comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
querunt in conubio nec appetunt. ñ ꝓpt̾
quod institute sunt nuptie: coequari pos¬
sunt illis hominib. In istis enim carnale
ipsum desiderium filiorum. in illis autem
spirituale erat: quia sacramento illiꝰ tem¬
poris congruebat. Nunc quippe nullus
pietate ꝑfectus: filios habere nisi sp̃uali¬
ter querit. Tunc uͦ ipsius pietatis erat ratio
etiam carnaliter filios ꝓpagare: quia illiꝰ
ppli generatio nuntia futuroꝵ erat: et ad
dispensationem ꝓpheticam ꝑtinebat. Ideoꝙ
non sicut uni uiro etiam plures habere
licebat uxores: ita uni femine plures uiro̾:
nec prolis ipsius causa si forte illa parere
posset: ille generare non posset. Occulta
enim lege nature: amant singularitatẽ
que principant᷑. Subiecta uͦ non solum
singula singulis. sed si ratio naturalis uł
socialis admittit:. etiam plura uni ñ sine
decore subcluntur. Neq enim sic habet
unus seruus plures dños: quom plures

Expanded text:
quaerunt in conubio nec appetunt, nisi propter quaerunt in conubio nec appetunt, nisi propter quod institutae sunt nuptiae, \'coaequari possunt illis hominibus. in istis enim carnale est ipsum desiderium filiorum, in illis autem spiritale erat, quia sacramento illius temporis congruebat. nunc quippe nullus pietate perfectus filios habere nisi spiritaliter quaerit; tunc uero ipsius pietatis erat operatio etiam carnaliter filios propagare, quia illius populi generatio nuntia futurorum erat et ad dispensationem propheticam pertinebat. Ideoque non sicut uni uiro etiam plures habere licebat uxores, ita uni feminae plures uiros nec prolis ipsius causa, si forte illa parere posset, ille generare non posset. occulta enim lege naturae amant singularitatem, quae principantur; subiecta uero non solum singula singulis, sed, si ratio naturalis uel socialis admittit, etiam plura uni non sine decore subduntur. neque enim sic habet unus sei-uus plures dominos, quomodo plures
Abbreviated transcription (Latin):
non continent nubant: non comparan¬
de sunt. tunc etiam nubentib scĩs. Ipse
quidem nuptie: in omnib gentibus
eadem sunt filiorum ꝓcreandoꝵ causa.
Que qualessibet postea fuerint: ad hoc
tamen institute sunt nuptie. ut ordina¬
te honestec nascantur. S homines qͥ
se non continent: tanqͣm ascendunt in
nuptias gradu honestatis. Qui autem
se sine dubio continerent. si hoc illiꝰ tem¬
poris ratio ꝑmisisset: quodãmodo des¬
cenderunt in nuptias gradu pietatis.
Ac ꝑ hoc qͣmuis utrorumq nuptie in
quantum nuptie sunt. quia ꝓcreandi
causa sunt: equaliter bone sunt. Hii
tamen homines coniugati: illis homini¬
bus coniugatis non sunt comparandi.
Habent enim isti. qͦd illis ꝓpter honesta¬
tem nuptiarum qmuis ad nuptias non
ꝑtineat. scdm ueniam concedat᷑. idest
ꝓgressum illum qui excedit generan¬
di necessitatẽ: qͦd illi non habent. S necꝑ
hui siqui forte nunc inueniant᷑. qui non

Expanded text:
non continent, nubant, non conparannon continent, nubant, non conparandae sunt tunc etiam nubentibus sanctis. ipsae quidem nuptiae in omnibus gentibus eadem sunt filiorum procreandorum causa, qui qualeslibet postea fuerint, ad hoc tamen institutae sunt nuptiae, ut ordinate honesteque nascantur. sed homines, qui se non continent, tamquam ascendunt in nuptias gradu honestatis; qui autem se sine dubio continerent, si hoc illius temporis ratio permisisset, quodam modo descenderunt in nuptias gradu pietatis. ac per hoc quamuis utrorumque nuptiae, in quantum nuptiae sunt, quia procreandi causa sunt, aequaliter bonae sint, hi tamen homines coniugati illis hominibus coniugatis non sunt conparandi. habent enim isti, quod illis propter honestatem nuptiarum, quamuis ad nuptias non pertineat, secundum ueniam concedatur, id est progressum illum, qui excedit generandi necessitatem, quod illi non habent. sed neque hi, si qui forte nunc inueniuntur, qui non
Abbreviated transcription (Latin):
tiarum. Proinde sicut patres tempo¬
ris noui testamenti. ex officio consulen¬
di alimenta sumentes. qͣmuis ea cum
delectatione naturali carnis acciꝑent:
nullomodo tamen comparabantur de-¬
lectationi eorum qui immolaticio ues¬
cebantur. aut eorum qui qͣmuis licitaᷤᷤ
escas immoderatius assumebant: sic
patres temporis ueteris destamenti consu¬
lendi officio concumbebant. Quorum
delectatio illa naturalis. nequaqͣm usq
ad irrationabilem aut nefariam libidinẽ
relaxata: nec turpitudini stuprorũ. nec
coniugatoꝵ intemꝑantie conferenda est.
Eadem quippe uena caritatis. nunc sp̃u¬
aliter. tunc carnaliter ꝓpter illam. matrẽ
iherłm ꝓpagandi erant filii: s diuersa
opera patrum non faciebat. nisi diuersi¬
tas temporum. Sic autem necesse erat ut
carnaliter coirent etiam non carnales ꝓ¬
phete: sicut necesse erat ut carnaliter ueᷤ¬
cerentur etiam non carnales apłi. Qͦt¬
quot ergo nunc sunt quib dicitur. si se

