comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
albis alba & nigͣ nascant᷑ ex nigͥs. Mecũ iusticia
mea ds̃ humilitatẽ meã respic̃ & laborẽ. Optionẽ
laban datã libent̃. arripuit. & ita ut iacob postu¬
labat agens tͥũ gͥierũ it̃. int̾ iacob & filios suos se.¬
parauit: neqͥs ex inciuitate peccoris nasceret᷑ dolꝰ.
Itaq iacob nouã strophã cõmentꝰ ẽ. & contͣ nat᷑am
albi &e nigͥ peccoris arte pugnauit. Tres enĩ uͥgas

Expanded text:
titia mea, dum Deus humilitatem meam respicit et laborem. Optionem Laban datam libenter arripuit, et ita ut Jacob postulabat faciens, trium dierum iter inter Jacob et suos filios separavit, ne quis ex vicinitate pecoris nasceretur dolus. Itaque Jacob novam stropham commentus est, et contra naturam albi et nigri pecoris naturali
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ uenire nr̃oꝵ qͥ adliqͥdũ qđ ĩ hoc loco dicẽt &e pon̾et.
uis inqͥt iacob me seriuire tͥ etiã alios septẽ annos: fac
qđ postulo separa om̃s discolores & uarias tã oues
ꝗͣ capras. & trade inmanꝰ filioꝵ tuoꝵ. Rursus exutͦs
grege alba & ingra peccora .i. uniꝰ coloris da mͥ.

Expanded text:
uid in hoc loco diceretur exponeret. « Vis, inquit, Jacob me servire tibi, etiam alios septem annos? fac quod postulo. Separa mihi omnes discolores et varias, tam oves quam capras; et trade in manus filiorum tuorum. Rursus ex utroque grege, alba et nigra pecora id est, unius coloris da mihi.
Abbreviated transcription (Latin):
ta lia conuĩgit᷑: & sustinet ut ad illã ꝑueniat. s ꝑseue¬
rant̃ amat. acceptis aliis septẽ p̃ceptis. Ac si ei dicatur.
Serui alios septẽ annos ꝓrachel. ut sit pauꝑ spũ. mitis.
lugens. esuriens & siciens iusticiã. misericors. mundi cord.
pacificꝰ. uellet enĩ homo siposset. sine ulla tolerantia la¬
boris quȩ: in agendo patiendoq amplectenda ẽ: statim
potest iit̃ia morientiũ. hoc enĩ iudet᷑ significare qdđ
dictũ ẽ. ad iacob. Non ẽ. moris in loco hoc. ut minor
habeat᷑ pͥus ꝗͣ maior. Qa ñ absurdȩ maior appellat᷑. qͥ
temꝑe pͥor ẽ. pͥor ẽ. aut̃ in hominis eruditionẽ labor
boni oꝑis quã reqͥes contẽplationis. Ad unũ gͦ cũtendẽ¬
dũ. s ꝓpt̃ hoc multa toleranda sut. Itaq .ii. sũt uxores
iacob lib̾ȩ: ambe qͥppe sũt filiȩ remissionis peccatorũ¬

Expanded text:
ta sit — et hanc sustinet ut ad illam perueniat, si perseueranter amat, acceptis aliis septem praeceptis - ac si ei dicatur: serui alios septem annos propter Rachel — ut sit pauper spiritu, mitis, lugens, esuriens sitiensque iustitiam, misericors, mundi cordis, pacificus. uellet enim homo, si fieri posset, sine ulla tolerantia laboris, quae in agendo patiendoque amplectenda est, statim potest in terra morientium. Hoc namque videtur significare, quod dictum est ad Jacob: Non est moris in loco hoc ut minor habeatur priusquam major. Quia non absurde major appellatur, qui tempore prior est. Prior est autem in hominis eruditione labor boni operis, quam requies contemplationis. Ad unum ergo contendendum, sed propter hoc multa referenda sunt. Itaque duae sunt uxores Jacob liberae, ambae q
Abbreviated transcription (Latin):
si ñ ꝑꝑ se ipsã. certe ꝑꝑ filios diligat᷑. Labor enĩ iustorũ
maximũ fructũ habȩt in eis qͦs regno dĩ generãt. inter
multas tẽptationes & tribulationes p̃dicando euan¬
timores. gaudiũ & coronã suã uocant. Nascunt᷑ autẽ
eis faciliꝰ & copiosiꝰ exillo sermone fidĩ qͦ p̃dicant xp̃m
crucifixũ. Rachel aut̃ clara aspectu: m̃te excedit dõ. &
uidet inpͥncipio u̾bũ. dm̃ apud dm̃. & uult parere
& ñ potest. qr gen̾ationẽ eiꝰ quis enarrabit. Idõ contem

Expanded text:
 se ipsam, certe propter filios diligatur. labor enim iustorum maximum fructum habet in eis, quos regno dei generant inter multas temptationes et tribulationes praedicando euantimores, gaudium et coronam suam vocant. 13. Nascuntur autem eis facilius atque copiosius ex illo sermone fidei quo praedicant Christum crucifixum. Rachel autem clara aspectu mente excedit Deo, et videt in principio Verbum Deum apud Deum, et vult parere, et non potest, quia generatio
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ eius exꝑtꝰ ẽ. Dñs enĩ eã qr ꝑse ipsã diligi ñ pot̾at
pͥmo ut ad rachel ꝑueniret᷑ tolerari fecit. deinde ꝓp̃t
albationis peccatorũ suorũ grã constitutꝰ. qͥd aliud a¬
mans insua conu̾satione meditat᷑. nͥ doctrinã sapientiȩ:
Quã pleriq se ꝑcept᷑os punitant statĩ ut inseptẽ se le

Expanded text:
tem ejus expertus est. Dominus enim eam, quia per seipsam diligi non poterat primo, ut ad Rachel perveniretur tolerari fecit, deinde proptalbationis peccatorum suorum gratia constitutus, quid aliud amans, et in sua conversatione meditatur, nisi doctrinam sapientiae? Quam plerique suscepturos putant statim, ut
Abbreviated transcription (Latin):
& peꝑit filiũ iacob: & dix̃ rachel. Iudicaũ me dĩs
& exaudiũ uocẽ meã. & dedit mͥ filiũ ꝓpt̃ ea uo¬
cauit nomĩ eiꝰ dan. Causã nominis exp̃ssit. ut ab
eo qđ iudicasset se dñs filio ancillȩ iudicii no¬
fecit ds̃ habitatione cũ sorore mea. & inualui. & uoca¬

Expanded text:
me Deus, et exaudivit vocem meam, et dedit mihi filium; propterea vocavi nomen ejus Dan . Causam nominis expressit, ut ab eo quod judicasset se Dominus filio ancillae, judicii nofecit Deus habitatione cum sorore mea, et invalui; voca
Abbreviated transcription (Latin):
noctis int̾p̃tat᷑. Et pꝰ hec peꝑit filiã & uocauit nomẽ
eiꝰ dina. hec tnsfert᷑ in causã ꝗͣ significantiꝰ g̾ce aĩken.
uocant. Iurgii insichimis causã fuit. Post filios &e ma
ouis. cuiꝰ filiꝰ ioseph. ab eo qđ sibi aliũ mat̾ adli opca-¬
uxores iacob. quarũ due libere duȩ ancille fuerunt:¬

