comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bił ẽ tał hostia. Hostia gͦ nr̃a & merito offerentiũ & offe¬
rendi causa fiat rõabił. ut osequent̾ sit etiã acceptabil
Icceptabileq. Non pot̃ ñ ẽẽ acceptabil. quȩ suꝑiores treᷤᷤ
q̃ ÷ ds. Qͥd gͦ oramꝰ fieri acceptabiłe. q̃ ñ pot displicere Nã
q̃ acceptabił ÷ ꝑ se: displicet ꝓ offerente. Pofferente respu¬
Piis
ꝓdest ad salutem. nocet impiis ad dãpnationẽ
t nobis corpꝰ & sanguis fiat dilectissimi filii tui dñi nr̃i .a.xͥ.¬
asscriptã. ratã. rationabiłẽ. acceptabilẽq. S hec om̃ia
clausa erant. minꝰ intelligebant᷑. minꝰ patebant. Aꝑuit
Solũ corpꝰ & sangͥs xͥ ÷ͥ hostia in om̃ibꝰ benedicta. asscripta.
rata. rõabił. acceptabilisq Ut nob̾ corpꝰ & sanguis fiat.
paganos. exclusit iudeos. exclusit hereticos. Nob̾. Communi¬
cantibꝰ. memoriã scõꝵ uenerantibꝰ. None̾ enim locus ueri
sacrificii extra catholicam ȩccł̃iam Qui pͥdie quã pateret᷑¬

Expanded text:
bilis est talis hostia. Hostia ergo nostra et merito offerentium, et offerendi causa fiat rationabilis, ut consequenter fiat etiam acceptabilis. Acceptabilem. Non potest non esse acceptabilis, quae superioreDeus est. Quid ergo oramus fieri acceptabilem, quae non potest displicere? Nam quae acceptabilis est per se, displicet pro offerente. Pro offerente respuPiis prodest ad salutem, nocet impiis ad damnationem. Ut nobis corpus et sanguis fiat dilectissimi Filii tui Domini Ascriptam, ratam, rationabilem, acceptabilem. Sed haec omnia clausa erant, minus intelligebantur, minus patebant; aperuit sti corpus et sanguis est hostia in omnibus benedicta, ascripta, rata, rationabilis, acceptabilisque. Ut nobis corpus et sanguis fiat. paganos, exclusit Judaeos, exclusit haereticos. Nobis communicantibus, memoriam sanctorum venerantibus. Non est enim locus veri sacrificii, extra catholicam Ecclesiam. Qui pridie quam pateret
Abbreviated transcription (Latin):
corpꝰ assumptum recte dr scriptum. Sic̃ enĩ uar tͣnsitoria
scribit᷑. ut quȩ ꝑ se fugit scripto remaneat. sic corrup¬
tibile aliqͦd scribit᷑ cũ incorruptũ tranfit. ut qd̾ corrrup¬
tibile transitorium erat: scripto incorruptionis ꝑma¬
neat. Sic gͦ corpꝰ xp̃i qd̾dam scriptum ẽ: qd̾ de passibili
carne. impassibile factũ ẽ in resurrectione. & de pane t̾¬
reno cotidie fit celestis suꝑ altare. Sigͦ in ap̃o ⁊ u̾bum
scriptum s etiam asscriptum. idẽ scripto appositũ scriptũ
idẽ u̾bo corpus adiunctũ. Qaiando gͥ orani hostiã fieri
asscriptã qͥd aliud optamꝰ nͥ ut quȩ adhuc e̾ panis corrup¬
tibilis. fiat substantia incorrupta. ide de uoce fiat scͥptũ
asscriptam .i. scriptã scripto adiunctam. ut p̾ti¬
ꝯiuncta. Natam. Ratũ dicimꝰ qd̾ certũ & firum habemꝰ
fiat gͥͦ rata .i. ñ remaneat instabilis & nutabunda corrup¬

Expanded text:
corpus assumptum, recte dicitur scriptum. Sicut enim vox transitoria corpus assumptum, recte dicitur scriptum. Sicut enim vox transitoria scribitur, ut quae per se fugit, scripto permaneat; sic corruptibile aliquid scribitur, cum in incorruptum transit, ut quod corruptione transitorium erat, scripto incorruptionis permaneat. Sic ergo corpus Christi quoddam scriptum est, quod de passibili carne impassibile factum est in resurrectione, et de pane terreno quotidie fit coelestis, super altare. Sic ergo in scriptum, sed etiam ascriptum, id est scripto appositum scriptum, id est verbo corpus adjunctum. Quando igitur oramus hostiam fieri ascriptam, quid aliud optamus nisi ut quae adhuc est panis corruptibilis, fiat substantia incorrupta? id est de voce fiat scriptum ascriptam, id est scriptum scripto adjunctum, ut preticonjuncta. Ratam. Ratum dicimus, quod certum et fixum habemus. Fiat ergo rata, id est non remaneat instabilis et mutabunda corrup
Abbreviated transcription (Latin):
factũ ẽ creabilit̃. erat etnalit̾. Erat in sũma arte factũ ẽł̃
re. Diuebat in rõe artificis formalit̾. factũ ẽ in realitate
subsistendi substanialit̾. De nichilo ꝓdiĩt ut substantialit̾
eẽt qd factum ẽ. In u̾bo uiuebat ut formalit̾ eẽt. ante qũa
substantialit̾ eẽt. factũ ẽ multiplex. u̾bũ ẽ simplex. In u̾bo sim¬
plici erat. qd multiplicit̾ factum e̾. Mirabilit̾ uid̾r in ꝑno plu¬
ralitas. in simplici multiplicitas. Uidr̃ ⁊ñ cõprehendit᷑ Pot̃
uid̃i. neqͥt explicari. qͦmͦ unũ u̾bum inscriptũ sit om̃ibꝰ for¬
mis om̃iũ rerũ. sic̃ alibi scriptũ ẽ calamꝰ scribȩ tielocit̾ scriben¬
tis. Pat̾ est scriba qui uerbo suo uelocit̾ inscribit om̃ia. Ue¬
locit̾ scribit quia alterum ñ morat᷑ ꝓ altero. Uelocit᷑ scͥbit
q sine mora scribit om̃ia. Est gͦ filius di u̾bũ scriptũ.S. &

Expanded text:
Factum est crealiter, erat aeternaliter. Erat in summa arte, factum est in Factum est crealiter, erat aeternaliter. Erat in summa arte, factum est in re. Vivebat in ratione artificis formaliter, factum est in realitate subsistendi substantialiter. De nihilo prodiit, ut substantialiter esset quod factum est. In verbo vivebat, ut formaliter esset antequam substantialiter esset. Factum est multiplex, Verbum est simplex. In verbo simplex erat, quod multipliciter factum est. Mirabiliter videtur in uno pluralitas, in simplici multiplicitas; videtur et non comprehenditur. Potest videri, nequit explicari, quomodo unum verbum inscriptum sit omnibus formis omnium rerum, sicut alibi scriptum est: Calamus scribae velociter scribentis . Pater est scriba qui verbo suo velociter inscribit omnia. Velociter scribit, quia alterum non moratur pro altero. Velociter scribit, quia sine mora scribit, omnia. Est ergo Filius Dei, verbum scriptum. Sed et
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ pat̾ insculptꝰ atq inscriptꝰ filio. cuiꝰ figura filiꝰ ÷⁊ imago
ut filiꝰ sit eius scriptũ. que sͥ ħt inscriptũ. Alit̾ filiꝰ dr scͥp¬
tum. qui ħt inse formas om̃ium rerum. Sic enĩ om̃ia cre¬
ata sunt ut diini u̾bi formȩ digesserunt. nec alit̾ in eẽn¬
tiam ꝓdierunt quã in u̾bo sũmo formȩ dictauerunt. Non
sunt ibi aliud formȩ. aliud ipsum u̾bum. uͥ nicħ ÷ aliud
& aliud s om̃ia sunt idipsum. ut qu̾auis formaꝵ diu̾sitaᷤᷤ
intelligibilit̾ ibi subluceat. ñ fuit tam̃ om̃ia nͥ unũ . & id¬
ipsum u̾bum. quauis ubi ẽ uera & ꝑfecła unitas: ibi tam̃ s
creatas res quedam appareat diu̾sitas. sic̃ cũ selnel locutꝰ e
ds in psalmo. ꝓpħa duo intelligit in uno ubo. Uñ scriptũe
Qdfactũ ẽ in ipso uita erat factũ ẽ de nschilo. erat tam̃ ĩ ubo

