comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nerationib quȩ ex eo erant. ne qͥ forsi-¬
tan maligna int̃p̃tatione auderent di¬
cere uni datã grãm dĩ. & illũ solũ factũ
eẽ. ad imaginẽ dĩ quia plasmatꝰ eẽt. ex
humo et uacorẽ eiꝰ: Eosuͦ qui conciꝑent᷑
in utero & ñ ita nascerent᷑ ut adã. dĩ non
habe imaginẽ: statĩ ꝑ ordinẽ iungit &¬
dicit. Et uixeit adã annos.ccxxx. & cog¬
nouit euã uxorẽ suã. et peꝑit ei filiũ
uxta speciem & iuxta imaginẽ eiꝰ. & uo¬
cauit nom̃ eiꝰ seth Rursũq in decima
generatione post annos. ũ . ce lxii. uin¬
dicans ds̃ imaginẽ suã et ostendens qđ
grãm quã dedisset hominib ꝑ seuerar&e
in eis ait. Ne comedętis carnẽ in sangui-¬
nẽ. ego enĩ ulciscar sanguinẽ ur̃m de
manu om̃is hominis effundentis illũ
quia ad imaginẽ dĩ feci hominẽ. Necnon
post alteras decẽ generationes usq ad
ab rahã. & ab abrahã usq ad dauid alias

Expanded text:
nerationibus, quae ex eo erant, ne qui forsinerationibus, quae ex eo erant, ne qui forsitan maligna interpretatione auderent dicere uni datam gratiam dei et illum solum factum esse ad imaginem dei, qui plasmatus esset ex humo, et uxorem eius, eos uero, qui conciperentur in utero et non ita nascerentur ut Adam, dei non habere imaginem, statim per ordinem iungit et dicit: et uixit Adam annos CCXXX et cognouit Euam, uxorem suam, et peperit ei filium iuxta speciem et iuxta imaginem eius et uocauit nomen eius Seth. rursumque in decima generatione post annos IICCLXII uindicans deus imaginem suam et ostendens, quod gratia, quam dedisset hominibus, perseueraret in eis, ait: ne comederitis carnem in sanguine; ego enim ulciscar sanguinem uestrum de manu omnis hominis effundentis illum, quia ad imaginem dei feci hominem. nec non post alteras decem generationes usque ad Abraham et ab Abraham usque ad Dauid alias
Abbreviated transcription (Latin):
t creditꝰ ẽ. & om̃s fr̃s qui tecũ sunt. & ma
maxime rufinũ prbm ab heresi orige¬
nis et aliis heresib et ꝑditione eorum.
Sienĩ ꝓpt̾ unũ uerbũ aut duo quae
contraria fidĩ sunt multȩ hereses ab-¬
iectȩ sunt ab eccłia. quanto magis hic
int̾ hereticos habebat᷑ qui tantas ꝑuer¬
sitates et tam mala dogmata contra fi¬
dem adinuenat di et eccłiȩ hostis extitit
Int̾ multa enĩ mala etiã illud ausus ẽ.
dicere. ꝑdidisse imaginẽ dĩ adam cũ
hoc innullo penitꝰ loeo seriptura sig¬
nificat. Si enĩ ita eẽt. nunquã om̃ia quę
in mundo s̃ seruirent. semini adã. id ẽ.
uniuerso generi hominũ Sic̃ & iacob
apłs loquit᷑. Omĩa domant᷑. & subiecta
sunt naturȩ humanȩ. Nunquã enim
uniu̾sa subiecta eẽnt hominib. si non
hab̃ent homines iixta id qđ uniuersis
imꝑent imaginẽ dĩ. Coniungens autẽ
atq consocians seriptura diuina grãm
benedictionis quã adã donauerit & ge¬

Expanded text:
 creditus est, et omnes fratres, qui tecum sunt, et maxime Rufinum presbyterum ab heresi Origenis et aliis heresibus et perditione earum. si enim propter unum uerbum aut duo, quae contraria fidei sunt, multae hereses abiectae sunt ab ecclesia, quanto magis hic inter hereticos habebitur, qui tantas peruersitates et tam mala dogmata contra fidem adinuenit, dei et ecclesiae hostis extitit! inter multa enim mala etiam illud ausus est dicere, perdidisse imaginem dei Adam, cum hoc in nullo penitus loco scriptura significet. si enim ita esset, numquam omnia, quae in mundo sunt, seruirent semini Adam, id est uniuerso generi hominum, sicut et Iacobus apostolus loquitur: omnia domantur et subiecta sunt naturae humanae. numquam enim uniuersa subiecta essent hominibus, si non haberent homines iuxta id, quod uniuersis imperent, imaginem dei. coniungens autem atque consocians scriptura diuina gratiam benedictionis, quam Adam donauerat, et ge
Abbreviated transcription (Latin):
scribe. & tantũ maledictis agendũ pu¬
tat: audiat tot int̾ iacentib terris. flu¬
ctibus. popłis. saltim & hoc clamoris ẽcho¬
mei. Non damno nuptias. ñ dam no
coniugiũ. Et ut certius sententiã meã
ceneat: uolo om̃s qui ꝓpt̃ nocturnos
forsitan metus soli cubitare ñ possunt

Expanded text:
scribere, et tantum maledictis agendum putat, audiat tot interjacentibus terris, flactibus, populis, saltem Echo clamoris mei: Non damno nuptias, non damno conjugium. Et ut certius sententiam meam teneat, volo omnes qui propter nocturnos forsitan metus soli cubitare non possunt,
Abbreviated transcription (Latin):
Nos enĩ et hec ipsa in lectulo decũbentes.
longaq egrotatione confecti. uix notario¬
celerit̾ scribenda dietauimꝰ. nonut im¬
pleremꝰ materiã. sed ne tͥ inpͥncipio ami-¬
citiarũ aliquid imꝑanti uidemur ne-¬
gare. Ora nob̃ a dño sospitatẽ. ut post.xii.
menses quib iugi languore confectꝰ fũ
possem aliquid dignum ur̃ȩ scribere
uoluntati: Et ignosce si scatens oratio so-
lito cursu ñ fluat. Non enĩ eodẽ lepore
dictamꝰ quo scripsimꝰ. quia in altero se.¬
scripturi in altero quicquid in buccã ue¬
nerit celeri sermone conuoluimꝰ. Cani-
nũ libent̃ uidi qui tibi narrare poterit
quã difficile et ꝑiculo sũ manus detexe¬
re usq in p̃sentẽ diem quo ista dictaui
uulnus sustinuerim. EPLA SC̃I NIERO