Expanded text:
liam, et vocavit nomen ejus Dina. Haec transfertur in causam, quam significantius Graece δίκην vocant. Jurgii namque in Sichimis causa exstitit. Post filios et parovis: cujus filius Joseph, ab eo quod sibi alium addi mater optauxores Jacob, qua
Abbreviated transcription (Latin):
desidãt. qͥetẽ iitȩ ȩt̃nȩ appetit: s pͥus necesse ẽ. ut
ĩ noctȩ uitȩ p̃sentis oꝑet᷑ bona que potest. desudet
ĩ labore .i. liã accipiat. ut pꝰea ad uidendũ pͥncipiũ
ĩ rachel coplexib reqͥescat. Erat aut̃ rachel uders
& sterilis. lia aut̃ lippa. s fecunda. rachel pulchra
s fecunda. qr niinirũ mens quȩ contẽplando otia
appetit. plus uidet s minꝰ dõ filios generat. cũ
uͦ ad laborẽ p̃dicationis se erigit: minꝰ uidet s
ampli parit. Contẽplatiua gͦ uita spetiosa ẽ. in
animo. s dũ qͥescere insilentio appecit filios nõ
generat exp̃dicatione. uidet & ñ parit. qr qͥetis suȩ
studio minꝰ se in aliorũ collectione succendit. Lia¬

Expanded text:
at, quietem aeternae patriae appetit, sed prius necesse est ut in nocte vitae praesentis operetur bona quae potest, desudet in labore, id est, Liam accipiat, ut post, ad videndum principium, in Rachel amplexibus requiescat. Erat autem Rachel videns et sterilis; Lia autem lippa, sed fecunda. Rachel pulchra et infecunda, quia nimirum mens quae contemplando otia appetit, plus videt, sed minus Deo filios generat. Cum vero ad laborem se praedicationis dirigit, minus videt, sed amplius parit. Contemplativa ergo vita speciosa est in animo; sed dum quiescere in silentio appetit, filios non generat ex praedicatione. Videt et non parit, quia quietis suae studio minus se in aliorum collectionem succendit,
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃o. Alit ꝑputeũ baptismꝰ ꝑ agrũ hic mũdꝰ expͥ¬
init᷑. Qd aut̃ tres greges ouiũ accubare dicuntur
endã ꝑtinent. inhumilitate expet̾e baptismi gr̃a.
Lapis qͥ claudebat os putei duriciã ĩ fidelitatis ĩ sinuat.
aclaqͣbant greges. qr xp̃o auferente om̃e infidelita¬
tẽ abeoꝵ cordib qͦs p̃destinauit ad baptismi sacra¬
m̃tũ ꝑtin̾e: NIte credntes abluut̃ unda purifica¬
tionis. Itẽ aqua putei significat scientiã ueteriᷤᷤ
testam̃ti quã lapis claudebat: qr litt̾a legis sensũ
sp̃ualẽ in eo cȩlabat. S ueniente xp̃o lapis remotꝰ
ẽ: cũ ꝑ p̃dicationẽ noui testam̃ti ũbra legis exdu¬
sa: & ueritas euãgłii pate facta ẽ. AAhuc loque¬
bant᷑. & ecce rachel ueniebat cũ ouib patͥs sui.
nã gregẽ ipsa pascebat. Quã cũ uidisset iacob &
sciret consobrinã suã. ouesq laban auuncłi sui
amoũ lapidẽ qͦ puteus claudebat᷑. & aqͣto grege

Expanded text:
per puteum baptismus, per agrum hic mundus exprimitur. Quod autem tres greges ovium accubare dicuntur fidem capiendam pertinent, in humilitate expetere baptismi gratiam. Lapis, quia claudebat os putei, duritiam infidelitatis insinuat, adaquabant greges; quia, Christo auferente omnem infidelitatem ab eorum cordibus quos praedestinavit ad baptismi sacramentum pertinere, rite credentes abluuntur unda purifictionis. Item aqua putei significat scientiam Veteris Testamenti, quam lapis claudebat, quia littera legis sensum spiritualem in eo celabat; sed veniente Christo lapis remotus est, cum per praedicationem Novi Testamenti umbra legis exclusa, et veritas Evangelii patefacta est. Adhuc loquebantur, et ecce Rachel veniebat cum ovibus patris sui, nam gregem ipsa pascebat. Quam cum vidisset Jacob, et sciret consobrinam suam, ovesque Laban avunculi sui, amovit lapidem, quo put
Abbreviated transcription (Latin):
orando aut sacrificando. s signũ fuit in ꝓpħia eui¬
dntissime constitutũ quȩ ꝑtinet ad unctionẽ. Unde
uocat .i. domũ dĩ. qͥ locꝰ uocabat᷑ antea luza qđ int̾p̃¬
tat᷑ nux suie amigdala. unde ridiculi qͥ uerbũ he¬
braicũ ulã nom̃ eẽ. urbis putant. cũ ulã int̾p̾ta¬
bat᷑ pͥus. Ordo itaq ẽ locutionis. & uocauit nomen
illiꝰ bethel & pͥus lura uocabulũ ciuitatis ãtiq.
Om̃s script᷑e ũbo ulã. siue ielã plenȩ sũt. qđ nil ali

Expanded text:
orando uel ei sacrificando: sed signum fuit in prophetia euidentissima constitutum, quae pertinet ad unctionem: unde , domum Dei: qui locus vocabatur antea Luza, quod interpretatur nux sive amygdalon. Unde ridicule quidam verbum Hebraicum ulam nomen esse urbis putant, cum ulam interpretetur prius. Ordo itaque iste est lectionis: Et vocavit nomen loci illius Bethel, et prius Luza vocabulum civitatis antiquae. Omnes Scrip
Abbreviated transcription (Latin):
tĩgit qnͣto securiꝰ ab ext̾ins actionib cessant. tanto
latius imniũde cogitationes inse strepitũ popłorũ
congregent. Unde sub udeȩ speciȩ ꝑꝓpħã torpens
oꝑe insabbato cessat᷑. hostes gͦ sabbata uidentes
irrident. c̃ maligni sp̃c ipsa uacationis otia ad
cogitationes illicitas ꝓtͣhunt. Scĩ aut̃ uiti qr mũ¬
di oꝑib ñ torpore s uirtute sopiunt᷑. laboriosius
dormiũt: quã uigilare potuert̃. qr in eo qđ actiones
huiꝰ scł̃i deserentes suꝑant. robusto conflictu qͦtidie
contͣ se ipsos pugnant. ne mens ꝑ neglegentiã tor-¬
peat. ne subacta otio ac desidio inmũdo frigescit.¬

Expanded text:
t ut quanto securius ab externis actionibus cessant, tanto latius immundae in se cogitationis strepitum per olium congerant. Unde sub Judaeae specie per prophetam torpens opere in Sabbato cessatur. Hostes ergo Sabbata videntes irrident, cum maligni spiritus ipsa vacationis otia ad cogitationes illicitas pertrahunt, ut unaqudi operibus non torpore, sed virtute sopiuntur, laboriosius dormiunt, quam vigilare potuerunt. Quia in eo, quod actiones hujus saeculi deserentes superant, robusto conflictu quotidie contra semetipsos pugnant, ne mens per negligentiam torpeat, ne subacta otio, ac desiderio immunda, frigescat
Abbreviated transcription (Latin):
seruiũ iacob ꝓrachel annis septẽ. & erant ĩ conspec¬
tu eiꝰ uelut pauci dies. eo qđ diligstat eã. que¬
rendo qͦmͦ dictũ sit. cũ magis etiã breue tempꝰ
longũ eẽ. soleat amantib. Dictũ ẽ. gͦ ꝓpt̾ laborẽ ser¬
uitutis ꝗͣ facilẽ & leuẽ faciebat amor. Quid in his
duab uxorib iacob lia scilicet & rachel. nͥ actiua
uita & cũtẽplatiua figat᷑. Lia qͥppe int̾p̃tat᷑ labo¬
actiua aut̃ uita laboriosa ẽ. qr de sudat inoꝑe. Con¬
tẽplatiua uͦ simplex. ad solũ uidendũ pͥncipium

