comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
agnouit. scd̃m orlinem & accessionem reuelationũ
qd̾ priꝰ patuit ei qͣsi prima dies fuit. & scła qd̾ pos¬
terius. Item in ipsa reuelatione mane fuit incho¬
atio doctrine. uesꝑe & mane: plenitudo scientie.
Nec nomina nec causas. nec rerum effectus agnos¬
ceret. nisi eum sap̾ia diuina doceret. que ei & se
singulariter preposuit. & quicquid corporaliter
creauerat. & distinxit. & tradidit. & subiecit. Illa
quidem uisibilis mundi essentialicet simul facta
sit. simul tamen dici ñ potuit. ꝙ ñ nisi ꝑ uerba
humana que temꝑalib interuallis formantur.
rerum uniu̾sitas exprimi potuit. & qd̃ apud dm̃ ĩ
quo tempꝰ ñ ẽ. uei spatium. erat simplex & unum.
a moyse ꝑ partes ẽ. & uisum. & intellectum. &e dic¬
tum.⁊ ꝑloca &e species. & officia distributum. Nimi¬
rum idem moyses qui pͥmum ce scdm & tercium
diem. & reliquas tam subtili distinguit libexami¬

Expanded text:
agnovit, secundum ordinem et accessionem revelationum agnovit, secundum ordinem et accessionem revelationum quod prius ei patuit, quasi prima dies fuit, et secunda quod posterius. Iterum in ipsa revelatione mane fuit inchoatio doctrinae, vespere et mane plenitudo scientiae. Nec nomina, nec causas, nec rerum effectus agnosceret, nisi eum divina sapientia doceret, quae ei et se singulariter proposuit, et quidquid corporaliter creaverat, et distinxit, et tradidit, et subjecit. Illa quidem visibilis mundi essentia, licet simul facta sit, simul tamen dici non potuit: et non nisi per verba humana quae temporalibus intervallis formantur, rerum universitas exprimi potuit, et quod apud Deum in quo tempus non est vel spatium, simplex erat et unum, a Moyse per partes est visum, et intellectum et dictum, et per loca et species et officia distributum. Nimirum idem Moyses qui primum et secundum et tertium diem, et reliquas tam subtili distinguit librami
Abbreviated transcription (Latin):
tis locis. ac sidicatur prius & posterius. Et fit uesꝑe
& mane. dies unus: cum pͥorum ce posteriorum ple¬
na fuiget cognitio. Mane ẽ. inquisitionis opmio uel
coniestura ñdum ꝑueniens adueritatem. in ipsa inqͥ¬
sitione ex parte sentiens qd inuestigat. Si eñi nichil
sentiret: nicħ inquireret. Ubi gͦ rei ratio ad plenũ
colligitur: & ad liquidum ꝑspitue a fine usq adfinẽ¬
sensus attingit. fit unus dies ulit̃ cause assecutio in
cuius discussione multi meditationum conatus qͣsi
hore meridiane expense sunt. Ita pͥma &e scda ce ter¬
cia dies ẽ. singularum rerum. que inusum interioris
uel exterioris hominis create sunt. diligens inspectio.
certa cognitio. Qd enim de herbis uel arborib de
reptilib ce uolatilib. de umentis & pecorib adam
ille pͥmus homo qui omĩb nomina imposuit. re¬
uelante sp̃u sensit. & causam ce usum uniuersorum

Expanded text:
tis in locis, ac si dicatur, prius et posterius. Et fit vespere tis in locis, ac si dicatur, prius et posterius. Et fit vespere et mane dies unus, cum priorum et posteriorum plena fulget cognitio. Mane est inquisitionis opinio vel conjectura nondum perveniens ad veritatem, in ipsa inquisitione ex parte sentiens quod investigat. Si enim nihil sentiret, nihil inquireret ubi vero ratio rei ad plenum colligitur, et ad liquidum ac perscipue a fine usque ad finem attingit, fit unus dies, et illius causae assecutio, in cujus discutione multi meditationum conatus quasi horae meridianae expensae sunt. In prima et secunda et tertia dies est, singularum rerum, quae in usum interioris vel exterioris hominis creatae sunt, diligens inspectio, certa cognitio. Quod enim de herbis vel arboribus, vel reptilibus et volatilibus, de jumentis et pecoribus Adam ille primus homo, qui omnibus nomina imposuit, revelante spiritu sensit, et causam et usum universorum
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntatis diuine cognicio in reb uisibilib apparuit.
& intellexit homo mente de muncli constitutione di¬
uinum consilium. qd̃ corporalilumine deinde sibi cõ¬
spexit subiectum. nec ẽ. in congruũ si priꝰ illuminatur
sp̃c. deinde corpus. immo sic omnẽ actionem nr̃am pre¬
cedit. & p̃uidet ratio. ita multo efficatius in ordine re-¬
rum interiorem ante exfiorem homine illuminari
oportuit ut de utraq consolatione creatori obnoxius
cui cause rerum patuerant. de dispositionis ȩterne ñ
dubitaret effectu. Sp̃ualia & intellectualia ce corꝑalia
inicium habuisse dubiũ ñ ẽ. qͣntũ ad hoĩs ꝑtinet ĩtellestũ
& ipsa ĩstitutio pͥmitiua sͥ iux ñ erat s c̾at᷑e cognitio ĩtelli¬
genti lux fuit q̃ nescienti tenebsa abyssꝰ erat. Neq it. ꝯtͣ rati¬
tio aliud creatio. In reliquis uero eadem consicdatio ẽ.
in die ꝙiͣ nocte. in mane &e uespe. ita ponitur in mul¬

Expanded text:
voluntatis divinae cognitio in rebus visibilibus apparuit, voluntatis divinae cognitio in rebus visibilibus apparuit, et intellexit homo mente de mundi constitutione divinum consilium: quod corporali lumine deinde sibi conspexit subjectum. Hoc est incongruum, si prius illuminatur spiritus, deinde corpus: imo sicut omnem actionem naturalem praecedit et praevidet ratio, ita multo efficacius in ordine rerum interiorem ante exteriorem hominem illuminari oportuit, ut de utraque consolatione Creatori obnoxius, cui causae rerum patuerant de dispositionis aeternae non dubitaret effectu. Spiritualia et intellectualia et corporalia initium habuisse dubium non est, quantum ad hominis pertinet intellectum: et ipsa institutio primitiva sibi lux non erat, sed creaturae cognitio intelligenti lux fuit, quae nescienti tenebrosa abyssus erat. Neque enim contra ratitio, aliud creatio. In reliquis vero eadem consideratio est, in die et nocte, in mane et vespere. Mane et vespere ita ponitur mul
Abbreviated transcription (Latin):
luxisse dr̃ ante solem: hoc rerum exꝑimento rationa¬
us sensus ñ didicit. cum hodie sine illis duob mag¬
nis luminaruꝵ nicħ nisi tenebrosũ in reb corpali¬
b possit intelligi. ce absentia solis ipsa ẽ. nox & rursũ
presentia dies. Proinde si lux ila prima corꝑalis
fuit. remotã sole &e luna in reb uisibilib similem lu¬
cem mͥ uellem ostendi. nͥ forte ꝑ anticipationẽ effectus
ante causam positus ẽ: & prius lucem qm solem cuiꝰ
lux ẽ. eadem scriptura commemorat. Qd̃ silux illa
ꝑse fuit & diem discceuit a nocte minima fuit illa
tenebrarum ce lucis iscretio. quia ipsa lux mini¬
ma erat. & omnino confusioni cont̾mina. Hoc ideo
dico quia unam lucem materialem. ad discretionem
diei ce noctis sufficientem fuisse rerum usus. ꝙ uli¬
tatus nature cursus insinuat. & ut ad sp̃alem reu̾tamͣ
sensum. lux prima rationis & mentis uidetur fuisse. ⁊

