comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tim t̃ ut spetiar cautela a dhibeat᷑
itͣ illa rͣ que mapune consueuerunt
deficere si ergx iunenes sant instruto
⁊ orã fanunt ualde ¶ta qd̾ cum aurat
nims amant cum ioquuut ludẽ
nimis ludunit. ⁊ ii cct̾is aliis suꝑ gyues¬
sum faciunt adhibenda ẽ caucela ne
inseqͣutur concupiãs s suit abstinẽtes
⁊ sbbrii ne sint mendaces s ueuidici.
nt oiã agant ualde si in suis actili
⁊ scrinionib tno deracionẽ accipiant.¬
¶ hiis uisis restat oñdcrr quõ sũt

Expanded text:
t ut specialis cautela adhibeatur circa illa, circa quae maximae consueverunt deficere. Si ergo iuvenes sunt insecutoet omnia faciunt valde, ita quod cum amant nimis amant, cum incipiunt ludere nimis ludunt, et in caeteris aliis semper excessum faciunt, adhibenda est cautela ne insequantur concupiscentias: sed sint abstinentes et sobrii, ne sint mendaces sed veridici, nec omnia agant valde sed in suis actibus et sermonibus moderationem accipiant. His
Abbreviated transcription (Latin):
lem. ¶ ut ergo uiuenes hãnt corꝰ
bene dispositum ex̾citande sunt per
debita exc̾icia ⁊ ꝑ debitos motus ut
hañt uolintatẽ bent ordinatã iudu¬
cendi sunt ad debitas u̾tutes. ⁊ ad
uͥtutum oꝑa s ut hãtit intlłestum
ꝑfestum isttuendi sunt in debitis
stiĩs. scĩa engo u̾tus ⁊ ex̾citiũ aitendẽ¬
da sunt ui regimine filioꝵ a pͥuaͦ
quidẽ nacuntatis ut uitet᷑ ihcs

Expanded text:
lectum. Ut ergo iuvenes habeant corpus bene dispositum, exercitandi sunt per debita exercitia, et per debitos motus. Ut habeant voluntatem bene ordinatam, inducendi sunt ad debitas virtutes, et ad virtutum opera. Sed ut habeant intellectum perfectum, instruendi sunt in debitis scientiis. Scientia ergo, virtus, et exercitium attendenda sunt in regimine filiorum. A principio quidem nativitat
Abbreviated transcription (Latin):
di ꝯͦ mulcos penclitatos et̃. Inde ẽ
qd̃ apud romanos antiquitus con¬
suctado crat qd̾ inuenes futuri bella¬
tores postqmͣ ꝑ magnã ꝑtẽ diei ex¬
citati eẽnt ad aria si tempus erat
natation congruum ducebant ad
flumũ ut artẽ uatandi addic̾ent ĩ¬
mo nõ solum pedites sz equites s f
ipõs equos ad natandũ ex̾cebant.¬
cioꝵ quedã sinit inagis ꝓpris ⁊quitib
sit nõ magna consideratione eget
⁊ solertẽ intntẽ iatere nõ potest Nã
ascendere equos ẽ ꝓpͥum squitib.
ꝓiecre lapides cum funda ur᷑ et̃ aꝓpͥũ¬

Expanded text:
it multos periclitatos esse. Inde est quod apud Romanos antiquitus consuetudo erat, quod iuvenes futuri bellatores postquam per magnam partem diei exercitati esent ad arma, si tempus erat natationi congruum, ducebantur ad fluvium, ut artem natandi addiscerent. immo non solum pedites, sed equites, et etiam ipsos equos ad natandum exercebant. quaedam sunt magis propria equitibus, sit, non magna consideratione eget, et solertem mentem latere non potest. Nam ascendere equos, est proprium equitibus: proiicere lapides cum funda, videtu
Abbreviated transcription (Latin):
ex̾citandi sunt bellatores ad etinitẽ¬
dum dela ⁊ iacula. ⁊ ad ꝑeutiendũ
cum lancea qd̃ ⁊̃ ad defixum palũ
si̾ ht̃. fiebat eĩ antiquitus ut cũ in¬
uenes excitati erant ad partiendui
palos infixos cũ claua qd̃ ex̾i tabaut᷑
ad ꝑrutiendum cum telo uł cũ iacu¬
lo siuie cum iancea stabant ci a re¬
motis ⁊ assueffaciebant brachia ut
possent palui illũ ꝑruttre uel salcẽ
ꝓpe ip̃m ꝓrcere. Est a ucẽ attendendũ
qd̾ in ꝓiciendo celum aut lanceam
pͥmo uibrandum ẽ telum ip̃m ⁊ pꝰ
ea ẽ forciter tmpellendũ. uibrato eĩ
telo pp̃ maiorẽ motũ quẽ esficit ĩ

Expanded text:
exercitandi sunt bellatores admittenexercitandi sunt bellatores admittendum tela et iacula, et ad percutiendum cum lancea: quod etiam ad defixum palum fieri habet. Fiebat enim antiquitus ut cum iuvenes exercitati erant ad percutiendum palos infixos cum clava, quod exercitabantur ad percutiendum cum telo vel cum iaculo, sive cum lancea. Stabant enim a remotis et assuefaciebant brachia, ut possent palum percutere, vel saltem prope ipsum proiicere.Est autem attendendum quod in proiicendo telum, aut lanceam primo vibrandum est telum ipsum, et postea fortiter impellendum: vibrato enim telo propter maiorem motum qu
Abbreviated transcription (Latin):
ferenda in bello ⁊dd̾ ⁊̃ ad in aiora põ¬
dera nõ t̃ mutile assurescere bella¬
tores ¶add ex̾citandi stnt bellãteᷤ
ad iuuadendum ⁊ percuciendum
cũ claua. ueritat ei uegetius qd̾ an¬
tiquitus apud hoĩes in campo ali¬
quo multi pali infigebantur. ⁊ in¬
ueues quos uolebant face̾ oprunoᷤᷤ
leliatores excitabant ad palos illos
itat ut quil hr̃et scutũ dupli pon¬
deris qmͣ sit scutum qd̾ portatur
in bello ⁊ clauam ligneam ⁊̃ dupli
ponderis. ⁊ quilib illoꝵ uietuĩ sit
oueracus contra aliquẽ illoꝵ pa¬
łoꝵ qrͣ contra adu̾sariũ incedebat
⁊ minc partiebat palum in st̃mita¬
palum illum sic impetuose se gere¬
ralia faciendo que reqununt᷑ ad
bellum at si contra hostem dunica¬
ret. ⁊ cum dun mane ⁊ salo iuiuenes
sic ex̾itaci eẽnt cum postea uemiebãt
ad bellum nõ grauabantur in por¬
ciendo cum claua. uel in sustiuendo
quoscumq lalores bellicos. ¶tcio

