comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
legamus ut intelligamus qd̾
factũ est in illo uita est. monet
ista sentẽtia ut id qd̾ ꝑ ip̃m̃
fcm̃ est uita esse in illo intelli¬
gatur in qua uita uidit oĩa qñ
fecit et sicut uidit ita fecit.
non preter seipm uidens sed et¬
in serpso Ita enuͬauit oia que
fecit. nec alia uisio eius et pa-¬
tris s una sicut una substãtia
Nã et in libro iob ita ip̃a sapĩa
ꝑ quã facta sunt oĩa predicat᷑
Sapiã uõ inquit uñ inuẽta est.
uel quis locus est sciẽ. Igno¬
rat mortalis uiam eius. nec ĩ¬
uenit᷑ in hõib Et paulopost.
cõmendauit uiã eius. et ipẽ nouit
locũ eius Ipse enĩ om̃e qd̾ est
sub celo ꝑfecit. et nouit que
sunt in terra Onña que fecit uẽ¬
torũ libramẽta. aque mensuras
meliora ubi ueriora ubi eterna
et incõmutabilia Qxͣꝙͣ suffic̾e
debeat ut quisq nouorit uel in¬
concusse credat ꝙ d̾s hec omĩa
feci̾t. nõ opinor eũ esso tã extor¬

Expanded text:
legamus et intellegamus: quod legamus et intellegamus: quod factum est, in illo uita est, manet ista sententia, ut id, quod per ipsum factum est, uita esse in illo intellegatur, in qua uita uidit omnia, quando fecit et, sicut uidit, ita fecit, non praeter se ipsum uidens, sed in se ipso ita enumerauit omnia, quae fecit. nec alia uisio ipsius et patris, sed una, sicut una substantia. nam et in libro Iob ita ipsa sapientia, per quam facta sunt omnia, praedicatur: sapientia uero, inquit, unde inuenta est? uel quis sit locus scientiae? ignorat mortalis uiam eius nec inuenietur in hominibus. et paulo post:  dominus commendauit uiam eius et ipse nouit locum eius. ipse enim omne, quod est sub caelo, perspicit et nouit quae sunt in terra omnia quae fecit: uentorum libramenta aquae mensuras meliora, ubi ueriora, ubi aeterna et incommutabilia. quamquam sufficere debeat, ut quisque nouerit, uel inconcusse credat, quod deus haec omnia fecerit, non opinor eum esse tam excor
Abbreviated transcription (Latin):
loquatͣ cũ addit. et uita erat lux
hom̃i. Sic ergo distinguendũ est
ut cũ dixerimꝰ qd̾ fcm est. deide
inferamꝰ in illo uita est. non in
se scil hoc est in sua nat᷑a qua
fcm̃ est ut conditio creaturaq
sit. s in illo uita ẽ qr omia que
ꝑ ip̃m̃ facta sunt nou̾ãt añqͣm
nõ sicut creatura ꝙͣ fecit. s sicut
uita et lux hom̃i qd ẽ ip̃a sapiã
et ip̃m̃ uerbũ unigenitꝰ dei filius
Eo modo ergo in illo uita ẽ qd̾
dices hñt qd̾ fcm̃ est in illo uita
erat. ut sic intelligat᷑ uita erat
quõ in pͥncipio erat u̾bũ et ubũ
crat apud deũ et d̾s erat u̾bũ
Qd̾ ergo fcm̃ est.iã uita erat
in illo. et uita nõ qualistũq nã
et pecora dicũt᷑ uiue̾ que frui
non pñt ꝑticipatioẽ sapiẽ sed
uita erat lux hom̃ Mentes
quippe rõnales purgate grã e
ius pñt ꝓuenire ad eiusmo di
uisionẽ. qua ne suꝑius quitꝙͣ
sit nec beatius S etiã si hoc

Expanded text:
loquatur, cum addit: et uita erat lux loquatur, cum addit: et uita erat lux hominum. sic ergo distinguendum est, ut, cum dixerimus: quod factum est, deinde inferamus: in illo uitse scilicet, hoc est in sua natura, qua factum est ut conditio creaturaque sit; sed in illo vita est, quia omnia quae per ipsum facta sunt, noverat antequam non sicut creatura, quam fecit, sed sicut uita et lux hominum. quod est ipsa sapientia et ipsum uerbum unigenitus filius dei. eo modo ergo in illo uita est, quod dices habent: quod factum est, in illo uita erat, ut sic intellegatur: uita erat, quomodo in principio erat uerbum, et uerbum erat apud deum, et deus erat uerbum. quod ergo factum est, iam uita erat in illo, et uita non qualiscumque — nam et pecora dicuntur uiuere, quae frui non possunt participatione sapientiae — sed uita erat lux hominum. mentes quippe rationales purgatae gratia eius possunt peruenire ad eiusmodi uisionem, qua nec superius quicquam sit nec beatius. Sed etiam si hoc
Abbreviated transcription (Latin):
puo dodit illi et retribuet᷑ ẽ
e diñ ex ip̃o et ꝑ ipm̃ et in ipso
sunt om̃ĩa exqͣmͣ et ea que soi¬
quũt in euangelio satie asserant
astã sententiã eldiũgit em̃ euan¬
gelista et dicit Qd̾ ftm̃ est in
illo uita ẽ. et uita erat lux ho¬
minũ. qr scilicet rõnales mẽtes
in quo gene̾ homo scũs estr ad
ymnaginẽ dei nõ habent beram
lute sua̾ mͥsi ip̃m uerbũ dei ꝑ
qͥd facta suntͥ onĩa . cuiꝰ part̾ici¬
pes esse poterũt ab omi iniqui¬
tate et errore mũdate Nõ er¬
go ita ꝓnũciari oport qd̾ factũ
est in illo uita ẽ. ut subdistĩgua¬
mus qd̾ fcm̃ est in illo. et deinde
inferamꝰ uita est Quid enĩ non
in illo fcm̃ est. cũ cõmẽoratis mł¬
tis etiã t̾rens creaturis dicat᷑ in
psalmo oiã in sapiã fecisti. dicat
ita distinxeriꝰ ut et ip̃a terra et
quetũq in ea sunt uita sit Que
cũ absurde dicant᷑ oĩa uiue̾. ꝙͣto
absurdius ut etiã uita sint. pre¬
sertĩ qr distinguit de quali uita

Expanded text:
li, et retribuetur ei? quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. Quamquam et ea, quae sequuntur in euangelio, satis adserant istam sententiam; adiungit enim euangelista et dicit: quod factum est, in illo uita est, et uita erat lux hominum, quia scilicet rationales mentes, in quo genere homo factus est ad imaginem dei, non habent ueram lucem suam nisi ipsum uerbum dei. per quod facta sunt omnia, cuius participes esse poterunt ab omni iniquitate et errore mundatae. Non ergo ita pronuntiari oportet: quod factum est in illo, uita est, ut subdistinguamus: quod factum est in illo, et deinde inferamus: uita est. quid enim non in illo factum est, cum commemoratis multis etiam terrenis creaturis dicatur in psalmo: omnia in sapientia fecisti, dicat ita distinxerimus, ut et ipsa terra et quaecumque in ea sunt uita sint. quae cum absurde dicantur omnia uiuere, quanto absurdius, ut etiam uita sint? praesertim quia distinguit, de quali uita
Abbreviated transcription (Latin):
dat deus Quid ẽ ergo qd̾ adiũ¬
git/. fono autẽ ascendebat de
terra et irrigabat oem̃ faciem
terre. Ille quippe fons tanta
largitate manans sicut nilus e¬
gypto posset unu̾se t̾re esse pro
pluuia Quid itaq pro magno cõ¬
mendatũ ẽ anꝙͣ plueret fecisse de¬
ũ illa gignentia. cũ tm̃ posset ad¬
iuuare pluuia ꝙͣtũ fons irrigãs
terrã. uerũ etsi aliquid minꝯ̃ mi-¬
nora illa fortasse nõ tñ nulla
nasce̾ntur. An hinc etiã more
suo script᷑a tanꝙͣ infirmis infir̃¬
miter loquit᷑ : Et tñ ĩnuit aliqͥd
qd̾ intelligat qui ualu̾it Nimirũ
enĩ sicut isto die paulo suꝑius cõ¬
mẽorato significauit unũ diẽ fc̃m̃
enũatio uelut tꝑm int̾ualla osten-¬
disse uid̾etur. ita cũ dixiss cũ celo
et tra deũ fecisse õnõ uiride agri
anꝙͣ ess suꝑ terrã et om̃e fenũ
agri añꝙͣ exortũ est. ad didit
Nondũ enĩ pluerat d̾s super