Expanded text:
tiarum. proinde sicut patres tempotiarum. proinde sicut patres temporis noui testamenti ex officio consulendi alimenta sumentes, quamuis ea cum delectatione naturali carnis acciperent, nullo modo tamen conparabantur delectationi eorum, qui inmolaticio uescebantur, aut eorum, qui quamuis licitas escas tamen inmoderatius absumebant, sic patres temporis ueteris testamenti consulendi officio concumbebant, quorum delectatio illa naturalis nequaquam usque ad inrationalem aut nefariam libidinem relaxata nec turpitudini stuprorum nec coniugatorum intemperantiae conferenda est. eadem quippe uena caritatis nunc spiritaliter, tunc carnaliter propter illam matrem Hierusalem propagandi erant filii; sed diuersa opera patrum non faciebat nisi diuersitas temporum. sic autem necesse erat. ut carnaliter coirent etiam non carnales prophetae, sicut necesse erat, ut carnaliter uescerentur etiam non carnales apostoli. Quotquot ergo nunc sunt, quibus dicitur: si se
Abbreviated transcription (Latin):
dificata. et temꝑantia refrenante in usũ
naturalem reclacta: libido ẽe non potest.
Quod est autem in sustentanda uita
illicitus cibus: hoc est in querenda prole
fornicarius uel adulterinus concubitus.
Et quod est in luxuria uentris ⁊ guituris
alicitus cibus: hoc est in libidine nullã
plem querente illicitus concubitus. Et
quod est in cibo licito non nullus immo¬
deratior appetitus: hoc est in coniugib
uenialis ille concubitus. Sicut ergõ
satuis est mori fame qm idolatitis uesci:
ita satius est defungi sine liberis: qͣm ex
illicito concubitu styrpem quererẽdon¬
decumq nascantur homines. si paren¬
tum uicia non sequantur et dm̃ recte
colant: honesti et salui erunt. Semen
enim hominis ex qualicũq homine:
dei creatura est. Et eo male utentibus
male erit: non ip̃m aliquando malum
erit. Sicut autem filii boni adulteroꝵ.
nulla defensio est adulterioꝵ: sic mali
filii coniugatoꝵ nullum crimen ẽ nup¬

Expanded text:
dificata et temperantia refrenata in usum dificata et temperantia refrenata in usum naturalem redacta, libido esse non potest. Quod est inlicitus cibus, hoc est in quaerenda prole fornicarius uel adulterinus concubitus; et quod est in luxuria uentris et gutturis inlicitus cibus, hoc est in libidine nullam prolem quaerente inlicitus concubitus; et quod est in cibo licito nonnullis inmoderatior adpetitus, hoc est in coniugibus uenialis ille concubitus. sicut ergo satius est emori fame quam idolothytis uesci; ita satius est defungi sine liberis quam ex inlicito coitu stirpem quaerere. undecumque autem nascantur homines, si parentum uitia non sectentur et deum recte colant, honesti et salui erunt. semen enim hominis ex qualicumque homine dei creatura est, et eo male utentibus male erit, non ipsum aliquando malum erit. sicut autem filii boni adulterorum nulla defensio est adulteriorum, sic mali filii coniugatorum nullum crimen est nup
Abbreviated transcription (Latin):
et parientib coniugib alias ꝓpt̾ copio¬
sorem posteritatem suꝑducere licebat:
quod nunc certe non licet. Fam tantũ
affert oportunitatis ad aliquid iuste a¬
gendum seu non agendum. temporũ
secreta distinctio: ut nunc melius faciat.
qui nec unam duxerit: nsi se contuiere
non possit. Tunc autẽ etiam plures in¬
culpabiliter ducebant: et qui se multo
facilius continere possent: nisi aliud
pietas illo tempore postularet. Sicut
enim sapiens et iustus qui iam ꝯcupis¬
cit dissolui ce esse cum xp̃o. et hoc magis
optimo delectaui: non iam uiuendi cu-¬
piditate s consulendi officio sumit ali¬
mentum. ut maneat in carne. qͦd neces¬
sarium est ꝓpter alios: sic misceri feminis
iure nuptiarum officiosum fuit tẽ scĩs
uiris non libidinosum. Quod enim cibus
est ad salutem hominis: hoc est concubitꝰ
ad salutem generis. Et utrumꝙ: non est
sine delectatione carnali. Que tam̃ mo¬

Expanded text:
et parientibus coniugibus alias propter copioet parientibus coniugibus alias propter copiosiorem posteritatem superducere licebat, quod nunc certe non licet. nam tantum adfert oportunitatis ad aliquid iuste agendum seu non agendum temporum secreta distinctio, ut nunc melius faciat qui nec unam duxerit, nisi se continere non possit, tunc autem etiam plures inculpabiliter ducebant et qui se multo facilius continere possent, nisi aliud pietas illo tempore postularet. sicut enim sapiens et iustus. qui iam concupiscit dissolui et esse cum Christo et hoc magis optimo delectatur, non iam hic uiuendi cupiditate, sed consulendi officio sumit alimentum, ut maneat in carne, quod necessarium est propter alios, sic misceri feminis iure nupti- \' arum officiosum fuit tunc sanctis uiris, non libidinosus ad salutem hominis, hoc est concubitus ad salutem generis; et utrumque non fit sine delectatione carnali, quae tamen mo
Abbreviated transcription (Latin):
sane fieri nuptias ex male coniunctis.
honesto postea placito consequente: mani¬
festum est. Semel autem initium conu¬
bium in ciuitate dei nr̃i. ubi etiam ex pri¬
ma duorum hominũ copula qͦdlam sa¬
cramentum nuptie gerunt: nullomodo
potest nisi alicuius eorum morte dissolui.
Manet enim uinculum nuptiarũ. etiam¬
si proles cuiꝰ causa initium est manifesta
sterilitate non subsequat᷑: ita ut iam sci¬
entib coniugatis non se filios habituroᷤ.
separare se tamen uł ipsa causa filiorum
atq aliis copulare non liceat. Quod si
fecerint: cum eis quib se copulauerut
abulterium committunt: ipsi aut̃e con¬
iuges manent. Plane uxoris uoluntate
adhibere aliam. unde communes filii naᷤᷤ¬
cantur. unius commixtione ac semine
alteriꝰ autem iure ac potestate apõ anti¬
quos patres fas erat: utrum et nunc fas
sit non temere dixerim. Non ẽ enĩ nunc¬
ꝓpagandi necessitas. que tunc fuit: qͣndo