Expanded text:
ferenda in bello: ideo etiam ad maiora ponferenda in bello: ideo etiam ad maiora pondera non est inutile assuescere bellatores. Secundo exercitandi sunt bellantes adinvadendum et percutiendum cum clava. Recitat enim Vegetius, quod antiquitus apud Romanos in campo aliquo multi pali infingebantur, et iuvenes quos volebant facere oprimos bellatores exercitabant ad palos illos ita, ut quilibet haberet scutum dupli ponderis quam sit scutum, quod portatur in bello, et clavam ligneam etiam dupli ponderis: et quilibet illorum iuvenum sic oneratus contra aliquem illorum palorum quasi contra adversarium incedebat, et nunc percutiebat palum in summitapalum illum sic impetuose se gerealia faciendo quae requiruntur ad bellum, ac si contra hostem dimicaret: et cum diu mane et sero iuvenes sic exercitati essent, cum postea veniebant ad bellum, non gravebantur in percutiendo cumclava, vel in sustinendo quoscunque labores bellicos. Tertio
Abbreviated transcription (Latin):
Ossumus autẽ p̾ter tria p̾dcã bel
ad que ex̾citandos diximus bei lico¬
lantes enumerare osto alia ad que si¬
ex̾atar debent hoĩes bellicosi. pͥmo
gr̾itandi sunt ad portandum põ¬
dera. scdõ ad inniadendinn ⁊ ꝑutic̃d̾
cum claua. tr̾io ad elmtteadum te¬
la siue iqtula ⁊ ad ꝑrutiendũ cum
sagitas. quinto ad ꝓuiendum la¬
pides cum fundis. sexto ad ꝑcuti¬
endum cum ba plumibatis. Scd.uiͦ
ad assendendum equos. octauo
ad sciendum artẽ natandi. eẽt ⁊̃
ult̾ius dicendum quõ ex̾citaudi sũt
bellacores ad poutiendum cuu gla¬
diis ⁊ ex̾ ensib s & hoc speciale capͥ
fãriemus ¶ pmo eĩ sunt bellacores
tra̾tandi ad portandũ ut płus põ¬
deris portare assuescant ⁊̃ qmͣ sit
armoꝵ sarriua. nã cousuerudo ẽ qiͣ
uaͣ quedam. cum ergo quis assuetꝰ¬
ẽ ad portandum maius pondus
uidetur sibu qrͣ qd̾ leuis moedat si
honcretur miuori pondere. suisus
nõ solum arma s ĩ plura alia sũt

Expanded text:
ossumus autem praeter tria praedicta, ad quae exercitandos diximus bellantes, enumerare octo alia, ad quae exercitari debent homines bellicosi. Primo enim exercitandi sunt ad portandum pondera. Secundo ad invadeTertio ad emittendum tela sive iacula, et ad percutiendum cum sagittas. Quinto ad proiiciendum lapides cum fundis. Sexto ad percutiendum cum plumbatis. Septimo ad ascendendum equos. Octavo ad sciendum artem natandi. Esset etiam ulterius dicendum, quomodo exercitandi sunt bellatores ad percutiendum cum gladiis et ensibus. Sed de hoc speciale capitulum faciemus. Primo enim sunt bellatores exercitandi ad portandum pondera, ut plus ponderis portare assuescant etiam quam sit armorum sarcina. Nam consuetudo est quasi natura quaedam. Cum ergo quis assuetus ad portandum maius pondus, videtur sibi quasi quod levis incedat, si oneretur quodam minori pondere. Rursus, non solum arma sed etiam plura alia sunt
Abbreviated transcription (Latin):
la plimibea uel fira tum catena ali¬
qua comunicra inamibrro ligueo ue¬
hementẽ istum reddit. nã pp̃ uehe¬
mentiorem motũ a eus irhemeutus
ꝑutit prla cum cathena haste inifixa
qmͣ si ip̃i haste uel ipĩ in amibro ug¬
neo comicta. ad om̃e grinis ꝑrussio¬
nũ exc̃itandi sunt bellantes. ut cont̾
alios ⁊ alios hostes alit̾ ⁊ alit̾ putiẽ¬
do dumcent. ¶ Septino lellatores ex¬
citandi sunt ad assensiones equoꝵ
nã ut uegetius recitat siebant anti¬
quitus equi ligne ad quos asseudẽ¬
dos inuenes in hyeme ex̾itabaut᷑
sb̾ tecro. estate uero in campo. ⁊ pͥmuo
equos il los ascendebant ui h̾ines de¬
inde armati. ⁊ adeo ad hir assuefi e¬
bant ut a si instris ⁊ a dexãs. ⁊ undi¬
q equos illos astuidereut ĩmo qdꝰ
plus erat euaginatis gladis con
srendebant in illos. in tantum ergo
ccͣ exxitabantur in pace qd ̃ i tumł¬
tu prelii sinemora de facili ascen¬
debant auos. ¶Ectauo assuesrendi

Expanded text:
la plumbea vel ferrea cum cathena alila plumbea vel ferrea cum cathena aliqua coniuncta manubrio ligneo vehementem ictum reddit. Nam propter vehementiorem motum aeris, vehementius percutit pila cum cathena hastae infixa, quam si ipsi hastae,vel ipsi manubrio et coniuncta. Ad omne enim genus percussionum exercitandi sunt bellantes, ut contra alios et alios hostes, aliter et aliter percutiendo, dimicent. Septimo, bellatores exercitandi sunt ad ascensiones equorum. Nam, ut Vegetius recitat, fiebant antiquitus equi lignei, ad quos ascendendos iuvenes, in hyeme exercitabuntur sub tecto: aestate vero in campo, et primo equos illos ascendebant inermes, deinde armati: et adeo ad hoc assuefiebant, ut a sinistris et a dextris, et undique equos illos ascenderent. Imo quod plus erat evaginatis mediis gladiis ascendebant in illos. In tantum ergo circa hoc exercitabantur in pace, quod in tumultu praelii sine mora de facili ascendebant equos. Octavo, assuescendi
Abbreviated transcription (Latin):
ipõs hostos nõ possinnus ĩmediatt
attingere utile ẽ eos sagittis ĩplfͤ¬
re.ĩmo dato qd̾ pugnͣces se cum ho¬
stib possint comiuigere anceqmͣ cõ¬
tinigantur ꝓficuum ẽ eos arrub
⁊ balistis tr̾ere. legitur rĩ de arfuca¬
no scipione qd̃ cum ppło ꝓ romano
t̾tare debaxt nõ aliter contra ipõs¬
hostes se optiere credebat nisi moĩ¬
b aneb elestos sagittarios inscuiss.¬
¶ Quĩto sunt bella dores eg̾tandi ad
iariendum lapides fundis. hic cĩ mo¬
dus bellando in quib iuarans insu¬
lis fint uiuentus in quib piu̾ ut
uegetus recitat adeo industres erãt.
ut matres ulłi cibum eis exhiberet
quẽ nõ pͥmo cum finida porterent.¬
¶ Est eĩ hoc gp̾aicium utae qr fundã
portare ulłs ẽ labor. interdũ tainẽ
eueint ut in lapadosis locis hãtur cõ¬
fuistus. ⁊ ut inq̃s sit ad deffendendus.
In impugnatione ⁊̃ castroꝵ ⁊ cruita¬
tum nõ iiitilt ẽ lapides cũ fundis
ad ꝑeutiendinn cũ plimubatis uam pi¬

Expanded text:
ipsos hostes non possumus immediate attingere, utile est eos sagittis impugnare: immo dato quod pugnantes se cum hostibus possint coniungere, antequam coniungantur proficuum est eos arcubus et ballistis terrere. Legitur enim de Africano Scipione, qui cum pro populo Romano certare deberet, non aliter contra hostes se obtinere credebat, nisi in omnibus aciebus electos sagittarios miscuisset. Quinto, sunt bellatores exercitandi ad iaciendum lapides cum fundis. Hic enim modusbellandi in quibusdam marinis Insulis fuit inventus, in quibus pueri ut Vegetius recitat adeo industres erant, ut matres nullum cibum eis exhiberent, quem non primo cum funda percuterent. Est enim hoc exercitium utile, quia fundam portare, nullus est labor. Interdum tamen evenit, ut in lapidosis locis habeatur conflictus, et ut mons si taliquis defendendus. In impugnatione etiam castrorum et civitatum non inutad percutiendum cum plumbatis. Nam pi
Abbreviated transcription (Latin):
lias ¶ ꝯod̾a uia ad nnestigaudũ is
idem suĩtur ex ꝑte delestacionum qͣ
hoĩes ut płiuum insequutur. nõ
eĩ hoĩes solum ininstificant. ⁊ inui¬
rias inferunt in res ꝯt̾iores pp̃ auari¬
ciam s t̃ iniuriantur in filias ⁊ in
uxores cunum pp̃ delestationẽ ⁊ intẽ¬
peranuam ¶pecet ergo reges ⁊ pͥnci¬
pes nõ om̃s leges sł̾e otͣ põssoñes
ẽ possioeat s multa ordinare decẽt
ccͣ possõnes iepͥmtndas ne ciues sit̃
intemperati. ⁊ ierieutur in upores
⁊ filias alioꝵ smo canto magis soi¬
licitari debent ccͣ hoc qmͣ cͣ illud qñ¬
to urores ⁊ filie sunt quid magis cõ

