comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ret. Aliqͣndiu gͦ adheren¬
ti ad eccłam cellula usus ẽ.
Deinde cũ inqͥetudinẽ fre¬
quentantiũ ferre ñ posset:
duobꝰ fere extra ciuitatẽ mi¬
libꝰ monasteriũ sibi statuit.
Qui locꝰ tam secretꝰ ⁊ remo¬
tus erat: ut heremi solitudi¬
nẽ ñ desideraret. Ex uno enĩ
latere p̾cisa montis excelsa
rupe ambiebat᷑: reliquam
planiciẽ liger flumꝰ reducto
paululũ simi clauserat᷑. na
tantũ eadẽq arta admodũ
uia adiripoterat. Ipse ex lig¬
nis contextã cellulã habebat.
Multi qͥdẽ ex fr̃ibꝰ in eundẽ
iecti saxo cauato. receptacula
sibi fecerant. Discipuli uͦ octo¬
ginta erant: qͥ ad exẽplũ be¬
ati magistri instituebantur.
Nemo ibi qͥcquã ꝓpͥũ habebat:
omnia in medio conferebant᷑.
Non emere aut uendere ut
plerisq monachis moris est.
quicquã licebat. Ars ibi ex¬
ceptis scriptoribꝰ nulla habe¬
bat᷑. cui tam̃ oꝑi minor etas
deputabat᷑. Maiores oratio¬

Expanded text:
ret. Aliquamdiu ergo adhaerenret. Aliquamdiu ergo adhaerente ad Ecclesiam cellula usus est; deinde cum inquietudinem se frequentantium ferre non posset, duoblibus monasterium sibi statuit. qui locus tam secretus et remotus erat, ut eremi solitudinem non desideraret. ex uno enim latere praecisa montis excelsi rupe ambiebatur, reliquam planitiem Liger fluuius reducto paululum sinu clauserat: una tantum eademque arta admodum uia adiri poterat. ipse ex lignis contextam cellulam habebat, multique ex fratribus in eundem iecti montis cauato recesibi fecerant. Discipuli vero octoginta erant, qui ad exemplum beati magistri instituebantur. Nemo ibi quidquam proprium habebat; omnia in medio conferebantur; non emere, aut vendere, ut plerisque monachis moris est, quidquam licebat. Ars ibi, exceptis scriptoribus, nulla habebatur; cui tamen operi minor aetas deputabatur: majores oratio
Abbreviated transcription (Latin):
ctat᷑ qͥ ñ aderat: ĩmꝰ e circum¬
stantibꝰ sumpto psalterio. quẽ
pͥmũ u̾sum inuenit arripu¬
it. Psalmꝰ aut̃ hic erat. Ex
ore infantiũ ⁊ lactentiũ per¬
fecisti laudẽ ꝓpt̾ inimieos
tuos. ut destruas inimicũ
et defensorẽ. Quo lecto. cla¬
mor ppłi attollit᷑. pars diu̾¬
sa confundit᷑. Atq ita ha¬
bitũ ẽ. diuino nutu psalmũ
hunc lecꝰtũ fuisse: ut testimo¬
niũ oꝑis sui defensor audi¬
ret. Quia ex ore infantium
atq lactentiũ in martino dnĩ
laude ꝑfecta:⁊ ostensus pa¬
rit̾ ⁊ destructꝰ ẽ inimicus.
Iã uͦ sumpto ep̃atu qualem
se quantũq prestiterit. ñ
ẽ nr̃e facultatis euoluere.
Idem enĩ constantissime ꝑ¬
seuerabat. qͥ pͥus fuerat. Ca¬
dẽ in corde eiꝰ humilitas. ea¬
dem in uestitu eiꝰ uilitas erat.
Atq ita plenꝰ auctoritatis
et grẽ. implebat ep̃i digni¬
tatem. ut ñ tam̃ ꝓpositum
monachi uirtutẽq desere¬

Expanded text:
ctatur qui non aderat, unus e circumctatur qui non aderat, unus e circumstantibus sumpto psalterio, quem primum uersum inuenit, arripuit. psalmus autem hic erat: ex ore infantium et lactantium perfecisti laudem propter inimicos tuos, ut destruas inimicum et defensorem. quo lecto clamor populi tollitur, pars diuersa confunditur. adque ita habitum est, diuino nutu psalmum hunc lectum fuisse, ut testimonium operis sui Defensor audiret, qui ex ore infantium adque lactantium, in Martino Domini laude perfecta, et ostensus pariter et destructus esset inimicus. Iam uero sumpto episcopatu qualem se quantumque praestiterit, non est nostrae facultatis euoluere. idem enim constantissime perseuerabat qui prius fuerat. eadem in corde eius humilitas, eadem in uestitu eius uilatque ita, plenus auctoritatis et gratiae, implebat episcopi dignitatem, ut non tamen propositum monachi virtutemque desere
Abbreviated transcription (Latin):
usq deducit᷑. Mirũ in modũ
incredibilis multitudo ñ so¬
lũ ex illo oppido. s etiã ex ui¬
cinis urbibꝰ ad suffragia fe¬
renda conuenerat. A na om¬
niũ uoluntas. eadẽ uota.
eademq sententia. marti¬
nũ episcopatu ẽẽ dignissimũ.
felicẽ fore tali eccłam sacer¬
dote. Pauei tam̃. ⁊ ñnulli
ex epĩs qͥ ad constituendum
antistitẽ fuerant euocati. im
uultu despicabile: ͥueste
sordidũ.crine deformem.
Ita a ppło sententie sanioris
hec illoꝵ irrisa dem̃tia est:
qͥ illustrẽ uirũ dũ uitupera¬
re cupiunt p̃dicabant. Nec
uͦ aliud his facere licunit: quã
qͦd ppłs dño uolente cogebat
Inter ep̃os tamĩ qͥ affuerant.
p̃cipue defensor qͥdã nomi¬
ne dicit᷑ restitisse. Unde a¬
nimadu̾sum ẽ grauiter illum
lectione ꝓpħica tũ notatum.
Nam cũ fortuitu lector cui le¬
gendi eo die officiũ erat. in¬
terclusus a ppło defuisset:
turbatis ministris dũ expe¬

Expanded text:
usque deducitur. mirum in modum usque deducitur. mirum in modum incredibilis multitudo non solum ex illo oppido, sed etiam ex uicinis urbibus ad suffragia ferenda conuenerat. una omnium uoluntas, eadem uota eademque sententia, Martinum episcopatus esse dignissimum: felicem fore tali ecclesiam sacerdote. pauci tamen et nonnulli ex episcopis, qui ad constituendum antistitem fuerant euocati, impuultu despicabilem, ueste sordidum, crine deformem. ita a populo sententiae sanioris haec illorum inrisa dementia est, qui inlustrem uirum dum uituperare cupiunt praedicabant. nec uero aliud his facere licuit, quam quod populus Domino uolente cogitabat. inter episcopos tamen qui adfuerant praecipue Defensor quidam dicitur restitisse: unde animaduersum est grauiter illum lectione prophetica tum notatum. nam cum fortuito lector, cui legendi eo die officium erat, interclusus a populo defuisset, turbatis ministris, dum expe
Abbreviated transcription (Latin):
ec multopꝰt dum agrũ
more ⁊ luctu turbe plangen¬
tis excipit᷑. Ad quã cũ solli¬
citꝰ astitisset. ⁊ qͥs eẽt hic fietꝰ¬
inqͥreret. indicat᷑ ei unum
e familia seruulũ laqueo si¬
bi uitã extorsisse. Quo cog¬
nito. cellulã in qua corpus
iacebat ingredit᷑: exclusisq
omnibꝰ turbis. suꝑstratꝰ corpo¬
ri aliquantisꝑ orauit. Mox
uiuiscente uultu. marcescen¬
tibꝰ oculis. in orationẽ illiuꝰ
defunctꝰ erigit᷑. L.entoq co-¬
namine enisus assurgere. ap¬
prehensa beati uiri dextera
in pedes constitit: atq cũ eo
usq ad uestibulũ domꝰ t᷑ba
omni instante ꝓcessit:
ub eodẽ fere tp̃re ad
ep̃atũ turonice eccłe¬
martinꝰ petebat᷑. Sed cum
erui a monasterio suo non
facile posset: ruricius qͥdã
unus e ciuibꝰ uxoris languo¬
re simulato. ad genua illiꝰ
ꝓuolutꝰ ut egrederet᷑ obti¬
nuit. Ita dispositis iam in
itinere ciuium turbis: sub
quadã custodia ad ciuitate