Expanded text:
luxisse dicitur ante solem, hoc rerum experimento rationaluxisse dicitur ante solem, hoc rerum experimento rationalis sensus non didicit, cum hodie sine illis duobus magnis luminaribus nihil nisi tenebrosum in rebus corporalibus possit intelligi, et absentia solis ipsa est nox, et rursum praesentia dies. Proinde si lux illa prima corporalis fuit, remoto sole et luna, in rebus visibilibus similem lucem mihi vellem ostendi, nisi forte per anticipationem effectus ante causam positus est, et prius lucem quam solem cujus lux est eadem Scriptura commemorat. Quod si lux illa per se fuit, et diem discrevit a nocte, minima fuit illa tenebrarum et lucis discretio, quia ipsa lux minima erat et omnino confusioni contermina. Hoc ideo dico, quia unam lucem materialem ad discretionem diei et noctis sufficientem fuisse rerum usus usitatusque naturae cursus insinuat, et, ut ad spiritalem revertamur sensum, lux prima rationis et mentis fuisse, et
Abbreviated transcription (Latin):
cimus littere. ꝓprittatẽ eius in sensũ alium recor¬
quentes. Exeodem palmite racemus ꝙ uinum. & ex
eadem spua &e panis ẽ. & granum. Nuita e. inuna.
nuia iuolentia quam facimus littere si recondditos
inea misticos reuoliumus intellectus immo honora¬
mus fundam̃tum. cum suꝑ illud templũ dño ex sub-¬
tili cr in uisibili mafĩa sp̃ali labore constitumus. Sa¬
ne absq ulla dubitatione credimus in pͥncipio crea
extitit causa. Qd̃ autem dr̃ lux postea facta cum sol
ñdum eẽt si tamen horarum hoc factum putatur
inter uauo. iam ad literam lux illa uix potest intel¬
ligi. nisi forte ille elementalis ignis ꝑse in suo puro¬
eẽ fulgeret. s quomͦ cõmixtis in materia elem̃tis rur¬
sus eorum seꝑatio fiat. iux humana ratio capit. cũ
eorum momentanea sepatio illiꝰ sit complexionis
destructio. Qd si cõmixtus aque. & t̾re. ꝙ aeri. ignis.

Expanded text:
cimus litterae, proprietatem ejus in sensum alium retorcimus litterae, proprietatem ejus in sensum alium retorquentes. Ex eodem palmite racemus et vinum, et ex eadem spica et panis et granum. Nulla est injuria, nulla violentia, quam facimus litterae, si reconditos in ea mysticos revolvimus intellectus, imo honoramus fundamentum, cum super illud, templum Domino ex subtili et invisibili materia, spiritali labore construimus. Sane absque ulla dubitatione credimus, in principio createxstitit causa. Quod autem dicitur lux postea facta, cum sol nondum esset, si tamen horarum hoc factum putatur intervallis, jam ad litteram lux illa vix potest intelligi, nisi forte ille elementalis ignis per se in suo puro fulgeret. Sed quomodo immistis in materia elementis, rursus eorum separatio fiat, vix humana ratio capit, cum eorum momentanea separatio, illius sit complexionis destructio. Quod commistus aquae et terrae et aeri, ignis
Abbreviated transcription (Latin):
succum corporis exhaurit. Caro que qͣsi t̾ra in homine
ẽ: calore cordis uegetatur & fecundatur. Epar ꝙ lien. la¬
certi ꝙ musculi. & renes. ꝙ reliqua offitialia menbra
qͣsi uene metaluice. sunt in corꝑis officina eorumq ofi¬
ficis &e nutritur & purgatur. & augetur. ꝙ minui¬
tur. ꝓut nature ratio exigit. ħ corporea & matialis
suba. Hiret homo in puericia sicut herba. floret in
adolescentia sĩt arbor. & insenectute fructificat.
Reptat in etate de crepita. Pascit cum docetur ut
petus. ut iumentum seruit cum obedit. uolat cũ
ad suum pͥncipium redit. Ita mundum maiorẽ
in minore repperies. & nicħ ẽ. in uia mole immen¬
sa qd huic eriguo congrue ñ aptetur. Qd̃ autem ñ
ao mafiam s ad mores multa referimus. ꝙ interioris
hominis affectiones enumerantes. in ilia dutius
parte aiue prestat moramur: nequaquam abolem
historiam que scͥpture fundamentum ẽ. nec ium fa¬

Expanded text:
succum corporis exhaurit. Caro, quae quasi terra in homine succum corporis exhaurit. Caro, quae quasi terra in homine est, calore cordis vegetatur et fecundatur. Hepar et lien, lacerti et musculi, et renes et reliqua officialia membra, quasi metallice sunt in corporis officina, eorumque officiis et nutritur, et purgatur, et augetur, et minuitur, prout naturae ratio exigit haec corporea et materialis substantia. Viret homo in pueritia sicut herba, floret in adolescentia sicut arbor, et in senectute fructificat. Reptat in aetate decrepita, pascitur, cum docetur, ut pecus; ut jumentum servit cum obedit; volat cum ad suum principium redit. Ita mundum majorem in minore reperies, et nihil est in illa mole immensa quod huic exiguo congrue non aptetur. Quod autem non ad materiam, sed ad mores multa referimus, et interioris hominis affectiones enumerantes, in illa diutius parte quae praestat moramur, nequaquam abolemus historiam, quae Scripturae fundamentum est; nec vim fa
Abbreviated transcription (Latin):
pacis qmͣ sit p̾dicabile & cõmendarue uicdeamus.
&e cum inter se contrariȩ discordesq nature conueni¬
ant. qnͣtum  qͣm indissotiabile fedus et̃ oporter
uirationabili creaturis quarum undie̾. origo. una
functio. una ꝑuentio. Considera in capite humano
in sub̾a cerebri. quasdam cellulas sub quadam qsi
celi camera testa suꝑiori constitutas. & quasdam
pelliculas quas miningas uocant cerebrum inuol¬
uentes. ut quasi nubes aquis uaporalib caiorem
suꝑiorem humectent ne nimina siccitate uitalis
ue motus arescat. Deinde quasi infirmam̃to o¬
culi duo magna luminaria micant interiori
quidem igne semp actensa. In narium fistulis in¬
troitus & exitus aeris manifeste conspicabilis est.
Discursus aquarum puenarum meatus quasi pal
ueos suos ꝑhenni lapsucircumfertur. & instomaco
&e uesica sentinam &e tocius colluuionis pelagus ui¬
des. Cor igneum. nisi pulmonis uentilauro refrigeretur.