Expanded text:
ia ad investigandum hoc idem sumitur ex parte dilectationum, quas homines ut plurimum insequuntur. non enim homines solum iniustificant, et iniurias inferunt in res exteriores propter avaritiam: sed etiam iniuriantur in filias, et in uxores civium propter delectationem, et intemperantiam. Decet ergo reges, et principes non omnes leges ferre circa possesiones est possideat: sed multa ordinare decet circa possesiones reprimendas, ne cives sint intemperati, et iniurientur in uxores, et in filias aliorum. Immo tanto magis solicitari debent circa hoc quam circa illud, quanto uxores et filiae sunt quid magis co
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ dñum ext̾ioꝵ reꝵ s sic oppuiaudo
magis turbantur. ⁊ indignantur.
si uon possint constqrni honorem de¬
bitum. ⁊ condignum. quare si ti¬
uium quidã sunt ꝑsone paupes
quidam grõse ⁊ honorabiles spe¬
Etat ad legis latorem non solum
statuere ut possõnes debite ordinẽ¬
tur. s ⁊̃ ut houores docent̾. ⁊ uiste
distribuautur. ⁊ tanto pͥncipaliꝰ¬

Expanded text:
nium exteriorum rerum: et sic opinando magis turbantur et indignantur, si non possint consequi honorem debitum et condignum. Quare si civium quidam personae sunt pauperes, quidam gratiosae et honorabiles: spectat ad legislatorem non solum statuere, ut possessiones debite ordinentur, sed etiam ut honores decenter et iuste distribuantur. et tanto principali
Abbreviated transcription (Latin):
que sortes su̾areatur illese mlũ lioe¬
bãt possõnes uendere inisi sufficient̾¬
ondere poss ei aliqd̾ magnum in for¬
tumum accidisse. ¶ Sunt ẽ multa
detĩanda in logib cc̃ possõnes s nõ ex¬
pedit her lege statui ccͣ ip̃as ut cuies
possoñes equatas hãnt. uoc incentõ
legis latoris pͥntipalit̾ eẽ d grͣ posso¬
nos s pͥncipalius d intendere rep̾ssi
aꝵ nõ sunt possõnes extiores s concu¬
ditas. si erppo modus magis curari di
iu radice ⁊ ii cã qmͣ alibi magis dẽ¬
bent incendere restores cuiram ocͣ repͥ¬
mendas concupestentias qmͣ qͣ alia

Expanded text:
quae sortes servarentur illesae, nulli licebat possessiones vendere, nisi posset sufficienter ei ostendre aliquod magnum infortunium accidisse. Sunt enim multa determinanda in legibus circa possessiones, sed non expedit hoc lege statui circa ipsas, ut cives possessiones aequatas habeant; nec intentio legislatoris principaliter essnes, sed principalius debet intendere reprehenarum non sunt possessiones exteriores, sed concuditas. Si ergo morbus magis curari debet in radice et in causa quam alibi, magis debent intendere rectores civium circa reprimendas concipiscentias quam circa alia,
Abbreviated transcription (Latin):
genciã uł pp̃ tollendam famem ent
repellendum sugus s qr estimant a
s ⁊ ꝓpt̾ alia ut est ꝑ hĩta sufficiens
expressum.¬
c.xix. Qualis fuit poli¬
cicia ỹpodonii ⁊ quid ypodonius

Expanded text:
gentiam, ut propter tollendam famen, et repellendum frigus: sed quia existimant alsed et propter alia, ut est per habita sufficienter expressum. Qualis fuit politia Hippodami quid Hippodamius
Abbreviated transcription (Latin):
maxune di botum intendere qui to¬
tum regnum d in bonum dairigere
¶ic ĩ ad eos spestat delestabilit̾ ⁊ ꝓui¬
te sumptus faccie. Nam ut supͣ di
gitiones ⁊ decentes sumptus qnͣto
gͥ reges ⁊ pͥncipes magcis hũudant

Expanded text:
 bonum intendere, qui regnum debet in bonum dirigere. Sic etiam ad eos spectat delectabiliter, et prompte sumptus facere. Nam ut supra dgitiones, et decentes sumptus. Quanto igitur reges, et principes magis abundant
Abbreviated transcription (Latin):
cũ ui oꝑib magͥficis ut cum aliqͥs
maginfice st ht̃ crga culcum an¬
dignas uaxĩe quis apparoat głos
⁊ uraxiẽ qͥs ab hoĩb laudetur. difti¬
ale e in calib nõ querere humanã
landẽ. ⁊ qr u̾cus ẽ ccͣ bonum ⁊ diffici¬
le ¶do̾ maxiẽ spectat ad iagͥficim
in sins magͥficis operib. ⁊ distribu¬
tiouili intendere finaliẽ lomim ⁊
est ꝑuifica Qrͣta ẽ magis intendẽ
qualr̾ faciat opus opcunũ ⁊ decentis¬
simum qmͣ qualiter ⁊ qnͣcis sumpcũ
Faciat ad opis illud. ut si d magͥ¬
ficus aliqd temptum consticuere
in honorẽ dauinum uł aliqͣ dona ꝯ¬
fre ꝑsonis dignis magis intendet
quõ complum and sit admirabile
⁊ prnchrum. ⁊ quõ dona illa suit
nũmisin ata oporteat ip̃m consuin̾e

Expanded text:
is, ut cum aliquis magnifice se habet erga cultum didignas, maxime quis apparet gloriosus, et maxime quis ab hominibus laudatur, difficile est in talibus non quaerere humanam laudem. Et quia virtus est circa bonum et difficile, ideo maxime spectat ad magnificum in suis magnificis operibus, et distributionibus intendere finaliter bonum, est parvifica. Quarta, est magis intendere qualiter faciat opus optimum, et decentissimum, quam qualiter, et quantum sumptum faciat ad opus illud. ut si debet magnificus aliquod templum construere in honorem divinum, vel aliqua dona conferre personis dignis, magis intendet quomodo templum illud sit admirabile et pulchrum, et quomodo dona illa sint numismata oporteat ipsum consumere
Abbreviated transcription (Latin):
tu facere opus magis inagͥficum.
cant uñmo ut supͣ dicebatur ꝓ mo¬
dico mulcum ꝑdunt. magͥficus ergo
cui nõ t̃ cure de rõcuuo sb̾ equali sũp¬
tu facit opus magis magͥficum qr
quͣ uberalẽ tamen qr semꝑ intitur a¬
uarus aliqͣs decentes cxpensas sb̾cra¬

Expanded text:
ficum. parcant numo, ut supra dicebatur, pro modico multum perdunt. Magnificus ergo, cui non est curae de ratiocinio ab aequali sumptu, facit opus magis magnificum, quia quam liberalem: tamen quia semper nititur avarus aliquas decentes expensas subtra
Abbreviated transcription (Latin):
p̃mua est qr magnnficus assitilate
scienti. Durbatur cĩ spestare ad ma¬
gnificum in magͥs aperib facẽ de¬
centes sumptus. cognasde̾ autẽ qͥb
magnis openb qui sumpcus qͥents