Expanded text:
servivit Jacob pro Rachel annis septem, et erant in conspectu ejus velut pauci dies, eo quod diligebat eam, quaerendum quomodo dictum sit, cum magis etiam breve tempus longum esse soleat amantibus. Dictum est ergo propter laborem servitutis, quem facilem et levem amor faciebat. Quid in his duabus uxoribus Jacob, Lia videlicet et Rachel, nisi activa et contemplativa vita signatur? Lia quippe interpretatur laboActiva autem vita laboriosa est, quia desudat in opere. Contemplativa vero simplex, ad solum videndum principium
Abbreviated transcription (Latin):
ñ erubescit. carnis inse pectata mactauit: Quid est
qđ uestim̃tis fr̃is maioris in̾uit᷑. nͥ qd sacre script᷑e
p̃ceptis quȩ maiori popło data fuerant inbona oꝑa-¬
tione uestitꝰ ẽ. & eis minor ĩ domo utit᷑. quȩ maior
foras exiens reliqͥd quȩ ille uidaicꝰ popłs hab̾e non
potuit: dũ solã meis litterã attñdit. & quid est

Expanded text:
Quid est quod vestimentis majoris fratris induitur, nisi quod sacrae Scripturae praeceptis, quae majori populo data fuerant, in bona operatione vestitus est; et eis minor in domo utitur, quae major foras exiens intus reliquit? Quae ille Judaicus populus habere non potuit, dum solam in eis litteram attendit. Et quid est
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃iano. T ẽpꝰq ueniet. cũ excuties & solues iugũ
de ceruicib tuis. dũ ꝑ agnitionẽ fidei ad gr̃am
xp̃i c̃uersus. deposueris onus legis. qnͣdo iã non
Qͥd ẽ. enĩ qđ isaac de maioris filii uenatione uesci
pasci desicłat. s illo tarclante: minorẽ rebecca subpo¬
suit. qr dũ udaicꝰ popłs bona oꝑa foris querit. gẽ

Expanded text:
iano Tempusque veniet quando excutias et solvas jugum de cervicibus tuis, dum per cognitionem fidei ad gratiam Christi conversus, deposueris onus legis; quando jam non Quid est, quod Isaac de majoris filii sui venatione vesci pasci desideravit? Sed, illo tardante, minorem Rebecca supposuit, quia dum Judaicus populus bona opera foris quaerit, g
Abbreviated transcription (Latin):
hoꝵ. sulpa qͥppe oculos concupiscentiȩ aꝑuit. qͦs ĩ no¬
centia clausos tenebat. Angłos uͦ ascendntes & descen¬
dentes cernere ẽ: cuies suꝑnȩ patͥȩ contẽplari. uł qnͣto
amore auctori suo suꝑ semet ipsos inhereant: ut qnͣta
cõpassione caritatis. nr̃is infirmitatib condescendant.
Et notandũ ualde ẽ. qđ ille dormiens angłos cõspic̃.
qͥ inlapidẽ caput ponit: qr nimirũ ipsi abext̾iorib
oꝑib cessant. int̾na penitrant. qr intenta m̃te quȩ
pͥncipale ẽ. hominis. imin̾ationẽ sui redẽptoris obser-¬
uant. Caput qͥppe inlapide pon̾e ẽ. iñte xp̃o inherere.
Qui enĩ ap̃sentis uitȩ actione remotisũt: s ad suꝑna
nullo amore rapiunt᷑. dormire possũt. s uidẽ ange¬

Expanded text:
borum. Culpa quippe oculos concupiscentiae aperuit, quos innocentia clausos tenebat. Angelos vero ascendentes et descendentes cernere, est cives supernae patriae contemplari; vel quanto amore suo auctori super semetipsos inhaereant, vel quanta compassione charitatis nostris infirmitatibus condescendant. Et notandum valde est quod ille dormiens angelos conspicit, qui in lapidem caput ponit, quia nimirum ipsi, qui ab exterioribus operibus cessant, interna penetrant, qui intenta mente, quae principale est hominis, imitationem sui Redemptoris observant. Caput quippe in lapide ponere, est mente Christo inhaerere. Qui enim a praesentis vitae actione remoti sunt, sed ad superna nullo amore rapiuntur, dormire possunt, sed videre ange
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpetrent. Rebecta aut̃ eẽ in domũ patͥs sui locũ fpa¬
ciosũ admanendũ ꝑhibuit: qr apͥore iã popło natã
legẽ scẽ eccliȩ se scisse monstrauit. & p̃dicationis u̾ba
in ãplo caritatis gremio suscepit. Noctori enĩ spaciosus
ad manendũ locus ẽ: inauditoris corde latitudo boni¬

Expanded text:
n domo patris sui locum spatiosum ad manendum perhibuit, quia a priore jam populo naturae legem sancta Ecclesia se scisse monstravit, et praedicationis verba in amplo charitatis gremio suscepit. Doctori enim spatiosus ad manendum locus est in auditoris corde, latitudo boni
Abbreviated transcription (Latin):
cibi offerunt᷑. uͥtutẽ resurrectionis & regni aꝑta
uoce ꝓnũtiat. talit̾ enĩ benedicit᷑. Ecce ocłor filii mei
sic̃ odor agri pleni. quẽ benedix̃ dñs. odore nominis
ẽ de u̾borũ. pluuia diuinorũ. & de pinguedine t̾rȩ
hoc ẽ congregatione popłorũ. Multitudo frum̃ti &
uini. Hoc ẽ multitudo quã collegit de sacram̃to corꝑis
&e sanguinis dñi. Illi seriuerũt popłi exgentib ad
eũ coni̾si ipsũ adorant tribꝰ. id ẽ popłi ex circũcisi
qͥ ab eis errantib expectant᷑. Ecce pꝰ benedictionem
alio se benedixisse cognoscit. nec tam̃ indignatur:
reuelato sibi sacramto. s confiriat benedictionẽ
ĩfilio dicens. Benedixĩ eũ & benedictꝰ erit. hȩc est
benedictio pͥma isaac quȩ data ẽ minori populo

Expanded text:
fruitur, virtutem resurrectionis et regni aperta voce pronuntiat. Taliter enim benedicitur: Ecce odor filii mei, sicut odor agri pleni. Odore nominis est, de verborum pluvia divinorum. 10. Et de pinguedine terrae, hoc est, de congregatione populorum.olligit de sacramento corporis et sanguinis sui. Illi serviunt populi ex gentibus ad eum conversi, ipsum adorant tribus, id est, populi ex circumcisioqui ab eis errantibus exspectatur. Ecce benedictionem alio se benedixisse cogrevelato sibi sacramento, sed confirmat benedictionem in filio dicens: Benedixi eum, et benedictus est. Haec est benedictio prima Isaac, quae data est minori populo
Abbreviated transcription (Latin):
iras. Stola esau fides. & scͥpt᷑ȩ sut hebreoꝵ. quȩ illis
pͥmo date sut̃. & pꝰ modũ gentiliũ indutꝰ ẽ popłs.
Pelles aut̃ que eiꝰ brachiis cutũdate sũt: peccata utͥusq

Expanded text:
ostendit. Stola Esau fides et scripturae sunt Hebraeorum, quae illis ostendit. Stola Esau fides et scripturae sunt Hebraeorum, quae illis primo datae sunt et postmodum gentilium indutus est populus. Pelles
Abbreviated transcription (Latin):
hoc loco pon̾e debemꝰ. Isaac aut̃ portat imaginẽ
dĩ patͥs. rebecca sp̃s sci. esau popłi pͥoris & diaboli.
iacob eccłiȩ & xp̃i. Senuisse isaac. cõsũmationem
orbis ostendit. occłi eiꝰ caligasse. fidẽ ꝑisse de mũdo.
& religionis lum̃ ante eũ neglectũ eẽ significat.
Qd̃ filiꝰ maior uocat᷑: acceptio legis ẽ. uideoꝵ. Quod
escas eiꝰ atq capturã diligit pat. homines sunt
aberrore saluati. qͦ ꝑ doctrinã iustꝰ qͥsq uenatur.
ĩqͦ cũ xp̃o regnat᷑i sũt. & uerũ sabbatũ celebrat᷑i. Re¬
becca plena spũ scõ. & sciens qđ audisset antequam
Loqͥtur adfiliũ minorẽ. Uade ad gregẽ & accipe ñ in-¬
de duos hedos. p̃figans carneũ saluatoris aduentũ.
ĩ qͦ eos uł maxime libaret qͥ peccatis tenebant᷑ obno-¬
xii. Si qͥd ĩ om̃ib script̾is hedi ꝓpacatorib accipiunt᷑.
qđ autt̃ duos iubet᷑ afferre duorũ popłoꝵ significat᷑
assũptio. qł teneros & bonos. docibiles & ĩnocentes ani

