comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
significat. s agni qui designat innocentiã:
hoc ẽ suo ipsius ñ alieno. Ipse ꝓfecto ẽ agnꝰ
mansuetissimꝰ. qui corã ñ quide tondente
s occidente se obmutuit. qui peccatũ ñ fec̃:
s abstulit peccata mundi. Miserunt ait qͥ
diceret ad iacob. Hanc inuenimꝰ: uide utrũ
tunea filii tui sit an ñ. Uide & tu dñe. utr̃
hec sit tunica tui dilecti filii. Recognosce om¬
nipotenspat̾ eã ꝗͣ fecisti xp̃o tuo polimitã:
co decent̾ apposuisti: ad ꝯsummationẽ utiq
scõꝵ. oceurrentiũ in uirũ ꝑfectũ. in mensurã
etnam plenitudinis xp̃i. Dignare etiã ds
p̾tiosissimi purpurã sanginnis quo aspsa
ẽ recognoscere: &e in purpurã p̾darũ insigne.
ac uictoriosissimũ indiciũ obedientie. Quare
gͦ inqͥt rubrũ ẽ uestimentũ tuũ: Torcular

Expanded text:
significat, sed agui, qui designat innocentiam, significat, sed agui, qui designat innocentiam, hoc est suo ipsius, non alieno. Ipse est profecto Agnus mansuetissimus, qui coram non quidem tondente, sed occidente se obmutuit; qui peccatum non fecit, sed abstulit peccata mundi. Miserunt autem qui dicerent ad Jacob. Hanc invenimus; vide utrum tunica filii tui sit, an non . Vide et tu, Domine, utrum haec sit tunica dilecti Filii tui. Recognosce, omnipotens Pater, eam quam fecisti Christo filio tuo isti, ad consummationem utique sanctorum, occurrentium in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi . Dignare etiam, Deus, pretiosissimi purpuram sanguinis quo aspersa est, recognoscere, et in purpura praeclarum insigne ac gloriosissimum indicium obedientiae. Quare ergo, inquit, rubrum est vestimentum tuu
Abbreviated transcription (Latin):
ram saluatori displicere: eui nimirũ tam
dissimili studio deuotionis contendunt q̃-¬
be placere. Et hac ratione. in tota eccłia quȩ
utiq tam plurib tamq dissimilib uariat᷑
ordinib. uitpote regina quȩ in psalmo legi¬
tur cucũamicta uarietatib: nulla par. nul¬
la prorsus concordia eẽ putabit᷑. Quȩ etenĩ
secura quies. quis tutus in ea status inue¬
nietur: si unus quilibet homo unũ queli¬
bet ordinẽ eligens. alios alit̾̃ uiuentes aut
ipse asꝑnet᷑. aut se ab ipsis sperni suspicet᷑:
p̃sertim cũ tenere ĩpossibile sit uł unũ ordi¬
nem om̃s homines. uł unũ hominẽ omnes
tuncã ioseph. ñ illiꝰ qui liberauit egyptũ.
s qui saluauit mundu: & hoc ñ a fame cor¬
poris: s a morte animȩ simul &e corporis. No¬
tissima quippe ẽ. quia polimita. id est pul¬
cherrima uarietate distincta: s & sangume
apparet intincta: ñ quide hedi qui pecatũ

Expanded text:
ram Salvatori displicere, cui nimirum tam ram Salvatori displicere, cui nimirum tam dissimili studio devotionis contendunt ambae placere. Et hac ratione in tota Ecclesia quae utique tam pluribus, tamque dissimilibus variatur ordinibus, utpote regina quae in Psalmo legitur circumamicta varietatibus , nulla pax, nulla prorsus concordia esse putabitur. Quae etenim secura quies, quis tutus in ea status invenietur, si unus quilibet homo unum quemlibet Ordinem eligens, alios aliter viventes aut ipse aspernetur, aut se ab ipsis sperni suspicetur, praesertim cum tenere impossibile sit vel unum hominem omnes Ordines, vel unum Ordinem omnes tunicam Joseph, non illius qui liberavit Aegyptum, sed qui salvavit mundum, et hoc non a fame corporis, sed a morte simul animae et corporis. Notissima quippe est, quia polymita, id est pulcherrima varietate distincta; sed et sanguine apparet intincta, non quidem haedi, qui peccatum
Abbreviated transcription (Latin):
optime nostis. & nichilominꝰ quã amica mͥ
familiaritate iungant᷑ scitis: ñ quid ñ tam̃
ad alium ordinẽ quod & uos ñ latuit migͣ¬
re desiderantib. iam iamq deliberantib. no¬
strũ eis dissuasoriũ obuiauit. ac ne suas
desererent cathedras effecit consiliũ. Cur¬
g ordinẽ dampnaie putor uł dicor. eui ami¬
cos meos deseruire suadeo: cui suos ad nos
uenientes monachos reddo. de quo & michi
orationes tam sollicite requiro: tam deuote
conu̾sari uideor ꝓpterea suspectus hinc habe¬
or: S eadem ratione & uos nr̃o derogatis: qͥ¬
cunq alit̾ uiuitis. Ergo & continentes & con¬
tinentes & coniuges inuicẽ se damꝑnare pu¬
tent᷑: quod suis quiq legib in eccłia conũ¬
sentur. Monachi quoq ac regulares clerie
sibi muicẽ derogare dicant᷑: quia ꝓpͥis ab in¬
uicẽ obseruantiis separant᷑. S & noe & da¬
miełe & iob in uno se regno pati ñ posse sus¬
& martham necesse sit aut utrãq aut alte¬

Expanded text:
ihilominus quam amica mihi familiaritate jungantur, scitis: numquid non tamen ad alium Ordinem quod et vos non latuit migrare desiderantibus, jamjamque deliberantibus, nostrum eis dissuasorium consilium obviavit, ac ne suas desererent cathedras effecit? Cur igitur Ordinem damnare putor, vel dicor, cui amices meos deservire suadeo, cui suos ad nos venientes monachos reddo, de quo et mihi orationes tam sollicite requiro, tam devote conversari videor, propterea suspectus hinc habeor? Sed eadem ratione et vos nostro derogatis, quicunque aliter vivitis. Ergo et continentes, et conjuges invicem se damnare putentur, quod suis quique legibus in Ecclesia conversentur. Monachi quoque ac regulares clerici sibi invicem derogare dicantur, quia propriis ab invicem observantiis separantur. Sed et Noe, et Danielem, et Job in uno se regno pati non posse susnique et Martham necesse sit aut utramque, aut alte
Abbreviated transcription (Latin):
Itaq q̃ndõqͥdem factus ẽ obediens patͥ usq
ad torcuilar crucis. qͦd utiq solus calcauit.
solum quippe brachiũ suũ auxiliatũ ẽ ei.
iuxta illud in alio loco. singularit̾ sum ego
donec transeam: iam gͦ exalta eũ d̃s. & da ei
nom̃ qͦd ẽ suꝑ om̃e nom̃: ut in nomine iħu
omẽ genu flectatur cȩlestiũ t̾restriũ & infer¬
noꝵ. Ascendit in altum: captiuã ducat cap¬
tiuitatẽ: donet dona hominib. Que dona:
Relinquat uidelicet sponse sue eccłie pignuᷤ
hereditatis. ipsam tuncam suam. tunicam
scilicet polimitã: eandẽq in consutilẽ & de¬
suꝑ contextam ꝑ totũ. S polimitã ob mul¬
toꝵ ordinum. qui in ea funt multimoda

