendo interimebat,
Abbreviated transcription (Latin):
qͦd libae hoꝵs meliꝰ dicite. Erit postea dili
gentior consideratio. dũ tam̃ ur̃ error
ille tollat᷑. qͥ dicitis duo pͥncipia duarũ iu¬
turarũ bonȩ & malȩ. & plane duos deos u¬
nũ bonũ & alterũ malũ. lã uͦ si ꝓpt̾ea ma¬
lũ ÷ aliqͥd. qͦa alteri nocet: inuice̾ sibi ista
nocuert Fuerit una pars imꝓbior. qͥa pͥ¬
or appetiuut alienũ. Una gͦ malũ infer¬
re uoluit: altera malũ ꝓmalo recribuit.
&ñ lege talionis tanquã oculũ ꝓoculo. &ͦd
imprudent & impudent̃ reprehendere
soletis: s multo grauiꝰ. ł ligite gͦ. quã pao¬
rẽ dicatis. Quȩ por nocere uoluit: aut
quȩ ampliꝰ nocere & uoluit & potuit. Ita
enĩ ꝓmodo suo luce ꝑfrui concupiuit.
illa eã funditꝰ eractic̃auit. Ista si qͦd appe¬
tiuit implesset. sibi certe nichil offu¬
isset: illa uͦ ut hostilẽ aduersitatẽ peni¬
tus euerter&: etiã suȩ parti grauit

Expanded text:
quodlibet horum melius dicite, erit postea dilquodlibet horum melius dicite, erit postea dilgentior consideratio, dum tamen uester error ille tollatur, quo dicitis duo principia duarum naturarum, bonae et malae, et plane duos deos, unum bonum et alterum malum. iam uero si propterea malum est aliquid, quod alteri nocet, inuicem sibi ista nocuerunt, fuerit una pars inprobior, quia prior adpetiuit alienum. una ergo malum inferre uoluit, altera malum pro malo retribuit, et non lege talionis tamquam oculum pro oculo, quod inprudenter et inpudenter reprehendere soletis, sed multo grauius. eligite ergo. quam peiorem dicatis, quae prior nocere uoluit, an quae amplius nocere et uoluit et potuit. ista enim pro modo suo luce perfrui concupiuit, illa eam funditus eradicauit. ista si, quod adpetiuit, inplesset, sibi certe nihil obfuisset; illa uero ut hostilem aduersitatem penitus euerteret, etiam suae parti grauiter
Abbreviated transcription (Latin):
uł ꝓsociis timebant. qͦs ȩtnis inillo globo
uinculis a suo regno nouerant alienandos.
Añibi caritas nerat. ut nulla esset fr̃na cõpas
sio ꝓis utiq quorũ peccato nullo p̃cedente
uinpendebant ȩt̃na supplicia: Quid illȩ ipsȩ
anune inglobo liganȩ ñ ne c& ipsȩ m̃bra
diuri erant: Nonne unũ genꝰ. & una sub¬
stantia.ẽ Ipse saltẽ p̃scientes futurũ sem¬
pitnũ uinculũ suũ: nẽpe timebant. nẽpe
merebant. Aut siipsȩ hoc futurũ nesciebu¬
nt: pars dĩ ur̃i ꝓuida erat. pars imꝑiudi
Quomͦ g una eadẽq substantia: Cũ gͣ tanta
mala se ibi fucrint antequã eẽt. alieni na¬
li comixtio qđ de illo tanquã puro &e sun-¬
plici &e sũmo hono gloriamini: Ergo etiã
apud semet ipsas istas duas naturas. aut du¬
obona aut duo mala fateri cogimini Con¬
cedimꝰ uob̾ siduo mala dixeritis ut qͦd uo¬
lueritis hoꝵ peiꝰ dicatis. Si aut̃ duo bona:

Expanded text:
uel pro sociis timebant, quos aeternis in illo globo uel pro sociis timebant, quos aeternis in illo globo uinculis a suo regno nouerant alienandos. An ibi caritas non erat, ut nulla esset fraterna conpassio pro his utique, quorum peccato nullo praecedente inpendebant aeterna subplicia? quid? illae ipsae animae in globo ligandae nonne et ipsae membra dei uestri erant? nonne unum genus et una substantia est? ipsae saltem ppiternum vinculum suum, nempe timebant, nempe moerebant. Aut si ipsae hoc futurum nesciebant, pars dei vestri provida erat, pars improviuna eademque substantia? Cum ergo tanta mala et ibi fuerint, antequam esset alieni mali commixtio, quid de illo tanquam puro et simplici et summo bono gloriamini? Ergo etiam apud semetipsas istas duas naturas, aut duo bona, aut duo mala fateri cogimini. Concedimus vobis, si duo mala dixeritis, ut quod volueritis horum pejus dicatis: si autem duo bona,
Abbreviated transcription (Latin):
ur̃o uidet᷑ malũ: Illud etiã qͥs ñ uideat.