Expanded text:
ergo pater insculptus atque inscriptus filio, cujus figura filius est et imago, ergo pater insculptus atque inscriptus filio, cujus figura filius est et imago, ut filius sit ejus scriptum, quem sibi habet inscriptum. Aliter filius dicitur scriptum, quia habet in se formam omnium rerum. Sic enim omnia creata sunt, ut divini verbi formae digesserunt; nec aliter in essentiam prodierunt, quam in verbo summo formae dictaverunt. Non sunt ibi aliud formae, aliud ipsum verbum, ubi nihil est aliud et aliud, sed omnia sunt idipsum: ut quamvis formarum diversitas intelligibiliter ibi subluceat, non sunt tamen omnia nisi unum et idipsum verbum; et quamvis ibi est vera et perfecta unitas, ibi tamen, secundum creatas res quaedam apparet diversitas; sicut cum semel locutus est Deus in psalmo , Propheta duo intelligit in uno verbo. Unde scriptum est: Quod factum est, in ipso vita erat . Factum est de nihilo, erat tamen in verbo:
Abbreviated transcription (Latin):
circa sacrificium ut fiat ꝑfectũ & in aliã mutet᷑ substantiã
immortałe ⁊ incorruptã. Quã oblationẽ tu ds̃ in om̃ibꝰ¬
cere digneris. In om̃ibꝰ benedictam. Benedictã głia ut głosa
siat. benedictã immortalitate ut immortał fiat. benedictam
incorruptione ut incorrupta fiat. benedictã diuinitate ut
ds fiat. Transit ad partes a toto. ut uniu̾sał benedictionis
partes imprecet᷑ hostiȩ. cui uniu̾sam benedictionẽ fuerat
imprecatꝰ. Ut cũ pͥ posuerit in om̃ibꝰ benedictã. partcła¬
riłr subiungat asscriptã. ⁊ ratã. ⁊ rõabiłẽ.⁊ acceptabiłe. quȩ
sunt partes om̃imodȩ benedictionis. Asscͥptã. Scimꝰ qr in
trinitate quȩ ds ÷ filiꝰ sit splendor pat̾nȩ głiȩ. & sigura
substantie erꝰ. Qͥ gͦ figura ⁊ imago ÷ patris. patre unaginat᷑
⁊ affigurat. quasi sculptura queda eiꝰ uł script̾a in qua pat̾
splend. idẽ plene apparet. ut recte filiꝰ dicat᷑ splendor eiꝰ. ẽ

Expanded text:
circa sacrificium, ut fiat perfectum, et in aliam mutetur substantiam immortalem et incorruptam. Quam oblationem et cere digneris. In omnibus benedictam gloria, ut gloriosa fiat; benedictam immortalitate, ut fiat immortalis; benedictam incorruptione, ut incorrupta fiat; benedictam divinitate, ut Deus fiat. Transit ad partes a toto, ut universalis benedictionis partes imprecetur hostiae, cui universam benedictionem fuerat imprecatus, ut cum prius posuerit in omnibus benedictam particulariter subjungat, ascriptam, et ratam, et rationabilem, et acceptabilem, quae sunt splendor paternae gloriae, et figura substantiae ejus. Qui ergo figura et imago est patris, patrem imaginatur et effigurat, quasi sculptura quaedam ejus, vel scriptura in qua pater splendet; id est bene apparet ut recte filius dicatur splendor ejus. Est
Abbreviated transcription (Latin):
qͦ mͥ. b.c. S ad offerentes ẽ hoc referendũ. ut qͥ ꝓ peccatis t̾¬
rent᷑: de se dissidunt. hostiã acceptabilẽ sͥ p̃tendant.⁊ erꝰ
scuto se ꝓtegentes. sub ea ppitiũ sͥ patreq serenũ deposcant¬
⁊ ei se acceptos desiderent sub ea ꝗͣ nequaꝗͣ acceptabiłe du
ꝓ nob̾. ut cum offerimus quod placet placet᷑ nob̾ ds. Uñ: exempi.
scor adhibent᷑ abel iusti. patriarchȩ abrabȩ. sũmi sacerdotis
melchisedech. ut sicut eoꝵ sacrificia d̾s acceptauit eis ꝓpitian¬
do. ua suscipiat hostiã hanc nr̃i miserendo. Melchisedec sacer¬
dos summus dr.qr int̾ sacerdotes illius temporis p̃cipuus ha¬
bebat᷑. S upplices te rogamꝰ om̃ps ads uibe hec ꝑferri ꝑma¬

Expanded text:
 . Sed ad offerentes est hoc referendum, ut, qui pro peccatis terrentur et de se diffidunt, hostiam acceptabilem sibi praetendant, ut ejus scuto se protegentes, sub ea propitium sibi Patrem serenumque deposcant, et ei se acceptos desiderent sub ea quam nunquam non acceptabilem dubpro nobis, ut, cum offerimus quod placet, placetur nobis Deus. Unde et exempla sanctorum adhibentur Abel justi patriarchae Abrahae, summi sacerdotis Melchisedech, ut, sicut eorum sacrificia Deus acceptavit, eis propitiando, ita suscipiat hostiam hanc, nostri miserando. Melchisedech sacerdos summus dicitur, qui inter sacerdotes illius temporis habebatur. Supplices te rogamus, et usque
Abbreviated transcription (Latin):
fibi gr̃as agens beneditit. le̾ sanguinẽ suũ fecit. Dedit
casus ꝓ casu. calix sanguinis mei. ac si diceret. calix scił
sanguis meus. Similit̾ hic patet qd̾ benedictione fuerit fa¬
ctꝰ sanguis. Ad benedictionẽ eñ p̾missã subdidit. hic ẽ ca¬
lix sanguinis mei. N oui ⁊ ęt̾ni testam̃ti. Nouũ enim
euugsii testamtũ in ȩt̾nũ ꝯfirmauit sanguine mortis¬
sue. Sic abralum oblatis ouibꝰ ⁊ bobꝰ cum abiinelecħ: phicol
pͥncipe militie ꝑcussit fedus .i. oues & boues ꝑcussit in sedꝰ
ut sanguine animalium ⁊ morte fedꝰ ꝯfirmaret᷑. R iacob
fugiens ingalaad facto niram̃to cũ auuncło suo labanꝰ. im¬
molauit uictimas. ut sanguine uictimaꝵ feoꝰ niram̃ti
ofirmaret᷑. Amoyses ut confirmaret testam̃tũ qd̾ accepꝰ
in sina uiclimȩ sanguinẽ asꝑsit y sopo in totã płm & tab̾na