Expanded text:
Itaque quandoquidem factus est obediens Patri usque ad torcular crucis, quod utique solus calcavit: solum quippe brachium suum auxiliatum est ei, juxta illud in alio loco, Singulariter sum ego, donec transeam . Jam ergo exalta eum, Deus, et da ei nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum . Ascendat in altum, captivam ducat captivitatem, donet dona hominibus . Quae dona? Relinquat videlicet sponsae suae Ecclesiae pignus haereditatis, ipsam tunicam suam: tunicam scilicet polymitam, eamdemque inconsutilem, et desuper contextam per totum; sed polymitam ob multorum Ordinum
Abbreviated transcription (Latin):
uł coram audiuit disputantẽ uł susurrantõ:
Quẽ unꝗͣ de ordine illo nͥ cum gaudio ui¬
di: n cũ honore suscepi:. nͥ eum reuerentia allo¬
cutus sum. nͥ cũ humilitate ad hortatꝰ sum:
Dixi & dico. modus qͥdam uite ẽ sc̃s. honestꝰ
castitate decorus: discretione p̾cipuus. a patͥb
institutꝰ. a sp̃u sc̃õ p̾ordinat᷑. animab saluan¬
dis ñ mediocrit᷑ idoneus. Ego ne uł dãp¬
no uł despicio: quẽ sic p̾dico: Memini
me aliquando in aliquib enisde ordiniᷤ
monastiis hospicio susceptũ fuisse: reddat
dñs seruis suis humanitatẽ. quã infirman¬
ti mͥ ultra quã etiã necesse fuit exhibuerunt:
& honorẽ quo me plus quoq quã dignus
fui dignati sunt. Ipsoꝵ me cõmendaui ora¬
tionib. int̾fui collationib. sepe de scͥpturi
& salute animarũ habui sermonẽ cũ mul¬
tis.: &e publicũ in capituł. & priuatũ in ca¬
meris. Quẽ unꝗͣ uł clam uł palam ab illo

Expanded text:
vel coram audivit disputantem, vel clam susurrantem? vel coram audivit disputantem, vel clam susurrantem? Quem unquam de Ordine illo nisi cum gaudio vidi, nisi cum honore suscepi, nisi cum reverentia allocutus, nisi cum humilitate adhortatus sum? Dixi, et dico: Modus quidem vitae est sanctus, honestus, castitate decorus, discretione praecipuus, a patribus institutus, a Spiritu sancto praeordinatus, animabus salvandis non mediocriter idoneus. Egone vel damno, vel despicio, quem sic praedico? Memini me aliquando in aliquibus ejusdem Ordinis monasteriis hospitio susceptum fuisse: reddat Dominus servis suis humanitatem, quam infirmanti mihi ultra etiam quam necesse fuit, exhibuerunt; et honorem, quo me plus quoque quam dignus fui, dignati sunt. Ipsorum me commmendavi orationibus, interfui collationibus: saepe et de Scripturis, et salute animarum habui sermonem cum multis, et publice in capitulis, et privatim in cameris. Quem unquam vel clam, vel palam aut ab illo
Abbreviated transcription (Latin):
mo. quoꝵ ꝓdiit ex adipe miquitas eoꝵ mul¬
to tutiꝰ oꝑti sunt iniquitate & impietate
sua: quã nos latemus sub sci̾tate aliena: Qs
enĩ magis impiꝰ. an ꝑfitens impietatẽ: an m̃ti¬
ens scĩtatẽ: Nonne is qui etiã m̃daciũ addeis
geminat ĩpietatẽ: Et qͥd dicam: Uereor ne for¬
te & ego suspectus habear. ñ quid̾e uob̾ pat
ñ uobis: eui utiq notũ me noui quantũ in
hac caligine homo homini innotescere pot̾:
&e specialit̾ de hac re scio uos ñ ignorare quid
sentiam. S ꝓpt̾ illos qui me nec ita ut uos co¬
gnouerunt. nec sicut uob̃ hinc loqui soleo lo¬
quentẽ audierunt: Scribo uob̃ quod & fre¬
quent̾ audistis: ut quoniã ego ꝑ singłos ire
e singłis satiffacere. ñ queo: ex me habetis. un¬
de quod de me certissime scitis. eis ꝓ me ueris¬
sime ꝑsuadeatis. Neq enim timeo omnium
ocłis scribere: quicqͥd de hac re uob̃ in aure lo-¬

Expanded text:
mo, quorum prodiit ex adipe iniquitas eorum, mulmo, quorum prodiit ex adipe iniquitas eorum, multo tutius operti sunt iniquitate et impietate sua , quam nos latemus sub sanctitate aliena? Quis enim magis impius, an profitens impietatem, an mentiens sanctitatem? Nonne is qui etiam mendacium addens, geminat impietatem? Et quid dicam? Vereor ne forte et ego suspectus habear, non quidem vobis, pater, non vobis, cui utique notum me novi, quantum in hac caligine homo homini innotescero potest; et specialiter de hac re scio vos non ignorare quid sentiam. Sed propter illos, qui me nec ita ut vos cognoverunt, nec sicut vobis hinc loqui soleo, loquentem audierunt, scribo vobis quod et frequenter audistis, ut quoniam ego per singulos ire, et singulis satisfacere nequeo, ex me habeatis, unde quod de me certissime scitis; eis pro me verissime persuadeatis. Neque enim timec omnium oculis scribere, quidquid de hac re vobis in aure lo
Abbreviated transcription (Latin):
iterũ ꝑauꝑib suꝑbis. Ue inquã semel & ue
iterũ portantib crucẽ xp̃i. & ñ sequentib¬
xp̃m:. qui nimirũ cuiꝰ passionib participã¬
tur: humilitatẽ sectari negligunt. Duplici
quippe contricione conterunt᷑ qui huiꝰmo¬
di sunt: quando &e hic ꝓ temporali gła tẽ¬
poralit̾ se affligunt: & in futõ ꝓ int̾na suꝑ¬
bia ad et̾na supplicia ꝑtrahunt᷑. Laborant
in pauꝑtate sua: s in gła ñ consecunt᷑. De
torrente in uia bibt̃ s ñ exaltabunt caput
in pat̾a. Lugent nunc: s t̾̃c consolabuntur
Et mito. Quid enim facit suꝑbia. sub panniᷤᷤ
humilitatis iħu: Nunquid ñ habet quo se
palliet humana malicia: nͥ unde inuoluta
ẽ infantia saluatoris: Et quomͦ intra p̾sepi¬
um dñi simulatrix arrogantia se coartat. ac
ꝓuagitib innocentiȩ. mału inibi detractioniᷤᷤ
immurmurat. Anñ illi suꝑbissimi de psal¬