qͥd aut p̾scientia ibi ñ erat. ubi urm. ẽ. iã
cogitare utrũ nullũ uitiũ dĩ sit carere pͣ¬
scientia. & qͥd ĩmineat oĩno nescire. aut si
erat ibi pͣscientia securitas ibi. eẽ. ñ pote¬
rat. s etnꝰ timor: & hoc qͣntũ malũ sit cer¬
te agnoscitis. Añ ñ timebat. ne iã iãq ad¬
uenir&e tẽpꝰ qͥm̃bra eiꝰ ita uastarent᷑ & in¬
qͥnarent᷑ in illo pͣlio ut uix eũ tanto la¬
bore nec tam̃ tota lib̾entui. atq mundent᷑:
S N adipsũ hoc ñ ꝑtinebat. qd qͥaẽ cernitis ꝗ
dure dicat᷑: certe ipsa m̃bra eiꝰ quȩ hic tanta
mala passura erant. nẽpe metuebant. An
hor futucu ipsa nesciebant: Ergo qlicũꝙ
parti substantiȩ di ur̃i defuit utiq pscien¬
tia. Numerate mala insũmo ur̃o bono. Añ
¶o ñ timebant. qͥa siz consecuturã libera.¬
tione ae triũphũ parit̃ p̃ͣuidebant. Certe

Expanded text:
uestro uidetur malum? Illud etiam quis non uideat, uestro uidetur malum? Illud etiam quis non uideat, quod aut praescientia ibi non erat — ubi uestrum est iam cogitare, utrum nullum uitium dei sit carere praescientia et quid inmineat omnino nescire — aut, si erat ibi praescientia, securitas ibi esse non poterat. sed aeternus timor; et hoc quantum malum sit, certe agnoscitis. an non timebat, ne iam iamque adueniret tempus, quo membra eius ita uastarentur et inquinarentur in illo proelio. ut uix cum tanto labore, nec tamen tota liberarentur atque mundarentur? sed si ad ipsum hoc non pertinebat, quod quidem cernitis quam dure dicatur, certe ipsa membra eius, quae hic tanta mala passura erant, nempe metuebant. an hoc futurum ipsa nesciebant? ergo qualicumque parti substantiae dei uestri defuit utique praescientia. numerate mala in summo uestro bono. an ideo non timebant, quia suam consecuturam liberationem ac triumphum pariter praeuidebant? certe
Abbreviated transcription (Latin):
bonis si erant aliqua mala: ñ ideo rã ma¬
linatura dicenda ẽ. nͥ abeis qͥnesciunt aͥd
loqͥnt᷑. Porro si ꝓpt̾ea mali naturã puta¬
tis qͥa ñ solũ in alterã naturã malaerat.