Expanded text:
Nec multo post, dum agrum Nec multo post, dum agrum more et luctu turbae plangentis excipitur. Ad quam sollicitus cum astitisset, et quis esset hic fletinquireret; indicatur unum e familia servulum laqueo sibi vitam extorsisse. Quo cognito cellulam, in qua corpus jacebat, ingreditur; exclusisque omnibus turbis, superstratus corpori aliquantisper oravit. Mox viviscente vultu, marcescentibus oculis in ora illius defunctus erigitur; lentoque conamine enisus assurgere, apprehensa beati viri dextera, in pedes constitit; atque ita cum eo usque ad vestibulum domus, turba omni inspectante, processit. Sub idem fere tempus ad episcopatum Turonicae ecclesiae petebatur: sed cum erui monasterio suo non facile posset, Rusticius quidam, unus e ciuibus, uxoris languore simulato ad genua illius prouolutus ut egrederetur obtinuit. ita dispositis iam in itinere ciuium turbis, sub quadam custodia ad ciuitatem
Abbreviated transcription (Latin):
miscd̃ie dñĩ intrepidꝰ expecta¬
bat euentũ Uixq duaꝵ. fere
horaꝵ. spaciũ intercesseratͣ
uidit de functũ paulatĩ mem¬
bris omnibꝰ cõmou̾i. ⁊ laxa
Quo audito: qͥ ꝓforibꝰ astite¬
rant statĩ irruunt. Mi rũ
spectaculũ: qͦd uidebant
uiuere. quẽ mortuũ reliqͥssẽt
Ita redditꝰ uite. statĩ baptis¬
ma consecutꝰ. plures postea
uixit annos:. primꝰq apud
nos martini uirtutũ. uel ma¬
teria uel testimoniũ finit. Idẽ
tam̃ referre erat solitꝰ. se
corpore exiitũ ad tribimal
iudicis ductũ. deputatumq
obscuris locis ⁊ uulgaribꝰ
turbis. tristẽ excepisse senten¬
tiã. Qũ ꝑ duos angłos iudi¬
ci fuisse suggestũ. hunc ẽẽ
ꝓ qͦ martimis oraret. Ita per
eosdẽ angłos se uissum redii-
ci.⁊ martino redditũ. uiteq
pristine restituitũ. Ab hoc
pͥmo tp̃re. beati uiri nomen
enituit. ut qͥ sẽs iam ab om¬
nibꝰ habebatur : potens etiã
et uere apłicus haberetur.

Expanded text:
misericordiae Domini intrepidus expectamisericordiae Domini intrepidus expectabat euentum: uixque duarum fere horarum spatium intercesserat, uidet defunctum paulatim membris omnibus commoueri et laxatquo audito qui pro foribus adstiterant statim inruunt. mirum spectaculum, quod uidebant uiuere, quem mortuum reliquissent. ita redditus uitae, statim baptismum consecutus plures postea uixit annos, primusque apud nos Martini uirtutum uel materia uel testimonium fuit. idem tamen referre erat solitus, se corpore exutum ad tribunal iudicis ductum deputandumque obscuris locis et uulgaribus turbis tristem excepisse sententiam: tum per duos angelos iudici fuisse suggestum, hunc esse pro quo Martinus oraret: ita per eosdem angelos se iussum reduci, et Martino redditum uitaeque pristinae restitutum. ab hoc primum tempore beati uiri nomen enituit, ut qui sanctus iam ab omnibus haet vere apostolicus haberetur. VIII.
Abbreviated transcription (Latin):
tam fuisse redeundi. rome
ei temptauit occurrere:
ꝓfectusq ẽ ad urbẽ. Cũ iã
hylariꝰ p̃terisset. ita eũ est
uestigus ꝓsecutꝰ. Cũq ab eo
gratissime fuisset susceptꝰ.
haud longe sibi ab oppido
monasteriũ collocauit.
uo tp̃re se ei qͥdã cathe¬
cuminꝰ iuuxit. cupiens
scĩssimi uiri institui discipli¬
nis. Paucisq int̾positis diebꝰ
languore correptꝰ: ui febriũ
laborabat. At tunc martinꝰ
forte dis cesserat. Et cũ ꝑ tri¬
duũ defuisset. regressus exa¬
nime corpꝰ inuenit. Ita subita
mors fuerat: ut absq baptis¬
mate humanis rebꝰ excederet.
Corpꝰq in medio positũ. tristi
merentiũ frm̃ frequentabat᷑
officio. Tum martinꝰ flens et
eiulas accurrit. Tum uͦ tota
di cellulã in qua corpꝰ iacebat
cet̾os uibet: ac forib obsera¬
tis. suꝑ exanimata de functi frĩs
membra ꝓsterit᷑. Et cũ aliqͣn¬
diu orationi incubuisset. sensiᷤs
ora defixus. orationis sue ac

Expanded text:
tam fuisse redeundi, Romae tam fuisse redeundi, Romae ei temptauit occurrere profectusque ad urbem est. Cum iam Hilarius praeterisset, ita eum est uestigiis prosecutus: cumque ab eo gratissime fuisset susceptus, haut longe sibi ab oppido monasterium conlocauit, quo tempore se ei quidam catechumenus iunxit, cupiens sanctissimi uiri institui disciplinis: paucisque interpositis diebus languore correptus ui febrium laborabat. ac tum Martinus forte discesserat: et cum per triduum defuisset, regressus exanime corpus inuenit: ita subita mors fuerat, ut absque baptismate humanis rebus excederet. corpus in medio positum tristi maerentium fratrum frequentabatur officio, cum Martinus flens et eiulans accurrit. tum uero totdi cellulam, in qua corpus iacebat, ceteros iubet, ac foribus obseratis super exanimata defuncti fratris membra prosternitur. et cum aliquamdiu orationi incubuisset sen- . siora defixus, orationis suae ac
Abbreviated transcription (Latin):
eẽt affectꝰ: nam ⁊ publi-¬
ce uirgis ẽ cesus. ⁊ ad extre¬
mũ de ciuitate exire cõpul¬
sus: italiã repetens. cũ intra
gallias quoq discessu seĩ hy¬
larii quẽ ad exiliũ hereticoꝵ.
uis coegerat. turbatã ẽẽ¬
eccłam cõꝑisset: mediolani
sibi monasteriũ fecit. Ibi
quoq eũ auxentiꝰ auctor
et pͥnceps arrianoꝵ gra¬
uissime insectatꝰ ẽ: multisq
affectũ iniuriis de ciuitate
exturbauit. Cedendum
itaq tẽpori arbitratꝰ. ad in¬
sulã cui gallinaria nom̃ ẽ
secessit: comite qͦdã p̃s bi¬
tero. magnaꝵ. uirtutum
uiro. Hic aliquandiu radi¬
cibꝰ uirit herbaꝵ. Quo tẽ¬
pore elleborũ uenenatũ
ut ferunt grãm in cibum
sumpsit. Sed cũ uim uene¬
ni in se crassantis. uicina iã
morte sensisset. imminenꝰ
ꝑiculũ oratione repulit:
statimq omnis dolor fuga¬
tus ẽ. Nec multo post cũ
scõ hẏlario cõꝑisset regis
indulgentia potestatẽ indul¬

