comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tiniani eiꝰ monachi. cuius superius memoriã feci.
uir erat laicus. sed religiosus: qui ut serui dĩ orationẽ
ꝑciper&. & germanũ fratrẽ uider&. annis singulis de
igitur die dũ iter ad monasteriũ facer&. sese illi alter
uiator adiunxit: qui sumendos in itinere portabat¬
cybos. Cumq iã hora tardior excreuiss&. dixit. Ueni frt̃.
sumamus cybu: ne lassem᷑ in uia. Cui ille respondit.
Absit frat̃. non facio: quia ad uenerabiłe patrẽ bene-¬
dictũ iei unus sẽꝑ uenire consueui. Quo responso
ꝑccepto: ad horã conuiator conticuit. Sed cũ post hȩc
aliquantułũ itineris spatiũ egissent. rursus ãmonuit
ut manducarent: sed consentire noluit. qui ieiunus
ꝑuenire decreuerat. Tacuit qͥd̾e. qui ad manducandỹ
inuitauerat: & cũ eo iei unꝰ ad huc ꝑgere ad modicum
consensit. Cumq iter longius agerent. & eos tardior
hora fatigar&. abulantes inuener̃ in itinere pratum.
& fontẽ: & quȩq poterant ad reficiendũ corpus delec¬

Expanded text:
tiniani ejus monachi, cujus superius memoriam feci, vir erat laicus, sed religiosus. Qui ut servi Dei orationem perciperet, et germanum fratrem videret, annis singulis de uadam igitur die dum iter ad monasterium faceret, sese illi alter viator adjunxit, qui sumendos cibos in itinere portabat. Cumque jam hora tardior excrevisset, dixit: Veni frater, sumamus cibum, ne lassemur in via. Cui ille respondit: Absit, frater, hoc non faciam, quia ad venerabilem Patrem Benedictum jejunus semper pervenire consuevi. Quo responso percepto, ad horam conviator tacuit. Sed cum post hoc aliquantulum itineris spatium egissent, rursus admonuit ut manducarent. Noluit consentire qui jejunus pervenire decreverat. Tacuit quidem qui ad manducandum invitaverat, et cum eo jejunus adhuc pergere ad modicum consensit. Cumque iter longius agerent, et eos tardior hora fatigaret ambulantes, invenerunt in itinere pratum et fontem, et quaeque poterant ad reficiendum corpus delec
Abbreviated transcription (Latin):
Mam uir uitȩ uenerabilis cassius narniensis ep̃s. qui coti
operare. qđ operaris: non cess& pes tuus. non cess& manꝰ
tua : natale apłoꝵ uenies ad me: & retribuã tibi merce¬
dem tuã. Qui post annos septẽ. ipso natalitio a postoloꝵ

Expanded text:
Nam vir vitae venerabilis Cassius Narniensis episcopus, qui Nam vir vitae venerabilis Cassius Narniensis episcopus, qui operare quod operaris, non cesset pes tuus, non cesset manus tua, natali Apostolorum venies ad me, et retribuam tibi mercedem tuam. Qui post annos septem i
Abbreviated transcription (Latin):
functus fuerat. nocte quađa fratri suo germano copioso
Auid est frater: Quomodo es: Cui ipse respondit. Nunc
usq male fui: sed iã modo bene sum: quia hodie cõmunio¬
nem recepi. Quod isdȩ copiosus ꝑgens ꝓtinꝰ indicauit in
monasterio fratrib Fratres uero sollicite cõputauerunt
dies: & ipse dies steterat. quo ꝓ eo tricesima oblatio fue¬
rat impleta. Cumq e copiosus nescire. quid ꝓ eo fratres
agerent. & fratres ignorassent quid de illo copiosus un¬
se: uno eodẽq tẽpore dũ cognoscit ille isti qͥd egerant.
atq isti cognoscunt ille quid uiderat: concordantes sim¬
ul uisione. & sacrificiũ. res aꝑte claruit: quia fratero
qui defunctus fuerat. ꝑ salutarẽ hostiã supplicuũ euasit
PETRUS. Mira sunt ualde quȩ audio: & ñ medio¬
criter lȩta: GRE G̃. Ne nobis in dubis ueniant
uerba mortuoꝵ: confirmant hȩc facta uiuentium.

Expanded text:
functus fuerat, nocte quadam fratri suo germano nomine Cfunctus fuerat, nocte quadam fratri suo germano nomine Ct, dicens: « Quid est frater? Quomodo es? » Cui ipse respondit: « Nunc usque male fui, sed jam modo bene sum, quia hodie communionem recepi. » Quod idem Copiosus pergens protinus indicavit in monasterio fratribus. Fratres vero illicite computaverunt dies, et ipsa dies exstiterat, quo pro eo tricesima oblatio fuerat impleta. Cumque et Copiosus nesciret quid pro eo fratres agerent, et fratres ignorassent quid de illo Copiosus vidisset; uno eodemque tempore dum cognoscit ille, quid isti egerant, atque isti cognoscunt quid ille viderat, concordanti simul visione et sacrificio, res aperte claruit quia frater qui defunctus fuerat, per salutarem hostiam supplicium evasitPETRUS. Mira sunt valde quae audio, et non mediocriter laeta. GREGOR. Ne nobis in dubium veniant verba mortuorum, confirmant haec facta viventium.
Abbreviated transcription (Latin):
lia i& quȩ eis habere fegulant semꝑ licuerat. ad medium
p̃ferre. uehem̃ terq formidare : neqͥd apud se ess& unde
rep̃bendęre potuissent. Cũ uero post mortẽ eius triginta
iã essent dies euoluti. coepit animus m̃s defuncto fratri
cõpati. eiusq cũ dolore graui supplicia pensare : & si qttod
ess& ereptionis in remediũ querere. Tunc euocato ad me
eode p̃cioso monasterii nr̃i preposito. tristis dixi Diu est. qd
frat̃ ille qui defunctus est. in igne cruciat᷑: debemus ei
aliquid caritatis ĩpendere. & eũ inquantũ possumꝰ. ut eripi¬
atur adiuuare Uade itaq & ab hodierna die diel trigin¬
ta continuis offerre ꝓ eo sacrificiũ stude: & nullus om̃ino
p̃termittat᷑ dies. quo ꝓ absolutione illius salutaris hostia ñ¬
imoletur. Qui ꝓtinus abscessit. & paruit: Nobis aut̃ alia cu¬
rantibus. atq euolutos dies numerantibꝰ isdẽ frat̃. qui de¬

