comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
si ueritas celũ stare ꝑsuaserit ĩpediri nos tͣ¬
cuctu spderũ. ne hoc ĩtelligere possimꝰ Et
ab hiis quiꝑpe q̃ui hec curiosissiẽ et ociosissiẽ
quesierut mentũ ẽ etiã celo nõ moto ẜ sola
sidera uerterẽtur fieri potuisse oĩã q̃ ĩ ip̃is
siderũ cõuersionibus a ĩadu̾sa atq cõprehẽsa
sũt Et dixit deꝯ Cõgregetur nqua q̃ ẽ sub

Expanded text:
 stare persuaserit, inpediri nos circuitu siderum, ne hoc intellegere possimus. et ab ipsis quippe, qui haec curiosissime et otiosissime quaesiuerunt, inuentum est etiam caelo non moto, si sola sidera mouerentur, fieri potuisse omnia, quae in ipsis siderum conuersionibus animaduersa atque conprehensa sunt. Et dixit deus: congregetur
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑorẽ atq ĩferiorẽ surificare uoluerit.
anͣ ictriusq ĩ formis mãteria dicta ẽ celũ
⁊t terra ⁊pualis indelicet uita sicuti ẽ
pt̃ ĩ se nõ cõnersa ad ciratorẽ tali em̃ cõ¬
uersatione formatur atq ꝑficitur si aũt
nõ cõuertatur ĩ formis e corꝑalis aut̃ si
possit ĩtelligi ꝑ priuationẽ oĩs corporee
qualitatis que apparet ĩ materia formata
cũ iã suit spẽs corꝑm sine uisu sine alio
quolilet sensu corps ꝑceptibiles An celũ
q̃telligendũ ⁊̃ cieãturã spũalis ab exordio
quo facta ẽ ꝑfcã illa et btã sꝑ. teria uero
brꝑalis materies adhuc ĩꝑfecta. qr fra
ĩquit ĩusibilis erat et ĩcõposita. Et tene¬
bre erãt suꝑ abi ssũ quibus uerbis uidet᷑

Expanded text:
orem atque inferiorem, significare uoluerit? an utriusque informis materia dicta est caelum et terra, spiritalis uidelicet uita, sicut esse potest in se, non conuersa ad creatorem — tali enim conuersione formatur atque perficitur; si autem non conuertatur, informis est — corporalis autem, si possit intellegi per priuationem omnis corporeae qualitatis, quae adparet in materia formata, cum iam sunt species corporum siue uisu siue alio quolibet sensu corporis perceptibiles?. An caelum intellegendum est creatura spiritalis ab exordio, quo facta est, perfecta illa et beata semper, terra uero corporalis materies adhuc inperfecta? quia terra, inquit, erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae erant super abyssum: quibus uerbi
Abbreviated transcription (Latin):
diligentiã cõside rationẽq laude dignissi¬
ma iudico Ed̾ em̃ dixit neq cõtra fidẽ ẽ
et ĩ ꝓuitu posito documẽto credi pt̃ ꝙꝙ pos
torũ quõ etiã suꝑ illud sublime celũ posuit
ẽẽ aque ꝑ illas mmiritias ꝑ quas etiã suꝑ
hoc spaciũ aeris ẽẽ potuerũt Qui ꝙus
grauior et ĩferior sũmo celo subiacet pro¬
culdubio leuior ẽ aquis. et tñ it suꝑ eũ
sint uapores illi nuillo pondere ꝓhibẽtur
Sic ergo et suꝑ illud celũ ꝑt̾ mimutiorib
guttis leuior alitus hũoris extendi. qui
pondere cadere cogatur Ip̃e quippe sub
te oĩa diuidi. quia oĩs ꝑs corꝑis corpus ẽ
et om̃e corpus habeat᷑ necesse ẽ dimidiũ
ꝙͣtitatis sue Nłc̃ ꝑ hoc si pt̃ aqua sicut
uidemꝰ ad tãtas guttarũ munutias ꝑue¬
mre ut siꝑ istũ aerẽ uaporalitꝰ feu̾it᷑
qui natura leuior ẽ aquis. cur nõ possit et sy¬

Expanded text:
diligentiam considerationemque laude dignissidiligentiam considerationemque laude dignissimam iudico. quod enim dixit. neque contra fidem est et in promtu posito documento credi potest. Quatorum, quomodo etiam super illud sublime caelum possint esse aquae per illas minutias, per quas etiam super hoc spatium aeris esse potuerunt. qui quamuis grauior et inferior summo caelo subiaceat, procul dubio leuior est aquis, et tamen, ut super eum sint uapores illi, nullo pondere prohibentur. sic ergo et super illud caelum potest minutioribus guttis leuior halitus umoris extendi, qui pondere cadere non cogatur. ipsi quippe subtite omnia diuidi, quia omnis pars corporis corpus est, et omne corpus habeat necesse est dimidium quantitatis suae. ac per hoc si potest aqua, sicut uidemus, ad tantas guttarum minutias peruenire, ut super istum aerem uaporaliter feratur, qui natura leuior est aquis, cur non possit et su
Abbreviated transcription (Latin):
lucẽ opale celestẽ cuit eaã sopra celũ
lies aũ lũ cui succedere nos potuerit
pedĩ noa cõtisi fidẽ donec ueritate cer¬
tissimare fellatur. Eued si fuctũ fuent
uonut habebat scptura diuina suana

Expanded text:
alem caelestem aut etiam super caelum uel ante caelum, cui succedere DOX potuerit, tamdiu non est contra fidem, donec ueritate certissima refellatur. quod si factum fuerit. non hoc habebat scriptura diuina,
Abbreviated transcription (Latin):
fattũ eẽtꝰ udit deꝯ quia bonũ ẽ Hec em̃
lad et catholica fides ꝓscribit et certissi¬
ma rat̾io docet nullarũ naturarũ ingteria
rẽ potiusse insi ab onĩ rerũ nõ solũ forma¬
tarã s etiã formabiliũ ĩchoatore deo atꝙ
creatore. De quo ei dicit etiã q̃dã sẽptuu.
qui fecisti mũdũ ex materia ĩformi et hãc
materiã illis uerdis quibus pio spũali pru
dentia tardiorib etiã lectorib uel audico¬
ribus cõgrueret fuisse cõmemoratã qui¬
bus ante enũationẽ dierũ dictũ ẽ In pͥn¬
cipio fecit dꝗꝯ celũ et terrã. et cetera do

Expanded text:
factum esset, "uidit deus, quia bonum est"? Haec enim factum esset, "uidit deus, quia bonum est"? Haec enim ulque illud et catholica fides praescribit et certissima ratio docet nullarum naturarum materiam esse potuisse nisi ab omnium rerum non solum formatarum, sed etiam formabilium inchoatore deo atque creatore, de qua etiam dicit ei quaedam scriptura: qui fecisti mundum ex materia informi, hanc madentia tardioribus etiam lectoribus vel auditoribus congrueret, fuisse commemoratam, quibus ante dierum enumerationem dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram, etc
Abbreviated transcription (Latin):
diti ut neq false philosophie loquati¬
tate seducamr.neq fals relugionis sepꝑ¬
te catholice fidei mumiũtur. i pot̾issimũ
eligamꝰ quod certũ apparuerit eñ sen¬
sisse quẽ legimꝰ Si aut̃ hoc latet id cer
te qd̾ circũstantia scͥpture nõ ĩpedit et cũ
sana fide cõcordat Si aũt et scͥpture cu¬
cũstanitia ꝑtractari ac discuti nõ pt̃ salte
id solũ quõd fides sana p̃scribit 2 liud ẽ
enĩ quid potissimũ sc̃ptor sensit nõ dmosce¬
re. aliud a regula pietatis ermꝵ Si utrũ¬
q iutetur ꝑfcẽ se habet fructus legẽtis
Si rero utrũq uitari nõ pt etiã si uolit̃as
scp̃toris ĩcerta sit. sane fidei cõgruã nõ
ultile ẽ erusse sententiã¬