s etiã inse ipsa habeat malũ: nullũne
malii esse arbitramini durã necessitatẽ
quã patiehat᷑ aĩ ur̃. ante cõmixtionẽ nat̾e
contrariȩ. ut cũ ea bellare. & inelꝰ fauces sic
oppͥm̃da m̃bra sua mittẽ cogeret᷑. ut ñ pos¬
s&e tota purgariꝰ Ecce erat & inipsa mag¬
nũ malii. antequã ei misceret᷑ qͦd solũ dici¬
tis malũ. Aut eni lȩdi & corrũpi ñ potãt
agente tenebrarũ. & ꝓpͥa stulticia pacie¬
bat᷑ illã necessitatẽ: aut si poterat corrũ¬
pi eiꝰ substantia. ñ colitis dm̃ incorruptibi¬
le quale apłs p̃dicat. Quidgͦ: & ipsa corrup.¬
tibilitas qͥ qde ñdũ corrũpebat᷑ illa natura.
s tam̃ a qua corrũpi poterat: ñ uob indeo

Expanded text:
bonis si erant aliqua mala, num ideo iam mabonis si erant aliqua mala, num ideo iam mali natura dicenda est nisi ab eis, qui nesciunt, quid loquantur? porro, si propterea mali naturam putatis. quia non solum in alteram naturam mala erat, sed etiam in se ipsa habebat malum, nullumne malum esse arbitramini duram necessitatem. quam patiebatur deus uester ante commixbellare et in eius fauces sic obprimenda membra sua mittere cogeretur, ut non posset tota purgari? ecce erat et in ipsa magnum malum, antequam ei misceretur. quod solum dicitis malum. aut enim laedi et corrumpi non poterat a gente tenebrarum et propria stultitia patiebatur illam necessitatem, aut, si poterat corrumpi eius substantia, non colitis deum incorruptibilem, qualem apostolus praedicat. quid ergo? et ipsa corruptibilitas, qua quidem nondum corrumpebatur illa natura, sed tamen ab alia corrumpi poterat, non uobis in deo
Abbreviated transcription (Latin):
anmnal. sũ salutẽ. incolumitate. nacuraq
amenats. ⁊ cruitam̃ do ur̃o ille saltẽ ꝑria¬
culatnebeariu nita longo int̾uallo ẽopa¬
riri potest: cui nemo reustebat. cui reg¬
nanti euncta seruiert̃. quẽ contionanat
cunct a secuta se: Qed sine magua pace da pe
concordia fieri ñ posset. Ibi eni se regra fe¬
licras riba omiiui pleno consensu regibeꝰ obise¬
ditꝰ Hue accedit. qͥa illi pͥncipi ñ tantũ siu
generis ide bipedes. ds pareates hominũ
dicitis ẜiccia cuncta animaliũ otar ge¬
nera subdita crant. & adͥnutũ es corien¬
rebantͥ faciendo qͥd uississet. credendo quod
suasisiet. Hȩc dicentes. usq adeo putatuo
surlat ominu corda: it expectent a uob̃
am alterũ nominari. quẽ iuident plane
apte describi Si enĩ pͥncipis huiꝰ ate
hoc poterano: magna potentia. Si honor:
magna claritas. Si amor: magna concor¬
dia Si timor: magna disciplina. In his oĩbꝰ

Expanded text:
animal suam salutem, ianimal suam salutem, ituebatur. Verumtamen deo vestro ille saltem princeps tenebrarum non ita longo intervallo comparari potest, cui nemo resistebat, cui regnanti cuncta servierunt, quem concionantem cuncta secuta sunt; quod sine magna pace atque concordia fieri non posset. Ibi enim sunt regna felicia, ubi omnium pleno consensu regibus obeditur. Huc accedit, quia illi principi non tantum sui generis, id est bipedes, quos parentes hominum dicitis, sed etiam cuncta animalium ceterorum genera subdita erant et ad nutum eius conuertebantur faciendo, quod iussisset, credendo, quod suasisset. haec dicentes usque adeo putatis surda hominum corda, ut expectent a uobis deum alterum nominari, quem uident plane aperteque describi. si enim principis huius uires hoc poterant, magna potentia; si honor, magna claritas: si amor, magna concordia; si timor, magna disciplina. in his omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
& ibi & hic. Foecunditas ꝓlis: utrobiq. Sua¬
uitas ꝓpͥarũ uoluptatũ: apud utrosq S
illa gens inqͥunt. excepto eo qͦd uicinȩ luci
mala erat: & apud se ipsã mala erat. Interi
bona eiꝰ multa iã dixi. Si & uos mala eiꝰ po¬
tueritis ostendere: ert̃ duo regna bona. s
illud meliꝰ ubi nullũ erat malũ. Quȩnã gͦ
huiꝰ mala dicitis fuisse: Uastabant se in qͦt
inuicẽ. ledebant. occidebant. absumebant.