Expanded text:
benedixit, id est sanguinem suum fecit. Dedit uram casus pro casu. Calix sanguinis mei, ac si diceret, calix scilicet sanguis meus. Similiter hic patet quod benedictione fuerit factus sanguis. Ad benedictionem enim praemissam subdidit: Hic est calix sanguinis mei. Novi et aeterni testamenti. Novum enim Evangelii testamentum in aeternum confirma bobus, cum Abimelech, et Phicol principe militiae percussit foedus, id est oves et boves percussit in foedus, ut sanguine animalium et morte foedus confirmaretur . Et Jacob fugiens in Galaad, facto juramento cum avunculo suo Laban, immolavit victimas, ut sanguine victimarum foedus juramenti confirmaretur . Et Moyses, ut confirmaret testamentum quod accepit in Sina, victimae sanguinem aspersit hyssopo, in totum populum, et taberna
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑferri uota nr̃a ꝑ manꝰ angłi ut uota bõa ꝑferant boni
angłi sub p̃textu tanti sacrificii. Supplices te rogamus
oĩps ds. Supplicamꝰ tͥ. curuam̃ ante re. obnixiꝰ dep̃cam̃
Ostende õĩpotñtiã. extende manũ ualid̾a. ut q̃ ꝓpitio et
sereno uultu respicis: &̃ ad inuisibilia ⁊ sublimia tua ꝑ¬
ferant᷑. ⁊ ospectui tuę maiestats admittas. Hic necessitaᷤ
inc̾uatiõis. hic opꝰ supplicatioĩs. hic incũbit ꝯsũmatio totiꝰ
sacͥficii. Uerbũ gͦ dĩ sublime altare ẽ ad qd̾ oramꝰ hostiã ꝑ¬
ferri in ꝯspectu di. & ꝑ eam noᷤᷤ introduci. Conspectꝰ đi ẽ ubũ
patris. in qͦ ospic̃ oẽ qd̾ facit. Na om̃e qd̾ agit pat̾ ĩubo eiꝰ ÷¬

Expanded text:
ferri vota nostra per manus angeli, ut bona vota proferant boni angeli, sub praetextu tanti sacrificii. Supplices te rogamus, omnipotens Deus. Supplicamus tibi, curvamur ante te, obnixius deprecamur, ostende omnipotentiam, extende manum validam, ut, quae propitio ac sereno vultu respicis, etiam ad invisibilia et sublimia tua perferantur, et conspectui majestatis admittas. Hic necessitas incurvationis, hic opus supplicationis, hic incumbit consummatio totius sacrificii. Verbum ergo Dei sublime altare est, ad quod oramus hostiam perferri in conspectu Dei, et per eam nos introduci. Conspectus Dei est Verbum Patris, in quo conspicit omne quod fecit. Nam omne quod agit Pater, in
Abbreviated transcription (Latin):
unitatẽ fidi ⁊ illiꝰ. cui ⁊ in cuiꝰ honore fidelit̾ offert̃. Ea enĩ
fide accipit᷑ cotidie benedicendꝰ. ut mͦ fiat qd̾ tunc futurꝰ erat
& quia bec fides una e̾ in tota eccłia. & ille unus cui it̃ & mͦ of¬
fert᷑. ido & calix cum accipit᷑ etiã ante diuina uerba ẽ unꝰ. sic̃ &
om̃iũ eccłiaꝵ altare dr unum. ꝙ in eo scđ̾m unã fid̾e̾ unũ dñi¬

Expanded text:
llius cui, et in cujus honore fideliter offertur. Ea enim llius cui, et in cujus honore fideliter offertur. Ea enim fide quotidie accipitur benedicendus, ut modo fiat quod tunc futurus erat. Et quia haec fides una est in tota Ecclesia, et ille unus cui tunc et modo offertur; ideo et calix cum accipitur, etiam ad divina verba est unus, sicut et omnium ecclesiarum altare dicitur unum, quia in eo secundum unam fide
Abbreviated transcription (Latin):
manens. atterat᷑ incorruptꝰ. distribuat᷑ indiuisꝰ. sic̃ pꝰ resur¬
rectionẽ palpandũ p̾buit spuale corpꝰ. cũ simili cont̾rietate ñ
sit palpabile qd̾ spuale e̾. nec sit spĩale qd̾ palpabile ẽ. In spẽ
enĩ & sapore panis & uini manducamꝰ & bibimꝰ ipsã substan¬
tiã corpr̃is & sanguinis &ͥ sub eisdẽ qualitatibꝰ mutata substan¬
tia. ut sub figura & sapore substantiȩ pͥoris facta sit uera sub
qd̾ panis accepta benedictione factꝰ sit corpꝰ xͥ. Non enĩ post
benedictionẽ dixiss hoc ẽ corpꝰ meum. nͥ in benedictione fie¬
ret corpꝰ suum. Simili mͦ pꝰea quã cenatũ ẽ accipiens &
hunc p̾clarum calicẽ. Si xꝑc cũ accepit calicẽ cenȩ d̾r ħc
accepisse. unus gͦ calix ẽ hic ⁊ ille. Nisi enĩ unꝰ sit dici ñ pot̃
in illo hunc accepisse. Est gͦ unꝰ &̾ quando in altari manibꝰ
accipit᷑ ut benedicat᷑.⁊ necdũ sanguis ẽ s adhuc uinũ. ꝓp

Expanded text:
eritur incorruptus, distribuitur indivisus, sicut post resurrectionem, palpandum praebuit spirituale corpus. Cum simili contrarietate non sit palpabile quod spirituale est, nec sit spirituale quod sit palpabile. In specie enim et sapore panis et vini manducamus et bibimus ipsam substantiam corporis et sanguinis, sub eisdem qualitatibus mutata substantia: ut sub figura et sapore substantiae prioris, facta sit vera subquod panis accepta benedictione factus sit corpus Christi. Non enim post benedictionem dixisset: Hoc est corpus meum, ni postquam coenatum est, accipiens et hunc praeclarum calicem. Si Christus accepisset calicem coenae, dicitur hunc accepisse. Unus ergo calix est hic et ille. Nisi enim unus sit, dici non potest in illo hunc accepisse. Est ergo unus etiam quando in altari manibus accipitur ut benedicatur, et nedum sanguis est, sed est adhuc vinum, p
Abbreviated transcription (Latin):
psentibs. ꝓ multis. paganos & uideos discernit & falsos ap̃i¬
anos. Hec quotienscumq feceritis in mei memoriã fa¬
Sine dubio fit in creatura. qd̃ eeꝑi sermo dic̃ de catura
plebs tua sc̃a. Quȩ ꝓ ueneratiõe huiꝰ sacͥficii hic e̾ in p̃senti
deuota collecta. uł scđ̾m solitarios in unitate eccłiȩ fidelit̾

Expanded text:
sentibus; pro multis, paganos et Judaeos discernit, et falsos Christianos. Haec quotiescunque feceritis, in mei memoriam faSine dubio ut in creatura quod Christi sermo dicit de creatura. plebs tua sancta quae pro veneratione hujus sacrificii hic est in praesenti devote
Abbreviated transcription (Latin):
offeramꝰ. ⁊ in hostia rõabili ds ꝓpitiet᷑ hominibꝰ. fiat
rõabił. ne offerat᷑ irrõabiłr. Nã qͥ offert em̃dari ñ studens
offert irrõabiłr. Qui offert habens cor inpenitens: irrc̃a¬
biłr offert. sic̃ caii recte qͥde offerens s ñ recte diuidens
Recte obtulit do s ñ recte diuisit. qr em̃dari ñ studuit.
Uñ scriptum eꝰ. Ad caim & ad munera eiꝰ ñ resperit. Quia

Expanded text:
 hostia rationali Deus propitietur hominibus. Fiat rationabilis, ut offeramus rationabiliter. Nam qui offert emendari non studens, offert irrationabiliter. Qui offert habens cor impoenitens, irrationabiliter offert; sicut Cain recte quidem offerens, sed non recte dividens. Recte quidem obtulit Deo, sed non recte divisit, qui emendari non studuit. Unde scriptum est: Ad Cain et ad munera ejus non respexit . Na
Abbreviated transcription (Latin):
neͣ. adhuc panẽ nandũ carnẽ Et eleuatis oculis in celũ
ad te dm̃ patre suum om̃ptentẽ tͥ gras agens benedixit.
Benedirit. suũ corpꝰ fecit. Qui pͥus erat panis. benedictiõe
factꝰ: caro. Modo caro.iam ñ panis. Eregit. O miracłm
frangebat᷑ int̾ digitos. sedens incolumis int̾ discipłos. Erat
in teger. & diuidebat᷑ in partes. In manibꝰ tenebat seipsum.
in suis manibꝰ ferebat. Sic nos cotidie xp̃m in altari con¬
sumimꝰ ⁊ ꝑmanet. manducamꝰ : uiuit. atterimꝰ dentibꝰ.
integer ẽ. Consumimꝰ aũ manducamꝰ : atterimꝰ. ñ tm̃ sp̾e