Expanded text:
diti, ut neque falsae philosophiae loquacitate seducamur neque falsae religionis superte catholicae fidei muniuntur, id potissimum deligamus, quod certum adparuerit eum senste quod circumstantia scripturae non impedit, et cum sana fide concordat. Si autem et Scripturae circumstantia pertractari ac discuti non potest, saltem id solum quod fides sana praescribit. Aliud est enim quod potissimum scriptor senserit, non dignoscere, aliud a regula pietatis errare. Si utrumque vitetur, perfecte se habet fructus legentis. Si vero utrumque vitari non potest, etsi voluntas scriptoris incerta sit, sanae fidei congruam non inutile est eruisse sententia
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ mã de mõstraturũ se. ait Et alio loco.
suꝑemimentẽ ĩquit scĩe caritatẽ xp̃i.
¶ũ ergo sic aꝑteret ĩsmuari sꝑm̃ deĩ ut
mnlaretur prius aliquid ĩchoctũ cui suꝑ¬
ferri dicebetus Nõ em̃ loco s oia suꝑ¬
ante ac p̃cellente potentia sta etia re¬
bus ex ila ĩchoatione ꝑfectio atq forma¬
tis. uidit deq̃ quia bonũ ẽ Placuit em̃
qd̾ ftm̃ ẽ ĩ ⁊a beugnitate qua ꝑlacuit
ut fieret Duo quippe sũt ꝓpter q̃ amat
deꝯ creaturã suã. ut sit et ut manecit
ferelutur suꝑ aquas. ut autẽ maneret:
uidit deꝯ quia bonũ ẽ Et qd̾ de luce dqñ
T̃. hoc de bĩbus Manet eñ quedã suꝑ¬
gressa oem̃ tꝑasẽ uolubilitatẽ ĩ ãplissi¬

Expanded text:
tem uiam demonstraturum se ait et alio loco, tem uiam demonstraturum se ait et alio loco, supereminentem, inquit, scientiae caritatem Christi. cum ergo sic oporteret insinuari spiritum dei, ut nuaretur aliquid inchoatum cui superferri diceretur; non enim loco, sed omnia superante ac praecellente potentia. Ita etiam rebus ex illa inchoatione perfectis atque formatis uidit deus quia bonum est; placuit enim quod factum est in ea benignitate, qua placuit ut fieret. duo quippe sunt propter quae amat deus creaturam suam, ut sit et ut maneat. ferebatur super aquam; ut autem maneret, uidit deus quia bonum est. et quod de luce dictum est, hoc et de omnibus: manent enim quaedam supergressa omnem tempo
Abbreviated transcription (Latin):
uerbũ ẽ ĩsmuet ꝑfciõnẽ creature reuo¬
cate ad eũ ut formaretur ĩ herendo creuto¬
ri. et pro suo genere imitando formã sẽ¬
piterne.atq ĩcõmutalulit᷑ ĩherentẽ pr̃ a
quo stati hoc ẽ qd̾ ille Nõ em̃ ht̃ ĩformẽ
nitã uerbũ filius. cuiͣ nõ solũ hoc ẽ ẽẽ qd̾

Expanded text:
uerbum est insinuet perfectionem creaturae reuocatae ad eum, ut formaretur inhaerendo creatori et pro suo genere imitando formam sempiterne atque incommutabiliter inhaerentem patri, a quo statu hoc est quod ille. Non enim habet informem uitam uerbum fili
Abbreviated transcription (Latin):
mnore dicendũ ẽ. loquẽte deo uerbũ coet̾mũ
Inest enĩ deo benignitas sũma et sr̃ã et iu¬
Ita et quidẽ nõ ex indigentia sed ex bem¬
ficientia ueniens amor ĩ oꝑa sua ꝓpͤterea
priusc̃ scriberetur dixit deꝯ fiat lux pre¬
tessit scptura dicens. et sp̃s dei ferebatur
suꝑ aquã Quia siae aque nõie appellare
uõlutt totã corꝑalẽ materiã. ut eo mõ ĩsi¬
nuaret ũde facta et formata sint oiã que
s suis generib iã dmosce̾ possumꝰ. appel¬
lans̃ aquã quia ex hũida natura iudemꝰ
diã ĩ terra ꝑ spẽs uarias formari atqcõ
tur utiq sp̃s dei quia subiacebat scilicet
bone uolũtati ciratoris quidquid illud erat
quod formandũ ꝑficiendũq ĩchoauerat. ut
dicente deo ĩ ueĩbo suo fiat lux ĩ bona uo¬
lũtate. hoc ẽ ĩ bñplacito eius pro modulo
si generis maueret qd̾ factũ ̃ Et ideo
rectũ ẽ qd̾ placueritꝰ deo sc̾ptura dicente.
et fcã ẽ lux. et iudit deus lucẽ quia bona

Expanded text:
more dicendum est, loquente deo uerbum coaeternum. inest enim deo benignitas summa et sancta et iusta et quidam non ex indigentia, sed ex beneficientia ueniens amor in opera sua. propterea priusquam scriberetur: dixit deus: fiat lux, praecessit scriptura dicens: et spiritus dei superferebatur super aquam, quia, siue aquae nomine appellare uoluit totam corporalem materiam, ut eo modo insinuaret, unde facta et formata sunt omnia, quae in suis generibus iam dinoscere possumus, appellans aquam, quia ex humida natura uidemus omnia in terra per species uarias formari atque ctur utique spiritus dei, quia subiacebat scilicet bonae uoluntati creatoris quidquid illud erat quod formandum perficiendumque inchoauerat, ut dicente deo in uerbo suo: fiat lux, in bona uoluntate, hoc est bono placito eius pro modo sui generis maneret, quod factum est. et ideo rectum est, quod placuerit deo, scriptura dicente: et facta est lux. et uidit deus lucem quia bona
Abbreviated transcription (Latin):
tũ ẽ p̃s̃ alleioric̃t̃ significationẽ ĩ pr incipio
fecit deꝰ celũ et teriã Utrũ ĩ pricipio
tpis an quia pͥmo otm̃ facta sintͥ an ĩ prm¬
capio quod ẽ uerbũ dei u̾ingento filius. et
qͣuo possit ostendi deũ sine ullã sui cõmu¬
datione oꝑari mutabilia et tꝑalia et quid
surmficetur noĩe celi et terre. utrũ spũ̃¬
lis corpalis q creatura celi et terie uocabi

Expanded text:
 significationem, In principio fecit Deus coelum et terram: utrum in principio temporis; an quia primo omnium facta sint; an in principio, quod est Verbum Dei unigenitus Filius. Et quomodo possit ostendi Deum sine ulla sui commutatione operati mutabilia et temporalia. Et quid significetur nomine coeli et terrae; utrum spiritualis corporalisque creatura coeli et terrae
Abbreviated transcription (Latin):
creatura lux. si iã erat ciratura ꝑ quã di
ceret deq. fiat lux; An nõ ẽ lux pͥma crea¬
tum quia iã dcm̃ erat In princiuo fecit
deꝰ celũ et terrã. et poterat ꝑ celestẽ cora¬
turã uox fieri tꝑaliter atq mictabiliter