Expanded text:
pacis quam sit praedicabile, et commendabile videamus, pacis quam sit praedicabile, et commendabile videamus, et cum inter se contrariae discordesque naturae conveniant, quantum et quam indissociabile foedus esse oportet in rationabilibus creaturis, quarum una est origo, una functio, una perventio. Considera in capite humano, in substantia cerebri quasdam cellulas sub quadam quasi camera coeli, testa superiori constitutas, et quasdam pelliculas, quas miningas vocant, cerebrum involventes, ut quasi nubes aquis vaporalibus calorem superiorem humectent, ne nimia siccitate vitalis ille motus arescat. Deinde quasi in firmamento oculi duo magna luminaria micant, interiori quidem igne semper accensa. In narium fistulis introitus et exitus aeris manifeste conspicabilis est. Discursus aquarum per venarum meatus quasi per alveos suos perenni lapsu circumferuntur, et in stomacho et in vesica sentinam et totius colluvionis pelagus vides. Cor igneum, nisi pulmonis ventilabro refrigeretur,
Abbreviated transcription (Latin):
sensum acuit. mores componit. aptat sc̃imoniam.
orlinat caritatem. Scłm illam naturam paulo mi¬
nor qm angłi ꝓpter carnem passibilẽ. ñ ignorat quia
ex hat coniunctionis sue difisitate aliquando lib̃a¬
pitur. e rursum magnificentiꝰ colugabitur ñ iam ul¬
tat. culmen attinget. Corpus quidem de fra e. in quo
si consideres diligenter in minimis corporis partib
omĩa huiꝰ magni mundi menbra repperies. Grauia
hec elementa f̾ra ce aqua. igne ce aere que ieuia sunt
circumfusa mouentur. & ponderosa mat̾ia segrega¬
ta abiniuicem tradutione subtiliors confusione ñ
p̃mitur. s distinctis singulis ordinatisq accessioni¬
m omĩa subseruiunt. ut omnino stupenda sit illa
rerum discordia intantam pacem redacta ut adsq
ulia ddissensione ignis cr aqua in eodem uase coha
tas aeris ñ excluclatur. Immo uͦ complectuntur se
pacifice ut in hoc quoq mireris artificem &e in ar¬
monia uniuersorum & compage omnium bouũ

Expanded text:
sensum acuit, mores componit, aptat sanctimoniam, ordinat charitatem. Secundum illam naturam, paulo minor quam angeli propter carnem passibilem, non ignorat, quia ex conjunctionis suae diversitate aliquando liberabitur, et rursum magnificentius colligabitur, nec jam ul patientiam exspectat, culmen attinget. Corpus quidem de terra est, in quo, si diligenter consideres, in minimis corporis partibus omnia hujus magni mundi membra reperies. Gravia haec elementa, terra et aqua, igne et aere quae levia sunt, circumfusa moventur, et ponderosa materia segregata ab invicem traductione subtiliorum confusione non premitur, sed distinctis singulis ordinatisque accessionibus omnia sibi serviunt, ut omnino stupenda sit illa rerum discordia in tantam pacem redacta, ut absque ulla dissensione ignis et aqua in eodem vase cohabtas aeris non excludatur. Imo vero complectuntur se pacifice, ut in hoc quoque mireris artificem, et in harmonia universorum et compage omnium, bonum
Abbreviated transcription (Latin):
bilem. & in unius mentis angustia. tinisisitatis se¬
mina ꝯplectentem. Mens in eo quasi qddam diuini¬
tatis insigne subditos aptat & dispensat affectus. ha¬
pet de celesti natura sapientiam ꝙ intellectum. ꝯsiliũ
ee scientiam. ꝯstantiam & pietatem. & castum timo¬
rem quo doctore ineo aquo ẽ. humiliter głatur. Qc¬

Expanded text:
bilem, in unius mentis angustia, universitatis sebilem, in unius mentis angustia, universitatis semina complectentem. Mens in eo quasi quoddam divinitatis insigne, subditos aptat et dispensat affectus. Habet de coelesti natura sapientiam et intellectum, consilium et scientiam, constantiam et pietatem, et castum timorem: quo ductore in eo a quo est, humiliter gloriatur. Q
Abbreviated transcription (Latin):
siuanimitas & incolumitas creature. in altero sentit
quid ꝑse. in altero u quid possit ꝑ dm̃: ut nemo ĩ
se głetur. quia neq uolentis neq currentis. s mise¬
distinctis que ex t̾ra ce que ex aquis gignunt᷑.
sequitur qͣsi auriga omnium inferiorum homo
ce ducens pre se pecora & iumenta. quasi bestiales motꝰ
sibi subietos indicans. dñs mundi constituitur. in se ip¬
so qͣs alteriꝰ muncli machinam exprimens. hñs omni
turarum naturam. Dignitate sp̃c oe anime rationat
intelligentia. alter angłs interris societate carnis &
uite. motus &e eẽntie. a deo participans omib ut ñ
solũ scł̃m hoc qd̃ moraliter uel allegorice difiniui¬
mꝰ. s̃ etiam sccłm proprietatem nature ad uniũsita¬
tem rerum quedam fit ei cognatio. & affinitas mul¬
tiplex. Intueri possumꝰ inhomine uelut quendam
alt̾m mundũ totum in exiguo ẽ celo tr̃aq cõmixtũ
habentem sub se uisibilem creaturam. supͣ se inuisi¬

Expanded text:
sillanimitas et incolumitas creaturae in altero sentit sillanimitas et incolumitas creaturae in altero sentit quid per se, in altero vero quid possit per Deum, ut nemo in se glorietur quia neque volentis, neque currentis, sed misedistinctis quae ex terra et quae ex aquis gignuntur, sequitur quasi auriga omnium inferiorum homo, et ducens prae se pecora et jumenta, quasi bestiales motus sibi subjectos indicans, dominus mundi constituitur: in seipso quasi alterius machinam exprimens, habens omnturarum naturam, dignitate spiritus et animae rationalis intelligentia alter angelus in terris, societate carnis et vitae, motus et essentiae adeo participans hominibus, ut non solum secundum hoc quod moraliter vel allegorice definivimus, sed etiam secundum proprietatem naturae ad universitatem rerum quaedam sit ei cognatio et affinitas multiplex. Intueri possumus in homine velut quemdam alterum mundum, totum in exiguo, e coelo terraque commistum, habentem sub se visibilem creaturam, supra se invisi
Abbreviated transcription (Latin):
pari indelicto. Tu inquit qui sp̃uat es considera te¬
ipsum: nece tu tempteris. Intus in medullarum crassi¬
tudint in uapore cordis. iuge incendium &e fiãma estu¬
at ꝑseuerans: nullis aquis extinguitur & quotumq
sugeris sequitur. Repit humana infirmitas. &t ad lon¬
gum cursum ñ sufficit: qd̃ & si fugerit ñ euadit. Ina
pacientia totum hunc ignem redigit intineres qui re¬
sistit. uincit.: d qui tolerat: suꝑat. Infirmitas sen¬
tit. ratio ñ consentit. nec sensus peccatum ẽ: sed con¬
sensus. hic laborat discretio. hic ugilat ratio. hic ẽ luuꝰ
hic lutum fecis. hec ꝓcellarum regio in qua reptilia
conuersantur: s sicut diximus cirtum fuso spũ sco
qui sub iectus ẽ. ei. quantecumq circum fluant
tempestates exerticio ꝓficit. motu purgatur: tẽpta¬
tione ꝓbatur. ꝓbatione firmatur. Item hec duo ul¬
te gn̾a quorum aterum reptat alt̾m uolat. & pu¬