Expanded text:
dhuc panem, nondum carnem. Et elevatis oculis in coelum ad te Deum Patrem omnipotentem tibi gratias agens benedixit. Benedixit, suum corpus fecit. Qui prius erat panis, benedictione factus est caro. Modo caro, jam non panis. Ac fregit. O miraculum, frangebatur inter digitos, sedens incolumis inter discipulos. Erat integer, et dividebatur in partes; in manibus tenebat seipsum, in suis manibus ferebatur . Sic nos quotidie Christum in altari consumimus, et permanet; manducamus, et vivit; atterimus dentibus, et integer est. Consumimus autem, manducamus et atterimus non tantum spe
Abbreviated transcription (Latin):
ipsiꝰ acreat᷑a inundi ꝑ ea q̃ facta st̃ intellecta ospiciunt᷑.
Tria st̃ inuisibilia di.Potentia. Sapientia. Benignitas. Ab
his trib ꝓcedunt oĩa. in his trib osistunt oĩa.⁊ ꝑ hȩc tria re¬
gunt᷑ oĩa. Potentia creat. Sapientia gub̾nat. Benignitas oser¬
uat. Quȩ tam̃ tria sic̃ in effabilit̾ unũ st̃: ita inoꝑatione¬

Expanded text:
atura mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur . Tria sunt invisibilia Dei, potentia, sapientia, benignitas. Ab his tribus procedunt omnia, in his tribus consistunt omnia, et per haec tria reguntur omnia. Potentia creat, sapientia gubernat, benignitas conservat. Quae tamen tria sicut in Deo ineffabilit
Abbreviated transcription (Latin):
trorsũ. sursũ ⁊ deorsũ. ⁊ circum. Animalis ẽ in sensib.
nalis ẽ in factis ⁊ osiliis. Species ẽ forma insibilis. q̃ oct¬
lo discernitur. sic̃ cclores. ⁊ figurȩ corpoꝵ. Qualitas ẽ ꝓpͥ¬
etas int̾ior q̃ cęt̾is sensib ꝑcipit᷑. ut melos in sono auditu au¬
riũ. dulcor in sapore gustu fauciũ. fraglantia in odore
olfactu nariũ. Lenitas in corpe tactu manuũ. Utilitas
Gratũ ẽ qđ placet. Aptũ qd̃ ouenit. Cõmodũ qd̾ ꝓdest. Ne¬
cessariũ sine qͦ qͥd eẽ ñ pot̾ss ic̃ ꝓpositas parciones a pͥncipio
utilitate benignitas ꝑ quiramꝰ. & q imm̾sitas pͥma fait
in particione: pͥma ẽẽ debet in ꝓsecutione. Diligent̃ gͥ audi

Expanded text:
malis est in sensibus ctis et consiliis. Species est forma visibilis, quae oculo discernitur, sicut colores, et figurae corporum. Qualitas est proprietas interior, quae caeteris sensibus percipitur, ut melos in sono auditu aurium, dulcor in sapore gustu faucium, fragrantia in odore olfactu narium, lenitas in corpore tactu manuum. Utilitas Gratum est quod placet, aptum quod convenit, commodum quod prodest, necessarium sine quo quid esse non potest. Nunc propositas partitiones a principio utilitate benignitas, perquiramus. Et quia immensitas prima fuit in partitione, prima esse debet in
Abbreviated transcription (Latin):
iniustum eẽ. Qui tam̃ facit om̃s actiones & om̃s mo¬
tꝰ. quia ipse facit res a quib & ex quib & ꝑ quas
& in quib fiunt. & nulla res ħt ullam potestatem
uolendi aut faciendi nͥ illo dante Ipsũ quoq uel¬
le qd aliqñ iustum ẽ aliqñ iniustũ. nec ẽ aliud ꝗͣ¬
ñ recte ẽ: malũ ẽ & iniustũ. Est aũ aliquid recte eẽ
& hoc ẽ a dõ. ñ ẽẽ uͦ recte ñ ẽ aliqͥd. nec ẽ a dõ. Nam
sicut cum aliquis utit̾ gladio aut lingua aut po¬
testate loquendi. ñ ẽ aliud gladius aut lingua si¬
ue potestas cũ rectus ẽ eoꝵ usus. & aliud cũ ñ ẽ rectꝰ.
ita uoluntas qua utim ad uolendum. sic̃ rõe utimͣ
ad rõnandum ñ ẽ aliud qñ quis illa recte utit᷑. &
aluid qñ ñ recte . Nȩc magis nȩc minus ẽ hoc qd̃ ẽ
dicit᷑ aut substantia aut actio iusta uł iniusta.

Expanded text:
tiones et omnes motus, quia ipse facit res a quibus, et ex quibus, et per quas, et in quibus fiunt; et nulla res habet ullam potestatem volendi aut faciendi, nisi illo dante. Ipsum quoque velle, quod aliquando justum est, aliquando injustum, nec est aliud qnon recte est, malum est et injustum. Est autem aliquid recte esse, et hoc est a Deo; non esse vero recte, non est aliquid, nec est a Deo. Nam, sicut cum aliquis utitur gladio, aut lingua, aut potestate loquendi, non est aliud gladius, aut lingua, sive potestas cum rectus est eorum usus, aliud, cum non est rectus; ita voluntas qua utimur ad volendum, sicut ratione utimur ad ratiocinandum, non est aliud quando quis illa recte utitur, et aliud quando non recte; nec magis nec minus est hoc quod est dicitur aut substantia
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ necẽe eas ẽẽ. ita sepe ñ ẽ neceẽ ut aliqñ sint. Nam ñ
semꝑ scribo aut uolo scrib̾e. & sicut dum ñ scribo
aut ñ uolo scrib̾e. ñ ẽ necẽẽ me scrib̾e aut uelle scri¬
b̾e. ita nequaquã ẽ necẽẽ ut aliqñ scribã aut uelim
scrib̾e. Cũ aũ restam alit̾ ẽẽ cognoscat᷑ in temꝑe ꝗͣ
in et̾nitate ut aliqñ uerũ sit qm̃ aliqͥd ñ ẽ in tẽꝑe
qd̃ ẽ in et̾nitate. & quia fuit in tẽꝑe quod ibi ñ fuit¬
immutabile. Quippe ñ magis opposita sunt muta¬
bile in temꝑe & immutabile in ȩt̃nitate. ꝗ̃ ñ eẽ in aliqͦ
tẽꝑe. & ẽẽ semꝑ in et̾nitate. & fuisse uł futurũ eẽ scđo

Expanded text:
e eas esse; ita saepe non est necesse ut aliquando sint. Nam, non semper scribo aut volo scribere: et, sicut, dum non scribo aut non volo scribere, non est necesse me scribere aut velle scribere; ita necesse non est ut aliquando scribam, vel velim scribere. Cum autem res tam aliter esse cognoscatur in tempore quam in aeternitate: ut aliquando verum sit quoniam aliquid non est in tempore, quod est in aeternitate; et quod fuit in tempore, quod ibi nnitate est immutabile; quippe non magis opposita sunt mutabile in tempore et immutabile in aeternitate, quam non-esse in aliquo tempore et esse semper in aeternitate et fuisse et fu
Abbreviated transcription (Latin):
p̃teritũ ẽẽ. qm̃ ñ pot̾ simul ñ eẽ p̃teritũ. S in re
p̃terita ẽ quidda. qͦd ñ ẽ in re p̃senti uł futura.
Nunquã enĩ fieri pot̾ ut res quȩ p̃terita ẽ fiat ñ
sicut quotiens idem dicimꝰ de eodẽ. Cũ enĩ di¬
bũ ẽ albũ. & si ẽ albũ albũ ẽ. necesse ẽ ẽẽ qd ar