Expanded text:
creatura lux, si erat iam creatura, per quam deus diceret: fiat lux? an non est lux prima creatura, quia iam dictum erat: in principio fecit deus caelum et terram? et poterat per caelestem creaturam uox fieri temporaliter atque mutab
Abbreviated transcription (Latin):
actpems signficari quibus ia ĩ suoiiuẽ
ntsrl eet cddendũ Qua uero lucẽ
sosa ita ꝓfecerat uidit deꝰ ĩquit lucẽ
quia lona ⁊̃. et diuisione ac noĩb distre¬
aitia tenebris neq tũc dixit ndoe deꝰ
quia bonũ ẽ ad hoc em̃ erat ĩfori
pus distiata ut adhuc inde alia forma¬
centur Nãq ista nox que nobis notissi
formarẽtu. sed spaciũ loa ꝑlenũ aere
carens liue diuino Ci utiq nocti iã
ml adde ndũ ec̃t ĩ genere suo quo eẽt
speciosior siue distinctior Hesꝑa autẽ
ꝑcoto illo triduo añꝙͣ fierẽt liuaria cõ¬
sũmati oꝑis termurꝰ nõ absurde fortas¬
e no ĩtessigitur: mane aut̃ tãꝙ future
oꝑationis signficatio Sed añ oĩa me¬
funerimꝰ unde iã multa dixinꝰ nõ
t̃paribus quasi ãnm sui aut coͦr ꝑtõ mo¬
tibus oꝑari deũ ut oꝑatur hõ uel ãge¬
lus. sed eternis etq ĩcõmutabilib et

Expanded text:
emus significari, quibus iam in suo genere nihil esset addendum; quia uero lucem solam ita perfecerat, uidit deus, inquit, lucem quia bona est et diuisione ac nominibus discreuit a tenebris. neque tunc dixit: uidit deus, quia bonum est; ad hoc enim erat informitas illa discreta, ut adhuc inde alia formarentur. namque ista nox, quae nobis notissimformarentur, sed spatium loci plenum aere, carens lumine diurno: cui utique nocti iam nihil addendum esset in genere suo, quo esset speciosior siue distinctior. uespera autem in toto illo triduo, antequam fierent luminaria, consummati operis terminus non absurde fortasse intellegitur; mane uero tamquam futurae operationis significatio. Sed ante omnia meminerimus, unde iam multa diximus, non temporalibus quasi animi sui aut corporis motibus operari deum, sicut operatur homo uel angelus, sed aeternis atque incommutabil
Abbreviated transcription (Latin):
te fcm̃ sit fuisse cõmemoratũ oldine diego
quo uisit̃ ⁊̃ ceratori cũcta ẽẽ facienda. Que
Matura lucis quo trãsierit fcã uesꝑa nt ui¬
cissnu nox ꝑageret nec ille dixit nec fa/¬
aile iuentri põsse arbitior Neq̃ em̃ eẽ¬
utinctũ credendũ ẽ ut nocturne tenebre
succederẽt et rursũ actensã ut mane fieret
lĩꝙ hoc solis officio gereretur ꝙ a quarto
I ⁊̃ insi forte molẽ terrenã et aquosã añ¬
ꝙͣ eẽt ab alt̾utro utrũq discretũ ꝙͦ tercia
Sie ftm̃ describitur tenebras deũ appel¬
lasse quis dixerit ꝓpter crassiorẽ corpillẽ¬
tiã quã lux penetiate nõ poterat uel ꝓptꝰ
obscdirissimã ũbrã tnnte mnoliõ quã aciqua

Expanded text:
ce factum sit fuisse commemoratum ordine dierum, quo uisum est creatori cuncta esse facienda: quae natura lucis quo transierit facta uespera, ut uicissim nox perageretur, nec ille dixit nec facile inueniri posse arbitror. neque enim extinctam esse credendum est, ut nocturnae tenebrae succederent, et rursus accensam, ut mane fieret, antequam hoc solis officio gereretur, quod a quae difficile est. nisi forte molem terrenam et aquosam, antequam esset ab alterutro utrumque discretum, quod tertio die factum scribitur, tenebras deum appellasse quis dixerit propter crassiorem corpulentiam, quam lux penetrare non poterat, uel propter obscurissimam umbram
Abbreviated transcription (Latin):
rerũ scłorũ puscritudo cõtexitur Erd̾ eigo
dixit deꝯ.fiat lux. et ftã ẽ lux. ĩ aliquo
diẽ dixit. an añ oem̃ diẽ ẽ Si em̃ uerbo
sibi coe̾terno dixit. hoc utiq nõ t ꝑaliter d¬
tura luxͤ quia iã erat ꝓ quã tꝑaliter dicere¬
tur fiat̾ lux atq ilud ante om̃ diẽ fecisse
ĩtelligitur quod dcm̃ ẽ In principio fecit deꝰ¬

Expanded text:
rerum saeculorum pulchritudo contexitur. Quod ergo dixit deus: fiat lux. et facta est lux, in aliquo die dixit an ante omnem diem? si enim uerbo sibi coaeterno dixit, hoc utique intemporaliter tura lux, quia jam erat per quam temporaliter diceretur, Fiat lux. Atque illud ante omnem diem fecisse intelligitur, quod dictum est, In principio fecit De
Abbreviated transcription (Latin):
pcc̃o: nõ sic accipiendũ ẽ tãꝙ ĩ eo milla re¬
mãserit sed qd̾ tã deformis ut resorma/¬
tione opus haberet In duodecĩõ de ĩferis
magis michi uideor docere debiusse quod
sub terris sut quã rationẽ reddere. cur
sub terris ẽẽ credãtur sine dicãtur. quasi
nõ ita sit Hoc opus sit ĩcipit Oĩs diu¬
na sc̃ptura biꝑtita ẽ

Expanded text:
cato , non sic accipiendum est, tanquam in eo nulla remanserit, sed quod tam deformis, ut reformatione opus haberet. In duodecimo de inferis , magis mihi videor docere debuisse, quod sub terris sint, quam rationem reddere cur sub terris esse credantur, sive dicantur, quasi non ita sit. Hoc opus sic incipit: Omnis divina Scriptura bipartita e
Abbreviated transcription (Latin):
que pͥma celĩ appellata ẽ cũ dictũ ⁊̃ sn
principio fecit deꝰ ꝙ lũ et teriũ. ut qd dixit
deꝯ sfiat lux et fra ẽ lux eã ieuocante ad se
creatore cõuersio eius fc̃ã eẽ atq illũata ĩ¬
telligatur Et cur ita dictũ ẽ n principi
fecit de ꝯ celũ et terrã. et nõ dictũ ẽ ĩ pem¬
cipio dixit deꝰ fiat celũ et terra et frã sũt
celũ et terra sicut de luce naruitur Diit

Expanded text:
cum dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, ut, quod dixit deus: fiat lux. et facta est lux, eam reuocante ad se creatore conuersio eius facta atque inluminata intellegatur. Et cur ita dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, et non dictum est: in principio dixit deus: fiat caelum et terra. et facta sunt caelum et terra, sicut de luce narratur: dixit
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ oĩbus sc̃is ĩtueri oꝑtet que ibi et̾na
s̃timentur que fcã narrẽtur que futura
p̃nũtientur. que agenda p̃cipiantur uel
moneantur. In narratione ergo rerũ ftã
pũ q̃itur utrũ oĩa scdm fignrã tãtũmõ ĩ/¬
telecta accipiantur. an etiã scd̾m fidẽ pe¬
rũ grestarũ asserenda et defimenda sint
Nã nõ eẽ accipienda figuuilit nullꝰ xpĩo¬
nus dicere cudebit attẽndẽs apłm dłcentẽ.
Diã aũt hec ĩ figusã cõtingebãt illis. et il¬
lud qd̾ ⁊̃ genesi scptũ ẽ. et erũt duo ĩ carne
una matnũ sacramentũ cõmendantẽ ĩ xp̃o
et ĩ eccłia. Si ergo utroq mõ illa scꝑtu-