Expanded text:
pari in delicto . Tu quisquis spiritualis es, considera tepari in delicto . Tu quisquis spiritualis es, considera teipsum, ne et tu tenteris . Intus in medullarum crassitudine in vapore cordis juge incendium et flamma aestuat perseverans, nullis aquis exstinguitur, et quocunque fugeris, sequitur. Repit humana infirmitas, et ad longum cursum non sufficit: quod et si fugerit, non evadit. Una patientia totum hunc ignem redigit in cineres: qui resistit vincit, qui tolerat superat. Infirmitas sentit, ratio non consentit: nec sensus peccatum est, sed consensus. Hic laborat discretio, hic vigilat ratio, hic est limus, hic est lutum faecis, haec procellarum regio, in qua reptilia conversantur. Sed, sicut diximus, circumfuso Spiritu sancto, qui subjectus est ei, quantaecunque circumfluant tempestates, exercitio proficit, motu purgatur, tentatione probatur, probatione firmatur. Inter haec duo vitae genera, quorum alterum reptat, alterum volat, et pu
Abbreviated transcription (Latin):
mane nido. nituntur & tencdunt in artiua. & partas
uias ñ parcentes corpori ubi sit dilectus inuestigant:
festinant ꝑ uepres ce trioulos. carnib cruentatis tran¬
siluint sepes. & irruunt in reclinatoriũ aureum ubi
rex inaccubitu suo nartli odore delestatur. Suscipiun¬
tur ad ocłim: sugunt ubera potiora uino: trahuntur
ooore. post unguenta concurrunt. Gemit influcti
suis immersa actio & suspirat: gaudet contempla¬
tio. q pͥmicias pacis angłice iam delirat. Morcletur
temptationib qͣsi aserpenti homo in mecdio iuuꝑa¬
rum expositus. & concupiscentiarum lanceis latus nu¬
dum transsigitur. clamat oppress: intelix ego homo
quis me liberabit de corpore mortis huiꝰ. Nich huiꝰmodi
contemplatio sentit. s rara omnino ila mens ẽ. si aliqͣ
ẽ quȩm hoc mundo ita mente excedat ut ad uiusiones
carnis &e pruritus tituiationũ ñ auqͣndo siue oblita
siue opp̃ssa respicit᷑ etiam spũales dĩc apłs posse p̾octu¬

Expanded text:
nido, nituntur et tendunt in ardua, et per arctas vias non parcentes corpori, ubi sit dilectus, investigant, festinant per vepres et tribulos carnibus cruentatis, transiliunt sepes, et irruunt in reclinatorium aureum, ubi Rex in accubitu suo nardi odore delectatur . Suscipiuntur ad osculum, sugunt ubera potiora vino, trahuntur odore, post unguenta concurrunt. Gemit in fluctibus suis immensa actio et suspirat, gaudet contemplatio, et primitias pacis angelicae jam delibat. Mordetur tentationibus, quasi serpentibus, homo in medio viperarum expositus, et concupiscentiarum lanceis latus nudum transfigitur, clamat oppressus: Infelix ego! quis me liberabit de corpore mortis huius? Nihil hujusmodi contemplatio sentit; sed rara omnino illa mens est, si aliqua est quae in hoc mundo ita mente excedat, ut ad illusiones carnis, et pruritus titillationum, non aliquando sive abolita, sive oppressa respiciat. Etiam spirituales dicit Apostolus posse praeoccu
Abbreviated transcription (Latin):
nenatum. purgauit &e fecit innotuum. & tyrum
& popłm ethiopum. & alienigenas qͣsi muita reptilia
congregauit. &e posuit illit: de ipse natus mea qm fun¬
dauit altissimꝰ filios ad optionis coheredes constitu

Expanded text:
nenatum purgavit et fecit innocuum, et Tyrum nenatum purgavit et fecit innocuum, et Tyrum et populum Aethiopum et alienigenas, quasi multa reptilia, congregavit et posuit illic: et ipse natus est in ea quam fundavit Altissimus, et filios adoptionis cohaeredes cons
Abbreviated transcription (Latin):
q inferat apotetis. Nascitur exeodem cespite fru¬
mentum & ordeum: & in eodem tecre grenro au¬
rum foditur & argentum. Alia aliis excellentiora
singła ingenere suo utilia & necessaria. Ex huna¬
no genere qͣsi ex aquarum natura & reptilia pro¬
cedunt ꝙ uolucres: quia alii quidẽ repunt phes
tcena. alii uero his neglectis incelestio conũsant᷑.
Repit ce lento gressu inceclit. quem p̾mit conugi
seruitus: potestatis fastigium. ministerii sollicitudo. Ex
occasione officii sepe officio reddunt ultra qmͣ debeant:
s ucet ligna fenum & stipulam congerant: afuncia¬
menti tamen stabilitate ñ receclunt. Utuntur hoc
mundo quasi ñ utantur. plantant. edificant. s tñ
his animo ñ herent: imino adciuitatẽ dĩ de qua gło¬
sa sunt dicta medullatis affectib suspirant. Neq uͦ
rex illius ciuitatis a domo sua simplicia huiꝰ mun¬
di exciudit reptilia: qui etiam raab quasi reptile ue¬

Expanded text:
bus inferat apothecis. Nascitur ex eodem cespite frubus inferat apothecis. Nascitur ex eodem cespite frumentum et hordeum, et in eodem terrae gremio aurum foditur et argentum. Alia aliis excellentiora, singula in genere suo utilia et necessaria. Ex humano genere, quasi ex aquarum natura, et reptilia procedunt et volucres, quia quidam repunt per haec terrena; alii vero his neglectis in coelestibus conversantur. Repit et lento gressu incedit quem premit conjugii servitus potestatis, fastigium, ministerii sollicitudo. Ex occasione officii saepe officio reddunt ultra quam debeant. Sed licet ligna, fenum, et stipulam congerant , a fundamenti tamen stabilitate non recedunt. Utuntur hoc mundo quasi non utantur , plantant, aedificant, sed tamen iis animo non haerent, imo ad civitatem Dei, de qua gloriosa sunt dicta , medullatis affectibus suspirant. Neque vero illius civitatis rex a domo sua simplicia hujus mundi excludit reptilia, qui etiam Rahab quasi reptile ve
Abbreviated transcription (Latin):
sit scriptum ẽ. celum ꝙ t̾ra tnsibunt ũba autem
mea non transient¬
p̃m sc̃m suꝑferri aquis suꝑiꝰ diximus. cuius
inspiratio subiecte sibi creature uiuificaret &ꝑ
fecundiaret originem ñ incumbens ei qͣsi ad tutelam
scłm manicheum contra nescio quam gentem tene¬
brarum. s concludens sub se: quia nich ꝑse nisi ilẽ
rum nomine gen̾ationes hominũ intellige:que
sit de fonte inriuum. de riuo influuium labũ¬
tur: ita homines de conceptu in partum. & dein¬
fantiili etate in senium. in quieto uolumine ꝓper¬
rant or decurrunt. Unus atq idem sp̃c ꝓut uult
ex eadem mat̾ia cliuersa uasa inuarta ministeria
o patur: te aliĩ datur sermo scientie. alii gr̃a sanita¬
tum. alii disccetio sp̃uũ. Seminat in agro suo m̃te
homĩs semen iusticiet &e quecdam quidrm ad horrea
uite actiue quedam adcellaria et̾nitatis implencda
p̃destinat: ita tamen ut o actiue fructus impu¬
tribiles post necessarios presentis uite usus celesti¬