Expanded text:
hoc loco ponenda sunt. Isaac, inquit, portat imaginem Dei Patris, Rebecca Spiritus sancti, Esau populi prioris ac diaboli, Jacob Ecclesiae et Christi. Senuisse Isaac consummationem orbis ostendit; oculos ejus caligasse, fidem periisse de mundo, et religionis lumen ante eum neglectum esse significat. quod filius maior uocatur, acceptio legis est Iudaeorum; quod escas eius atque capturam diligit pater, homines sunt ab errore saluati, quos per doctrinam iustus quisque uenatur. isto sancti regnaturi sunt et uerum sabbatum celebraturi. Rebecca plena spiritu sancto et sciens, quid audisset, antequam loquitur ad filium minorem: uade ad gregem et accipe mihi inde duos haedos praefigurans carneum saluatoris ain quo eos vel maxime liberaret, qui peccatis tenebantur obnoxii. Siquidem in omnibus scripturis haedi pro peccatoribus accipiuntur. Quod autem duos jubetur afferre, duorum populorum significabatur assumptio, quod teneros et bonos, docibiles et innocentes animas
Abbreviated transcription (Latin):
eiꝰ uram̃tũ qr aquã ñ inuener̃t. Et contͣrio ĩ ebreo.
cui int̾p̃tationi. aqͥla qͦ consentit. & simmachus
hoc significat. qđ ĩ uener̃t aquã &e ꝓpt̾ea appellatꝰ
sit puteus ipse saturitas. & uocata ciuitas bersabee.
hoc ẽ puteus sat᷑itatis. Licet enĩ suꝑͣ ex ũbo uira¬
inuenta ẽ isaac ad nom̃ ciuitatis quȩ ita uocabat᷑
alludens. declinauit paululũ litt̾a p̃stridulo he¬
samech posuit. Alioqͥn & uixta allegoriȩ legẽ. p̃
tantos puteos ĩ fine urtutũ minime c̃gruit᷑.
ut isaac aꝗͣ muunie reꝑerit. S enuit autẽ¬

Expanded text:
uramentum, quod aquam non invenisset? E contrario in Hebraeo, cui interpretationi Aquila quoque consentit et Symmachus, hoc significat, quod invenerit aquam, et propterea appellatus sit puteus ipse Saturitas. Et est vocata civitas Bersabee , hoc est, puteus saturitatis. Licet enim supra ex verbo jurainventa est, Isaac ad nomen ejus civitatis, quae ita vocabatur illudens, declinavit paululum litteram, et post triduo Hebraeorum samech posuit. Alioquin et juxta allegoriae legem post tantos puteos in fine virtutum nequaquam congruit ut Isaac aquam minime repererit. Recapitu
Abbreviated transcription (Latin):
c̃geriȩ replent. Nos enĩ puteos fodimꝰ. cũ scripturȩ
alta sensib penitramꝰ. qͦs tam̃ occulte allophili re¬
bat. Declinate ame maligni & scrutabor mandata
dĩ mei. udelicet patent᷑ insinuans qr mandata
dĩ ꝑscrutari ñ poterat. cũ malignorũ sp̃uũ insidias
Scendit aut̃ ex illo loco ĩ bersabeȩ.
uͥ apparuit ei dñs ĩ ipsa nocte dicens. ego sũ ds̃
abrahã patͥs tui noli metuere qr tecũ sũ. Bene-¬
dicã tͥ & multiplicabo sem̃ tuũ ꝓpt̃ seruũ meũ
dnuĩ extendit ibi tab̾nacłm. Precepitq seeuis suis

Expanded text:
curent. Nos enim puteos fodimus, cum Scripturae alta penetramus, quos occulte Allophyli rebat: Declinate a me, maligni, et scrutabor mandata Dei mei . Videlicet patenter insinuans quia mandata Dei perscrutari non poterat, cum malignorum spirituum insidiasscendit autem ex illo loco in Bersabee, bi apparuit ei Dominus in ipsa nocte dicens: Ego sum Deus Abraham patris tui; noli metuere, quia tecum sum. Benedicam tibi et multiplicabo semen tuum propter servum meum Domini extendit ibi tabernaculum, praecepitque servis suis
Abbreviated transcription (Latin):
Priꝰ tantũ inuidea notꝰ erat ds̃. & ĩ isrł nominabat᷑:
nc̃ aut̃ in om̃em t̾̃rã exiuit sonꝰ eorũ. & ĩfines orb
t̾re. u̾ba eorũ. Exeuntes enĩ pueri isaac ꝑ uniu̾sũ
tizantes om̃s gentes in nomine patris. & filii. &
sp̃s sc̃i. S quid ẽ qđ puteos abrahã qͦs oꝑuit isaac.
sic uocauit eos sic̃ pat̾ eiꝰ nͥ qr moyses ãpud etiã nos
misticȩ. Moralit̃ aut̃ isaac apud alienã gentẽ puteoᷤ
fodisse describit᷑ qͦ uidelicet exẽplo discimꝰ ut ĩ hac
ꝑegͥnationis erũna positi. cogitationũ nĩarũ pro¬
funda penitremꝰ. & qͦusq nob̃ uere intelligẽtiȩ
aqua respondeat: neqͦꝗͣ nr̃e inqͥsitionis manus
ad exhauriendã cordis t̾rã torpescat. Qͦs tam̃pute

Expanded text:
 in Israel nominabatur ; nunc autem in omnem terram exiit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum . Exeuntes enim pueri Isaac per universtizantes omnes gentes, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Sed quid est quod puteos Abraham quos aperuit Isaac, sic vocavit eos sicut et pater mystice. Moraliter autem, Isaac apud alienigenam gentem puteos fodisse describitur, quo videlicet exemplo discimus ut, in hac peregrinationis aerumna positi, cogitationum nostrarum profunda penetremus, et quousque nobis verae intelligentiae aqua respondeat, nequaquam nostrae inquisitionis manus ad exhaurienda cordis interna torpescat. Quos tamen puteo
Abbreviated transcription (Latin):
adhuc alt̾cant᷑ illi qͥ t̾rena sapiunt. nec noua cond
patiũt᷑. nec uet̾a purgari. eugłicis puteis contͣdicũt. apłis adu̾sant᷑.¬
ex hoc iã ad gentel ibimꝰ. Post hȩc fodit terciũ
puteũ isaac. & appellauit nom̃ loci illiꝰ latitudo
dicens. nc̃ dilatauit nos dñs & fec̃ cresc̾e̾ suꝑ t̾rã.¬

Expanded text:
adhuc altercantur illi qui terrena sapiunt, nec nova condi patiuntur, nec vetera purgari, evangelicis puteis contradicunt, apostolis adversantex hoc jam ad gentes ibimus. 4. Post haec fodit tertium puteum Isaac, appellavitque nomen loci illius latidudo, dicens: Nunc dilatavit nos Dominus, et fecit crescere super
Abbreviated transcription (Latin):
maior fiebat qͦ adusq magnificꝰ factꝰ ẽ ualde scd̃m
t̾renã felicitatẽ dictũ seqñtia ostendũt. Exeqͥt᷑ enĩ
narrator easdẽ eiꝰ diuitias: qͥb magnꝰ factꝰ ẽ. & hĩc
motꝰ ẽ abimelech timuit illũ ibi eẽ ne potentia
eiꝰ sibi eẽt infesta. Quã ꝗͣ gͦ aliqͥd. spũale ista signi-¬
ficent. tam̃ scdm id qđ contigert̃ idõ p̃missũ est.
benelix̃ eũ dñs. ut sana side intelligamꝰ etiã ista
temꝑalia dona nec dari posse. nec sꝑari debere etiã
cũ ab ĩfirmiorib appetunt᷑. nͥ ab uno dõ ut qui in
minimis fidelis ẽ. & ĩ magnis fidelis sit. & qui in
mãmona iniqͦ fidelis inuentꝰ ẽ: etiã regnũ acciꝑe
ta sunt. qdđ ei mun̾a dĩ ꝓuenerint. Unde ñ parum
edificat sanã fidẽ pie intelligentib ista narratio:
etiã si de his reb allegorica significatio nulla pos
lech regẽ palestmorũ ĩgerara ex p̃cepto & benedie¬
tione dnĩ ꝑrexit. ibiq rebeccã timoris causa ipxorẽ