Expanded text:
is intueri oportet quae ibi aeterna intimentur, quae facta narrentur, quae futura praenuntientur, quae agenda praecipiantur uel moneantur. in narratione ergo rerum factarum quaeritur utrum omnia secundum figurarum tantummodo intellectum accipiantur an etiam secundum fidem rerum gestarum asserenda et defendenda sint. nam non esse accipienda figuraliter nullus christianus dicere audebit attendens apostolum dicentem: omnia autem haec in figura contingebant in illis, et illud quod in Genesi scriptum est: et erunt duo in carne una, magnum sacramentum commendantem in Christo et
Abbreviated transcription (Latin):
er idẽ tpo de genesi libros duo¬
decĩ scripsi ab exordio donec de
ꝑadiso dnnissus ẽ adã et flã¬
mea rũphea posita ẽ custodire
Uiã ligni uite Cũ autẽ ad
hoc usq undecĩ libri ꝑacti
deñt. duodecimũ addĩdi in
tes aliegorcns surinficationes. sed sedm re/¬
rũ gestarũ upriẽtates In quo eꝑe multa
q̃sit̃a ꝙ ĩuent᷑a sũt. et edrũ que ĩneuta sũt
panciora firmata Cetera uero poscta uelud
adhut requirenda sint Hos̃ sane libros po¬
sterius cepi. sed prius terminaui ꝙ de trł¬
nitate Ides eob nc̃ ordine quo cepi reco¬
lui  In qnto libro et ulicũq meis libris ꝑo¬
sui de semme cui repromissũ ẽ qd̾ dispositũ
sit ꝑ ingelos ĩ manu mediatoris. nõ sic ht̃
apło sicut ueriores codices post ĩsꝑexi ma
ꝑ ĩterp̃tis errorẽ In sexto libro quod dixi

Expanded text:
er idem tempus de Genesi libros duodecim scripsi ab exordio, donec de paradiso dimissus est Adam et flammea rumphea posita est custodire uiam ligni uitae. cum autem ad hoc usque undecim libri peracti essent, duodecimum addidi, inallegoricas significationes, sed secundum rerum gestarum proprietatem. in quo opere multa quaesita quam inuenta sunt et eorum, quae inuenta sunt, pauciora firmata, cetera uero ita posita, uelut adhuc requirenda sint. hos sane libros posterius coepi, sed prius terminaui quam de trinitate; ideo eos nunc ordine, quo coepi, recolui. In quinto libro et ubicumque in eis libris posui de semine, cui repromissum est, quod dispositum sit per angelos in manu mediatoris, non sic habet apostolus, sicut ueriores codices post inspexi, maper interpretantis errorem. in sexto libro quod dixi:
Abbreviated transcription (Latin):
ut ex hiis illa metiri atq apinari uelint Eũt
ct̃ẽ alii qui sod̾m hũam aim naturã uel
affectũ de deo sentiũt. si quid sensiũt. et ex
hoc errore cũ de deo disputãt sermomi suo
distortas et fallaces regulas fingũt Est itẽ
aliud hom̃i genus. eorũ qui uniuersã quidẽ
creatiuã que ꝓfecto mutabilis ẽ intitur
datius affirmando ĩtercludũt sibimet ĩtelli¬
gentie uias. magis eligentes sententiã suã
nõ corrigere ꝑuersã ꝙͣ mictare defensa Et

Expanded text:
 metiri atque opinari velint. Sunt item alii qui secundum humani animi naturam vel affectum de Deo sentiunt, si quid sentiunt; et ex hoc errore, cum de Deo disputant, sermoni suo distortas et fallaces regulas figunt. Est item aliud hominum genus, eorum qui universam quidem creaturam, quae profecto mutabilis estdacius affirmando, intercludunt sibimet intelligentiae vias, magis eligentes sententiam suam non corrigere perversam, quam mutare defensam. Et
Abbreviated transcription (Latin):
ibs ẽ que seipãm gignat ut sit Cõꝑati o Ca.
t ergo huiꝯmodi falsitatibus set¬
hũanus aĩmus purgaretur. sca sc̃tura
puulis cõgruẽs nulliꝰ generis rerũ uerba ui¬
tauit: ex quibus quasi guidatĩ ad d̾nia atq
sublimia nr̃ ĩtellcũs ueliet nictritus assui¬
geret Nã et uerbis ge rebus corꝑalibus sũp̃¬
tis usã ẽ cũ de deo loqueretur. ueiut cũ ait̃.
li creatuur multa tr̃istulit. quibus sigiifica¬
ret illud qd̾ ita nõ eẽt. sed iti dici opus ẽẽt
sicicti ẽ. ego sũ deus zelans et penitet me
hoiẽm fecisse De rebus aũt que omo nõ
sũt nõ tugxit aliqua uocabula quibus uel
figuraret locutiones̃. uel suspitart᷑ eng¬
mata. Bnde ꝑniciosius et ĩamus euane̾scũt:
qui tertio illo genere erroris a ueritate se¬
cludĩctur. hoc suspicando de deo qd̾ neq ĩ ip̃o
neq ĩ ulla creaturu ĩueniri p̃t̃
ebus eñ que ĩ creatui¬

Expanded text:
res est quae se ipsam gignat ut sit. 2. Ut ergo ab hujusmodi falsitatibus humanus animus purgaretur, sancta Scriptura parvulis congruens, nullius generis rerum verba vitavit, ex quibus quasi gradatim ad divina atque sublimia noster intellectus velut nutritus assurgeret. Nam et verbis ex rebus corporalibus sumptis usa est, cum de Deo loqueretur; velut cum ait, li creatura multa transtulit, quibus significaret illud quod ita non esset, sed ita dici opus esset; sicuti est, Ego sum Deus zelans ; et, Poenitet me hominem fecisse . De rebus autem quae omnino non sunt, non traxit aliqua vocabula, quibus vel figuraret locutiones, vel spissaret aenigmata. Unde perniciosius et inanius evanescunt, qui tertio illo genere erroris a veritate secluduntur, hoc suspicando de Deo, quod neque in ipso, neque in ulla creatura inveniri potest. Rebus enim quae in creatu
Abbreviated transcription (Latin):
de trinitate disserimiꝰ.
prius oportet ut noue¬
rit stilũ nrm̃ adi̾sũ
eorũ uigilare clũpmꝰ¬
as. qui fidei cõtempñẽ¬
tes ñcũ. ĩmaturo et
ꝑuerso rationis amore
fallũtur Quorũ nõnulli ea q̃ de corꝑalibus
rebus siue ꝑ sensus corporeos exꝓta nouerũt.
siue que nãtura hũam ĩgemi et diligentie
Uiuacitate nel artis aditorio ꝑceperũt. ad

Expanded text:
de Trinitate disserimus, prius oportet ut noverit, stilum nostrum adversus eorum vigilare calumnias, qui fidei contemnentes initium, immaturo et perverso rationis amore falluntur. Quorum nonnulli ea quae de corporalibus rebus, sive per sensus corporeos experta noverunt, sive quae natura humani ingenii et diligentiae vivacitate vel artis adjutorio perceperunt,
Abbreviated transcription (Latin):
Et cũ homo iustus dẽ ex aĩo dieit᷑
nõ ex corpe Est em̃ quedã pulcri¬
tudo aĩ ĩusticia. qua pulcri st̾ hoĩ¬
nes pleriq etiã qui corꝑe distor¬
ti atq deformes sũt Sicit aũt
aĩmas nõ udetur oculis. ita nec
pultrctudo eius Obi ergo nouit
quid sit iustus qui nũdũ ẽ. atq ut
sit diliget iustũ De fignrio.¬

Expanded text:
o justus dicitur, ex animo dicitur, non ex corpore. Est enim quaedam pulchritudo animi justitia, qua pulchri sunt homines, plerique etiam qui corpore distorti atque deformes sunt. Sicut autem animus non videtur oculis, ita nec pulchritudo ejus. Ubi ergo novit quid sit justus, qui nondum est, atque ut sit diligit justum? An sign
Abbreviated transcription (Latin):
nouit quid sit iustus insi qui iustus
ẽ nemo diuigit ñꝙͣ nisi iustus Nõ
eñ pt̃ diligere quẽ iustũ ẽẽ credit
ob hoc ip̃m quia iustũ ẽẽ credit. si
quid fit iust̾us ignorat. scd̾m qd̾ su¬
pius demostranimꝰ neminẽ dilige¬
re qd̾ credit et nõ uidet nisi ex ali¬
qua regula noticie generalis siue
specialis Ac ꝑ hoc si nõ diligit iustũ
nisi iustus. quõ ualet quisq iustꝰ
ẽẽ qui nũdũ ẽ Nõ enĩ iult quisꝙͣ

