comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nom̃ dñi inuocat᷑. Hȩc eo dicente: sicut
fumꝰ euanuert̃. His &. talib uirtutũ mag-¬
narũ gr̃a pollens: impleto uicȩ p̃sentis cur-¬
riculo. uitã ꝑcepturus ȩt̾̃nam emicuit scło.
Cuiꝰ beatũ sepulchrũ miraculoꝵ illustrium
effectu: plerũq reddit᷑ głosum. Mascarpi-¬
onis serui ipsius monasterii mentẽ inquieᷤ
demon obsederat. Qui ꝑ triũ annoꝵ curri¬
cula merguminꝰ factus: ad sepulchrũ beati
uiri debachans. tandẽ eiꝰ ẽ ut credimꝰ. ora-¬
tione eiecto demone expurgatꝰ: multos de¬
inceps m̃te integra uiuens annos. Iuliani
coniunx quartanȩ febris accensu laboran ᷤ.
ut sepulchrũ beati uiri attigit. compresso
ardore ac tremore corporali. sanata disces-¬
sit. Simili sorte & baudimundi uxor: ab
hac febre laborabat. S ubi ad lectulũ scĩ
uiri ꝓstrata fudit orationẽ: mex incolumi¬
tati restituca conualuit. Multa qͥdem &

Expanded text:
nomen Domini invocatur'. Haec eo dicente, sicut nomen Domini invocatur'. Haec eo dicente, sicut fumus evanuerunt. 4. Hic et talibus virtutum magnarum gratia pollens, impleto vitae praesentis curriculo, vitam percepturus aeternam, emicuit saeculo, cuius beatum sepulchrum miraculorum inlustrium effectu plerumque redditur gloriosum. Mascarpionis servi ipsius monasterii mentem iniquus daemon obsederat; qui per trium annorum curriculo inerguminus factus, ad sepolchrum beati viri debacans, Landem eius est, ut credimus, oratione, eiecto daemone, expurgatus, multos deinceps mente integra vivens annos. Iuliani coniux quartanae febris accensu laborans, ut sepulchrum beati viri attigit, conpraesso ardore ac tremore corporali, sanata discessit. Simili sorte et Baudimundi uxor ab hac febre laborabat; sed ubi ad lectulum sancti viri prostrata fudit orationem, mox incolomitate restituta convaluit. Malta quidem et
Abbreviated transcription (Latin):
gens:. sanus matͥ suȩ scĩ ẽ manib restitutus.
Faretri cuiꝰdam seruus infensus dño: huiꝰ
sacerdotis oratoriũ expetiuit. Sea ille elacꝰ¬
suꝑbia absente beato uiro seruũ abstrahit.
ciciditq sed mox a febre correptus. sp̃m exa-¬
lauit. Quartanarũ t̾cianarumue uł reliqua-¬
rũ accesisus febriũ: oratione facta. sepiꝰ miti¬
gauit. Uenenũ male pustule. imposito saluta¬
stratu suo ad reddendũ officiũ: uidit duos
arietes magnos suis forib assistentes. quasi
p̃stolantes aduentũ eiꝰ. Quo uiso. furibundi
ad eum cũ impetu ualido dirigunt᷑. At ille
signũ crucis obponens: illis euanescentibus.
absq metu oratoriũ ẽ ingressus. Alia nocte
regressus ab oratorio: inuenit cellam suam
plenã demoniis. Dix̃q eis. Unde uenitis:
Homa aiunt hesterno egressi: hodie ad hunc
locũ accessimꝰ. Quib ille abscedite ait de¬
testabiles: & nolide accedere ad locũ in quo

Expanded text:
gens, sanos matri suae sancti est manibus restitutus. gens, sanos matri suae sancti est manibus restitutus. Faretri cuiusdam servus infensus domino huius sacerdotis Oratorium expetivit; sed ille elasuperbia, absente beato viro, servum abstrahit caeciditque. Sed mox a febre correptus, spiritum exalavit. Quartanarum tertianarumve vel reliquarum accentus febrium, oratione facta, saepius mitigavit. Venenum malae pusulae, inposito salutastratu suo ad reddendum officium, vidit duos arietes magnos suis foribus assistentes, quasi praestolantes adventum ejus: quo viso furibundi ad eum cum impetu valido dirigunt. At ille signum crucis opponens, illis evanescentibus absque metu oratorium est ingressus, Alia nocte, regressus ab oratorio, invenit cellulam suam plenam daemoniis, dixitque eis: Unde venitis? A Roma, aiunt, hesterna die egressi, ad hunc locum accessimus. Quibus ille: Abscedite, inquit, detestabiles, et nolite accedere ad locum in quo
Abbreviated transcription (Latin):
dñice orationis uerba decantarent᷑: cũ illi
dixert̃ libera nos a malo. audiuit e cumulo
cuiꝰdam uocẽ dicentẽ similit̾. libera nos a ma-
lo. S & ad passiui prb̃i tumulũ ueniens:
& qualitatẽ eiꝰ meriti: & quantitatẽ refrige¬
rii ipso docente cognouit. Et licet hȩc mag¬
na sint. ad illam tam̃ sanitatũ gr̃am quã ꝑ eũ
dñs infirmis ꝓtulit. libet accedere. Non enĩ
ambigit᷑ qͦd ꝑ eũ sic̃ supra diximꝰ oꝑata sit.
dextera dĩ: cui ista quȩ memorauimꝰ habuit
tus ẽ mirabilia. Puerulus enĩ quidã pau¬
lus nomine: crurũ poplitũq graui dolore
ueratus sc̃m adiit. Prostratusq gẽnb enus
exorare cȩpit: ut ei medicinã oratione sua
a dñi miscdia optineat imꝑtiri. Qui ꝓtinꝰ
oratione facta: cũ oleo benedicto palpata
m̃bra infirmi. suꝑ lectulũ suũ requiescere
fecit. Quo paululũ quiescente: pꝰ uniꝰ ho¬
re curriculũ surgere iubet᷑. Qui consur¬

Expanded text:
Dominicae orationis verba decantarentur, cum illi Dominicae orationis verba decantarentur, cum illi dixerunt: Libera nos a malo, audivit e tumulo cujusdam vocem dicentem similiter: Libera . Sed et ad Passivi presbyteri tumulum veniens, et qualitatem ejus meriti, et quantitatem refrigerii, ipso docente cognovit. III. Et licet haec magna sint, ad illam tamen sanitatum gratiam, quam per eum Dominus infirmis protulit, libet accedere. Non enim ambigitur quod per eum, sicut supra diximus, operata sit dextera Dei, cui ista quae memoravimus t revelare. Puerulus enim quidam, Paulus nomine, crurum poplitumque gravi dolore vexatus, Sanctum adiit, prostratusque genibus ejus, exorare coepit, ut ei medicinam oratione sua a Domini misericordia obteneat inpertiri. Qui protinus, oratione facta, cum oleo benedicto palpata membra infirmi super lectulum suum requiescere fecit. Quo paululum quiescente, post unius horae curriculum surgere iubet. Qui consur
Abbreviated transcription (Latin):
uidere meruit nisi ipse tantũ. Ipse uͦ dem
li famulo dñm demonstrasse: cui etiã dig¬
natus ẽ archanoꝵ secreta cȩlestiũ reuelare.
Nam idem dũ de basilicis scõꝵ die dm̃ca
expleta oratione reuerteret᷑: suꝑ bacellum
sustentatꝰ in medio beati confessoris atrio.
erectis aurib oculisq ad cȩlũ diutissime at¬
tentis. stetit immobilis. Deinde motꝰ a loco.
cepit dare gemitꝰ: ac suspiria longa ꝓduce-¬
re. Int̾rogatusq a suis quid hoc eẽt. aut si
sarũ sollempnia expediunt᷑: & nos segnes nec
inchoare cepimꝰ huiꝰ mysterii sacramentum.
Uere inquit dico uobis: qͦd ego audiui uores
angłoꝵ in cęlis. sc̃s in laude dñi ꝓclamantes.¬
Et dicto eitius: in monasterio missarũ sollẽp¬
nia iussit explere. Sed nec illud preteribo:
qͦd quadam uice. dũ iuxta consuetudinẽ ut
supra diximꝰ de basilicis quas orationis gr̃a
adierat repedaret. & in baslica ad missas