Expanded text:
sane fieri nuptias ex male coniunctis sane fieri nuptias ex male coniunctis honesto postea placito consequente manifestum est. Semel autem initum conubium in ciuitate dei nostri, ubi etiam ex prima duorum hominum copula quoddam sacramentum nuptiae gerunt, nullo modo potest nisi alicuius eorum morte dissolui. manet enim uinculum nuptiarum, etiamsi proles, cuius causa initum est, manifesta sterilitate non subsequatur, ita ut iam scientibus coniugibus non se filios habituros separare se tamen uel ipsa causa filiorum atque aliis copulare non liceat. quod si fecerint, cum eis, quibus se copulauerint, adulterium committunt, ipsi autem coniuges manent. plane uxoris uoluntate adhibere aliam, unde communes filii nascantur unius conmixtione ac semine, alterius autem iure ac potestate apud antiquos patres fas erat; utrum et nunc fas sit, non temere dixerim. non est enim propagandi necessitas, quae tunc fuit, quando
Abbreviated transcription (Latin):
tiis p̃ponenda est: que ueniale illud ope¬
rantur. Quid enim sit nuptiarum consi¬
derandum est: nunquid nubentium et
immoderatiꝰ nuptiis utentium. Neq enĩ
si agris inique ac ꝑperam inuasis ita qͥsq
utatur. ut ex eorum fructib largas elemo¬
sinas faciat. ideo rapinam iustificat: neq
alius si ruri paterno uł iuste quesito aua¬
rus incumbat. ideo culpanda est iuris
ciuilis regula. qua possessor legitimus fa¬
ctus est. Nec tyrannice factionis ꝑuersitaᷤᷤ
laudabilis erit. si regia clementia tyrannoᷤᷤ
subditos tractet: nec uituꝑabilis ordo regi¬
e potestatis. si rex crudelitate tyrannica
seuiat. Aliud namq est iniusta potesta¬
te iuste uelle uti: ce aliud est iusta potesta¬
te iniuste uti. Ita nec concubine ad tempꝰ
adhibite. si filioꝵ causa concumbant. iu¬
stum faciunt concubinatum suum: nec
coniugate si cum maritis lasciuiunt. or¬
dini nuptiali crimen imponunt. Posse

Expanded text:
tiis praeponenda est, quae ueniale illud opetiis praeponenda est, quae ueniale illud operantur. quid enim sit nuptiarum, considerandum est, non quid sit nubentium et immoderatius nuptiis utentium. neque enim si agris inique ac perperam inuasis ita quisque utatur, ut ex eorum fructibus largas elemosynas faciat, ideo rapinam iustificat; neque si alius ruri paterno uel iuste quaesito auarus incumbat, ideo culpanda est iuris ciuilis regula, qua possessor legitimus factus est; nec tyrannicae factionis peruersitas laudabilis erit, si regia clementia tyrannus subditos tractet; nec uituperabilis ordo regiae potestatis, si rex crudelitate tyrannica saeuiat. aliud est namque iniusta potestate iuste uelle uti, et aliud, est iusta potestate iniuste uti. ita nec concubinae ad tempus adhibitae, si filiorum causa concumbant, iustum faciunt concubinatum suum nec coniugatae, si cum maritis lasciuiant, nuptiali ordini crimen inponunt. Posse
Abbreviated transcription (Latin):
deum. Quod dam magnũ est: ut mul¬
ti hodie facilius se tota uita ab om̃i con¬
cubitu abstineant: qmͣ modũ teneant
non coeundi nisi prolis causa. si matri¬
monio copulentur. Nempe multos ha¬
bemus frẽs et socios celestis hereditati.
utriusꝙ sexus continentes: siue exꝑtoꝰ
nuptias. siue ab omi tali cõmixtione in¬
tegros. Tempe innumerabiles sunt. Quẽ
tandem audiuimus inter familiaria col¬
loquia. siue eoꝵ qui coniugati sunt. siue
qui fuerunt. indicantem nobis nunqͣm
se coniugi esse commixtum: nisi sꝑando
conceptum: Quod ergo precipiunt coniu¬
gatis apłi: hoc est nuptiarum. Q̾ autem
uenialiter concedunt: aut qͦd impedit o¬
rationes non cogunt nuptie: s ferunt.
Itaq si forte quod utrum fieri possit ig¬
noro. magisq fieri non posse existimo. s
tam̃ si forte ad tempus adhibita ꝯcubina.
filios suos ex eadem commixtione quesi¬
uerit: nec sic ista coniunctio uł earum nup¬

Expanded text:
deum. quod tam magnum est, ut muldeum. quod tam magnum est, ut multi hodie facilius se tota uita ab omni concubitu abstineant quam modum teneant non coeundi nisi prolis causa, si matrimonio copulentur. nempe multos habemus fratres et socios caelestis hereditatis utriusque sexus continentes, siue expertos nuptias siue ab omni tali conmixtione integros; nempe innumerabiles sunt. quem tandem audiuimus inter familiaria conloquia, siue eorum, qui coniugati sunt, siue qui fuerunt, indicantem nobis numquam se coniugi esse conmixtum nisi sperando conceptum? quod ergo praecipiunt coniugatis apostoli, hoc est nuptiarum: quod autem uenialiter concedunt aut quod inpedit orationes, non cogunt nuptiae, sed ferunt. Itaque si forte — quod utrum fieri possit ignoro magisque fieri non posse existimo — sed tamen, si forte ad tempus adhibita concubina filios solos ex eadem conmixtione quaesiuerit, nec sic ista coniunctio uel earum nup
Abbreviated transcription (Latin):
iugium sicut non colligare: fiuint tales
quales ꝓfitetur forma nuptiarum. ita
ut uł pari consensu ascenclant celsiorem
sc̃itatis gradum: aut si non ambo sint ta¬
les: erit qui talis est non exactor s redditor
debiti: seruans in om̃ib castam religio¬
samq concordiam. Illis uͦ temporib cũ
adhuc ꝓpheticis satramentis salutis nr̃e
mysterium uelabatur: etiam qui ante
nuptias tales erant. officio ꝓpagandi nup¬
tias copulabant: non uicti libidine: sed
cducti pietate. Quib si optio talis daret᷑.
qualis reuelato nouo testamento data ẽ
dicente dño. qui potest capere capiat:
non eos dubitat etiam cum gaudio sus¬
cepturos fuisse. qui diligenter intentus
legit quomͦ coniugib utebantur. cũ et
castius habebat. qmͣ nunc unam quili¬
bet istorum: quib uidemus qͦd scl̃m
ueniam concedat apłs. Habebant enĩ
eas in opere generandi. non in morbo
desiderii:sicut et gentes que ignorant