Expanded text:
nos enim et haec ipsa in lectulo decumbentes nos enim et haec ipsa in lectulo decumbentes longaqueceleriter scribenda dictavimus: non ut impleremus materiam, sed ne tibi in principio amicitiarum aliquid imperanti, videremur negare. Ora nobis a Domino sospitatem, ut post duodecim menses, quibus jugi languore confectus sum, possim aliquid dignum vestrae scribere voluntati: et ignosce si scatens oratio, cursu solito non fluat. Non enim eodem lepore dictamus, quo scribimus: quia in altero saescripturi: in altero quidquid in buccam venerit celeri senum libenter uidi, qui tibi narrare poterit, quam difficile et periculosum manus dexterae usque in praesentem diem, quo ista dictaui, uulnus sustinuerim. LXXV. AD THEO
Abbreviated transcription (Latin):
et temptȩ naturȩ naturã dñs uultq̃ scđ̾m
utriusq uoluntatẽ uiuentẽ filiũ in le-¬
gem grãm diuidẽ. non qđ hoc probet
sed qđ arguendã calũniã. Nã synagogȩ
hoc uelle sedicat. Illaq nolebat eccłiȩ
filiũ in gr̃a uiuere. nec ꝑ baptismũ lib̾a¬
ri. Libent̃ habet diuidi puerũ non ut
possideat. sed ut int̾ficiat. Eccłia quẽ scit
suũ eẽ. libent̃ concedit ęmulȩ dũ uiuet
saltim apud aduersariã. ne int̾ legem
diuisus et grãm saluatoris mucrone fe¬
riatur. Unde dicit apłs. Ecce ego paulꝰ
dico uob̃ qđ filegem obseruatis. xp̃s uob̾
nichil ꝓdest. Hęc sub nubilo allegoriae
dicta sunt. Ceterũ optime nouit pru¬
dentia tua. non easdem regulas eẽ in tro¬
pologiȩ umbris. et quȩ in hystorię ue-¬
ritate. Quod sicubi pedẽ offendimus. et
sapienti lectori friuolũ uideatur esse
quod scripsimꝰ culpã auctoris referat

Expanded text:
et temptat naturam naturae dominus uultque secundum et temptat naturam naturae dominus uultque secundum utriusque uoluntatem uiuentem filium in legem gratiamque diuidere, non quod hoc probet, sed quod ad arguendam calumniam synagogae hoc uelle se dicat. illa, quae nolebat ecclesiae filium in gratia uiuere nec per baptismum liberari, libenter habet diuidi puerum, non ut possideat, sed ut interficiat; ecclesia, quem scit suum esse, libenter concedit aemulae, dum uiuat saltem apud aduersariam, ne inter legem diuisus et gratiam saluatoris mucrone feriatur. unde dicit et apostolus: ecce ego Paulus dico uobis, quod, si legem obseruatis, Christus uobis nihil prodest. Haec sub nubilo allegoriae dicta sint. ceterum optime nouit prudentia tua non easdem regulas esse in tropologiae umbris et quae in historiae ueritate. quod sicubi pedem offendimus et sapienti lectori friuolum uideatur esse, quod scripsimus, culpam auctoris referat.
Abbreviated transcription (Latin):
supposuit. Longũ ẽ. siuelim ꝑ singła
qui tenebatur in lege. et in luce cognoue¬
rit quẽ intenebris ñ uidebat. Inde us¬
gium ortum ẽ. p̃sente rege altera dicente
filius tuus mortuus ẽ. m̃s aũt uiuit. Altera
respondente mentiris. filius quippe m̃s
uiuit. et filiꝰ tuus mortuus ẽ: Atq in hunc
modũ contendebant coram rege. Tunc
rea salomon qui manifeste saluator acci
lomonis inscribit᷑ ubi nulla dubitatio ẽ
qui cuncta quȩ dicant᷑ ñ salomoni mor¬
tuo sed xp̃i conueniat marestati. simulat
ignorantiã. et humanos ꝓ dispensatione
aut aliud tale mentit᷑ affectus siõ et in
alio loco ubi posuisti lazarũ. et ad muli¬
erem fluentẽ sanguinẽ quis me tetigit.
gladiũ postulat de quo dixerat. Nolite
putare qđ uenerim paeẽ mittere suꝑ t̾rã:
enĩ diuidẽ hominẽ contra patrẽ suũ. et
filiã contͣ matrẽ suã. et nurũ contͣ socrũ
suã et inmici hominis domestici eius.

Expanded text:
supposuit. Longum est, si velim per singula supposuit. Longum est, si velim per singula qui tenebatur in lege, et in luce cognoverit quem in tenebris non videbat. Inde jurgium ortum est praesente rege, altera dicente: « Filius tuus mortuus est, meus autem vivit, » altera respondente: « Mentiris, filius quippe meus vivit, et filius tuus mortuus est: atque in hunc modum contendebant coram rege. Tunc rex Salomon, qui manifeste Salvator acciplomonis inscribitur; ubi nulla dubitatio est, quin cuncta quae dicuntur, non Salomoni mortuo, sed Christi conveniant majestati simulat ignorantiam, et humanos pro dispensatione arnis, mentitur affectus. Sicuti et in alio loco. « Ubi posuistis Lazarum? » Et ad mulierem fluentem sanguine: « Quis me tetigit? » Gladium postulat de quo dixerat, nolite putare, quod venerim pacem mittere in terram: enim dividere hominem contra patrem suum, et filiam contra matrem suam et nurum contra socrum suam. et inimici hominis domestici eius —
Abbreviated transcription (Latin):
dider̃ tria milia. et alia die quinq milia.
Quȩ eramꝰ simul. Multitudinis enĩ ere¬
dentiũ erat cor et anima una. Nullusq¬
alius in domo nob̾eũ exceptis duabus.
Non blasphemantiũ iudeoꝵ. ñ gentiliũ
idolis seruientiũ: Mortuus ẽ aut̃ filius
mulieris huiꝰ nocte. Dũ enĩ legis sequit᷑.
obseruantiã. et grãe euangłii iugũ mo-¬
saicȩ doctrinȩ copulat. tenebrarũ erro¬
re cooꝑta ẽ. oppressitq eũ mat̾ sua dor¬
miens quȩ non poterat dicere. ego dor-¬
mio et cor meũ uigilat. Media nocte
consurgens tulit filiũ de latere eccłiȩ
dormientis. et in suo eollo cauit sinu. Re
maduertis quomodo filios eccłiȩ suos
facere sỹnagoga festinet. et dicat apłs.
filioli mei quos iterũ parturio donec
xp̃s formetur in uob̃. uiũ tulit. ñ ut
possidẽt. sed ut occidet. Non enĩ amore
fecit hoc filii. sed ȩmulȩ odio. et suum
mortuũ ꝑ leges. cerimonia s. in sinu eccłiȩ

Expanded text:
diderunt tria millia: et alia die quinque millia diderunt tria millia: et alia die quinque millia . Et eramus simul multitudinis enim credentium erat cor unum, et anima una nullusqalius in domo nobiscum, exceptis nobis duabus: non blasphemantium Judaeorum, non Gentilium idolis servientium. Mortuus est autem filius mulieris hujus nocte. Dum enim Legis sequitur observantiam, et gratiae Evangelii jugum Mosaicae doctrinae copulat, tenebrarum errore cooperta est. Oppressitque eum mater sua dormiens, quae non poterat dicere: Ego dormio, et cor meum vigilat . Media nocte consurgens, tulit filium de latere Ecclesiae dormientis, et in suo collocavit sinu. Relmadvertes quomodo filios Ecclesiae suos facere Synagoga festinet, et dicat Apostolus: Filioli mei, quos iterum parturio, donec Christus formetur in vobis . Vivum tulit, non ut possidfecit hoc filii, sed aemulae odio. Et suum mortuum per legis caeremonias in sinu Ecclesiae
Abbreviated transcription (Latin):
rit publicanꝰ. ut ubi suꝑ abundauit pee-¬
catum. suꝑ abundaret gr̃a. Simulq con¬
sidera quid dicat eccłia contra sỹnago¬
gam calũnatricẽ. Ego et mulier hȩc
habitabamꝰ in domo una Post refurrec¬
tionẽ enĩ dñi saluatoris una de utroque
eccłia congregata ẽ. Et quã elegant̃ pepe-¬
ri inquit apud eã in cubiculo. Eccłia
de cubiculo. sed ingressa. Unde dicit in
cantico canticoꝵ. Introduxcit me rex iti
cubiculũ suũ. Et iterũ. Et quidem non
sꝑnent te. Assum ens intro ducãte in
domũ matris meȩ. et in cubiculum eius
quȩ ñ concepit me. Tertia ait die post¬
quã ego peperi. peperit et hȩc. Si consi-¬
deres pilatum lauantẽ manus atq di-¬
centẽ. mundus sũ ego a sanguine huius
iusti. sic centurionem ante patibulum
confitentẽ uere hic erat filius dĩ. si eos
qui ante passionẽ ꝑ philippũ dñm ui-¬
dere desiderant. haud ambiges primam