Expanded text:
iterum pauperibus superbis. Vae, inquam, semel, et vae iterum pauperibus superbis. Vae, inquam, semel, et vae iteruChristum: qui nimirum cujus passionibus participant, humilitatem sectari negligunt. 3. Duplici quippe contritione conteruntur qui 528 hujusmodi sunt, quando et hic pro temporali gloria temporaliter se affligunt, et in futuro pro interna superbia ad aeterna supplin paupertate sua, sed in gloria non consequuntur: de torrente in via bibunt, sed non exaltabunt caput in patria: lugent nunc, sed tunc non consolabuntur. Et merito: quid enim facit superbia sub pannis humilitatis Jesu? nunquid non habet quo se palliet humana malitia, nisi unde involuta est infantia Salvatoris? Et quomodo intra praesepium Domini simulatrix arrogantia se coarctat, ac pro vagitibus innocentiae, malum inibi detractionis immurmurat? Annon illi superbissimi de Psal
Abbreviated transcription (Latin):
dustria studui ñ eẽ. uł potiꝰ ñ uideri. sic̃ ceteri
hõinũminꝰ tñ accept᷑us immo grauiꝰ crucian¬
dus. quã quilibet hominũ. Siccine gͦ ñ in¬
ueniebatur nob̃ uia. ut ita dicam utcunq
tolerabilior ad infernũ: Si ita necesse erat ut
illo descenderemꝰ: cur saltem illa qua multi
incodunt. uiam scilicet latam que ducit ad
moetẽ ñ elegimus: quatinus uł de gaudio ⁊¬
ñ de luctu ad luctũ transiremꝰ: Oquã feliciꝰ
ẽ illis. quoꝵ ñ ẽ respectus morti eoꝵ. & firma¬
mentũ in plaga eoꝵ: qui in labore hominũ
ñ funt. & cũ hominib ñ flagellant᷑. Qui &¬
si peccatores ac pro gaudiis temporalib ꝑpe¬
tuis cruciatib addicti: saltem abundantes
in scło obtinuerunt diuitias. Ue portanti¬
b crucẽ ñ sicut saluator suam: s sicut ille
cireneus alienã. Ue eytharedis cytharizan¬
tib ñ ut illi de apocalipsi in cytharis suis:
s uere ut ypocrite in alienis. Ue semel &e ue

Expanded text:
dustria studeo non esse, vel potius videri sicut caeteri hominum; minus tamen accepturus, imo gravius cruciandus, quam quilibet hominum. Siccine ergo non inveniebatur nobis via, ut ita dicam, utcunque tolerabilior ad infernum? Si ita necesse erat, ut illo descenderemus; cur saltem illam, qua multi incedunt, viam scilicet latam, quae ducit ad mortem, non elegimus, quatenus vel de gaudio, et non de luctu, ad luctum transiremus? O quam felicius est illis, quorum non est respectus morti eorum, et firmamentum in plaga eorum, qui in labore hominum non sunt, et cum hominibus non flagellantur! qui etsi peccatores, ac pro gaudiis temporalibus, perpetuis cruciatibus addicti, saltem abundantes in saeculo obtinuerunt divitias . Vae portantibus crucem, non sicut Salvator suam, sed sicut ille Cyrenaeus, alienam . Vae Citharoedis citharizantibus, non ut illi de Apocalypsi, in citharis suis , sed vere, ut hypocritae in alicnis. Vae semel, et vae
Abbreviated transcription (Latin):
tractionis emittimus: Si hoc ita ẽ. ut qͥd
sine causa mortificam᷑ tota diẽ. estimati siẽ
ta in nr̃o uictu parcitas & asꝑitas: in uestitu
notabił uilitas illa ac diu̾sitas. in oꝑe ma¬
nuũ cotidiana desudatio. in ienniis & ui¬
giliis iugis exercitatio: totiꝰ deniq uite nr̃e
singłaris queda atq aust̾ĩor conu̾satio: Ni¬
si forte omĩa oꝑa nr̃a facimus: ut uideant᷑

Expanded text:
tractionis emittimus? Si hoc ita est, utquid tractionis emittimus? Si hoc ita est, utquid sine causa mortificamur tota die, aestimati sumus sicut ta in nostro victu parcitas et asperitas, in vestitu notabilis illa vilitas ac diversitas, in opere manuum quotidiana desudatio, in jejuniis et vigiliis jugis exercitatio, totius denique vitae nostrae singularis quaedam atque austerio conversatior? nisi forte omnia opera nostra facimus,
Abbreviated transcription (Latin):
enerabili patri Will̃o. fr̃¬
s ernardꝰ fratrũ qui in da¬
inuitus aut nullatenꝰ acquieui: ñ ut ne¬
gligerẽ quod iubebar. s ne p̾sumerẽ quod
nesciebam. Nunc uͦ noua urgente causa.
pͥstina fugatur uerecundia: &e uł perite
uł imꝑite dolori meo satifacere cogor. fidu¬
ciam dante ipsa necessitate. Quom ñaꝙ
silent̾ audire possum urãm huiꝰcemodi de
nob̾ querimoniã: qua scilicet miserrimi
hominũ. in pannis & semicinciis de cau̾niᷤᷤ
ut ille ait. dicimur uidicare mundu: qͦd¬
ꝙ int̾ cet̾a intolerabiliꝰ ẽ etiam głosissimo
oedim ur̃o derogare. scĩs qui in eo laudabi¬
lit̾ uiuunt impudent̾ detrahere: & de um¬
bra nr̃e ignobilitatis. mundi luminarib
insultare: Itane sub uestimentiᷤᷤ ouium
ñ quide luꝑi rapaces. s pulices mordaces.
seu tineȩ demolientes. bonoꝵ uitã qͥa pa¬
lam ñ audemꝰ. in occulto corrodimꝰ. nec sal¬
tem clamorẽ inuectionis s susurrium de¬

Expanded text:
enerabili patri GUILLELMO, frater BERNARDUS, fratrum qui in Clainvitus, aut nullatenus acquievi: non quia negligerem quod jubebar, sed ne praesumerem quod nesciebam. Nunc vero nova urgente causa, pristina fugatur verecundia, et vel perite vel imperite dolori meo satisfacere cogor, fiduciam dante ipsa necessitate. Quomodo namque silenter audire possum vestram hujuscemodi de nobis querimoniam, qua scilicet miserrimi hominum, in pannis et semicinctiis, de cavernis, ut ait ille , dicimur judicare mundum; quodque inter caetera intolerabilius est, etiam gloriosissimo Ordini vestro derogare, sanctis qui in eo laudabiliter vivunt, impudenter detrahere, et de umbra nostrae ignobilitatis, mundi luminaribus insultare? Itane sub vestimentis ovium, non quidem lupi rapaces, sed pulices mordaces, imo tineae demolientes; bonorum vitam, quia palam non audemus, in occulto corrodimus; nec saltem clamorem invectionis, sed susurrium de
Abbreviated transcription (Latin):
neꝙ lingua. soꝑe & ueritate. Iustus est.
qͣm qualis suscipitur. talis & red dit᷑. Qui
enu sic amat. haut secus ꝓfecto quam
amatus est amat: querens & ipse ui¬
cissim non que sua sunt. s que iħu xp̃i.
quemadmodũ ille nr̃a uel potius nos &
ñsua quesiuit. Sic amat qui dicit. Con¬
fitemini dño. qm̃ bonus. Qui dño confi¬

Expanded text:
neque lingua, sed opere et veritate. Justus est, neque lingua, sed opere et veritate. Justus est, quoniam qualis suscipitur, talis et redditur. Qui enim sic amat, haud secus profecto, quam amatus est, amat; quaerens et ipse vicissim, non quae sua sunt, sed quae Jesu Christi, quemadmodum ille nostra, vel potius nos, et non sua quaesivit. Sic amat qui dicit: Confitemini Domino quoniam bonus . Qui Domino confi
Abbreviated transcription (Latin):
x occasione quippe frequentium
necessitatum crebris necẽẽ ẽ int̾pellatio¬
nib dm̃ ab homine frequentari. freq̃n¬
tando gustari: gustando ꝓbari. quã sua¬
uis ẽ dñs. Ita fit ut ad diligendum pure
diñ plus iam ipsius alliciat gustata sua
uitas. ꝙͣ urgeat nr̃a necessitas: ita ut exẽ¬
plo samaritanoꝵ dicentiũ mulieri quȩ
adeẽ dñm nuntiauerat. iam non ꝓpter
tuam loquelam credimus. ipsi enim au¬
diuimus & scimus. quia ipse uere ẽ sal¬
uator mundi: ita inquam & nos iloꝵ
exemplo carnem nr̃am alloquentes dica¬
mus meritõ Iã ñ ꝓpt̾ tuã necessitatẽ dm̃
dam loquela necessitas: & beneficia quȩ
re mandatum nonerit difficile. Amat qͥp¬
ꝑe ueraciter dm̃: ac ꝑhoc quȩ dei st̃. Amot
caste. & caste ñ grauatur obedire man¬
dato. castificans magis cor suum ut scͥptũ
ẽ inobedientia caritatis. Amat iuste: &
mandatum iustum libenter amplectit᷑.
Amor istemerito gratus: quia gratiuitus
Castus ẽ: quia non impenditur uerbo