Expanded text:
videvideli famulo Dominum demonstrasse, cui etiam dignatus est arcanorum secreta coelestium revelare. Nam idem dum de basilicis sanctorum die Dominica expleta oratione reverteretur super bacillum sustentatus, in medio beati Confessoris atrio, erectis auribus, oculisque ad coelum diutissime attentis, stetit immobilis: deinde motus a loco, coepit dare gemitus ac suspiria longa producere. Interrogatusque a suis quid hoc esset, aut si asarum solemnia expediuntur, et nos segnes nec inchoare coepimus hujus mysterii sacramentum. Vere, inquit, dico vobis, quod ego audivi voces angelorum in coelis, S» et dicto citius in monasterio missarum solemnia coepit explere. Sed nec illud praeteribo, quod quadam vice dum juxta consuetudinem, ut supra diximus, de basilicis, quas orationis gratia adierat, repedaret, et in basilica ad missas
Abbreviated transcription (Latin):
p̃dicatione sacerdotali. iuuenẽ totondit: &¬
gregi monasteriali asciuit. Ex hoc se in
humilitate fr̃ib exhibens. caritatẽ cũ om̃i¬
b diligens:. in tanto sci̾tatis a pice euectus
asseritur: ut ab om̃ĩb tanquã parens ꝓri¬
mis sũmo studio coleret᷑. Unde factũ ẽ: ut
decedente abbate iam dicti monasterii. ip¬
se in loco abbatis eligentib fr̃ib substitue
Iam enĩ oculi mei caligine obtegunt᷑. nec pos¬
sũ libellũ aspicere: presbitero alteri hȩc a¬
genda mandate. Dicente gͥ presbitero. ip¬
se ꝓrimꝰ asticit. Uentũq ẽ ut sc̃m munus
iurta morẽ catholicũ. signo crucis suꝑ posi¬
to benediceret᷑. It ille intuens uidit quasi
ad fenestram abscide scalam põsitam: & qͣsi
descendentẽ ꝑ eam uirũ senem cleric atus
honore uenerabilẽ: atq altario oblatũ sacͥ¬
ficiũ. dextera extensa benedicentẽ. Hȩc enĩ
agebant᷑ in basilica sc̃ĩ martini: quod nullꝰ

Expanded text:
praedicatione sacerdotali, juvenem totondit, et praedicatione sacerdotali, juvenem totondit, et gregi monasteriali ascivit. Ex hoc se in humilitate fratribus exhibens, charitatem cum omnibus diligens, in tanto sanctitatis apice evectus asseritur, ut ab omnibus tanquam parens proximus summo studio coleretur. Unde factum est, ut, decedente abbate, jam 1229 dicit monasterii, ipse in loco abbatis eligentibus fratribus substiJam enim oculi mei caligine obteguntur, nec possum libellum aspicere. Presbitero enim haec alteri agenda mandate'. Dicente igitur presbitero, ipse proximus adstetit, ventumque est, ut sanctum munus iuxta morem catholicum, signo crucis superposito, benediceretur. At ille intuitus, vidit quasi ad fenestram absidae scalam positam et quasi descendentem per eam virum senem, clericati honore venerabilem atque oblatum altario sacrificium dextera extensa benedicentem. Haec enim agebantur in basilica sancti Martini, quod nullus
Abbreviated transcription (Latin):
situr sc̃s uenantius biturici t̾ritorii incola
fuit. Parentib scd̾m scłi dignitatẽ. ingenu-¬
is: atq catholicis. Qui dũ eẽt iuuenili eta¬
te florens: a parentib sponsali uinculo obli-¬
gatur. Cũq ut etati huic conuenit amori
se puellari prestaret affabilem: & cũ poculis
frequentib etiam calciam̃ta deferret. conti-¬
tigit ut ad urbem turonicam dño inspurante
ueniret. Erat enĩ tunc tẽporis monasteriũ.
basilice beati martini ꝓpinquũ: in quo silumꝰ
abba gregem dõ deuotũ regulari sceptro re¬
gebat. Ad hoc uir iste deuotus accedens: uir¬
tutesq cernens beati martini ait intra se. Ut
comtior. melius ẽ sẽiure impollutũ. xp̃o: quã
ꝑ copuła nuptialem contagio inuolui munda¬
no. Helinquã sponsam t̾ritorii biturici. & an¬
corde. etiã oꝑe merear affectui condonare.
Hȩc intra se uoluens. aduenit ad ante dictũ
corde legeret. cũ lacrimis patefecit. At ille
gr̃as agens dõ ꝓ fide puers. addita etiam

Expanded text:
itur sanctus Venantius Biturigi territorii incola fuit, parentibus secundum saeculi dignitatem ingenuis atque catholicis . Qui dum esset juvenili aetate florens, a parentibus sponsali vinculo obligatur. Cumque, ut aetati huic convenit, amori se puellari praestaret affabilem, et cum poculis frequentibus etiam calciamenta deferret, contigit ut urbem Turonicam, Domino inspirante, veniret. Erat enim tunc temporis monasterium basilicae sancti Martini propinquum, in quo Silvinus abbas gregem Deo devotum regulari sceptro regebat. Ad hoc vir iste devotus accedens, virtutesque cernens beati Martini, ait intra se: Ut conjicio, melius est servire impollutum Christo, quam per copulam nuptialem contagio involvi mundano. Relinquam sponsam territorii Biturigi, et ancorde, etiam opere merear effectui condonare. Haec intra se volvens, advenit ad antedictum corde gereret cum lacrymis patefecit. At ille gratias agens Deo pro fide pueri, et addita etiam
Abbreviated transcription (Latin):
quam ꝑ reliquias cyborum eius de an¬
te illum clam eo subtractas aduersis lan-¬
guorib sed maxiie febrib etratos dis-¬
pensante deo sua dona iuxta meritum fi¬
dei uniuscuiꝰq. Nam si cuncta qͦ inde. a
ueracissimis uiris accepimꝰ. describere uel¬
lemus. loquacitati potius quam rerum
gestarum simplici narrationi nos oꝑam
dare ut reor iudicari possemus. Qua ꝓp¬
ter ne nimis longum faciamꝰ huiuscemo-¬
di immorando istis omissis tendamꝰ ad alia.
Uerum ne inculta oratio prolixa sui con-¬
tinuatione legentes seu audientes fasti¬
dio grauet. hic primũ cepto oꝑi termmi¬
num ponamus. quatinus illis quȩ ma-¬
gis delectant recreati. aliud exordium
sequentia nosse. uolentes expediti reꝑi-¬