Expanded text:
 est, quia magnificus assimilatur scienti. Dicebatur enim spectare ad magnificum in magnis operibus facere decentes sumptus. Cognoscere autem quibus magnis operibus qui sumptus sint
Abbreviated transcription (Latin):
giim retroacro sb̃ quo regnum tutiꝰ
⁊ ineluis regebat᷑ nam sicut in specuiã¬
do recogitando que antiqui phi conscͥp¬
serunt sinins saprentiores in specula¬
bilib sic reges ⁊ pͥncipes recogitando
dentes in agilulib cdõ debent diligẽt᷑
in tueu futura bona que possunt ec̃ ꝓ¬
ficua regna ⁊ mala que possunt eẽ no¬
ciua nã ex hoc hebinit ꝓuidenciã futu¬
roꝵ ut possint mala expeditius uitair.
⁊ bona facilius adipisci gtio debent sepe
ircogitare bonas consuetudines. ⁊
lon as leges. namn tali q sunt maxiẽ
printipia agibuliũ. intellestus cĩ prinͣ¬

Expanded text:
gimini retroacto, sub quo regnum tutius, et melius regebatur. Nam sicut in speculando, et cogitando quae antiqui Philosophi conscripserunt, sumus sapientiores in speculabilibus: sic reges et principes cogitando dentes in agibilibus. Secundo debent diligenter intueri futura bona, quae possunt esse proficua regno: et mala, quae possunt esse nociva. Nam ex hoc habuerunt providentiam futurorum, ut possint mala expeditius vitare, et bona facilius adipisci. Tertio debent saepe recogitare bonas consuetudines, et bonas leges: anm talia sunt maxime principia agibilium, sicut intellectus prin
Abbreviated transcription (Latin):
cẽ intlłgente hñdo cogͥtionẽ legũ ⁊
consuetudinũ que sunt pͥnti agibili¬
uin uͥ quis sit rõuar ex illis legib ⁊
consuetudib debitas conclusiones a¬
illis ofto que ad prudenciã requiũt᷑
de quibe in presenti ca. frrimus m̃tionẽ
poterunt se ipõs prudentes face̾ uerũq
malicia ẽ corrupciua pͥncipii. situt eĩ
quis hũs cormptum gustum male ui¬
drcat de saporib. credit eĩ ec̃ aulir qd̾ ẽ¬

Expanded text:
e intelligentem, habendo cognitionem legum, et consuetudinem, quae sunt principia agibilium: nisi quis sit rationalis, ex illis legibus, et consuetudinibus debitas conclusiones aillis octo, quae ad pudentiam requiruntur, de quibus in praecedenti capitulo fecimus mentionem, poterunt seipsos prudentes facere. Verum quia malitia est corruptiva principii. sicut enim quis habens corruptum gustum, male iudicat de saporibus, credit enim aliquid e
Abbreviated transcription (Latin):
delent expendere in cegitando que pos¬
sunt regno eẽ ꝓficua qd̾ nõ sic intlłi¬
gendum ẽ ut ulłas recreationes coiͣ¬
les biẽ debeant. s debent eis a deo mo¬
derate uti ut non impedurant᷑ in regĩe
regni ¶Et ipõs erxo poterunt prudentes
face̾ ut naͣlit̾ regnum regant crcogi¬
taudo pͥmo tempora retooasta sb̃ quib
temporib regnum melius regebat᷑¬

Expanded text:
debent expendere in cogitando quae possunt esse regno proficua. Quod non sic intelligendum est, ut nullas recreationes corporales habere debeant, sed debent eis adeo moderate uti, ut non impediantur in regimine regni sui. Seipsos ergo poterunt prudentes facere, ut naturaliter regnum regant. excogitando primo tempora retroacta, sub quibus temporibus regnum melius regebat
Abbreviated transcription (Latin):
gnances. uidentur cĩ ħ duo maxune
eẽ ad optinenda in uistoriam. uidel
erubescencia fugiendi sagacitas bellã¬
di ¶ ut cipostiacur quid sit de quesi¬
latores. potest eĩ et̃ pugna pedestus ⁊
cquestris. in pedestri itaq c̾camine e¬
magis eligenda sunt rurales qmͣ no¬
biles eo qd̾ ilu maxime ual assueffa¬
ctio adportationem ponderuu ⁊ la
untur nobiles ini nõ posse tantos
sustinere la boies qnͣtos consueuerũt
sustinere rurales. in hiꝰ eĩ pugna in¬
mium ual bellanda sagacitas socia¬
ta erubesdencie fugiendi. sciendinu tũ
qd̃ ut nobi les ex oĩ ꝑce efficiautur
stream bellacores affueffaciendi sũt
ad portandum armoꝵ pondera. ⁊
ad sustiuend̾ laborẽ ⁊ motũ brachioꝵ
⁊ alioꝵ m̃broꝵ corporis ut requirit
operatio bellica que aucẽ ⁊ quot sũt
illa adque debeant excitari bellantes
in sequenti capło oũdetur .c.

Expanded text:
gnantes. Videntur enim haec duo maxima esse ad obtinendam victoriam. videlicet erubescentia fugiendi, et sagacitas bellandi. Ut ergo sciatur quid sit de quaesilatores. Potest enim ese pugna pedestris, et equestris. In pedestri itaque certamine magis eligendi sunt rurales, quam nobiles: eo quod illis maxime valet assuefactio ad portationem ponderum, et tuntur nobiles in non posse tantos sustinere labores, quantos consueverunt sustinere rurales. In huiusmodi enim pugna nimium valet bellandi sagacitas sociata erubescentiae fugiendi, Sciendum tamen quod ut nobiles ex omni parte efficiantur strenui bellatores, assuefaciendi sunt ad portandum armorum pondera, et ad sustinendum laborem: et motum brachiorum, et aliorum membrorum corporis ut requirit operatio bellica. Quae autem, et quot sunt illa, ad quae debeant exercitari bellantes; in sequenti capitulo ostendetur.
Abbreviated transcription (Latin):
darem. dicebat eĩ ethor si ex pugua
fugiam poliundas michi redar¬
sutiones ponet. zic ⁊̃ ⁊ dyomedes
hoc modo effectus fuit stremius
qr dicebat si in bello tp̃xa u̾tam e¬
chor cum cantio uabitur in troia¬
ns dicet adme deuictus dyome¬
des. quare cum uelle honoran ⁊ e¬
rubrscere de aliquo turpi fiõ magt̃
conneniat nobilib qmͣ iusticis
hii meliores unͣr eẽ ad pugna in
eo qd u̾ecundentur sugite. ¶ Sins
in bello multũ ual mdustua ⁊ pͣ¬
plus facit ad optiuendam uichorã¬

Expanded text:
dacem. Dicebat enim Hector, Si ex pugna fugiam, Polydamas mihi redargutiones ponet. Sic etiam et Diomedes hoc modo effectus fuit strenuus. quia dicebat, Si in bello terga vertam, Hector cum concionabitur inter Troianos,dicet, A me devictus est Diomedes. Quare cum velle honorari et erubescere de aliquo turpi facto, magis conveniat nobilibus quam rusticis, ii meliores esse videntur ad pugnam, eo quod verecundentur fugere. Rursus, in bello multum valet industria et prplus faciunt ad obtinendam victor
Abbreviated transcription (Latin):
iurales. uidetur autẽ si considerẽt᷑
predõa rurales ineliores eẽ. huiꝰ aut̃
oppunonis uisus ẽ eẽ uegetius di¬
cens mmqmͣ credo potuisse dubuita¬
ri aptiorẽ arinis eẽ iusticam plebẽ¬