Expanded text:
 quoniam non potest simul non esse praeteritum. Sed in re praeterita est quiddam, quod non est in re praesenti vel futura. Nunquam enim fieri potest ut res, quae praeterita est, fiat non t non futurum: sicut quoties idem dicimus de eodem. Cum enim dibum est album, et si
Abbreviated transcription (Latin):
tia quȩ ẽ iniusticia. ñ ẽ nͥ in uoluntate rationalis
creaturȩ. quȩ semꝑ debet hab̃̾e iusticiam. Cur aũ
ñ habeat quã semꝑ debet hab̃e. & qͦmͦ ds̃ bona faci¬
at sola sua bonitate. & mala sola culpa hominis
uł diaboli. & qualiter homo bõa faciat ꝑ liberum
arbitrium p̃sulante gr̃a. & malũ sola sua oꝑante
ꝓpͥa uoluntate. & quid habeat d̾s̃ in malis sine cul¬
pa sua. & homo in bonis cum laude sua. ut tam̃
bona hominis uideant᷑ aperte imputanda dõ. & ma¬
la homini.cũ de grã & lib̾o arbitrio tractabimꝰ ut
puto dõ donante apertius patebit. Nc̃ aũ tm̃ dico qd
malus angłs ido iusticiam ñ ħt quia eam deseruit
nec postea recepit. ħo uͦ idcirco illa caret: qr in pͥmis
parentib eã abiecit. & pea aut ñ illã recepit. aut re¬
ceptam reiecit. Puto quia grã dĩ adiiuante monst̃¬
bimꝰ qd̾ p̃scientiã dĩ & lib̾m arbitriũ simul ẽẽ si
diligent̃ osident᷑ quȩ dirimꝰ ñ sit impossibile. neq

Expanded text:
nalis creaturae, quae semper debet habere justitiam. Cur autem non habeat, quam semper debet habere: et quomodo Deus bona faciat, sola sua bonitate, et mala sola culpa hominis vel diaboli; et qualiter homo bona faciat per liberum arbitrium, praesulante gratia, et malum sola sua operante propria voluntate; et quid habeat Deus in malis, sine culpa sua, et bomo in honis, cum laude sua; ut tamen bona hominis videantur aperte imputanda Deo, et mala homini: cum de gratia et libero arbitrio tractabimus, ut puto Deo donante, apertius patebit. Nunc autem tantum dico quod malus angelus ideo justitiam non habet, quia eam deseruit, nec postea recepit; homo vero idcirco illa caret, quia in primis parentibus eam abjecit, postea aut non illam recepit, aut receptam rejecit. Puto quia, gratia Dei adjuvante, monstravimus quod praescientiam Dei et liberum arbitrium simul esse, si diligenter considerentur quae diximus, non sit impossibile, neque
Abbreviated transcription (Latin):
Restat nẽ ut consideremꝰ cũ ds̃ om̃ia p̾scire siue
scire credat᷑. utr̃ eiꝰ scientia sit a reb. an res habe¬
ant ẽẽ ab eiꝰ scientia. Namsi d̾s a reb ħt scientiã
seqͥt᷑ qd̃ illȩ pͥus sint quã eiꝰ scientia. & sic a do nͣ
sint a quo nequeunt ẽẽ nͥ ꝑ eiꝰ scientiã. Si uͦ quȩc̃q
sunt ab eiscientia sumunt eẽntiã. d̾s ẽ factor et
auctor maloꝵ oꝑũ. & ido ñ iuste punit malos. qd̃

Expanded text:
Restat nunc ut consideremus, cum Deus omnia praescire sive Restat nunc ut consideremus, cum Deus omnia praescire sive scire credatur, utrum ejus scientia sit a rebus, an res habeant esse ab ejus scientia. Nam, si Deus a rebus habet scientiam, sequitur quod illae prius sint quam ejus scientia, et sic a Deo non sint, a quo nequeunt esse nisi per ejus scientiam. Si vero quaecunque sunt, a scientia Dei sumunt essentiam: Deus factor est auctor
Abbreviated transcription (Latin):
docet rectitudinẽ illam eiusdem rectitudinis amore
semꝑ ẽẽ seruandam. & quicqͥd obtendit᷑ ut deserat᷑ eẽ
contempnendum. atq uoluntatis ẽ ut ipsa quoq re¬
ꝓbet ac eligat quemadmodum rationis intellectꝰ mon¬
strat. Ad hoc enĩ maxime datȩ sunt rõali creaturȩ
sitate. quamuis mortis impugnet᷑ difficultate. Licet
enĩ necesse sit aut uitã aut reclituidinẽ relinquere.
nulla tam̃ necessitas det̾minat quã seruet aut deserat
Nempe sola uoluntas det̃minat ibi qͥd teneat. nec ali¬
qͥd facit uis necessitatis. ubi oꝑatur electio sola uolun¬
tatis. At cui ñ ẽ deserendi rectitudinẽ uoluntatis. ꝗͣ
ħt necessitas. palam ẽ quia ñ deẽ seruandi potestas
siue libertas. Semꝑ enĩ hec potestas lib̾a ẽ. Hec.ii.
ẽ lib̾tas. quã ẽẽ dixi potestatẽ seruandi rectitudinẽ
uoluntatis ꝑꝑ ipsam reclitudinẽ. Hac lib̾tate rõał¬

Expanded text:
docet rectitudinem illam ejusdem rectitudinis amore docet rectitudinem illam ejusdem rectitudinis amore semper esse servandam; et quidquid obtenditur ut deseratur esse contemnendum; atque voluntatis est ut ipsa quoque reprobet ac eligat, quemadmodum rationis intellectus monstrat: ad hoc enim maxime datae sunt rationali creaturtitate, quamvis mortis impugnetur difficultate. Licet enim necesse sit aut vitam aut rectitudinem relinquere, nulla tamen necessitas determinat quam servet aut deserat. Nempe sola voluntas determinat ibi quid teneat, nec aliquid facit vis necessitatis, ubi operatur electio sola voluntatis. At cui non est deserendi rectitudinem voluntatis, quam habet, necessitas; palam est quia non deest servandi potestas sive libertas. Semper enim haec potestas libera est. Haec est enim libertas, quam esse dixi potestatem servandi rectitudinem voluntatis, propter ipsam rectitudinem. Hac ipsa lib
Abbreviated transcription (Latin):
g d̃m uelle hoc mͦ rectam uoluntatẽ ad uolendum re¬
cte & ad seruandum eandem rectitudinem ẽẽ lib̾am
quȩ quando potest quod uult libere facit quod facit.
Unde qͦ aꝑtissime cognosci potest aliquã ẽẽ liberam
uoluntatem cũ actione sua ñ repugnante di p̃scien¬
tia. sicut supra monstratum ẽ. Ponamus nc̃ erempłu
aliquod in quo appareat & recta idẽ iusta uolunta ᷤ.¬
& lib̃tas arbitrii. & ipsum arbitrium. & qͦmͦ recta
uoluntas inpugnet᷑ ut deserat rectitudinẽ. & qͣlit̾
eã lib̾o seruet arbitrio. Habet aliquis in corde ut
ueritatem teneat. quia intelligit rectum ẽẽ amare
ueritatem. Hic utiq rectam iam ħt uoluntatẽ. &
reclitudinem uoluntatis. Aliud aũ ẽ uoluntas. &
aliud rectitudo qua recta ẽ. Accedit alius. & nͥ m̃¬
tiatur minatur illi mortem. Uidemꝰ nc̃ in eius ẽẽ
an rectitudinem ꝓ uita. Hoc arbitrium quod & uidi¬