Expanded text:
lia, et quae eis habere regulariter semper licuerat, ad medium lia, et quae eis habere regulariter semper licuerat, ad medium proferre, vehementerque formidare ne quid apud se esset unde reprehendi potuissent. Cum vero post mortem ejus triginta jam essent dies evoluti, coepit animus meus defuncto fratri compati, ejusque cum dolore gravi supplicia pensare, et si quod esset ereptionis ejus remedium quaerere. Tunc evocato ad me eodem Pretioso monasterii nostri praeposito, tristis dixi: Diu est quod frater ille qui defunctus est in igne cruciatur, debemus ei aliquid charitatis impendere, et eum in quantum possumus, ut eripiatur, adjuvare. Vade itaque, et ab hodierna die diebus triginta continuis offerre pro eo sacrificium stude, ut nullus omnino praetermittatur dies quo pro absolutione illius hostimmoletur. » Qui protinus abscessit, et paruit. Nobis autem alia curantibus, atque evolutos dies non numerantibus, idem frater qui de
Abbreviated transcription (Latin):
mortuus fuerit. corpus illius cũ fratrũ corporib ñ ponat᷑:¬
sed quã lib& fossam insterquilinio facite. in eã corpus eiꝰ ꝓicite:
ibiq suꝑ eũ tres aureos quos reliquit iactate. simul om̃s
clamantes. petunia tua tecũ sit in ꝑditionẽ : & sic eum
terra operite. In quib utrisq rebus unã morienti. alte¬
ram uero uolui uiuentib fratrib ꝓdesse: ut & illũ ama¬
ritudo mortis a culpa solubilẽ facer&: & istos auaritię
tanta dapnatio misceri in culpa ꝓhiber& Qđ ita factõe
Nam cũ isde monachus ꝑueniss& ad mortẽ. atq anxie se¬
quererae fratrib cõmendari: nullusq ẽ fratrib ei
applicare. & loqui dignaretꝰ᷑: ei carnalis frat᷑ cur ab om̃ib
menter ingemuit: atq in ipsa tristicia e corpore exiuit
ui ita sepultus ẽ. ut dixeram. Sed fratres om̃s eade eius
sententia ꝑturbati. coeperunt singuli extrema queq & ui¬

Expanded text:
mortuus fuerit, corpus illius cum fratrumortuus fuerit, corpus illius cum fratrused quolibet fossam in sterquilinio facite, in eo corpus ejus projicite, ibique super eum tres aureos quos reliquit jactate, simul omnes clamantes, Pecunia tua tecum sit in perditione, et sic eum terra operite. In quibus utrisque rebus unam morienti, alteram vero volui viventibus fratribus prodesse, ut et illum amaritudo mortis a culpa solubilem faceret, et istos avaritiae tanta damnatio misceri in culpa prohiberet. Quod ita factum est. m vero monachus cum pervenisset ad mortem, atque anxie quaereret fratribus commendari, nullusque e fratribus ei applicare et loqui dignaretur, ei carnalis frater, qui tunc ademeQui ita est sepultus ut dixeram. Ssententia conturbati, coeperunt singuli extrema quaeque et vi
Abbreviated transcription (Latin):
tantes. eosdẽ tres aureos inuenerunt in medi camine ab¬
sconsos Quod mox ut mihi nuntiatũ est. tantũ malum
de fratre. qui nobiscũ cõmunit̾ uixerat: ȩquanimiter
ferre non ualui. Quippe quia eiusde nr̃i monasterii
sẽꝑ regula fuerat : ut cuncti fr̃s ita. cõmuniter uiuerent.
quatinus eis singulis nulla habere ꝓpria licer&. Tunc ni¬
mio merore ꝑcussus. egrotare cȩpi: uel quid ad purgatio
ꝓuiderem: Prȩcioso igitur eiusde monasterii p̃posito. ad
me accersito. dixi: Uade. & nullus ex fr̃ibus se ad eũ mori
entẽ iungat: nec sermonẽ consolationis ex cuiꝰ lib& eoꝵ
ore ꝑcipiat Sed cũ in morte constitutꝰ. fratres quesie¬
rit: ei suus frat̃ carnalis dicat: Quia ꝓsolidis. quos
occulte babuit: a cunctis fratrib ab hominatꝰ sit: ut sal¬
tem in mortẽ de culpa sua mentẽ illius amaritudo trans¬
uerber&: atq a peccato. qđ ꝑpetrauit. purgae. Cũ uero

Expanded text:
tantes, eosdem tres aureos invenerunt in medicamine abtantes, eosdem tres aureos invenerunt in medicamine absconditos. Quod mox, ut mihi nuntiatum est, tantum malum de fratre qui nobiscum communiter vixerat, aequanimiter ferre non valui. Quippe quia ejusdem nostri monasterii semper regula fuerat, ut cuncti fratres ita communiter viverent, quatenus eis singulis nulla habere propria liceret. Tunc nimio moerore perculsus cogitare coepi, vel quid ad purgationus providerem. Pretioso igitur ejusdem monasterii praeposito ad me ascito dixi: « Vade et nullus ex fentem jungat, nec sermonem consolationis ex cujuslibet eorum ore percipiat, sed cum in morte constitutus fratres exquisierit, ei suus frater carnalis dicat, quia pro solidis quos occulte habuit, a cunctis fratribus abominatus sit; ut saltem in morte de culpa sua mentem illius amaritudo transverberet, atque a peccato quod perpetravit purget. Cum vero
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓeo in lacrimis afflixit. salutarẽ hostiã cotidie obtulit:
& reuersus post ad balneũ. eũ iam minime inuenit: Qua
ex re quantũ ꝓsit animab immolatio sacrȩ oblationis
ostendit᷑. quando banc & ipse mortuoꝵ sp̃s a uiuentibꝰ petunt:¬
& signa indicant. quib ꝑ eam absolutȩ uideantur:
ed neq hoc silendũ existimo: qđ actũ in meo monasterio
ante hoc trienniũ reminiscor Quidã nãq monachos
iustus nomine. medicine arte fuerat ĩbutus: qui mͥ¬
in eõdem mon asterio constituto sedule obsequiũ. atq
in assiduis ȩgritu dinib meis excubare consueuerat:
Nic itaq languore corporis p̃uentus: ad extremũ deductꝰẽ
Cui in ipsa sua molestia frat᷑ germanꝰ nomine copiosus
seruiebat: qui ipse quoq nunc in hac urbe ꝑ eandem
Sed p̃dictꝰ iustus cũ iam se ad extremũ ꝑuenisse cognouis¬
so: eide copioso fratri suo. quia occultos tres aureos

Expanded text:
pro eo in lacrymis afflixit, salutarem hostiam quotidie obtulit, pro eo in lacrymis afflixit, salutarem hostiam quotidie obtulit, et reversus post ad balneum, eum jam minime invenit. 465 Qua ex re quantum prosit animabus immolatio sacrae oblationis ostenditur, quando hanc et ipsi mortuorum spiritus a viventibus petunt, et signa indicant quibus per eam absoluti videantur. Sed neque hoc silendum existimo quod actum in meo monasterio ante hoc triennium reminiscor. Quidam namque monachus, Justus nomine, medicinali arte fuerat iin eodem monasterio constituto sedule obsequi, atque in assiduis aegritudinibus meis excubare consueverat. Hic itaque languore corporis praeventus, ad extremum ductus est. Cui in ipsa sua molestia frater germanus, nomine Copiosus, serviebat, qui et ipse quoque nunc in hac urbe Romana peSed praedictus Justus cum jam se ad extremum pervenire cognovisset, eidem Copioso fratri suo, quod occultos tres aureos
Abbreviated transcription (Latin):
sed aliqͥd me necesse est. ei ꝓ munere portare. Tunc
duas secũ oblationũ coronas detulit. Qui mox ut
ꝑuenit ad locũ. hominẽ inuenit: ałq ex more eius
obsequio in omnib usus ẽ. Liauit itaq & cũ iam uestiiꝰ.
uoluiss& egredi. hoc qđ secũ detulerat. obsequenti
sibi uiro ꝓ benedictione obtulit: petens. ut benigne
susciper&. qđ ei caritatis gr̃a offerr&e Cui ille merens.
afflictusq respondit Mihi ista quare das pater :
Iste panis sc̃s est: ego hunc manducare non possum.
ꝓculpis meis. hic post mortẽ deputatꝰ sũ. Si autem
mihi prȩstare uis: om̃i potenti do ꝓme offer hunc
pane : ut ꝓpeccatis meis interuenias: & tunc exau¬
ditũ te esse cognosce. cũ hic ad lauandũ ueneris: &
minime me inueneris. In quib uerbis disparuit:¬
& is qui homo esse uidebat᷑. euanescendo innotuit:
quia sp̃s fuit Isdem uero prb̃t ebdomada continua. se