Expanded text:
si considerentur praedicta, rurales meliores esse. Huiusmodi autem opinionis visus est esse Vegetius, dicens, Nunquam credo potuisse dubitari aptiorem armis esse rusticam plebe
Abbreviated transcription (Latin):
gunus in capłõ p̾cedenti. constat ã
¶ Sunt eĩ rustici assueti admagni¬
cadiuẽ ponderum nõ eĩ in bellis gra¬
uabit eos armoꝵ sarria qui assidu¬
e tempore paris assueti sunt ad ma-¬
iora pondera nec ⁊̃ eos fatigabit cur¬
sus uel ductio brachioꝵ ur a lioꝵ ñ
broꝵ motus qui ad hos ⁊ ad maioreᷤ¬
labores sunt continue assueti. frrsꝰ
cos nõ afflget ꝑritas uistus quib
potus aque sattiffaciebat in siti ⁊
grossus panis sufficiebat ad esum.
ampluis rurales nõ affleguntur
ex in cõmoditate iacendi uł standa.
qin solis andorẽ nõ ciment uiibs ñ
nescunt in solida t̾ra iacentes su¬
ainus dormiunt qmͣ urbant ⁊ uo¬
biles requiescant in fulcus ¶ħ ⁊̃
inebe uidetur qnͣto magis delicate
tus in uita hii ⁊ nõ uidentur hor¬
rere effusiouẽ sanguinis nã incer
ceteras gences ruralini genus cẽ¬
uidetur crudeliuis. ¶ ad ħ igicur intẽ

Expanded text:
gimus in capitulo praecedenti. Constat autem  Sunt enim rustici assueti ad magnitudinem ponderum non enim in bellis gravabit eos armorum sarcina, qui assidue tempore pacis assueti sunt ad maiora pondera. Nec etiam eos fatigabit cursus vel ductio brachiorum, vel aliorum membrorum motus, qui ad hoset ad maiores sunt continue assueti. Rursus, eos non affliget parcitas victus, quibus potus aquae satisfaciebat in siti, et grossus panis sufficiebat ad esum. Amplius, rurales non affliguntur ex incommoditate iacendi vel standi, quimsolis ardorem non timent, umbras non nesciunt, in solida terra iacentes suavius dormiunt, quam urbani et nobiles requiescant in fulcris. Hos imere videtur, quanto magis delicate ertus in vita. Hi etiam non videntur horrere effusionem sanguinis. Nam inter ceteras gentes ruralium gens videtur esse crudelius. Ad haec igitur
Abbreviated transcription (Latin):
a tergo. ⁊ a dextra ⁊ a leua ꝑcurrãt
illustrantes. ⁊ discooperentes insi¬
dias ne hostes a liqui latitantes
ex aliqͣ ꝑce molestent ex̾citum. nã
⁊ si ulłis eẽt nocum ducis consiluĩ
pit tp̾citus iter arripere conicturari
ꝓbalule ẽ semꝑ in talib aliquos ex¬
ploratores a deẽ cogitare di dux belli
qd̃ ⁊ ħ poss ad aures hostium ꝑueĩre.
Itaq cum ꝑicula ꝓuisa unius no¬
ceant ꝑ ulocissimos cquites sunt¬
decegende iusidre ne g̾citus ccͣ ali¬
quͣi ꝑteui ex impluso patiatur mo¬
lestias. ¶ zeta ẽ ut semper ex illa
⁊ magis billicosi podites apponantur
ex qua creditur magius periculum
ĩumuere. q si ex om̃i ꝑce de periculo
dubitatur undaq sunt remedia ad¬
hibenda. septima ẽ ne ex̾cicus dis¬
psim uadat nami in t̾cupta acie fa¬
cilius debellatur. in qualib cĩ hora
sic ex̾citus se d hr̃e ut si ⁊ tunc hosteᷤ
presences adeẽnt eis uou possent ef

Expanded text:
a tergo, et a dextra et a leva percurrant, illustrantes et  perientes insidias, ne hostes aliqui latitantes ex aliqua parte molestent exercitum. Nam etsi nullis esset notum ducis consilium, pit exercitus iter arripere, coniecturari probabile est semper in talibet aliquos exploratores adesse cogitare debet dux belli quod et hoc posset, ad aures hostium prevenire. Itaque cum pericula visa minus noceant, per velocissimos equites detegendae insidiae, ne exercitus circa aliquam partem ex improviso patiatur molestias. Sexta est, ut semper ex illa t magis bellicosi pedites apponantur, ex qua creditur maius periculum imminere: quod si ex omni parte de periculo dubitatur,undique sunt remedia adhibenda. Septima est, ne exercitus disparsim vadat. Nam interrupta acie facilius debellatur. In qualibet enim hora sic exercitus se debet habere, ut si et tunc hostes praesentes adessent, ei non possent ef
Abbreviated transcription (Latin):
drangularem. ⁊ postea qd̃ ẜ tuaugła¬
rem. ⁊ deinde qd̃ ẜrotundam. ⁊ sic de¬
inceps d assuescere bellantes ut sci
predcã. sruint autẽ a cierũ ẜ se utiles
ad bellandum sunt pyramidał ro¬
cunda ⁊ forficularis. uam pugnan¬
tes uł solum uolunt se deffendere ⁊
sustinere ictus uł uolunt alios ii¬
nadere ¶Si euppo bellantes nõ senti¬
uut se tante potentie ut alios debel¬
lare possint s sufficit eis ut se deffẽ¬
daut. tunc ẽ construenda acres ẜ ro¬
tundam formami. ⁊ puguantes de¬
bent se iuagis constringere ⁊ consti¬
pare ut a cies nõ possit ab hosteb
transcindi. ccͣ aciemt antẽ iu sũmita¬
te ⁊ ni ext̾iori ꝑte constituendu sunt ho¬
mines grauioris armature. ⁊ melus
armati qui abs grauamie imuori

Expanded text:
drangularem, et postea secudnum triangolarem, et deinde secundum rotundam: et sic deinceps debet assuefacere bellantes, ut scipraedicta. Formae autem acierum secundum se utiles ad bellandum, sunt pyramidalis, rotunda et forsicularis. Nam pugnantes vel solum volunt se defendere et sustinere ictus. vel volunt alios invadere. Si ergo bellantes non serviunt se tantae potentiae ut alios debellare possint, sed sufficit eis ut se defendant: tunc est construenda acies secundum rotundam formam; et pugnantes debent se magis constingere et constipare, ut acies non possit ab hositbus transcindi. Circa aciem autem in summitate, et in exteriori parte constituendi sunt homines gravioris armaturae et melius armati, qui absque minori
Abbreviated transcription (Latin):
plaga mortifera ¶ cr̾ia uia sũit᷑
ox ꝓuidencia uuluerum nam qnͣto
hostis magis uuln̾a ꝓuid magis
ie qr iacula ꝓiusa mnius ledunt.
gis potest sibi cauere ⁊ cooperire se¬
ab ictib. idõ ait uegetius qd̃ punca
ꝑtutere adu̾sarium santiat anteꝙͥ
uideat. unde hoc genere ꝑrutiendi
potissime usi sunt romani. deridebãt