Expanded text:
adusque magnus factus est valde, secundum terrenam felicitatem dictum sequentia docent. Exsequitur namque narrator easdem ejus divitias, quibus magnus factus est, et hinc motus Abimelech, timuit illum ibi esse, ne praesentia ejus sibi esset infesta. Quanquam ergo aliquid spirituale ista significent, tamen secundum id quod contigerunt, ideo praemissum est: benedixiteum dominus, ut sana fide intellegamus etiam ista - temporalia dona nec dari posse nec sperari debere etiam cum ab infirmioribus adpetuntur nisi ab uno deo: ut qui in minimis fidelis est etiam in magnis fidelis sit, et qui in mammona iniquo fidelis inuentus est. etiam uerum accipere ta sunt, quod ei munera Dei provenerint. Unde non parum aedificat sanam fidem, pie intelligentibus ista narratio, etiamsi de his rebus allegorica significatio nulla posslech regem Palaestinorum in Gerara ex praecepto et benedictione Domini perrexit, ibi
Abbreviated transcription (Latin):
nͥ recapitulando ista cõmemorant᷑. quȩ idõ fuerant
p̃t̃missa. ut pͥmũ de filiis eiꝰ. usq ad illũ locum
de lenticula narratio ꝑueniret. Idõ quod scͥptũ ẽ¬

Expanded text:
si recapitulando ista commemorantur, quae ideo fuerant si recapitulando ista commemorantur, quae ideo fuerant praetermissa. ut primum de filiis eius usque ad illum locum de lenticula narratio perueniret. In eo quod scriptura e
Abbreviated transcription (Latin):
paranimphrs & pͥnceps militiȩ. qͥ ibi cõmemorati
sut̃ etiã cõmemorant᷑ utrũ uł uiu̾e ꝑotuerunit.
Qnͣdo enĩ factꝰ ẽ amicꝰ abrahȩ ñcdlũ natꝰ erat isaac:
s iã ꝓmissis. Ponamꝰ ante animũ anteꝗͣ nasceret᷑
isaac illud factũ fuisse. Demnde isatc suscepit filios
ddidit esau pͥmogenita sua. Ponamꝰ etiã ipsos cnta
xxͥ. annos fuisse. Fuit̃ anni ȩtatis isaac usq ad il¬
luid factũ filioꝵ eiꝰ circa octoginta: adolescentẽ
accipiamꝰ fuisse abmelech qndo matrẽ ipsiꝰ concu¬
puut. & ab rahe amicꝰ factus ẽ. Potuit gͦ iã eẽ qͣsi¬
centenariꝰ. si pꝰ illud factũ filiorũ suorũ ꝑrexita
eã t̾rã famis necessitate cõpulsus isaas. Non gͦ ex
hoc cogit ulla necessitas ꝑ recapitulationẽ putare
narratã ꝓfectionẽ isaac ingerara. S qr ibi duit᷑no
tẽꝑe fuisse isaac describit᷑. & puteos fodisse. & de
his contendisse. & ditatũ fuisse pecunia: mirũ

Expanded text:
i sunt, etiam hic commemorantur, utrumvel vivere potuerit. Quando enim factus est amicus Abrahae, nondum natus erat Isaac, sed jam promissus. Ponamus ante annum quam nasceretur Isaac illud fuisse factum: deinde Isaac suscepit filios,vendidit primogenita sua. Ponamus etiam ipsos circa viginti annos fuisse, fiunt anni aetatis Isaac usque ad illud factum filiorum ejus circiter octoginta. Adolescentem accipiamus fuisse Abimelech, quando matrem ipsius concupivit, et Abrahae amicus factus est. Potuit rius, si post illud factum filiorum suorum perrexit in illam terram famis necessitate Isaac. non ergo ex hoc cogit ulla necessitas per recapitulationem putare narratam profectionem Isaac in Gerara. sed quia ibi diuturno tempore fuisse Isaac scribitur et puteos fodisse et de his contendisse et ditatum fuisse pecunia, mirum
Abbreviated transcription (Latin):
hebreos exuuit in pũbiũ. ut si qñdo ĩaugustia
constituti sũt &e dĩ optant auxilio subleuari. di-¬
cant. in monte dñs uidebit᷑. Hoc ẽ. sic̃ ab rahȩ
misertꝰ ẽ. & miserebit᷑ nr̃i. Unde o in signũ dati
arietis. solent nuc̃ etiã cornu clangere Age nc̃
udeamꝰ qͥd sub hiuꝰ sacram̃ti lateat misti̾o. Iste
enĩ abrahã qnͣdo filiũ suũ unicũ ꝑdux̃ ad unmo

Expanded text:
Hebraeos exivit in proverbium, ut si quando in angustia constituti sunt, et Domini optant auxilio sublevari, dicant: In monte Dominus videbit, hoc est, sicut Abrahae misertus est, miserebitur et nostri. Unde et in signum dati arietis, solent etiam nunc cornu clangere. Age, nunc videamus quid sub hujus sacramenti lateat mysterio. Iste enim Abraham quando filium suum unigenitum
Abbreviated transcription (Latin):
tes ei palestini obstruxert eos implentes humo. Qͥs
ẽ iste isaac nͥ saluator nr̃: Qui dũ descendisset in
Q tam̃ t̾rena &e sordida repleuera intelligentia uide¬
orũ. & eorũ os cũ uellet purgare isaac. ut ostendẽt
sunt cũ eo palestini.i. uidĩ. a regno dĩ alieni. Sed
descendit abeis. ñ potest ẽẽ. cũ his qui inputeis
nolunt aquã habere. s t̾rã. Et dicit eis. Ecce reli¬
quet᷑ uob̃ domꝰ ur̃a deserta. fodit gͦ isaac nouum
puteũ. ĩmo pueri isaac fodiũt. Pueri st̃ isaac. ma¬
theus. marcꝰ. lucas. Iohes. petrus. & iacobꝰ. udas &¬

Expanded text:
videntes, obstruxerunt eos humo implentes . Quis est iste Isaac nisi Salvator mundi, qui, dum descendisset in quos tamen terrena et sordida repleverat intelligentia Judaeorum; et eorum os cum vellet purgare Isaac, ut ostenderetsunt cum eo Palaestini, id est Judaei a regno, Dei alieni. Sed descendit ab eis: non potest esse cum his qui in puteis aquam nolunt habere, sed terram, et dicit eis: Ecce relinquetur vobis domus vestra aeserta . Fodit ergo Isaac, novum puteum, imo pueri Isaac fodiunt. Pueri sunt Isaac, Matthaeus, Marcus, Lucas et Joannes, Petrus et Jacobus, Judas
Abbreviated transcription (Latin):
sit factũ. utrũ pꝰea ꝗͣ esau uendidit pͥmogenita sua¬
cibo lenticłe. pꝰ illã quippe narrationẽ hoc narrare
incipit: an ut fieri solet ꝑ recapitulationẽ narrator
adea ren̾sus sit. cũ ꝓgressus de filiis eiꝰ ad eũ locũ
ꝑuenisset qͥ de lentiła cõmemoratꝰ ẽ. Mouet aut̃¬