Expanded text:
esset adfectus—nam et publiesset adfectus—nam et publice uirgis caesus est et ad extremum de ciuitate exire conpulsus — Italiam repetens, cum intra Gallias quoque discessu sancti Hilari, quem ad exilium haereticorum uis coegerat, turbatam ecclesiam comperisset, Mediolani sibi monasterium statuit. ibi quoque eumAuxentius, auctor et princeps Arrianorum, grauissime insectatus est, multisque adfectum iniuriis de ciuitate exturbauit. cedendum itaque tempori arbitratus ad insulam, cui Gallinaria nomen est, secessit comite quodam presbytero, magnarum uirtutum uiro. hic aliquamdiu radicibus uixit herbarum: quo tempore helleborum, uenenatum, ut ferunt, gramen, in cibum sumpsit. sed cum uim ueneni in se grassantis uicina iam morte sensisset, imminens periculum oratione repulit statimque omnis dolor fugatus est. nec multo post, cum sancto Hilario comperisset regis paenitentia potestatem indul
Abbreviated transcription (Latin):
dei latroni p̃dicabat. Quid
longiꝰ morer. Latro credidit.
ꝓsecutqͦ martinũ uie red¬
didit. orans ut ꝓ se dnm
p̃caret᷑. Idemq postea religi¬
osam agens uitã uisus ẽ. ad¬
eo ut hec que supͣ retulimꝰ
ab ipso audita dicantur.
Gitur martinꝰ inde ꝓgressus.
cũ mediolanũ p̃teisset. dia¬
bolus in itinere humana spe¬
cie assũpta se ei obuiã tulit.
quo tenderet querens. Cũq
id a martino responsi acce¬
pisset. se qͦ dñs uocaret tẽ¬
dere: ait ad eũ. Quocũq
ieris. uel quecũq tẽptaue¬
ris : diabolus tͥ adu̾sabitur.
timq e conspectu eiꝰ inimicꝰ
euanuit. Itaq ut animo ac
m̃te concłpat. matrẽ genti-¬
litatis absoluit errore: pa¬
tre in malis ꝑseuerante. ꝓlu-¬
res tam̃ suo saluauit exẽplo.
Ein cũ heresis arriana
ꝑ totũ orbẽ. ⁊ maxime
intra ylliricũ pullulasset:
cũ aduersus ꝑfidiã sacerdo¬
tũ solus pene acerrime pu¬
gnaret. multisq suppliciis

Expanded text:
Dei latroni praedicabat. quid Dei latroni praedicabat. quid longius morer? latro credidit prosecutusque Martinum uiae reddidit, orans ut pro ae Dominum precaretur. idemque postea religiosam agens uitam uisus est, adeo ut haec, quae supra rettulimus, ex ipso audita dicantur. Igitur Martinus inde progressus cum Mediolanum praeterisset, diabolus in itinere, humana specie adsumpta, se ei obuiam tulit, quo tenderet quaerens. cumque id a Martino responsi accepisset, se quo Dominus uocaret intendere, ait ad eum: quocumque ieris uel quaecumque temptaueris, diabolus tibi aduersabitur. timque de conspectu eius inimicus euanuit. itaque ut animo ac mente conceperat, matrem a gentilitatis absoluit errore, patre in malis perseuerante: plures tamen suo saluauit exemplo. Dehinc cum haeresis Arriana per totum orbem et maxime intra Illyricum pullulasset, cum aduersus perfidiam sacerdotum solus paene acerrime repugnaret multisque suppliciis
Abbreviated transcription (Latin):
ñ repudiauit.  ec multũ
post admonitꝰ ꝑ soporẽ ut
patriã parentesq qͦs ad huc
gentilitas detinebat. religi¬
osa sollicitudine uisitaret.
exuoluntate seĩ hylarii pro¬
fectꝰ ẽ. Multisq ab eo obstri¬
ctꝰ p̃cibus ⁊ lacrimis ut redi¬
ret. mestꝰ ut ferunt ꝑegri¬
nationẽ illã aggressus ẽ. con¬
testatꝰ fr̃s multa se adu̾sa paᷤᷤ¬
surũ:. qud postea rei ꝓbauit
euentꝰ. Nc pͥmũ int̾ alpes de¬
uia secutꝰ. incidit inlatrone.
Cumq unꝰ securĩ eleuatam
in caput eiꝰ librasset. ic̾tum
ferientis dextre sustiniit
alter. Uinctis tam̃ post ter¬
gũ manibꝰ :ũmi seruandus
et custodiendꝰ tradit᷑. Qui cũ eũ
ad remotiora duxisset. ꝑ¬
cunctari ab eo cepit qͥsnam
eẽt. Respondit se. xp̃ianum
eẽ. Querebat etiã ab eo. an
timeret. Tũ uͦ constantissime
ꝓfitet᷑ ñ quã se tam fuisse se
affuturã. Se magis illi do
trocinia exsercens ẽẽt in¬
dignꝰ. Ingressusq euangłi¬
cam disputationẽ: uerbũ

Expanded text:
n repudiauit. nec multo post admonitus per soporem, ut patriam parentesque, quos adhuc gentilitas detinebat, religiosa sollicitudine uisitaret, ex uoluntate sancti Hilari profectus est, multis ab eo obstrictus precibus et lacrimis ut rediret. maestus, ut ferunt , peregrinationem illam ingressus est, contestatus fratribus, multa se aduersa passurum: quod postea probauit euentus. ac primum inter Alpes deuia secutus incidit in latrones. cumque unus securi eleuata in caput eius librasset ictum, ferientis dexteram sustinuit alter: uinctis tamen post tergum manibus uni adseruandus et spoliandus traditur. qui cum eum ad remotiora duxisset, percontari ab eo coepit, quisnam esset. respondit Christianum se esse. quaerebat etiam ab eo an timeret. tum uero constantissime profitetur, numquam se tam fuisse secadfuturam: se magis illi doltrocinia exercens esset indignus. ingressusque euangelicam disputationem uerbum
Abbreviated transcription (Latin):
licet int̾ hostiũ gladios et
tela potuisset: tam̃ ne uel
alioꝵ morte scĩ uiolarent᷑
obtutꝰ. exemit pugne neces¬
sitatẽ. Neq enĩ aliam ꝓ mi¬
lite suo xp̃c debuit p̃stare
uictoriã. quã ut subactis
sine sanguine hostibꝰ nemo
militia. scm̃ hylarium
pictaue eỹm ciuitatis cuiu
tunc in dei rebꝰ spectata et
cognita fides habebatur
expetiit. ⁊ aliquandiu apud
eũ cõmoratꝰ ẽ: Tep̃tauit aũt
officio sibi eũ artiꝰ implicare:
et ministerio uincire diui¬
no. Sed cũ sepissime restitiᷤ¬
set. indignũ se ẽẽ uociferanᷤ:
intellexit uir altioris inge¬
nii. hoc eũ mͦ posse constrin¬
gi. si id ei officii imponeret.
in qͦ qͥdã locus iniurie uide¬
ret᷑. Itaq exhorcistã eũ ẽẽ
ordinationẽ ne despexisse

Expanded text:
licet inter hostium gladios et licet inter hostium gladios et tela potuisset, tamen ne uel aliorum mortibus sancti uiolarentur obtutus, exemit pugnae necessitatem. neque enim aliam pro milite suo Christus debuit praestare uictoriam, quam ut subactis sine sanguine hostibus nemomilitia sanctum Hilarium Pictauae episcopum ciuitatis, cuius tunc in Dei rebus spectata et cognita fides habebatur, expetiit et aliquamdiu apud eum commoratus est. temptauit autem officio sibi eum artius inplicare et ministerio uincire diuino. sed cum saepissime restitisset, indignum se esse uociferans, intellexit uir altioris ingenii, . uno eum modo posse constringi, si id ei officii imponeret, in quo quidam locus iniuriae uideretur: itaque exorcistam eum esse ordinationem, ne despexisse
Abbreviated transcription (Latin):
mans quo peteret missionẽ.
neq enĩ iutegrũ sibi fore
arbitrabat᷑. si donatiuũ non
militaturꝰ accipet. hac̾tenꝰ
inqͥt ad cesarẽ militaui tibi:
patere ut nunc militẽ deo.
Donatiuũ tuũ pugnat᷑us ac-¬
cipiat. xp̃i ego miles sum.
pugnare mͥ non licet. Tũ uͦ
aduersus hanc uocẽ tyran¬
nus infremuit: dicens eum
metu pugne que postera die
erat futura. ñ religionis gr̃a
detrectare militiam. Atꝰ
martinꝰ intrepidus. immo il¬
lato sibi t̾rore constantior.
aciẽ inermis astabo.⁊ in
nomine dĩi iħu signo cru¬
cis ñ clipeo ꝓtectꝰ aut galea
hostiũ cuneos penetrabo se¬
curꝰ. Retrudi gͦ in custodia
iubet᷑. facturꝰ fidẽ dictis: ut
mermis barbaris obiceret᷑.
Postero die hostes legatos
de pace miser̃t. sua omnia
seq dedentes Ande qͥs du-¬
bitat hanc uere beati ui¬
ri fuisse uictoriã. Cui p̃stitũ
sit. ne inermis ad p̃liũ mit¬
teret᷑ Et quamius puiꝰ
dñs seruare militem suũ