Expanded text:
ergo Deum velle hoc modo rectam voluntatem ad volendum reergo Deum velle hoc modo rectam voluntatem ad volendum recte et ad servandum eamdem rectitudinem esse liberam; quae quando potest quod vult, libere facit quod facit. Unde quoque apertissime cognosci potest aliquam esse liberam voluntatem cum actione sua, non repugnante Dei praescientia, sicut supra monstratum est. Ponamus nunc exemplum aliquod, in quo appareat et recta, id est justa voluntas et libertas arbitrii, et ipsum arbitrium; et quomodo recta voluntas impugnetur, ut deserat rectitudinem, et qualiter eam libero servet arbitrio. Habet aliquis in corde ut veritatem teneat, quia intelligit rectum esse amare veritatem. Hic utique rectam jam habet voluntatem et rectitudinem voluntatis. Aliud autem est voluntas; et aliud rectitudo, qua recta est. Accedit alius; et, nisi mentiatur, minatur illi mortem. Videmus nunc in ejus esse s; an rectitudinem, pro vita. Hoc arbitrium, quod et judi
Abbreviated transcription (Latin):
se.pͥorem quidem in tractatu quem feci de uerita¬
te. alteram uͦ in eo quem edidi de hac ipsa lib̾tate.
In quo etiam ostensum ẽ qͦmͦ naturalit᷑ & insepa¬
rabilit᷑ sit in homine hȩc lib̾tas quamuis ñ ea sem¬
ꝑ utatur & quod ita sit fortis. ut nulla res ħoi
rectitudinem p̃dictam idẽ iusticiam quam ħt ua¬
leat quamdiu hac lib̾tate uoluerit uti auferre
usticia uͦ ñ ẽ naturalis s fuit separabilis in pͥnci¬
pio. & angłis in celo & hominib in paradyso & ẽ
adhuc in hac uita. ñ tam̃ necessitate. s habentiũ
illam pͥa uoluntate. S qm̃ iusticiam qua iustus
ẽ aliquis constat eẽ rectitudinem uoluntatis quã
dixi: quȩ rectitudo tcͣ tantum ẽ in aliquo cum
ipse uult qͦd d̾s uult eum uelle: patet quia ds ñ
pot̾ hoc uelle.S neq uelle pot̃ ut eam hns noleis
ulla necessitate illam deserat. Quippe uellet illũ
ñ uelle qđ uult eum uelle. qd̃ ẽẽ nequit. Sequit᷑

Expanded text:
se: priorem quidem in tractatu , quem feci de veritase: priorem quidem in tractatu , quem feci de veritate; alterum vero in eo, quem edidi de hac ipsa libertate; in quo etiam ostensum est quomodo naturaliter et inseparabiliter sit in homine haec libertas, quamvis non ea semper utatur; et quod sit ita fortis, ut nulla res homini rectitudinem praedictam, id est justitiam, quam habet, valeat, quandiu hac libertate voluerit uti, auferre. Justa vero non est naturalis, sed fuit separabilis in principio et angelis in coelo, et hominibus in paradiso, et est adhuc in hac vita; non tamen necessitqua justus est aliquis, constat esse rectitudinem voluntatis, quam dixi: quae rectitudo tunc tantum est in aliquo, cum ipse vult quod Deus vult cum velle: patet quia Deus epotest hoc velle. Sed neque velle potest ut eam habens, nolens ulla necessitate eam deserat, quippe vellet illum non velle, quod vult eum velle: quod esse nequit. Sequitur
Abbreviated transcription (Latin):
liberũ dr̃. In multis dr lib̾tas & arbitriũ. ut cum
aliquẽ dicimꝰ lib̾tatẽ hab̾e loquendi aut tacendi. &
in eiꝰ arbitrio eẽ qͥd hoꝵ uelit. In plurib quoq ali¬
is similit᷑ dr̃ lib̾tas & arbitriũ quȩ ñ semꝑ assunt.
aut ad salutẽ animȩ nob̾ necessaria sunt. Ero illo
aũ arbitrio tantũ & ꝓ illa lib̾tate ista uentilat᷑ q̃stio.
onẽ nichil ualere liberũ arbitriũ. s. soła necessita
tẽ ꝑꝑ di p̾scientiã. Qm̃ gͦ ñ saluat᷑ ħo pꝰꝗͣ ad intelligi¬
biłe ꝑuenit ętatẽ sine sua iusticia: ibi ẽ inuestigandũ
ħ arbitriũ. & hec lib̾tas unde agit᷑. uͥ sedes ẽ iusticiȩ
Primũ itaq ostendenda ẽ iusticia. deinde ista lib̾¬
tas & istud arbitriũ. Est quid̾e iusticia quelib&.
magna uł parua. rectitudo uoluntatis ꝓpt̃ se
seruata. Lib̾tas autem ista. ẽ potestas seruandi rec¬
titudinem uoluntatis ꝓpt̾ ipsam rectitudinem.
Quas diffinitiones puto me aꝑtis rationib monstras¬

Expanded text:
liberum. In multis dicitur libertas et arbitrium; ut cum aliquem dicimus libertatem habere loquendi, aut tacendi, et in ejus arbitrio esse quid horum velit. In pluribus quoque aliis similiter dicitur libertas et arbitrium, quae non semper adsunt, aut ad salutem animae nobis necessaria sunt. Pro illo autem arbitrio tantum, et pro illa libertate ista ventilatur quaestio; onem nihil valere liberum arbitrium; sed solam necessita ad intelligibilem pervenit aetatem, sine sua justitia: ibi est investigandum hoc arbitrium, et haec libertas unde agitur, ubi sedes et justitiae. Primum itaque ostendenda est justitia; deinde ista libertas et istud arbitrium. Est quidem justitia quaelibet, magna vel parva, rectitudo voluntatis propter se servata. Libertas autem ista est potestas servandi rectitudinem voluntatis propter ipsam rectitudinem. Quas definitiones puto me apertis rationibus monstras
Abbreviated transcription (Latin):
gamꝰ fuisse uł futurũ ibi ẽẽ aliqͥd qd̾ in tẽꝑe fuit
aut erit. ñ asserimꝰ id qd̾ fuit aut erit. nullomͦ ibi
indesinent᷑ ẽ suo p̾senti mͦ. In his uͦ nulla uidr ad¬
u̾sari contrarietas. Sic utiq sine ulla repugnantia
dr aliqͥd ẽẽ mutabile in tẽꝑe ante ꝗͣ sit. qd̾ in et̃nita¬
te manet immutabilit᷑. ñ ante ꝗͣ sit uł pꝰꝗͣ ÷: s ĩ de

Expanded text:
gamus fuisse vel futurum ibi esse aliquid, quod in tempore fuit aut erit, non asserimus id quod fuit aut erit nullo modo ibindesinenter est, suo praesenti modo: in his vero nulla videtur adversari contrarietas. Sic utique sine ulla repugnantia dicitur aliquid esse mutabile in tempore antequam sit, quod in aeternitate manet immutabiliter, non antequam sit, vel postquam e
Abbreviated transcription (Latin):
mͥ qͥcqͥd de his quę lib̾o fiunt arbitrio uelud ne¬
cessarium sacra scriptura ꝓnuntiat. scđm ȩt̃nita¬
tẽ loquit̾ in qua pͣsens ẽ omẽ uerũ. & nͣ nͥ uerũ
immutabilit̾. ñ scđ̾m tempꝰ in quo ñ semꝑ sunt