Expanded text:
sed aliquid me necesse est ei pro munere portare. Tunc sed aliquid me necesse est ei pro munere portare. Tunc duas secum oblationum coronas detulit. Qui mox ut pervenit ad locum, hominem invenit, atque ex more ejus obsequio in omnibus usus est. Lavit itaque, et cum jam vestitus voluisset egredi, hoc quod secum detulerat, obsequenti sibi viro pro benedictione obtulit, petens ut benigne susciperet quod ei gratia charitatis offerret. Cui ille moerens afflictusque respondit: Mihi ista quare das, Pater? Iste panis sanctus est, ego hunc manducare non possum. , sed pro culpis meis hic post mortem deputatus sum. Si autem mihi praestare vis, omnipotenti Deo pro me offer hunc panem, ut pro peccatis meis intervenias. Et tunc exauditum te esse cognosce, cum huc ad lavandum veneris, et me minime repereris. In quibus verbis disparuit, et is qui homo esse videbatur, evanescendo innotuit quia spiritus fuit. Idem vero presbyter hebdomada continua se
Abbreviated transcription (Latin):
Qui dñã ergo esse poterit: qđ mortuoꝵ
ualeat animab ꝓdesse : GREGORI. Si culpȩ pꝰ mortẽ
in solubiles non sunt: multorũ sol& animas &iã post mor
tem sacra oblatio hostiae salutaris adiuuare: ita ut
Nam p̃dictus felix ep̃s a quoda uenerabili uitȩ prb̃to.
quoͥusq ante bienniũ uixit. & indiocesi centum¬
cellensis urbis habitauit : atq ȩccłiȩ beati iohannis.
quȩ in loco. qui tauriana dicit᷑ sita est p̾erat. cog¬
nouisse se asserit: qđ ide prbt in eođe loco. in quo
aquȩ calidȩ uaporis nimios faciunt : quotiens ne-¬
cessitas corporis exiebat lauari consueuerat. Ubi
dum die quadã fuiss& ingressus. inuenit quendam
in cognitũ uirũ ad suũ obsequiũ prȩparatũ : qui
sibi de pedib calciam̃ta abstraher&. uestim̃ta fusci¬
per&. & exeunte̾ e calorib sabanã preber&e: atq om̃e
sem&. ipsũ cogitans. dixit. Uiro illi. qui m̾e sole tã deuo¬
tissime ad lauandũ obsequi ingratꝰ apparere ñ debeo:

Expanded text:
Quidnam ergo esse poterit, quod mortuorum valeat animabus prodesse? GREGOR. Si culpae post mortem insotem sacra oblatio hostiae salutaris adjuvare, ita ut r. Nam praedictus Felix episcopus a quodam venerabilis vitae presbytero, qui usque ante biennium vixit, et in dioecesi Centumcellensis urbis habitabat, atque ecclesiae Beati Joannis quae in loco qui Tauriana dicitur sita est, praeerat, cognovisse se asserit quod idem presbyter in eo loco in quo aquae calidae vapores nimios faciunt, quoties necessitas corporis exigebat, lavari consueverat. Ubi dum die quadam fuisset ingressus, invenit quemdam incognitum virum ad suum obsequium praeparatum, qui sibi de pedibus calceamenta abstraheret, vestimenta susciperet, et exeunti de caloribus sabana praeberet, atque omne semetipsum cogitans, dixit: Viro illi qui mihi solet tam devotissime ad lavandum obsequi ingratus apparere non debeo,
Abbreviated transcription (Latin):
net uana mentẽ lȩticia subrepat: & lucrũ cõpunc¬
tionis anima ꝑ incuriã fluxȩ cogitationis perdat
Sic quippe qđ poposcerat anna. obtinere meruit:
quia se pꝰ lacrimas in eodẽ m̃tis uigore seruauit.
De qua nimirũ scriptũ est Uultus ciꝰ non sunt ãpliꝰ
in diuersa mutati Quȩ igit᷑ non ẽ oblita. quȩc
petiit: non ẽ priuata in unere. quod poposcit:¬
Sed int̾ hȩc sciendũ ẽ. quia ille recte sut delicti
ueniam postulat: qui prius hoc qđ in ipso delinquit᷑.
relaxat. Munus &enĩ non accipit᷑: nisi ante discordia
ab animo pellat᷑. Dicente ueritate: Si offers munus
tuum ad altare. & ibi recordatꝰ fueris. quia hab& aliqͥd
aduersũ te frater tuus: relinque ibi munꝰ tuũ ante
altare. & uade prius reconciliari fratri tuo: & tunc
ueniens. offeres munus tuũ Qua in re pensandũ

Expanded text:
ne vana menti laetitia subrepat, et lucrum compuncne vana menti laetitia subrepat, et lucrum compunctionis anima per incuriam fluxae cogitationis perdat. Sic quippe quod proposcerat Anna obtinere meruit, quia post lacrymas in eodem mentis vigore permansit. De qua nimirum scriptum est: Vultusque ejus non sunt amplius in diversa mutati . Quae igitur non est oblita quod petiit, non est privata munere quod poposcit cap. 60. Sciendum est quod ille recte sui videlicet veniam postulat, qui prius hoc quod in ipso delinquitur relaxat. Munus enim non accipitur, nisi ante discordia ab animo pellatur, dicente Veritate: Si offers munus tuum ad altare, et recordatus fueris, quia habet aliquid adversum te frater tuus, relinque ibi munus tuum ante altare; et vade prius reconciliari fratri tuo: et tunc veniens offeres munus tuu
Abbreviated transcription (Latin):
eius caro in poculis salute patitur: eius sanguis
non iam in manus infidelium. sed in ora fideliũ fundit᷑.
ET inc ergo pensemus quale sit ꝓ nobis sacrificium: quod
pro absolutione nostra passionẽ unigeniti filii sẽper imi¬
tatur Quis enim fidelium habere dubiũ possit. in ipsa
immolationis hora. ad sacerdotis uocẽ cȩlos aperiri: in
illo tempore iħu xp̃i mysterio angelorum choros adesse.
summis ima sotiari: terram᷑ cȩlestibus iungi. unus quide¬
ex uisibilibus. atq inuisibilibus fieri: Sed necesse est.
ut cum agimus nosm&ipsos dõ in cordis contritione
mactemꝰ: quia qui passionis dominicȩ mysteria celebra¬
mus. debemꝰ imitari qđ agimus. Tunc ergo uere ꝓ
nobis dõ hostia erit: cun nos ipsos hostiam fecerit:
Sed studendũ nobis ẽ. ut &iã post orationis tẽpora inqu¬
antũ do largiente possumꝰ. in ipso animũ suo pondere.
& uigore seruemꝰ: ne post cogitatio fluxa dissoluat.