Expanded text:
dat Deus . 19. Quid est ergo quod adjundat Deus . 19. Quid est ergo quod adjungit, Fons autem ascendebat dbat omnem faciem terrae? ille quippe fons tanta largitate manans sicut Nilus Aegypto posset uniuersae terrae esse pro pluuia. quid itaque pro magno conmendatum est, antequam plueret, fecisse deum illa gignentia, cum tantum posset adiuuare pluuia, quantum fons inrigans terram? uerum et si aliquid minus, minora illa fortasse, non tamen nulla nascerentur. an hinc etiam more suo scriptura tamquam infirmis infirmiter loquitur et tamen innuit aliquid, quod intellegat qui ualuerit? nimirum enim sicut isto die paulo superius commemorato significauit unum diem factumenumeratio uelut temporum interualla ostendisse uideretur, ita, cum dixisset cum caelo et terra deum fecisse omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exortum est, addidit: nondum enim pluerat deus super
Abbreviated transcription (Latin):
men autẽ ex sẽmine nullomodo ni¬
si arbor interuemãt prius Arbor
uero ex arbore etiã si sẽmen nõ int̾¬
uenat Alt̾uis igitur successibus
alterũ ex altero s utrumq exterra
nec ex ipsis terra Prior igitur eoꝵ
parens terra Sic et aĩałia pt intͤ¬
tum ẽẽ utrũ ex ipsis semina an ipã
ex semĩbus Quodlibet tamẽ horũ
prius ex terra certissimũ est Sicut
ãt iiĩ ip̃o grano ĩuisibilites erant
om̃ia simul que ꝑ temꝑa ii arborẽ
surgerent ita ip̃e mundus cogitã¬
dus est cũ deus sił oĩa creanit ha¬
biusse omĩa sił que in ilło ⁊ cun illo
facta sunt qñ factus est dies Non
sõluni felũ cũ sole. et lina siderib¬
q quoꝵ spẽs manet motu rotablĩ
et terra ⁊ abyssus que uelut ĩcon¬
stantes motus patiũtur atq infẽ¬
ruis adiũcta ꝑtem alterã mũdo cõ¬
ferũt ẜifig̃illa que aqua et terra
produpit Potentialiter atq tãliter

Expanded text:
men autem ex semine nullo modo, nimen autem ex semine nullo modo, nisi arbor interueniat prius; arbor uero ex arbore, etiamsi semen non interueniat. alternis igitur successionibus alterum ex altero, sed utrumque ex terra nec ex ipsis terra; prior igitur eorum parens terra. sic et animalia: potest incertum esse utrum ex ipsis semina, an ipsa ex seminibus; quodlibet tamen horum prius, ex terra certissimum est. Sicut autem in ipso grano inuisibiliter erant omnia simul, quae per tempora in arborem surgerent, ita ipse mundus cogitandus est, cum deus simul omnia creauit, habuisse simul omnia, quae in illo cum illo facta sunt, quando factus est dies, non solum caelum cum sole et luna et sideribus, quorum species manet motu rotabili, et terram et abyssos, quae uelut inconstantes motus patiuntur atque inferius adiuncta partem alteram mundo conferunt, sed etiam illa, quae aqua et terra produxit p
Abbreviated transcription (Latin):
primũ germen nifixit atq inde oĩa
illa formata et distincta creuert̃
pouo illud germen ex sẽmine in sẽ¬
mine ergo dimĩa illa primitus fuert̃
nõ mole corporee magnitudinis sed
ui potentia q causałi Nam̃ illa ma¬
gnitudo copia terre humoris q cõge¬
sta est s illa in epiguo grano mira¬
bilior prestantiorqz uis est qua ua¬
luit adiacens humor cõmiptus t̾re
tamꝙͣ mat̾ies uerti in ligm illuĩs
qualitatẽ ii ramorũ diffusiõnem et
foliorum uiriditatem ac fĩguram
in fructuũ formas et opulentiam
om̃iq ordĩatissimã distinctoẽ Qiuid
en ex arbore illa sũrgit aut pendet
qd̾ non ex quodã occulto thesaurgo sẽ¬
minis illius extractũ atq depromip¬
tũ est: dit illud semẽ ex arbore lic
nõ illa sedaltera atqilla rursus ex
altero semine Alliquando autẽ et
arbor ex arbore cum sũrculis demi
tur Ergo et sẽmen ex arbore et ar¬
bor ex semine et arbor ex arbore be¬

Expanded text:
primum germen infixit, atque inde omnia primum germen infixit, atque inde omnia illa formata et distincta creuerunt. porro illud germen ex semine: in semine ergo illa omnia primitus fuerunt non mole corporeae magnitudinis, sed ui potentiaque causali. nam illa magnitudo copia terrae humorisque congesta est. sed illa in exiguo grano mirabilior praestantiorque uis est, qua ualuit adiacens humor conmixtus terrae tamquam materies uerti in ligni illius qualitatem, in ramorum diffusionem, in foliorum uiriditatem ac figuram; in fructuum formas et opulentiam omniumque ordinatissimam distinctionem. quid enim ex arbore illa surgit aut pendet. quod non ex quodam occulto thesauro seminis illius extractum atque depromtum est? at illud semen ei arbore licet non illa sed altera, atque illa rursus ex altero semine; aliquando autem et arbor ex arbore, cum surculus demitur atque plantatur. ergo et semen ex arbore et arbor ex semine et arbor ex arbore. se
Abbreviated transcription (Latin):
re corꝑis antecellat quid ẽ demẽ¬
tuis ꝙͣ putare nullũ ẽẽ diuine ꝓ¬
uidẽtie̾ indiciũ de moribus hom̃ nł
in eorũ carne tante eius sollertiẽ
S quia hec minima in promptu
sunt sensibus nr̃is et ea fãcile ue¬
stigamus elucet in eis ordo rerum
Dit illa quorũ ordinẽ uidere nõ pos¬
sũmus mordiñata arbitrãtur qui
etiã non putant nsi quod uidere
possunt aut si putant tale aliquid
pntant quale uidere cõsuẽuerunt
Nos ãt quorũ gressũs ne ilłam ꝑuersi¬
tatẽ incidamus eadem diuina proii¬
dẽtia ꝑ sc̃am̃ scripturã regit ex ip̃is
quoq oꝑibus dei eodẽ adiuuante in¬
dagare conemur ubi hec sił creau̾it
cũ a cõsũmatis oꝑibus sũis req̾euit
Quorũ sp̃ẽs ꝑ ordĩnẽ temporum usq̃
nunc operatur Consideremꝯ ergo
cuuislibet arboris pulcritudinẽ in
robore ramis frondibz pomui̾s Hẽc
exorta est s quo etiã ordĩe nomimꝰ
Surrexit emm a radice quã terre