Expanded text:
quid sit justus nisi qui justus est, nemo diligit justum nisi justus: non enim potest diligere quem justum esse credit, ob hoc ipsum quia justum esse credit, si quid sit justus ignorat; secundum quod superius demonstravimus, neminem diligere quod credit et non videt, nisi ex aliqua regula notitiae generalis sive specialis. Ac per hoc si non diligit justum nisi justus, quomodo volet quisque justus esse qui nondum est? Non enim vult
Abbreviated transcription (Latin):
a corꝑe seꝑata ẽ. sed id qd̾ ĩ illo ama/¬
mus etiã nc̃ biuere credimꝰ A maniꝰ
em̃ am̃i iustũ Ex qua ergo generali
aut speciali regula. insi quili scimꝰ et
quid sit aĩmꝰ et quid sit iustus o Et
am̃iꝯ quidẽ quid sit nõ ĩcongrue nos
dicimꝰ ideo nosse. quia et uos habemꝰ
ex similitudĩe nisorũ pluriũ notionẽ
generalẽ speccalẽ ue ꝑcipimꝰ. sed po-¬
tius ut dixi quia et nos habemꝰ Quid
em̃ tã ĩtime scitur. seq ipm̃ ẽẽ sentit.
ꝙͣ quo etiã cetera sentiũtur. idest ip̃e
añnus ¶ NLã et motus corporũ quibus
p̃ter uos alios uiuere sentimꝰ ex nr̃a
filitudine agnosamꝰ. quia et nos ita mo

Expanded text:
a corpore separata est. Sed id quod in illo amamus, etiam nunc vivere credimus: amamus enim animum justum. Ex qua ergo generali aut speciali regula, nisi quia scimus et quid sit animus, et quid sit justus? Et animus quidem quid sit, non incongrue nos dicimus ideo nosse, quia et nos habemus ex similitudine visorum plurium notionem generalem specialemve percepimus; sed potius, ut dixi, quia et nos habemus. Quid enim tam intime scitur, seque ipsum esse sentit; quam id quo etiam caetera sentiuntur, id est, ipse animus? Nam et motus corporum, quibus praeter nos alios vivere sentimus, ex nostra similitudine agnos
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpriũ ẽ. et bestie quippe sentiũt uiuere
nõ tm̃ seipãs sed etiã ĩuicẽ atq alt̾¬
trũ et nosip̃os. nec aĩas nris uidẽt.
sed ex motibus corꝑis. idq statĩ et
facillime quadã cõspiratione natu¬
rali N ñ igitur ciuꝯlibet ex nr̃o no¬
uimꝰ et e nr̃o credimꝰ quẽ nõ nouim ꝯ¬

Expanded text:
e sentiunt vivere, non tantum se ipsas, sed etiam se invicem atque alterutrum, et nos ipsos. Nec animas nostras vident, sed ex motibus corporis, idque statim et facillime quadam conspiratione naturali. Animum igitur cujuslibet et ex nostro novimus, et ex nostro credimus quem non novim
Abbreviated transcription (Latin):
dere debemꝰ. Uigilaudũq nobis ẽ ne
ficta fit fides mũ. eadẽ quippe t̾ntate
fruendũ ẽ ut beate uiuamꝰ Si aũt̃ fal¬
sũ de illa crediderimꝰ ĩanis erit spes
et casta caritas Eduo igitur eã trim¬
tatẽ quã nõ nouimꝰ credendo diliginus:
An scd̾m specialẽ generalẽ ue noticiã
scd̃m quã diligimiꝰ apłm paulũ Qui
etiã si nõ ea facie fuit que nobis occur¬
rit de ilło cogitantib et hoc penitꝰ igno-¬
iamus. nouimꝰ tñ quid sit homo Tt
em̃ longe nõ eamꝰ. hoc sumꝰ et illũ hͦ
fuisse et aiam eius corpori copulatam
mortaliter uixisse maĩfestũ ẽ Hoc
ergo de illo credimꝰ qd̾ ĩuenimꝰ ĩ nobis
iuixta spem̃ uel genus. quo hũana oĩs
natura ꝑiter cõtinetur Quid igitur
de illa cocellentia trimitatis. siue specia¬
liter siue generalit̾ nouimꝰ. quasi mul¬
te sint tales trinitates. quarl̃ aliq̃s̃
eꝑti sumꝰ. it ꝑ regulã siłitudĩs ĩpres¬

Expanded text:
dere debemus, vigilandumque nobis est, ne dere debemus, vigilandumque nobis est, ne ficta sit fides nostra: eadem quippe Trinitate fruendum est, ut beate vivamus; si autem falsum de illa crediderimus, inanis erit spes, et non casta charitas: quomodo igitur eam Trinitatem quam non novimus, credendo diligimus? An secundum specialem generalemve notitiam, secundum quam diligimus apostolum Paulum. Qui etiam si non ea facie fuit quae nobis occurrit de illo cogitantibus, et hac penitus ignoramus, novimus tamen quid sit homo. Ut enim longe non eamus, hoc sumus: et illum hoc fuisse, et animam ejus corpori copulatam mortaliter vixisse manifestum est. Hoc ergo de illo credimus, quod invenimus in nobis, juxta speciem vel genus, quo humana omnis natura pariter continetur. Quid igitur de illa excellentia Trinitatis sive specialiter sive generaliter novimus, quasi multae sint tales trinitates, quarum aliquas experti sumus, ut per regulam similitudinis impres
Abbreviated transcription (Latin):
nimẽtũ nouũ excisũ ĩ petra unde ip̃e
resurrexit. nec montẽ bliueti ũde a¬
scendit ĩ celũ. neq om̃o samꝰ quicũq
ista nõ iudimꝰ. anͦ ita sint ũt ea cogita¬
mus ñno uero ꝓbabiliũs existimamus
ita nõ eẽ Nãq cũ alicuiꝰ facies uel loci
uel hõis uel cuiꝯlibet corꝑis eadẽ ot¬
turrerit oculis nr̃is. que occurrebat aĩo
cũ eã priusꝙͣ iuderemꝰ cogitabamꝰ. nõ
ꝑuo miraculo mouem᷑ Itã raro et pene
nũꝙͣ accidit. et tã ea firmissime credimꝰ.
et quid sit nasci. et qd̾ sit nomẽ ꝓpriũ
nõ credimꝰ.sed prorsus nouimꝰ Mtrũ
aũt illa facies marie fuerit q̃ õcrur¬
rerit aĩo cũ ista loquim᷑ & recordamur.
nec nouimꝰ om̃o nec creditus. Itaq
hic salua fide licet dicere. forte tulẽ ha¬
bebat faciẽ forte nõ talẽ fforte aũt de
uirgine natus ẽ xp̃s nemo salua fide
gere cupimꝰ. p̾us autẽ ꝙ̃ ĩtelligamiꝰ cre¬