Expanded text:
mans, quo peteret missionem mans, quo peteret missionem neque enim integrum sibi fore arbitrabatur si donativum non militaturus acciperet: Hactenus, inquit ad Caesarem, militavi tibi: patere ut nunc militem Deo: donativum tuum pugnaturus accipiat: Christi ego miles sum; pugnare mihi non licet. Tum vero adversus hanc vocem tyrannus infremuit, dicens, eum metu pugnae, quae postera die erat futura, non religionis gratia detrectare militiam. At Martinus intrepidus, immo illato sibi terrore constantior: aciem inermis astabo: et in nomine Domini Jesu, signo crucis non clypeo protectus aut galea, hostium cuneos penetrabo securus. retrudi ergo in custodiam iubetur, facturus fidem dictis, ut inermis barbaris obiceretur. postero die hostes legatos de pace miserunt, sua omnia seque dedentes. unde quis dubitet hanc uere beati uiri fuisse uictoriam, cui praestitum sit, ne inermis ad proelium mitteretur. et quamuis pius Dominus seruare militem suum
Abbreviated transcription (Latin):
ex minimis istis. mͥ fecistiᷤᷤ.
se in pauꝑe ꝓfessus ẽ fuisse
uestitũ. ⁊ ad confirmandũ
tam boni oꝑis testimonium.
in eodẽ se habitu quẽ pau-¬
ꝑ acceꝑat ẽ dignatꝰ ostend̾e.
So uiso. uir beatissimꝰ ñ in
głam ẽ elatꝰ humanã : sed
bonitatẽ dei in suo oꝑe cog¬
noscens. cũ eẽt annoꝵ duo¬
deuiginti. ad baptisma con¬
uolauit. Nec tam̃ statim mi¬
litie renuntiauit. tribini sui
p̃cibꝰ euictꝰ: eui contuberniũ
familiare p̃stabat. Etenm
transacto tribunatꝰ sin tp̃re.
renunciaturũ se scło pollice.¬
bat᷑. Qua martinꝰ expectati¬
one suspensus: ꝑ bienniũ
fere postea quã est baptis
ma consecutꝰ. solo scilicet
nomin e militauit.
Nterea irruentibꝰ intra galliaᷤᷤ
barbaris:. iulianꝰ cesar coacto
in unũ exercitu apud uangi¬
onũ ciuitatẽ. donatiuũ cepit
erogare militibꝰ. Et ut ẽ con¬
suerudinis. singulicitabant᷑.
donec ad martinũ uentũ ẽ.
Tũ uͦ oportuũ tẽpus existi-¬

Expanded text:
s istis, mihi fecistis, se in paupere professus est fuisse uestitum: et ad confirmandum tam boni operis testimonium in eodem se habitu, quem pauper acceperat, est dignatus ostendere. 1 quo uiso uir beatissimus non in gloriam est elatus humanam, sed bonitatem Dei in suo opere cognoscens, cum esset annorum duodeuiginti, ad baptismum conuolauit. nec tamen statim militiae renuntiauit, tribuni sui precibus euictus, cui contubernium familiare praestabat: etenim transacto tribunatus sui tempore renuntiaturum se saeculo pollicebatur. qua Martinus expectatione suspensus per biennium fma consecutus, solo licet nomine, militavit. IV. Interea irruentibus intra Gallias barbaris, Julianus Caesar coacto in unum exercitu apud Vangionum civitatem, donativum coepit erogare militibus: et, ut est consuetudinis, singuli citabantur, donec ad Martinum ventum est. Tum vero opportunum tempus existi
Abbreviated transcription (Latin):
itaq ferro qͦ accinctꝰ erat. me¬
diã diuidit. Partẽq eiꝰ pau¬
ꝑi tribuit: reliqͣ rursus induit᷑.
Interea de circumstantibꝰ ride¬
re m̃nulli: qͥa deformis ẽẽ et
truncatꝰ habitu uideret᷑. Mul-¬
ti tam̃ qͥbꝰ erat mens samior al¬
tius gemere. qͦd nichil simile
fecissent: cũ utiq plus haben¬
tes. uestire pauꝑem sine sui
nuditate potuissent. Nocte
gͥ insecuta cũ se sopori dedis¬
set . uidit. xp̃m elamidis sue
qua pauꝑẽ texerat parte ueᷤ¬
titũ Intueri diligentissime
dñm. uestemq quã dederat
iubet᷑ agnoscere. Moxq ad
angłoꝵ circũstantiũ multi-¬
tudinẽ. audit iħ̾m clara uo¬
ce dicentẽ. Martinꝰ adhuc
cathecuminus. hac me ueste¬

Expanded text:
taque ferro, quo accinctus erat, mediam diuidit partemque eius pauperi tribuit, reliqua rursus induitur. interea de circumstantibus ridere nonnulli, quia deformis esse truncatus habitu uideretur: multi tamen, quibus erat mens sanior, altius gemere, quod nihil simile fecissent, cum utique plus habentes uestire pauperem sine sua nuditate potuissent. nocte igitur insecuta, cum se sopori dedisset, uidit Christum chlamydis suae, qua pauperem texerat, parte uestitum. intueri diligentissime Dominum uestemque, quam dederat, iubetur agnoscere. mox ad angelorum circumstantium multitudinem audit Iesum clara uoce dicentem: Martinus adhuc catec
Abbreviated transcription (Latin):
uodam itaq tẽpore cum
nichil iã p̃ter arma ⁊ sim¬
plicẽ militie uestẽ haberet:
media hieme que solito asꝑ¬
ior inhorruerat. adeo ut ple¬
rosq uis algoris extingueret.
rentur oraret. om̃sq miserũ
p̃terirent. intellexit uir deo
plenꝰ. sibi illũ aliis miscłiam
non p̃itantibꝰ reseruari. Qd
tam̃ ageret: Nichil preter
clamidẽ qua erat indutꝰ ha¬

Expanded text:
Quodam itaque tempore, cum iam Quodam itaque tempore, cum iam nihil praeter arma et simplicem militiae uestem haberet, media hieme, quae solito asperior inhorruerat, adeo ut plerosque uis algoris extingueret, rentur oraret omnesque miserum praeterirent, intellexit uir Deo plenus sibi illum, aliis misericordiam non praestantibus, reseruari. quid tamen ageret? nihil praeter chlamyde
Abbreviated transcription (Latin):
dñs seruiebat: ad eo ut ple¬
rũq ei ⁊ calciam̃ta ipse defra¬
heret. ⁊ ipse det̾geret. cibũ
una caperent. hic sepiꝰ miniᷤ¬
traret.Trienniũ fere ante
baptisma in armis fuit: inte¬
ger tam̃ ab his uiciis qͥbꝰ illud
hominũ genꝰ implicari solet.
Multa ei cirea cõmilitones be¬
nignitas. mira caritas. Paci¬
entia uͦ atq humilitas. ultra
humanũ modũ. Nam fruga¬
litatẽ in eo laudari ñ ẽ necesse
qua ita usus ẽ: ut iã in illo tp̃re
ñ miles sed monachus puta¬
ret᷑. Quibꝰ rebꝰ ita sibi om̃s cõ¬
militones suos deuinx̾at. ut
eũ miro affectu uenerarent᷑.
Necdũ tam̃ regen̾atꝰ in xp̃o.
agebat quendã bonis oꝑibꝰ
baptisinatis candidatũ. assiᷤ¬
tere scilicet laborantibꝰ: o¬
pem ferre miseris: alere e¬
gentes: uestire nudos. Nichil
sibi ex militiͤ stipendiis. pret̾
cotidianũ uictũ reseruabat.
Iam tũ euangłii ñ surdꝰ audi¬
tor. de crastino ñ cogitabat.