Expanded text:
rae corporis antecellat, quid est demenrae corporis antecellat, quid est dementius quam putare nullum esse diuinae prouidentiae iudicium de moribus hominum, cum in eorum carne tanta eius sollertiae sed quia haec minima in promtu sunt sensibus nostris et ea facile uestigamus, elucet in eis ordo rerum; at illa, quorum ordinem uidere non possumus, inordinata arbitrantur. qui esse non putant. nisi quod uidere possunt, aut, si putant, tale aliquid putant, quale uidere consueuerunt. Nos autem, quorum gressus, ne in illam peruersitatem incidamus, eadem diuina prouidentia per sanctam scripturam regit, ex ipsis quoque operibus dei eodem adiuuante indagare conemur, ubi haec simul creauerit, cum a consummatis suis operibus requieuit, quorum species per ordinem temporum usque nunc operatur. consideremus ergo cuiuslibet arboris pulchritudinem in robore, ramis. frondibus, pomis: haec exorta est. sed quo etiam ordine nouimus. surrexit enim a radice. quam terrae
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙͣ sãpĩa dĩne sũmmitatis uegi
et ut hoc quasi probent ger¬
no abutũtur argumẽto uel qd
sũpra cõmemoraui de ĩconstãtia
lempestatũ ueł de felicitatibus
atq infelicitatibus hoim ꝙ non
pio uite meritis accidunt uiderẽt
tãtũ ordinẽ ꝙͣtũ in mẽbris carnis
ciuꝰ libet ammãtis apparet nõ
dico medicis qui hec ꝑꝑ artis sũ¬
e necessitatẽ diligẽter patestã
et dinumerata uimati sunt S
cuiꝰ medĩcicris cordĩs ⁊ cõside¬
ratoĩs hom nõne clamarent
ne pũcto quidẽ tẽporis deũ aq
ẽ omĩs mensũrarũ modus oĩs
parilitas numeroꝵ. omĩs ordo
ponderũ ab eius guhernatõe ces¬
sare. Quid ergo absurduis q̃d
insulsuis sentira pt ꝙͣ eã totã
eẽ uacuã nutu et regimine ꝓ¬
uidẽtie cuius extrema uel exĩgu¬
a uideastãta di spositõs forma¬
ri ut aliꝙͣto attẽtius cogitata ĩ¬
effabilẽ incutiant ãmiratois hor¬
roren. Et cũ aĩe natura natu¬

Expanded text:
quam sapientia diuinae summitatis regi quam sapientia diuinae summitatis regi et, ut hoc quasi probent, gemino abutuntur argumento, uel quod supra commemoraui de inconstantia tempestatum uel de felicitatibus atque infelicitatibus hominum, quod non pro uitae meritis accidunt, uiderent tantum ordinem, quantus in membris carnis cuiuslibet animantis adparet, non dico medicis, qui haec propter artis suae necessitatem diligenter patefacta et dinumerata rimati sunt, sed cuiuis mediocris cordis et considerationis homini, nonne clamarent ne puncto quidem temporis deum, a quo est omnis mensurarum modus, omnis parilitas numerorum, omnis ordo ponderum, ab eius gubernatione cessare? quid ergo absurdius, quid insulsius sentiri potest quam eam totam esse uacuam nutu et regimine prouidentiae, cuius extrema et exigua uideas tanta dispositione formari, ut aliquanto adtentius cogitata ineffabilem incutiant admirationis horrorem? et cum animae natura natu
Abbreviated transcription (Latin):
temꝑ estatis que faciũt uerbũ
euo Nichil em̃ tã iuidet᷑ casib
uolui ꝙͣ om̃o iste procellose ac
turbulente qualitares quib celi
huis inferiorio qd̾ nõ ĩmerito etiã
terre noĩ deputatũ est facies.
uariat et u̾at᷑ Sod cũ addidit
que fatũt uerbũ eius. satis oñ¬
d̾it carũ quoq rerũ ordinẽ diu¬
no subditũ imꝑio lat̾e̾ nos potiꝰ
ꝙͣ umu̾sitatio deesse nate Quid
autẽ ore suo saluator cũ dicit u¬
nũ passerẽ non cade̾ in terrã si¬
ne dei uolũtate. et ꝙ fenuĩ agri
paulopost mittendũ in elibanũ ip̃e
tñ uestiat. nõne cõfiemat non
solũ totã istã mũdi partẽ reb
mortalib et corruptibilib depu¬
tatã u̾ietiã uilissiãs ei ꝰ abieitis¬
simasz q ꝑticulas diuina ꝓuidẽ¬
tia regi Et certe isti qui hoc ne¬
gant᷑ net sanctis eloquiis tãte
auctoritatis acquiescunt si ĩ
hac mũdi ꝑte quã putant for¬
tuitis motĩbus ꝑturbari potius

Expanded text:
tempestatis, quae faciunt uerbum eius. nihil enim tam uidetur casibus uolui quam omnes istae procellosae ac turbulentae qualitates, quibus caeli huius inferioris, quod non inmerito etiam terrae nomine deputatum est, facies uariatur et uertitur. sed cum addidit: quae faciunt uerbum eius, satis ostendit earum quoque rerum ordinem diuino subditum imperio latere nos potius quam uniuersitatis deesse naturae. quid autem? ore suo saluator, cum dicit unum passerem non cadere in terram sine dei uoluntate, et quod fenum agri post paululum mittendum in clibanum ipse tamen uestiat. nonne confirmat non solum totam istam mundi partem rebus mortalibus et corruptibilibus deputatam, uerum etiam uilissimas eius abiectissimasque particulas diuina prouidentia regi? Et certe isti, qui hoc negant nec sanctis eloquiis tantae auctoritatis adquiescunt, si in hac mundi parte, quam putant fortuitis motibus perturbari potius
Abbreviated transcription (Latin):
accipiat nisi qui contentioso spũ
laborat. Porest quippe etiam
ita dicta intelligi oĩs t̾re facies
irrigata. ꝙ̃ admodũ dicit᷑ omnis.
uestis façies colorata. etiã si nõ
continuatĩ s maculatim fiat. pre¬
sortĩ qr tunt in nouitate t̾rarũ
etsi nõ omĩa plura tñ plana fusse
credibile est. quo latius possent
ecũpentia fluenta disꝑgi atq
distendi Quapropt de istius fõ
habuit aliũde cruptionẽ. siue
ꝓpt̃ aliquã in t̾re occultis sinb
unitatẽ. unde om̃s aque super
terrã scatent omi fontiũ magno¬
rũ atq ꝑuorũ. unus fons dictus
est ꝑ omnes disꝑtitiones suas
ascendeno de t̾ra. et irrigans om¬
nem faciẽ t̾re. siue etiã qd̾ est
credibilius qr nõ ait unus fons
astendebat de t̾ra sz ait fons au
gamus fontes multos ꝑ uniũsã
terrã loca uel regiones ꝗrias
irrigantes. sicut dicit᷑ miles et
multi intelligũt᷑. sicut dicta ẽ lo-¬
custa et rana in plagis quibus e¬