Si adhoc solũ ibi uacaret᷑: qͦmͦ ibi tanta agmi¬
na gignerent᷑. nutrirent᷑. ꝑficerent᷑. Erat
ibi gͦ. & quies. & pax. Ueruntam̃ fateam᷑ il¬
lud fuisse meliꝰ regnũ: ubi nulla discordia
Duo tam̃ bona ista multo ac cõmodatiꝰ dixe¬
rĩ: quã unũ bonũ & alterũ malũ. ut illud
sit meliꝰ ubi nec singuli sibima ipsis noce¬
bant. nec inuicẽ: hoc aut̃ inferiꝰ bonũ. ubi
quauis inuicẽ aduersarent᷑ unũ qͥdq tam̃

Expanded text:
et ibi et hic; fecunditas prolis utrobique; suaet ibi et hic; fecunditas prolis utrobique; suauitas propriarum uoluptatum apud utrosque. sed illa gens, inquiunt, excepto eo, quod uicinae luci mala erat, et apud se ipsam mala erat. interim bona eius multa iam dixi; si et uos mala eius potueritis ostendere, erunt duo regna bona, sed illud melius, ubi nullum erat malum . quaenam ergo huius mala dicitis fuisse ? uastabant se, inquit, inuicem laedebant, occidebant, absumebant. si ad hoc solum ibi uacaretur, quomodo ibi tanta agmina gignerentur, nutrirentur, perficerentur ? erat ibi ergo et quies et pax. uerumtamen fateamur illud fuisse melius regnum, ubi nulla discordia; duo tamen bona ista multo adcommodatius dixerim quam unum bonum et alterum malum, ut illud sit melius, ubi nec singuli sibimet ipsis nocebant nec inuicem; hoc autem inferius bonum, ubi quamuis inuicem aduersarentur, unumquodque tamen
Abbreviated transcription (Latin):
guit᷑. & nos si elleboꝵ: qͥpecora pleraq uescu¬
nt᷑. Cuiꝰ tam̃ herbȩ adhibendȩ qͥdã modꝰ. etiã
medicam̃tũ.ẽ. Qdsiscir&e aut consideraret
faustꝰ: nutiq uenenũ & antidotũ ꝓ exẽplo
duarũ naturarũ mali & boni poner&e. tanꝗ
dẽ sit antidotũ & hẏle uenenũ: cũ eadem
ue adhibita: uł ꝓsit uł noceat. Itaq scd̾m
eorũ fabulã potest dici ds̃ eoꝵ fuisse uene¬
nũ genti tenebrarũ. cuiꝰ corpora tã fir ma
ita corrupit: ut infirmissima redder&e. S
qͥa & lux ipsa capta. opp̃ssa corrupta.ẽ: in.¬
incẽ sibi uenenũ fuert̃. Cur ñgͦ hȩc aut
duo bona dicitis. aut duo mal uł magis &
duo bona & duo mala. duo bona apud se.