Expanded text:
ejus caro in populi salutem partitur, ejus sanguis ejus caro in populi salutem partitur, ejus sanguis non jam in manus infidelium, sed in ora fidelium funditur. Hinc ergo pensemus quale sit pro nobis sacrificium, quod pro absolutione nostra passionem unigeniti Filii semper imitatur. Quis enim fidelium habere dubium possit, in ipsa immolationis hora ad sacerdotis vocem coelos aperiri, in illo Jesu Christi mysterio angelorum choros adesse? summis ima soex visibilibus atque invisibilibus fieri? Sed necesse est ut, cum haec agimus, nosmetipsos Deo in cordis contritione mactemus, quia, qui passionis Dominicae mysteria celebramus, debemus imitari quod agimus. Tunc ergo vera pro nobis Deo hostia erit, cum nSed studendum nobis est ut etiam post orationis tempora, in quantum Deo largiente possumus, in ipso animam suo pondere et vigore servemus; ne post cogitatio 473 fluxa dissolvat,
Abbreviated transcription (Latin):
& iã mortiuis uictima sacrȩ oblationis possit: qut hie tutten¬
do obeinuerint. Sed sciendii ẽ. quia illis sacra uictima
melior ꝰ. sit : ut bonũ qđ quisq post mortẽ suã sperat agi
ꝑ alios: agat dũ uiuit ipse ꝓse. Beatius quippe ẽ liberũ¬
exire: quã post uincula libertatẽ querere Debemꝰ itaq
p̃sens seculũ. uel quia iã conspicimꝰ defluxisse. tota m̃te
contẽpnere : cotidiana dđo lacrimarũ sacrificia. cotidi¬
anas carnis eiꝰ & sanguinis hostias immolare Nȩc nãq
singularit̾ uictima ab ęt̾no interity animã saluat:
quȩ illã nobis mortẽ unigeniti ꝑ mysteriũ reparat.
Qui lic& surgens a mortuis. iã non morit᷑ & mors ei ultr
non dominabit᷑: tamen in se ipso ĩmortalit. atq in cor¬
ruptibilit̃ uiuens ꝓ nobis iterũ in hoc misterio sacrae
oblationis immolatur. Eius quippe ibi corpus sumit᷑.

Expanded text:
tiam mortuis victima sacrae oblationis possit. Sed sciendum etiam mortuis victima sacrae oblationis possit. Sed sciendum eSed sciendum est, quia illis sacra victima tutior via sit, ut bonum quod quisque post mortem sperat agi per alios, agat dum vivit ipse exire, quam post vincula libertatem quaerere. Debemus itaque praesens saeculum vel quia jam conspicimus defluxisse, tota mente contemnere, quotidiana Deo lacrymarum sacrificia, quotidianas carnis ejus et sanguinis hostias immolare. Haec namque singulariter victima ab aeterno interitu animam salvat, quae illam nobis mortem unigeniti per mysterium reparat. Qui licet surgens a mortuis jam non moritur, et mors ei ultra non dominabitur , tamen in seipso immortaliter atque incorruptibiliter vivens, pro nobis iterum in hoc mysterio sacrae oblationis immolatur. Ejus quippe ibi corpus sumitur,
Abbreviated transcription (Latin):
erat attonsus. ut clericꝰ. qͥdã laicus. queda femina. Trahentes
aut̃ cos maligni sp̃s. descendert̃ ĩ mediũ baratri illiꝰ ardentis.¬
Factũq ẽ. ut cũ longiꝰ euntibꝰ eis. fletũ hominũ. & risũ de¬
monioꝵ clare discernere neqͥrẽ. sonitũ tam̃ adhuc ꝓmis cuu
in auribꝰ haberẽ. Int̾ea ascenderĩ qͥđa spũum obscuroꝵ
de abysso illa flãmiuoma. & accurrentes. circũ deder̃ me.
atq oculis fłamantibꝰ. & de ore. ac naribꝰ ignẽ putridum
afflantes angebant. forcipib qͦq ignois. quas tenebant ũ
manib minitabant᷑ me cõp̃hendere. nec tam̃ me ullatenꝰ
cͣtingere. sed tantũ t̾rere p̾sumebant. Qui cũ undiq¬
essẽ hostib & cecitate tenebraꝵ c̃clusus. huc illucq oculos

Expanded text:
erat attonsus ut clericus, quidam laicus, quedam femina. Trahentes erat attonsus ut clericus, quidam laicus, quedam femina. Trahentes autem eos maligni spiritus descenderunt in medium baratri illiFactumque est ut, cum, longius subeuntibus eis, fletum hominum et risum daemoniorum clare discernere nequirem, sonum tamen adhuc permistum in auribus haberem. Interea ascenderunt quidam spirituum obscurorum de abysso illa flammivoma, et accurrentes circumdederunt me atque, oculis flammantibus, et de ore ac naribus ignem putidum efflantes angebant. Forcipibus quoque igneis, quos tenebant in manibus, minitabantur me comprehendere, nec tamen me ullatenus contingere, tametsi terrere, praesumebant. Qui cum undique hostibus et caecitate tenebrarum conclusus huc illucque oculos
Abbreviated transcription (Latin):
rent ante nos crebri flamarũ tetrarũ ascendentes qͣsi
de puteo magno. rursũq decidentes ĩ eundẽ. Quo cũ ꝑductꝰ
essẽ. repente ductor m̃s disparuit. ac me sołu in mediũ te
sine ĩtmissione mͦ alta petera&. mͦ ima baratri peterae cerno
omĩa quȩ ascendebant fastigia fłamarũ plena esse spiritib
hominũ. qui ad ĩstar flamaꝵ cũ fumo ascendentiũ. nunc
ad sub limiora ꝓicerent᷑. nunc retͣctis ignũ uaporibꝰ reberent᷑¬
ĩ ꝓfunda. &s fetor incõparabilis cũ eiđẽ uaporib ebulliens.
omĩa illa tenebrarũ loca replebat. Et cũ diutiꝰ ibi pauidꝰ
subito pꝰ terga sonitũ ĩmanissimi fletꝰ. ac miseri. simul & cachin¬
nũ crepitantis qͣsi ulgi ĩdocti captis hostibꝰ ĩsultantis. Ut
tesq ipsa multũ exultans. & cachinnans. medias illas tͣhebat
ĩ tenebras. e qͥb uidelic& hominib ut dinoscere potui. qͥdam

Expanded text:
rent ante nos crebri flammarum tetrarum globi, ascendentes quasi rent ante nos crebri flammarum tetrarum globi, ascendentes quasi de puteo magno, rursumque decidentes in eumdem. Quo cum perductus essem, repente ductor meus disparuit, ac me solum in medio tensine intermissione modo alta peterent, modo ima baratri repeterent, cerno omnia quae ascendebant fastigia flammarum plena esse spiritibus hominum, qui instar favillarum cum fumo ascendentium nunc ad sublimiora projicerentur, nunc retractis ignium vaporibus relaberentin profunda. Sed et fetor incomparabilis cum eisdem vaporibus ebulliens omnia illa tenebrarum loca replebat. Et cum diutius ibi pavidus subitum post terga sonitum inmanissimi fletus ac miserrimi, simul et cachinnum crepitantem quasi vulgi indocti captis hostibus insultantis. Ut tesque ipsa multum exultans et cachinnans / medias illas trahebat in tenebras. E quibus videlicet hominibus, ut dinoscere potui, quidam
Abbreviated transcription (Latin):
dit. Ego uellem hunc de quo loqueris hominẽ uidere.
Cui gener eiꝰ uenerabilis paulini temporalis dñs respon¬
dit. dicens. Uirentes herbas mihi ad prandiũ deferre
consueuit. has itaq huc ad m̃sam eũ deportare facio.
ut quis sit. qui mͥ bȩc est locutꝰ. agnoscas. Factũq est:
n cum rex ad prandendũ discubuit: paulinꝰ ex suo opere
holera quȩq. & uirentia delaturus uenit. Cũq hunc rex
subito conspexiss&. intremuit . atq eiꝰ dño. sibi ꝑ