Expanded text:
sit factum: utrum postea quam Esau vendidit primogenita sua, post illam quippe narrationem hoc narrare incipit; an, ut fieri solet, per recapitulationem narrator ad ea reversus sit, cum progressus de filiis ejus ad eum locum pervenisset, qui de lenticula commemoratus est. Movet aut
Abbreviated transcription (Latin):
erat sac̾dotalis. qua maiores natu cũ benedictione
patͥs induti. uictimas dõ uelut pontifices offere¬
bant. Hoc dono t̾̃rem amoris desiderio caruerunt
p̾uenit: aliqͣndo uͦ tẽpꝰ ñ p̃uenit. s cibos lautiores
querit. aliqnͣdo quelibet sum̃da sint. p̃parari accu¬
ratiꝰ aexpetit: aliqnͣdo aut̃ equalitate ciborũ et
tẽporũ congruit. s in ipsa qnͣtatate siuñdi m̃su¬
rã refectionis excedit. Nonñquã uͦ & abiectiꝰ ẽ. qđ
desiderat. & tam̃ impso estui inmñsa desiderii det̾iꝰ
peccat. Quȩ uitiorũ tẽꝑa meliꝰ ostendimꝰ si hec
exemplis euidentiorib approbamꝰ. Mortis quippe
sententiã patͥs ore ionathan meruit: qr ingustu
mellis constitutũ edendi tẽpꝰ antecessit. Ex egipto
popłs ductꝰ inheremo occubuit: qͥ despecto manna
cibos carniũ petũt. qͦs lacutiores putauit. Et pͥma
filioꝵ heli culpa suborta ẽ. qdđ ex eorũ uoto sacerdo¬
tis puer ñ antiqͦ more coctas uellet de sacrificio

Expanded text:
erat sacerdotalis, quam majores natu cum benedictione patris induti, victimas Deo velut pontifices offerebant: hoc dono terreni amoris desiderio caruerunt praevenit, aliquando tempus non praevenit, sed cibos lautiores quaerit. Aliquando quaelibet sumenda sunt, et praeparare curatius expetit. Aliquando autem et qualitate ciborum et tempore congruit, sed in ipsa quantitate sumendi mensuram refectiondesiderat, et tamen in ipso aestu immensi desiderii deterius peccat. Quae vitiorum tempora melius ostendimus, si haec exemplis evidentioribus approbamus. Mortis quippe sententiam patris ore Jonathan meruit, quia in gustu mellis constitutum edendi tempus antecessit. Et ex Aegypto populus ductus, in eremo occubuit, qui, despecto manna, cibos carnium petiit, quos lautiores putavit. Et prima filiorum Heli culpa suborta est, quod ex eorum voto sacerdotis puer non antiquo more coctas vellet de sacrificio
Abbreviated transcription (Latin):
morarẽ forte p̃terierit: iñtiri tam̃ scriptã ñ potest.
que dicit rebeccã ise ad int̾rogandũ dñm eiq dñm
respondisse. In eo enĩ qđ dñs respondit rebecce due
gentes inutero tuo sunt. & duo popłi de uentre cuo
separabunt᷑. & popłs popłm fuꝑabit. & maior seriuet
cõpletũ. ubi popłs isrł hoc ẽ iacob minor filiꝰ. suꝑ¬
auit idimeos. & gentẽ quã ꝓpagauit esau eosꝙ fecer̃t̃
tributarios ꝑdaunc. Qđ dui fuert usq ad regẽ sub qͦ
maiore benedixit. hoc enĩ eidẽ maiori cũ & ipsum
pꝰea benedixit. Iam tẽpus pariendi aduenerat:
& ecce gemini inut̾o eiꝰ reꝑti sunt. Qui pͥmꝰ egressus
ẽ rufus erat. & totus in morẽ pellis hispidus. uo¬
catũq ẽ nom̃ eiꝰ esau. ubi nos posumꝰ pilosus: ĩ he¬
breo habet seir. Unde & esau sic̃ & alibi legunꝰ: seir

Expanded text:
erierit, mentiri tamen scriptura non potest, quae dixit Rebeccam isse ad interrogandum dominum eique dominum respondisse. In eo quod dominus respondit Rebeccae: duae gentes in utero tuo sunt et duo populi de uentre tuo separabuntur; et populus populum superabit et maior seruiet completum, ubi populus Israhel, hoc est Iacob minor filius, superauit Idumaeos, hoc est gentem, quam propagauit Esau, eosque fecerunt tributarios per Dauid: quod diu fuerunt usque ad regem, sub quo maipostea benediceret. Jam tempus pariendi advenerat, et ecce gemini in utero ejus reperti sunt. Qui primus egressus est, rufus erat, et totus in morem pellis hispidus, vocatumqbraeo habetur seyr  ; unde Esau, sicut alibi legimus, seyr, id
Abbreviated transcription (Latin):
guedine t̾rȩ & ĩrore celi de suꝑ erit benedietio
tua. Inpinguedine utiq t̃re. infecũditate rerũ
& potentia regni quȩ in illo popło fuit & ĩ rore
celi: erit benedictio tua .i. in eloquiis dĩ. Ipsis enĩ
credita sũt eloqͥa dĩ & legis testam̃tei. Uiuesgla¬
dio qr ille popłs sangͥni deditꝰ. necẽ in xp̃o & in

Expanded text:
guedine terrae, et in rore coeli desuper erit benedictio tua. In pinguedine utique terrae, in fecunditate rerum et potentia regni, quae in illo populo fuit, et in rore coeli erit benedictio tua, id est, in eloquiis Dei. Ipsis enim credita sunt eloquia Dei, et legis testamenta. Vives glad
Abbreviated transcription (Latin):
candũ magnũ aliqͥd scripta p̃misit. hinc enĩ maxi¬
me cogim̃. ad intelligenda illo loco sp̃ualia qr sine
dolo erat. qͥ dolũ fecit. Quid ꝑuenationẽ esau nͥ eoꝵ¬
uita signat᷑ qͥ int̾iorib uoluptatib fusi carnẽ secũt᷑
Qui etiã agricola eẽ describit᷑. qr amatores huius
scłi tanto magis ext̾iora incolunt. qnͣto int̾iora sua
inculta derelinqunt. Iacob uͦ uir simplex intab̾na
ext̃iorib spargi refugiũt. simplices in cogitatione
atq inconscientiȩ suȩ habitatione consistunt.
Intab̾nacłis enĩ aut indomo habitare ẽ: se intra
dissi pare. ne dũ ad multa foras inhiant: a se ipsis¬
alienatis cogitationib recetlant. Coxit autẽ
lassus. da mͥ ait de coctione hac rupha qr opido
uende mͥ pͥmogenita tua. Ille respondit. E n morior
qͥd mͥ ꝓderũt pͥmogenita: Ait iacob. Iura mͥ ergo.
Iurauit esau & uendidit pͥmogenita. & sic accepto