Expanded text:
quam per reliquias ciborum ejus de anquam per reliquias ciborum ejus de ante illum clam eo subtractas, a diversis languoribus, sed maxime febribus curatos, dispensante Deo sua dona juxta meritum fidei uniuscujusque. Nam si cuncta quae inde a veracissimis viris accepimus describere vellemus, loquacitati potius quam rerum gestarum simplici narrationi nos operam dare ut reor judicari possemus. Quapropter ne nimis longum faciamus hujuscemodi immorando, istis omissis, tendamus ad alia. Verum ne inculta oratio prolixa sui continuatione legentes seu audientes fastidio gravet, hic primum coepto operi terminum ponamus, quatenus illis quae magis delectant recreati, aliud exordium sequentia nosse volentes expediti re
Abbreviated transcription (Latin):
factus ẽ. Cuius conuersioni simul et
conuersationi diabolus grauit̃ inuidens
intantam illum temptationis procellam de¬
mersit. ut suocedentib sibi uariis cogitatio¬
num cumultib uix mentis suȩ compos ex¬
isteret: Transierunt in hoc dies quidam.
eadem. Turbatus gͦ & mente confusus an¬
selmnum adiit. animiq sui fluctus illi expo¬
suit. At ipse cum singula intellexisset. hoc
solum pio affectu scilicet consulat tibi deus
ei respondit ilicoq fratrem a se dimisit. E¬
uestigio autẽ tanta tranquillitas m̃tis illũ
sequita ẽ. ut sicut ipsemet m̃ referebat ul¬
tra quam dictu credibile sit. subito ali¬
us fieret ab eo qui fuit. Itaq omnis illa
temptatio penitus euanuit. nec quicquã
huiusmodi in se ulterius sensit.
Fiebant preterea ab anselmo plurima
in hunc modum quȩ nos breuitati stu-¬
dentes ex industria preterimꝰ. Silentio
quoq preterire placuit in numeros ho-¬
mines tam ꝑ lauaturam manuum eius.

Expanded text:
factus est. Cujus conversioni simul et factus est. Cujus conversioni simul et conversationi diabolus graviter invidens, in tantam illum tentationis procellam demersit, ut, succedendibus sibi variis cogitationum tumultibus, vix mentis suae compos existeret. Transierunt in hoc quidam dies, eadem. Turbatus ergo et mente confusus Anselmum adiit, animique sui fluctus illi exposuit. At ipse cum singula intellexisset, hoc solum pio affectu, « scilicet consulat tibi Deus! » ei respondit, illicoque fratrem a se dimisit. Evestigio autem tanta tranquillitas mentis illum secuta est, ut, sicut ipsemet mihi referebat, ultra quam dictu credibile sit, subito alius fieret ab eo qui fuit. Itaque omnis illa tentatio penitus evanuit, nec quidquam hujusmodi in se ulterius sensit. 53. Fiebant praeterea ab Anselmo plurima in hunc modum, quae nos brevitati studentes ex industria praeterimus. Silentio quoque praeterire placuit innumeros homines tam per lavaturas manuum ejus,
Abbreviated transcription (Latin):
dendo temperabat. In quo quid hi sen-¬
suri sint. qui post nos ista fortassis lectu¬
ri uł audituri sunt prescire ñ possumuᷤ.
nos tam̃ qui uitȩ illius modũ scire me¬
riumus. magis in eo laudandũ estima¬
mus. quod ã rigore sui propositi. aliqͣn¬
do pro ratione descendebat. quam si con¬
tinue in ipso rigidus indiscrete ꝑsiste¬
ret. Ratione siquidem agi uirtutis est.
uitii uero contra. Inter hec quidam cleri¬
cus etate iuuenis boso nomine beocum ue-¬
nit abbatis colloquium expetens. Erat
enim idem ingenio acer. & quibdam per¬
plexis questionib inuoluerat animũ nec
reperire quemquam poterat. qui eas sibi
ad uotum euolueret. Loquens igitur cũ
anselmo. ac nodos ei sui cordis depromeis.
omnia quȩ desiderabat ab eo sine scrupulo
minem ẽ. & nimio illius amore deuinctuᷤ.
Dehinc ergo cũ eius alloquutione fami¬
liariter potiretur. illectus ad contemptũ
scłi emerso breui spacio beoci monachus

Expanded text:
endo temperabat. In quo quid hi senendo temperabat. In quo quid hi sensuri sint qui post nos ista fortasssis lecturi vel audituri sunt, praescire non possumus. Nos tamen qui vitae illius modum scire meruimus, magis in eo laudandum aestimamus, quod a rigore sui propositi aliquando pro ratione descendebat, quam si continue in ipso rigidus indiscrete persisteret. Ratione siquidem agi virtutis est, vitii vero contra. 52. Inter haec quidam clericus aetate juvenis, Boso nomine, Beccum venit, abbatis colloquium expetens. Erat enim idem acer ingenio, et quibusdam perplexis quaestionibus involverat animum, nec reperire quemquam poterat qui eas sibi ad votum evolveret. Loquens igitur cum Anselmo, ac nodos ei sui cordis depromens, omnia quae desiderabat ab eo sine scrupulo minem est, et nimio illius amore devinctus. Dehinc ergo cum ejus allocutione familiarite potiretur, illectus ad contemptum saeculi emenso brevi spatio, Becci monachus
Abbreviated transcription (Latin):
ti incurrerent. qui suam potius quam
ceterorum uoluntatẽ implere studerert
hoc mͦ respondebat. Qui aliorum uolun¬
tati. concordare ꝑ omnia in bono nitit᷑.
hoc apud iustũ iudicem dm̃ meretur.
ut quẽammodum ipse aliorum uolun-¬
tati in hac uita.ita d̾s & omnia secũ
suȩ uoluntati concordent in alia uita.
Qui uͦ aliorum uoluntate contempta
suam implere contendit. id eiusdem iu-¬
dicis sententia dampni subibit ut qm̃
ipse in uita presenti uoluntati nullius.
nullus quoq in futura uelit aut debe¬
at concors ẽẽ uoluntati illius. Eadẽ
quippe mensura qua quisq aliis men-¬
sus fuerit remetietur ei. Huiꝰ igitur ra-¬
tionis anselmus consideratione subnixuᷤ
nulli grauis. nulli uolebat onerosus exi¬
stere. etiamsi a monachicȩ constitutio¬
nis austeritate hac de causa deberet
aliquantulũ temꝑare. Et quidem ut
eum discretionis ordo docebat. ñnum¬
quam ab ipsa seueritate aliis condescen¬