Expanded text:
dit: 'Ego vellim hunc, de quo loqueris, hominem videre'. dit: 'Ego vellim hunc, de quo loqueris, hominem videre'. Cui gener eius, venerabilis Paulini temporalis dominus, respondit, dicens: 'Virentes herbas mihi ad prandium deferre consuevit; has itaque huc? ad mensam eum deportare facio, ut, qui sit qui haec mihi est locutus, agnoscas'. Factumque est. Et cum rex ad prandendum discubuit, Paulinus ex suo opere odora quaeque et virentia delaturus venit. Cumque hunc rex subito conspexisset, intremuit, atque accito eius
Abbreviated transcription (Latin):
nescio: sed ortũ bene excolere scio. Qd uir gentilis
ualde libent̾ accepit: cũ in nutriendis holerib qͥa
peritus ess& audiuit. Suscȩpit itaq seruũ: & rogan¬
ti uiduę reodidit filiũ. Quo accepto: uidua ab
affricana regione discessit: paulinus uͦ excolendi
orti suscępit curam. Cumq isđe regis gener crebro
res deserere : & sepius cũ suo ortolano colloqui. atq ei us
sermonib delectari. Cui paulinus cotidie ad mensã hole¬
ra lurentesq herbas deferre consueuerat: & accepto ƿane
ad curam orti remeare. Cumq hoc diutius ageret᷑ : quadã
die suo dño secũ secretius loquenti. ait. Uide qͥd agas:
& wandalorũ regiiũ qualit᷑ disponi debeat ꝓuide : quia
rex citius. & sub om̃i est celeritate moriturꝰ. Qđ ille au¬
diens. qui ab eodẽ rege p̾ ceteris diligebat᷑. ei minime
tacuit : sed quid a suo ortolano sapiente scilic& uiro
agnouiss&. indicauit. Quod đũ rex audiss&: ilico respon¬

Expanded text:
nescio, sed hortum bene excolere scio'. Quod vir gentilis valde libenter accipit, cum, in nutriendis holeribus quia peritus esset, audivit. Suscipit itaque servum et roganti viduae reddedit filium. Quo accepto, vidua ab Africana regione discessit. Paulinus vero excolendi horti suscepit curam. Cumque isdem regis gener crebro res deserere et saepius cum suo hortolano conloqui atque eius sermonibus delectari. Cui Paulinus cottidie ad mensam odoras virentesque herbas deferre consueverat, et accepto pane, ad cura horti remeare. Cumque hoc diutius ageretur, quadam die suo domino secum secretius loquenti ait: 'Vide, quid agas, et Wandalorum regnum qualiter disponi debeat, provide, quia rex citius et sub omni celeritate est moriturus'. Quod ille audiens, qui ab eodem rege prae ceteris diligebatur, ei minime tacuit; sed quid a suo hortolano, sapiente scilicet viro, agnovisset, indicavit. Quod dum rex audisset, ilico respon
Abbreviated transcription (Latin):
petiit. ut ei donare debuiss&. Qđ cũ uir barbarus
typo suꝑbię turgidus. gła  transitoriȩ ꝓsperitatis
inflatus. non solũ facerẽ. sed etiã audire despicer&:
uidua subi unxit. dicens. Ecee hunc hominẽ ꝓ eo
uicariũ p̃beo: & solũmodo pietatẽ in me exhibe. mq
unicũ filiũ redde. Cumq ille uenusti uultꝰ hominẽ
conspexiss&: quã artem noss&. inquisiuit. Cui uir¬

Expanded text:
petiit, ut ei donari debuisset. Quod cum vir barbarus petiit, ut ei donari debuisset. Quod cum vir barbarus typo superbiae turgidus; gaudio transitoriae prosperitatis inflatus, non solum facere, sed etiam audire dispiceret, vidua subiunxit, dicens: 'Ecce, hunc hominem pro eo vicarium praebeo; et solummodo pietatem in me exhibe mihique unicum filium redde'. Cumque ille venusti vultus hominem conspexisset, quam artem nosset, inquisi
Abbreviated transcription (Latin):
in captiuitatẽ fuisse ductũ ꝑhibuit. atq a uiro
dĩ eiꝰ p̃tium postulauit: si forte illius dominꝰ hoc
dignaretur accipere. & hunc conceder&. ad ꝓpria reme¬
are. Sed uirdĩ magnopere petenti feminȩ quid dare
potuiss& inquirens. nihil apud se ali ua.nisi se inuenit:
petentiq feminȩ respondit. dicens. Mulier. quid possim
dare non habeo: sed mem& ipsũ tolle. me seruũ iuris
tui esse ꝓfitere: atq ut filiũ tuũ recipias. me uice
illius in seruitiũ trade. Qđ illa ex ore tanti uiri
audiens: irrisionẽ potius credidit. quã cõpassionem.
At ille ut erat uir eloquentissimꝰ. arq ad prime in¬
exteriorib quoq studiis eruditꝰ. dubitanti feminȩ
citius ꝑsuasit. ut audita creder&: & ꝓ receptione filu se.¬
E in seruitiũ ep̃m tradere non dubitar&. ꝑ rexerunt
igit᷑ utriq ad affricã. Ecedenti aut̃ regis genero. qͥ
eiꝰ. fili ũ habebat. uidua rogatura se obtulit: ac prius

Expanded text:
in captivitatem fuisse ductum perhibuit, atque a viro in captivitatem fuisse ductum perhibuit, atque a viro Dei ejus pretium postulavit, si forte illius dominus hoc dignaretur accipere, et hunc concederet ad propria remeare. Sed vir Dei magnopere petenti feminae quid dare potuisset inquirens, nihil apud se aliud nisi se invenit, petentique feminae respondit, dicens: Mulier, 280 quod possim dare non habeo, sed memetipsum tolle, servum me juris tui esse profitere, atque ut filium tuum recipias, me vice illius in servitium trade. Quod illa ex ore tanti viri audiens, irrisionem potius credidit quam compassionem. At ille, ut erat vir eloquentissimus, atque apprime exterioribus quoque studiis eruditus, dubitanti feminae citius persuasit ut audita crederet, et pro receptione filii su in servitiums episcopum tradere non dubitaret. Perrexere igitur utrique ad Africam. Procedenti autem regis genero, qui eius filium habebat, vidua rogatura se optulit, ac prius
Abbreviated transcription (Latin):
uo uicinis ualde parribus intendo. maiorum facta
reliqueram: ita ut paulini miracułũ nolanȩ ur¬
bis ep̃i. qui multos. quorũ memini uirtute. et
tempore precessit: memoriȩ defuisse uideat᷑. Sed ad
priora nunc redeo: eaq quanta ualeo breuitate ꝑstringo.
Sicut enĩ bonoꝵ facta in notescere citius similib
solent. seniorib nr̃is ꝑ iustoꝵ exẽpla gradienrib. ita p̃¬
dicti uenerabilis uiri celebre nom̃ innotuit: eiꝰq opus
ãmirabile ad eoꝵ se instruenda studia tetendit. quoꝵ
me necesse fuit gradeuitati tam certͦ credere:
acsi ea quȩ dicerent. meis oculis uidissẽ. Qum seui¬
entium wandalorum tẽpore. fuiss& italia in cãpaniȩ
partib depopulata. multiq essent de hac terra. in af¬
fricanã regionẽ transducti. uir dñi paulinus cuncta
quȩ ad episcopii usũ habere potuit. captiuis. indigen¬
tibusq largitus ẽ. Cũq iam nichil om̃imodo suꝑesset.
aduenit: quȩ a regis wandaloꝵ genero suũ filiṽ