Expanded text:
modo quidquid de his, quae libero fiunt arbitrio, velut nemodo quidquid de his, quae libero fiunt arbitrio, velut necessarium sacra Scriptura pronuntiat; secundum aeternitatem loquitur, in qua praesens est omne verum et nonnisi verum, immutabilit
Abbreviated transcription (Latin):
uit. uocauit. iustificauit. magnificauit. nichil hoꝵ
pͥus aut posterius apud dm ẽ s oĩa simul eterno
p̃senti sunt intelligenda. ht̃ enĩ et̾nitas suum si¬
mul in quo sunt oĩa que simul sunt loco uł tẽꝑe.
& quę sunt diuersis in locis uł tẽporib. Ut autẽ
ostendet idẽ apłs ñ illa u̾ba se ꝓ tempr̃ali significa¬
nascituros iã tẽpralit̾ uocauit. iustificauit. mag¬
nificauit. Uñ ꝯgnosci pot̾ eũ ꝓpt̾ indigentiã uer¬
bi sigc̃antis et̃nam p̾sentiã usum ẽẽ uerbis p̃terti
significationis. qm̃ quȩ tempore pͣterita sunt:
ad similitudinẽ et̃ni pͣsentis oĩno inmutabilia
sunt. In hoc siquide magis similia sunt: et̾no p̃¬
senti temporalit᷑ pͣterita quã p̾sentia. qm̃ quȩ ibi
sunt nunquã possunt ñ eẽ pͣsentia sicut temꝑis
p̃terita ñ ualent unquã pͣterita ñ eẽ. pͣsentia uͦ
tẽꝑe oĩa quę transeunt fiunt ñ pͣsentia. Hoc gͦ

Expanded text:
vit, vocavit, justificavit, magnificavit, nihil horum prius aut posterius apud Deum est; sed omnia simul aeterno praesenti sunt intelligenda. Habet enim aeternitas suum simul, in quo sunt omnia quae simul sunt loco vel tempore, et quae sunt diversis in locis vel temporibus. Ut autem ostenderet idem Apostolus non illa verba se pro temporali significanascituros, jam temporaliter vocavit, justificavit, magnificavit. Unde cognosci potest eum, propter indigentiam verbi significantis aeternam praesentiam, usum esse verbis praeteritae significationis; quoniam quae tempore praeterita sunt, ad similitudinem aeterni praesentis omnino immutabilia sunt. In hoc siquidem magis similia sunt aeterno praesenti, temporaliter praeterita quam praesentia; quoniam quae ibi sunt, nunquam possunt non esse praesentia, sicut tempore praeterita non valent unquam praeterita non esse: praesentia vero tempore omnia quae transeunt, fiunt non praesentia. Hoc ergo
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ oĩs iusticia. & nulla iniusticia. facit gͥ ds̾ oĩa quȩ
iusta siue iniusta uoluntate funt. idẽ bõa oꝑa &
mala: In bonis quidẽ facit qđ st̃ & qđ bõa st̃: in
malis uͦ facit qđ st̃: s ñ qđ mala sunt. Nam om̃i
rei ẽẽ iustam uel bonam ẽ aliquid ẽẽ. nulli uͦ rei ẽ eẽ
aliquid. iniustam uel malam ẽẽ. Siquidem bonũ¬

Expanded text:
itia et nulla injustitia: facit igitur Deus omnia quae justa vel injusta voluntate fiunt, id est bona opera et mala. In bonis quidem facit quod sunt, et quod bona sunt; in malis vero facit quod sunt, sed non quod mala sunt. Nam omni rei esse justam vel bonam, est aliquid esse; nulli vero rei est esse aliquid, injustam vel malam e
Abbreviated transcription (Latin):
aut faciet qd̾ ñdum factũ eẽ cognoscimꝰ. negari ne¬
quit scire quȩ uult & facit. & p̾scire quȩ uolet atq
faciet. Quare si scire & p̾scire di necessitatẽ ingerit.
om̃ib quȩ scit aut p̾scit. nichil scdm ȩt̾nitatẽ. aut
nichil ꝓhibet aliqͥd sciri uł p̾sciri ab illo in nrĩs uo¬
luntatib & actionib fieri aut futurũ eẽ ꝑ liberũ
arbitriũ. ut qũauis necẽẽ sit ẽẽ qd̃ scit aut pͣscit. tñ
multa sint nulla necessitate s lib̾a uoluntate. quẽ¬
admodũ supͣ monst᷑ui. Nempe quid mirũ siħ m̾a
liqͥd ẽ ex lib̾tate & ex necessitate. cũ multa sint quȩ
recipiunt opposita diuersa ranõe Quȩ nãq mag̾
opposita sunt quã adire & abire ᷤ Uidemꝰ tam̃ cũ
transit aliqͥs de loco ad locũ. quia idẽ ire ẽ adire ⁊

Expanded text:
aut faciet quod nondum factum esse cognoscimus: negari neaut faciet quod nondum factum esse cognoscimus: negari nequit scire quae vult et facit, et praescire quae volet atque faciet. Quare si scire atque praescire Dei necessitatem ingerit omnibus, quae scit aut praescit; nihil secundum aeternitatem aut nihil prohibet aliquid sciri vel praesciri ab illo in nostris voluntatibus et actionibus fieri, aut futurum esse per liberum arbitrium: ut, quamvis necesse sit esse quod scit aut praescit, tamen multa fiant nulla necessitate, sed libera voluntate, quemadmodum supra monstravi . Nempe quid mirum, si hoc modo aliquid est ex libertate et ex necessitate, cum multa sint quae recipiunt opposita diversa ratione? Quae namque magis opposita sunt, quam adire et abire? Videmus tamen, cum transit ali
Abbreviated transcription (Latin):
spontanea uoluntate sit ⁊ bifariã ẽ necessariũ. qr ⁊ uo
luntate cogit᷑ fieri. & qd̾ sit ñ pot̾ simul nͣ sieri. S has
necessitates fac̃ uoluntatis lib̾tas. quȩ pͥus ꝗ̃ sint eas ca¬
uere pot̾. Hec omĩa ds qui scit om̃em ueritatẽ & ñ¬
nͥ ueritatẽ. sicut sunt spontanea uł necessaria uid&.
& sicut uidet ita sunt. Hac gͥ osid̾atione palã ẽ qr si¬
ne oĩ repugnantia & ds p̾scit om̃ia. & multa fuint ex
lib̾a uoluntate. quȩ anteꝗ̃ sint fieri pot̾ ut nunꝗͣ
sint. & tam̃ qͦdam᷑ sunt necessitate. Quȩ necessitas
ut dixi: descendit de lib̾a uoluntate. Cognosci pot̃
fieri ex lib̾tate uoluntatis. ꝑ ħ quia cũ uult aut facit
ds aliquid. siue scđm ęt̾nitatis dicat᷑ immutabilem
p̃scientiam in qua nichil ẽ p̃teritũ aut futurũ.s oĩa
simul sunt sine om̃i motu. ut si dicimꝰ qr ñ uoluit.
aut uolet. nec fecit aut faciet aliqͥd.s tantũ uult
& facit. siue scđm tẽpꝰ. uelud cũ ꝓferimꝰ quia uola

Expanded text:
bifariam est necessarium, quia et voluntate cogitur fieri, et quod fit non potest simul non fieri. Sed has necessitates facit voluntatis libertas, quae, priusquam sint, eas cavere potest. Haec omnia Deus, qui scit omnem veritatem et nonnisi veritatem, sicut sunt spontanea vel necessaria, videt, et sicut videt, ita sunt. Hac ergo consideratione palam est quia sine omni repugnantia, et Deus praescit omnia, et multa fiunt ex libera voluntate, quae, antequam sint, fieri potest ut nunquam sint; et tamen quodammodo sunt necessitate: quae necessitas, ut dixi, descendit de libera voluntate. CAP. fieri ex libertate voluntatis; quia, cum vult aut facit Deus aliquid, sive secundum aeternitatis dicatur immutabilem praesentiam, in qua nihil est praeteritum aut 125 futurum, sed omnia simul sunt sine omni motu; ut, si dicimus quia non voluit aut volet, nec fecit aut faciet aliquid, sed tantum vult et facit; sive secundum tempus velut cum proferimus quia volet
Abbreviated transcription (Latin):
Cũ aũ futurũ dr̃ de re: ñ semꝑ res necessitate ẽ. ꝙ̃¬
uis sit futura. Nam si dico cras seditio futura ẽ in
popło: ñ tam̃ necessitate erit seditio. Potest enĩ fieri
ante ꝗ̃ sit ut ñ fiat. etiã si ẽ futura. Aliquando uͦ ẽ ut
res sit ex necessitate quȩ dicit̾ futura. ut si dico cras
ẽẽ futurũ ortum solis. Si gͥ cũ necessitate ꝓnuntio
futurũ de re futura: hoc mͦ. seditio cras futura neces¬
sitate futura ẽ. aut ortꝰ solis eras futurꝰ necessitate fu¬
turꝰ ẽ seditio quid̾e quȩ ñ erit ex necessitate. sola seq̃na
necessitate futura asserit᷑. q futura de futura dr̃. Si
em̃ cras futura ẽ: necessitate futuraẽ. Ortꝰ ũ solis duab
necessitatib futurꝰ intelligr̃. scił & p̃cedenti quȩ fac̃