Expanded text:
accipiat, nisi qui contentioso spiritu accipiat, nisi qui contentioso spiritu laborat? potest quippe etiam ita dicta intellegi omnis terrae facies inrigata, quemadmodum dicitur omnis uestis facies colorata. etiamsi non continuatim, sed maculatim fiat, praesertim quia tunc in nouitate terrarum etsi non omnia. plura tamen plana fuisse credibile est, qua latius possent erumpentia fluenta dispergi atque distendi. Quapropter de istius fonthabuit alicunde eruptionem siue propter aliquam in terrae ounitatem, unde omnes aquae super terram scatent, omnium fontium magnorum atque parvorum unus fons dictus est, per omnes dispersiones suas ascendens de terra, et irrigans omnem faciem terrae; sive etiam, quod est credibilius, quia non ait, unus fons ascendebat de terra, sed ait, fons autgamus fontes multos per universam terram, loca, vel regiones proprias irrigantes: sicut dicitur miles, et multi intelliguntur, sicut dicta est locusta et rana in plagis quibus Ae
Abbreviated transcription (Latin):
illã regionẽ rigent. cui alio tꝑe¬
uix ab altis puteis ad potandũ
sufficientẽ prebent aquã: Cur
sit ergo incredibile si ex uno
abyssi capite alt̾na mundatioẽ
fluente ac refluente tũc uniu̾¬
sa terra rigata ẽ. Ex si ip̃is
abyssi magnitudinẽ ea parte
excepta qd̾ mare dicit᷑ et eui
denti amplitudine atq amaris
fluctib terras ambit. in ea so¬
la ꝑte quã reconditis simib t̾ra
continet. unde se om̃s fontes
ãnes qz diuersis tractib uenisq
distribuũt et suis quiq locig e¬
rũpunt. fontẽ uoluit appellare
scriptã nõ fontes ꝓpt̾ nature
uintatẽ. eicq ꝑ ĩnumerabiles
uias antroꝵ atq rimarũ ascen¬
dentẽ de terra. et ubiq disꝑ¬
titio quasi crib irrigantem
oem̃ faciem t̾re. nõ caua specie
aut maris aut stagni. s secut
uidemꝰ ire aquas ꝑ alueos flu¬
minũ fluxusq riciorũ. et eorũ
excessu uicina ꝑfund̾e. quis nõ

Expanded text:
illam regionem rigent, cui alio temillam regionem rigent, cui alio tempore ex altis puteis ad potandum sufficientem praebent aquam. cur sit ergo incredibile, si ex uno abyssi capite alterna inundatione fluente atque refluente tunc uniuersa terra rigata est? quodsi ipsius abyssi magnitudinem ea parte excepta, qdenti amplitudine atque amaris fluctibus terras ambit, in ea sola parte quam reconditis sinibus terra continet, unde se omnes fontes amnesque diversis tractibus venisque distribuunt, et suis quique locis erumpunt, fontem voluit appellare Scriptura, non fontes, propter naturae unitatem eumque per innumerabiles uias antrorum atque rimarum ascendentem de terra et ubique dispertitis quasi crinibus inrigantem omnem faciem terrae non continua specie tamquam maris aut- stagni, sed sicut uidemus ire aquas per alueos fluminum flexusque riuorum et eorum excessu uicina perfundere, quis non
Abbreviated transcription (Latin):
uera de creat᷑arũ canditioẽ atq
amĩstratioẽ dcũrus ẽ. aut si uera
dixerit istã nõ intelligendo falsã
putabit/. uelut si contendat ideo
non potiisse uno ꝙͣtolibz fonte
tes non rigabat nõ omnẽ faciẽ
terre rigabat Si autẽ etiã mon¬
tes rigabat. nõ erat iã irrigatio¬
uel imꝑtitio fagine s diluuq mũ¬
datiõ Eꝵ si terra mundata erat.
totũ mare erat et nõ discreta
erat arida Cui rñdet᷑ qr hoc ui¬
cibus tꝑm posset. sicũt c̾to tꝑe
ꝑ plana egypte mlus restagnat
et alio tꝑe ad ripas suas redit
Aut si iste nestio cui ꝰ ignote ac
longinque ꝑtis mũdi aquis et
primes hyemalib amũsaria
credit᷑ incrementa collige̾. quid
de occeam alternis estib quid
de quibusdã litorib que late
nudant᷑ fluctib uitissimq ope¬
riũtur dici p̃t. ut omittã qd̾ de
quorundã fontiũ mĩra uicissitu-¬
dine ꝑhibetur. certo ãnoꝵ intͦ¬
uallo sic eos mundare ut totã

Expanded text:
uera de creaturarum conditione atque uera de creaturarum conditione atque administratione dicturus est aut, si uera dixerit, istam non intellegendo falsam putabit; uelut si contendat ideo non potuisse uno quantolibet fonte tes non rigabat, non omnem terrae faciem rigabat; si autem etiam montes rigabat, non erat iam inpertitio saginae, sed diluuii inundatio: quod si terra tunc sic erat, totum mare erat, et nondum discreta erat arida. Cui respondetur, quia hoc uicibus temporum posset, sicut certo tempore per plana Aegypti Nilus restagnat et alio tempore ad ripas suas redit. aut si iste nescio cuius ignotae ac longinquae partis mundi aquis et pruinis hiemalibus anniuersaria creditur incrementa conligere, quid de oceani alternis aestibus, quid de quibusdam litoribus, quae late nudantur fluctibus uicissimque operiuntur, dici potest? ut omittam, quod de quorundam fontium mira uicissitudine perhibetur, certo annorum interuallo sic eos inundare, ut totam
Abbreviated transcription (Latin):
sint ãministratiões treaturarũ
que pͥmitus fc̃ẽ sextoq die illo cõ¬
fl̃mate sinit.s ꝙͣtũ satis iudicau̾t
spũs qici merat scribenti ea que
non solũ ad factarũ rerũ noticiã
s̃ etiã ad futurarũ p̃fig̾ationẽ
balerent nestientes cõiectamus
quid fieri potu̾it qd̾ fieri ille nõ
nestiens prot̾misit tm̃ id conãtes
effic̾e. ne aliqua absurditas uel
repugnatia putet᷑ esse in scͥptu¬
ris sanctis que opinonẽ lectoris.
offendat. et dũ existimat fieri
non potusse que stã esse srriptã
cõmemorat uel resiliat a fide uł
nõ accedat ad fidẽ Pinde cũ
de isto fonte querimꝰ qũo id qd̾
dictũ est ascendebat de terra
et irrigabat oem̃ faciẽ terre nõ
impossibile uideat᷑. si ea que dixi¬
mus impossibilia cuiꝙͣ uident᷑. que¬
rat ip̃e aliud quo tñ uerax strip
tura ista monstret᷑. que ꝓcul dubio
uerax est etiã si nõ monstret᷑ Nã
si argumentari uolu̾it quo eam
falsã esse cõuincat. aut ip̃e nulla

Expanded text:
arum, quae primitus factae sextoque die illo consummatae sunt, sed quantum satis iudicauit spiritus, qui inerat scribenti ea, quae non solum ad factarum rerum notitiam, sed etiam ad futurarum praefigurationem ualerent, nescientes coniectamus. quid fieri potuerit, quod ille non nesciens praetermisit, tantum id conantes efficere, ne aliqua absurditas uel repugnantia putetur esse in scripturis sanctis, quae opinionem lectoris offendat et, dum existimat fieri non potuisse, quae facta esse scriptura conmemorat, uel resiliat a fide uel non accedat ad fidem. Proinde cum de isto fonte quaerimus, quomodo id, quod dictum est: ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae, non inpossibile uideatur, si ea, quae diximus, inpossibilia cuiquam uidentur, quaerat ipse aliud, quo tamen uerax ista scriptura monstretur, quae procul dubio uerax est, etiamsi non monstretur. nam si argumentari uoluerit, quo eam falsam esse conuincat, aut ipse nulla
Abbreviated transcription (Latin):
bis xp̃s sc̃s ẽ. usq ĩ finẽ tenuerimꝰ sꝑ uide¬
ãt faciẽ dei. u̾beq eius unigenito filio sicut
treata ẽ sapĩa ꝓculdubio uniu̾sa creatiuã
ĩ qua ipi sũt principalit᷑ cõditi ĩ ip̃o u̾bo dei
p̾us nouerut ĩ quo sũt oñi etiã que tpalit᷑¬