Expanded text:
nti occurrerent, qui suam potius quam nti occurrerent, qui suam potius quam caeterorum voluntatem implere studerent, hoc modo respondebat: « Qui aliorum voluntati concordare per omnia in bono nititur, hoc apud justum judicem Deum meretur, ut quemadmodum ipse aliorum voluntati in hac vita, ita Deus et omnia secum suae voluntati concordent in alia vita. Qui vero aliorum voluntate contempta suam implere contendit, id ejusdem judicis sententia damni subibit, ut quoniam ipse in vita praesenti voluntati nullius; nullus quoque in futura velit, aut debeat concors esse voluntati illius. Eadem quippe mensura, qua quisque aliis mensus fuerit, remetietur ei . » Hujus igitur rationis Anselmus consideratione subnixus, nulli gravis, nulli volebat onerosus existere, etiam si a monachicae institutionis austeritate hac de causa deberet aliquantulum temperare. Et quidem ut eum discretionis ordo docebat, nonnunquam ab ipsa severitate aliis condesc
Abbreviated transcription (Latin):
congregatione ualida corporis infirmi-¬
tate ꝑcussus ad extrema deductus est.
Huic in somno quidam asticit. & quod ui-¬
tam atq salutẽ recuꝑaret. si aqua ab an-¬
selmo scĩficata asꝑgeretur ipsi ꝓmisit.
Eger gͦ anselmum se uisitantẽ solita uisi-
compos effectus euestigio sanitati resti-¬
tutus ẽ. Hȩc pro ostendenda gr̃a uiri
paucis interim dicta sint. Attam̃
de gr̃a quam meruerat apud homines
non mulcũ his qui mores illius nouere
mirandũ uideo. propt̾ea quod quedam
appetibilis suauitas ubicũq erat ex con-¬
uersatione eius. emergebat quȩ in amnci-¬
tiam ipsius ac familiaritatẽ eunctos age¬
bat. Ipsius etenĩ studii semꝑ erga omnes
extiterat. ut ea potissimum ageret. quȩ
alus magis cõmoda eẽ posse intellige¬
bat. Unde cum int̾rogaretur quid emo¬
lumenti acquirerent qui seruata equi¬
tate alioꝵ uoluntati quib cũq possent
concordare satagerent. quid ue detrim̃¬

Expanded text:
congregatione, valida corporis infirmicongregatione, valida corporis infirmitate percussus, ad extrema deductus est. Huic in sommo quidam astitit, et quod tam atque salutem recuperaret, si aqua ab Anselmo sanctificata aspergeretur, ipsi promisit: aeger ergo Anselmum se visitantem secundum visicompos effectus, evestigio sanitati restitutus est. 51. Haec pro ostendenda gratia viri paucis interim dicta sint. Attamen de gratia quam meruerat apud homines, non multum his qui mores illius novere mirandum video, propterea quod quaedam appetibilis suavitatis ubicunque erat ex conversatione ejus emergebat, quae in amicitiam illius ac familiaritatem cunctos agebat. Ipsius etenim studii semper erga omnes exstiterat, ut ea potissimum ageret, quae aliis magis commoda esse posse intelligebat. Unde cum interrogaretur quid emolumenti acquirerent, qui servata aequitate aliorum voluntati, in quibuscunque possent concordare satagerent; quidve detrime
Abbreviated transcription (Latin):
lus quo monebatur impiger tendit: atq
anselmo cur aduenerit secrete in notuit.
Scupet ille ad uerba. & hominem ut tali¬
b desistat: multis modis adiurat. At ipse
in precib ꝑstat. & multomagis ut sibi mi¬
sereatur exorat. nec patiatur ut ea medi¬
ema fraudetur. unde sibi celerem salutẽ
plura: Uicit pietas pectus humilitatis.
& pro homine dm̃ postulaturus. matuti¬
no tempore. missam secretius celebrat.
Admictitur eger. & quã petebat aquam
de manu uiri accepit. Quȩ in potum ili¬
co sumpta : & hominẽ morbidum integer¬
rime sanitati restituit. & in laudem dei
multorum ora dissoluit. Clam itaq uirũ
qui uenerat a se anselmus emisit. denun-¬
tians ei in nomine dñi. ne uiquam hoc
factum sibi ascriberet. s sola diuina mise¬
ratione ꝑfectum ẽẽ certissime sciret. et
hoc ita eẽ. tacita funditus mentione suȩ
ꝑsone sciscitantib responderet.
Quo etiam tempore quidam frater de

Expanded text:
lus quo monebatur, impiger tendit, atque lus quo monebatur, impiger tendit, atque Anselmo cur adveniret secreto innotuit. Stupet ille ad verba, et hominem ut talibus desistat multis modis adjuvat. At ipse in precibus perstat, et multo magis ut sibi misereatur exorat, nec patiatur ut ea medecina fraudetur, unde sibi celerem salutem plura? Vicit pietas pectus humilitatis, et pro homine Deum postulaturus matutino tempore missam secretius celebrat. Admittitur aeger, et quam petebat aquam de manu viri accepit. Quae in potum illico sumpta, et hominem morbidum integerrimae sanitati restituit, et in laudem Dei multorum ora dissolvit. Clam itaque virum qui venerat a se Anselmus emisit, denuntians ei in nomine Domini ne unquam hoc factum sibi ascriberet, sed sola divina miseratione perfectum esse certissime sciret, et hoc ita esse tacita funditus mentione suae personae sciscitantibus responderet. 50. Quo etiam tempore quidam frater de
Abbreviated transcription (Latin):
mitate qua nimis grauiter uerabant᷑ con¬
ualescerent edocere. Horum quȩ dico duoᷤ
qui int̾ suos non ignobilis fame erant ex¬
empli causa ꝓponam. qui sicut a ueridieis
ipsius monasterii cuiꝰ abbas diu extiterat
monachi accepi. in eodem ipso monastĩo
illis p̃sentib ꝑ eum curati sunt. Quidam
igitur uir nobilis & strenuus in confimo
pontiui ac flandriȩ prepotens habebat᷑.
Hic in corpore lepra ꝑcussus eo maiori mo¬
re afflictus ẽ. quo se & a sus contra dig-¬
nitatẽ natalium suoꝵ pro obscenitate tan¬
ti mali despici deseriq uidebat. Conu̾¬
sus itaq ad dm̃ ẽ. & crebris orationib.
cum elemosinarum largitionib opem
ab eo precabatur. Una igitur noctium ei
ꝑ uisum quidam apparuit mouens ut si
pͥstine sanitati restitu uellet beccũ iret. & apd̃
anselmũ abbatem efficeret quatinꝰ aquam
unde manus int̾ missam suam lauaret in
potum illi conferret. Qui uisioni credu¬

Expanded text:
mitate, qua nimis graviter vexabantur, conmitate, qua nimis graviter vexabantur, convalescerent edocere. Horum quos dico, duos qui inter suos non ignobilis famae erant, exempli causa. proponam, qui, sicut a veridicis ipsius monasterii cujus abbas diu exstiterat, monachis accepti, in eodem ipsius monasterio, illis praesentibus, per eum curati sunt. 49. Quidam igitur vir nobilis et strenuus in confinio Pontivi ac Flandriae praepotens habebatur. Hic in corpore lepra percussus, eo majori moerore afflictus est, quo se et a suis contra dignitatem natalium suorum pro obscenitate tanti mali despici deserique videbat. Conversus itaque ad Deum est, et crebris orationibus cum eleemosynarum largitionibus opem ab eo precabatur. Una igitur noctium ei per visum quidam apparuit, monens ut si pristinae sanitati restitui vellet, Beccum iret, et apud abbatem Anselmum efficeret quatenus aquam, unde manus inter missam suam lavaret, in potum illi conferret. Qui visioni credu
Abbreviated transcription (Latin):
officii tunc demporis non exhibuisse.
R ex ipse willelmus qui armis angliam
ceperat. & ea tempestate regnabat. quãus
ob magnitudinẽ sui. cunctis fore uideret᷑
rigidus ac formidabilis: anselmo tamen
ita erat inclinis & affabilis: ut ipso p̃sente
omino quam eẽ solebat. stupentib aliis fie¬
ret alius. Pro sua igitur excellenti fa-¬
ma. anselmus totius angliȩ partib notus
ac pro reuerentia & scĩtate carus effectus
cunctis. iter repetendi normanniã ingredi-¬
tur. ditatus multiplici dono quod honori
ac utilitati ęccłiȩ suȩ usq hodie seruire di¬
noscitur. Familiaris gͦ ei dehine anglia
facta ẽ. & prout diuersitas causarum fere¬
bat ab eo frequentata. Ut autẽ om̃pe
deus demonstraret se gr̃e ipsius quam in¬
uenerat apud homines eẽ auctorẽ. & illũ
apud se quã apud homines grãm inuenis¬
se potiorem. quosdam uiros ꝑ uisum dig¬
natus ẽ uisitare. & qualiter ꝑ eum ab infir¬