Expanded text:
x occasione quippe frequentium necessitatum crebris necesse est interpellationibus Deum ab homine frequentari, frequentando gustari, gustando probari quam suavis est Dominus. Ita fit ut ad diligendum pure Deum plus jam ipsius gustata alliciat suavitas, quam urgeat nostra necessitas; ita ut exemplo Samaritanorum, dicentium mulieri quae adesse Dominum nuntiaverat, Jam non propter tuam loquelam credimus; ipsi enim audivimus, et scimus quia ipse est vere Salvator mundi ; ita, inquam, et nos illorum exemplo carnem nostram alloquentes, dicamus merito: Jam non propter tuam necessitatem Deum dam loquela necessitas, et beneficia quae re mandatum, non erit difficile. Amat quippe veraciter Deum, ac per hoc quae Dei sunt. Amat caste, et casto non gravatur obedire mandato, castificans magis cor suum, ut scriptum est, in obedientia charitatis . Amat juste, et mandatum justum libenter amplectitur. Amor iste merito gratus, quia gratuitus. Castus est, quia non impenditur verbo,
Abbreviated transcription (Latin):
cribere mealiquid & deuotio iu¬
bet: & ꝓhibet occupatio. Uerũptam̃
qui a p̾pediente corporali molestia. fratrũ ñ
ualeo ad p̾sens sectari conuentũ: id tantilłu
oeii qͦd uł mͥ de somno fraudans in noctib
int̾cipe sinor. ñ sinam ociosum. Libet gͦ tẽp¬
tare id potissimũ aggredi. qͦd sepe animum
pulsauit: loqui udelicet aliquid in lauctib
uirginis matris. suꝑ illa uidelicit lectionẽ.
euangłica: in qua luca referente dominice
annuntiationis continet᷑ hystoria. Ad qͣd
sane opus faciendu. & si nulla fr̃m quoꝵ
me ꝓfectib deseruire necesse ẽ. uł necessitaᷤᷤ
urgeat. uł utilitas moneat: dum tam̃ ex hoc
ñ impediar. quo ad queq ipsoꝵ necessaria
minꝰ paratꝰ inueniar: ñ arbitror eos debe¬
re grauari: si ꝓpͥe satisfac io deuotioni Ex¬

Expanded text:
cribere me aliquid et devotio jubet, et prohibet occupatio. Verumtamen quia praepediente corporali modestia, fratrum ad praesens non valeo sectari conventum; id tantillum otii, quod vel mihi de somno fraudans in noctibus intercipere sinor, non sinam otiosum. Libet ergo tentare id potissimum aggredi, quod saepe animum pulsavit; loqui videlicet aliquid in laudibus Virginis matris, super illa lectione evangelica, in qua, Luca referente, Dominicae Annuntiationis continetur historia. Ad quod sane opus faciendum etsi nulla fratrum quorum me profectibus deservire necesse est vel necessitas urgeat, vel utilitnon impediar, quo ad quaeque ipsorum necessaria minus paratus inveniar, non arbitror eos debere gravari, si propriae satisfacio devotioni.
Abbreviated transcription (Latin):
& lamentabil orbitatis: dulcissimis eos conso
lationib refouebat. Et monens eos in tuto
diuinȩ clementie sinu spei fidiq suȩ ancho¬
ram. ꝑ inconuulsibile karitatẽ firmꝰ radicare.
se quoq ꝓmittebat nec post mortẽ eis aliq̃n
defuturũ. Propensius autẽ quã nr queat ex¬
pͥmere sermo. rogans obsecransq ꝑmultas lacͥ¬
mas: timorẽ di & sacre puritatis ac totiuꝰ ꝑfe¬
ctionis amorẽ. nrĩs impͥmere animis conabat᷑.
S &e monebat. & cum lacrimis obtestabatur.
ut siquid forte uirtutis. aut exemplo nob̃ ali¬
quando cõmendasset. aut u̾bo: id emularem᷑
id firmit̾ teneremꝰ. & ꝓficeremꝰ in eo: aliis qͥde
u̾bis. s eodem sp̃u illud aplicũ loquens. Roga¬
mus uos & obsecramus in dño iħu: ut quẽad

Expanded text:
et lamentabilis orbitatis, dulet lamentabilis orbitatis, dullationibus refovebat: et monens eos in tuto divinae clementiae sinu spei fideique suae anchoram per inconvulsibilem charitatem firmius radicare, se quoque promittebat nec post mortem aliquando defuturum. Propensius autem, quam noster queat exprimere sermo, rogans obsecransque per multas lacrymas, timorem Dei, et sacrae puritatis, ac totius perfectionis amorem nostris imprimere animis conabatur. Sed et monebat, et cum lacrymis obtestabatur, ut si quid forte virtutis, aut exemplo nobis aliquando commendasset aut verbo, id aemularemur, id firmiter teneremus, et proficeremus in eo; aliis quidem verbis, sed eodem spiritu illud apostolicum loquens: Rogamus vos et obsecramus in Domino Jesu, ut quemad
Abbreviated transcription (Latin):
tarem: ñ uob̃ eẽ qͦd adhuc timeretis: estate ꝓrima
imminere me mͥ credere hinꝰ corporis dissolutionẽ.
At quã euident̾ ꝓpͥo didicimꝰ exꝑimento . qͦd de
eis: & caꝑe ñ ualebant. Nimirũ qͦd tã uehem̃t̾
horrebat ammus. minꝰ facile ꝑsuadebat᷑ ut cre¬
deret: p̾sertim cũ & ip̃e comꝑatiens filiis. eiusm̾i
u̾ba subp̾meret. Ceterũ factis q̃damm᷑ elamans.
oꝑa consummaui quȩ dedit mͥ pat̾ ut fac̃t¬
rem: magis ac magis actus omittere. affectꝰ
retrahere: & sacroꝵ funib desidioꝵ sedula
intentione p̾iactis. uicino iam littori herere
firmiꝰ. & cõmodius applicare. Deniq cũ ue¬
nerabił antistes sedis lingonicȩ god efridus.
de quib da eũ sollicitaret agendis. & minus
apponere animũ miraret᷑: ne mireris inquit:
ego enim iam ñ sum de hoc mundo Uidens
tabescentes. & arescentes pre timore &e expecta¬
tione suꝑuenientis desolationis grauissime.