Expanded text:
rit Publicanus: ut ubi superabundavit pecrit Publicanus: ut ubi superabundavit peccatum, superabundaret gratia. 4. Simulque considera quid dicat Ecclesia contra Synagogam calumniatricem: Ego et mulier haec habitabamus in domo una . Post resurrectionem enim Domini Salvatoris, una de utroque populo Ecclesia congregata est; et quam eleganter: Peperi, inquit, apud eam in cubiculo. Eccleside cubiculo, sed ingressa. Unde dicit in Cantico Canticorum: Introduxit me rex in cubiculum suum . Et iterum: Et quidem non ernam te. Assumens introducam te in domum matris meae, et in cubiculum ejus quae concepit me . Tertia autem die: postquam ego peperi, peperit et haec. Si consideres Pilatum lavantem manus atque dicentem: Mundus ego sum a sanguine justi hujus : si Centurionem ante patibulum confitentem: Vere hic erat Filius Dei , si eos qui ante passionem per Philippum, Dominum videre desiderant: haud ambiges primam
Abbreviated transcription (Latin):
morbidas congregaret. Hȩ sunt duae
uirge quȩ iungunt᷑ in exechiel. et de
quib ꝑ tachariã dñs refert. Et assũpsi
michi duas uirgas unã uo caui decorẽ.
et alterã uocaui funiculos. et paui gre-¬
gem. Mulier quoq illa meretrix in
euangłio quȩ iħu pedes lacrimis lauat
crine detergit. Et cui peccata omĩa di-¬
mittunt᷑ manifeste pungit eccłiam
de gentib congregatam: Hȩc idcirco
inprima fronte replicaui. necui uide¬
atur incongruũ si meretrices dicantur
quarũ una salomonis iudicio filii pos-¬
sessione donata ẽ. Prudens quęrat au
ditor quomͦ meretrix sit eccłia quae
ñ habet maculã neq rugam. Non dici¬
mus eccłiam ꝑ mansisse meretricem
sed fuisse. Nam et insymonis leprosi
domo saluatoris scribitur in esse con-¬
uiuiũ. utiq non quia leprosus erat eo
tẽpore quo habebat hospitẽ saluatorem.
sed quia leprosus ante fuerat. Matheus
apłicam dignitatẽ: sed quia prius fue¬¬

Expanded text:
morbidas congregaret. hae sunt duae morbidas congregaret. hae sunt duae uirgae, quae iunguntur in Hiezechihel et de quibus per Zachariam dominus refert: et adsumsi mihiduas uirgas- unam uocaui decorem et alteram uocaui funiculum - et pauigregem. mulier quoque illa mere- \' trix in euangelio, quae Iesu pedes lacrimis lauat, crine detergit et cui peccata omnia dimittuntur, manifeste pingit ecclesiam de gentibus congregatam. haec idcirco in prima fronte replicaui, ne cui uideatur incongruum, si meretrices dicantur, quarum una Salomonis iudicio filii possessiditor, quomodo meretrix sit Ecclesia, quae non habet maculam, neque rugam? Non dicimus Ecclesiam permansisse meretricem, sed fuisse. Nam et in Simonis leprosi domo Salvator scribitur inisse convivium , utique non quia leprosus erat eo tempore, quo habebat hospitem Salvatorem, sed quia leprosus ante fuerat. MatthaeuApostolicam dignitatem, sed quia prius fue
Abbreviated transcription (Latin):
adtypicos ꝑtinet intellectus dicente
apło. hȩc omĩa infigura contingebant
autumant suꝑ sẏnagoga et eccłia senti¬
endũ. et ad illud tempus cuncta referenda
quando post crucẽ & resurrectionem
tam in isrł quã ingentiũ popło uerus
salomon id ẽ. pacificus regnare cȩperit
Quod aũt adultere et meretrices sỹna-¬
goga et eccłia inscripturis dicant᷑. nulla
dubitatio ẽ. Et hoc prima fronte uidet᷑
eẽ. blasphemũ. Ceterũ si recurramꝰ ad ꝓ¬
pħas osee uidelicet quia accepit uxorẽ
fornicariã et generat filios fornicatio¬
nis. ec deinde adulteram. et ad hierechi¬
el qui hierłm quasi meretricẽ arguit.
qđ secuta sit amatores suos. et diuarica-¬
uerit om̃i transeunti pedes. lupanarq
in loco celebri extruxerit Animaduer¬
temus xp̃m ideirco uenisse ut meretri¬
ces donaret matrimonio. et de duob
gregib unũ ouile faceret. medioq pari¬
ete destructo. in easdẽ caulas oues prius

Expanded text:
ad typicos pertinet intellectus, dicente ad typicos pertinet intellectus, dicente Apostolo: Haec omnia in figura contingebant autumant super synagoga et ecclesia sentiendum et ad illud tempus cuncta referenda, quando post crucem et resurrectionem tam in Israhel quam in gentium populo uerus Salomon, id est \'pacificus\', regnare coeperit. quod autem adulterae et meretrices synagoga et ecclesia in scripturis dicantur, nulla dubitatio est. Et hoc prima fronte uidetur esse blasphemum; ceterum, si recurramus ad prophetas, Osee uidelicet, qui accepit uxorem fornicariam et generat filios fornicationis et deinde adulteram, et ad Hiezechihel, qui Hierusalem quasi meretricem arguit, quod secuta sit amatores suos et diuaricauerit omni transeunti pedes lupanarque in loco celebri extruxerit, animo aduertimus Christum idcirco uenisse, ut meretrices donaret matrimonio et de duobus gregibus unum ouile faceret medioque pariete destructo in easdem caulas oues prius
Abbreviated transcription (Latin):
ultũ utrãq partẽ crebro fama
mentitur: et tam de bonis mala
quã de malis bona falsoꝵ ore
concelebnat. Unde et ego gaudeo qͥdem
suꝑ testimonio erga me scĩtatis tuȩ. & amo¬
re scĩ prb̃i eusebii. Non dubito quinme
publice p̃dicetis. sed tacitũ urẽ prudentiȩ
iudiciũ ꝑtimesco. ltaq obsecro ut magis
memineritis mei. ec dignũ ur̃a laude fa-¬
ciatis qđ pͥmꝰ ad officium ꝓuocasti. & tͥ
sede in rescribendo partes date sunt
Nonuenit de incuria in amicos. sed de
ignorantia. Sienĩ scissem. p̃occupassem
sermonẽ tuũ. In t̾p̃tatio uidicii salomo¬
nis suꝑ uirgio duarũ mulierũ meretri¬
cum quantũ ad simplicẽ hẏstoriã ꝑtin&
ꝑspicua ẽ. qđ puer annoꝵ duodecĩ contͣ
ȩtatis suȩ m̃surã de intimo humane na-¬
ture iudicarit affectu. Unde et ad mira¬
tus ẽ et ꝑtimuit illũ omĩs ifrł. Quod
scilicet eũ manifesta ñ fugerent qui tam
prudent̃ abscondita dep̃hendisset. qͣntũ