Expanded text:
um vicinis valde Patribus intendo, majorum facta reliqueram, ita ut Paulini miraculum, Nolanae urbis episcopi, qui multos quorum memini virtute et tempore praecessit, memoriae defuisse videatur. Sed ad priora nunc redeo, eaque quanta valeo brevitate perstringo. Sicut enim bonorum facta innotescere citius similibus solent, senioribus nostris per justorum exempla gradientibus praedicti venerabilis viri celebre nomen innotuit, ejusque opus admirabile ad eorum se instruenda studia tetendit, quorum me necesse fuit grandaevitati tam certo credere, ac si ea quae dicerent meis oculis vidissem. Cum saevientium Vandalorum tempore fuisset Italia in Campaniae partibus depopulata, multique essent de hac terra in Africanam regionem transducti, vir Domini Paulinus cuncta quae ad episcopii usum habere potuit captivis indigentibusque largitus est. Cumque jam nihil omnino superesset advenit, quae a regis Vandalorum genero suum filium
Abbreviated transcription (Latin):
rapuit: & pene in unius sagitȩ cursũ a t̾ra
int orsus traxit. Uir aut̃ di intra celta positus.
hoc ꝓtinus agnouit: e maurũ festine uocauus.
dicens. Frat᷑ maure. curre uelocit : quia puer
ille. qui ad hauriendã aquã prexerat. in lacũ cecidit.
iãq eum longius unda traxit. Res mira: & post petrũ
apłum inusitata. Benedictione xenĩ postulata. atque
ꝑcepta. ad patris sui imperiũ concitus prexit m aurus:
atq usq ad eũ locũ quo ab unda deducebat᷑ puer. ꝑ t̾rã
se ire existimans. suꝑ aquã cucurrit. eũq ꝑ capillos tenu¬
it: rapido quoq cursu redit. Qui mox ut t̾ram tetigit.
ad se reuersus post tergũ respexit: & quia suꝑ aquas
cucurriss&̃. agnouit. & qd̵ p̾sumere non potuis&. ut fier&e.
miratus extremiuitͭ  statĩq reuersus ad patrẽ. rem ges

Expanded text:
rapuit, et pene ad unius sagittae cursum eum a terra rapuit, et pene ad unius sagittae cursum eum a terra introrsus traxit. Vir autem Dei intra cellam positus, hoc protinus agnovit, et Maurum festine vocavit, dicens: Frater Maure, curre, quia puer ille qui ad hauriendum aquam perrexerat, in lacum cecidit, jamque eum longius unda trahit. Res mira, et post Petrum apostolum inusitata. Benedictione etenim postulata atque percepta, ad Patris sui imperium concitus perrexit Maurus; atque usque ad eum locum quo ab unda deducebatur puer, per terram se ire existimans, super aquam cucurrit, eumque per capillos tenuit, rapido quoque cursu rediit. Qui mox ut terram tetigit, ad se reversus post terga respexit, et quia super aquas cucurrisset agnovit, et quod praesumere non potuisset ut fieret, miratus extremuit factum. Reversus itaque ad Patrem, rem ges
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑ ipsam laci ripã iacebat. Cũq gothus isde den¬
sitatẽ uepriũ totius uirtutis annisu succidere.
frerũ de manubrio ꝓsiliens in lacũ cẽridit : ubi
scilice tanta erat aquaꝵ ꝓfunditas. ut spes reqͥ¬
rende ferram̃ti. nulla iã essa. Itaq ferro ꝑdito
tremebundus ad maurũ monachu cucurrit gothus
danũ qd fecerat nunciauit: & reatus sui egit peni¬
tentiã. Qd maurus quoq monachus. iox benedic¬
to di famulo curauit indicare. Uir gͦ dñi bene¬
dictus hec audiens. accessit ad lacũ: tulit de ma¬
Qui statĩ ferram̃tũ gotho reddidit. dicens. Ecce la¬
bora: e noli contristari. Quada uero die. du¬
ifclem uenerabilisbenedictus in iella¬
sua consistere. p̃dictus placidus puer. scĩ uiri
mona chus. ad haurienda de lacu aquã egressust:
Iiseuas qđ tenuerat. in aquã in caute sub mittenꝰ.
iose quoq cadendo secutus ẽ. Quẽ mox undi

Expanded text:
super ipsam laci ripam jacebat. Cumque Gothus idem densuper ipsam laci ripam jacebat. Cumque Gothus idem densitatem veprium totius virtutis annisu succideret, ferrum de manubrio prosiliens in lacum cecidit, ubi scilicet tanta erat aquarum profunditas, ut spes requirendi ferramenti nulla jam esset. Itaque ferro perdito, tremebundus ad Maurum monachum cucurrit Gothus: damnum quod fecerat nuntiavit, et reatus sui egit poenitentiam. Quod Maurus quoque monachus mox Benedicto famulo Dei curavit indicare. Vir igitur Domini Benedictus haec audiens accessit ad lacum: tulit de maferramentum Gotho reddidit, dicens: Ecce labora, et noli contristari. CAPUT VII. idem venerabilis Benedictus in cella consisteret, praedictus Placidus puer sancti viri monachus ad hauriendam de lacu aquam egressus est: qui vas quod tenuerat in aquam incaute submittens, ipse quoque cadendo secutus est. Quem mox unda
Abbreviated transcription (Latin):
ti fr̃s redissent: dixit. Ite: & rupẽ illa. in qua tres
suꝑ inuicẽ positas petras inuenit̾is. modicũ cauate.
uala enĩ omĩps d̾s etiã in illo montis cacumine
aquã ꝓducere nt quobis laborẽ tanti itineris dig¬
net᷑ auferre. Qui euntes rupẽ montis. quam
benedictus p̃dixerat: iã sudantẽ in uenerunt.
Cũq in ea concauũ locũ fecissent. statim aqua re¬
pletus est: quȩ tã sufficient᷑ emanauit. ut nunc
usq ubertĩ defluat. atq ab illo montis cacumine
usq ad inferiora deriuet᷑. Alio quoq tẽpore.¬
gothus quid̃a pauꝑ sp̃ũ ad conuersionem uenitꝰ
quẽ uir dñi benedictus libentissime suscȩpit:
Q uadã uero die ei dare ferram̃tũ iussit. qd ad
falcis similitudinẽ filcastrũ uocat᷑: ut de loco quo¬
da uepres abscidere. quatenꝰ illit fieri ortus debera
Locus aut̃ ipse. quẽ mundandũ gothus susceperat.