Expanded text:
istus factus est usque in finem tenuerimus, semper uideant faciem dei uerboque eius unigenito filio, sicut creata est sapientia. procul dubio uniuersam creaturam, in qua ipsi sunt principaliter conditi, in ipso uerbo dei prius nouerunt, in quo sunt omni
Abbreviated transcription (Latin):
cepit sons autẽ ascendebat de
terra. et irrigabat oẽm faciẽ
terre ab hac cõmẽoratione fõ¬
tio huius et deiceps ea que
narrant᷑ ꝑ moras tꝑmi fcã sunt.
nõ oĩa simul Cũ erg̃o alit̾ se ha
tabiles in uerbo dei. aliter illa
eius oꝑa a quib in die septiõ re¬
quieuit. alit̾ ista que ex illis usq
nuc oꝑat᷑. horũ triũ hoc qd̾ extre¬
mũ posiũ nobis uttũq notũ est
ꝑ corꝑis sensus et huiꝰ ꝯsuetudinẽ
uite. duo uõ illa remota a sensi¬
bus nr̃is et ab usu cogitatioĩs hu¬
mane prius ex dina auctoritate
credenida sunt. deinde ꝑ hec que
nota sunt utcũq noscenda. ꝙͣto
quisq magis minꝰ ue potuent
pro sue capacitatis mõ diuinitus
adutus ut possit De pͥmis ergo
ꝑ qua sacta sunt ola pusꝙ siepent
ea nouat sicut st̾ptura testatir
Isn pncipio erat uerbũ et uerbũ¬

Expanded text:
coepit: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae. ab hac commemoratione fontis huius et deinceps ea, quae narrantur, per moras temporum facta sunt, non omnia simul. Cum ergo aliter se hab incommutabiles in uerbo dei. aliter eius illa opera, a quibus in die septimo requieuit, aliter ista, quae ex illis usque nunc operatur, horum trium hoc, quod extremum posui. nobis utcumque notum est per corporis sensus et huius consuetudinem uitae. duo uero illa remota a sensibus nostris et ab usu cogitationis humanae prius ex diuina auctoritate credenda sunt, deinde per haec, quae nota sunt. utcumque noscenda, quanto quisque magis minusue potuerit pro suae capacitatis modo diuinitus adiutus, ut possit. De primis ergo per quam facta sunt omnia, priusquam fierent, ea nouerat, sicut scriptura - testatur: in principio erat uerb
Abbreviated transcription (Latin):
patrẽ sũũ et matrẽ sũã et cõiĩge¬
tur upori sũe ⁊ erũt duo ĩcqrne u¬
na quibuslibet sillabis ista sõnue¬
riñt nec due quecũqs in hiis u̾bis
minus hec omia crm hiis que sił
creata sunt siul fieri Ac ꝑ hoc a̾

Expanded text:
patrem suum et matrem et coniungepatrem suum et matrem et coniungetur uxori suae; et erunt duo in carne una. quibuslibet syllabis ista sonuerint, nec duae quaecumque in his uerbis minus haec omnia cum his, quae simul cr
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ib oꝑib suis notitiã repñtãs
in qua non hab uesperã. bñdici
et sanctificari ob hoc meruit Un
tura et nouit eccłia Hic ẽ ergo
liber crrat̾e̾ teli et t̾re.qr in prĩ¬
cipio fecit deus celũ et terrã se¬
cundũ mat̾ĩe quandã ut ita dicã
formabilitatẽ. que cõsequent̾ uer-¬
bo eius formanda fuerat. prece¬
dens formationẽ suã nõ tꝑre sed
origie Nã utiq cũ formaretur
primũ fcũs est dies cũ fcũs est
dies fecit deus celũ et terram
et om̃e uĩde agri añꝙͣ exoriret᷑¬

Expanded text:
omnibus operibus suis, notitiam repraesentans, omnibus operibus suis, notitiam repraesentans, in qua non habet vesperam, benedici et sanctificari ob hoc meruit. Untura , et novit Ecclesia. 16. Hic est ergo liber creaturae coeli et terrae, quia in principio fecit deus caelum et terram secundum materiae quandam, ut ita dicam, formabilitatem, quae consequenter uerbo eius formanda fuerat, praecedens formationem suam non tempore, sed origine. nam utique cum formaretur, primum factus est dies; cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam e
Abbreviated transcription (Latin):
ris et f̾re. atq in f̾ra potẽcialit̃
ut ita dicã nata herbarũ atq
lignorũ Sic em̃ terta ad uerbũ
dei ea ꝓduxit añꝙͣ exorta essẽt.
tio rerũ condita est. quarto die
liuãria et sydera creata sunt.
ut prius ꝑs mũdi suꝑior rebus
que intͣ mundũ mouent᷑ uistbili-¬
bus ornaret᷑ Quĩto aquarũ na¬
tura qr telo aeriq cõugit᷑ pro¬
duxit ad̾ dei uerbũ indigenas
potentialit in numeris qui ꝑ cõ¬
gruos tꝑm motuo exererentur
Sexto terrestria suimtlit̾ aiãlia
tanꝙ̃ ex ultimo elemento mũdi
ultima nichilomiꝰ potentialiter.
quorũ nuos tẽpus postea iuisibłr
explicaret Ihunc oem ordinẽ crea-¬
turs ordinate dies ille cognouit.
et ꝑ hanc cognntionẽ sexies quo¬
dãmodo pñtatus/ tanꝙͣ sex dies
exhibuit cũ sit unus dies. ea q̃
facta sũt in creatore pͥmitus et
in seipĩs conseꝙ̃ter agnoscens. nec
in ip̃is remanens. s coꝵ etiã po¬
rens dilcĩonẽ. uesꝑam et mane
creatoris qua in se requieuit ab

Expanded text:
a potentialiter, ut ita dicam, natura herbarum atque lignorum. Sic enim terra ad Dei verbum ea produxit, antequam exorta essent, tio rerum condita est, quarto die luminaria et sidera creata sunt, ut prius pars mundi superior, rebus quae intra mundum moventur visibilibus ornaretur. Quinto, aquarum natura, quia coelo aerique conjungitur, produxit ad Dei verbum indigenas potentialiter in numeris, qui per congruos temporum motus exsererentur. Sexto, terrestria similiter animalia, tanquam ex ultimo elemento mundi ultima; nihilominus potentialiter, quorum numeros tempus postea visibiliter explicaret. 15. Hunc omnem ordinem creaturae ordinatae dies ille cognovit; et per hanc cognitionem sexies quodammodo praesentatus tanquam sex dies exhibuit, cum sit unus dies, ea quae facta sunt, in Creatore primitus, et in ipsis consequenter agnoscens, nec in ipsis remanens, sed eorum etiam corens dilectionem, vesperam et mane Creatoris, qua in se requiescit ab
Abbreviated transcription (Latin):
sequit᷑. nõ em̃ pluerat deus suꝑ
terrã. et hõ non erat qui oꝑare¬
tur terrã. qu̾o ꝑtineat et quid
nobis insinuet indagare diffici¬
le est. tanꝙͣ ideo añꝙͣ exortũ ẽ
fecit ds fenũ agri qr nõdũ plu¬
ecat suꝑ terrã Si ent̃ post plu¬
uiam fenũ fecisset. pluuia magis
exortũ ꝙͣ stm̃ ab eo uide̾tur Quid
em̃: Qd̾ post pluuiã exorit᷑. ab
alio fit nisi ab codẽ deo: Cur aũt
nõ erat homo qui oꝑaret᷑ terrã .
Nõne iam sexto die fec̾ãt hoiem.
et septĩo requiena̾t ab omĩb oꝑi