Expanded text:
ptum est: Coelum et terra transibunt, verba autem mea non transisanctum superferri aquis superius diximus, cujus inspiratio subjectae sibi creaturae vivificaret et fecundaret originem, non incumbens ei quasi ad tutelam secundum Manichaeum contra nescio quam gentem tenebrarum, sed concludens sub se, quia nihil per se, nisi arum nomine generationes hominum intellige, quae sicut de fonte in rivum, de rivo in fluvium labuntur, ita homines de conceptu in partum, et de infantili aetate in senium inquieto volumine properant et decurrunt, unus atque idem Spiritus, prout vult, ex eadem materia diversa in varia ministeria operatur: Et alii datur sermo scientiae, alii gratia sanitatum, alii discretio spirituum . Seminat in agro suo mente hominis semen justitiae, et quaedam quidem ad horrea vitae activae, quaedam ad cellaria aeternitatis implenda praedestinat, ita tamen ut activae fructus imputribiles, post necessarios vitae praesentis usus, coelesti
Abbreviated transcription (Latin):
fluuiꝰ ñ ẽ dictũ contra qͥd uadat: aut̃ tͤram circueat
Iusticia enim ad om̃s partes aĩe ꝑtinet. quia ipsa or¬
do & equitas anime ẽ. qua sibi tria ista concordit᷑
copulantur. Prima prudentia. scdã fortitudo. tercia
temꝑantia: & in ista tota copulatione atq ordinatio¬

Expanded text:
fluvius non dictum est contra quid vadat, aut quam terram circumeat: fluvius non dictum est contra quid vadat, aut quam terram circumeat: justitia enim ad omnes partes animae pertinet, quia ipsa ordo et aequitas animae est, qua sibi ista tria concorditer copulantur; prima, prudentia; secunda, fortitudo; tertia, temperantia; et in ista tota copulatione atque ordinatio
Abbreviated transcription (Latin):
Prudentia gͦ q̃ significat ipsam contemplationẽ ue¬
ritatis ab omĩ ore humano aliena qͥa ẽ ineffabi
is: qr  & ibi audiuit apłs ineffabilia u̾ba
que ñ licet honĩi loqui. hec gͦ prudentia
t̾ram circuit. q̃ habet aurum & carbunculũ &
lapidem prasinũ. idẽ disciplinã uiuendi. q̃ ab oĩb
t̾renis sordib qͣsi decocta enitescit. sĩc aurũ optimũ
& uerum: quem nulla falsitas uincit. sic carbuncu¬
li fulgor nocte ñ uincitur: & uitam et̾nã que uri¬
ditate lapidis prasimi significat᷑. ꝓpt̾ uigorẽ qui ñ
arescit. Fluuius autem ile qui circuit t̾ram etbio
piam multum calidam &e feruentem. significat for¬
titudinẽ: calore astionis aiacrem atq impigram.
lerciꝰ autem tigris uadit contra assirios: & signifi¬
cat temꝑantiam: que resistit libidini multum ad¬
ũsanti consiliis prudentie. Unde plerumq inscrip¬
turis assirii. adu̾sariorum loco ponuntur. Quartus

Expanded text:
Prudentia ergo, quae significat ipsam contemplationem vePrudentia ergo, quae significat ipsam contemplationem veritatis ab omparis: quia et ibi audivit Apostolus ineffabilia verba, quae non licet homini loqui. Haec ergo prudentia terram circuit, quae habet aurum et carbunculum et lapidem prasinum, id est, disciplinam vivendi, quae ab omnibus terrenis sordibus quasi decocta enitescit sicut aurum optimum; et veritatem, quam nulla falsitas vincit, sicut carbunculi fulgor nocte non vincitur; et vitam aeternam, quae viriditate lapidis prasini significatur, propter virorem qui non arescit: fluvius autem ipiam multum calidam atque ferventem, significat fortitudinem calore actionis alacrem atque impigram. Tertius autem Tigris vadit contra Assyrios, et significat temperantiam, quae resistit libidini, multum adversanti consiliis prudentiae: unde plerumque in Scripturis Assyrii adversariorum loco ponuntur. Quartus
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ enĩ eden. qd̾ latine ubluptas dr̃. diuiditur inqua¬
tuor partes & quatuor uirtutes significat. prudenti¬
am. fortitudinẽ. temꝑantiam. iusticiam. Dr̃ autem
phison ipse. ẽẽ ganges: geon autẽ nilus qd̃ etiã in
ieremia ꝓpħa animaduerti potest. Nunc aliis noĩ¬
b appellantur sĩt nunc tiberis dr̃ fluuius. qui pͥꝰ
albula dicebatur. Ligris uͦ & euphrates. etiã nunc ea¬
dem noĩa tenent. Quib tam̃ noĩb uirtutes ut dixi¬
spũales significantur: qd̾ etiam ipsorũ nominũ interp̃¬
tatio docet. siquis hebream linguã uł sirã consideret.
Sĩc ierłm qͣmuis sit uisibilis & terrenus locus: signifi¬
cat tñ ciuitatẽ pacis sp̃ualit̾: ꝙ syon qͣmius sit mons
in t̾ra. speculationẽ tñ significat: & hoc nom̃ inscripta¬
tronib: utiq locos istos t̾rarum qͣmus sccłm hys¬
toriam int̾ra inueniantur sp̃ualit cogit intelligi.

Expanded text:
est enim Eden, quod latine voluptas dicitur: dividitur in quaest enim Eden, quod latine voluptas dicitur: dividitur in quatuor partes, et quatuor virtutes significat, prudentiam, fortitudinem, temperantiam, justitiam. Dicitur autem Phison ipse esse Ganges, Geon autem Nilus, quod etiam in Jeremia propheta animadverti potest: nunc aliis nominibus appellantur. Sicut nunc Tiberis dicitur fluvius, qui prius Albula dicebatur. Tigris vero et Euphrates etiam nunc eadem nomina tenent: quibus tamen nominibus virtutes, ut dixispirituales significantur; quod etiam ipsorum nominum interpretatio docet, si quis hebraeam linguam vel syram consideret. Sicut Jerusalem quamvis sit visibilis et terrenus locus, significat tamen civitatem pacis spiritualiter: et Sion quamvis sit mons in terra, speculationem tamen significat; et hoc nomen in Scripturatronibus , utique locos istos terrarum, quamvis secundum historiam in terra inveniantur, spiritualiter cogit intelligi. 14.
Abbreviated transcription (Latin):
dr̃: quia si aĩa que debet in ea que anteriora sunt se ĩ¬
tendere. idẽ in dm̃. ꝙ ea que posteriora st̃ obliuisci. id:
corporeas uoluptates ad se ipsam deserto deo conũsa fu¬
erit. ꝙ sua potentia tamqm sine dõ frui uoluerit. in¬
tumescit suꝑbia: qd̃ ẽ iniciũ omis peccati. Et cum
hoc eiꝰ peccatum pena fu̾it consecuta. experiendo dis¬
cit quid interest inter bonum qd̃ deseruit & malũm
qd̃ cecidit: & hoc ei erit gustasse de fructu arboris
dinoscentie boni & mali. Precipitur gͦ illi ut de omĩ
ligno qd̃ ẽ. in paradiso edat: ex lignoa
autẽ in qͦ ẽ
dinoscentia boni& mali. non edat.
Idẽ ñ sic eo
fruat᷑ ut ipsam ordinatam inte¬
gritatẽ nat᷑e
sue qͣsi manducando uolet. atq corrumpat
flumen autẽ qd̃ ꝓcedebat exeden. id ÷ ex deliciis. & uo¬
luptate. & epulis: qd̃ flum̃ a ꝓpħa significat᷑ inpsal¬
mis cũ dĩc torrente uoluptatis tue potabis eos. hoc