Expanded text:
dominus seruiebat, adeo ut pledominus seruiebat, adeo ut plerumque ei et calciamenta ipse detraheret et ipse detergeret, cibum una caperent, hic tamen saepius ministraret. triennium fere ante baptismum in armis fuit, integer tamen ab iis uitiis, quibus illud hominum genus inplicari s circa commilitones benignitas, mira caritas, patientia uero adque humilitas ultra humanum modum. nam frugalitatem in eo laudari non est necesse, qua ita usus est, ut iam illo tempore non miles, sed monachus putaretur. pro quibus rebus ita sibi omnes commilitones deuinxerat, ut eum miro adfectu uenerarentur. necdum tamen regeneratus in Christo agebat quendam bonis operibus baptismi candidatum: adsistere scilicet laborantibus, opem ferre miseris, alere egentes, uestire nudos, nihil sibi ex militiae stipendiis praeter cotidianum uictum reseruare: iam tum euangelii non surdus auditor de crastino non cogitabat.
Abbreviated transcription (Latin):
tam miliciã inadolescentia
secutꝰ int̾ scolares alas sub
rege cõstantio. demn sub iuli¬
ano cesare militauit. Non ta¬
men sponte. quia a pͥmis fere
annis. diuinã potiꝰ seruitu¬
tẽ sacra illustris pueri spira¬
uit infantia. Nam cũ eẽt an¬
noꝵ decẽ. inuitis parentibꝰ
ad eccłam confugit: seq ca-¬
tecuiminũ fieri postulauit.
Mox mirũ in modũ totꝰ in
dei oꝑe conu̾sus: cũ eẽt an¬
noꝵ. duodecĩ. heremũ con¬
cupiuit. Fecissetq uotis sa¬
tis. si eratis infirmitas non
obstitisset. Animꝰ tam̃ aut
cirea monasteria. aut circa
eccłam semꝑ intentꝰ: medi¬
tabatur adhuc in etate pue¬
rili. qͦd postea deuotꝰ imple¬
uit. Sed cũ edicꝰtũ eẽt a re¬
gibꝰ ut ueteranoꝵ. filii ad
militiã scͥberent᷑. ꝓdente
patre qͥ felicibꝰ eiꝰ actibꝰ imuii¬
debat. cũ eẽt annoꝵ. quin¬
decĩ raptꝰ ⁊ cathenatꝰ sacra¬
mentis militaribꝰ implicatꝰ
ẽ. uno tantũ seruo comite
contentꝰ: cui tam̃ u̾sa uice

Expanded text:
militiam m adulescentia secutus inter scolares alas sub rege Constantio, deinde sub Iuliano Caesare militauit: non tamen sponte, quia a - primis fere annis diuinam potius seruitutem sacra inlustris pueri spirauit infantia. nam cum esset annorum decem, inuitis parentibus ad ecclesiam confugit seque catechumenum fieri postulauit. mox mirum in modum totus in Dei opere conuersus, cum esset annorum duodecim, eremum concupiuit, fecissetque uotis satis, si aetatis infirmitas non obstitisset. animus tamen aut circa monasteria aut circa ecclesiam semper intentus meditabatur adhuc in aetate puerili, quod postea deuotus inpleuit. sed cum edictum esset a regibus, ut ueteranorum filii ad militiam scriberentur prodente patre, qui felicibus eius actibus inuidebat, cum esset annorum quindecim, captmentis militaribus inplicatus est, uno tantum seruo comite contentus, cui tamen uersa uice
Abbreviated transcription (Latin):
miscłiam pollicererer. O
quã scã de dnĩ pietate pre¬
sũptio. in qua ⁊ si auctori¬
tatẽ prestare ñ potuit. os¬
tendit affecꝰtũ. Et qͥa de
diabolo eiꝰdẽq artib sermo
exortꝰ ẽ. ñ ab re uidet᷑ licet
extrinsecꝰ referre qͦd gestũ
est: qͥa ⁊ quedã in eo mar-¬
timi uirtutũ portio ẽ ⁊ res
digna miraculo recte me¬
morie mandab ⁊tͣ in exem¬
plũ cauendi: si qͥd deinceps
uspiã tale contigerit.

Expanded text:
iam pollicerer. o quam sancta de Domini pietate praesumptio, in qua etsi auctoritatem praestare non potuit, ostendit affectum. et quia de diabolo eiusdemque artibus sermo exortus est, non ab re uidetur, licet extrinsecus, referre quod gestum est, quia et quaedam in eo Martini uirtutum portio est et res digna miraculo recte memoriae mandabitur, in exemplum cauendi, si quid deinceps uspiam tale contigerit.
Abbreviated transcription (Latin):
in sabbato: neq qͥa decimas sua-¬
rũ rerũ dabat. ñ erat peccator.
Quod si in nullis peccatis ẽẽtꝰ. ipsa
ecce omĩa illa dicebat. Quis tandẽ
sine peccato ͦ. Qiuis głabit᷑ mundũ
se h abere corͦ. Aut qͥs głabit᷑ mun¬
dũ se ẽẽ a peccatis: Habebat ta-¬
men ille peccata : sed ꝑuersus et
nescius quo uenisset: erat tanquã
in statione medici curandusͥ et
sana mẽbra ostendebat: uulnera
tegebat. Deus tegat uulnera: noli
sanat᷑ uulnꝰ. sub tegmine uulnera¬
ti celat᷑ uulnꝰ. Cui celas. Qui nouit

Expanded text:
in sabbato; neque quia decimasin sabbato; neque quia decimas dabat, non erat peccator. Quod si sine ullis peccatis esset, ipsa ecce illa omnia dicebat. Quis tandem sine peccato? Quis gloriabitur castum se habere cor, aut quis gloriabitur mundum se esse a peccatis ? Habebat ergo ille peccata; sed perversus, et nesciens quo venisset, erat tanquam in statione medici curandus, et sana membra ostendebat, vulnera tegebat. Deus tegat vulnera; noli sanatur vulnus, sub tegmine vulnerati celatur vulnus. Cui celas? Qui novit
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ausũ fuisse oculos ad celũ leuare
publicanũ. Quare celũ ñ attendebat.
Quia se attendebat. Sed attende¬
bat ut sibi pͥmo displiceret. ⁊ sic
deo placeret. Tu aut̃ iactas te: ere¬
cla ceruice es. Ait dñs suꝑbo. Non
uis ad te attendereᷤ. Ego attendo.
Wis aut̃ ut ñ attendã  Tu attende.
Ideo publicanꝰ nolebat ocłos ad ce¬
lũ leuare: qͥa se ipsũ intuebatur:
conscientiã suã puniebat. Ipse sibi
iudex erat. ut ille int̾cederet. Ipse
puniebat ut ille liberaret:. iyse ac¬
cusabat ut ille defenderet. Ad eo
tentiã. Bescendit inqͥt iustificatus
publicanꝰ ille magis quã ille phari¬
seus. Cina om̃is in qͥt qͥ se exaltat h¬
umili abit᷑. ⁊ qͥ se humiliat exaltabit᷑.
Aitendit se inqͥt. ⁊ nolui ego atten¬
dere. Audin dicentẽ: au̾te oculoᷤ
tuos a peccatis meis. Quis ẽ enĩ qͥ
mei erat ⁊ phariseus ille peccator.
Non enĩ qͥa dicebat ñ sum sicut
ceteri homines. iniusti. raptores.
adulteriꝰ. neq qͥa ieiunabat bis