Expanded text:
officii tunc temporis non exhibuisse  al., habuisse. officii tunc temporis non exhibuisse  al., habuisse. Rex ipse Wilhelmus, qui armis Angliam ceperat et ea tempestate regnabat, quamvis ob magnitudinem sui cunctis fere videretur rigidus ac formidabilis, Anselmo tamen ita erat inclinus  al., inclinatus et affabilis, ut ipso praesente omnino quam esse solebat, stupentibus aliis, fieret alius. 48. Pro sua igitur excellenti fama Anselmus totius Angliae partibus notus, ac pro reverenda sanctitate charus cunctis effectu, iter repetendi Northmanniam ingreditur ditatus multiplici dono, quod honori ac utilitati Ecclesiae suae usque hodie servire dignoscitur. Familiaris ergo ei dehinc Anglia facta est, et prout diversitas causarum ferebat, ab eo frequentata. Ut autem omnipotens Deus demonstraret se gratiae ipsius quam invenerat apud homines esse auctorem, et illum apud se quam apud homines gratiam invenisse potiorem, quosdam viros per visum dignatus est visitare, et qualiter per eum ab infir
Abbreviated transcription (Latin):
citaret: nec ne animũ eius. si forte contra¬
equum in quemq cumeret. qua affabili-¬
tate mitigaret. Hȩc autẽ quȩ eum uł am-¬
monusse uł instruxisse. uł edocuisse dici-¬
mus. non eo ut aliis mos ẽ. docendi mo¬
do exercebat: s longe aliter singula queq
sub uulgarib & notis exemplis ꝓponens.
solideq rationis testimonio fulciens. ac re-¬
mota omni ambiguitate in mentib audi-¬
torum deponens. Letabatur gͦ quisqͥs
illius colloquio uti poterat: qm̃ in eo quod¬
cumq petebatur diuinum consiliũ in ꝓmp¬
tu erat. Hinc eum om̃is sexus & etas mira¬
batur. & mirando amplectabatur. quoq po¬
tentior aliisq prestantior̃ eo magis quisq
erat administrandũ ei deuotior atq procli¬
uior. Non fuit comes in anglia seu comitis¬
sa. uł ulla potens ꝑsona. quȩ non iudicaret
se sua coram dõ merita ꝑdidisse: si continge¬
ret se anselmo abbati heccensi. grãm culꝰ uss

Expanded text:
citaret, nec non animum ejus si forte contra acitaret, nec non animum ejus si forte contra aequum in quemquam tumeret, qua affabilitate mitigaret. 47. Haec autem quae eum vel admonuisse, vel instruxisse, vel edocuisse dicimus, non eo ut aliis mos est docendi modo exercebat, sed longe aliter singula quaeque sub vulgaribus et notis exemplis proponens, solidaeque rationis testimonio fulciens, ac remota omni ambiguitate, in mentibus auditorum deponens. Laetabatur ergo quisquis illius colloquio uti poterat, quoniam in eo quodcumque petebatur divinum consilium in promptu erat. Hinc eum omnis sexus et aetas mirabatur, et mirando amplectebatur, quoque potentior aliisque praestantior, eo magis quisque erat ad ministrandum ei devotior atque proclivior. Non fuit comes in Anglia seu comitissa, vel ulla persona potens, quae non judicaret se sua coram Deo merita perdidisse, si contingeret se Anselmo abbati Beccensi gratiam cujusvis
Abbreviated transcription (Latin):
decurrente a qua uiuarii moriunt᷑. si clausu¬
rȩ ipsius minutatim ac sepe crepant nec re-¬
ficiunt᷑. ita omnis religio monastici ordinis
funditus ꝑit᷑. si custodia eius ꝑ modicaꝵ con¬
temptũ culparum. paulatim a feruore sui te¬
pescit: attestante scriptura quȩ dicit: qui mo¬
dica despicit. paulatim decidit. Clericos qͦq
qualit̾ se in sorte dĩ custodire deberent in¬
struebat: eisq magnopere ẽẽ cauendũ. ne si
a sorte di caderent. in sortem diaboli ꝑ negle-¬
ctum conuersationis & ordinis sui decide¬
rent. Comugatos etiam. qua fide qua di-¬
lectione. qua familiaritate. tam scđ̾m dm̃
cebat: uirũ quidem ut suã uxorem sicut se¬
ipsum diligeret. nec preter illam aliam nos¬
set. eiusq ficut sui corporis absq omi sinistra
suspicione curam haberet: mulierem uͦ quati¬
nus uiro cum omĩ subiectione. & amore ob¬
temꝑaret: eumq ad bene agendũ sedula in¬

Expanded text:
decurrente aqua vivarii moriuntur, si clausudecurrente aqua vivarii moriuntur, si clausurae ipsius minutatim ac saepe crepant nec reficiuntur; ita omnis religio monastici ordinis funditus perit, si custodia ejus per modicarum contemptum culparum paulatim a fervore sui tepescit, attestante Scriptura, quae ait: Qui modica despicit, paulatim decidit . Clericos quoque qualiter se in sorte Dei custodire deberent instruebat, eisque magnopere esse cavendum, ne si a sorte Dei caderent, in sortem diaboli per neglectum conversationis et ordinis sui deciderent. Conjugatos etiam qua fide, qua dilectione, qua familiaritate, secundum tam Dcebat; virum quidem ut suam uxoren sicut seipsum diligeret, nec praeter illam aliam nosset, ejusque sicut sui corporis absque omni sinistra suspicione curam haberet. Mulierem vero quatenus viro suo cum omni subjectione et amore obtemperaret, eumque ad bene agendum sedula in
Abbreviated transcription (Latin):
uixta apłm his qͥ sine lege erant tanqͣm si ne
lege eẽt. cum sine lege dĩ non eẽt. s in lege
eẽt. xp̃i se coaptabat: ut lucrifaceret eos qui
non mͦ sine legeut putabat᷑ beati benedicti
s & eos qui scłari uitȩ dediti in multis u¬
uebant sine lege.xp̃i. Unde corda omniũ
miro modo in amorem eius uercebantur.
ꝙ ad eum audiendũ. famelica a uiditate ra-¬
piebantur. Dicta etiam sua. sic unicuiq
ordini hominũ conformabat: ut auditores
sui nichil morib suis concordius dici posse
faterentur. Ille monachis. ille clericis. ille la¬
icis: ad cuiusq propositũ sua uerba dispen-¬
sabat. Monachos ut nequidem minima sui
ordinis contempnerent ammonebat.: contestanᷤ
quia ꝑ contemptũ minimorum ruerent in de¬
structionẽ. & despectum omniũ bonoꝵ Qͦa
dictum sub exemplo uiuaru ꝓponebat. diceis
clausuram illiꝰ. districtioni ordinis monastici
assimilari. Qm̃quidem inquit sicut pisces