Expanded text:
otarem, non vobis esse quod adhuc timeretis: aestate proxima otarem, non vobis esse quod adhuc timeretis: aestate proxima imminere me mihi credere hujus corporis dissolutionem. » At quam evidenter proprio didicimus experimento, quod de eis, et capere non valebant. Nimirum quod tam vehementer horrebat animus, minus facile persuadebatur ut crederet, praesertim cum et ipse compatiens filiis ejusmodi verba supprimeret. Caeterum factis quodam modo clamans, « Opera consummavi quae dedit mihi Pater ut facrem, » magis ac magis actus omittere, affectus retrahere, et sacrorum funibus desideriorum sedula intentione praejactis, vicino jam littori haerere firmius, et commodius applicare. Denique cum venerabilis antistes sedis Lingonicae Godefridus de quibusdam eum sollicitaret agendis, et minus apponere animum miraretur: « Ne mireris, inquit, ego enim jam non sum de hoc mundo. » 9. Videns tabescentes, et arescentes prae timore et exspectatione supervenientis desolationis gravissimae
Abbreviated transcription (Latin):
impossibile foret.itin̾is illius magnalia uniu̾¬
sa complecti. S neq ꝓpositi nr̃i ẽ eiusmodi mͦ ꝓ
sequi signa: & narrandis uirtutũ oꝑib oꝑam
dare. hic enim uiaꝵ tuaꝵ pater dulcissime fi¬
nis beatus: & hic labor ultimus fuit. In hoc oꝑe
ñ minus utili quã difficili. nec mmꝰ desꝑate
quã necessariȩ pacis. labores tuos głose comple¬
uit: qui magnifice semꝑ honestauit te in la¬
borib tuis: te in suo nomine. & nom̃ suum in te
głificans rex głe dñs d̾s tuus:
t expleta metensiũ reconciliatione. & pro¬
uincie illi pace reddita. abbas sc̃s ad mona¬
st̾ium rediit: graui ad modii iam iamq defici¬
entis incõmodo corporis occupatus. in tanta aĩ
suauitate & dulcedine sp̃c cotidie ꝓpinquabat
ad exitum: acsi in portu naingans paulatim ue¬
la deponeret. Euident̾ qͦq fr̾ib aiebat. Hec sunt
u̾ba quȩ loquebar ad uos. cum p̾t̾ita hyeme egͣ¬

Expanded text:
impossibile foret, itineris illius magnalia univeimpossibile foret, itineris illius magnalia universa complecti. Sed neque propositi nostri est ejusmodi modo prosequi signa, et narrandis virtutum operibus operam dare. Hic enim viarum tuarum, Pater dulcissime, finis beatus, et hic labor ultimus fuit. In hoc opere non minus utili quam difficili, nec minus desperatae, quam necessariae pacis, labores tuos gloriose complevit, qui magnifice semper honestavit te in laboribus tuis, te in suo nomine, et nomen suum in te glorificans, Rex gloriae Dominus Deus tuus. t expleta Metensium reconciliatione, et provinciae illi pace reddita, Abbas sanctus ad monasterium rediit, gravi admodum jam jamque deficientis incommodo corporis occupatus, in tanta animi suavitate, et dulcedine spiritus quotidie propinquabat ad exitum, ac si in portu navigans paulatim vela deponeret. Evidenter quoque fratribus aiebat: « Haec sunt verba quae loquebar ad vos, cum praeterita hieme aegr
Abbreviated transcription (Latin):
tunc fr̃m elemosinis alebatur. Itaq cũ beati
patris aduentũ. & uirtutes quas dñs oꝑabat᷑
in ipso. ꝑ omnẽ eura ꝓuintiã celebris fama util¬
garet: impositũ plaustro eundẽ puerum. fĩs¬
p̾dicti cenobii adduxerunt ad eum: rogantes
ut solita pietate misero subueniret. Adqͥeuit :
imposuit manus: orauit: &e eadem hora sanũ
reddidit: firmit̾ stantẽ. firmit̾ ambulantem.
Deniq sicut ab eusde loci alb̃e nuꝑ accepimꝰ.
usq hodie fr̃m pecora idem puer incolumis
sequit᷑ & custodit: & fiquis desiderat scire. ioħes
ẽ nom̃ eius. Alter etiã claudus in eiusde mo¬
nasterii uicinia degens. eodem tp̃r ad p̾dicti
patris sc̃ĩ benedictionẽ sanatus ẽ: &e gressũ rece-¬
ꝑit. S ce ꝓpe leucoꝵ urbem. loco eui nom̃ ẽ gun¬
deruilla. idem uir di feminã oȩcã illummauit.
sub ocłis plurimoꝵ: qui de tota confluxerant
regione. Ceterũ nimis difficile aut omimodis

Expanded text:
tunc fratrum eleemosynis alebatur. Itaque cum beati tunc fratrum eleemosynis alebatur. Itaque cum beati Patris adventum, et virtutes Dominus operabatur in ipso, per omnem circa provinciam celebris fama vulgaret; impositum plaustro eumdem puerum frataedicti coenobii adduxerunt ad eum, rogantes ut solita pietate misero subveniret. Acquievit, imposuit manus, oravit, et eadem hora sanum reddidit, firmiter stantem, firmiter ambulantem. Denique, sicut ab ejusdem loci abbate nuper accepimus, usque hodie fratrum pecora idem puer incolumis sequitui et custodit; et si quis desiderat scire, Joannes est nomen ejus. Alter etiam claudus, in ejusdem monasterii vicinia degens, eodem tempore ad praedicti Patris sancti benedictionem sanatus est, et gressum recepit. Sed et prope Leucorum urbem, loco cui nomen est Gundervilla, idem vir Dei feminam caecam illuminavit sub oculis plurimorum, qui de tota confluxerant regione. Caeterum nimis difficile, aut omnimodis
Abbreviated transcription (Latin):
intolerabiłe coneurrentiũ multitudinẽ uir be¬
atus nauicła ueheret᷑: unus ex his qui curã desi¬
derabant cȩcus clamabat in litore: õbsecrans ut
duceret᷑ ad eum. Cumq ille iam ꝑtransiret: au¬
diens homo nauigantẽ pꝰt eum in nauicula al¬
tera piscatorẽ. diffibulatã ꝓtinus clamidẽ qua
erat oꝑtus. porrigens dabat illi:. ut in nauicła
reciperet᷑ factum ẽ &e ut ꝑuenit ad sc̃mꝰ iuixta
suȩ fidi magnitudinẽ magna uelocitate sub
manu eiꝰ uisu recepto. miratus clamabat uidẽ
se colles:. uidere homines. uidere arbores: &e cet̾a
uniuersa. Paucis ab eode loco miliariis di¬
stat cenobiũ. qͦd scĩ benedicti nomine uocant.
Ubi puer claudus. & a renib infra omĩ ꝓrsus
membroꝵ. destitutus officio: solis ad mouendu
manib utebat᷑ & renib. pedes emortuos pꝰt se
trahens. Quẽ ex burgundiȩ partib pat̾ adue¬
ctum ante annos quatuor ibi reliquerat: & ex¬