Expanded text:
iugium, sicut licebat non conligare, fiunt tales, iugium, sicut licebat non conligare, fiunt tales, quales profitetur forma nuptiarum, ita ut uel pari consensu ascendant celsiorem sanctitatis gradum aut, si non ambo sunt tales, erit, qui talis est non exactor, sed redditor debiti, seruans in omnibus castam religiosamque concordiam. illis uero temporibus, cum adhuc propheticis sacramentis salutis nostrae mysterium uelabatur, etiam qui ante nuptias tales erant, officio propagandi nuptias copulabant, non uicti libidine, sed ducti pietate: quibus si optio talis daretur, qualis reuelato nouo testamento data est dicente domino: qui potest capere, capiat, non eos dubitat etiam cum gaudio suscepturos fuisse, qui diligenter intentus legit, quomodo coniugibus utebantur, cum et castius habebat quam nunc unam quilibet istorum, quibus uidemus quid secundum ueniam concedat apostolus. habebant enim eas in opere generandi, non in morbo desiderii sicut gentes, quae ignorant
Abbreviated transcription (Latin):
uxorib ur̃is. ce tanqͣm uasi infirmiori
et subiecto tribuite honorem quasi cohe¬
redib gracie: et uidete ne impediant᷑
orationes uestre. Ita ne uero coniugia
talia non cogitant que sunt clñi: quom
placeant dño: B ꝑrara sunt. Quis ne¬
gat: Et in ipsa raritate pene om̃s qui
tales sunt. non ut tales essent conuinc¬
ti sunt: sed iam coniuncti tales facti st̃.
Qui enim nostri demporis homines xp̃i¬
ani. nuptiarum uinculo liberi. uolenteᷤ
ab omni concubitu continere. cum iã
tempus esse ꝓspicerent. sicut scriptum
est. non amplectenli sed abstinendi ab
amplexu. non potius eligerent uł uir¬
ginalem uł uidualem continentiam
conseruare ÷ qͣn tribulationem carnis si¬
ne qua coniugia esse non possunt. ut
alia taceantura quib parcit apłs. nullo
iam cogente humane societatis officio
sustinere S cum dominante concupis¬
centia fuerint copulati. si eam postea ui¬
cerint. quia non ita licet dissoluere con¬

Expanded text:
uxoribus uestris et tamquam uasi infirmiori uxoribus uestris et tamquam uasi infirmiori et subiecto tribuite honorem quasi coheredibus gratiae, et uidete ne inpediantur orationes uestrae. itane uero coniugia talia non cogitant ea quae sunt domini, quomodo placeant domino? sed perrara sunt — quis negat? — et in ipsa raritate paene omnes, qui tales sunt, non ut tales essent, coniuncti sunt, sed iam coniuncti tales facti sunt. Qui enim nostri temporis homines christiani, nuptiarum uinculo liberi ualentes ab omni concubitu se continere, cum iam tempus esse perspicerent, sicut scriptum est, non amplectendi, sed abstinendi ab amplexu, non potius eligerent uel uirginalem uel uidualem continentiam conseruare quam tribulationem carnis, sine qua coniugia esse non possunt — ut alia taceantur a quibus parcit apostolus nullo iam cogente humanae societatis officio sustinere? sed cum dominante concupiscentia fuerint copulati, si eam postea uicerint, quia non ita licet dissoluere con
Abbreviated transcription (Latin):
tis et uerbositatis: ita rara nupta ẽ. que
in ipso quoq obsequio ꝯiugali ñ cogi¬
tat. nisi quom placeat deo. ornandose
non intortis crinib. aut auro et argento
et ueste preciosa: sed quod decet mulieres
ꝓmittentes pietatem ꝑ bonam conu̾ersa¬
tionem. Talia quippe coniugia. petrus
quoq apłs precipiendo describit. Simi¬
liter inquit mulieres obaudientes mari¬
tis siuis: ut si qui non credunt uerbo ꝑ
mulieris conuersationem. sine loquela
lucri fieri possint. uicdentes timorem ce
castam conuersationem urãm: ut sint
non que aforis ornantur capilloꝵ crispa¬
tionib aut circundate auro aut ueste
decora: s ille absconditus cordis uestri
sic quedam sancte mulieres que in dño
sperabant. ornabant se obsequentes uiriꝰ
suis: quomodo sara obediebat abrahe
dominum illum uocans. Cuius facte
estis filie benefacientes: et non timentes
ullum uanum timorem. Uiri simili ra¬
tione concordes. et caste uiuentes cum