Expanded text:
candum magnum aliquid hoc scriptura praemisit. hinc enim maxicandum magnum aliquid hoc scriptura praemisit. hinc enim maxime cogimur ad intellegenda illo loco spiritalia, quia sine dolo erat qui dolum fecit. unde quid sentiremus, in atibus fisi, carnem sequuntur? Qui etiam agricola esse describitur, quia amatores hujus saeculi, tanto magis exteriora incolunt, quanto interiora sua in culpa derelinquunt. Jacob vero vir simplex in tabernexterioribus spargi refugiunt, simplices in cogitatione, atque in conscientiae suae habitatione consistunt. In tabernaculis enim aut in domo habitare, est se intra  per desideria dissipare, ne dum ad multa foras inhiant, a seipsisalienatis cogitationibus, recedant. CAPUT X. De lassus, ait: Da mihi de coctione hac rufa, quia oppido Vende mihi primogenita tua. Ille respondit: En morior, quid mihi proderunt primogenita? Ait Jacob: Jura ergo mihi. Juravit Esau, et vendidit primogenita, et si
Abbreviated transcription (Latin):
uocatos sirios eẽ contendũt: & aplerisq filiis abra¬
hȩ ex cethura occupatas indie regiones. Quid. qđ
abrahã pꝰ obitũ sare cethurã duxit uxorẽ: Iũqd ħ
ob incontinentiã cũ eẽt iã ętatȩ grandeuus: absit.
an ꝓpt̃ filiorũ ꝓcreationẽ. dũ illi sem̃ tãꝙͣ stellȩ cȩli
cethura : nͥ qr sic̃ agar & ismael significauerunt
carnales uet̾is testam̃ti. sic & cethura & filii eiꝰ sig¬
nificabant hereticos qͥ se ad testam̃tũ nouũ existi¬
mant ꝑtin̾e: s utręq concubine dicũt᷑. sola sara
semꝑ uror uocat᷑: sic̃ scriptũ ẽ. Una ẽ colũba mea.
una ẽ mat̾s suȩ. Dedit aut̃ cuncta abrahã quȩ pos
sidebat isaac filio suo. Filiis aut̃ concubinarũ largitꝰ
ẽ mun̾a. & separauit eos abisaac filio suo & cȩtera.
Quid hoc significat nͥ qr dant᷑ & ñ nulla munera
filiis concubinarũ .i. carnaliũ: S ñ ꝑuenuĩt ad reg¬

Expanded text:
vocatos Syros esse contendunt, et a plerisque filiis Abravocatos Syros esse contendunt, et a plerisque filiis Abrahae ex Cetura occupatas Indiae regiones. Quid est quod Abraham post obitum Sarae, Ceturam duxit uxorem? Nunquid ob incontinentiam, dum esset jam aetate grandaevus? Absit. An propter filiorum procreationem, dum illi semen quasi stellae coeli eCetura, nisi quia sicut Agar et Ismael significaverunt carnales Veteris Testamenti, sic et Cetura et filii ejus significabant haereticos, qui se ad Testamentum Novum existimant pertinere? Sed utraque concubinae dicuntur, sola Sara semper uxor nuncupatur, sicut scriptum est: Una est enim columba mea, perfecta mea . Dedit autem cuncta Abraham quae possidebat Isaac filio suo; filiis autem concubinarum largitus est munera, et separavit illos ab Isaac filio suo. Quid hoc significet notandum, quia filiis concubinarum, id est carnalium; sed non perveniunt ad reg
Abbreviated transcription (Latin):
geñ saba & dadan. filii dadan fuerut assurĩ. &
latusim. & laomim. At uͦ ex madian ortꝰ ẽ. epha
& opher. & enoch. & abida. & alcdaa. om̃s hi filii cethure.
Sethura uͦ hebreo sermone copulata int̾ptat᷑ aut̃
uĩcta. Quã ob causã suspicat᷑ hebrei mutato no¬
mine eandẽ eẽ agar quȩ sara mortua de con¬
cubina tnͣsierit in uxorẽ. & uidet᷑ depositi iã
abrabe excusari etas: ne senex pꝰ mortẽ uxoris
uetule. nouis arguat᷑ miptus uacasse. Nos quod
ĩcertũ ẽ relinqͣntes. hoc dicimꝰ qđ de cethura
nati filii abrahã uixta historicos hebreoꝵ: oceu
timinos. Dr̃ aut̃ unꝰ exposteris abrahe qͥ appella¬
bat᷑ affer duxisse adũ sum libiã exercitũ. & ibi
uietis hostib consedisse: eiꝰq pueros ex nomine
alcaui asfricã ñ cupasse. Qđ aut̃ ait & filii cdadan
fuerũt assurĩ. & latosim. & laomim: assuri in
negotiatores tnsferri putant. latosim: aeris ferriq
multarũ tͥbuũ atq popłorũ. Alii obhoc assurĩ

Expanded text:
Assurim, et Latusim, et Loomim. At vero, ex Madian ortus est Epha, et Opher, et Henoch, et Abida, et Eldaa. Omnes hi filii Ceturae. Cetura Hebraeo sermone copulata interpretatur aut conjuncta. Quam ob causam suspicantur Hebraei, mutato nomine, eamdem esse Agar quae, Sara mortua, de concubina transierit in uxorem. Et videtur decrepiti jam Abrahae excusari aetas, ne senex post mortem uxoris vetulae novis arguatur nuptiis lascivisse. Nos quod incertum est relinquentes, hoc dicimus, quod de Cetura nati filii Abraham juxta historicos Hebraeorum, occuterminos. Dicitur autem unus ex posteris Abrahae qui appellatur Apher duxisse adversus Libyam exercitum, et ibi victis hostibus consedisse, ejusque posteros ex nomine atavi, Africam nuncupasse. Quod autem ait: Et filii Dadan fuerunt, Assurim, et Latusim, et Laomim, Assurim in negotiatores transferri putant, Latusim aeris ferrique multarum tribuum atque populorum. Alii ab hoc Assurim
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ scãm eccłiã eã sibi inamore & contẽplatione con¬
iungit. Utq pͥus ꝓxima excognatione .i. cognita
ꝑ p̃destinationẽ fuerat: Postea iã coniuncta in amore
continuo uxor fiat. Quã intantũ dilexit. ut do¬
lorẽ qͥ ex morte mattis acciderat tẽperaret: quia
ex lucro sc̃ȩ ȩccł̃iȩ redẽptor nr̃ eã quȩ exꝑditiõe
sinagogȩ ȩccłiȩ potuit. tristiciã detersit. Dũ enĩ
rebecca isaac conuĩgit᷑. dolor de morte matris
amputat᷑: qr dũ scã eccłia ex gentilitate ueniens
usq ad thorũ contẽplationis ꝑducit᷑. uidea ꝑni
chilo habet᷑. Qͣsi int̾p̃tari ipsã eorũ nomina curamꝰ.
tam̃ adhuc qđ triste de mortalis carne pondẽ
toleret. Isaac uͦ &e rebecca uingit᷑ .i. ris & patiẽtia¬

Expanded text:
esiam diligit, eamque sibi in amore et contemplatione conjunxit: ut quae prius proxima ex cognatione, id est, cognata ex praedestinatione fuerat, postmodum jam conjuncta in amore continuo uxor fuit. Quam in tantum dilexit, ut dolorem qui ex morte matris accesserat temperaret, quia ex lucro sanctae Ecclesiae Redemptor noster eam quae ex perditione Synagogae accedere potuit, tristitiam detersit; dum enim Rebecca conjungitur, dolor de morte matris amputatur, quia dum sancta Ecclesia ex gentilitate veniens usque ad thorum contemplationis perducitur, Judaea pro nihilo habetur. Qui si interpretari ipsa eorum nomina curabimus, tamen adhuc quod triste de mortalis carnis pondere toleret. Isaac vero et Rebecca jungitur, id est
Abbreviated transcription (Latin):
celestia locunt᷑. & ad huc incarne contradictionẽ
de uicio sentiũt. qͥd aluid quã suꝑ tortuosa
camelorũ dorsa diuicias ferunt: Rebecca uero
dicta quid de redẽptore suo credere debeat in¬
telligit. Que se se mox pallio oꝑuit: qr quanto
dño ifirmitatẽ suȩ actionis erubuit. & illa
quȩ pͥus in camelo lib̾e gestabat᷑. descendens pꝰea
uerecũda tegit᷑. Unde ȩccłiȩ eidẽ apͥore elatioẽ