Expanded text:
ti fratres rediissent, dixit: Ite, et rupem illam in qua tres ti fratres rediissent, dixit: Ite, et rupem illam in qua tres super invicem positas petras inveneritis, in modico cavate: valet enim omnipotens Deus etiam in illo montis cacumine aquam producere, ut vobis laborem tanti itineris dignetur auferre. Qui euntes, rupem montis quam Benedictus praedixerat, jam sudantem invenerunt. Cumque in ea concavum locum fecissent, statim aqua repletus est, quae tam sufficienter emanavit, ut nunc usque ubertim defluat, atque ab illo montis cacumine usque ad inferiora derivetur. CAPUT Gothus quidam pauper spiritu ad conversionem venit: quem Dei vir Benedictus libentissime suscepit. Quadam vero die ei dari ferramentum jussit, quod ad falcis similitudinem falcastrum vocatur, ut de loco quodam vepres abscinderet, quatenus illic hortus fieri deberet. Locus autem ipse quem mundandum Gothus susceperat,
Abbreviated transcription (Latin):
non ausus est in eius cogitatione: acsi ipse ꝑcussis
in eode loco construxerat. tria sursũ in rupil mon¬
tis erant: & ualde erat fratrib laboriosũ sẽꝑ ad la¬
cũ descendere. ut aquã haurire debuissent: maxi¬
me quia ex deuexo montis latere erat graue
descendentib in timore periculũ. Tunc collecti
fr̃s ex eisde trib monasteriis: ad dĩ famulũ bene-¬
dictũ uenerunt. dicentes. Laboriosũ nobis ẽ ꝓpt᷑
aquã cotidie usq ad lacũ descendere: & idcirco ne¬
cesse est ex eodẽ loco monasteria mutari. Quos blan¬
de consolatꝰ dimisit: & nocte eadẽ cũ paruo pueru¬
lo nomine placido. cuiꝰ superius memoriã feci. eiꝰdẽ
montis ascendit rupẽ: ibiq diutiys orauit. & orati¬
one cõpleta. tres petras in loco eodẽ ꝓ signo posuit:
atq ad suũ cunctis illic nescientib monasterium
redut. Cũq die alio ad eũ ꝓ necessitate aquȩ. p̃dic¬

Expanded text:
non ausus est in ejus cogitatione, ac si ipse percussus non ausus est in ejus cogitatione, ac si ipse percussus in eodem loco construxerat, tria sursum in rupibus montis erant, et valde erat fratribus laboriosum, semper ad lacum descendere, ut aquam haurire debuissent: maxime quia e devexo montis latere erat grave descendentibus in timore periculum. Tunc collecti fratres ex eisdem tribus monasteriis, ad Dei famulum Benedictum venerunt, dicentes: Laboriosum nobis est propter aquam quotidie usque ad lacum descendere, et idcirco necesse est ex eodem loco monasteria mutari. Quos blande consolans dimisit, et nocte eadem cum parvo puerulo nomine Placido, cujus superius memoriam feci, ejusdem montis rupem ascendit, ibique diutius oravit. Et oratione completa, tres petras in loco eodem pro signo posuit, atque ad suum cunctis illic nescientibus monasterium rediit. Cumque die alia ad eum pro necessitate aquae praedic
Abbreviated transcription (Latin):
tiatũ fuiss&: dixit. Ego uenio: eũq ꝑ mem& ipsũ
em̃do. Cũq uirdĩ ueniss& in monasterio & constitu¬
ta hora expleta psalmodia. sese fr̃s in orationem
dedissent: aspexit qđ eunde monacħu. qui mane
re in oratione non poterat. quidã niger puerulus
ꝑ uestimenti fimbriã foras trahebat. Tunc eidẽ
patri monasterii ponpeiano nom ine. & mauro di
famulo secreto dixit. Nũqͥd non aspicitis. quis est
qui istũ monachu foras trahit: Qui respondentes
dixerunt. Nlon. Quib ait. Oremus ut et uoes
uideatis: quẽ iste monachus seqͥtur. Cũq ꝑbidu ũ c̾et
oratũ. maurus monachus uidit: ponpeianus aut̃ eide
monasterii pat̾ uidere non potuit. Die gͥ alio. exple¬
ta oratione.. uir dĩ oratoriũ egressus. stantẽ foris mo¬
nachu repperit: quẽ ꝓcȩcitate cordis sui uirga
ꝑcussit. Qui ex illo die nil ꝑsuasionis ulterius a
nigro puerulo ꝑtulit: sed ad orationis studium
imobilis ꝑmansit. Sicq antiquus hostis dominari

Expanded text:
tiatum fuisset, dixit: Ego venio, eumque per memetipsum emendo. Cumque vir Dei venisset ad idem monasterium, et constituta hora, expleta psalmodia sese fratres in orationem dedissent, aspexit quod eumdem monachum qui in oratione manere non poterat, quidam niger puerulus per vestimenti fimbriam foras traheret. Tunc eidem Patri monasterii Pompeiano nomine, et Mauro Dei famulo secreto dixit: Nunquid non aspicitis quis est qui istum monachum foras trahit? Qui respondentes dixerunt: Non. Quibus ait: Oremus ut vos etiam videatis quem iste monachus sequitur. Cumque per biduum esset oratum, Maurus monachus vidit; Pompeianus vero ejusdem monasterii Pater videre non potuit. Die igitur alia, expleta oratione vir Dei oratorium egressus, stantem foris monachum reperit, quem pro caecitate cordis sui virga percussit: qui ex illo die nil persuasionis ulterius a nigro jam puerulo pertulit, sed ad orationis studium immobilis permansit: sicque antiquus hostis dominari
Abbreviated transcription (Latin):
Cum sc̃s uir diu in eađẽ solirudine uirtutib. sig¬
nisq succrescer&. multi ab eo in loco eođe adomĩpo¬
tentis di sunt seruitiũ congregati: ita ut illic
duodecĩ monasteria cũ omĩpotentis iħu xp̃i dñi
opitulatione construer&. in quib statutis patrib
duodenos monachos deputauit : paucos uero secum
retinuit. quos adhuc in sua p̾sentia aptius erudi¬
re iudicauit. Cȩpere etiã tunc ad eũ romanȩ
urbis nobiles. & religiosi concurrere: suosq ei fili¬
os om̃ipotenti dño nutriendos dare. Tunc quoq
bonȩ spei suas soboles. e qͥ tius maurũ : tertulus uͦ
patritius placidũ tradidit. E quib maurus iu-¬
nior .cũ bonis poller& morib: magistri adiutor
cępit existere. Placidus uero puerilis adhuc indo¬
quȩ circũquaq construxerat. quiđã monachus
erat qui ad orationẽ stare non poterat : sed mox
ut se fr̃s ad studiũ orationis inclinassent. ipse
egrediebat᷑ foras: & m̃te uaga t̃rexia aliqua.

Expanded text:
Cum sanctus vir diu in eadem solitudine virtutibus signisque succresceret, multi ab eo in eodem loco ad omnipotentis Dei sunt servitium congregati: ita ut illic duodecim monasteria cum omnipotentis Jesu Christi Domini opitulatione construeret, in quibus statutis Patribus duodenos monachos deputavit; paucos vero secum retinuit, quos adhuc in sua praesentia aptius erudiri judicavit. Coepere etiam tunc ad eum Romanae urbis nobiles et religiosi concurrere suosque ei filios omnipotenti Deo nutriendos dare. Tunc quoque bonae spei suas soboles, Equitius Maurus, Tertullus vero patricius Placidum tradidit; e quibus Maurus junior cum bonis polleret moribus, magistri adjutor coepit existere; Placidus vero puerilis adhuc indoquae circumquaque construxerat, quidam monachus erat qui ad orationem stare non poterat: sed mox ut se fratres ad studium orationis inclinassent, ipse egrediebatur foras, et mente vaga terrena aliqua
Abbreviated transcription (Latin):
e & ooculto di iudicio iuistũ credinꝰ & tam̃
humana ratione qualit iustũ fuerit non uideni
Qui ergo mirũ.: si ore mentientiũ aliquads in aliuo
aucan᷑ qui ꝓphetȩ non sumus: Multũ uero ẽ qd unuꝰ¬
cuiq p̃ sulis m̃tem curarũ densitas a euastat. Cumꝙ
auimꝰ diuidit ad multa. fit minor ad singulai tanto
er in una qualiba re subripit᷑. quanto latius in multĩ
Sleno non debeo qd̵ de hoc uiro abbate quonda meo
reuerentissimo ualentio narrante cognoui. Quebat
naq quia corpꝰ eiꝰ dũ in beati laurentu martł ora