Expanded text:
juxta Apostolum, his qui sine lege erant tanquam sine juxta Apostolum, his qui sine lege erant tanquam sine lege esset , cum sine lege Dei non esset, sed in lege Christi esset, se coaptabat, ut lucrifaceret eos qui non modo sine lege, ut putabatur beati Benedicti, sed et eos qui saeculari vitae dediti in multis vivebant sine lege Christi. Unde corda omnium miro modo in amorem ejus vertebantur, et ad eum audiendum famelica aviditate rplebantur. 46. Dicta etiam sua sic unicuique hominum ordini conformabat, ut auditores sui nihil moribus suis concordius dici posse faterentur. Ille monachis, ille clericis, ille laicis, ad cujusque propositum sua verba dispensabat. Monachos ut ne minima quidem sui ordinis contemnerent admonebat, contestans quia per contemptum minimorum ruerent in destructionem et despectum omnium bonorum. Quod dictum sub exemplo vivarii proponebat, dicens clausuram illius districtioni ordinis monastici a similari. Quandoquidem, inquit, sicut pisces
Abbreviated transcription (Latin):
pit. Quam quidem hystoriam non solum
plano dictamine ad legendum. uerumeti¬
ram musico modulamine ad canendũ. a io¬
cunde memoriȩ osberno cantuariensis
ȩccłiȩ monacho. ad preceptũ illius nobi¬
liter editam. ipse sua prudentia pro amo
re martyris celsius insigniuit: insignitã
auctoriz auit: auctorizatam in ȩccłia dei
legi cantariq instituit: nomenq martyriᷤ
uenerat. terras ȩccłiȩ beccensis ꝑ angliã
adiit: utilitati monachoꝵ suoꝵ ꝑ omnia
studiose scđ̾m dm̃ inseruiens. ¶adens
autẽ & ad diuersa monasteria. monacho¬
rum. canonicoꝵ. scĩmonialium nec non ad
curas quoꝵq nobilium. prout eũ ratio
ducebat ꝑueniens. letissime suscipiebat᷑.¬
& suscepto queq caritatis obsequia gra-¬
tissime ministrabant᷑. Quid ille ⁊ Soli¬
to more cunctis se iocundum & affabilem
exhibebat: moresq singłorum in quantum
sine peccato poterat in se suscipiebat. Nam

Expanded text:
pit. Quam quidem historiam non solum pit. Quam quidem historiam non solum plano dictamine ad legendum, verum etiam musico modulamine ad canendum a jucundae memoriae Osberno Cantuariensis Ecclesiae monacho ad praeceptum illius nobiliter editam, ipse sua prudentia pro amore illius martyris celsius insignivit, insignitam auctorisavit, auctorisatam in Ecclesia Dei legi cantarique instituit, nomenque martyris venerat, terras Ecclesiae Beccensis per Angliam adiit, utilitati monachorum suorum per omnia studiose secundum Deum serviens. Vadens autem et ad diversa monasteria monachorum, canonicorum, sanctimonialium, nec non ad curias quorumque nobilium, prout eum ratio ducebat perveniens, laetissime suscipiebatur, et suscepto quaeque charitatis obsequia gratissime ministrabantur. Quid ille? Solito more cunctis se jucundum et affabilem exhibebat, moresque singulorum in quantum sine peccato poterat, in se suscipiebat. Nam,
Abbreviated transcription (Latin):
ȩccłia teste martyr habetur. Heatus ergo
el fegus equȩ pro iusticia uerberatus: ioħs
passus ẽ pro ueritate. Cur gͦ magis de
unius quam de alterius uero sc̃oq mari-¬
tyrio quisquam ambigat: cũ par causa
mortis ꝑpesse utrumq decineat. Hȩent
me quidem reuerende pater in quantum
ꝑspicere possum rata eẽ ipsa ratio docet:
attam̃ ur̃ȩ prudentiȩ ẽ. & me si aliter
sentit. ab hoc corrigendo reuocare: &. qͥd
potissimũ intanta re sentiendũ sit. ȩccłiȩ
dĩ docendo monstrare. Ia quod lanfran-¬
cus. Fateor inquit. subtilem ꝑspicaciam.
& ꝑspicacem subtilitatẽ ingenii tui uehe-¬
ment᷑ approbo & ueneror: firmaq ratione
tua edoctus. beatum elfegam ut uere ma-¬
gnum. & głosum martyrem xp̃i. deinceps
me colere & uenerari ex corde. gr̃a dĩ iuuan¬
te confido. Quod ipse post modum deuote
ex sequutus ẽ: quin & hystoriam uite ac
passionis eius diligenti studio fieri prece¬

Expanded text:
Ecclesia teste, martyr habetur. Beatus vero Ecclesia teste, martyr habetur. Beatus vero Elfegus aeque pro justitia, ut beatus Joannes passus est pro veritate. Cur ergo magis de unius quam de alterius vero sanctoque martyrio quisquam ambigat, cum par causa in mortis perpessione utrumque detineat? Haec me quidem, reverende Pater, in quantum perspicere possum, rata esse ipsa ratio docet, attamen vestrae prudentiae est, et me si aliter sentit ab hoc corrigendo revocare, et quid potissimum in tanta re sentiendum sit, Ecclesiae Dei docendo monstrare. » Ad quod Lanfrancus: « Fateor, inquit, subtilem perspicaciam, et perspicacem subtilitatem ingenii tui vehementer approbo et veneror, firmaque ratione tua edoctus beatum Elfegum ut vere magnum et gloriosum martyrem Christi deinceps me colere et venerari ex corde, gratia Dei juvante, confido. » Quod ipse postmodum devote exercitus est, quin et historiam vitae ac passionis ejus diligenti studio fierit praece
Abbreviated transcription (Latin):
demptione uitȩ suȩ. homines ꝑ oblationẽ
pecunie illorum ad modicum grauare:
s hoc quod minus ẽ elfegus noluit face̾.
manus eum ad hoc mortẽ intentando
constringeret. Unde datur intelligi. mi
ra ui pectus eius iusticiam eius possedis¬
se: quando uitam suã maluit dare. quam
spreta caritate ꝓrimos suos scandalira¬
re. Quam obrem longe fuit ab eo illud
ue: quod dominus minatur ei ꝑ quem
scandalum uenit. Nec immerito. ut reoe
inter mar tyres computatur. q̃ui ꝓ tanta
iusticia mortẽ sponte sustinuisse ueraciter
predicatur. Nam & beatus ioħs baptista
qui precipuus martyr creditur. & uene¬
ratur a tota dĩ ȩccłia: non quia. xp̃m ne-¬
gare. sed quia ueritatẽ tacere noluit oc¬
cisus ẽ. Et quid distat intermori ꝓ iu¬
sticia᷑: & mori ꝓ ueritate: Amplius. Cũ
testante saero eloquio. ut ur̃a pat̾nitas
optime nouit .xp̃e ueritas & iusticia sit:
xp̃o moritur. qui autẽ pro xp̃o moritur.