Expanded text:
numentum novum excisum in petra unde ipse numentum novum excisum in petra unde ipse resurrexit, nec montem Oliveti unde ascendit in coelum: neque omnino scimus, quicumque ista non vidimus, an ita sint ut ea cogitamus, imo vero probabilius existimamus non esse ita. Namque cum alicujus facies vel loci vel hominis vel cujuslibet corporis eadem occurrerit oculis nostris, quae occurrebat animo, cum eam priusquam videremus cogitabamus, non parvo miraculo movemur; ita raro et pene nunquam accidit: et tamen ea firmissime credimus,et quid sit nasci, et quid sit nomen proprium non credimus, sed prorsus novimus. Utrum autem illa facies Mariae fuerit quae occurrerit animo cum ista loquimur aut recordamur, nec novimus omnino, nec credimus. Itaque hic salva fide licet dicere, Forte talem habebat faciem, forte non talem: Forte autem de virgine natus est Christus, nemo salva fide gere cupimus, prius autem quam intelligamus cre
Abbreviated transcription (Latin):
bis deũ hoiẽm factũ ad hũilitatis ex ͫ
et ad demõstrandã erga nos dilaĩonẽ
dei Hoc enĩ nobis ꝓdest credere et fir¬
nũ atq ĩcõcussũ corde retinere. hii¬
litatẽ qua natꝰ ẽ deꝰ ex femina. et
a mortalibus ꝑ tãtas cõtũelias ꝑduc-¬
tus ad mortẽ. sũmũ ẽẽ medicamentũ
quo suꝑbie nr̃e sanaret᷑ trmor. et al¬
Sic et u̾tutẽ miraculorũ et ip̃ius re-
surrectionis eius qm̃ nouimꝰ quid sit
oĩpotentia de oĩpotente deo credimꝰ
et scd̾m spẽs et genera rerũ uel na¬
tura insita uel exꝑientia collc̃a de fac¬
tis huiꝯcemõi cogitamꝰ. ut nõ ficta
sit fides nũi Nẽq enĩ nouimꝰ faciẽ
uirginis marie ex qua ille a uiro ĩtat¬
ta neq ĩ ip̃o ꝑtu corrupta mirabihi¬
ter natus ⁊̃. Nec quibus mẽbrorũ li¬
mianiẽtis fuerit lazarus. nec bethemã.
nec sepulcrũ lapidẽq illũ quẽ remoueri
iuissit cũ eũ resuscitaret uidimꝰ nec mo¬

Expanded text:
hominem factum, ad humilitatis exemplum, et ad demonstrandam erga nos dilectionem Dei. Hoc enim nobis prodest credere, et firmum atque inconcussum corde retinere, humilitatem qua natus est Deus ex femina et a mortalibus per tantas contumelias perductus ad mortem, summum esse medicamentum quo superbiae nostrae sanaretSic et virtutem miraculorum ipsius et resurrectionis ejus, quoniam novimus quid sit omnipotentia, de omnipotente Deo credimus, et secundum species et genera rerum vel natura insita vel experientia collecta, de factis hujuscemodi cogitamus, ut non ficta sit fides nostra. Neque enim novimus faciem virginis Mariae, ex qua ille a viro intacta neque in ipso partu corrupta mirabiliter natus est. Nec quibus membrorum lineamentis fuerit Lazarus, nec Bethaniam, nec sepulcrum lapidemque illum quem removeri jussit cum eum resuscitaret, vidimus, nec mo
Abbreviated transcription (Latin):
tuis ꝙius inde neminẽ ũꝙ resurrexisse
uidererimꝰ. ita trinitatẽ quã nõ uide¬
mus et qualẽ nullã ũꝙͣ iudimꝰ possu-¬
mus tredendo diligere. Sed quid sit¬
aliqñ uidimꝰ atq exꝑti sumꝰ Quid
ẽ aut̃ aliud resurgere nisi reuiuiscere
idest ex morte ad uitũ redire . Cũ ergo
dicimꝰ et credimꝰ ẽẽ trinitatẽ. nouimꝰ
quid sit trinitas. quia nouimꝰ quid sunt
tria sed nõ hoc diligimꝰ Nã id ubi nolu¬
mus facile habeniꝰ. ut alia omittã uł
micando digitis tribus Nu uero diligi¬
mus nõ qd̾ oĩs triitas. sed qd̾ t̾nitas
deus. Hoc ergo diligimiꝰ ĩ trim tate qd̾
deꝰ ẽ Sed deũ nullũ aliũ uidimꝰã no¬
iumꝰ. quia unꝰ ẽ deꝰ ille solus. quẽ nũ¬
dũ iudimꝰ et credendo diligimꝰ Sed
ex qua rerũ notarũ siłitudine uel cõ¬
paratione credamꝯ qd̾ etiã nũdũ notũ
deũ diligamꝰ. hoc queritur ui. Redi gͦ

Expanded text:
tuis, quamvis inde neminem unquam resurrexisse viderimus, ita Trinitatem quam non videmus, et qualem nullam unquam vidimus, possumus credendo diligere? Sed qaliquando vidimus et experti sumus. Quid est autem aliud resurgere, nisi reviviscere, id est, ex morte ad vitam redire? Cum ergo dicimus et credimus esse Trinitatem, novimus quid sit Trinitas, quia novimus quid sint tria; sed non hoc diligimus. Nam id ubi volumus, facile habemus, ut alia omittam, vel micando digitis tribus. An vero diligimus, non quod omnis trinitas, sed quod Trinitas, Deus? Hoc ergo diligimus in Trinitate, quod Deus est: sed Deum nullum alium vidimus, aut novimus, quia unus est Deus, ille solus quem nondum vidimus, et credendo diligimus. Sed ex qua rerum notarum similitudine vel comparatione credamus, quo etiam nondum notum Deum diligamus, hoc quaeritur
Abbreviated transcription (Latin):
sibi aĩmo fingit. longe fortasse aliter
ꝙ̃ se res habet. sed illud qd̾ scd̾m spe¬
ciẽ de hoĩe cogitamꝰ Habemꝰ em̃ qua¬
si regularit̾ infixã hũãne nature no¬
ticiã. scdm̃ quã quicquid tale aspiciniꝰ
statim hoiẽm ẽẽ cognostimꝰ. uel hoĩs

Expanded text:
sibi animus fingit, longe fortasse aliter sibi animus fingit, longe fortasse aliter quam res se habet, sed illud quod secundum speciem de homine cogitamus: habemus enim quasi regulariter infixam humanae naturae notitiam, secundum quam quidquid tale aspicimus, statim hominem esse cognoscimus vel hominis
Abbreviated transcription (Latin):
rũ sicut occurrerit cogitãti. qd̾ aut ue¬
rũ nõ sit. aut etiã si uerũ ẽ qd̾ rarissi¬
me pt̾ accidere. nõ hoc tñ fide ut tenea¬
mus quicꝙ̃ prodest. sed aliud aliquid
utile qd̾ ꝑ hoc ĩsiuatur Euis enĩ le¬
gentiũ uel audientiũ que sc̃psit apłs
paulus uel que de illo sc̃pta sũt nõ fin-¬
gat aĩo. et ip̃ius apłi fpem faciẽ et om̃̃
quorũ ibi noĩa cõmemorãtur: Et cũ
ĩ tanta honi multitudine quibus ille
littere note sũt alius aliter linamẽta
figurasq illorũ corporũ cogitet quis
ꝓpmquiꝰ et similius cogitet utiq ĩcer¬
tũ ẽ Feq enĩ occupatur fides nr̃a
qua facie corꝑis fuerĩt illi horẽs. sed
tm̃ quia ꝑ deĩ gram̃ ita uxerũt. et ea
gesserũt que sc̃ptum illa testatur Hoc
ictile ẽ credere. et nõ desperandũ et
appetendũ. Nã et ip̃ius dñce facies car-¬
nis ĩm̃abiliũ cogitationũ diuersita-¬
te nariatur et fingitur. q̃ tñ una eiat