Expanded text:
sequitur, Non enim pluerat Deus super terram, et homo non erat qui operaretur terram; quo pertineat, et quid nobis insinuet, indagare difficile est. Tanquam ideo antequam exortum est, fecit deus fenum agri, quia nondum pluerat super terram; si enim post pluuiam fenum fecisset, pluuia magis exortum quam factum ab eo uideretur. quid enim? quod post pluuiam exoritur, ab alio fit nisi ab eodem deo? cur autem non erat homo, qui operaretur terram? nonne iam sexto die fecerat hominem et sep
Abbreviated transcription (Latin):
ergo añꝙͣ essent suꝑ terrã et añ¬
eũt cũ cełs et terra qñ fc̃ũs est
dies ille musitatus atq ĩ coginitꝰ
aliud autẽ exoriri iã suꝑ terrã
quod nõ fit nisi ꝑ hos dies quos
circuitus solis facit ꝑ tꝑm moras
suo cuiq gni accõmodatas. Qd̾
si ita ẽ. diesq illa societas atq
unitas suꝑcelestiũ angelorũ atq
uirtutũ est. ꝓculdubio longe ali¬
ter nota est angelis creatura dei
alit̃ nobis. excepto ꝙ eã in uerbo
dei nouerũt ꝑ qd̾ facta sũt omĩa
etiã in seipsa dito longe eis alif
notã esse ꝙͣ nobis Illis em̃ pri¬
mordialiter ut ita dicã uel ori¬
ginalit̾ sicut eã deus pͥmitus
condidit et post eã conditionẽ a
suis oꝑib requieuit nõ cõdendo
aliquid amplius. nobis autẽ
scd̾m rerũ antea conditarũ ã¬
ministrationẽ iã ꝑ diuisiones

Expanded text:
ergo, antequam essent super terram et anergo, antequam essent super terram et aneri cum coelo et terra, quando factus est dies ille inusitatus atque incognitus aliud autem exoriri super terram, quod non fit nisi per hos dies, quos circuitus solis facit per temporum moras suo cuique generi accommodatas? Quod si ita est, diesque ille societas atque unitas super coelestium Angelorum atque Virtutum est; procul dubio longe aliter nota est Angelis creatura Dei, aliter nobis: excepto quod eam in Verbo Dei noverunt, per quod facta sunt omnia; etiam in seipsa dico longe aliter notam eis esse quam nobis. Illis enim primordialiter, ut ita dicam, vel originaliter, sicut eam Deus primitus condidit, et post eam conditionem a suis operibus requievit, non condendo aliquid amplius: nobis autem secundum rerum antea conditarum administrationem, jam per ordines
Abbreviated transcription (Latin):
sui cuiq gñi distributa . Num
ergo sem̃a tũc facta sũt cũ ftus̃
est dies. et in ipis erat om̃ẽ uĩde
agri et ome fenũ. nondũ ea pẽ
qua sunt suꝑ terrã iã exorta s
ea in qua sunt in rõib seminũ:
Sed nõ ita scripta loquebatur
cũ dic̾et Et ꝓduxit t̾ra herbã
pabuli uel herbã fem sȩminãs
semẽ scdm̃ genus et scdm silitu¬
dinẽ. et lignũ fructuosũ faciens
fructũ cuiꝰ semẽ suũ in se sed̾m
genus suꝑ terrã Hiis em̃ uerbis
magis apparet seiã esse orta ex
ħerbis et lignis. nõ aut̃ illa ex
sem̃b sed ex t̾ra. presertĩ quia
et ip̃a uerba dei sic se hñt Nõ
em̃ u ait germinent semã in t̾ra
herbã fem et bgnũ feuctuosa
sed ait g̾minet tra herbã semi
semnãs semẽ. ut semẽ ex herba
et herbã insinuaret ex semine
Et sic est factũ. et ꝓduxit t̾ra.
idest prius sic est st̃m sincogni¬
tione dici illiꝰ. et ꝓduxit terra
iam. ut hoc fieret etiã in ipsa
treat᷑a que ꝑcondita ẽ Quomõ

Expanded text:
suo cuique generi distributas? num ergo semina tunc facta sunt, cum factus est dies, et in ipsis erat omne uiride agri et omne fenum nondum ea specie, qua sunt super terram iam exorta, sed ea ui, qua sunt in rationibus seminum? sed non ita scriptura loquebatur, cum diceret: et produxit terra herbam pabuli, uel herbam feni, seminans semen secundam genus et secundum similitudinem, et lignum fructuosum faciens fructum, cuius semen suum in\' se secundum genus super terram. his enim uerbis magis adparet semina esse orta ex herbis et lignis, non autem illa ex seminibus, sed ex terra, praesertim quia et ipsa uerba dei sic se habent. non enim ait: germinent semina in terra herbam feni et lignum fructuosum, sed ait: germinet terra herbam feni seminans semen, ut semen ex herba, non herbam insinuaret ex semine. et sic est factum. et produxit terra, id est: prius sic est factum in cognitione illius diei, et produxit terra. iam, ut hoc fieret etiam in ipsa creatura, quae condita est. Quomodo
Abbreviated transcription (Latin):
ante istũ solarẽ dĩe deũ dixisse ut t̾ra ꝓdu¬
ceret. ita etiã nõ ex alio sc̃e sc̃ptiur libro
ꝓfertur testiõniũ qd̾ dĩa simul deꝰ creauerit.
sed uicina testificatio pagnie cõsequẽtiõ ex
haic re nos ãmonet dicẽs. cũ fc̃õ ẽ dies fe¬
cit deus celũ et terrã et om̃e uride agri

Expanded text:
ante istum solarem diem deum dixisse, ut terra produante istum solarem diem deum dixisse, ut terra produceret. ita iam non ex alio sanctae scripturae libro profertur testimonium, quod omnia simul deus creauerit, sed uicina testificatio paginae consequentis ex hac re nos admonet dicens: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et o
Abbreviated transcription (Latin):
celi et terre cũ fcũs ẽ dies. fecit deꝯ celũ
et celũ et om̃e iuride agri. taꝙͣ ulud ĩsiiãs.
cũ fc̃s ẽ dieb. tũc fecisse deũ celũ et trã et
omẽ uiride agri Porro autẽ suꝑior narratio
fcm̃ diẽ ꝓ̾mitus Indicat eũq unũ diẽ depu¬
tat post̾ quẽ scdm ãnuerat quo fcm̃ ẽ fir¬
mamentũ. et terciũ quo spẽs terre marisq
digeste sũt. et lignũ e atq herbã t̾ra prd¬
duxit ⁊tn forte hoc illud ẽ quod ĩ libro su¬
ꝑiore moliebamur oñdere deũ fecisse simł¬
diã qñquidẽ narrationis illa cõtexio cũ sex
dierũ ordiẽ creata cũcta et cõsũmata me¬
morasset nc̃ ad unũ diẽ oiã reduũtur noĩẽ
celi et terre adiuc̃to etiã fruticũ gñ̾e. nimi¬
rũ ꝓpter quod supra dixi. ut si fortassis ex
hacͣ nr̃a cõsuetudiẽ ĩtelligeretur dies. cor¬
rigeretur lcõi cũ recolerẽt uiride agri