Expanded text:
um in utramque partem crebro fama mentitur, et tam de bonis mala, quam de malis bona, falso rumore concelebrat. Unde et ego gaudeo quidem super testimonio erga me sanctitatis tuae, et amore sancti Presbyteri Eusebii: nec dubito quin me publice praedicetis, sed tacitum vestrae prudentiae judicium pertimesco. Itaque obsecro, ut magis memineritis mei, et dignum vestra laude faciatis. Quod primus ad officium provocasti, et mihi secundae in rescribendo partes datae sunt, non venit de incuria in amicos, sed de ignorantia; si enim scissem, praeoccupassem sermonem tuum. 2. Interpretatio judicii Salomonis super jurgio duarum mulierum meretricum , quantum ad simplicem historiam pertinet, perspicua est: quod puer annorum duodecim contra aetatis suae mensuram de intimo humanae naturae judicarit affectu. Unde et admiratus est, et pertimuit illum omnis Israel, quod scilicet eum manifesta non fugerent, qui tam prudenter abscondita deprehendisset. Quantum autem
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓ gr̃a. Quia lex ꝑ moysen data ẽ: grã autẽ¬
& ueritas ꝑ ihm cep̃m facta ẽ. Pro legis grã
quȩ p̃terut: grãm euangłii accepimus
ꝑmanentem: et pro umbris & imaginib
ueteris instrumenti ueritas ꝑ iħm xp̃m
cinatur. Ecce dies ueniunt dicit dñs. et
consũmabo domu ifrł. & domuͥ uida testa-¬
mentũ nouũ. ñ scđm testam̃tũ qđ disposui
patrib eorũ indie qua app̃hendi manum
eorũ ut educerẽ eos de terra egypti. Obser¬
ua quid dicat quod ñ popło gentiliũ eũ
qui ante. ñ fecerat testam̃tũ. sed popło iudę¬
orũ cui legẽ dederat ꝑ moysen testamentũ
nouũ euangłii repromittat: ut nequaquã
uiuant inuetustate litterȩ. sed innouitate
sp̃s. Paulus aũt suꝑcuiꝰ nunc nomine quȩ¬
stio uentilatur. crebras huiꝰce modi ponit
sententias: equib breuitatis studio pauca
subnectã: Ecce ego paulus dico uob̃ qm̃ si
circũcidamini xp̃s uob nichil ꝓdest. Et
iterum. Euacuati estis axp̃o qui ex lege iu¬

Expanded text:
 gratia, quia lex per Moysen data est. gratia et ueritas per Iesum Christum facta est. pro legis gratia, quae praeteriit, gratiam euangelii accepimus permanentem et pro umbris et imaginibus ueteris instrumenti ueritas per Iesum Ccinatur: ecce dies ueniunt, dicit dominus, et consummabo domui Israhel et domui Iuda testamentum nouum non secundum testamentum, quod disposui patribus eorum in die, quando adprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti. obserua, quid dicat, quod non populo gentilium, cum quo ante non fecerat testamentum, sed populo Iudaeorum, cui legem dederat per Moysen, testamentum nouum euangelii repromittat, ut nequaquam uiuant in uetustate litterae, sed in nouitate spiritus. Paulus autem, super cuius nunc nomine quaestio uentilatur, crebras huiusce modi ponit sententias, e quibus breuitatis studio pauca subnectam: ecce ego Paulus dico uobis, quoniam, si circumcidamini, Christus uobis nihil prodest, et iterum: euacuati estis a Christo, qui in lege iu
Abbreviated transcription (Latin):
se dõuouerint iuxta p̃ceptũ moysi facere
consuerunt. Uerũ hȩc ad cõparationem
eiꝰ rei quȩ sequitur parua sunt. Refert
lucas sacrȩ scriptor historiȩ. cũ uenissemꝰ
hierosolẏmã libent̃ susceperunt nos fr̃s.
& sequenti die iacobus & om̃s seniores qui
cũ eo erant euangłio illius cõꝓbato dixcer̃
ei. Uides frat̃ quot milia sint in iudȩa qui
crediderunt in xp̃o: et hii om̃s ȩmulatores¬
sunt legis. Audier̃ aũt de te qđ discessionem
doceas a moyse eorũ qui ꝑ gentes sunt u-¬
deorũ: dicens ñ deb̾e eos circũcidẽ filios suos
neq scđm consuetudinẽ ingredi. Quid ergo
ẽ. utiq oportet conuenire multitudinẽ au-¬
dier̃ enĩ te suꝑuenisse. Hoc gͦ fac quod tibi
dicimꝰ: sunt nob̾ uiri quatuor uotum haben¬
tes suꝑ se. his assumptis scĩfica te cum ipsis.
& impende in eos ut radant capita & hi sciat̃s
om̃s quia quȩ dete audier̃ falsa sunt. seo
ambulas & ipse custodiens legem. Tunc

Expanded text:
se deo uouerint, iuxta praeceptum Moysi facere consuerunt ? Uerum haec ad conparationem eius rei, quae sequitur, parua sunt. refert Lucas, sacrae scriptor historiae: cum uenissemus Hierosolymam, libenter susceperunt nos fratres; et sequenti die Iacobus et omnes seniores, qui cum eo erant, euangelio illius conprobato dixerunt ei: uides, frater, quot milia sunt in Iudcredidere in Christo, et ii omnes aemulatores legis. Audierunt autem de te, quod dissensionem doceas a Moyse eorum, qui per gentes sunt Judeorum, dicens non debere eos circumcidere filios suos neque secundum consuetudinem ingredi. Quid ergo est? Utique oportet convenire multitudinem; audient enim te supervenisse. Hoc ergo fac, quod tibi dicimus: Sunt nobis viri quattuor votum habentes super se. His assumptis, sanctifica te cum ipsis et impende in eos, ut radant capita, et sciant omnes, quia, quae de te audierunt, falsa sunt, sed ambulas et ipse custodiens legem'. Tunc
Abbreviated transcription (Latin):
ret ñ eẽ. ꝑniciosa his qui eam uellent sicut
a parentib ꝑ legem acceꝑant custodire.
etiã cũ xp̃o credidissent. ñ tam̃ ineis iã con-¬
ipsa quȩ illis sacram̃tis significabatur ad¬
uenerat: totius sermonis tu quẽ disposi¬
tione longissima ꝓtraxisti. Hic sensus est
ut petrus non errauerit in eo quod his
qui ex udȩis crediderant putauerit le¬
gem eẽ. seruandã. Sed in eo arectilinea de-¬
uiarit quo gentes coegerit iudaitare. Co¬
geret aũt non docentis imꝑio: sed conuer-¬
sionis exemplo: Et paulus non contraria
sic locutus. hisquȩ ipse gesserat. sed quare
petrus eos qui exgentib erant uidaitare
cõpelleret. Hȩc ergo sũma ẽ. quęstionis im¬
mo sententiȩ tuȩ: ut post euangłiũ xp̃i