Expanded text:
intolerabilem concurrentium multitudinem Vir beintolerabilem concurrentium multitudinem Vir beatus navicula veheretur, unus ex his qui curari desiderabant, caecus clamabat in littore, obsecrans ut duceretur ad eum. Cumque ille jam pertransiret, audiens homo navigantem post eum in navicula altera piscatorem, diffibulatam protinus chlamydem, qua erat opertus, porrigens dabat illi, ut in navicula reciperetur. Factum est: et ut pervenit ad Sanctum, juxta suae fidei magnitudinem magna velocitate sub manu ejus visu recepto, miratus clamabat videre se colles, videre homines, videre arbores, et caetera universa. 7. Paucis ab eodem loco milliariis distat coenobium, quod Sancti-Benedicti nomine vocant; ubi puer claudus, et a renibus infra omni prorsus membrorum destitutus officio, solis ad movendum manibus utebatur et renibus, pedes emortuos post se trahens: quem ex Burgundiae partibus pater advectum ante annos quatuor ibi reliquerat, et ex
Abbreviated transcription (Latin):
Oportet nos libent audire eum. quẽ ut ipsi
ceruimꝰ ds diligit & exaudit: & audito eo
multa facere: pro quo tanta facit in ocłis nr̃i.
huiꝰm᷑i głam declinare: ñ ꝓpt̾ me inquit. sed
ꝓpter uos facit: Simili quoq miraculo. &
in simili oportunitate: ipsa etiã die metensiũ
amimos. dñs inclinauit ad pacẽ. Ingresfus enĩ
sc̃s metensiũ ciuitatẽ.: ep̃m simul & ppłm ad ea
quȩ pacis erant uehement̾ urgebat. Grauit̾
autẽ urebat illos uulnus acceptũ: quib enim
ualide satis reponẽ cogitau̾ãt. secus qͣm uellent
remittere cogebant᷑. In ipsa hora oblata ẽ ei
mulier paralitica. de ciuitate eadẽ. C ui manꝰ
ꝓpt astanti: & sub eodem uelamine debilia tan¬
gere membra. Expleta autẽ oratione & bene¬
dictione data. erexit illam: om̃ibq mirantib
ꝑ mediũ illoꝵ incolumis ibat: quã attulerant
in grabato: IN flumine quoq mosella. du ob

Expanded text:
Oportet nos libenter eum audire quem, ut ipsi Oportet nos libenter eum audire quem, ut ipsi cernimus, Deus diligit et exaudit: et audito eo multa facere, pro quo tanta faciat Deus in oculishujusmodi gloriam declinare. « Non propter me, inquit, sed propter vos facit. » 6. Simili quoque miraculo et in simili opportunitate, ipsa etiam die Metensium animos Dominus inclinavit 1153 ad pacem. Ingressus enim Sanctus Metensium civitatem, episcopum simul et populum ad ea quae pacis erant, vehementer urgebat. Graviter autem urebat illos vulnus acceptum: quibus enim valide satis reponere cogitaverant, secus quam vellent, remittere cogebantur. In ipsa hora oblata est ei mulier paralytica, de civitate eadem: cui manus prope astanti, et sub eodem velamine debilia tangere membra. Expleta autem oratione et benedictione data, erexit illam: omnibusque mirantibus, per medium illorum incolumis ibat, quam attulerant in grabato. In flumine quoque Mosella, dum ob
Abbreviated transcription (Latin):
ab annis octo pessima egritudine laborabat.
uehem̃ti tremore & ualidis motib uniu̾sa pa¬
riter membra concutiens. Cum autẽ uideret᷑
grauiorib ortis difficultatib ꝓpe modu exci¬
disse spes pacis. dño disponente uenit mulier
ita tremens. nec minus horribił quã misera¬
bił: & om̃s parit̾ ad spectacułu conuenerunt.
Orante deniq di famulo. sub ocłis omnium
paulatĩ concussione sedata. ꝑfectam adepta
ẽ ꝓtinus sospitatẽ. Quȩ res in tantã ammira¬
tionem etiã durissimos quosq ꝑmouit: ut
ꝑcutientes pectora sua ꝑhoram fere dimidiã
eũ lacrimis acclamarent. Tantus deniq fa¬
ctus ẽ impetus & concursus ꝓcidentiũ &e de¬
osculantiũ uiri di sacra uestigia: ut ꝓpe mo¬
dum compͥmeret᷑: donec tollentes eum fr̃s &
imponentes in nauiculam. a t̾ra modice sub¬
duxerunt. Cumq accedentes ad se pͥncipes
ut ceꝑat pro pace rogaret: suspirantes dicebant.

Expanded text:
ab annis octo pessima aegritudine laborabat, ab annis octo pessima aegritudine laborabat, vehementi tremore et validis motibus universa pariter membra concutiens. Cum autem videretur gravioribus ortis difficultatibus propemodum excidisse spes pacis, Domino disponente venit mulier ita tremens, nec minus horribilis quam miserabilis, et omnes pariter ad spectaculum convenerunt. Orante denique Dei Famulo, sub oculis omnium paulatim concussione sedata, perfectam adepta est protinus sospitatem. Quae res in tantam admirationem etiam durissimos quosque permovit, ut percutientes pectora sua, per horam fere dimidiam cum lacrymis acclamarent. Tantus denique factus est impetus et concursus procidentium et deosculantium Viri Dei sacra vestigia, ut propemodum comprimeretur, donec tollentes eum fratres, et imponentes in naviculam a terra modice subduxerunt. Cumque accedentes ad se principes, ut coeperat, pro pace rogaret, suspirantes dicebant: «
Abbreviated transcription (Latin):
de pace tractatũ ẽ: & ob marimas difficul¬
tates occurrentes utrimq sepiꝰ desꝑatum:
nͥ qͣd om̃s iam consolabat᷑. quȩ omĩb inno¬
tuerat. abb̃is scĩ tam certa de reformanda pa¬
ce ꝑmissio. Nec parũ ipsa dilatio ꝓfuit: his p̾¬
sertĩ qui uariis incõmodis laborantes reme¬
dia consequebant᷑ in carne: seu etiam qui ui¬
dentes edificabant᷑ in fide. Tantus enĩ con¬
cursus erat: ut multitudine parit̾ atq impor¬
tuntate sua. ipsũ quoq negociũ cõponende
pacis pene desꝑabilit̾ impedirent: Donec que¬
sita tande in medio flumine insula. partis
utriusq pͥmarii in nauicuł accesserunt. Ubi
compositis om̃ib scđ̾m qͦd fidelis arbiter dif¬
finiuit. datis sibi inuicẽ dextris. reconciliati st̃
in osculo pacis: INter om̃s sane quas per
manũ serui sui ibidẽ p̾stitit dñs sanitates: ce¬
lebrima fint cuiusdam curatio mulieris. Hȩc

Expanded text:
de pace tractatum est, et ob maximas difficulde pace tractatum est, et ob maximas difficultates occurrentes utrinque saepius desperatum, nisi quod omnes jam consolabatur, quae omnibus innotuerat, Abbatis sancti tam certa de reformanda pace promissio. Nec parum ipsa dilatio profuit, his praesertim qui variis incommodis laborantes remedia consequebantur in carne, seu etiam qui videntes aedificabantur in fide. Tantus enim concursus erat, ut multitudine pariter atque importunitate sua ipsum quoque negotium componendae pacis pene desperabiliter impedirent: donec quaesita tandem in medio flumine insula, partis utriusque primarii in naviculis accesserunt; ubi compositis omnibus secundum quod fidelis arbiter definivit, datis sibi invicem dextris reconciliati sunt in osculo pacis, 5. Inter omnes sane quas per manum servi sui ibidem praestitit Dominus sanitates, celeberrima fuit cujusdam curatio mulieris. Haec
Abbreviated transcription (Latin):
posset etiam in absentes: Iam conuentus in
magno turbine soluebat᷑: sola utrimq me¬
ditabant᷑ arma. sola mibant consilia mali¬
gnandi: cum uir sc̃s eos qui secũ uenerant
consolatus fiz. ne turbemini inquit. licet
enim ꝑ multas difficultates. omĩno tñ pax
desiderata ꝓuemiet. Qͥb etiã unde id nosset in¬
notuit dicens. Uidebar mnͥ ꝑ nocturnũ sopo¬
rem: missam celebrare sollemnẽ. Cumq ex¬
pleta paulominꝰ oratione pͥma. recordarer
angłicum ex more canticũ. idest gła in excel¬
sis deo p̾cedere debuisse: erubui: & qͦd oblitu
omiseram canticũ inchoans: uob̃cum parit̾
ad finẽ usq compleui. Iam mediũ noctis
transierat: cũ uir sc̃s de p̾dictoꝵ penitudine
pͥncipum legatione suscepta. iocunde satis
conusus ad suos agnoserte ait. ꝓmisse nobis
canende gle. & cantici pacis p̃parationem.
Iterum gͥ partib conuocatis. ꝑ dies aliqͦt