Expanded text:
non ausum fuisse oculos ad coelum levare Publicanum. Quare coelum non attendebat? Quia se attendebat. Se attendebat, ut primo sibi displiceret, et sic Deo placeret. Tu autem jactas te, erecta cervice es. Ait Dominus superbo, Non vis ad te attendere? ego attendo. Vis autem ut non attendam? tu attende. Ideo Publicanus non audebat oculos ad coelum levare; quia seipsum intuebatur, conscientiam suam puniebat: ipse sibi judex erat, ut ille intercederet; ipse puniebat, ut ille liberaret; ipse accusabat, ut ille defenderet. Adeo tentiam. Descendit justificatus Publicanus ille magis quam ille Pharisaeus: quia omnis qui se exaltat, humiliabitur; et qui se humiliat, exaltabitur. Attendit se, inquit, et nolui ego attendere: audivi dicentem, Averte oculos tuos a peccatis meis. Quis est enim qumei, erat et Pharisaeus ille peccator. Non enim quia dicebat, Non sum sicut caeteri homines, injusti, raptores, adulteri; neque quia jejunabat bis
Abbreviated transcription (Latin):
ueniret ad cibũ. ⁊ siqua sũt a¬
lia necessaria. sed ideo ista su¬
meret ut illud impleret: ne ñ
uolens sed necessitate euangeli¬
zaret. Hoc enĩ imppbat eũ dicit
Nescitis qm̃ qͥ in tẽplo oꝑantur
que de tẽplo sũt edunt: qͥ alta¬
rio deseruiunt altario cõparei

Expanded text:
erveniret ad cibum, et si qua sunt aerveniret ad cibum, et si qua sunt alia necessaria; sed ideo ista sumeret, ut illud impleret, ne non volens, sed necessitate evangelizaret. Hoc enim improbat, cum dicit: « Nescitis quoniam qui in templo operantur, quae de templo sunt edunt; et qui altario dese
Abbreviated transcription (Latin):
manducare ut euangelizłmꝰ.
Nam si ꝓpterea euangelizamus
ut manducemꝰ: iulius habemꝰ
euangeliũ quã cibũ. Et erit
iam bonũ nr̃m in manducandoꝰ.
necessariũ aũt in euangelizan¬
do. Quod etiã apłs ꝓhibet cũ
dicit licere si qͥdẽ ⁊ ꝓmissum
ẽẽ a dño.ut qͥ euangeliũ annũ¬
ciant de euangłio uiuant. Id
est de euangelio habeant ea que
huic uite sũt necessaria. ⁊ tam̃
ñ ẽẽ se abusũ hac potestate. E¬
rant enĩ multi qͥ occasionẽ ha-¬
bere cupiebant adqͥrendi ⁊ uer¬
tendi euangłm. ¶uibꝰ eã uolens
amputare apłs: manibꝰ suis uictũ
suũ tolerauit. De his enĩ alio loco
dicit: ut amputẽ occasionẽ his
qͥ quer̃t occasionẽ. Quãquã etiã
si ut cet̾i boni apłi ꝑmissu dñi de
euangłio iuueret. ñ in eo cõstitu¬
eret finẽ euangelizandi. sed ma¬
gis ipsius uictꝰ sui finẽ in euan¬
gelio collocaret. id ẽ ut suꝑnus
dixi ñ ideo euangelizaret ut ꝑ¬

Expanded text:
manducare, ut evangelizemus: manducare, ut evangelizemus: nam si propterea evangelizamus, ut manducemus, vilius habemus Evangelium quam cibum; et erit jam bonum nostrum in manducando, necessarium autem in evangelizando. Quod etiam Apostolus prohibet, cum dicit licere sibi quidem, et permissum esse a Domino, ut qui Evangelium annuntiant, de Evangelio vivant, id est, de Evangelio habeant ea quae huic vitae sunt necessaria; sed tamen se non esse abusum hac potestate. Erant enim multi qui occasionem habere cupiebant acquirendi et vendendi Evangelium, quibus cam volens amputare Apostolus, manibus suis victum suum toleravit . De his enim alio loco dicit, « Ut amputem occasionem, iis qui quaerunt occasionem » . Quanquam etiam si, ut caeteri boni apostoli, permissu Domini de Evangeret finem evangelizandi, sed magis ipsius victus sui finem in Evangelio collocaret: id est, ut superius dixi, non ideo evangelizaret, ut p
Abbreviated transcription (Latin):
pater ur̃ quia hoꝵ omniũ indige¬
tis. Querite pͥmũ regnũ dei ⁊ iusti¬
ciã eiꝰ: ⁊ hec omĩa apponentur uo¬
bis. Hic manifestissime ostendit
ñ hec ẽẽ appetenda tanquã talia
bona nr̃a. ut ꝓpter ipsa debeamꝰ
benefacere siqͥd facimꝰ: sed tam̃
ẽẽ necessaria. Quid enĩ intersit
inter bonũ qͦd appetendũ est
et necessariũ qͦd sumendũ est:
hac sententia declarauit cum
ait. Querite pͥmũ regnũ dei⁊
iusticiã eiꝰ. ⁊ hec omĩa apponent᷑
uob̾. Regnũ gͦ ⁊ iusticia dei bo¬
nũ nr̃m ẽ. ⁊ hoc appetendũ. Et
ibi finis constituendus: ꝓpter qͦd
omĩa faciamꝰ quecũq facimus.
Sed qͥa in hac uita militamꝰ ut
ad illud regnũ ꝑuenire possimꝰ.
que uita sine his necessariis agi
mũ. significauit qͥa hoc poste-¬
rius querendũ ẽ. ñ tp̃re sed di¬
gnitate. Illud tanquã bonũ nr̃m:
hoc tanquã necessarm̃ nr̃m. Meces¬
sariũ aut̃ ꝓpter illud bonũ. Neq
lizare ut manducemꝰ. sed ideo

Expanded text:
r quia horum omnium indigetis. Quaerite ergo primum regnum Dei et justitiam ejus, et haec omnia apponentur vobis. » Hic manifestissime ostendit non haec esse appetenda, tanquam talia bona nostra, ut propter ipsa debeamus bene facere, si quid facimus, sed tamen esse necessaria. Quid enim intersit inter bonum quod appetendum est, et necessarium quod sumendum est, hac sententia declaravit, cum ait, « Quaerite primum regnum Dei et justitiam ejus, et haec omnia apponentur vobis. » Regnum ergo et justitia Dei bonum nostrum est, et hoc appetendum, et ibi finis constituendus, propter quod omnia faciamus quaecumque facimus. Sed quia in hac vita militamus, ut ad illud regnum pervenire possimus, quae vita sine his necessariis agi mum, » significavit quia hoc posterius quaerendum est, non tempore, sed dignitate: illud tanquam bonum nostrum, hoc tanquam necessarium nostrum; necessarium autem propter illud bonum. 54. Nlizare, ut manducemus; sed ideo
Abbreviated transcription (Latin):
constituatis : ut ⁊ regnũ dei ꝓpt̾
se appetatis ⁊ ista necessaria.
sed hec potius ꝓpt̾ illud. Ita uo¬
bis ñ deerunt: qͥa ñ potestis ser¬
seruire conat᷑: qͥ ⁊ regnũ dei ꝓ
magno bono appetit. ⁊ hec tp̃ra¬
lia. Non poterit aut̃ simplicẽ
habere oculũ ⁊ uni dño deo ser-¬
uireꝰ. nisi quecũq sũt cet̾a si sũt
necessaria ꝓpt̾ hoc unũ assumat.
id ẽ. ꝓpter regnũ dei. Sic̃ autẽ
om̃s militantes accipiunt anno¬
nã ⁊ stipendiũ. sic om̃s euange¬
lizantes accipiunt uictũ ⁊ te¬
gum̃tũ. Sed ñ om̃s ꝓpt̾ salutẽ
reipublice militant. sed ꝓpter
illa que accipiunt. Sic ñ om̃s
ꝓpter salutẽ eccłe ministrant
deo. sed ꝓpt̾ hec tpralia. que
tanquã annonã ⁊ stipendia
consecunt᷑. Aut ⁊ ꝓpt̾ hoc ⁊ ꝓpt̾
illud. Sed supra iam dictũ est:
ñ potestis duobꝰ dm̃is seruire.
Ergo simplici corde tantũm
ꝓpter regnũ dei. debemꝰ opari