Expanded text:
demptione vitae suae, homines suos per ablationem demptione vitae suae, homines suos per ablationem pecuniae illorum ad modicum gravare; sed hoc quod minus est Elphegus noluit facere.manus eum ad hoc mortem intentando constram pectus ejus justitiam possedisse, quando vitam suam maluit dare, quam, spreta charitate, proximos suos scandalizare. Quamobrem longe fuit ab eo illud vae, quod Dominus minatur ei per quem scandalum venit . Nec immerito, ut reor, inter martyres computatur, qui pro tanta justitia mortem sponte sustinuisse veraciter praedicatur. Nam et beatus Joannes Baptista, qui praecipuus martyr et veneratur et creditur a tota Dei Ecclesia, non quia Christum negare, sed quia veritatem tacere noluit, occisus est. Et quid distat inter mori pro justitia et mori pro veritate? Amplius: cum testante sacro eloquio, ut vestra paternitas optime novit, Christus veritas et justitia sit; Christo moritur; qui autem pro Christo moritur,
Abbreviated transcription (Latin):
angliȩ ciuis hec summatim ꝑstringens
anselmo ꝓposuit: attamen causam necis be-¬
ati el fegi hystorialiter intuentes uidemus
non illam solam. s aliam fuisse ista antiqui-¬
orem. Deniq non iło tantũ. quia se pe-¬
cuma redimere noluit. s quia etiam pa-¬
ganis ꝑ sequutorib suis ciuitatẽ cantuari-¬
am. & eccłiam xp̃i in ea sitam conereman¬
tib. ciuesq innoxios atroci morte necan-¬
tibus. rp̃iana libertate obsistere. eosq ã
sua infidelitate conuertere nisus ẽ: ab eis
captus. & crudeli ẽ examinatione occisus.
S anselmus ut uir prudens uiro pruden¬
ti iuxta int̾rogationem sibi ꝓpositam sim¬
pliciter: ĩta responidit dicens. Palam ẽ qͦd
is quine leue quidem contra dm̃ pecratũ
adinitat mori non dubitat.: multo maxi-¬
me mori non dubitaret. pͥusquam aliqͦ
graui pecrato dm̃ exacerbaret. Et reue-¬
ra grauius peccatũ uidetur eẽ. rꝑm nega¬
re. quam quẽlibet terrenum dñm pro re¬

Expanded text:
Angliae civis, haec summatim perstringens Angliae civis, haec summatim perstringens Anselmo proposuit. Attamen causam necis beati Elfegi historialiter intuentes videmus non illam solam, sed aliam fuisse ista antiquiorem. Denique non ideo tantum quia se pecunia redimere noluit, sed etiam quia paganis persecutoribus suis civitatem Cantuariam et ecclesiam Christi in ea sitam concremantibus, civesque innocuos atroci morte necantibus, Christiana libertate obsistere, eosque a sua infidelitate convertere nisus est, ab eis captus et crudeli exanimatione est occisus. Sed Anselmus, ut vir prudens, viro prudenti juxta interrogationem sibi propositam simpliciter ita respondit, dicens: « Palam est quod is qui ne leve quidem contra Deum peccatum admittat, mori non dubitat, multo maxime mori non dubitaret, priusquam aliquo gravi peccato Deum exacerbaret. Et revera gravius peccatum videtur esse Christum negare, quam quemlibet terrenum dominum, pro re
Abbreviated transcription (Latin):
dam quos colerent scõs. De quibxis
cum aliquando qui fuerint. scd̃m quod
ipsimet referunt mente reuoluo de scĩ¬
tatis eorum merito animum adubietate
flectere nequeo. Et ecce unus illorum est
quiescens. elfegus nomine uir bonus qui¬
dem. & suo tempore gradui archiep̃atus p̃-¬
fidens ibidem. Hunc non modo int̃ scõs ue¬
rum & inter martyres numerant. licet eũ
non ꝓ confessione nominis. rp̃i. sed quia
pecunia se redimere noluit. occisum non
negent. Nam cum illum ut uerbis utar
anglorum emuli eius & inimici dĩ. paga¬
ni cepissent: & tamen pro reuerentia eius
ei potestatem se redimendi concessissent:
immensam ꝓ hoc ab eo pecuniam expe¬
tiuerunt. Quam quia nullo pacto pote-¬
rat habere. nisi homines suos eorum pe¬
cunia spoliaret. & nonnullos forsitan in¬
uise mendicitati subiugaret: elegit uitã
ꝑdere. quam eam tali modo custodire.
Quid hinc gͥ tua frat̾nitas sentiat audi-¬
re desidero. Et quidem ille sicuti noius

Expanded text:
dam quos colerent sanctos. De quibus dam quos colerent sanctos. De quibus cum aliquando qui fuerint, secundum quod ipsimet referunt, mente revolvo; de sanctitatis eorum merito animum a dubietate flectere nequeo. 43. « Et ecce unus illorum est quiescens, Elfegus nomine, vir bonus quidem, et suo tempore gradui archiepiscopatus praesidens ibidem. Hunc non modo inter sanctos, verum et inter martyres numerant; licet eum non pro confessione nominis Christi, sed quia se pecunia redimere non voluit, occisum non negent. Nam cum illum, ut verbis utar Anglorum, aemuli ejus et inimici Dei pagani cepissent; et tamen pro reverentia illius ei potestatem se redimendi concessissent, immensam pro hoc ab eo pecuniam expetiverunt. Quam quia nullo pacto poterat habere, nisi homines suos eorum pecunia spoliaret et nonnullos forsitan invisae mendicitati subjugaret; elegit vitam perdere, quam eam tali modo custodire. Quid hinc igitur tua fraternitas sentiat, audire desidero. » Et quidem ille, sicuti novus
Abbreviated transcription (Latin):
lo paruicatis meȩ. beata illius familiaritate
iit pote adolescens qui cunc eram non pa¬
xxi rum potiri. Inter reuerendũ autẽ pon¬
tificem lanfrancum. & hunc abbatem an¬
selmũ. quid in illis dieb actum dictiim ue
sit : planum ẽ intelligere. his qͥ uitam et
mores nouerunt utrorumq. Qui uͦ non
nouerunt. ex eo intelligant. quod in quan-¬
tum nr̃a & multoꝵ fert opimo. non erat eo
tempore. ullus. qui aut lanfranco in aueto
anselmo prestaret in scĩtate uł dĩ sapien¬
tia. Erat pret̾ea lanfrancus adhue qua¬
si rudis anglus: necdumq sederant am¬
mo eius quedam institutiones quaᷤ repa¬
rat in anglia. Quaꝓꝓtertũ plures de
illis magna frecus ratione: tum quasdam
ne. Itaq dum illaꝵ mutationi intenderet.
& anselmum unanimem scilicet amicum &s
fr̃ẽm secum haberet: quadam die familia-¬
rius cum eo loquens dixit ei. Angli isti
inter quos degimus: instituert̃ sibi quos¬