duo mala in alterutrũ: Postea siopꝰ fuerit:
quȩremꝰ qͥd horũ sit meliꝰ aut peiꝰ. Interĩ qͥa
duo hona erant apud se: ita considerat᷑. Reg¬
nabat ds̃ int̾ta sua. regnabat & hyle insua
Sauitas regnantiuĩ: &e ibi & hic. Copia fructuũ:

Expanded text:
pleraque uescuntur; cuius tamen herbae adhibendae quidam modus etiam medicamentum est. quod si sciret aut consideraret Faustus, non utique uenenum et antidotum pro exemplo duarum naturarum mali et boni poneret, tamquam deus sit antidotum et hyle uenenum, cum eadem ue adhibita uel prosit uel noceat. itaque secundum eorum fabulam potest dici deus eorum fuisse uenenum genti tenebrarum, cuius corpora tam firma ita corrupit, ut infirmissima redderet; sed quia et lux ipsa capta, obpressa, corrupta est, inuicem sibi uenenum fuerunt. Cur non ergo haec aut duo bona dicitis aut duo mala, uel magis et duo bona et duo mala, duo bona apud se, duo mala in alterutrum? postea, si opus fuerit, quaeremus, quid horum sit melius aut peius . interim quia duo bona erant apud se, ita consideratur. regnabat deus in terra sua, regnabat et hyle in sua; sanitas regnantium et ibi et hic; copia fructuum
Abbreviated transcription (Latin):
rire delectat. qͥa st̃ inscrutabilia Quanto
conuenientiꝰ. qͣnto accõmodatꝰ . ẽ. modulo nr̃o.
expauescere illic ubi paulꝰ expauit & excla¬
mare. oaltitudo diuitiarũ sapientiȩ &e scien¬
tiȩ dĩ. quã inscrutabilia sunt iudicia eiꝰ. & in¬
uestigabiles iuiȩ eiꝰ. Quanto meliꝰ ÷ ita mirari.
qͦd inuestigare ñ sufficis. quã ꝓpt̃ea uelle alte¬
rũ dm̃ malũ fingere. qͥa unũ bonũ ñ potiusti
cõp̃hendere. Non enĩ de nomine agit᷑. s de
oꝑe. Nã cito uidet᷑ faustꝰ se defendisse cũ ait
ndicimꝰ duos deos. s dm̃ & hylen. Porro aut̃
cũ quȩsieris quã dicat hylen: audies plane
describi alterũ dm̃. Sieni mat̾ies informis
corporaliũ formarũ capax abeis hyle appel¬
laret᷑ quie apellatai. ẽ. abantiqͥs nemo eã nr̃m
coarguere dici dm̃. Nc̃ uͦ qͣntꝰ error .e. qntace¬

Expanded text:
rire delectat, quia sunt inscrutabilia? Quanto rire delectat, quia sunt inscrutabilia? Quanto convenientius, quanto accommodatius est modulo nostro, expavescere illic ubi Paulus expavit, et exclamare, O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae dei! quam inscrutabilia sunt iudicia eius et inuestigabiles uiae eius! quanto melius est ita mirari, quod inuestigare non sufficis. quam propterea uelle alterum deum malum fingere, quia unum bonum non potuisti conprehendere ? non enim de nomine agitur, sed de opere. Nam cito uidetur Faustus se defendisse, cum ait: non dicimus duos deos, sed deum et hylen. porro autem cum quaesieris, quam dicat hylen, audies plane describi alterum deum. si enim materies informis corporalium formarum capax ab eis hyle appellaretur, quae appellata est ab antiquis, nemo eam nostrum coargueret dici deum. nunc uero quantus error est
Abbreviated transcription (Latin):
iustos & iniustos. Unde hic tantã bonitatẽ. &
ibi tantã seueritatẽ adunũ ꝑuenire dm̃ ñ in¬
tellit᷑is. nͥ quia miscđiam & iudiciũ cantare
ñ nostis: Nonne idẽ ipse qͥfacit solẽ suũ oriri
suꝑ bonos & malos. & pluit suꝑ iustos & iniꝰtoᷤ
frangit tam̃ ramos naturales. & contra natu-¬
rã inserit oleastru: Nonne de uno ipso illic
dicit apłs. uides gͦ bonitatẽ & seueritatẽ dĩ.