Expanded text:
caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, tamquam illud insinuans, cum factus est dies, tunc fecisse deum caelum et terram et omne uiride agri. Porro autem superior narratio factum diem primitus indicat eumque unum diem deputat; post quem secundum adnumerat, quo factum est firmamentum, et tertium, quo species terrae marisque digestae sunt et lignum atque herbam terra produxit. an forte hoc illud est, quod in libro superiore moliebamur ostendere deum simul fecisse omnia, quandoquidem narrationis illa contextio, cum sex dierum ordine creata cuncta et consummata memorasset, nunc ad unum diem omnia rediguntur nomine caeli et terrae adiuncto etiam fruticum genere? nimirum propter quod supra dixi, ut. si fortassis ex hac nostra consuetudine intellegeretur dies, corrigeretur lector, cum recoleret uiride agri
Abbreviated transcription (Latin):
agri feno dictã est Ubi ergo.
An in ipã t̾ra causalit᷑ et rõnabi¬
lit sicut in semĩb iã sunt oĩa añꝙͣ
euoluant quodãmõ atq explicent
incremẽta et spẽs suas ꝑ nume¬
ros tꝑuis Sed ista semm̃a que ui¬
demus iã suꝑ terrã sũt. iã exorta
sunt An non erant exorta suꝑ t̾rã
sed infra terrã et ideo antẽqmͣ
exorta sũt stã sũt. qr tũc exorta
sunt ꝓtũ semiã g̾minauñt. et acces¬

Expanded text:
feno agri dictum est. Ubi ergo? feno agri dictum est. Ubi ergo? an in ipsa terra causaliter et rationabiliter, sicut in seminibus iam sunt omnia, antequam euoluant quodammodo atque explicent incrementa et species suas per numeros temporum? sed ista semina, quae uidemus, iam super terram sunt, iam exorta sunt. an non erant super terram, sed infra terram, et ideo, antequam exorta sunt, facta sunt, quia tunc exorta sunt
Abbreviated transcription (Latin):
iñsi ãmonẽtur hoc dĩno eloquio
ista deũ ante fecisse ꝙͣ exorirent᷑.
ut sicubi facta sunt ĩuenire non
possit.credat tñ ante facta ꝙͣ ex
orta quisqͥs huic scripture pie cre¬
dit. impie quippe nõ credit Quid
ergo dicemꝰ. An qd̾ nõnulli puta¬
uerunt. in ipo uerbo dei facta õ¬
m̾a añꝙͣ exorirent᷑ in t̾ra ͭ Sed
si hoc modo fcã sunt. nõ cũ scũs ẽ
dies s añꝙͣ fieret dies facta sũt
Aperte autẽ scriptã dicit Cũ ftũo
est dies fecit dõ celũ et terrã et
om̃e u̾ide agri añꝙͣ esset suꝑ ter
rã et om̃e fenũ añꝙͣ exoriret᷑
Si ergo cũ scus est dies. nõ utiqͥ
añꝙͣ fieret dies. at ꝑ hoc non
eret. sed cũ factus ẽ dies Nã
illa que in uerbo dei ante oem̃
dies facta sunt Hhec autẽ facta
sunt cũ ftũs est dies sicut scrip¬
ture uerba declarant. sed tamẽ
añꝙͣ essent suꝑ terrã et anteꝙͣ
exorurentur. q̃d̃ de uirdibus et

Expanded text:
nisi admoneretur hoc diuino eloquio nisi admoneretur hoc diuino eloquio ista deum ante fecisse, quam exorerentur, ut, si ubi facta sint inuenire non porta, quisquis huic Scripturae pie credit; impie quippe non credit. 8. Quid ergo dicemus? An quod nonnulli putaverunt, in ipso Verbo Dei facta omnia, antequam exorirentur in terra? Sed si hoc modo facta sunt, non cum factus est dies, sed antequam fieret dies, facta sunt: aperte autem Scriptura dicit, Cum factus est dies, fecit Deus coelum et terram, et omne viride agri antequam esset superam, et omne fenum, antequam exoreretur. si ergo cum factus est dies, non utique antequam fieret dies, ac per hoc non eret, sed cum factus est dies. nam illa, quae in uerbo dei ante omnem e facta sunt; haec autem facta sunt, cum factus est dies, sicut scripturae uerba declarant, sed tamen antequam essent super terram et antequam exorerentur: quod de uiridibus et
Abbreviated transcription (Latin):
rẽt septẽ dies. et cũ audib tũt fc̃a oĩa cñ
fcũs ẽ dies. illã senariã uel seꝑtenariã re¬
petitienẽ sine ĩteruallis morarũ spaciorũqͣ
eꝑaluĩ fcam si possis app̾hendas. si aũt ñuͣ
põssis. hec ielinquas cospicienda ualetib
tu autẽ cũ scriptura non desen-¬
te infirmitatẽ tuã in materno
incessu tetũ tardius ambulante
proficias. que sic loquit᷑ ut alti¬
tudine superbos irrideat. ꝓfun-¬
ditate attentos terreat. ueritate
magnos pascat affabilitate ꝑuu¬
los nutriat. Quid sibi ergo uult
etiã qd̾ sequit᷑. Nã ita sermo cõ¬
texitur Cũ stũs est dies.fecit d̾s
celũ et terrã et omẽ uĩde agri ã¬
teꝙͣ esset suꝑ terrã. et omẽ fenũ
agri anꝙͣ exortũ ẽ Quid ẽ hoc ͨ
¶õne querendũ ẽ ubi ea fecerit
añꝙͣ effent suꝑ terrã et añqͣm
exorta sunt. Quis emĩ nõ procdi-¬
uius cred̾e̾t tũt ea deũ fecisse cũ
exorta sunt nõ añꝙͣ exorta sunt.

Expanded text:
et, cum audis tunc facta omnia, cum factus est dies, illam senariam uel septenariam repetitionem sine interuallis morarum spatiorumque temporalium factam, si possis, adprehendas, si autem nondum possis, haec relinquas conspicienda ualentibus, tu autem cum scriptura non deserente infirmitatem tuam et materno incessu tecum tardius ambulante proficias, quae sic loquitur, ut altitudine superbos inrideat, profunditate adtentos terreat, ueritate magnos pascat, affabilitate paruulos nutriat. Quid sibi ergo uult etiam quod sequitur? nam ita sermo contexitur: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exortum est. quid est hoc? nonne quaerendum est, ubi ea fecerit, antequam essent super terram et antequam exorta sunt? quis enim non procliuius crederet tunc ea deum fecisse, cum exorta sunt, non antequam exorta sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
bãti eoꝵ cetui comũgam᷑ Deq
em̃ hoc ignorarent. qñquid̾ ipm̃
semen q̃d oportuno tꝑe aduenit
ꝑ ipsos dispositũ est in manume¬
diatoris idest in eius pocestate.
qui dñs eoꝵ est et in forma dei
uestigabiles diuitias xp̃i et illu¬
minare que sit dispositio sacra¬
mentr qd̾ fuit absconditũ a se¬
culis in deo qui uniu̾sa creauit.
ut ĩnotescẽt pnͣcipib et potesta¬
tib in celestib ꝑ eccłiam mul¬

Expanded text:
ati eorum coetui coniungamur. neque enim hoc ignorarent, quandoquidem ipsum semen, quod oportuno tempore aduenit, per ipsos dispositum est in manu mediatoris, id est in eius potestate, qui dominus eorum est, et in forma dei uestigabiles diuitias Christi et inluminare, quae sit dispositio sacramenti. quod fuit absconditum a saeculis in deo, qui uniuersa creauit. ut innotesceret principibus et potestatibus in caelestibus per ecclesiam mul
Abbreviated transcription (Latin):
terre noie p̃misso añꝙͣ factũ diẽ cõme mora¬
ret et repento cũ cõmemorasset nõ sinat
suspicari ita se nc̃ celũ et terrã noũsse.
sicut ĩ principio añꝙͣ eẽt creatus dies Sic
em̃ uerba cõtexunt hic ẽ liber creature
teli et terre cũ ftõ ẽ dies. fecit deus celũ
et terrã. ut si quisꝙͣ uellet hic ĩtelligere