Expanded text:
tis et uerbositatis, ita rara nupta est, quae tis et uerbositatis, ita rara nupta est, quae in ipso quoque obsequio coniugali non cogitat nisi quomodo placeat deo, ornando se non intortis crinibus aut auro et margaritis et ueste pretiosa, sed quod decet mulieres promittentes pietatem per bonam conuersationem. talia quippe coniugia Petrus quoque apostolus praecipiendo describit. similiter, inquit, mulieres obaudientes maritis suis, ut et si qui non credunt uerbo, per mulieris conuersationem sine loquella lucrifieri possint, uidentes timorem et castam conuersationem uestram: ut sint non quae a foris ornantur capillorum incrispationibus aut circumdatae auro aut ueste decora, sed ille absconditus cordis uestri sic quaedam sanctae mulieres, quae in dominum sperabant, ornabant se, obsequentes uiris suis, quomodo Sarra obaudiebat Abrahae, dominum illum uocans, cuius factae estis filiae benefacientes et non timentes ullum uanum timorem. uiri simili ratione concordes et caste uiuentes cum
Abbreviated transcription (Latin):
mina. quomͦ placeat dño. Neq enĩ femi¬
na fidelis seruans pulicitiam ꝯiugalem.
non cogitat quom placeat dño: sed utiq
minus: quia cogitat etiam que st̃ mun¬
di: quomͦ placeat uiro. Hoc enim de illiᷤ
dicere uoluit. qͦd possunt habere quodãmͦ
de necessitate conubii. ut cogitent que
sunt mundi: quomͦ placeant uiris suis.
Quod utrum de om̃ib nuptis dixerit.
an de talib quales ita multe sunt. ut
pene om̃s tales putari possint: ñ imme¬
rito dubitatur. Neq enim et illud qͦd
de innuptis ait. que innupta ẽ cogitat
ea que sunt dei. ut sit sc̃ã corpore ⁊ spũ.
ad om̃s innuptas ꝑtinet: cũ sut quedã
mortue uidue que in deliciis uiuunt.
Uerumptam̃ qͦd attinet ad quandam
distinctionẽ. & quasi ꝓprietatẽ innupta¬
rum atq nuptarum. sicut nimiũ de¬
testanda est que continens a nuptiis.
idest a re concessa. non continet a deli¬
ctis uł luxurie uł suꝑbie. uł curiosita¬

Expanded text:
 quomodo placeat domino. neque enim femi quomodo placeat domino. neque enim femina fidelis, seruans pudicitiam coniugalem, non cogitat, quomodo placeat domino, sed utique minus, quia cogitat etiam quae sunt mundi, quomodo placeat uiro. hoc enim de illis dicere uoluit, quod possunt habere quodam modo de necessitate conubii, ut cogitent quae sunt mundi, quomodo placeant uiris suis. Quod utrum de omnibus nuptis dixerit, an de talibus quales ita multae sunt, ut paene omnes putari possint, non inmerito dubitatur. neque enim et illud, quod de innuptis ait: quae innupta est, cogitat ea quae sunt domini, ut sit sancta et corpore et spiritu, ad omnes innuptas pertinet, cum sint quaedam uiduae mortuae, quae in deliciis uiuunt. uerumtamen quod attinet ad quandam distinctionem et quasi proprietatem innuptarum atque nuptarum, sicut nimium detestanda est, quae continens a nuptiis, id est a re concessa, non continet a delictis uel luxuriae uel superbiae uel curiosita
Abbreviated transcription (Latin):
diximus. coniugib scdm ueniã concedi-¬
tur. Quod ergo ait que innupta est.
cogitat ea que sunt dñi. ut sit sc̃a corpo¬
re ce sp̃u: non sic accipiendum ẽ. ut pu¬
temus non ẽe sc̃ãm corpore xp̃ianam
coniugem castam. Om̃ib qͥppe fidelibꝰ
dictum est. Nescitis quia corpora ur̃a
demplũ in uobis est sp̃c sc̃i ͥ quẽ habetiꝰ
a deo: Sancta sunt ergo etiam corpora
coniugatoꝵ: fidem sibi et dño seruargũ.
Cui sanctitati cuiuslibet eorum nec inficle¬
lem coniugem obsistere. s potius sc̃itatẽ
uxoris ꝑdesse infideli uiro. aut scĩtatẽ
uiri ꝓdesse in fideli uxori: idem apłs testi
est dicens. Sc̃ificatus est enim uir inficle¬
lis: in uxore fideli. Et sc̃ificata ẽ mulier
infidelis: in fratre fideli. Proinde alud
dictum est scd̾m ampliorem scĩtatem in¬
nuptarũ qmͣ nuptarum: cui merces etĩa
debetur amplior. Sccd̃m qͦd isto bono iłõ
est melius: quia et hoc solum cogitat fe¬

Expanded text:
dixit, coniugibus secundum ueniam concedidixit, coniugibus secundum ueniam conceditur. Quod ergo ait: quae innupta est, cogitat ea quae sunt domini, ut sit sancta et corpore et spiritu, non sic accipiendum est, ut putemus non esse sanctam corpore christianam coniugem castam. omnibus quippe fidelibus dictum est: nescitis, quia corpora uestra templum in uobis est spiritus sancti, quem habetis a deo? sancta sunt ergo etiam corpora coniugatorum fidem sibi et domino seruantium. cui sanctitati cuiuslibet eorum nec infidelem coniugem obsistere, sed potius sanctitatem uxoris prodesse infideli uiro aut sanctitatem uiri prodesse infideli uxori idem apostolus testis est dicens: sanctificatus est enim uir infidelis in uxore, et sanctificata est mulier infidelis in fratre. proinde illud dictum est secundum ampliorem sanctitatem innuptarum quam nuptarum, cui merces etiam debetur amplior secundum quod isto bono illud est melius, quia et hoc solum cogitat,
Abbreviated transcription (Latin):
triceͥ s execrabilis fit in uxore. Tantum
ualet ordinatio creatoris et ordo creature:
ut in reb ad utendum concessis. etiã cũ
modus excedit᷑. longe sit tolerabiliꝰ: qͣm
in ea que concessa non sunt. uł unus uł
rarus excessus. Et icleo in re concessa
immoderatio coniugis. ne in rem incon¬
cessam libido ꝓrumpat:tolerancla est.
Hinc est etiam qͦd longe minꝰ peccat.
qͣmlibet assiduus ad uxorem: qͣm uł ra¬
rissimus ad fornicatõem. Cum uͦ uir mem¬
bro mulieris non ad hoc concesso uti uolu¬
erit: turpior est uxor. si inse quasi in ali¬
a fieri ꝑmiserit. Decus gͦ coniugale est
castitas ꝓcreandi: et reddendi carnalis
debiti fides. Hoc est opus nuptiarum.
Hoc ab om̃i crimine defendit apls: di¬
cendo. Et si acceꝑis uxorem: ñ peccasti.
Et si nupserit uirgo: non peccat. Et qͦs
uult faciat: ne peccat si nubat. Hcigen¬
di autẽ debiti ab alterutro sexu immode¬
ratior ꝓgressio: ꝓpter illa que supra