ineos quidẽ qͥ fracti st̃ seueritatẽ. inte aut̃ bo¬
nitate si ꝑmanseris inbonitate: Nẽpe audis-¬
tis. nẽpe aduertistis. quẽ ad modũ nec dõ au¬
ferat iudiciariã seueritatẽ: nec homini lib̾ã
uoluntatẽ. Occultũ ẽ. altũ . ẽ. in accessibili se¬
creto abhumaua cogitatione seclusũ. ẽ: quẽ ad¬
modũ ds̃ dãnae impiũ. & iustificae impiũ. U.¬
trunq enĩ de illo scripturarũ scarũ ueritas
loquit᷑. Nũgͥ ideo aduersꝰ diuina iudicia gar¬

Expanded text:
iustos et iniusiustos et iniusibi tantam seueritatem ad unum pertinere deum non intellegitis, nisi quia misericordiam et iudicium cantare non nostis ? nonne idem ipse, qui facit solem suum oriri super bonos et malos, et pluit super iustos et iniustos, frangit tamen ramos naturales et contra naturam inserit oleastrum ? nonne de uno ipso illic dicit apostolus: uides ergo bonitatem et seueritatem dei: in eos quidem, qui fracti sunt, seueritatem, in te autem bonitatem, si permanseris in bonitate? nempe audistis, nempe aduertistis, quemadmodum nec deo auferat iudiciariam seueritatem nec homini liberam uoluntatem. occultum est, altum est, inaccessibili secreto ab humana cogitatione seclusum est, quemadmodum deus et damnet inpium et iustificet inpium; utrumque enim dloquitur. Num igitur ideo adversus divina judicia gar
Abbreviated transcription (Latin):
paret. m̃tib fideliũ: quomͦ ds̃ excecae m̃tes
infideliũ. Prȩcedit enĩ aliqͥd occultũ moccul¬
tis. ubi ds̃ agat iustissimũ examen iudicũ
sui. ut qͦrundã m̃tes excecent᷑. quorundã
illuminent᷑. cui uerissime dictũ .ẽ. Iudicia
tua abyssus multa. Cuiꝰ ꝓfundicatis in¬
penetrabilẽ alcitudinẽ apłs admiratꝰ: excla¬
mat. Oaltitudo diuitiarũ sapientiȩ & scientiȩ
Uos aut̃ ñ ualentes discernere qͥd faciat ds bene¬
ficio. quid iudicio. quia & acorde ce abore ur̃o
longe ÷ psalteriũ nirm ubi dr̃. miscdiam &¬
iudiciũ cantabo tibi dnẽ: quicqͥd uos ꝓ infir¬
mitate humanȩ mortalitatis offenderit. ali¬
enatis omNuno ab arbit rio & iudicio di
ueri. uidelicet habentes paratum alterum
dm̃ malũ. quẽ uob̾ ñ ueritas ostendit s uanitas fingit
iudicia poenarũ: qͣsi de alio dixerit xpc̃ quod
p̃parauit ignẽ ȩt̃nũ malis. quã de illo qͥfacit
sole suũ oriri suꝑ bonos & malos. & pluit suꝑ

Expanded text:
paret mentibus fidelium, quomodo deus excaecet mentes infidelium. praecedit enim aliquid occultum in occultis, ubi deus agat iustissimum examen iudicii sui, ut quorundam mentes excaecentur. quorundam inluminente. cui uerissime dictum est: iudicia tua abyssus multa. cuius profunditatis inpenetrabilem altitudinem apostolus admiratus exclamat: o altitudo diuitiarum sapientiae et scientiae uos autem non ualetis discernere quid faciat deus beneficio, quid iudicio, quia et a corde et ab ore uestro longe est psalterium nostrum; ubi diciiudicium cantabo tibi, domine, quicquid uos pro infirmitate humanae mortalitatis offenderit, alienatis omnino ab arbitrio et iudicio dei ueri uidelicet habentes paratum alterum deum malum, quem uobis non ueritas ostendit, sed uanitas fingit, iudicia poenarum, quasi de alio dixerit Christus, quod praeparauit ignem aeternum malis. quam de illo, qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super