Expanded text:
plaga mortifera.Tertia via sumitur plaga mortifera.Tertia via sumitur ex providentia vulnerum. Nam quanto hostis magis vulnera providet, magis re: quia iacula praevisa minus laedunt. gis sibi cavere potest et cooperire se ictibus. Ideo ait Vegetius, quod punctim percutere adversarium sauciat antequam videat. Unde hoc genere percutiendi potissime usi sunt Romani. Deridebant
Abbreviated transcription (Latin):
entium. ¶pma uia sic p. nam qnͣ¬
co ensis aut gladius plus capit
de armis tanto pp̃ armoꝵ resistenci¬
am difficiluis itur ad caruẽ. iude ẽ
li loricaꝵ se constringant. qr qnͣ¬
co illi anuli magris sunt compa¬
di tatito oz plures ex cis frangere
qmͣ ꝑratientes punctun ut eigo
magis ẽ cligilile ꝑcu tere puctun
qmͣ cesim. modica autẽ artoꝵ ĩ¬
cisio sufficit ad ledendum saruẽ
ꝑatiendo punctim que nõ suffi¬
ceret si ꝑruteretur cesim ¶ Sod̾a ad
inuestigandum hoc idem siñtur
ex resistencia ossium. nain ⁊ si qͥs
quasi inh̾ans exsteret ni ꝑussio¬
ue cesum prius qmͣ ꝑuemetur ad
cor uł ad m̃bra uitalia oporteret
magnam plangã facere ⁊ mul¬
ta ossa iaidere s ꝑcutiendo ꝑunctĩ
due uucie sufficiint adħ qd̾ fiat
plaga martalis. ⁊ sit letale unlnꝰ
cousiderair quidẽ delemius qd̃ qͥd¬
mors adu̾sarioꝵ ꝑentiendũ ẽ pii¬
frun. qr sic feriendo citius infligit᷑

Expanded text:
entum. Prima via sic patet. Nam quaentum. Prima via sic patet. Nam quanto ensis aut gladius plus capit de armis, tanto propter armorum resistentia difficilius itur ad carnem. Inde estli loricarum se constringant: quia quanto illi annuli magis sunt compacti, tanto oportet plures exeis frangere quam percutientes punctim. ut ergo magis est eligibile percutere punctim, quam caesim. Modica autem armorum incisio sufficit ad laedendum carnem percutiendo punctim, quae non sufficeret si percuteretur caesim. Secunda via ad investigandum hoc idem, sumitur ex resistentia ossium. Nam et si quis quasi inermis existeret, in percussione caesim priusquam perveniretur ad cor vel ad membra vitalia, oporteret magnam plagam facere et multa ossa incidere: sed percutiendo punctim duae unciae sufficiunt ad hoc ut fiat plaga mortalis, et sit laethale vulnus. Considerare quidem debemus, quod quimors adversarioum, percutiendum est punctim, quia sic feriendo citius infligitur
Abbreviated transcription (Latin):
tores qui possint uiriluis diinitare.
¶ Ett ⁊ a dũtendum qd̃ in qualib a¬
cie pret̾ iinierã pugnatoꝵ constituẽtiũ a¬
ciem resuandi sunt aliqui streuui
bellacures excra suain aciem qui pos¬
sunt ad illam ꝑtẽ succurrere uͥ uide¬
rint magis aciem deficrr. ¶ ħ igitur
tria obs̾uanda sunt in constitutione
rularem ut requirit bellum cõmintẽ¬
dum. scdõ ut ꝓbiores bellatores ĩ illis
ꝑtib aciei appouantur. in quib ma¬
gis põt confundi ⁊ ꝑforari acies. t̾cio
ut exͣ qmͣlib aciem resu̾entur aliqͥ
milites strenin ⁊ andaces qui possint
succurrere ad ꝑtem illam ad qmͣi erga
uideruit aciem titubare ⁊ deficere .s.
xiii. Qd̃ deridendi sunt ui lello õs
sunt ordiuande. ⁊ construeude
reliquũ ẽ oñ dere qualit̾ pngnances
ꝑeutere debrant utrum elegibilius
sit ꝑcutereᷤ cesim uł punctim. pos
resistencia ossum. tt̾ia ex ꝓuiden¬
cia uulnerum. qrͣta ex fatigatõe
membroꝵ. qͥnita ex detestione pani¬

Expanded text:
icare. Est etiam advertendum, quod in qualibet acie praeter numerum pugnatorum constituentium aciem, reservandi sunt aliqui strenui bellatores extra ipsam aciem qui possint ad illam partem succurrere ubi viderit magis aciem deficere. Haec igitur tria observanda sunt in constitutione m, et forficularem: ut requirit bellum committendum. Secundo, ut probiores bellatores in illis partibus aciei apponantur, in quibus magis potest confundi et perforari acies. Tertio, ut extra quamlibet aciem reserverunt aliqui milites strenui et audaces, qui possint succurrere ad parteem illam, erga quam viderint aciem titubare, et deficere. Quod deridendi sunt in bello omnes s ordinandae et construendae, reliquum est ostendere, qualiter pugnantes percutere debeant, utrum eligibilius est percutere caesim vel punctim. Possresistentia ossium. Tertia ex providentia vulnerum.Quarta ex fatigatione membrorum. Quinta ex detectione percuti
Abbreviated transcription (Latin):
q fatigatione membroꝵ int̾ cet̾a
eĩ in bellis hoc ẽ potissime atteadẽ¬
dum ut pugnantes abs minia¬
sui facigacione possint possint ui¬
mis adu̾sarios ĩ edere. nam si bel¬
lantes uimis se facigent nõ ualen¬
tes la borẽ illum tolerare de facili
dunittunt aciem ⁊ conu̾tuntur ĩ
fugai quare cum ꝑcutiendo cesĩ¬
pp̃ mocum brachioꝵ insurgat ibi
maginis labor. punctim uero ferien¬
do modica fangatio sufficiat. Eligi¬
bilius c̃ ꝑcutere puuctim quͣ ce¬
sim. cesa eĩ ꝑrussio quo uis impetu
ueniat raro nicidit. s piuista mo-¬
dico impetu inflicta facit i etale
oue ꝑrucientis. nai bouns bella¬
tor si potest sic potest d a au̾̃sau¬
ura ledere ut tamẽ ip̃e nõ ledatur.
oĩs eigo ille modus ꝑutiendi ẽ ma¬
gis eligendus ẜ quẽ feriens minꝰ
discooperitur ⁊ eetegitur. qr sic fene̾¬
do minor lesio ei põt a cridere quar
cum ꝑaitiendo pinictan ⁊̃ testo aoͤ

Expanded text:
ex fatigatione membrorum. Inter cetera enim bellis est hoc potissime attendendum: ut pugnantes absque nimia fatigatione sui possint nimis adversarios laedere. Nam si bellantes nimis se fatigent, non valentes laborem illum tolerare, de facili dimittunt aciem, et convertuntur in fugam. Quare cum percutiendo caesi motum brachiorum insurgat ibi magnus labor, punctim vero feriendo modica fatigatio sufficiat, elegibilius est percutere punctim, quam caesim. Caesa enim percussio quovis impetu veniat rato occidit. Sed puncta modico impetu inflicta, facit lethale one percutientis Nam bonus bellator, si potest, sic debet adversarium laedere, ut tamen ipse non laedatur. Omnis ergo ille modus percutiendi est magis eligendus, secundum quem feriens minus discoperitur et detergitur; quia sic feriendo, minor laesio ei potest accidere. Quire cum percutiendo punc
Abbreviated transcription (Latin):
figuram prramidalem. ⁊ acutum
ut possit hostes scuidere. ⁊ dunidere.
nam diuisis hostib facilius debellã¬
tur. ¶acies ergo construsta in forma
rotunda utił ẽ ad sustiuen dum. in forͣ
uero forficulari ẽ utilis ad trͥund ande
⁊ coucludendum cum hostes sunt peu¬
ci s in sorura acuta ⁊ ptra midali u¬
tilis ẽ ad sciudendum. ⁊ diuidendis̃