Expanded text:
trice, sed exsecrabilius in uxore. Tantum trice, sed exsecrabilius in uxore. Tantum valet ordinatio Creatoris et ordo creaturae, ut in rebus ad utendum concessis, etiam cum modus exceditur, longe sit tolerabilius, quam in eis quae concessa non sunt, vel unus vel rarus excessus. Et ideo in re concessa immoderatio conjugis, ne in rem non concessam libido prorumpat, toleranda est. Hinc est etiam quod longe minus peccat quamlibet assiduus ad uxorem, quam vel rarissimus ad fornicationem. Cum vero vir membro mulieris non ad hoc concesso uti voluerit, turpior est uxor si in se, quam si in alia fieri permiserit. Decus ergo conjugale est castitas procreandi, et reddendi carnalis debiti fides: hoc est opus nuptiarum, hoc ab omni crimine defendit Apostolus dicendo, Et si acceperis uxorem, non peccasti: et si nupserit uirgo, non peccat, et: quod uult faciat; non peccat, nubat. exigendi autem debiti ab alterutro sexu inmoderatior progressio propter illa, quae supra
Abbreviated transcription (Latin):
s reddere coniugi. ne fornicando damp¬
nabiliter peccet: ad ꝑsonam ꝑtinet con¬
iugalem. Si autẽ ambo tali ꝯcupiscen¬
tie subiguntur: rem faciunt non plane
nuptiarũ. Uerumptam̃ si magis in sua
coniunctione diligunt qͦd honestum.
qͣm qͦd inhonestum est. idest qͦd nuptia¬
rum qͣm id quod non ẽ nuptiarũ:. hoc
eis auctore apło. scdm ueniã conceditur:
cuiꝰ delicti non habent hortatrices nup¬
tias. s deprecatrices: si dei misccłiam ñ
a se auertant. uł non abstinendo quib¬
dam dieb ut orationib uacent. et per
hanc abstinentiã sicut ꝑ ieiunia cõmen¬
dent preces suas: uł immutando natu¬
ralem usum. in usum qui ẽ ꝯtra natu¬
ram. Quod dampnabiliꝰ fit in coniuge.
Tam tum ille naturalis nsus qͣndo ꝓla¬
bitur ultra pacta nuptulia. idest ultra
ꝓpagandi necessitatẽ. uenialis fit in uco¬
reᷤ in meretrice dampnabilis: iste qui ẽ¬
contra naturam execrabiliter fit in mere¬

Expanded text:
sed reddere coniugi, ne fornicando damsed reddere coniugi, ne fornicando damnabiliter peccet, ad personam pertinet coniugalem. si autem ambo tali concupiscentiae subiguntur, rem faciunt non plane nuptiarum. uerumtamen si magis in sua coniunctione diligunt quod honestum, quam quod inhonestum est, id est quod nuptiarum quam id, quod non est nuptiarum, hoc eis auctore apostolo secundum ueniam conceditur: cuius delicti non habent hortatrices nuptias, sed deprecatrices, si dei misericordiam non a se auertant, uel non abstinendo quibusdam diebus, ut orationibus uacent, et per hanc abstinentiam sicut per ieiunia commendent preces suas, uel inmutando naturalem usum in eum usum, qui est contra naturam, quod damnabilius fit in coniuge. Nam cum ille naturalis usus, quando prolabitur ultra pacta nuptialia, id est ultra propagandi necessitatem, uenialis sit in uxore, in meretrice damcontra naturam, exsecrabiliter fit in mere
Abbreviated transcription (Latin):
peris uxorem. non percasti:. et si nupse¬
rit uirgo non pectat. Hinc ergo iam du¬
bitare fas non est: nuptias ñ ẽe pec̃tm.
Non itaq nuptias: s ueniam concedit
apłs. Nam quis ambigat absurdissime
dici non eos peccasse:. quib uenia datur:
S illum concubitum scdm ueniam con¬
cedit qui fit ꝑ incontinentiã. non sola
causa ꝓcreandi: et aliqndo nulla causa ꝓ¬
creandi. Quem nuptie non fieri cogutł̃.
s ignosci impetrant: si tam̃ non ita sit ni¬
mius ut impediat que seposita ẽe debert̃
dempora orandi: nec immutet᷑ in eum usũ
qui est contra naturam: de quo apłs tace¬
re non potuit. cum de corruptelis nimiis
immundoꝵ et impioꝵ hominũ loquere¬
tur. Concubitꝰ enim necessarius causa ge¬
nerandi inculpabilis: et solus ipse nup¬
tialis est. Ille autẽ qui ultra istam neces¬
sitatem ꝓgredit᷑: iam non rationi.s libi¬
dini obsequit᷑. Et hunc tam̃ ñ exigere

Expanded text:
peris uxorem, non peccasti; et si nupseperis uxorem, non peccasti; et si nupserit uirgo, non peccat. hinc certe iam dubitare fas non est nuptias non esse peccatum. non itaque nuptias secundum ueniam concedit apostolus - nam quis ambigat absurdissime dici non eos peccasse, quibus uenia datur? — sed illum concubitum secundum ueniam concedit, qui fit per incontinentiam, non sola causa procreandi et aliquando nulla causa procreandi, quem nuptiae non fieri cogunt, sed ignosci inpetrant: si tamen non ita sit nimius, ut inpediat quae seposita esse debent tempora orandi, nec inmutetur in eum usum, qui est contra naturam, de quo apostolus tacere non potuit, cum de corruptelis nimis inmundorum et inpiorum hominum loqueretur. concubitus enim necessarius causa generandi inculpabilis et solus ipse nuptialis est. ille autem, qui ultra istam necessitatem progreditur, iam non rationi, sed libidini obsequitur. et hunc tamen non exigere,
Abbreviated transcription (Latin):
ementes: et qui utunt᷑ hoc mundo tanqͣm
non utant᷑. Preterit enim figura huius
mundi. Uolo uos sine sollicitudine esse.
Deinde subiungit. Qui sine uxore est.
cogitat ea que sunt dñi: quomͦ placeat
dño. Qui autem matrimonio iunctꝰ est.
cogitat que sunt mundi: quom placeat
uxori. ce diuisus est. Mulier innupta et
uirgo que innupta est. sollicita est que
sunt dñi: ut sit sc̃a corpore ce sp̃u. Que
autẽ nupta est. sollicita est que sũt mũ¬
di: quomͦ placeat uiro Unde mͥ uidetur
hoc tempore solos eos qui se ñ ꝯtinent
coniugari oportere: sccd̃m illam eiꝰdem
apłi sententiã. Quod si se non continent
nubant. Melius est enim nubere: qͣm
uri. Nec ipsis tamen peccatũ suit nuptie.
Que si in comparatione fornicationis
eligerent᷑: minꝰ peccatum ẽẽt qͣm forni¬
catio: s tam̃ pectatum ẽẽt. Nunc autẽ
quid dicturi sumus aduersus euiden¬
tissimã uocem apłi dicentis: qͦd uult
faciat. non pectat si nubat: Et si acce¬