Expanded text:
lo parvitatis meae beata illius familiaritate lo parvitatis meae beata illius familiaritate utpote adolescens, qui tunc eram, non parum potiri. 42. Inter reverendum autem pontificem Lanfrancum, et hunc abbatem Anselmum quid in illis diebus actum dictumve sit, planum est intelligere his qui vitam et mores noverunt utrorumque. Qui vero non noverunt, ex eo intelligant quod, in quantum nostra et multorum fert opinio, non erat illo tempore ullus qui aut Lanfranco in auctorAnselmo praestaret in sanctitate vel Dei sapientia. Erat praeterea Lanfrancus adhuc quasi rudis Anglus, necdumque sederant animo ejus quaedam institutiones, quas repererat in Anglia. Quapropter cum plures de illis magna fretus ratione, tum quasdam ne. Itaque dum illarum mutationi intenderet, et Anselmum fratrem secum haberet, quadam die familiarius cum eo loquens, dixit ei: « Angli isti, inter quos degimus, instituerunt sibi quos
Abbreviated transcription (Latin):
Ad hec si ex ipso officio circa nos aliquid ca-¬
ritatis in me creuit: & hoc ipsum uobis ad
cumulum retͥbutionis erit: qui fecistis unde
exhibuistis penitus transiit. Hec gͥ si recta cõ¬
si deratione attendimuo ꝓfecto ꝑspiciemus
magis nobis eẽ gaudendũ: si alios diligimꝰ
quam si diligimur ab aliis. Quod quia non
omnes faciunt: multi potius ab aliis amari
quam amare alios cupiunt. Hec & huiꝰmo¬
di multa loquutus ẽ: & accepta frat̾nitate
monachoꝵ factus ẽ inter eos unus ex eis:
degens ꝑ dies aliquot int̾ eos: & cotidie aut
in capitulo aut in claustro mira quedam. et
illis adhuc temporib insolita. de uita & mo¬
rib monachoꝵ coram eis rationabili facun¬
dia disserens. Priuatim quoq aliis horis
agebat cum his. qui ꝓfundioris ingenii
erant: ꝓfundas eis de diumis nec ne scłari-¬
b libris questiones proponẽs: ꝓpositasq
exponens. Quo tempore & ego ad notici

Expanded text:
Adhaec si ex ipso officio circa vos aliquid chaAdhaec si ex ipso officio circa vos aliquid charitatis in me crevit, et hoc ipsum vobis ad cumulum retributionis erit, qui fecistis unde exhibuistis penitus transiit. Haec igitur si recta consideratione attendimus, profecto perspiciemus magis nobis esse gaudendum, si alios diligimus, quam si diligimur ab aliis. Quod quia non omnes faciunt, multi potius ab aliis amari quam amare alios cupiunt. » Haec et hujusmodi multa locutus est, et accepta fraternitate monachorum, factus est inter eos unus ex eis. Degens per dies aliquot inter eos et quotidie, aut in capitulo, aut in claustro mira quaedam et illis adhuc temporibus insolita de vita et moribus monachorum coram eis rationabili facundia disserens. Privatim quoque aliis horis agebat, cum his qui profundioris ingenii erant, profundas eis de divinis nec non saecularibus libris quaestiones proponens, propositasque exponens. Quo tempore et ego ad sancti
Abbreviated transcription (Latin):
tatẽ habet. hoc unde ds ei scit gr̃as habet:
ille uero ad quem tantummͦ habetur. mi¬
nie. Quas etenim gr̃as michi debet ds:
si tu me uł quilibet alius diligit: Quod
si maius ẽ habere hoc. unde ds̾ scit homini
grates. quam hoc unde nullas. cũ ꝓhabita
caritate gr̃as sciat. ꝓ suscepta non: adeo col¬
ligitur eum qui caritatẽ erga alium ha¬
bet. manis quid habere. quam ipsum cui
impendit᷑. Amplius. Is cui dilectio alteriꝰ
seruit. solius cõmodi munus ꝑfũctorie sus
unum. prandium tinũ. uł quodlibet officii
genus. in hunc modũ. Alus caritatem uero¬
que cõmodi munus exbibuit: sibi recinuit.
Quod in uob̾ & in me. scĩssimm fratres libet
in presenti considerare. Ecce mͥ unũ carita¬
tis officium impendistis. Impendistis inqͣm
mͥ caritatis officium unum: &. ame iam ipsũ
officium transiit: caritas uͦ ipsa quȩ dõ est
grata uobis remansit. Nonne melius udi-¬
catis bonum ꝑmanens: bono transeunti:

Expanded text:
tatem habet, hoc unde Deus ei scit gratias habet; tatem habet, hoc unde Deus ei scit gratias habet; ille vero ad quem tantummodo habetur, minime. Quas etenim gratias mihi debet Deus, si tu me vel quilibet alius diligit? Quod si majus est habere hoc unde Deus scit homini grates, quam hoc unde nullas; cum pro habita charitate gratias sciat, pro suscepta non adeo; colligitur eum qui charitatem erga alium habet, majus quid habere quam ipsum qui impenditur. Amplius: Is cui dilectio alterius servit, solius commodi munus perfunctorie suscunum, prandium unum, vel quodlibet officii genus in hunc modum. Alius vero charitatem quae commodi munus exhibuit, sibi retinuit. Quod in vobis et in me, sanctissimi fratres, libet in praesenti considerare. Ecce unum charitatis officium mihi impendistis. Impendistis, inquam, mihi charitatis officium unum, et a me jam ipsum officium transiit; charitas vero ipsa, quae Deo est grata, vobis remansit. Nonne melius judicatis bonum permanens bono transeunte?
Abbreviated transcription (Latin):
ni fratrum utilitate necesse erat ꝑ abbatis
p̃sentiam ñ numquã uisitari. Ipso itaq
suȩ ordinationis anno. anselmus in angli-¬
am ꝓfectus ẽ: ad quod licet hȩc quam
dixi satis firma causa existeret: alia ca¬
men erat ñ infirmior ista uidelicet ut re¬
uerendum lanfrancũ cuiꝰ supra menimni-¬
nus uideret & cũ eo de his quȩ cordege¬
rebat familiari affatu ageret. Ipse si qui¬
dem uenerabilis uiriam de abbate codo¬
mensi factus fuerat archiep̃e cantuari¬
ensis: omnib ualde honorabilis. & subli¬
mi ꝓbitate conspicuus. Cum gͥ anselmꝰ
transito mari cantuariã ueniret ꝓ sua re¬
uerentia. & omnib nota scĩtate. honorifice
a conuentu eccłie xp̃i. in ipsa ciuitate site
susceptus ẽ. Pro quo honore nolens ingͣ¬
tus existere. post modũ ipsi monachoꝵ con¬
uentui ã gr̃arum actione inchoans. proce¬
dente in hoc uerborum serie de caritate
betur. Ipse enĩ inter alia inquit. Qui cari¬

Expanded text:
ni fratrum utilitate necesse erat per abbatis ni fratrum utilitate necesse erat per abbatis praesentiam nonnunquam visitari. Ipso itaque suae ordinationis anno, Anselmus in Angliam profectus est. Ad quod, licet haec, quam dixi, satis firma causa exstiteret; alia tamen erat non infirmior ista, videlicet ut reverendum Lanfrancum, cujus supra meminimus, videret et cum eo de his quae corde gerebat familiari affatu ageret. Ipse siquidem venerabilis vir jam de abbate Cadomensi factus fuerat archiepiscopus Cantuariensis, omnibus valde honorabilis et sublimi probitate conspicuus. 41. Cum igitur Anselmus transito mari Cantuariam veniret, pro sua reverentia et omnibus nota sanctitate, honorifice a conventu Ecclesiae Christi in ipsa civitate sitae susceptus est. Pro quo honore nolens ingratus existere, postmodum ipsi monachorum conventui a gratiarum actione inchoans, procedente in hoc verborum serie de charitatebetur: « ipse enim inter alia, inquit, qui chari