Expanded text:
erit cogitanti, quod aut verum non sit, aut etiam si verum est, quod rarissime potest accidere: non hoc tamen fide ut teneamus quidquam prodest, sed ad aliud aliquid utile, quod per hoc insinuatur. Quis enim legentium vel audientium quae scripsit apostolus Paulus, vel quae de illo scripta sunt, non fingat animo et ipsius Apostoli faciem, et omnium quorum ibi nomina commemorantur? Et cum in tanta hominum multitudine quibus illae Litterae notae sunt, alius aliter lincamenta figuramque illorum corporum cogitet, quis propinquius et similius cogitet, utique incertum est. Neque ibi occupatur fides nostra, qua facie corporis fuerint illi homines; sed tantum quia per Dei gratiam ita vixerunt, et ea gesserunt quae Scriptura illa testatur: hoc et utile est credere, et non desperandum, et appetendum. Nam et ipsius Dominicae facies carnis, innumerabilium cogitationum diversitate variatur et fingitur, quae tamen una e
Abbreviated transcription (Latin):
aut nõ ĩtelligat. et utrũ uelit a̾ nolit hoc
aut illud credo E ñ uero de huãna spe¬
cialit ã generaliter uerũ dicit. agnosco
et approbo Nñ maĩfestũ ẽ aliũd unũ¬
quẽq uidere ĩ se.qd̾ sibi alius dicenti
credat. nõ tñ indet aliud aũt ĩ se ip̃a
ueritate qd̾ aliꝰ quoq possit ĩtueri. quo¬
rũ alterũ mitari ꝑ tꝑa. alterũ ĩ cõmu¬
tabile eternitate cõsistere. Neq em̃ o¬
culis corꝑeis multas mẽtes uidendo ꝑ

Expanded text:
an non intelligat, et utrum velit, an nolit hoc an non intelligat, et utrum velit, an nolit hoc aut illud, credo: cum vero de humana specialiter aut generaliter verum dicit, agnosco et approbo. Unde manifestum est, aliud unumquemque videre in se, quod sibi alius dicenti credat, non tamen videat; aliud autem in ipsa veritate, quod alius quoque possit intueri: quorum alterum mutari per tempora, alterum incommutabili aeternitate consistere. Neque enim oculis corporeis m
Abbreviated transcription (Latin):
se amat. et amãtẽ se nouit. ac ꝑ hoc
et biua ĩ singulis. quia mẽs q̃ se nouit
et amat tũ sua noticia ẽ ĩ amore. et cũ
suo camore ĩ noticia A morq ip̃e et no
ticia simul sũt ĩ mẽte q̃ se aanat et/ no¬
uit Tota uero ĩ totis quẽ admodũ sint
iã supra oñdimꝰ.cũ se totã mẽs amat
et totã nouit. et totũ amorẽ suũ nouit.
totũ q amat noticiã suã. qñ tria ista ad
seip̃a ꝑfecta sũt aiiro itaq modo tria
ista ĩseꝑabilia sũt a femetipĩs. et tñ eo¬
rũ singulũ quidq substãtia ẽ. et simul
oĩa una sb̾a uel eeñtia. cũ et relatiue¬
uit hũana mẽs et amat seipãm. nõ ali¬
quid ĩ cõmutabile nouit et amat. alit̾q
unꝰquisq hõ loquẽdo enũtiat mẽtẽ suã
quid ĩ seipõ agatur attendẽs. aliter
aũt huãnã mentẽ speciali ã generali
cogitatione diffinit Itaq cũ m̃ de sua
ꝓpria loquitur. utrũ ĩtelligat hoc a̾ illud

Expanded text:
se amat, et amantem se novit. Ac per hoc et bina in singulis, quia mens quae se novit et amat, cum sua notitia est in amore, et cum suo amore in notitia: amor quoque ipse et mente, quae se amat et novit. Tota vero in totis quemadmodum sint, jam supra ostendimus, cum se totam mens amat, et totam novit, et totum amorem suum novit, totamque amat notitiam suam, quando tria ista ad se ipsa perfecta sunt. Miro itaque modo tria ista inseparabilia sunt a semetipsis, et tamen eorum singulum quodque substantia est, et simul omnia una svit humana mens et amat se ipsam, non aliquid incommutabile novit et amat: aliterque unusquisque homo loquendo enuntiat mentem suam, quid in se ipso agatur attendens; aliter autem humanam mentem speciali aut generali cognitione definit. Itaque cum mihi de sua propria loquitur, utrum intelligat hoc aut illud,
Abbreviated transcription (Latin):
ex uno eodẽq auro tres anu .ui.¬
lob sumles facias ꝙiũis cõnexos si¬
bi. referũtur ad ĩuicẽ qd̾ file̾s sict.
oĩs enĩ similis alicui sili̾s ẽ. et tri¬
ntas amilorũ ẽ et unũ aurũ. ac si
misteãtur sibi et ꝑ totũ singuli mas-¬
sã suã cõsꝑgantur. ĩcertidit illa tri¬
ntas et omo nõ erit. ac nõ solũ unũ
aurũ dicitur sicut ĩ illis trib amilis
dicebat᷑ sed iã nulla aurea tria .U.
amat se manet trmitas. mẽs amor
noticia. et milla cõmixtione cõfũdit᷑
ꝙ̃ius et singula sint ĩ soipĩs. et ĩuicẽ
tota ĩ totis. siue singula ĩ binis. siue bi¬
ad suã noticiã relatiue dicat᷑ Emans
quoq et amata uel amabilis ad amo¬
re refertur quo se amat. et noticia ꝙ̃s¬
uis inferatur admentẽ cognosentẽ
uel cognitã. tñ ad seipãm nota et noscẽs
dẽ Nõ em̃ sibi ẽ ĩcognita noticia qua
se mẽs ip̃a cognoscit Et cance ꝙĩus re¬
fertur ad mentẽ amantẽ cuiꝰ amor ẽ.

Expanded text:
ex uno eodemque auro tres annulos similes facias, quamvis connexos sibi, referuntur ad invicem, quod similes sunt; omnis enim similis alicui similis est; et trinitas annulorum est, et unum aurum: at si misceantur sibi, et per totam singuli massam suam conspergantur, intercidet illa trinitas, et omnino non erit; ac non solum unum aurunt dicetur, sicut in illis tribus annulis dicebatur, sed jam nulla aurea tria. CAPamat se, manet trinitas, mens, amor, notitia; et nulla commixtione confunditur: quamvis et singula sint in semetipsis, et invicem tota in totis, sive singula in binis, sive biad suam notitiam relative dicatur; amans quoque et amata vel amabilis ad amorem referatur, quo se amat. Et notitia quamvis referatur ad mentem cognoscentem vel cognitam, tamen et ad se ipsam nota et noscens dicitur: non enim sibi est incognita notitia, qua se mens ipsa cognoscit. Et amor quamvis referatur ad mentem amantem, cujus amor est;
Abbreviated transcription (Latin):
mẽtis huãne noticiã. sed ĩtuem᷑ ĩuiola/¬
bilẽ ueritatẽ. ex qua ꝑfc̃e ꝙ̃tũ possumꝰ
diffimamꝰ nõ qualis sit uiiꝯcui ꝯq hoĩs
mens. sed qualis ẽẽ sempit̾nis rationib
debeat ¶Iñ etiã fantasias rerũ corpo¬
raliũ ꝓ corꝑis sensũ haustas et quodãmõ
ĩfusas memorie ex quibus etiã ea qus
nõ sũt uisa sũt ficto fantasmate cogitã¬
teir siue aliter ꝙͣ sũt siue fortuitu sicu¬
ti sũt. aliis om̃o regulis supra mentẽ
nostrã ĩ cõmutabilit᷑ manẽtibus uel ap-¬
probare apud nosinetipsos nel ĩꝓbare
cõiũcimur. cũ rc̃e aliquid approbamus