Expanded text:
sicut a parentibus per legem acceperant, custodire, etiam cum in Christo credidissent, non tamen in eis iam conesum salus ipsa, quae illis sacramentis significabatur, aduenerat. totius sermonis tui, quem disputatione longissima protraxisti, hic sensus est, ut Petrus non errauerit in eo, quod his, qui ex Iudaeis crediderant, putauerit legem esse seruandam, sed in eo a recti linea deuiarit, quod gentes cogeret iudaizare, cogeret autem non docentis imperio, sed conuersationis exemplo, et Paulus non contraria sit locutus his, quae ipse gesserat, sed quare Petrus eos, qui ex gentibus erant, iudaizare conpelleret. Haec ergo summa est quaestionis, immo sententiae tuae, ut pos
Abbreviated transcription (Latin):
ille senũ: qui carmine laudes femineas
et facta ferat: Non sic furius de gallis. ñ
papẏrius de samnitib. ñ scipio de nu¬
mantia. ñ pompeius de pontigentibus.
triumphauit . Illi corpora uicerant.
hec spiritales nequitias subiugauit Au¬
dio p̃cedentiũ turmas et cateruatim in¬
ex equus eiꝰ multitudinẽ fluctuantem:
non platȩȩ. ñ portieus. ñ imminentia
de suꝑ tecta eaꝑe poterant ꝓspectantes.
Tunc suos inunũ popłos roma conspexit
Fauebant sibi homines ingła pęnitentes
Nec mirũ si de eiꝰ salute om̃s exulta

Expanded text:
ille senum, qui carmine laudes Femineas ille senum, qui carmine laudes Femineas et facta ferant. Non sic Furius de Gallis, non Papirius de Samnitibus, non Scipio de Numantia, non Pompeius de Ponti gentibus trihaec spiritales nequitias subiugauit. audio: praecedentium turmas et cateruatim exsequiis eius multitudinem fluctuantem non plateae, non porticus, non inminentia desuper tecta capere poterant prospectantes. tunc suos in unum populos Roma conspexit: fauebant sibi omnes in gloria paenitentis. nec mirum, si de eius salute homines exulta
Abbreviated transcription (Latin):
munificentia aliquid habentibus
ꝓuidet. Xenodiciũ inportu romano
sitũ totus parit̾ mundus audiuit. Sub
una ęstate didicit brittannia qđ egẏp¬
tus et partus ignorant. Uere qđ scriptũ
ẽ. timentib dm̃ om̃ia cooꝑantur in
bonũ: in obitu tantȩ feminȩ uidimus
cõprobatũ quodã p̃sagio futurorũ ad
multos seripserat monachos. ut ueni¬
rent et sgraui onere laborantẽ absolue¬
rent. facereͬq sibi de iniquo mãmona
amicos qui eam reciperent in aeterna
tab̾nacula uener̃. amici faeti sunt. Dor¬
miuit illa qđ uoluit: & depofita tandẽ
sarcina. leuior uolauit ad celũ. Quan¬
tũ habet uiuentis fabiolȩ roma mira
culũ: in mortua de monstrauit. Necdũ
sp̃o exalauerat: necdũ debitã xp̃o red¬
diderat animã. etiã fama uolans tanti
p̃nuncia luctus totius urbis populos ad¬
excequias congregabat. Sonabant psal¬
mi. et aura ͣ tecta templorũ resonans in
sublime quatiebat: Hic uiuenũ chorus

Expanded text:
munificentia aliquid et habentibus munificentia aliquid et habentibus prouidet. xenodochium in portu Romano situm totus pariter mundus audiuit. sub una aestate didicit Brittania, quod Aegyptus et Parthus agnouerant uere. Quod scriptum est: timentibus dominum omnia cooperantur in bonum, in obitu tantae feminae uidimus conprobatum. quodam praesagio futurorum ad multos scripserat monachos, ut uenirent et graui onere laborantem absoluerent faceretque sibi de iniquo mammona amicos, qui eam reciperent in aeterna tabernacula. uenerunt, amici facti sunt : dormiuit illa-quod uoluit-et deposita tandem sarcina leuior uolauit ad caelos. quantum haberet uiuentis Fabiolculum, in mortua demonstravit. Necdum spiritum exalaverat necdum debitam Christo reddiderat animam, Et iam fama volans, tanti praenuntia luctus, totius urbis populos exequias congregabat. Sonabant psalmi et aurata tecta templorum reboans in sublime alleluia quatiebat. Hic iuvenum chorus,
Abbreviated transcription (Latin):
exoritur. Paulina dormit: ut iste uigi¬
let. Prȩcedit maritũ: ut xp̃o famulum
derelinquat. Hic heres uxoris. et here¬
ditatis. alii possessores. Certabant uir
et femina: quis inportu abrahę tab̃na¬
culũ figeret: et erat int̃ utrũq contentio
quis humanitate suꝑaret. Uicit uterq:
et uterq suꝑatus ẽ. Ambo se uictos et
uictores fatentur: dũ qđ alter cupiebat
uterq ꝑfecit. lungunt opes. sociant
uoluntates: ut qđ emulatio dissipatura
erat. concordia cresceret. Necdũ dictum
iam factũ emitur hospitium: et ad hos¬
pitiũ turba concurrit. Non ẽ labor in
iacob nec dolor in isrł: adducunt maria
quos ingremio suo terra suscipiat. Mit¬
tit roma ꝓperantes quos nauigaturos
litus molle confoueat. Quod publius
semel fecit insula meleta erga unum
apłm et ne contradictioni locũ tribuã.
inuna naue hoe isti et frequent̃ faci-¬
unt et inplures. Nec hoc solũ in opum
necessitas sustentatur: sed ꝓna in omnes

Expanded text:
exoritur. Paulina dormit, ut ipse uigiexoritur. Paulina dormit, ut ipse uigilet; praecedit maritum, ut Christo famulum derelinquat. hic heres uxoris et hereditatis alii possessores. certabant uir et femina, quis in portu Abrahae tabernaculum figeret, et haec erat inter utrumque contentio, quis humanitate superaret. uicit uterque et uterque superatus est. ambo se uictos et uictores fatentur, dum, quod alter cupiebat, uterque perfecit. iungunt opes, sociant uoluntates, ut, quod aemulatio dissipatura erat, concordia cresceret. necdum dictum, iam factum: emitur hospitium et ad hospituim turba concurrit. non est enim labor in Iacob nec dolor in Israhel. adducunt maria, quos in gremio suo terra suscipiat. mittit Roma properantes, quos nauigaturos litus molle confoueat. quod Publius semel fecit in insula Melita erga unum apostolum et — ne contradictioni locum tribuam — in una naue, hoc isti et frequenter faciunt et in plures. nec solum inopum necessitas sustentatur, sed prona in omnes
Abbreviated transcription (Latin):
locis monile ꝑdidimꝰ. Recspit roma
qđ amiserat: ae ꝓcax et maledicta lin¬
gua gentiliũ oculorũ testimoniũ cõpu¬
tata ẽ. Laudent ceteri miscđiam eius.
humilitatẽ. fidem: ego ardorem animi
plus laudabo. Librũ quo helio dorum
quondã uiuenes adheremũ cohortatus
sũ tenebat memorit̃: et romana cernens
menia inclusam se ẽẽ. plangebat. oblita¬
sui sexus. fragilitatis immemor. ac solitu¬
dinis tantũ cupida. ibi erat ubi anmo
morabatur. Non poterat teneri consi¬
liis amicorũ. Ita ex urbe quasi de uincu¬
lis gestiebat erũꝑe. Dispensationẽ pecu¬
niȩ et cautã distributionẽ genus infide¬
litatis uocabat: non aliis elemosinã tri¬
buere.sed suis parĩt effusis ipsa ꝓxp̃o sti¬
pes obtabat accipere. Sic festinabat. sic
impatiens erat morarũ: ut illã crederes
ꝓfecturã. Itaq dũ semꝑ paratur : mors
eam inuenire ñ potuit imparatã. Inter
laudes feminȩ subito mͥ pãmachius m̃s