Expanded text:
posset etiam in absentes. Jam conventus in posset etiam in absentes. Jam conventus in magno turbine solvebatur, sola utrinque meditabantur arma, sola inibant consilia malignandi, cum Vir sanctus eos qui secum venerant consolatus fratres: « Ne turbemini, inquit; licet enim per multas difficultates, omnino tamen pax desiderata proveniet. » Quibus etiam unde id nosset innotuit, dicens: « Videbar mihi per nocturnum soporem Missam celebrare solemnem. Cumque, expleta paulo minus oratione prima, recordarer angelicum ex more canticum, id est Gloria in excelsis Deo, praecedere debuisse, erubui, et quod oblitus omiseram canticum inchoans, vobiscum pariter ad finem usque complevi. » Jam medium noctis transierat, cum Vir sanctus de praedictorum poenitudine principum legatione suscepta, jucunde satis conversus ad suos. « Agnoscite, ait, promissae nobis canendae Gloriae et cantici pacis praeparationem. » Interim ergo partibus convocatis, per dies aliquot
Abbreviated transcription (Latin):
sitas euocaret: uincente omĩa animo uires
corporis ñ deeẽnt: mirantib qui uidebant
eum. & robustos homines intolerantia su¬
ꝑare. Expletis namq negotiis uelut in se re¬
diens. multiplicib infirmitatib laborabat.
ut uir uiueret feriatus: qui occupatꝰ deficere
nesciebat. Cui in oꝑe nouissimo. tã manife¬
ste tamq magnifice diuina affuit uirtus.
ut ex laborib uurs capere uideret᷑. Aecidit
autẽ. cum in p̾dicti mosellȩ fluuii litore re¬
sidentib hinc inde partib mediator fidelis
rogaret que ad pacem erant: ut pars altera
ex tanta siquide hostium strage ferocior. qͦd
exigebat᷑ obstmata animositate reniieret Su¬
bito deniq tanquã agitati furiis discesserunt:
uirum di insalutatũ: solam uͦ cęt̾is om̃ib re¬
linquentes desꝑationẽ pacis. Nec sane ex con¬
temptu aliquo. s ex metu reuerentiȩ eius im¬
considerantes. qͥd ille ꝑ sp̃m nusquã absentẽ

Expanded text:
sitas evocaret, vincente omnia animo, vires sitas evocaret, vincente omnia animo, vires corporis non deessent, mirantibus qui videbant eum, et robustos homines in tolerantia superare. Expletis namque negotiis, velut in se rediens, multiplicibus infirmitatibus laborabat, ut vix viveret feriatus, qui occupatus deficere nesciebat. Cui in opere novissimo tam manifeste, tamque magnifice divina adfuit virtus ut ex laboribus vires capere videretur. Accidit autem, cum in praedicti Mosellae fluvii littore residentibus hinc inde partibus mediator fidelis rogaret quae ad pacem erant, ut pars altera, ex tanta siquidem hostium strage ferocior, quod exigebatur, obstinata animositate renueret. Subito denique tanquam agitati furiis discesserunt, Virum Dei insalutatum, solam vero caeteris omnibus relinquentes desperationem pacis. Nec sane ex contemptu aliquo, sed ex motu reverentiae ejus iniconsiderantes quid ille per spiritum nusquam absentem
Abbreviated transcription (Latin):
atq omniũ fratrũ uestigiis tota humilitate ꝑ¬
stratus. rogabat & obsecrabat ut setantis digna¬
ret᷑ oppon̾e̾ malis: quib alter nemo posse mo¬
dum ponere uideret᷑. Dñs autẽ sicut semꝑ fi¬
delis serui sui direxerat uias. & in precipus
quibq causis aptissimo usus fuerat instru-¬
mento: ex paucis ante dieb egritudinẽ corpo¬
ris eius aliquatenus releuarat. Quib diebus.
cum ad litteras uenerabił hugonis ostiensis
ep̃i rescriberet. ait. Uerum ẽ quod audistis.
Infirmatus sum usq ad mortẽ: s interim ut
sentio reuocatus ad mortẽatq hoc ut me sen¬
tio ñ diu. Uitam qͥppe mortale. mortẽ magis
quã uitã reputans: ñ a morte s ad mortẽ re¬
uocatũ se sentiebat. cũ ab exitu reuocaretur
licet sentiens haud diutius retmendũ. Quod
qͥdem sepius erga eum ꝓuidentia diuina
disposuit. in cuiꝰ manu erat placita ei aĩa
illius: ut quotiens eũ grandis aliqua neces¬

Expanded text:
atque omnium fratrum vestigiis tota humilitate proatque omnium fratrum vestigiis tota humilitate prostratus rogabat et obsecrabat, ut se tantis dignaretur opponere malis, quibdum ponere videretur. Dominus autem, sicut semper fidelis servi sui direxerat vias, et in praecipuis quibusque causis aptissimo usus fuerat instrumento, ex paucis ante diebus aegritudinem corporis ejus aliquatenus relevarat. Quibus diebus cum ad litteras venerabilis Hugonis Ostiensis episcopi rescriberet, ait: « Verum est quod audistis. Infirmatus sum usque ad mortem, sed interim, ut sentio, revocatus ad mortem, atque hoc, ut me sentio, non diu . » Vitam quippe mortalem mortem magis quam vitam reputans, non a morte, sed ad mortem revocatum se sentiebat, cum ab exitu revocaretur, licet sentiens haud diutius differendum. 4. Quod quidem saepius erga eum providentia divina disposuit, in cujus manu placita erat anima illius, ut 1152 quoties eum grandis aliqua neces
Abbreviated transcription (Latin):
um adhuc pat̾ sc̃s in suo clareuallensi ce¬
nobio. licet lectulo decubans. cursũ untȩ
uirilit̾ consummaret: grauis ad modu plaga
metensi ppło suꝑuenit. Egressi enim in multi¬
tudine graui adu̾sus incinos pͥncipes. a quib
pret̾ morẽ lacessitam se ẽẽ tanta ciuitas indig¬
nabat᷑: traditi sunt multi in manus paucis¬
simoꝵ. Conclusi demq int̾ frigidi montis sic
enim eum appellant. & mosellȩ amnis angu¬
stias: ac mutuo sese impetu collidentes. una
hora sicut dicebatur. plus quã duo milia cor¬
ruerunt: quidã gladiis trucidati: plures am¬
ne submersi. Uehementi gͥ indignatione con¬
cepta nobił illa ciuitas. totis adultionẽ uirib
parabatur: cũ e regione adu̾sarios quoq &e for¬
tiores p̾da copiosa: & audatiores fecisset euentꝰ.
anxie de preti̾tiᷤᷤ s adhuc grauiora formidans.
umicũ in tanta necessitate refugium petiit. &
expetiit uirũ di. Ueniens gͦ claramuallẽ. ipsiꝰ