Expanded text:
figuram pyramidalem et acutam, ut possit hostes scindere et dividere. Nam divisis hostibus facilius debellantur. Acies ergo constructa in forma rotunda, utilis est ad sustinendum. In forma vero forficulari, est utilis ad circum dandum et concludendum, cum hostes sunt pauci. Sed in forma acuta et pyramidali, uti
Abbreviated transcription (Latin):
eoꝵ ꝓportiouẽ hostes sunt pauci uel
multi. si hostes suut ualde pauti cõ¬
struenda ẽ acies scd̾m form forficu¬
larem ut acies sit aꝑta ad modum
fri equi. ⁊ qiͣ sorfices ut adu̾sarios qiͣ
in medio capiat ⁊ coucludat. Si uero
hostes sunt multi constiuenda ẽ aci

Expanded text:
oportionem hostes, vel sunt pauci, vel multi. Si hostes sunt valde pauci, construenda esat acies secundum formam forficularem, ut acies sit aperta ad modum ferri equi et quasi forficis, ut adversarios quasi in medio capiat et concludat. Si vero hostes sunt multi, construenda est i
Abbreviated transcription (Latin):
dicitur qd̾ qui ẽ inuntus nõ ẽ de¬
nsus. semꝑ ergo dirclrlli cui cõmus¬
gilans ne hostes eum iuuad̾e pos
ui. ⁊ alii qui operili bellicis p̃pouũt᷑
stmꝑ mouere milites pedites ut
sint ꝑati ad arma ut si concingẽt
aliqua iuasio sb̾cta possent inua¬
dentili resistere sic etum dicendo.
dato qd̃ accideret aliquis repenti
na caucela ẽ considerare exc̃itu m
in quib ẽ coprosior utrum mag̃
hñnd pedatib ua equitib. nã eqͥ¬
tes uielins se deffendunt in cãpis
pedites uero in ioris sil uestrib. ⁊ mõ¬
cuosis itaz ꝓut uiderit dux lelli se
hũndare in equitilii uel peditib eli¬
gere pot̾it uias campestres ⁊ am¬
plas ur mantauas siluestres ⁊
ncmorosas. ⁊ alia ꝓut uoi̾t expe

Expanded text:
qui est munitus, non est derisus. Semper ergo dux belli cui commisgilans, ne hostes eum invadere posni, et alii, qui operibus bellicis praeponuntur, semper monere milites pedites, ut sint parati ad arma; ut si congingeret aliqua invasio subita, possent invadentibus resistere. Sic enim dicendo, dato quod accideret aliquis repentinva cautela est, considerare exercitum in quibus sit copiosior, utrum magis abundet peditibus, vel equitibus. Nam equites melius se defendunt in campis. Pedites vero in locis sylvestribus et montuosis. Itaque prout viderit dux belli se abundare in equitibus, vel in peditibus, eligere poterit vias campestres et amplas, vel montanas, sylvestres, et nemorosas, et a
Abbreviated transcription (Latin):
criam debeant gladiim uibre ad
riri in eo qui ẽ supͣ puguatores pt¬
dices p̾pouenidus. Deb ergo qui iu pu¬
statura stiens eicere hastas ⁊ iacula.
scieus diuicare gladio ad ꝑutiend̾
rotare scucũ ad se ꝓtegendum uigilãs
sib cõmissos ⁊ cogas eos ad bene bel¬
landum. ⁊ ad arma tegendum. uã ip̃c
portans hiꝰ arins credatur bonus eẽ
bellator. Ipã eĩ rubigo armoꝵ aipu¬
eẽ armoꝵ cxꝑtus. ⁊ ꝓter corpore. ⁊ for¬
tis uirib qui c̃ equitib p̾ponendus
qr in bello equestri in aior confuctus
esficitur qmͣ ui pedestri pugna o igit᷑
giliter equin conscendere scire fortit̾
pugua erndire ut fortit̾ pugnent
arnia t̾gant. ⁊ aliam faciant que
requiruntur ad bellum.c.xi. Quib
cautelis d uti dux belli ne suus exͥ¬
Ors ẽ quid citus ledatur ĩ uia.

Expanded text:
etiam debeant gladium vibrare aetiam debeant gladium vibrare ariri in eo, qui est supra pugnatores pedites praeponendus. Debet ergo qui in pustatura, sciens eiicere hastas et iacula, sciens dimicare gladio ad percutiendum, portare scutum ad se protegendum, vigilans, sibi commissos, et cogat eos ad bene debellandum, et ad arma tergendum. Nam ipse portans huiusmodi arma credatur bonus esse bellator. Ipsa enim rubigo armorue armorum expertus. et procer corpore, et fortis viribus qui est equitibus praeponendus: quia in bello equestri maior conflictus efficitur, quam in pedestri pugna. Oportet giliter equum conscendere: scire fortiterpugna erudire, ut fortiter pugnent, arma tergant, et alia faciant quae requiruntur ad bellum. Quibus cautelis debet uti dux belli, ne suus exercitus laedatur in via.
Abbreviated transcription (Latin):
requiruntar ad probum ⁊ streunũ¬
militem bellatorẽ. contingit urĩs
temporib totum ppłm ciuitatis cuiꝰ¬
dam deuictum eẽ a bellacorib pautis
eo qd̃ uexillifer fraudem cõunttẽs
uelanit uexillum ⁊ abscoudit ip̃mu
quare confundebantur bella tores
qĩ nõ hñces capud. ⁊ ignorantes ad
quid deberent attendere pp̃ qd̃ si i
debellatione uita multoꝵ hoĩm ꝑi¬
culis mortis exponitur cum magͣ
diligentia uepilli fer ẽ querendus Egt
dictis etiam patere pocest qualis eẽ
debeat qui in g̾citu ẽ peditib ⁊ equi¬
tib p̃ponendus. uã sicut capud c̃ pre¬
stantius m̃bris aliis. Sic qui in bel¬
lo p̃ppnitur aliqͥb curmis uel bella¬
torib aliis d ec̃ magis strenuus
illis. ⁊ magas exꝑtus in hiis que re¬
quiruntur ad pugnam quare si pe¬
dites si debeant lom bellacores exist̾e¬
cẽ debeant fõrtes uirib ꝓoeri statu¬
ra. scientes eicere hastas ⁊ tela. stire

Expanded text:
requiruntur ad probum et strenurequiruntur ad probum et strenuum bellatorem. Contigit enim nostris temporibus totum populum civitatis cuiusdam devictum esse a bellatoribus paucis, eo quod vexillifer fraudem committens velavit vexillum et abscondit ipsum: quare confundebantur bellatores, quasi non habentes caput, et ignorantes ad quid deberent attendere: propter quod si in debellatione vita multorum hominum periculis mortis exponitur, cum magna diligentia vexillifer est quaerendus. Ex dictis etiam patere potest, qualis esse debeat qui in exercitu est pedibus et equitibus praeponendus. Nam sicut caput est praestantius membris aliis: sic qui in bello praeponitur aliquibus turmis, vel bellatoribus aliis, debet esse magis strenuus illis, et magis expertus in iis quae requiruntur ad pugnam. Quare cum pedites, si debent boni bellatores existere debeant esse fortes viribus, proceri statura, scientes proiicere hastas et tela: scire
Abbreviated transcription (Latin):
litiere uł li alique ur signum euidẽs
qd̃ respicientes deram agnossebãt
centuriouẽ ꝓprium. ⁊ sciebant quẽ
sequi debeent sic ⁊̃ in galea cuiꝰlib
derauoꝵ signum aliqd̃ erat npres¬
sum ꝑ qd decem bellatores uiri qͥb
ipẽ erat ꝓpositus decanum ꝓprium
aguoscebant ¶ hoc itaz modo uł ⁊̃ a¬
lio tam i arieb equitum quͣ ⁊̃ pe¬
ditum consticuenda sinit duices ⁊ p̾posi¬
ti ⁊ ferentes uexilla ut quilib sciat
quid debeat agere ẽ eĩ tantus t̾ror in
bello pp̃ armoꝵ strepitum ⁊ꝑcussiones
illatas qd̾ u̾ba ⁊ mornitiones nõ su¬
fficiunt ad dirigendum bellantes s
oportz dare euidentia signa ut quilz¬
ex solo intuitu sciat se tenere oidd¬
nate in acie ⁊ cognoscat quid sit a¬
sturus. ¶ Ex hor autẽ patere põt qͣls
debrant eẽ portances insigina ⁊ uexi¬
la uaui uerillo confracto totus ex̾citꝰ
c̃ confusus. Cum magna igxtur diligẽ¬
cia ẽ uexillifer cligendus ut sit corpore