Expanded text:
intuemur inviolabilem veritatem, ex qua perfecte, quantum possumus, definiamus, non qualis sit uniuscujusque hominis mens, sed qualis esse sempiternis rationibus debeat. 10. Unde etiam phantasias rerum corporalium per corporis sensum haustas, et quodam modo infusas memoriae, ex quibus etiam ea quae non visa sunt, ficto phantasmate cogitantur, sive aliter quam sunt, sive fortuitu sicuti sunt, aliis omnino regulis supra mentem nostram incommutabiliter manentibus, vel approbare apud nosmetipsos, vel improbare convincimur, cum recte aliquid approbamus
Abbreviated transcription (Latin):
ne cẽpulsus. epus tã laborio sũ adiuuã¬
te dño terminare curaui. eosq em̃ẽdatos
nõ ut uolui sed ut potui. ne ab illis qui
subrepti iã ĩ manus hom̃ exierãt plu¬
rimũ discreparẽt. ueneratiom tue ꝑ filiũ
nostrũ condianũ carissimũ misi. ut cui¬
ꝑmisi In quibus si seruari mea disposi¬
tio potiusset/. essent ꝓfecto et si easdem
fententias habentes. multo tñ enodatiores
atq plamores. qñtũ rerũ tantarũ expli¬
candarũ difficułtas et facultas nr̃a pate¬
retur. ¶ũt aũt qui ꝓͥmos quatuor uel po¬
tius quĩq etiã sine Fhemiis habẽt. et duo-¬
decimũ sine extrema ꝑte nõ ꝑua Sed
si eis hec edit̾io potuent ĩotescere oĩa
si uoluerĩt et ualuerĩt emendabũt Peto
sane ut hãc epłam seorsũ quidẽ s tñ
ad capit eorũdẽ librorũ iubeas añpom

Expanded text:
ne compulsus opus tam laboriosum adiuuanne compulsus opus tam laboriosum adiuuante domino terminare curaui eosque emendatos, non ut uolui, sed ut potui, ne ab illis, qui subrepti iam in manus hominum exierant, plurimum discreparent, uenerationi tuae per filium nostrum condiaconum carissimum misi et cuiescribendosque permisi. in quibus si seruari mea dispositio potuisset, essent profecto etsi easdem sententias habentes multo tamen enodatiores atque planiores, quantum rerum tantarum explicandarum difficultas et facultas nostra pateretur. sunt autem, qui primos quattuor uel potius quinque etiam sine prooemiis habent et duodecimum sine extrema parte non parua. sed si eis haec editio potuerit innotescere, omnia, si uoluerint et ualuerint, emendabunt. peto sane, ut hanc epistulam seorsum quidem sed tamen ad caput eorundem librorum iubeas anteponi.
Abbreviated transcription (Latin):
omino beatissimo et sincerissi¬
ma caritate uenenendo sc̃o
frĩ et cõsacerdoti pape au¬
uelio Augustinus ĩ domino salu¬
e trinitate que deus sũmus et ue¬
rus ẽ libros iuuenis ĩthoaui senex
edidi Emisem̃ quippr hoc opus posteaͭ¬
ꝙͣ cõperi p̃reptos michi ẽẽ siue subreptos
anteꝙͣ eos ab soluerẽ. et retractatum ut
mea dispositio fuerat expolirẽ Nõ eñi
singillati seo om̃s simul edere es rõne
decieuerã. qm̃ p̃cedentibus cõsequẽtes.
ĩquisitione ꝓficiente nectũtur Qũ ergo
ꝓ eos hoĩes qui priusꝙ̃ uellẽ ad quosdã
librorũ ꝑuenire potnerũt dispositio mea
nequiũsset ĩpleri. ĩterruptã dictationẽ
reliquerã. cogitans hoc ip̃m ĩ abiquib sꝙ̃¬
tis meis cõqueri. ut scirẽt qui possent
nõ a me eosdẽ libros fuisse edites. sed
ablatos. pͥusꝙ̃ michi editione mea digni
uiderẽtur. Serũ multorũ frm̃ uehemẽ¬
tissima postulatione et maxime tua iussio¬

Expanded text:
OMINO BEATLSSIMO ET SINCERISSIMA CARITATE VENERANDO SANCTO FRATRI ET CONSACERDOTI PAPAE AURELIO AUGU- STINUS 1N DOMINO SALUe trinitate, quae deus summus et uerus est, libros iuuenis inchoaui, senex edidi. omiseram quippe hoc opus, posteaquam comperi praereptos mihi esse siue subreptos, antequam eos absoluerem et retractatos, ut mea dispositio fuerat, expolirem. non enim singillatim sed omnes simul edere ea ratione decreueram, quoniam praecedentibus consequentes inquisitione proficiente nectuntur. cum ergo per eos homines, qui, priusquam uellem, ad quosdam illorum peruenire potuerunt, dispositio mea nequiuisset impleri, interruptam dictationem reliqueram cogitans hoc ipsum in aliquibus scriptis meis conqueri, ut scirent, qui possent, non a me fuisse eosdem libros editos sed ablatos, priusquam mihi editione mea digni uiderentur. uerum multorum fratrum uehementissima postulatione et maxi-\' me tua iussio
Abbreviated transcription (Latin):
caritus insi ĩ aĩo tredente qd̾ nũdũ uidet
et sperante atq amante quod credit.
Amatur ergo et qd̾ ignoratur sed tñcre¬
ditur Mannirũ aũt̃ cauendũ ẽ ne credẽs
aĩmus id qd̾ nõ uidet fingat sibi ali¬
quid qd̾ nõ ẽ. et speret diligatq quod
falsũ ẽ Quod si fit. nõ erit caritas
de corde puro et cõsçiã bona et fide nõ fic¬
ta qͥ finis p̃cepti ẽ sicut idẽ apłs dicit De¬

Expanded text:
charitas ; nisi in animo credente quod nondum videt, charitas ; nisi in animo credente quod nondum videt, et sperante atque amante quod credit? Amatur ergo et qui ignoratur; sed tamen creditur. Nimirum autem cavendum est, ne credens animus id quod non videt, fingat sibi aliquid quod non est, et speret diligatque quod falsum est. Quod si fit, non erit charitas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta, quae finis praecepti est, sicut ide
Abbreviated transcription (Latin):
iiii. Sed dilñõne standũ ẽ ad illud et
ĩherendũ illi. ut pñte ꝑfruam᷑ a quo su¬
mus. quo absente nec ẽẽ possemꝰ Cũ
nũdũ utiq iudemꝰ deũ sicut idom ait
facie ad faciẽ. qne tñ nsi nc̃ iã diliga¬
mus nũꝙͣ iudebimꝰ Sed quis diligit
qd̾ ignorat. Sciri emĩ aliquid et nõ di¬
ligi p̃t. diligi.cũt qd̾ nescitur q̃ro utrũ
possit. quia si nõ pt̃ nemo diligit deũ
añꝙ sciat Et quid ẽ deũ sare. insi eũ
mẽte cõspicere firmeq ꝑciꝑe . Idõ em̃
corpus ẽ. ut carneis oculis ĩquiratur
Sed et priusꝙͣ ualeamꝰ cõspicere atq
ꝑciꝑe deũ sicñt cõspici et ꝑcipi pt̃. quod
mũdicordibus licet. bt̃i em̃ iũdicordes.
quia ip̃i deũ iudebũt. isi ꝑ fidẽ diligrit᷑
nõ poterit cor mũdari. qd̾ ad eũ udendũ
sit aptũ et ydoneũ Sbi sũt em̃ ula tria
ꝓpter que ĩ aĩo edificanda om̃n diuinoꝵ
librorũ machinamẽta cõsurgũt. fides. spes.

Expanded text:
it. Sed dilectione standum est ad illud et inhaerendum illi, ut praesente perfruamur a quo sumus, quo absente nec esse possemus. Cum nondum utique videmus Deum, sicut idem ait, facie ad faciem : quem tamen nisi nunc jam diligamus, nunquam videbimus. Sed quis diligit quod ignorat? Sciri enim aliquid et non diligi potest: diligi autem quod nescitur, quaero utrum possit; quia si non potest, nemo diligit Deum antequam sciat. Et quid est Deum scire, nisi eum mente conspicere, firmeque percipere? Non enim corpus est, ut carneis oculis inquiratur. Sed et priusquam valeamus conspicere atque percipere Deum, sicut conspici et percipi potest, quod mundicordibus licet; Beati enim mundicordes, quia ipsi Deum videbunt : nisi per fidem diligatur, non poterit cor mundari, quo ad eum videndum sit aptum et idoneum. Ubi sunt enim illa tria, propter quae in animo aedificanda omnium divinorum Librorum machinamenta consurgunt, fides, spes,