Expanded text:
quae anteriora sunt se exquae anteriora sunt se extendere, id est in Deum, et ea quae posteriora sunt oblivisci , id est corporeas voluptates, ad seipsam deserto Deo conversa fuerit, et sua potentia tanquam sine Deo frui voluerit, intumescit superbia, quod est initium omnis peccati. Et cum hoc ejus peccatum poena fuerit consecuta, experiendo discit quid intersit inter bonum quod deseruit, et malum in quod cecidit. Et hoc ei erit gustasse de fructu arboris dignoscentiae boni et mali. Praecipitur ergo illi ut de omni ligno quod est in paradiso edat, ex ligno autem in quo est dignoscentia boni et mali non edat; id est, non sic eo fruatur, ut ipsam ordinatam integritatem naturae suae, quasi manducando violet atque corrumpatFlumen autem quod procedebat ex Eden, id est ex deliciis et voluptate et epulis, quod flumen a propheta significatur in Psalmis, cum dicit, Torrente voluptatis tuae potabis eos ; hoc
Abbreviated transcription (Latin):
licie uel uoluptas. uel epulũ. hoc uerbo significari
dr̃. si ex hebreo ĩ latinũ int̾p̃tet᷑. Positum ẽ autem
sic sine interp̃tatione. ut aliquẽ locũ significare ui¬
deatur: magisq figuratã faciat locutionẽ. Pductũ
rui terrenarũ cupiclitatum implicam̃tis. Lignum
autẽ uite plantatum in medio paradisi sapientiam
illã significat. qm̃ oportet ut intelugat aĩa in me¬
dio quodam rerum se ẽẽ ordinatam: ut qͣmuis sub¬
iectam sibi habeat omnẽ nat᷑am corpoream. supra
se tam̃ ẽẽ intelligat naturã dĩ ÷ & neq indexteram
declinet sibi arrogando qd̃ ñ ẽ. neq ad sinistram ꝑ
negligentiam contempnendo qd̃ ẽ: & hoc ẽ lignum
uite. plantatũ in medio paradisi. Ligno autẽ scien¬
tie boni & mali: ipsa eñĩ medietas aĩe & orlinata inte¬
gritas significatur. Nã & ipsum lignũ in medio para¬
disi plantatũ ẽ. E ideo lignũ dinoscentie boni & mali

Expanded text:
el voluptas, vel epulum hoc verbo significari el voluptas, vel epulum hoc verbo significari dicitur, si ex hebraeo in latinum interpretetur. Positum est autem sic sine interpretatione, ut aliquem locum significare videatur, magisque figuratam faciat locutionem. Productum rui terrenarum cupiditatum implicamentis. Lignum autem vitae plantatum in medio paradisi, sapientiam illam significat, qua oportet ut intelligat anima, in meditullio quodam rerum se esse ordinatam, ut quamvis subjectam sibi habeat omnem naturam corpoream, supra se tamen esse intelligat naturam Dei: et neque in dexteram declinet, sibi arrogando quod non est; neque ad sinistram, per negligentiam contemnendo quod est: et hoc est lignum vitae plantatum in medio paradisi. Ligno autem scientiae boni et mali, ipsa item medietas animae et ordinata integritas significatur: nam et ipsum lignum in medio paradisi plantatum est; et ideo lignum dignoscentiae boni et mali
Abbreviated transcription (Latin):
ipse sp̃c homĩs cum aliquancio errat. & aliquan¬
do prudent̃ sapit mutabilẽ se ẽẽ clamat. qd̾ nullo
mͦ de natura dĩ fas ẽ credere. Non autem potest ma¬
ius signum eẽ supbie. quam ut dicat se anima
hoc eẽ qd̃ ds ẽ: cum ad huc sub tantis uitiorum
ficatur. Nã qm̃ in nemorib deliciosa qui es hominum
eẽ solet. & corporeis sensib nr̃is de oriente lumen oritur.
celũq consurgit. qd̾ suꝑiꝰ corpꝰ ẽ corpore nr̃o: atq ex cellentiꝰ¬
plicantur. & adorientem paradisus plantatur. Intelli¬
gamꝰ autẽ nr̃a gaucdia sp̃ualia significare om̃e lignũ
formosũ. ad aspectũ intelligentie. & bonũ ad escam
q̃ ñ corrũpitur. qua beate anime pascuntur. Nam &
dñs dĩc. Oꝑamini escam q̃ ñ corrũpit᷑: ut ẽ omĩs ra¬
tio que tib ẽ anime. Ad orientẽ lucẽ sapĩe ineden.
idẽ indeliciis inmortalib & intelligibilib. Ham de

Expanded text:
ipse spiritus hominis cum aliquando errat, et aliquanipse spiritus hominis cum aliquando errat, et aliquando prudenter sapit, mutabilem se esse clamat: quod nullo modo de natura Dei fas est credere. Non autem potest majus signum esse superbiae, quam ut dicat se humana anima hoc esse quod Deus est, cum adhuc sub tantis vitiorum ficatur: nam quoniam in nemoribus deliciosa quies hominum esse solet, et corporeis sensibus nostris de oriente lumen oritur, coelumque consurgit, quod superius corpus est nostro corpore atque excellentiplicantur, et ad orientem paradisus plantatur. Intelligamus autem nostra gaudia spiritualia significare omne lignum formosum ad aspectum intelligentiae, et bonum ad escam quae non corrumpitur, qua beatae animae pascuntur: nam et Dominus dicit, Operamini escam quae non corrumpitur ; ut est omnis ratio, quae cibus est animae. Ad orientem, lucem sapientiae in Eden, id est in del
Abbreviated transcription (Latin):
nature contrarie sordib inquinatur. & cetera talia
que de natura cdlĩ nefas ẽ. credere. Nam factam ẽẽ aiã
abomnipote deo. & uleo ñ illam ẽẽ partem dĩ uel na¬
turam dĩ manifeste alio loco scriptum: dicente. ꝓpħa.
Et qui finxit sp̃m omĩb: ipse scit omĩa. Q alio lo¬
co. Qui finxit sp̃m homĩs in ipso. Cigo factum ẽẽ
sp̃m hominis. manifeste his testimoniis approbat᷑.
Sp̾c autem homĩs inscripturis dicitur ipsiꝰ animae
potentia rationalis qua distat a pecorib: & eis nat᷑e
lege dominatur. de quo dĩt apłs. Nemo scit que sunt
homĩs. nisi sp̃c homĩs qui in ipso e̾: ne forte si pro¬
uaretur his testimoniis animam factam ẽẽ. ñ dẽẽnt
qui dicerent sp̃m homĩs ñ eẽ factum. & ipsum
arbitrarentur ẽẽ naturam dĩ. & in ipsum dicerent
partem dĩ ẽẽ conuersam. cum illa insufflatio fac¬
ta ẽ. Qd̾ sana doctrina similiter respuit: quia ꝙ