Abbreviated transcription (Latin):
lentorũ. & sacrilegorũ. Longe qͥppe mino¬
ris peccati ÷ ebriũ redire a martiribꝰ: quã
uł ieuinũ sacrificare martyribꝰ. Sacrifica¬
re martyribꝰ dixi. ñ dixi sacrificare dõ in
memoriis martyrũ qͦd frequentissime fa.¬
cimꝰ illo duntaxat ritu qͦ sibi sacrificari
noui testam̃ti manifestatione p̾cepit. qͦd ꝑ¬
tinet adillũ cultũ quȩ latria dr̃ & unidõ
debet᷑. S qd agã & tantȩ cecitati istorũ¬

Expanded text:
lentorum et sacrilegorum. longe quippe minolentorum et sacrilegorum. longe quippe minoris peccati est ebrium redire a martyribus quam uel ieiunum sacrificare martyribus. sacrificare martyribus dixi, non dixi: sacrificare deo in memoriis martyrum. quod frequentissime facimus illo dumtaxat ritu. quo sibi sacrificari noui testamenti manifestatione praecepit: quod pertinet ad illum cultum, quae latria dicitur et uni deo debetur. sed
Abbreviated transcription (Latin):
calypsi legimꝰ angłm se adorari ꝓhibentẽ. ac
dicentẽ adoratori suo. Conseruus tuus sũ &
Quoꝵ similitudo inquibꝰdã etiã suꝑbis homi¬
nib exp̃ssa ẽ. sicut debabiloniȩ quibꝰdã re¬
gib memoriȩ cõm̃datũ tenemꝰ. Unde sc̃i
danihel accusatores ac ꝑsecutores ꝑtulit.
qͦd regis edicto ꝓposito ut nichil a quoquã
dõ peteret᷑ nͥ a rege solo dm̃ suũ hoc ÷ unũ
& uerũ dm̃ adorare dep̃cariq dep̃hensꝰ. ẽ.
Qui aut̃ se inmemoriis martyrũ inebriant.
qͦmͦ a nob apꝓbari posst̃. cũ eos etiã si indo¬
mib suis iõ faciant sana doctrina conden¬
net: S alud . ẽ. qͥd docemꝰ: aliud qͦd sustinemꝰ.
Aliud qͥd p̃cipere iubem᷑: aliud qͦd em̃dare p̃¬
cipimͣ. & donec em̃demꝰ tolerare cõpellim᷑.
Alia ÷ disciplina xp̃ianorp: alia luxuria ui-¬
nolentoꝵ. uł error infirmoꝵ. Ueruntam̃
& in hoc ipso distant plurimũ culpȩ uino¬

Expanded text:
calypsi legimus angelum se adorari prohibentem ac calypsi legimus angelum se adorari prohibentem ac dicentem adoratori suo: conseruus tuus sum et quorum similitudo in quibusdam etiam superbis hominibus expressa est, sicut de Babyloniae quibusdam regibus memoriae commendatum tenemus. unde sanctus Danihel accusatores ac persecutores pertulit, quod regis edicto proposito, ut nihil a quoquam deo peteretur nisi a rege solo, deum suum, hoc est unum et uerum deum adorare deprecarique deprehensus est. qui autem se in memoriis martyrum inebriant, quomodo a nobis adprobari possunt, cum eos, etiamsi in domibus suis id faciant, sana doctrina condemnet? sed aliud est, quod docemus, aliud, quod sustinemus, aliud, quod praecipere iubemur, aliud, quod emendare praecipimur, et donec emendemus, tolerare conpellimur. alia est disciplina christianorum, alia luxuria uinolentorum uel error infirmorum. uerumtamen et in hoc ipso distant plurimum culpae uino
Abbreviated transcription (Latin):
grece Aaxxia dr̃. latino uno uerbo dici ñ
potest: cũ sit quȩdã ꝓpͥe diuinitati debi¬
ta seruitꝰ nec colimꝰ nec colendũ docemꝰ nͥ
unũ dm̃. Cũ aut̃ adhc̃ cultũ ꝑtineat obla¬
tio sacrificiĩ. unde idolatria dr̃ eorũ ꝗ hoc etũ
idolis exhibent: nullomͦ tale aliqͥd offerimꝰ
aut offerendũ p̃cipimꝰ. uł ciuꝗ martyri. uł
cuiqua sc̃ȩ animȩ. uł cinꝗ angło. E qͥsqͥs in
hc̃ errorẽ delabit᷑: corripit᷑ ꝑsanã doctrinã.