Expanded text:
constituatis, ut et regnum Dei propter constituatis, ut et regnum Dei propter se appetatis, et ista necessaria, sed haec potius propter illud vobis non deerunt, quia non potestis duoservire conatur, qui et regnum Dei pro magno bono appetit, et haec temporalia. Non poterit autem simplicem habere oculum, et uni Domino Deo servire, nisi quaecumque sunt caetera, si sunt necessaria, propter hoc unum assumat, id est propter regnum Dei. Sicut autem omnes militantes accipiunt annonam et stipendium, sic omnes evangelizantes accipiunt victum et tegumentum. Sed non omnes propter salutem reipublicae militant, sed propter illa quae accipiunt: sic et non omnes propter salutem Ecclesiae ministrant Deo, sed propter haec temporalia, quae tanquam annonam et stipendia consequantur; aut et propter hoc, et illud. Sed supra jam dictum est, Non potestis duobus dominis servire. Ergo simplici corde tantummodo propter regnum Dei debemus operari
Abbreviated transcription (Latin):
pͥmũ ẽ ꝓpter qͦd istã rẽ queris:
ñ ista res quã ꝓpter aliud queris.
Qua ꝓpt̾ si euangłm ⁊ regnium
dei ꝓpter cibũ querimꝰ: pͥorẽ faci¬
mꝰ cibũ ⁊ posteriꝰ regnũ dei. Hoc
ẽ gͦ pͥus querere cibũ ⁊ deinde
regnũ dei. idẽ hoc priore loco
ponere. illud posteriore. Si aũt
ideo queramꝰ cibũ ut habeamus
regnũ dei. facimꝰ qͦd dicꝰtũ est :
Querite pͥmũ regnũ et iusticiã
iusticiã dei. id ẽ hoc preponẽtibꝰ
ceteris rebꝰ. ut ꝓpt̾ hoc cetera que¬
ramꝰ ñ debet subesse sollicitudo.
ne illa desint que huic uite ꝓpt̾
regnũ dei sũt necessaria. Dixit
cũ dixisset querite pͥmũ regnũ
et iusticiã deiꝰ. ñ dixit deinde
ista querite. quãius sint necessa¬
ria. sed ait hec omĩa apponẽ¬
tur uob̃ id ẽ consequentur. si
illa queratis sine ullo ur̃o impe¬
dim̃to. ne cũ illa queritis illinc
au̾tamini. Aut ne duos fines

Expanded text:
primum est, propter quod istam rem quaeris, primum est, propter quod istam rem quaeris, non ista res quam propter illud quaeris. Quapropter si Evangelium et regnum Dei propter cibum quaerimus, priorem facit cibus non quaeramus regnum Dei: hoc est primum quaerere cibum, et deinde regnum Dei, id est, hoc priore loco ponere, illud posteriore. Si autem ideo quaeramus cibum, ut habeamus regnum Dei, facimus quod dictum est, Quaerite primum regnum Dei et justitiam justitiam Dei, id est, hoc praeponentibus caeteris rebus, ut propter hoc caetera quaeramus, non debet subesse sollicitudo ne illa desint quae huic vitae propter regnum Dei sunt necessaria. Dixit cum dixisset: Quaerite primum regnum Dei, et justitiam ejus, non dixit: deinde ergo ista quaerite, quamvis sunt necessaria, sed ait: Haec omnia apponentur vobis, id est, consequentur, si illa quaeratis, sine ullo vestro impedimento. Et cum ista quaeritis, illinc avertamini, aut ne duos fines
Abbreviated transcription (Latin):
cedẽ euangelii. qͥ euangłm ipsũ
me p̃dicante diligunt. Ego aũt
ñ habeo: ͥqͥa ñ ipsũ euangelium
ailigo. sed eiꝰ p̃ciũ in illis tpr̃alibꝰ
constitutũ. Qͦd nefas ẽ fieri : ut
ñ tanquã filiꝰ ministret qͥsq euã¬
geliũ. sed tanquã sernus eui dis¬
pensatio credita ẽꝰ ut tanquã
alienũ eroget. Nichil inde ipse
capiat p̃ter cibaria. que ñ de
participatione regni. sed susten¬
taculũ misere seruitutis dantur
extrinsecus. Quãquã alio loco ⁊¬
dispensatorẽ se dicat. Potest enĩ
et seruus in filioꝵ numero ado¬
ptatꝰ. eã rem in qua coheredis
sortẽ meruit fid elit̾ dispensare
participibꝰ suis. Sed nunc ubi
ait si aut̃ inuitꝰ. dispensatio mͥ
credita ẽ: talẽ dispensatorẽ intel¬
ligi uoluit qͥ alienũ dispensat.
ubi ipse nichil accipiat. Ergo
quecũq res ꝓpt̾ aliud aliqͥd que¬
rit᷑. sine dubio inferior ẽ quã
id ꝓpter qͦd querit᷑. Et ideo illud

Expanded text:
cedem euangelii, qui euangelium ipsum cedem euangelii, qui euangelium ipsum me praedicante diligunt. ego autem non habeo, quia non ipsum euangelium diligo, sed eius pretium in eius temporalibus constitutum. quod nefas est fieri, ut non tamquam filius ministret quisqgelium, sed tanquam servus, cui dispensatio credita est, ut tanquam alienum eroget, nihil inde ipse capiat praeter cibaria, quae non de participatione regni, sed ad sustentaculum miserae servitutis dantur extrinsecus. Quanquam et alio loco dispensatorem se dicat . Potest enim et servus in filiorum numerum adoptatus, eam rem in qua cohaeredis sortem meruit, fideliter dispensare participibus suis. Sed nunc ubi ait, Si autem invitus, dispensatio mihi credita est, talem dispensatorem intelligi voluit, qui alienum dispensat, unde ipse nihil accipiat. Ergo quaecunque res propter aliud aliquid quaeritur, sine dubio inferior est quam id propter quod quaeritur; et ideo illud
Abbreviated transcription (Latin):
qͥtur ⁊ dicit. Non aut̃ seripsi hec.
ut ita fiant in me. Bonũ ẽ mͥma
gis mori. quã głam meã qͥsquã
mnanẽ faciat. Hoc dixit: qͥa iam
statuerat ꝓpt̾ quosdã occasionẽ
querentes manibꝰ suis uictũ tran¬
sigere. Si enĩ euangeliz auero
lizauero ut ita fiant in me. ad
ẽ si ꝓpterea euangeliz auero ut
ad illa ꝑueniã. ⁊ finẽ euangeli
in eibo ⁊ potu uestitiiq colloca¬
euangelizem qͥa ñ habeo unde
iuuã. ut adqͥrã tẽporalẽ fruchi
de p̃dicatione et̾noꝵ. Sic enl̃
iã necessitas erit in euangelis
erit necessitas. si ñ euangeliza¬
uero. Sed quomͦ debet euange¬
lz areᷤ. Scilicet ut in ipso euan¬
gelio ⁊ in regno dei ponat mer-¬
cedẽ. Ita enĩ potest ñ coactꝰ euã¬
gelizare. sed uolens. Si enim
uolens inqͥt hoc facio. merce¬
aẽ habeo. Si aut̃ inuitꝰ: dispen¬
satio mͥ credita ẽ Id ẽ si coactꝰ
mopia earũ rerũ que tẽporali
uite sũt necessarie p̃dico euan¬
geliũ. alii ꝑ me habebunt mer-¬

Expanded text:
 Non autem scripsi haec, ut ita fiant in me. Bonum est mihi magis mori, quam gloriam meam quisquam inanem faciat. » Hoc dixit, quia jam statuerat, propter quosdam occasionem quaerentes, manibus suis victum transigere. Si enim evang si euangelizauero, ut ista fiant in me, id est: si propterea euangelizauero, ut ad illa perueniam et fidem euangelii in cibo et potu et uestitu collocaeuangelizem, quia undeaut ut acquiram temporalem fructum de praedicatione aeternorum. Sic enim jam necessitas erit in Evangelio, erit, inquit, si non evangelizavero. Sed quomodo debet evangelizare? Scilicet ut in ipso Evangelio et in regno Dei ponat mercedem. Ita enim potest non coactus evangelizare, sed volens. Si enim volens, inquit, hoc facio, mercedem habeo; si autem invitus, dispensatio mihi credita est, id est: si coactus inopia earum rerum, quae temporali uitae sunt necessariae, praedico euangelium, alii per me habent mer
Abbreviated transcription (Latin):
pauca fidelis fiusti. supra multa te
constituã: intra in gaudiũ dnĩ tui.
Ergo qm̃ nemo magis ꝓximꝰ quã qͥ
uulnera nr̃a curauit: diligamꝰ eũ
quasi dñm:. diligamꝰ eũ ⁊ quasi ꝓ¬
ximum. Nichil enĩ tam ꝓximũ. quã
caput mẽbris. Diligamꝰ etiã eum.