Expanded text:
et qui utuntur hoc mundo, tamquam non utantur: praeterit enim figura huius mundi. uolo uos sine sollicitudine esse. deinde subiungit: qui sine uxore est, cogitat ea quae sunt domini, quomodo placeat domino. qui autem matrimonio iunctus est, cogitat quae sunt mundi, quomodo placeat uxori. et diuisa est mulier innupta et uirgo: quae innupta est, sollicita est ea quae sunt domini, ut sit sancta et corpore et spiritu; quae autem nupta est, sollicita est quae sunt mundi, quomodo placeat uiro. unde mihi uidetur hoc tempore solos eos, qui se non continent, coniugari oportere - secundum illam eiusdem apostoli sententiam: quodsi se non continent, nubant; melius est enim nubere quam uri. Nec ipsis tamen peccatum sunt nuptiae, quae, si in conparatione fornicationis eligerentur, minus peccatum essent quam fornicatio, sed tamen peccatum essent. nunc autem quid dicturi sumus aduersus euidentissimam uocem apostoli dicentis: quod uult faciat; non peccat, nubat, et: si acce
Abbreviated transcription (Latin):
Multo citius dei ciuitas compleret᷑: et at¬
celetaret᷑ terminus seculi. Quid enĩ aliud
hortari apparet apłm ubi ait. cũ inde lo¬
queret᷑ uellem om̃s ẽẽ sicut meip̃m: Aut
illo loco. hoc autẽ dico fr̃es tempꝰ breue ẽ:
reliquum est. ut et hu qui habent uyxores.
tanqͣm non habentes sint. et qui flent tan¬
qͣm non flentes: et qui gaudent tanqͣm

Expanded text:
multo citius dei ciuitas conpleretur et admulto citius dei ciuitas conpleretur et adceleraretur terminus saeculi. quid enim aliud hortari apparet apostolum, ubi ait, cum inde loqueretur: uellem omnes esse sicut me ipsum? aut illo loco: hoc autem dico, fratres: tempus breue est; reliquum est, ut et hi, qui habent uxores, tamquam non habentes sint; et qui flent, tamquam non flentes; et qui gauden
Abbreviated transcription (Latin):
est ad ip̃am humanã societatẽ hoc opere
non egere. Ita enim iam se habet huma¬
num genus: ut aliis qui se ñ contineri
non solum ꝑ nuptias occupatis. s mul¬
tis etiam ꝑ illicitos concubitus luxuri¬
antib. bono creatore de malis eoꝵ faci¬
ente qͦd bonum est. non desit numerosi¬
tas prolis et abundantia successionis.
unde sancte amicitie conquirant᷑. Ex
quo colligitur: primis temporib generis
ceps et saluator om̃ium ppłoꝵ. uti debuis¬
se sanctos istos non ꝓpter se expetendo. s
ꝓpter aliud necessario bono nuptiarum.
Nunc uͦ cum ad ineundam scãm ⁊ sincerã
societatem. undiq ex om̃ib gentib copia
spũalis cognationis exuberet: etiã ꝓpter
solos filios conubia copulare cupientes. ut
ampliore continentie bono potiꝰ utantur.
ammonendi sunt. S noui qui murmu¬
uellent: dumtaxat in caritate de corde pu¬
ro. et conscientia bona: et fide non ficta.

Expanded text:
est ad ipsam humanam societatem hoc opere est ad ipsam humanam societatem hoc opere non egere. ita enim iam sese habet humanum genus, ut aliis, qui se non continent, non solum per nuptias occupatis, sed multis etiam per inlicitos concubitus luxuriantibus bono creatore de malis eorum faciente, quod bonum est, non desit numerositas prolis et abundantia successionis, unde sanctae amicitiae conquirantur. ex quo colligitur primis temporibus generis ceps et saluator omnium populorum, uti debuisse sanctos isto non propter se expetendo, sed propter aliud necessario bono nuptiarum; nunc uero, cum ad ineundam sanctam et sinceram societatem undique ex omnibus gentibus copia spiritalis cognationis exuberet, etiam propter solos filios conubia copulare cupientes, ut ampliore continentiae bono potius utantur, admonendi sunt. Sed noui, quid murmuuellent dumtaxat in caritate de corde puro et conscientia bona et fide non ficta!
Abbreviated transcription (Latin):
doctrina. cibi. potus. sompnꝰ. coniugiũ.
concubitꝰ. Sorum enim quedam necessa¬
ria sunt. ꝓpter sapientiam. sicut doctrinaͤ
quedam ꝓpter salutem. sicut cibus. potꝰ
sompnꝰ: quedã ꝓpter amicitiã. sicut nup¬
tiȩ uł concubitus. Hinc enum subsistit
ꝓpagatio generis humani: in quo socie¬
tas amicalis magnũ bonum est. Hiis ita¬
q bonis que ꝓpter alud necessaria surł.
qui non ad hoc utitur ꝓpter qͦd instituta
sunt peccat: alias uenialiter : alias dãp¬
nabiliter. Quisquis uͦ eis ꝓpter hoc utitur
ꝓpter quod data sunt: bene facit. Cui gͦ
non sunt necessaria: si non eis utitur. me¬
lius facit. Proinde ista bona cũ opus ha¬
bemus: bene uolumus. S melius ista
nolumus qm uolumus: quia tunc me¬
lius nos habemꝰ: cũ ea necessaria non ha¬
bemus. Ac ꝑ hoc bonum est nubere: qͥa
bonum ẽ filios ꝓcreare: matrẽfamilias
ẽẽ. S meliꝰ est non nubere: qͥa melius