Expanded text:
Cum autem futurum dicitur de re, non semper res necessitate est, quamvis sit futura. Nam si dico: Cras seditio futura est in populo, non tamen necessitate erit seditio. Potest enim fieri, antequam sit, ut non fiat, etiamsi est futura. Aliquando vero est, ut res sit ex necessitate quae dicitur futura, ut si dico cras esse futurum ortum solis. Si ergo cum necessitate futurum pronuntio de re futura hoc modo, seditio cras futura, necessitate futura est; aut, ortus solis cras futurus, necessitate futurus est: seditio quidem, quae non erit ex necessitate, sola sequenti necessitate futura asseritur; quia futura de futura dicitur: si enim cras futura est, necessitate futura est: ortus vero solis duabus necessitatibus futurus intelli
Abbreviated transcription (Latin):
aut rẽ eẽ futurã. & rẽ futura eẽ futurã. sicut
ñ idẽ ẽ rẽ eẽ albã. &rẽ albã eẽ albã. Lignũ enĩ
ñ ẽ semꝑ necessitate albũ. q aliq̃ndo p̾rius q̃
fieret albũ. potuit ñ fieri albũ. & postquã ẽ albũ
pot̃ sieri ñ albũ. Lignũ uͦ album. semꝑ necesse ẽ ẽẽ
albũ. quia nec ante ꝗ̃ sit. nec postꝗͣ ẽ albũ. fieri pot̾

Expanded text:
uturam esse futuram, sicut non est idem rem esse albam, et rem albam esse albam. Lignum enim non est semper necessitate album, quia aliquando priusquam fierit album, potuit non fieri album; et postquam est album potest fieri non album: lignum vero album, semper necesse est esse album; quia nec
Abbreviated transcription (Latin):
postꝗ̃ ẽ p̃sens. pot̾ p̃sens simul eẽ ñ p̃sens. Eodẽ
mͦ res aliqua ut quedã actio ñ necessitate futa ẽ
quia prius quã sit fieri pot̾ ut ñ sit futura rẽ uͦ
futurã necesse ẽ ẽẽ futurã. qm̃ futurũ nequit eẽ
simul ñ futurũ. De p̃terito aũ similit̃ uerũ ẽ. qr

Expanded text:
postquam est praesens, potest praesens simul esse non praesens. Eodem modo res aliqua, ut quaedam actio, non necessitate futura est; quia, priusquam sit, fieri potest ut non sit futura: rem vero futuram necesse est esse futuram; quoniam futurum nequit esse simul non futuru
Abbreviated transcription (Latin):
nulla cogi uł ꝓhib̾i necessitate ad uolendũ uł ñ uolen¬
dum. & uult effectũ sequi uoluntatẽ. tc̃ necẽe ẽ uolun
tatẽ ẽẽ liberã. & eẽ qd̾ uult. In huiusm̾i gͦ uerũ ẽ qr ne¬
cessitate fit opꝰ peccati qd̾ uult homo fac̾e. quãuis ñ ne¬
cessitate uelit. Qd̾ si querit᷑ de peccato ipsius uoluntatis.
cũ peccat uolendo utr̃ sit necessitati. respondendũ ẽ
qr sic̃ ñ uult necessitate. ita ñ ẽ peccatũ uoluntatis.
necessitate. Nec necessitate oꝑat̾ eadẽ uoluntas. quia si
ñ uellet sponte ñ oꝑaret᷑. quãuis qd̾ fac̾ necesse sit sie¬
ri ut supra dixi. Nã qm̃ ñ ẽ aliud ibi peccare quam
uelle qd̾ ñ debet: ita ñ ẽ peccatũ uoluntatis necessa¬
riũ. sic̃ uelle ñẽ necessariũ. Tam̃ uerũ ẽ qr si uult ħo

Expanded text:
nulla cogi vel prohiberi necessitate ad volendum; vel ad non volendum, et vult effectum sequi volutatem esse liberam, et esse quod vult. In hujusmodi ergo verum est quia necessitate sit opus peccati, quod vult homo facere; quamvis non necessitate velit. Quod si quaeritur de peccato ipsius voluntatis, cum peccat volendo, utrum sit necessitate, respondendum est quia sicut non vult necessitate, ita non est peccatum voluntatis necessitate. Nec necessitate. operatur eadem voluntas; quia si non vellet sponte, non operaretur, quamvis quod facit, necesse sit fieri, ut supra dixi. Nam, quoniam non est aliud ibi peccare, quam velle quod non debet; ita non est peccatum voluntatis necessarium, sicut velle non est necessarium: t
Abbreviated transcription (Latin):
uqua uis cogat eũ eẽ immortałe: aut phibeat eẽ
iniustũ.s. qmͣ nulla res pot̾ facẽ ut ñ sit ĩmortat
aut ut sit iniustus. Sic itaq si dico necesse ẽ ẽẽ te pec¬
caturũ uł ñ peccaturũ sola uoluntate sicut ds p̃scit.
ñ ẽ intelligendũ qd̾ aliqͥd phibeat uoluntatẽ quȩ ñ erit
aut cogat illã eẽ quȩ erit. Hoc ipsum namq p̾scit as
qui p̃uidet aliquid futurũ ex sola uoluntate. qd uo¬
luntas ñ cogitur aut ꝓhibetur ulla aliare. & sic ex
lib̾tate fit qd̾ fit ex uoluntate. Si gͥ hȩc diligent᷑ ui¬
telligunt᷑. puto q & p̾scientiam di ⁊ lib̾tatẽ arburu
sumileẽ nulla ꝓhibet in conuenientia: Deniq si ꝗͥs
intellectũ uerbi ꝓprie considerat: hoc ipso qd̾ pͥsciri
aliquid dr̃: futurũ eẽ ꝓnuntiat᷑. Non enĩ nͥ qd̾ fu¬
turũ ẽ p̃scit᷑. q scientia ñ ẽ nͥ ueritatis Quare eũ¬

Expanded text:
qua cogat eum esse immortalem, aut prohibeat esse injustum, sed quoniam nulla res potest facere ut non sit immortalis, aut ut sit injustus. Sic itaque si dico, necesse est esse te peccaturum, vel non peccaturum sola voluntate, sicut Deus praescit, non est intelligendum quod aliquid prohibeat voluntatem quae non erit, aut cogat illam esse quae erit: hoc ipsum namque praescit Deus, qui praevidet aliquid futurum ex sola voluntate, quod voluntas non cogitur, aut prohibetur ulla alia re; et sic ex libertate fit, quod fit ex voluntate. Si igitur haec diligenter intelliguntur, puto quia et praescientiam Dei et libertatem arbitrii simul esse nulla prohibet inconvenientia. Denique si quis intellectum verbi proprie considerat, hoc ipso quod praesciri aliquid dicitur, futurum esse pronuntiatur: non enim nisi quod futurum est praescitur, quia scientia non est nisi veritatis