Expanded text:
locis monile perdidimus. recepit Roma, locis monile perdidimus. recepit Roma, quod amiserat, ac procax et maledica lingua gentilium oculorum testimonio confutata est. laudent ceteri misericordiam eius, humilitatem, fidem: ego ardorem animi plus laudabo. librum, quo Heliodorum quondam iuuenis ad heremum cohortatus sum, tenebat memoriter et Romana cernens moenia inclusam se esse plangebat. oblita sexus, fragilitatis inmemor ac solitudinis tantum cupida ibi erat, ubi animo morabatur. non poterat teneri consiliis amicorum: ita ex urbe quasi de uinculis gestiebat erumpere. dispensationem pecuniae et cautam distributionem genus infidelitatis uocabat. non aliis elemosynam tribuere, sed suis pariter effusis ipsa pro Christo stipes optabat accipere. sic festinabat, sic inpatiens erat morarum, ut illam crederes profecturam. itaque, dum semper paratur, mors eam inuenire non potuit inparatam. Inter laudes feminae subito mihi Pammachius meus
Abbreviated transcription (Latin):
sonus int̃ om̃s rumor petere eos hiero.¬
solymã. et obnimiã auri cupiditatẽ ad
hanc urbem currere muri neglecti pa¬
cis incurias arciebantur. Antiochia ty¬
rus uolens a terra abrũꝑe: insulã quere¬
bat antiquã. Tunc et nos cõpulsi sumus
parare naues: eẽ inlitore. aduentũ hostiũ
p̃cauere: et seuientib uentis magis bar¬
baros metuere quã naufragiũ: non tam
ꝓpriȩ saluti quã uirginũ castimoniae
ꝓuidentes Erat in illo tp̃r quędã apud
nos dissensio: et barbarorũ pugnę dome.¬
stica bella suꝑabant. Nos inoriente te¬
nuerunt. iã fixȩ sedes et inueteratũ sc̃oꝵ
et in om̃i orbe ꝑegrinare uersa ẽ: patriã.
ut ibi pauꝑ uiueret ubi diues fuerat.ma¬
nens inalieno quȩ multos prius hospites
habuit. Et ne sermonẽ longius traham:
in conspectu romanȩ urbis ꝑaupibus
erogaret qđ illa teste uendiderat. Nos hoc
tantũ dolemꝰ quod p̃tiosissimũ de scĩs

Expanded text:
sonus inter omnes rumor petere eos Hierosonus inter omnes rumor petere eos Hierosolymam et ob nimiam auri cupiditatem ad hanc urbem concurrere. Muri neglecti pacis incuria sarciebantur Antiochiae; Tyrus volens a terra abrumpere insulam quaerebat antiquam. Tunc et nos conpparare naues, esse in litore, aduentum hostium praecauere et saeuientibus uentis magis barbaros metuere quam naufragium non tam propriae saluti quam uirginum castimoniae prouidentes. erat in illo tempore quaedam apud nos dissensio et barbarorum pugnam domestica bella superabant. nos in Oriente tenuerunt iam fixae sedes et inueteratum locoruet in omni orbe peregrina, reuersa est ad patriam, ut ibi pauper uiueret, ubi diues fuerat, manens in alieno, quae multos prius hospites habuit, et - ne sermonem longius traham - in conspectu Romanae urbis pauperibus erogaret, quod illa teste uendiderat. Nos hoc tantum dolemus, quod pretiosissimum de sanctis
Abbreviated transcription (Latin):
culũ cũ ita solitudinẽ cuꝑet. ut diuerso¬
rio mariȩ carere nollet: ecce subito dis¬
currentib nuntus oriens totus intre¬
muit ab ultima maeotide. int̃ glacialẽ
tanam. et massagetarũ immanes popu¬
los ubi caueasi rupib feras gentes alex¬
andri claustra cohibent erupisse. Hono¬
rũ examina quȩ ꝑnicib equis huc il¬
lucq uolitantia cedis pariter ac terroris
cuneta cõplerent. Aberat tune romanꝰ
exercitus: et bellis ciuilib in italia tene¬
batur. Hanc gentẽ herodotus refert sub
dario rege medorũ uiginti annis orien¬
tem tenuisse captiuũ: & ab aegyptus atq
ethiopib annũ excisse uectigal. Auer¬
tat iħs ab orbe romano tales ultra besti¬
as. Insperati ubiq aderant et fam̃ cele¬
ritate uincentes. ñ religioni. ñ dignita¬
tib. non etati. non uagienti miserebant᷑
infantiȩ. cogebantur mori qui dudum
uiuere cęperant: et nescientes malũ suũ
int̃ hostiũ manꝰ ac tela ridebant. Con¬

Expanded text:
culum, cum ita solitudinem cuperet, ut diuersorio Mariae carere nollet, ecce subito discurrentibus nuntiis oriens totus intremuit, ab ultima Maeotide inter glacialem Tanain et Massagetarum inmanes populos, ubi Caucasi rupibus feras gentes Alexandri claustra cohibent, erupisse Hunorum examina, quae pernicibus equis huc illucque uolitantia caedis pariter ac terroris cuncta conplerent. aberat tunc Romanus exercitus et bellis ciuilibus in Italia tenebatur. hanc gentem Herodotus refert sub Dario, rege Medorum, uiginti annis Orientem tenuisse captiuum et ab Aegyptiis atque Aethiopibus annuum exegisse uectigal. auertat Iesus ab orbe Romano tales ultra bestias! insperati ubique aderant et famam celeritate uincentes non religioni, non dignitatibus, non aetati, non uagienti miserebantur infantiae. cogebantur mori, qui dudum uiuere cinter hostium manus ac tela ridebant. Con
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑegrinꝰ atq discipłs: malens aliena ue¬
recunde discere. quã sua impudent̃ in¬
gerere. Deniq dũ litteras quasi toto
fugientes orbe ꝑsequitur : captus api¬
ratis & uenundatus. etiã trranno crude¬
lissimo paruit: captiuus uinctus ec
seruus. Tam̃ quia philosophus: maiore¬
mente se fuit. Ad titũ liuiũ lacteo elo-¬
quentiȩ fonte manantẽ de ultimis is

Expanded text:
grinus atque discipulus, malens aliena uerecunde discere quam sua aliis inpudenter ingerere. denique dum litteras quasi toto fugientes orbe per-\' sequitur, captus a piratis et uenundatus etiam tyranno crndelissimo paruit; captiuus, uinctus et seruus, tamen, quia philosophus, maior emente se fuit. ad Titum Liuium lacteo eloquentiae fonte
Abbreviated transcription (Latin):
literas ñ didicerint. Quicquid enim
aliis exercitatio. & quotidiana in lege
meditatio tribuere solet: illis sp̃s sc̃sꝰ
onib legis int̾rogans. magis docet dum
prudent᷑ int̾rogat. Nisi forte rusticum
petrũ. rusticũ dicimꝰ & ioħem: quorum
ut̃q dicere poterat. Et si imꝑitus sum¬
sermone: non tam̃ scientia. loħs rusticꝰ
piscator: in doctus. Et unde illa uox ob¬
grece multa significat. Nam & uerbũ
ẽ & ratio. et supputatio. et causa unius¬
cuiꝰq rei ꝑ quã sunt singula quȩ sub¬
sistunt. Quȩ uniuersa recte intelligimꝰ
in xp̃o. hoc doctus plato nesciuit: hoc
demostenes elo quens ignorauit. Edam
inquit sapientiã sapientiũ: et pruden¬
tiam prudentiũ reprobabo. Ulera sapi¬
entia ꝑdit falsam sapientiã. Et qũa quã
stultitia p̃dicationis in cruce sit: tam̃
paulus sapientiã loquit᷑ int̾ ꝑfectos¬
Sapientiã aut̃ ñ scłi huiꝰ. nec principũ