siue ut corrigat᷑. siue ut caueat᷑. Etiã ipsi
enĩ scĩ uł homines uł angłi exhiberi sibi
nolunt: qͦd uni dõ deberi nort̃. Apparuit
hoc inpaulo &barnaba. cũ cõmoti miracu-¬
lis quȩ ꝑeos facta st̃ licaoniĩ. tanꝗ diis ĩmo¬
lare uoluert̃. Conscissis enĩ uestim̃tis suis. con¬
ficentes & ꝑsuadentes se dõs ñ esse: rta sibi fie¬
ri uecuert᷑. Apparuit & in angłis. sic̃ & inapo¬

Expanded text:
graece Xatpsta dicitur, latine uno uerbo dici non graece Xatpsta dicitur, latine uno uerbo dici non potest, cum sit quaedam proprie diuinitati debita seruitus, nec colimus nec colendum docemus nisi unum deum. cum autem ad hunc cultum pertineat oblatio sacrificii, unde idolatria dicitur eorum, qui hoc etiam idolis exhibent, nullo modo tale aliquid offerimus aut offerendum praecipimus uel cuiquam martyri uel cuiquam sanctae animae uel cuiquam angelo; et quisquis in hunc errorem delabitur, corripitur per sanam doctrinam, siue ut corrigatur, siue ut caueatur. etiam ipsi enim sancti, uel homines uel angeli, exhiberi sibi nolunt, quod uni deo deberi norunt. adparuit hoc in Paulo et Barnaba, cum conmoti miraculis, quae per eos facta sunt, Lycaonii tamquam diis immolare uoluerunt — conscissis enim uestimentis suis confitentes et persuadentes se deos non esse ista sibi fieri uetuerunt —: adparuit et in angelis sicut in apo
Abbreviated transcription (Latin):
forte dormitans umbras somniando dictaũ.
nec cũ uerba sua leger& euigilauit. Popłs aut̃
xp̃ianꝰ memorias martyrũ religiosa solenni¬
tate concelebrat. & adexcitandã imitationẽ.
& ut meritis eorũ consociet᷑ atq orationibꝰ ad¬
uiuet᷑ ita tam̃: ut nulli martyrũ ẜ ipsi dõ¬
martyrũ quãius in memori is martyrũ con¬
stituamꝰ aitaria. Quis enĩ antistitũ inlocis scobꝵ
maior affectus exurgat adacuendã caritatẽ.
& tmillos qͦs imitari possimꝰ: & in illũ qͦadiu¬
uante possimꝰ. Colimꝰ gͦ martyres eo cultu
dilectionis & societatis: qͥ& in hac uita colunt᷑
sc̃ĩ homines dĩ. quoꝵ cor adtalẽ ꝓeuanglica
ucritate passione paratũ. eẽ sentimꝰ. S illos
tanto deuotiꝰ qͥnto securiꝰ post incerta om̃ia
suꝑata. qͥnco eciã fidentiore laude p̾dicamꝰ
iam inuita feliciore uictores: quã inista
adhuc uiq pugnantes. At illo cultu quȩ

Expanded text:
forte dormitans umbras somniando dictauit forte dormitans umbras somniando dictauit nec, cum uerba sua legeret, euigilauit. populus autem christianus memorias martyrum religiosa sollemnitate concelebrat et ad excitandam imitationem et ut meritis eorum consocietur atque orationibus adiuuetur, ita tammartyrum, quamvis in memoriis martyrum, constituamus altaria. Quis enim antistitum in locis sanctorum major affectus exsurgat ad acuendam charitatem, et in illos quos imitari possemus, et in illo quo adjuvante possimus. Colimus ergo martyres eo cultu dilectionis et societatis, quo et in hac vita coluntur sancti homines dei, quorum cor ad talem pro euangelica ueritate passionem paratum esse sentimus; sed illos tanto deuotius, quanto securius post certamina omnia superata, quanto etiam fidentiore laude praedicamus iam in uita feliciere uictores quam in ista adhuc usque pugnantes. at illo cultu, quae