Expanded text:
um adhuc Pater sanctus in suo Clarae-Vallensi coenobio, licet lectulo decubans, cursum vitae viriliter consummaret, gravis admodum plaga Metensi populo supervenit. Egressi enim in multitudine gravi adversus vicinos principes, a quibus praetermorem lacessitam se esse tanta civitas indignabatur, traditi sunt multi in manus paucissimorum. Conclusi denique inter Frigidi-Montis sic enim eum appellant et Mosellae amnis angustias, ac mutuo sese impetu collidentes, una hora, sicut dicebatur, plus quam duo millia corruerunt, quidam gladiis trucidati, plures amne submersi. Vehementi igitur indignatione concepta, nobilis illa civitas totis ad ultionem viribus parabatur, cum e regione adversarios quoque et fortiores praeda copiosa, et audaciores fecisset eventus. anxie de praeteritis, sed adhuc graviora formidans, unicum in tanta necessitate refugium petiit et expetiit Virum Dei. Veniens ergo Claram-Vallem, ipsius
Abbreviated transcription (Latin):
hominem: sicut nec contraria innocen¬
dem: & hoc non obaluid. nͥ quia bneces¬
sariȩ ac preter uoluntatẽ posse ꝓueni¬
sui ingenita libertate aut dissentire
sibi. aut preter se in aliquo consentire
nulla ui.nulla cogitur necessitate: ñ
immerito iustam uł iniustam. bea¬
titudine seu miseria dignam ac capa¬
cem creaturam constituit. ꝓut scilicet
iusticiȩ iniusticieue consenserit. Qua¬
ꝓpt̃ huiusmodi uoluntarium lib̾ũꝙ
consensum. ex quo & omne siue ex his q̃
dicta sunt constat pendere iudicium pu¬
to non incongrue scd̃m id ẽẽ qd̾ supra dif¬
finiuimus. quod solet liberum arbitũ
appellari: ut liberum ad uoluntatem
arbitrium referatur ad rationẽ S sa¬
ne liherum. ñ illa libertate de quadit̃

Expanded text:
hominem, sicut nec contraria innocenhominem, sicut nec contraria innocentem; et hoc non ob aliud, nisi quia haec necessarie, ac praeter voluntatem posse provenisui ingenita libertate aut dissentire sibi, aut praeter se in aliquo consentire nulla ui nulla cogitur necessitate, non immerito iustam uel iniustam beatitudine seu miseria dignam ac capacem creaturam constituit; prout scilicet justitiae, injustitiaeve consenserit. Quapropter hujusmodi voluntarium liberumque consensum, ex quo et omne sui ex his quae dicta sunt constat pendere 606 judicium; puto non incongrue id esse, ut supra definivimus, quod solet liberum arbitrium appellari: ut liberum ad voluntatem, arbitrium referatur ad rationem. Sed sane liberum, non illa libertate, de qua dicit
Abbreviated transcription (Latin):
tati. Ipsam uero quia impossibile ẽ de se
ipsasibi non obedire: nemo quippe aut
ñ uult quod uult. aut uult qͦd ñ uult:
& impossibile ẽ sua priuari libertate.
otest quidẽ mutari uoluntas: s ñ
nͥ in aliam uoluntatẽ ut ñquã
amutat libertatẽ. Tam ergo ñ potest
puari illa: quam nec seipsa. Si poterit
homo aliquando aut nichil omĩnouel¬
le. aut uelle aliquid & ñ uoluntate po¬
terit & carere libertate uoluntas. Hinc
ẽ quod insanis. infantib. itemq dormi¬
entib. nichil qd̃ faciant uł bonũ uel
malũ imputatur. quia nimirum sic̃t suȩ
ñ sunt compotes rationis: sic nec usum
retinent ꝓprie uoluntatis: ac ꝑ hoc nec
iudicium libertatis. Cum igitur uolun¬
tas nichil liberum habeat nisi in se me¬
rito non iudicatur insi ex se. Siquidẽ nec
tardum ingenium. nec labilis memoria.
nec inquietus appetitus. nec sensus obtusꝰ.
nec uita languens. reum ꝑ se statuunt

Expanded text:
tati. Ipsam vero quia impossibile est de se tati. Ipsam vero quia impossibile est de se ipsa sibi non obedire nemo quippe aut non vult quod vult, aut vult quod non vult, etiam impossibile est sua privari libertate. Potest qunnisi in aliam voluntatem, ut nunquam amittat libertatem. Tam ergo non potest privari illa, quam nec se ipsa. Si poterit homo aliquando, aut nihil omnino velle, aut velle aliquid, et non voluntate; poterit et carere libertate voluntas. Hinc est quod insanis, infantibus, itemque dormientibus, nihil quod faciant, vel bonum, vel malum, imputatur: quia nimirum sicut suae non sunt compotes rationis, sic nec usum retinent propriae voluntatis, ac per hoc nec judicium libertatis. Cum igitur voluntas nil liberum habeat nisi se, merito non judicatur nisi ex se. Siquidem nec tardum ingenium, nec labilis memoria, nec inquietus appetitus, nec sensus obtusus, nec vita languens, reum per se statuunt
Abbreviated transcription (Latin):
libes sui ꝓpter uoluntatẽ. ipse iudex sui
ꝓpt̃ rationem. Et merito libertatẽ comita¬
tur iudicium: qm̃quidem qd lib̾um suiẽ.
ꝓfecto ubi peccat. ibi se iudicat. Est aũ iu¬
dicium: quia iuste ꝓfecto si peccat patit᷑
quod nolit: qͥ ñ peccat nisi uelit. Ceterũ
quod sui lib̾um non eẽ cognoscitur: quo
pacto uł bonum ei uł malũ imputat᷑.
Excusat nempe utrunq necessitas. Por¬
ro ubi necessitas ẽ. libertas ñ est. Ubi lib¬
tas non ẽ: nec meritum: acꝑhoc nec iudi¬
cium. Excepto sane ꝑomnia originali pec¬
cato quod aliam constat habere rationẽ:¬
de cȩtero quicquid hanc ñ habet uolun¬
tarii consensus libertatem: ꝓculdubio &
merito caret & iudicio. Proinde un iuersa
quȩ hominis sunt. ꝓpter solam uolunta¬
tem. ab utroq libera sunt: quia liberañ ft̃.
Nta. sensus. appetitus. memoria. ingeniũ.
& si qua talia sunt: eoipso subiacent ne¬
cessitati: quo ñ plane subdita sunt uolũ¬

Expanded text:
liber sui propter voluntatem, ipse judex sui liber sui propter voluntatem, ipse judex sui propter rationem. Et merito libertatem comitatur judicium: quoniam quidem quod liberum sui est, profecto ubi peccat, ibi se judicat. Est autem judicium, quia juste profecto, si peccat, patitur quod nolit, qui non peccat nisi velit. 5. Caeterum quod sui liberum non esse cognoscitur, quo pacto vel bonum ei, vel malum imputatur? Excusat nempe utrumque necessitas. Porro ubi necessitas est, libertas non est: ubi libertas non est, nec meritum, ac per hoc nec judicium. Excepto sane per omnia originali peccato, quod aliam constat habere rationeDe caetero quidquid hanc non habet voluntarii consensus libertatem, procul dubio et merito caret, et judicio. Proinde universa quae sunt hominis, praeter solam voluntatem, ab utroque libera sunt, quia sui libera non sunt. Vita, sensus, appetitus, memoria, ingenium, et si qua talia sunt, eo ipso subjacent necessitati, quo non plene subdita sunt volun