Expanded text:
litteras non didicerint. quicqulitteras non didicerint. quicqualiis exercitatio et cotidiana in lege meditatio tribuere solet, illis Spiritus Sanctus onibus legis interrogans, magis docet, dum prudenter interrogat. Nisi forte rusticum Petrum, rusticum dicimus et Iohannem, quorum uterque dicere poterat: Et si imperitus sermone, non tamen scientia. Iohannes rusticus, piscator indoctus. Et unde illa vox, obsΓΟΣ? Logos Grece multa significat. Nam et verbum est et ratio et supputatio et causa uniuscuiusque rei, per quam sunt singula que subsistunt. Que universa recte intelligimus in Christo. Hoc doctus PlatDemosthenes eloquens ignorauit. perdam, inquit, sapientiam sapientium et prudentiam prudentium reprobabo. uera sapientia perdit falsam sapientiam et, quamquam stultitia praedicationis in cruce sit, tamen Paulus sapientiam loquitur inter perfectossapientiam autem non saeculi huius nec principum
Abbreviated transcription (Latin):
mͥ erant iustitiȩ tuȩ: in loco ꝑ egrinationis
meȩ. Et in de scriptione iusti uiri. cũ eũ
arbori uitȩ dauid quȩ ẽ. in para dẏso cõ¬
pararet: int̾ ceteras uirtutes etiã hoc in¬
tulit. In lege dñi uoluntas eius: et in lege
eiꝰ meditabit᷑ die ac nocte. Danihel it ⁊¬
fine sacratissimȩ uisionis. iusti ait ful¬
gent quasi stellȩ: et intelligentes hoc ẽ.
docti firmam̃tũ. Uides quantũ inter se¬
distent iusta rusticitas : et docta iustitia.
Alii stellis. alii cęlo cõparant᷑: Quã quam
iuacta hebraicã ueritatẽ utrũq de erudi¬
tis possit intelligi. Ita enĩ apud eos legi¬
mus. Qui aut docti fuerint. fulgebt̃
quasi splendor firmam̃ti: et qui adiu-¬
stitiã erudiunt multos. quasi stellȩ in
ꝑpetuas ęt̾nitates. Cur paulus apłs uas
electionis Nempe quia uas legis: et
scãrũ scripturarũ armariũ. Pharisȩi
stupent ad doctrinã dnĩ: mirantur in
petro & iohe. quo modo legẽ sciant cũ

Expanded text:
hi erant iustificationes tuae in loco peregrinationis meae. et in descriptione iusti uiri, cum eum arbori Dauid, quae est uitae in paradiso, conpararet, inter ceteras uirtutes etiam hoc intulit: in lege domini fuit uoluntas eius et lege eius meditabitur die acnocte. Danihel in fine sacjatissimae uisionis iustos ait fulgere quasi stellas et intellegentes, id est doctdistent, justa rusticitas, et docta justitia? Alii stellis, alii coelo comparantur. Quanquam juxta Hebraicam Veritatem, utrumque de eruditis possit intelligi: ita enim apud eos legimus: « Qui autem docti fuerint, fulgebunt quasi splendor firmamenti et, qui ad iustitiam erudiunt multos, quasi stellae in perpetuas aeternitates. cur Paulus apostolus uas electionis? nempe quia uas legis et sanctarum scripturarum armarium. pharisaei stupent ad doctrinam domini, mirantur in Petro et Iohanne, quomodo legem sciant, cum
Abbreviated transcription (Latin):
sunt carnalia. sed potentia deo : ad destru¬
ctionẽ munitionũ. cogiationes destruen-¬
tes et omnẽ altitudinẽ excollentẽ se ad¬
uersus scientiam dei: et captiuantẽ omnẽ
intellectũ ad obȩdiendũ xp̃o: et parati
subiugare cunctã in obedientiã: Timothe¬
um scribit ab infantia sacris litteris eru-¬
ditum : et hortat᷑ ad studiũ lectionis ne
negligat grãm quȩ data ẽ ei ꝑ impositi¬
onẽ manꝰ prb̃t̾ii. Lito p̃cipit ut int̾ cete-¬
ras uirtutes ep̃i. quaᷤ breui sermone de¬
pinaeit. scientiã quoq in eo eligat scrip-¬
doctrinã ẽ. fidelẽ sermonẽ: ec ut potens
sit exhortari in doctrina sana. & contradi

Expanded text:
ructionemmunitionum, cogitationes destruentes et omnem altitudinem extollentem se aduersus scientiam dei et captiuantes omnem intellectum ad oboediendum Christo et parati subiugare cunctam inoboedientiam. Timotheum instruit ab infantia sacris litteris eruditum et hortatur studium lectionis, ne neglegat gratiam, quae data est ei per inpositionem manus presbyterii. Tito praecipit, ut inter ceteras uirtutes episcopi, quem breui sermone depinxit, scientiam quoque in eo eligat scripdoctrinam est, fidelem sermonem, ut potens sit et exhorta
Abbreviated transcription (Latin):
et sermone cõposito aurẽ popli mulse¬
rint: quicquid dixerint hoc legẽ dei
putant. Nec scire dignant᷑ qͥd ꝓphetȩ
quid apłi senserint: sed ad sensũ suũ
in congrua aptant testimonia: quasi
grande sit & ñ uitiosissimũ dicendi genꝰ.
deprauare sententias : et ad uoluntatẽ
suã seripturã trahere repugnantem:
quasi ñ legerimꝰ omeri centonas. & uir¬
gilii centonas. ac ñ sic etiã maronẽ sine
xp̃o possumꝰ dicere xp̃ianũ. quia scrip¬
serit. iã redit & uirgo redeunt saturnia
regna. iã noua ꝓgenies cȩlo demittitur
alto: et patrẽ loquentẽ ad filiũ. nate
meȩ uires mea magna potentia solus.
et post uerba saluatoris incruce. talia
ꝑstabat memorans. fixcusq manebat.
Puerilia sunt hȩc. & circulatoꝵ ludo si¬
milia : docere qđ ignores : immo ut cũ
stomacho loquar. ne hoc quidẽ scire
qđ nescias. Ui delicet manifestissima ẽ.
genesis: in qua de creatura mundi. de