Expanded text:
pauca fidelis fuisti, super multa te pauca fidelis fuisti, super multa te constituam, intra in gaudium domini tui. ergo quoniam nemo magia proximus quam qui uulnera nostra curauit, diligamus eum quasi dominum, diligamus et quasi proximum; nihil enim tam proximum quam caput membris. di
Abbreviated transcription (Latin):
dipẽsator paułꝰ. cuiꝰ smone ᷤᷤ ⁊ epłe uelit
rationi quã acceꝑat suꝑfluuit̃. ut mod̾atui de
mãdatũ ꝓpe immoderato labore menis
et corporis exsecutꝰ. multos ab egri¬
tudine graui sp̃ĩalis eloqͥii dispensa¬
tione releuaret. Bonꝰ gͦ stabulariis
stabuli eiꝰ. in qͦ agnouit asina prese¬
pe dñ sui: ⁊ in quo greges claudũ¬
tur agnoꝵ: ne frem̃tibꝰ ad caulas
rapacibꝰ lupis. facilis in ouilia sit
incursus. Syondet gͦ mercedẽ se
redditurũ. Quando reuerteris odl̃
nisi in die iuditii: Nam licet ubis
sis semꝑ. ⁊ stans in medio nr̃m ñ cer¬
naris a nob̃. erit tam̃ tẽpus qͦ uniu̾¬
sa caro te aspiciat reuertentẽ. Red¬
aes gͦ qͦd debes. Beati qͥbꝰ es debitor.
Utinã nos simꝰ idonei debitores: u¬
tnã qͦd accepimꝰ possimꝰ exsoluere:
ne nos aut sacerdotii aut ministe¬
rii munꝰ extollat. Quomͦ reddes dñe
isuꝰ ꝓmisisti qͥdẽ in celo boniscopi

Expanded text:
dispensator Paulus, cuius sermones edispensator Paulus, cuius sermones eratione quam acceperat superfluunt. moderatum domini mandatum prope inmoderato labore mentis et corporis exsecutus, ut multos ab aegritudine graui spiritalis adloquii dispensatione releuaret. bonus ergo stabularius stabuli eius, in quo agnouit asina praesaepe domini sui et in quo greges clauduntur agnorum, ne frementibus ad caulas rapacibus lupis facilis in ouilia sit incursus. spondet ergo mercedem se redditurum. quando reuerteris, domine, nisi iudicii die? nam licet ubique sis semper et stans in medio nostrum non cernaris a nobis, erit tamen tempus quo uniuersa caro te aspiciat reuertentem. reddes ergo quod debes. beati quibus est debitor deus! utinam nos simus idonei debitores. utinam quod accepimus possimus exsoluere nec nos aut sacerdotii aut ministerii munus extollat! quomodo reddes, domine Iesu? promisisti quidem in caelo bonis copi
Abbreviated transcription (Latin):
Ui sũt isti duo dena¬
rii: nisi duo forte
testam̃ta que ima-¬
ginẽ in se habent
etern regis expressã: qͦrũ precio
uulnera nr̃a curant᷑ . Red ẽpti enĩ
sumꝰ precioso sanguine: ultime ut
mortis ulcera utaremꝰ. Hos gͦ du¬
os denarios licet hoꝵ quoq libroꝵ
quattuor formas ñ absurdũ sit n¬
telligere. accepit stabulariꝰ. Quis e¬
Ille forsitan qͥ ait: et estimo stercora
ut. xp̃m lucrifaciã. qͦ curã haberet
hominis uuln̾ati. Stabulariꝰ itaq¬
ẽ ille qͥ dixit: misit me. xp̾̃s euan¬
gelizare. Stabularii sũt illi. qͥbus
dicit᷑. Ite in orbẽ uniuersũ. ⁊ predi¬
cate euangeliũ uniu̾se creature. Et
qͥ crediderit. ⁊ baptiazatꝰ fueritꝰ
saluus erit. Saluus utiq a morte
saluus auulnere. quod infixum ẽ
a latronibꝰ. Beatꝰ ille stabulariꝰ. qui
alteriꝰ curare uulnera potest. Beatꝰ
ille cui dicit iħs. qͦdcũq superoga¬
ueris reuertens reddã tibi. Bomis
dispensator: qͥ etiã suꝑerogat. Bonꝰ

Expanded text:
ui sunt isti duo denarii nisi forte duo testamenta, quae imaginem in se habent aeterni regis expressam, quorum pretio uulnera nostra curantur? redemti enim sumus pretio sanguinis, ut ultimae mortis ulcera uitaremus. hos ergo duos denarios, licet horum quoque librorum quattuor formas non absurdum sit intellegere, accepit stabularius. qui? ille forsitan qui ait: et aestimo ut stercora, ut Christum lucri faciam, quo curam haberet hominis uulnerati. stabularius itaque ille est qui dixit: misit me Christus euangelizare. stabularii sunt illi quibus dicitur: ite in orbem uniuersum et praedicate euangelium uniuersae creaturae et qui crediderit et baptizatus fuerit, hic saluus erit, saluus utique a morte, saluus a uulnere quod infixum est a latronibus. Beatus ille stabularius, qui alterius curare uulnera potest, beatus ille cui dicit Iesus: quodcumque supererogaueris reuertens reddam tibi. bonus dispensator, qui etiam supererogat. bonus
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ qͦd saluator omniũ ipse qͣu¬
iũ dat᷑ intelligi ꝑ se totus festi
uus occurrit: ⁊ cũ gaudio eã
secũ in throno collocauit. A¬
lias aut̃ quomͦ impleuisse cre¬
ait᷑. qͦd in lege ipse p̃cepit:
Honora inqͥt patrẽ tuũ ⁊ ma¬
irẽ tuã. Porro qͦd patrẽ ho¬
norauerit. ipse sibi testis est
cũ ad iudeos ait. Ego głam
meã ñ quero: ẽ qͥ querat ⁊ iu¬
dicet  sed honorifico patrẽ
meũ. ⁊ uos ihonorastis me.
alia ẽ natura qua ds̃ pater
scłm se honorat᷑ : alia qua idẽ
parentibꝰ subditur. In utraq
tam̃ uns idẽq rp̃s recte cre¬
dit᷑: eo qͦd uerbũ caro factũ

Expanded text:
enim quod Salvator omnium ipse, quaenim quod Salvator omnium ipse, quantum datur intellivus occurrit, et cum gaudio eam secum in throno collocavit. Alias autem quomodo implevisse creditur, quod in lege ipse praecepit? Honora, inquit, patrem tuum et matrem . Porro quod patrem honoraverit, ipse sibi testis est, cum ad Judaeos ait: Ego gloriam meam non quaero: est qui quaerat et judicet: sed ego honorifico Patrem meum, et vos inhonorastis me .alia est natura, qua Deus Pater secundum se honoratur, alia qua idem parentibus subditur. In utraque tamen unus idemque Christus recte creditur: eo quod Verbum caro factum