Expanded text:
et praemisso, antequam factum diem commemoraret, et repetito, cum commemorasset, non sinat suspicari ita se nunc caelum et terram nominasse, sicut in principio, antequam esset creatus dies. sic enim uerba contexuit: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terr
Abbreviated transcription (Latin):
rñdit. qui ꝓpt̾ requiẽ dieĩ sc̃pture huiꝗ aucto¬
ritate ant̾iquitꝰ cõmendatã. sabbatũ ĩ eo nõ
obseruari q̃rebãtur Et dici quidẽ ꝓbabilit᷑
pt̃ obseruandũ sabbatũ iudeis fuisse p̃ceptũ
I ũbra futuri. q̃ spũãlẽ requiẽ figuraret. quã
deus exemplo huiꝰ quietis sue fidelibus bona
oꝑa facientib archana significatione pollicebat᷑
passus ẽ etiã sepultura sua mysteriis cõfir¬
mauit I pẽ quippe die sabbati requieuit in
sepulchro eũq totũdiẽ habuit scẽ ciuqdã ba¬
cationis ꝑostea ꝙͣ uiꝰ die idest ꝑ asceue. quã di

Expanded text:
equiem Dei Scripturae hujus auctoritate antiquitus commendatum sabbatum, ab eo non observari querebantur. Et dici quidem probabiliter potest, observandum sabbatum Judaeis fuisse praeceptum in umbra futuri, quae spiritualem requiem figuraret, quam Deus exemplo hujus quietis suae fidelibus bona opera facientibus arcana significatione pollicebaturpassus est, etiam sepultura sua mysterium confirmavit. Ipso quippe die sabbati requievit in sepulcro, eumque totum diem habuit sanctae cujusdam vacationis, posteaquam sexto die, id est
Abbreviated transcription (Latin):
quia requieuit ĩ eo ab oĩbus oꝑib suis.
E quõ possumꝰ qnͣtũ ab ip̃o adiiti fuerimus
ĩtelicũ conemur attingere prius de hoc carna¬
los hom̃i suspitiones a nrĩs mẽtibus abigamꝯ
Nũquid em̃ dici uel credi fas ẽ deũ laborasse
ĩ ꝯperindo. cũ ea q̃ supra scpta sũt tondidit. qñ
dicebat et fiebãt dͥ Ita quiꝑpe nec hõ laborat.
si aliquid faciendũ mox ut dixĩt fiat Qm̃us
em̃ huãna uerba sonis ãminiculata ita ꝓferã¬
tur ut sermo diutur nꝯ fatiget. tñ cũ tã pauca
sũt ꝙ pauca legimꝰ ĩ eo qd̾ sc̃ptũ ẽ cũ deꝯ dixit.
fiat lux. fiat firmamientũ et cet̾a usq ĩ finẽ
oꝑm que ui ͦ die cõsũmauit niris absurdi de¬
libamẽti ẽ istũ uel hoĩs ne dñ dei laborã putare
An forte quis dixerit dicendo quidẽ ut fierent
que cõtinuo fcã fũt deũ nõ laborasse. s forte co¬
gfitando quid fieri debuisset. qua tura uelit li¬
beratꝰ rerũ ꝑfriõne requieuerit. et eũ merito

Expanded text:
euit ab omnibus operibus suis, ut, quomodo possumus, quantum ab ipso adiuti fuerimus, intellectu conemur adtingere, prius de hoc carnales hominum suspiciones a nostris mentibus abigamus. numquid enim dici uel credi fas est deum laborasse in operando, cum ea, quae supra scripta sunt, condidit, quando dicebat, et fiebant? ita quippe nec homo laborat, si aliquid faciendum, mox ut dixerit, fiat. quamuis enim humana uerba sonis adminiculata ita proferantur, ut sermo diuturnus fatiget, tamen, cum tam pauca sunt, quam pauca legimus in eo, quod scriptum est, cum deus dixit: fiat lux, fiat firmamentum et cetera usque in finem operum, quae sexto die consummauit, nimis absurdi deliramenti est istum uel hominis, nedum dei, laborem putare. An forte quis dixerit dicendo quidem, ut fierent, quae continuo facta sunt, deum non laborasse, sed forte cogitando, quid fieri debuisset, qua cura uelut liberatus rerum perfectione requieuerit et eo merito
Abbreviated transcription (Latin):
hot erat in pͣncipio apud deũ. oĩa
ꝑ qpm̃ stã sunt et sine ip̃o factũ
estrnchii Quis ergo tã sit demẽs
ut dicat nõ ea deũ fecisse que no¬
ueuat . Porro si nouãt. ubi isila¬
pud scipm. apud quẽ erat uerbũ

Expanded text:
t in principio apud deum. omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, quis ergo tam sit demens, ut dicat non ea deum fecisse, quae nouerat? porro si nouerat. ubi nisi apud se ipsum, apud quem uerbum erat,
Abbreviated transcription (Latin):
mane dies unꝮ ytẽ post uesꝑam et mane
dies sco̾s. deinde post uesꝑam et mane dies
ferciuis. ac sit usq ĩ mane sexti dici. inde
uicipit seꝑtimꝰ quietis dei ꝙͣuis cũ sius noctibus
dies tñ nõ noctes naruãtur Tũt eñ nox ad diẽ
ꝑtinet nõ dies̃ ad noctẽ. cũ sublimes et sc̃i ãgeli
id qd̾ creaturã ĩ ip̃a treatura nouerũt referũt
ad illius honorẽ et amorẽ. ĩ quo et̾n̾as rationes
quibus creata ẽ cõtemplantur. eaq cõcordissiõ
cõtemplatione sũt unꝯ dies quã fecit dñs. cui
iuĩgetur eccłia ex hac ꝑegrinatione liberata.
ut et nos exultemꝰ et iocũdemur ĩ eo ¶niꝰ
ergo diei cuiꝰ et uesꝑa et mane scd̾m supradit¬
tã rationẽ accipi p̃t̃ sexta repetitione cõsũ¬
mata ẽ uniu̾sa creatu. fcm̃ q ẽ mane quo
finiretur sextus dies. et uñ ĩc ipot septimꝰ ues¬
perã nõ habiturꝰ. quia dei requies nõ ẽ trea¬

Expanded text:
mane dies unus, item post uesperam et mane mane dies unus, item post uesperam et mane dies secundus, deinde post uesperam et mane dies tertius ac sic usque in mane sexti diei, unde incipit septimus quietis dei, quamuis cum suis noctibus dies tamen non noctes narrantur. tunc enim nox ad diem pertinet, non dies ad noctem, cum sublimes et sancti angeli id, quod creaturam in ipsa creatura nouerunt, referunt ad illius honorem et amorem, in quo aeternas rationes, quibus creata est, contemplantur eaque concordissima contemplatione sunt unus dies, quem fecit dominus, cui coniungetur et ecclesia ex hac peregrinatione liberata, ut et nos exultemus et iucundemur in ea. Huius ergo diei, cuius et uespera et mane secundum supra dictam rationem accipi potest, sexta repetitione consummata est uniuersa creatura factumque est mane, quo finiretur sextus dies, et unde inciperet septimus uesperam non habiturus, quia dei requies non est crea