Expanded text:
naturae contrariae sordibus inquinatur: et caetera talia naturae contrariae sordibus inquinatur: et caetera talia quae de natura Dei nefas est credere. Nam factam esse animam ab omnipotente Deo, et ideo non illam esse partem Dei vel naturam Dei, manifeste alio loco scriptum est, dicente propheta, Et qui finxit spiritum omnibus, ipse fecit omnia : et alio loco, Qui finxit spiritum hominis in ipso . Ergo factum esse spiritum hominis, manifeste his testimoniis approbatur. Spiritus autem hominis in Scripturis dicitur ipsius animae potentia rationalis, qua distat a pecoribus, et eis naturae lege dominatur. De quo dicit Apostolus: Nemo scit quae sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso est . Ne forte si probaretur his testimoniis animam factam esse, non deessent qui dicerent spiritum hominis non esse factum, et ipsum arbitrarentur esse naturam Dei, et in ipsum dicerent partem Dei esse conversam, cum illa insufflatio Dei facta est. Quod sana doctrina similiter respuit, quia et
Abbreviated transcription (Latin):
lem hominẽ prius agimus om̃s qui de illo pꝰ peccatũ
nati sumus. donec assequam᷑ sp̃uaiẽ adam id est do
illo recreati ce iuuificati restituam in paradisum:
ubi latro ille ipsa die meruit eẽ. quo istam uitã
finiuit. Sic eñi apłs dicit. S ñ pͥus quod spuale ẽ
mam uiuentem: nouissimus adam in sp̃m iliuifi¬
cantem. Sic gͦ debemus intelligere hunc locum.
ut ñ quia dictum ẽ insufflauit ineum sp̃m uite
ꝙ factus ẽ homo in animã uiuentem ⁊ credamus
uiam ueluti partem nature dĩ in animam hoĩs
fusse conu̾sam. & cogamur dr̃e naturam dĩ eẽ
mutabilem: in quo errore maxime istos mani¬
cheos ueritas premit. Sicut enim ẽ mater omnium
hereticoꝵ suꝑbia. ausi sunt dicere quod natura dĩ
sit anima: ꝙ hinc urgentur a nob̃ cum eis dicunus
Ergo natura dĩ errat & misera ẽ: & uiciorum labe
corrumpitur & peccat. aut etiam ut uos dicitis

Expanded text:
lem hominem prius agimus omnes, qui de illo post peccatum lem hominem prius agimus omnes, qui de illo post peccatum nati sumus, donec assequamur spiritualem Adam, id est Domillo recreati et vivificati, restituamur in paradisum, ubi latro ille cum ipso eo die meruit esse, quo vitam istam finivit . Sic enim Apostolus dicit: Sed non prius quod spirituale est, mam viventem, novissimus Adam in spiritum vivificantem . 11. Sic ergo debemus intelligere hunc locum, ut non quia dictum est, Insufflavit in eum spiritum vitae, et factus est homo in animam viventem, credamus illam veluti partem naturae Dei in animam hominis fuisse conversam, et cogamur dicere naturam Dei esse mutabilem: in quo errore maxime istos Manichaeos veritas premit. Sicut enim est mater omnium haereticorum superbia, ausi sunt dicere quod natura Dei sit anima. Et hinc urgentur a nobis, cum eis dicimus, Ergo natura Dei errat et misera est, et vitiorum labe corrumpitur et peccat; aut etiam, ut vos dicitis,
Abbreviated transcription (Latin):
flata ẽ. ñ enim ds loco continetur. s ubiq presens
e siue tunc anima facta ẽ. quando in illud figm̃¬
tum d̾s insufflauit sp̃m uite. ut illa insufflatio
ipsam oꝑationem dĩ significet qua fecit animam in ho¬
mine. sp̃u potentie sue. Si autem homo ille qui factus
erat. iam corpus & anima erat: ipsi anime sensus est
additus ista in sufflatione. cum factus ẽ homo in ani¬
mam uiuentem. Non quia illa in sufflatio conũsa ẽ
in animã uiuentem: s oꝑata ẽ in animã uiuentem.
Nondum tamen sp̃ualẽ hominẽ debemus intelligere
qui factus ẽ inanimam uiuentẽ: s adhuc animalẽ.
Tunc enĩ sp̃ualis est effectus. cum in paradiso hoc est
in beata uita constitutus. preceptum etiam ꝑfectio¬
nis accepit: ut uerbo lĩ consũmaret᷑. Itaq postqͣm
peccauit recedens ap̃cepto dĩ. & dimissus ẽ de paradi¬
so: in hoc remansit ut animalis ẽẽt. Et ideo anima¬

Expanded text:
flata est; non enim Deus loco continetur, sed ubique praesens flata est; non enim Deus loco continetur, sed ubique praesens est: sive tunc anima facta est, quando in illud figmentum Deus insufflavit spiritum vitae, ut illa insufflatio ipsam operationem Dei significet, qua fecit animam in homine Spiritu potentiae suae. Si autem homo ille qui factus erat, jam corpus et anima erat; ipsi animae sensus est additus ista insufflatione, cum factus est homo in animam viventem: non quia illa insufflatio conversa est in animam viventem, sed operata est in animam viventem. Nondum tamen spiritualem hominem debemus intelligere, qui factus est in animam viventem, sed adhuc animalem. Tunc enim spiritualis effectus est, cum in paradiso, hoc est in beata vita constitutus, praeceptum etiam perfectionis accepit, ut verbo Dei consummaretur. Itaque postquam peccavit, recedens a praecepto Dei, et dimissus est de paradiso, in hoc remansit ut animalis esset. Et ideo anima
Abbreviated transcription (Latin):
interior significabatur quando dictum ẽ. fecte cłs homi¬
nem ad imaginem & similitudinẽ dĩ. S etiam si
nune quoq hominẽ ex corpe & anima factum in¬
telligamus. ut ñ alicuiꝰ noui oꝑis inchoatio. s suꝑ¬
ius breuiter in sinuati diligentior retractatio isto ser¬
mone explicetur: sigͦ ut dixi hominẽ hoc loco ex
corpore & anima factum intelligamꝰ. ñ absurde
ipsa cõmixtio limi nomen accepit. Sicut eñi aqua
t̾ram colligit & conglutinat ꝙ continet quando
eiꝰ cõmixtione limus efficitur. sic anima corporis
mat̾iam uiuificando inunitate concordem confor¬
mat. & ñ ꝑmittit labi & resolui. Quod autem scrip¬
homo inanimam uiuentẽ. si ad huc corpꝰ solum
erat. animã ad iunctam corpori hoc loco intelligere
debemus: siue que iam facta erat s tanquam in
ore dĩ erat. id ẽ in eiꝰ ueritate uel sapientia. unde
tamen ñ retessit quasi locis separata qndo insuf.¬