Expanded text:
o Dei judicio justum credimus, et tamen humana ratione qualiter justum fuerit, non videmus. Quid ergo mirum si ore mentientium aliquando in aliud ducimur, qui prophetae non sumus? Multum vero est quod uniuscujusque praesulis mentem curarum desitas devastat. Cumque animus dividitur ad multa, fit minor ad singula: tantoque ei in una qualibet re subripitur, quando latius in multis Silere non debeo, quod de hoc viro abbate quondam meo reverentissimo Valentino narrante, agnovi. Aiebat namque quia corpus ejus dum in beati Laurentii martyr
Abbreviated transcription (Latin):
do conaret᷑. si poss& sine periculo uiri dĩ. ingens illud
qd̃ desuꝑ incubuerat saxũ leuare. cunctis uidentibus.
repente res ualde ãmirabilis contigit: quia moles ipsa.
quã conabant᷑ euellere. subito ab eisdẽ laborantibus
euulsa. ne spelucȩ martini tectũ tanger&. saltũ dedit.
& quasi serui dĩ lęsionẽ fugiens longius cecidit. Qđ
ad iussũ om̃ipotentis dĩ angelico ministerio actum
intelligit: qui diuina ꝓuidentia disponi omĩa fidelit᷑
credit Hic cum prius in eodẽ monte se contulit.
necdũ clauso spetu habitans. carena sibi ferrea pedem
ligauit: eãq saxo ex parte altera affixit. ne ei ultra
licer& ꝓ gredi: quã catenȩ eiꝰde quantitas tendebatur.
Quod uir uitȩ uenerabilis benedictus audiens. cuius
superius memoriã feci: ei ꝑ discipulũ suũ mandare

Expanded text:
do conaretur, si posset, sine periculo viri Dei, ingens illud, do conaretur, si posset, sine periculo viri Dei, ingens illud, quod desuper incubuerat, saxum levare, cunctis videntibus, repente res valde admirabilis contigit, quia moles ipsa quam conabantur evellere, subito ab eisdem laborantibus evulsa, ne speluncae Martini tectum tangeret, saltum dedit, et quasi servi Dei laesionem fugiens, longius cecidit. Quod ad jussum omnipotentis Dei angelico ministerio actum intelligit, qui divina providentia disponi omnia fideliter credit. Hic cum primum se in eumdem montem contulit, necdum clauso specu habitans, catena sibi ferrea pedem ligavit, eamque saxo ex parte altera affixit, ne ei ultra liceret progredi, quam catenae ejusdem quantitas tendebatur. Quod vir vitae venerabilis Benedictus audiens, cujus superius memoriam feci, ei per discipulum
Abbreviated transcription (Latin):
Sed requisitus puer. in ualle inuentꝰ est : non solum
uiuus. sed etiã in columis. Tunc cunctis patenter
in notuit. qđ ideo ledi ñ potuit: quia hunc ĩ casu
suo martini oratio portauit. In specu uͦ illius
magna desuꝑ rupis eminebat: quȩ cũ ex parte exi¬
gua monti uideret᷑ affixa. martini cellulȩ ꝓminenꝰ
casũ suũ cottidie. & illius interitũ ruitura m ina¬
batur. Ad hunc i ascator in lustris uiri arm̃ta¬
riui nepos. cũ magna rusticoꝵ multitudine ueni¬
ens p̃cabat᷑. ut uirdi de specu eode dignaret᷑
exire : quatinꝰ ipse ruiturã rupẽ ex monte po¬
tuiss& euellere. atq in specu suo dei famulus
iam securus habitar&. Cũq hoc uir di nequaquam
ad quiescere ei quod poss&e ut facer&. p̃cȩpit: ut ipse
in cellȩ suȩ remotiori parte se conferr&: si tam̃ moles ĩgens
ruere dubiũ non erat. qđ simul & specũ destrueret:
& martinũ nec ar&. Itaq dũ ea. quȩ uenerat multitu¬

Expanded text:
Sed requisitus puer in valle inventus est non solum Sed requisitus puer in valle inventus est non solum vivus, sed etiam incolumis. Tunc cunctis patenter innotuit quod ideo laedi non potuit, quia hunc in casu suo Martini oratio portavit. In specu vero illius 317 magna desuper rupes eminebat, quae cum ex parte exigua monti videretur affixa, Martini cellae prominens, casum suum quotidie, et illius interitum ruitura minabatur. Ad hanc Mascator illustris viri Armentarii nepos, cum magna rusticorum multitudine veniens, precabatur ut vir Dei de specu eodem dignaretur exire, quatenus ipse ruituram rupem ex monte potuisset evellere, atque in specu suo Dei famulus jam securus habitaret. Cumque hoc vir Dei nequaquam acquiesceret, ei quod posset ut faceret praecepit, et ipse in cellae suae remotiori se parte contulit. Si tamen ingens moles rueret, dubium non erat quod simul et specum destrueret, et Martinum necaret. Itaque dum ea quae venerat multitu
Abbreviated transcription (Latin):
mortis eiꝰ sententia daret᷑ intelligi. quia ualde
om̃ipotenti do displicuit: qd eiꝰ fanułũ ausu ̃pbo c̃tristaus
Alo quoq tẽpore. du multi adhunc religiosa deuo¬
tione concurrerent. atq arta ess& semita. quȩ in
deuexo montis latere ad eiꝰ cellolã ꝓperantes duce¬
bat: puer paruulus incaute gradiens. ex eodẽ mon¬
te cecidit. & usq ad ualłe corruit: quȩ sub monte
eodẽ sita. quasi in ꝓfundũ conspicit᷑. In loco quippe
eodẽ tanta mons iͣ se altitudine excreuit: ut arbus¬
ta ingentia. quȩ ex eadẽ ualle ꝓdeunt ex monte
aspicientib quasi frutecta esse uideant᷑. ꝑturbati
itaq sunt cuncti. qui ueniebant: sũmaq cura quesi¬
tũ est : sicubi corpus lapsi pueri potuiss& inueniri.
Quis enĩ aliud: nisi extinctũ credere: q. uis uel
corpus ad t̾ram integrũ ꝑuenise suspicaret᷑. dum
in t̃positis ubiq scõpulis in partes discerpi potuiss&:

Expanded text:
mortis ejus sententia daretur intelligi quia valde mortis ejus sententia daretur intelligi quia valde omnipotenti Deo displicuit, quod ejus famulum ausu improbo contristavit. Alio quoque tempore dum multi ad hunc religiosa devotione concurrerent, atque arcta esset semita quae in devexo montis latere ad ejus cellulam properantes ducebat, puer parvulus, incaute gradiens, ex eodem monte cecidit, et usque ad vallem corruit, quae, sub monte eodem sita, quasi in profundo conspicitur. In loco quippe eodem tanta mons ipse altitudine excrevit, ut arbusta ingentia, quae ex eadem valle prodeunt, ex monte aspicientibus quasi fruteta esse videantur. Perturbati itaque sunt cuncti qui veniebant, summaque cura quaesitum est sicubi corpus elapsi pueri potuisset inveniri. Quis enim aliud nisi exstinctum crederet? quis vel corpus ad terram integrum pervenisse suspicaretur, dum interpositis ubique scopulis in partes discerpi potuisset?