Expanded text:
et sermone conposito aurem populi mulseet sermone conposito aurem populi mulserint, quicquid dixerint, hoc legem dei putant nec scire dignantur, quid prophetae, quid apostoli senserint, sed ad sensum suum incongrua aptant testimonia, quasi grande sit et non uitiosissimum dicendi genus deprauare sententias et ad uoluntatem suam scripturam trahere repugnantem. quasi non legerimus Homerocentonas et Uergiliocentonas ac non sic etiam Maronem sine Christo possimus dicere Christianum, quia scripserit: iam redit et uirgo, redeunt Saturnia regna, iam noua progenies caelo demittitur alto, et patrem loquentem ad filium: nate, meae uires, mca magna potentia solus, et post uerba saluatoris in cruce: talia phs tab at memorans fixusque manebat. puerilia sunt haec et circulatorum ludo similia, docere, quod ignores, immo, ut cum Clitomacho loquar, nec hoc quidem scire, quod nescias. Uidelicet manifestissima est Genesis, in qua de creatura mundi, de
Abbreviated transcription (Latin):
pari & usũ. Ad minores artes ueniam : et
quȩ ñ tã aoto quã manu ad ministrant᷑
Agricolȩ. cem̃tarii. fabri metalloꝵ. lig¬
noꝵ ue cesores. lanariͥ quoq. & fullones.
et ceteri qui uariã suppellectilẽ. & uilia
opuscula fabricantur : absq doctore
ñ possunt eẽ. qđ cupiunt. Qđ medicoꝵ
ẽ ꝓmittunt mediei : tractant fabrilia
fabri. Sola scripturarũ ars. ẽ: quã fibi
om̃s passim uindicant. Scribimꝰ indo.¬
cti doctiq poemata passim. Hanc gar¬
rula anus. hanc delirus senex. hanc
sophista uerbosus. hanc uniuersi prę¬
sumunt: lacerant: docent ante quã
discant. Alii adducto suꝑcilio gran¬
dia uerba trutinantes: int̃ mulierculas
de sacris litteris philosophant᷑. Alii dis¬
cunt pro pudor afeminis: qđ uiros do¬
ceant. Et ne parũ hoc sit: quadã faci-¬
litate uerboꝵ. immo audacia edisser̃¬
aliis qđ ipsi ñ intelligunt. laceo de
meis similibus: qui si forte ad scriptu-¬
ras scãs post scłares litteras uenerint:

Expanded text:
rit? Ad minores artes veniam et que tam lingua, quam manu administrantur. Agricole cemnorumve caesores, lanarii quoque et fullones, et caeteri qui variam supellectilem et vilia opuscula fabricantur, absque doctore non possunt esse, quod cupiunt. quod medicorum est, promittunt medici, tractant fabrilia fabri. Sola scripturarum ars est, quam sibi omnes passim uindicent: scribimus indocti doctique poemata passim. hanc garrula anus, hanc delirus senex, hanc soloecista uerbosus, hanc uniuersi praesumunt, lacerant, docent, antequam discant. alii adducto supercilio grandia uerba trutinantes inter mulierculas de sacris litteris philosophantur, alii discunt — pro pudor! — a feminis, quod uiros doceant, et, ne parum hoc sit, quadam facilitate uerborum, immo audacia disseraliis, quod ipsi non intellegunt. taceo de meis similibus, qui si forte ad scripturas sanctas post saeculares litteras uenerint
Abbreviated transcription (Latin):
cũ apłs paulus uas electionis & magister
gentiũ. qui de conscientia tanti in se ho.¬
spitis loquebat᷑. an exꝑim̃tũ quȩritis eiꝰ
qui in me loquit᷑ xp̃s: post damascum
arabiamq lustratas ascenđit hiero solỹ¬
mã uidẽ petrũ. & manserit apud eũ dieb¬

Expanded text:
cum Apostolus Paulus vas electionis et magister cum Apostolus Paulus vas electionis et magister gentium, qui de conscientia tanti in se hospitis loquebatur. An experimentum quaeritis ejus qui in me loquitur Christus? post Damascum Arabiamque lustratam, ascenderit Jerosolymam, ut videret Petrum, et manserit apud eum dieb
Abbreviated transcription (Latin):
hominis fama ꝑducit. Habuit illa ȩtas
inauditũ om̃ib scłis celebrandumq
miraculũ : ut urbẽ tantã ingressi. aliud
extra urbẽ quererent: Apollonius. siue
ille maguis ut uulgus loquit᷑. siue phi¬
losophus ut pitagorei tradunt. intra-¬
uit ꝑsas: transiuit caucasum : albanos.
scytas. massagetas. opulentissima indiȩ
regna penitrauit: et ad extremũ latis¬
simo fison amne transmisso ꝑuenit
ad bracmanas : ut hiarcam inthrono
sedentẽ aureo. & de tantali fonte potantẽ
int̾ paucos discipłos de natura. de mo-¬
rib. ac sẏderũ cursu audiret docentẽ
Inde ꝑ elamitas: babylomo s. caldeos.
moedo s. assẏrios. parthos. sỹros. fenices.
arabes. palestinos. reuersus alaex andriã:
ꝑreacit ȩhiopiam: ut gymnosofỹstas et
famosissimã solis mensã uidet insabulo.
Inuenit ille uir ubiq qđ disceret: et semꝑ
ꝓficiens semꝑ se melior fieret. Scripsit suꝑ
hoc plenissime octo uoluminib philo¬
stratus. Iuid loquar de scłi hominib :¬

Expanded text:
tas inauditum omnibus saeculis celebrandumque miraculum, ut urbem tantam ingressi, aliud extra urbem quaererent. Apollonius sive ille Magus, ut vulgus loquitur, sive Philosophus, ut Pythagorici tradunt intravit Persas, pertransivit Caucasum, Albanos, Scythas, Massagetas, opulentissima Indiae regna penetrauit et ad extremum latissimo Phison amne. transmisso peruenit ad Bragmanas, ut Hiarcam in throno sedentem aureo et de Tantali fonte potantem inter paucos discipulos de natura, de moribus ac dinde per Elamitas, Babylonios, Chaldaeos, Medos, Assyrios, Parthos, Syros, Phoenices, Arabes, Palaestinos, reversus Alexandriam, perrexit Aethiopiam, ut Gymnosophistas, et Tamosissimam Solis mensam videret in sabulo. Invenit ille vir ubique quod disceret: et semper proficiens, semper se melior fieret. Scripsit super hoc plenissime octo voluminibus Philostratus.
Abbreviated transcription (Latin):
to barnaba & tito. exposuerit apłis euan-¬
głiũ. ne forte inuacuũ curreret aut cueur¬
risset: Habet nescio quid latentis ener-¬
giȩ uiua uox: et in aures discipłi de au-¬
ctoris ore transfusa fortius sonat. Unde
& eschines cũ rhodi exularet. & legere¬
tur illa demostenis oratio quã aduersus
eũ habuerat. mirantib cunctis atq lau¬
dantib suspirans ait: quid si ipsam au-
dissetis bestiam sua uerba resonantem:
Nec hoc dico qđ sit in me aliqͥd tale. qđ
uł possis uł uelis discere: sed quo ar dor
tuus & discendi studiũ etiã absq nob ꝑse
ꝓbari debeat. Ingeniũ docile. & sine do-¬
ctore laudabile ẽ. Non quid inuenias.
sed quid quęras considam. Mollis cera¬
& ad formandũ facilis etiã si artificis &

Expanded text:
to Barnaba et Tito exposuerit apostolis euangelium, ne forte in uacuum curreret aut cucurrisset? habet nescio quid latentis ἐνεργείας uiua uox et in aures discipuli de auctoris ore transfusa fortius insonat. unde et Aeschines, cum Rhodi exularet et legeretur illa Demosthenis oratio, quam aduersus eum habuerat, mirantibus cunctis atque laudantdissetis bestiam, sua verba resonantem? 3. Haec non dico, quod sit in me aliquid tale, quod vel possis, vel velis discere: sed quod ardor tuus ac discendi studium, etiam absque nobisprobari debeat; ingenium docibile et sine doctore laudabile est. non, quid inuenias, sed, quid quaeras, consideramus. mollis cert ad formandum facilis, etiamsi artificis et