Expanded text:
evidens; quod respicientes decani agnoscebant centurionem proprium, et sciebat quem sequi debebant. Sic etiam in galea cuiuslibet decanorum signum aliquod erat impressum, per quod decem bellatores viri, quibus ipse erat praepositus, decanum proprium agnoscebant. Hoc itaque modo, vel alio tam in aciebus equitum, quam etiam peditum constituendi sunt duces et praepositi, et ferentes vexilla: ut quilibet sciat quid debeat agere.Est enim tantus terror in bello propter armorum strepitum et percussiones illatas, quod verba et monitiones non sufficiunt ad dirigendum bellantes, sed oportet dare evidentia signa; ut quilibet solo intuitu sciat se tenere ordinate in acie, et cognoscat quid sit acturus. Ex hoc autem patere potest, quales debeant esse portantes insigna et vexilla. Nam vexillo confracto totus exercitus est confusus. Cum magna igitur diligentia est vexillifer eligendus, ut sit corpore
Abbreviated transcription (Latin):
Muturetur operatio bellica. ⁊ ex qͥb
regionib sunt meliores pugnãtes
⁊ ex quib artib sunt meliores bel¬
licosi declaranimis ⁊̃ qualit̾ ni
q̾ritu construende sunt inuntũes
⁊ caltra. ⁊ que sunt consideranda si
deboat publica prigna cõmtti ⁊ ⁊
quib cantelis hñndare decet uel¬
loꝵ dnocm ne suus etãtus ledat᷑ i
uia qnͣtum ad campestre bellimi in¬
chil ut uidetur ulterius dicere restat
uisi ut doceaius ordni are acies
ꝑrutere adu̾sarios. ⁊ inuadere ho¬
stes. pͥus cameu dicemns de ordi¬
ne acierum. ¶Si enĩ ordo su̾etur ĩ
acie uõ modicum ual ad pugnã.
nam ut ait uegetius uisi ordin ã¬
tes sint ordinati. ⁊ occupent debrcũ
spacium bene pugnare nõ poterũt
nã si ninus sint constricti nupeda¬
uutur ue alios ꝑrutere possint. Si
uelo nimis rari ⁊ iuterluoeutes ad¬
ditum prestant hostib ut farilius
deuiucantur. s̾uare autẽ debrtum
ordiuem in acie ut pedites ⁊ equites
suam anem suent nõ sie magno

Expanded text:
ntinetur operatio bellica, et quibus regionibus sunt meliores pugnantes et est quibus artibus sunt meliores bellicosi: declaravimus etiam qualiter in exercitu construendae sunt munitiones et castra, et quae sunt consideranda si debeat publica pugna committi, et quibus cautelis abundare decet bellorum ducem ne suus exercitus laedatur in via quantum ad campestrum bellum. Nihil ut videtur ulterius dicere restat, nisi ut doceamus ordinare acies, percutere adversarios, et invadere hostes. Prius tamen dicemus de ordine acierum. Si enim ordo servetur in ipsa acie, non modicum valet ad pugnam. Nam, ut ait Vegetius, nisi bellantes sint ordinati, et occupent debitum spatium, bene pugnare non poterunt. Nam si nimis sunt constricti, impediuntur ne alios percutere possint. Si vero nimis rari et interlucentes, aditum praestant hostibus ut facilius devincantur. Servare autem debitum ordinem in acie ut equites et pedites suam aciem servent, non sine magno
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ ad fuciendũ ea que requiruntur
in uello. ¶ Nodus autẽ ꝑ quẽ pugͣ¬
tores hiꝰ ordiuem suare discunt ẽ
ut frequent̾ tam equites qmͣ pe¬
dites ducantur ad campos. ⁊ ille
qui ext̾itatus tu bellis. ⁊ qui d e
quitib uł peditib ẽ p̾positus. pri¬
tuo de equites ⁊ pedites liuealiter
dispouere ita ut seratiu maueãt
⁊ equalit̾ a se uiuioem distent ẜ
distantiam qm̃ requirit a ces e¬
questris uł pedestris. postea preci¬
pere d ut duplicent aciem. Ita ꝙ
medietas a ciei stacun sepoiet se
a inedietate alia ⁊ striatun ordinet
se aute ali aui uł post ip̃am. euo
fcõ statim d prccipere dux belli ut
aciem quadiatam faciant ⁊ deiũ
ut constituant trigonũ qd̃ farilit̾
fit. uam acie quadrupłata ⁊ scrata
dyometro. ⁊ ꝑtib quadratis cõiun¬
cris simul facuint trigonum uł uͭ
sit ad unũ dr̃e qd̃ nõ ouĩs hos mo¬
dos grometuros capunt ductis
pugnatorib ad campos siue equitib¬

Expanded text:
 ad faciendum ea quae requiruntur in bello. Modus autem, per quem pugnatores huiusmodi ordinem servare discunt, est, ut frequenter tam equites quam pedites ducantur ad campos. Et ille qui est exercitatus in bellis, et qui debet equitibus vel peditibus esse praepositus, primo dea ut seriatim maneant, et aequaliter a se invicem distent secudnum distantiam quam requirit acies equestris vel pedestris. Postea praecipere debet ut duplicent aciem ita quod medietas aciei statim separet se a medietate alia, et seriatim ordinet se ante aliam vel post ipsam. Quo facto statim debet praecipere dux belli, ut aciem quadratam faciant, et deinde, ut constituant trigonum: quod faciliter sit. Nam acie quadruplicata et secata diametro, et partibus quadratis coniunctis simul faciunt trigonum. Vel, ut sit ad unum dicere, qui non omnes hos modos geometricos capiunt, ductis pugnatoribus ad campos sive equitib
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ acies curbari ⁊ confum di ne igitur ħ
poss accidere obsu̾abatur autiquitꝰ
ut dauideretur ex̾citus i turmas ⁊
acies ⁊ singulis ⁊ singula uexilla cõ¬
stituebant ita ut in quolib uexillo
ꝑ litteras uel ꝑ aliqua eundentia
sigua aꝑte oñderetur cuiꝰ atiei uł¬
cuius curme eẽt uexillum illud ut
si contingeret aliquem bellatorem
demare a ꝓpria acie de facili redirt
ad illau. utile ergo fuit in bellis ĩ¬
signia ⁊ uexilia defr̾e ne confunderet᷑

Expanded text:
t acies turbari et confundi. Ne igitur hoc posset accidere, observabatur antiquitus, ut divideretur exercitur in turmas et acies, et singulis singula vexilla constitueper literas, vel antiqua evidentia signa aperte ostenderetur cuius aciei, velcuius turmae esset vexillum illud: ut si contingeret aliquem bellatorem deviare a propria acie, de facili rediret ad illam. utile ergo fuit in bellis insignia et vexilla deferre, ne confunderetur