Expanded text:
interior significabatur, quando dictum est: Fecit Deus homiinterior significabatur, quando dictum est: Fecit Deus hominem ad imaginem et similitudinem Dei. Sed etiamsi nunc quoque hominem ex corpore et anima factum intelligamus, ut non alicujus novi operis inchoatio, sed superius breviter insinuati diligentior retractatio isto sermone explicetur; si ergo, ut dixi, hominem hoc loco ex corpore et anima factum intelligamus, non absurde ipsa commixtione limi nomen accepit. Sicut enim aqua terram colligit, et conglutinat, et continet, quando ejus commixtione limus ejus efficitur; sic anima corporis materiam vivificando in unitatem concordem conformat, et non permittit labi et resolvi. CAPUT VIhomo in animam viventem: si adhuc corpus solum erat, animam adjunctam corpori hoc loco intelligere debemus; sive quae jam facta erat, sed tanquam in ore Dei erat, id est in ejus veritate vel sapientia, unde tamen non recessit quasi locis separata, quando insuf
Abbreviated transcription (Latin):
tatem: quam dampnatione meruimus. Quid au¬
tem mirum aut difficile deo. etiã si de limo istiꝰ
t̾re hominẽ fecit. tale tamen corpus eiꝰ efficere qd̾
corruptioni ñ subiaceret : si homo p̾ceptum dĩ cus¬
todiens. pectare noluisset : Si enim speciem celi
ipsius de nichilo uel deinformi mat̾ia dicimꝰ fac¬
tam. quia omĩpotentẽ artificem credimus: quid
mirum si corpus qd̃ de limo qualicumq factũ
ẽ. potuit ab omĩpotenti artifice tale fieri. ut nul¬
la molestia nulla indigentia cruciaret hominẽ
ante peccatum. & nulia corruptione tabesceret:
Itaq suꝑflue queritur unde homĩs corpꝰ ds fetent:
si tamen nunc de corporis formatione dr̃. Sic eñi ñ¬
nullos nr̃os intelligere accspi. qui dicunt postea ꝗͣ
dictum ẽ. finxit ds̃ hominẽ de limo t̾re ꝓpterea ñ
additum adimaginem & similitudinẽ suam qm
nunc de corporis formatione dr̃: tunc autem homo

Expanded text:
tatem, quam damnatione meruimus. Quid autatem, quam damnatione meruimus. Quid autem mirum, aut difficile Deo, etiamsi de limo istius terrae hominem fecit, tale tamen corpus ejus efficere, quod corruptioni non subjaceret, si homo praeceptum Dei custodiens peccare noluisset? Si enim speciem coeli ipsius de nihilo, vel de informi materia dicimus factam, quia omnipotentem artificem credimus; quid mirum si corpus, quod de limo qualicumque factum est, potuit ab omnipotenti artifice tale fieri, ut nulla molestia, nulla indigentia cruciaret hominem ante peccatum, et nulla corruptione tabesceret? 9. Itaque superflue quaeritur unde hominis corpus Deus fecerit; si tamen nunc de corporis formatione dicitur. Sic enim nonnullos nostros intelligere accepi, qui dicunt, posteaquam dictum est, Finxit Deus hominem de limo terrae; propterea non additum, Ad imaginem et similitudinem suam, quoniam nunc de corporis formatione dicitur. Tunc autem homo
Abbreviated transcription (Latin):
qͣm inuisibilis. & uniuersale beneficiũ diuini
fontis erga ĩuisibilem creaturam quid de homi¬
ne specialiter intimetur: qd̃ ad nos maxime ꝑtinet.
Primo enim qd̃ de limo t̾̃re d̾s hominem finxit so¬
let habere questionem qualis ille limus fuerit: uel
que materia nomine limi significata sit. Illi autem
inimici ueterum libroꝵs omnia carnaliter intuen¬
tes & ꝓpterea semper errantes: etiam hoc rep̃hendẽ¬
re mordaciter solent. qd̃ de limo d̾s hominẽ fiixit.
Dicunt enim. Quare de limo fecit hominẽ: An de¬
fuerat ei melior & celestis mat᷑ia unde hominem
faceret : ut de labe t̾rena fragilem mortalemq
formaret: Non intelugentes pͥmo qͣm multis
significationib. uel terra uel aqua inscripturis
ponatur. Limus enim: aque ac t̾re cõmixtio est.
Dicimus enim tabidum ꝙ fragile ꝙ morti destina¬
tum corpus humanum post peccatum ẽẽ cepisse.
Non eni in nr̃o corꝑe isti exhorrescunt nisi mortali¬

Expanded text:
quam invisibilis, et universale beneficium divini quam invisibilis, et universale beneficium divini fontis erga invisibilem creaturam, quid de homine specialiter intimetur, quod ad nos maxime pertinet. Primo enim quod de limo terrae Deus hominem finxit, solet habere quaestionem qualis ille limus fuerit, vel quae materia nomine limi significata sit. Illi autem inimici veterum Librorum, omnia carnaliter intuentes, et propterea semper errantes, etiam hoc reprehendere mordaciter solent, quod de limo Deus hominem finxit. Dicunt enim: Quare de limo fecit Deus hominem? an defuerat ei melior et coelestis materia, unde hominem faceret, ut de labe terrena tam fragilem mortalemque formaret? Non intelligentes primo quam multis significationibus vel terra vel aqua in Scripturis ponatur: limus enim aquae et terrae commixtio est. Dicimus enim tabidum et fragile et morti destinatum corpus humanum post peccatum esse coepisse. Non enim in nostro corpore isti exhorrescunt nisi mortali
Abbreviated transcription (Latin):
nem faciem t̾re. inundatio ueritatis. animam saci¬
ans ante peccatum. Dies autem iste. cuiꝰ nomine
uniuersum tempꝰ significari diximꝰ. insinuat nob̾
de aĩa nob̃ manifestatur. q̃ tanta uarietate affectionũ
suarum. & ipso lapsu quo misera facta ẽ. & reꝑatio¬
ne qua rursus inbeatitatẽ redit. temꝑe mut ari
posse conuncitur. Et ideo ñ dictũ ẽ.: cũ factus eẽt
dies quo die fecit ds celum & t̾ram tantum. qͥb
nomĩb uisibilis creatura intimat᷑: s additum ẽ
etiam uiride & pabulũ agri quo nomine inuisibi¬
lem creaturam ꝓpter uigorem & uitam significari
diximꝰ sicuti ẽ anima. Et ita dictũ ẽ cum factus
eẽt dies. quo die fecit d̾s celum ꝙ t̾ram. & omne ui¬
ride & pabulum agri. ut sic intelligeremus ñ solũ
uisibilem s etiam in uisibilem creaturam ꝑtinere
ad tempus ꝓpter mutabilitatem. quia ds solus ẽ
incõmutabilis. qui ẽ ante tempora. Nunc uideamꝰ¬

Expanded text:
nem faciem terrae, inundatio veritatis animam satinem faciem terrae, inundatio veritatis animam satians ante peccatum. Dies autem iste, cujus nomine universum tempus significari diximus, insinuat nobis de anima nobis manifestatur, quae tanta varietate affectionum suarum, et ipso lapsu quo misera facta est, et reparatione qua rursus in beatitatem redit, tempore mutari posse convincitur. Et ideo non dictum est, Cum factus esset dies, quo die fecit Deus coelum et terram, tantum; quibus nominibus visibilis creatura intimatur: sed additum est etiam, viride, et pabulum agri; quo nomine invisibilem creaturam, propter vigorem et vitam, significari diximus, sicuti est anima. Et ita dictum est, Cum factus esset dies, quo die fecit Deus coelum et terram, et omne viride, et pabulum agri: ut sic intelligeremus non solum visibilem, sed etiam invisibilem creaturam pertinere ad tempus, propter mutabilitatem; quia solus Deus incommutabilis est, qui est ante tempora. CA