Expanded text:
et tamen adhuc in carne contradictionem de vitio sentiunt, quid aliud quam super tortuosa camelorum dorsa divitias ferunt? Rebecca vero tarum atque apostolorum dicta quid de Redemptore suo credere debeat, intelligit. Quae sese mox pallio operuit, quia quaDomino, infirmitatem suae actionis erubuit, et illa quae prius in camelo libere gestabatur, descendens postmodum, verecundia tegitur. Unde eidem Ecclesiae a priore elatione
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ qͦmꝰ differant augationes illicitȩ ab illa peticione signi
quȩ petuit seruis abrahã. ut ei ds̃ ostenderet ipsã eẽ
futurã uxorẽ añi sui isaac: aqua cũ petiusset bibere.
diceret᷑ illi. bibe & tu. adaquabo & camelos tuos quoad¬
usq biberet desinerent. Aliud ẽ enĩ mirũ aliqͥd pet̾e
qđ inipso miraculo signũ sit aliud hec obseruare quȩ
ita fiunt mira qđ ñ sit̃. s a coniectorib suꝑstioͥsa uani¬
tate int̾p̃tent᷑. S hoc ipsũ etiã qđ mirũ aliqͥd postu¬
latur. qͦ significet᷑. qđ qͥsq uult nosse. utrũ audendũ

Expanded text:
m quo differant augurationes inlicitae ab illa petitione signi, qua petiuit seruus Abrahae, ut ei deus ostenderet ipsam esse futuram uxorem domini sui Isaac, a qua cum petisset, ut biberet, diceretur illi: bibe et tu, et adaquabo camelos tuos quoadusque bibere desinent. aliud est enim mirum aliquid petere, quod ipso miraculo signum sit, aliud ea obseruare, quae ita fiunt, ut mira non sint, sed a coniectoribus superstitiosa uanitate interpretentur. sed hoc ipsum etiam quod mirum aliquid postulatur, quo significetur quod quisque uult no
Abbreviated transcription (Latin):
iã ad suꝑiora intelligenda atq ꝓferenda & in¬
tellectu & uita emicent. adhiicꝰ tam̃ insemẽt ip¬
sis contͣdictionẽ carnis sentiunt. Nã uident aliã
legẽ in menbris suis repugnantẽ legi m̃tis suȩ.¬

Expanded text:
jam ad superiora intelligenda atque proferenda injam ad superiora intelligenda atque proferenda intellectu et vita micant, adhuc tamen in semetipsis contraditionem carnis sentiunt. Nam vident aliam legem in membris suis repugnantem legi mentis su
Abbreviated transcription (Latin):
& ꝑ camelũ cui p̃sedit cortis morib atq onustis ido¬
lorũ cultib deditꝰ gentiũ popłs designat᷑: Qui eium
ex semet ipsis sibi inuenerũt deos quos colerent. quasi
a semet ipsis onus indorso excreuerat. qđ portarent.
uitȩ uet̾is conu̾sationib inuenit᷑. Quȩ ut isaac
uidit. de camelo descendit: qr scã ȩccł̃ia qnͣto redẽp¬
torẽ suũ subtilius agnoscit: tanto carnał uitȩ stu¬
dia humiliꝰ deserit. atq in semet ipsa tortitudini
uiciose contradicit. Isaac gͥ iuso descendit. qr dño
cognito uiã suã gentilitas deseruit. & abelatione
celsitudinis inia humilitatis peciit. Quid ẽ aut̃
qđ isaa incamelo sedens rebecca conspexit. nͥ qđ re¬
dẽptorẽ suũ ȩccłia exgentib ueniens. dũ adhuc
iutiis eẽt innixa. & necdũ sp̃ualib s animalib¬
motib inhereret conspexit. Nec moriere debet qđ
puer qͦq cũ camelis uenerat inqͥb sui dñi
diuitias ferebat. qr ipsi qͦq p̃dicatores scĩ ꝗͣuis

Expanded text:
 camelum cui praesidet, tortis moribus atque inhonestis idolorum cultibus gentilium populus designatur? qui enim ex semetipsis sibi invenerunt deos quos colerent, quasi a semetipsis eis in dorso onus excreverat quod portarent. vitae veteris conversationibus invenitur. Quae, ut Isaac vidit, de camelo descendit, quia sancta Ecclesia, quanto Redemptorem suum subtilius agnoscit, tanto carnalis vitae studia humilius deserit, atque in semetipsa fortitudini vitiosae contradicit. Isaac ergo viso descendit, quia Domino cognito vitia sua gentilitas deseruit, et ab elationis celsitudine ima humilitatis petiit. Quid est autem quod Isaac in camelo sedens Rebecca conspexit, nisi quod Redemptorem suum Ecclesia ex gentibus veniens, dum adhuc vitiis esset innixa, et necdum spmoribus inhaeret, ascendit? Nec movere debet quod puer quoque cum camelis venerat, in quibus sui Domini divitias ferebat, quia ipsi quoque praedicatores sancti, quamvis
Abbreviated transcription (Latin):
nascunt᷑ ismaeli. qͦrũ pͥmogenitꝰ fuit nabeoth. aqͦ
om̃is regio ab euphiate usq admare rubrũ naba¬
thena usq hodie dr̃: quȩ pars arabiȩ ẽ. Nã & fami¬
liȩ eorũ opidaq ac pagi. &e minuta castella. & trib
eorũ hac appellatione celebrant᷑. Abuno ex his cedar
inddeserto. & duma alia regio. &e theman ad austrum.

Expanded text:
nascuntur Ismaheli, e quibus primogenitus fuit Nabaioth, a quo omnis regio ab Euphrate usque ad mare Rubrum Nabathena usque hodie dicitur, et quae pars Arabiae est. Nam et familiae ipsorum, oppidaque et pagi, ac minuta castella et tribus, horum appellatione celebrantur. Ab uno ex his Cedar in deserto, et Duma alia regio, et Theman ad Austrum,
Abbreviated transcription (Latin):
inuscerib uris. Ac si diceret. Ad suscipientlã doctnã
spaciosũ locũ m̃tis facite: s ad cogitanda carnalia
angusti remanete. Qd palearũ ac feni plurimũ
haberet indicauit: qr scã ȩccl̃ia u̾ba uitȩ audiens. t̾re¬
na stipendia p̃dicatorib reddidit. Quȩ dũ paulus ꝓ
nichilo acciꝑet: dix̃. Si nos uob̃ sp̃ualia seminauimꝰ.
magnũ ẽ si a uob̃ carnalia metamꝰ: Fr̃ aut̃ rebeccȩ
erat laban. qͥ concite eg̾ssus maures & armillas sororis
aspiciens. intꝰ puerũ uocauit: qr st̃ carnales qͥsq
fidelib conuĩcti. qͥ sp̃ualiũ dona cõspiciũt. ĩ admi¬

Expanded text:
is . Ac si aperte diceretur: Ad suscipiendam doctrinam spatiosum mentis locum facite, sed ad cogitanda carnalia, angusti remanete. Quod palearum ac feni plurimum haberet indicavit, quia sancta Ecclesia verba vitae audiens, terrena stipendia praedicatoribus reddidit; quae dum Paulus quasi pro nihilo acciperet, dixit: Si nos vobis spiritualia seminavimmagnum est si a vobis carnalia metamus . Frater autem Rebeccae erat Laban, qui concitus egressus, inaures et armillas sororis aspiciens, intus puerum vocavit; quia sunt carnales quique fidelibus conjuncti, qui dum spiritalium dona conspiciunt
Abbreviated transcription (Latin):
quod uisibilis apparere dignatꝰ ẽ: sic̃ scriptũ esti
Existi insalutẽ popłi tui: ut saluas facias xp̃os tu¬
os. s olent aut̃ exercitati iuiuenes ĩ armorũ usu me¬
dditari q saas gͦ admeditandũ ĩ agro exiit: qr redẽp¬
tor nr̃ se seq̃ntib formã humilitatis p̃bens. ꝑ exere¬
citiũ longanimitatis suȩ passionis in se & pacientiȩ

Expanded text:
d visibilis apparere dignatus est, sicut scriptum est: Existi in salutem populi tui, ut salvos facias christos tuos. Solent autem exercitati juvenes in armorum usu meditari. Isaac ergo ad meditandum in agro exiit, quia Redemptor noster se sequentibus formam humilitatis praebens, per exercitium longanimitatis suae passi