Expanded text:
doctrina, cibus, potus, somnus, coniugium, doctrina, cibus, potus, somnus, coniugium, concubitus. horum enim quaedam necessaria sunt propter sapientiam, sicut doctrina, quaedam propter salutem, sicut cibus et potus et somnus, quaedam propter amicitiam, sicut nuptiae uel concubitus; hinc enim subsistit propagatio generis humani, in quo societas amicalis magnum bonum est. his itaque bonis, quae propter aliud necessaria sunt, qui non ad hoc utitur, propter quod instituta sunt, peccat alias uenialiter, alias damnabiliter. quisquis uero eis propter hoc utitur. propter quod data sunt, bene facit. cui ergo non sunt necessaria, si non eis utitur, melius facit. proinde ista bona cum opus habemus, bene uolumus; sed melius ea nolumus quam uolumus, quia tunc melius nos habemus, cum ea necessaria non habemus. ac per hoc bonum est nubere, quia bonum est filios procreare, matrem familias esse; sed melius est non nubere, quia melius
Abbreviated transcription (Latin):
sua xp̃o ac discipulis eius necessaria mini¬
strabant: s meliꝰ qui omẽm substantiam¬
suam dimiserunt: ut expeditiores eũdem
dñm sequerent᷑. In hiis aut̃e binus bonis. si¬
ue que isti. suie que martha et maria fa¬
ciebant. fieri non posset quod melius est:
nisi aldero pret̾misso aut relicto. Uende intel¬
ligendum est. non ideo malũ putandum
esse nuptias: quia nisi ab eis abstineatur.
non potest haberi uidualis castitas. aut
uirginalis integritas. Neq enun ideo ma¬
lum erat qͦd martha faciebat: quia nisi
inde abstineret soror eiꝰ non faceret quod
melius erat: aut ideo malum ẽ susciꝑe
iustum aut ꝓpħam in domũ suã. quia
nec domũ habere debet ut qͦd melius est
faciat. qui uult ad ꝑfectionem xp̃m seqͥ.
Sane uidendum est. alia bona nobis dm̃
dare. que ꝓpter seipsa expetenda sunt:
sicut est sapientia. salus. amicitia. alia
que ꝓpter aliquid necessaria sunt: sicut

Expanded text:
sua Christo ac discipulis eius necessaria minisua Christo ac discipulis eius necessaria ministrabant; sed melius, qui omnem suam substantiam dimiserunt, ut expeditiores eundem dominum sequerentur. in his autem binis bonis, siue quae isti siue quae Martha et Maria faciebant, fieri non posset, quod melius est, nisi altero praetermisso aut relicto. unde intellegendum est non ideo malum putandum esse nuptias, quia, nisi ab eis abstineatur, non potest haberi uidualis castitas aut uirginalis integritas. neque enim ideo malum erat, quod Martha faciebat, quia, nisi inde abstineret soror eius, non faceret, quod melius erat; aut ideo malum est suscipere iustum aut prophetam in domum suam, quia nec domum habere debet, ut quod melius est faciat qui uult ad perfectionem Christum sequi. Sane uidendum est alia bona nobis deum dare, quae propter se ipsa expetenda sunt, sicut est sapientia, salus, amicitia, alia, quae propter aliquid sunt necessaria, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
meditatio est: et ꝑmanet in eternum.
Sicut enim ieiuniis sacrilegoꝵ meliora
sunt prandia iustoꝵ: ita nuptie fide¬
lium uirginitati anteponunt᷑ impio¬
rum. Uerumptam̃ neq ibi prandium
ieiunio. s iusticia sacrilegio: neq hic
nuptie uirginitati. s fides impietati
prefertur. Ad hoc enim iusti cũ opus ẽ
pranclent: ut tanqͣm boni dñi quod
iustum et equum est. seruis corporib
prebeant. Ad hoc autẽ sacrilegi ieiunãt:
ut demonib seruiant. Sic ad hoc nu¬
bunt fideles: ut maritis pudice copu¬
lentur. Adhoc autẽ sunt uirgines impie: ut
a uero deo fornicent᷑. Sicut ergo bonũ erat
quod martha faciebat. occupata multũ cuta
mynist̾ium scõꝵ: s meliꝰ quod maria soror
eius sedens ad pedes dm̃. et audiens uerbũ¬
bonum susanne inconiugali castitate lau¬
damus: s tam̃ ei bonum uidue anne. ac mł¬
tomagis makie uirginis anteponimꝰ. Bo¬
num erat qͦd faciebant. qui de substantia

Expanded text:
meditatio est et permanet in aeternum. meditatio est et permanet in aeternum. sicut autem ieiuniis sacrilegorum meliora sunt prandia iustorum, ita nuptiae fidelium uirginitati anteponuntur inpiarum. uerumtamen neque ibi prandium ieiunio, sed iustitia sacrilegio neque hic nuptiae uirginitati, sed fides inpietati praefertur. ad hoc enim iusti, cum opus est, prandent, ut tamquam boni domini quod iustum et aequum est seruis corporibus praebeant; ad hoc autem sacrilegi ieiunant, ut daemonibus seruiant. sic ad hoc nubunt fideles, ut maritis pudice copulentur; ad hoc autem sunt uirgines inpiae, ut a uero deo fornicentur. sicut ergo bonum erat, quod Martha faciebat occupata circa ministerium sanctorum, sed melius, quod Maria soror eius sedens ad pedes domini et audiens uerbbonum Susannae in coniugali castitate laudamus, sed tamen ei bonum uiduae Annae ac multo magis Mariae uirginis anteponimus. bonum erat, quod faciebant, quae de substantia
Abbreviated transcription (Latin):
meretrici adherere. Et bonum adult̾um:
quia peior est incestus. Peius est enĩ cum
matre: qͣm cum aliena uxore ꝯcumbere
Et donec ad ea pueniatur. que sicut ait
apłs turpe est etiam dicere: omĩa bona
erunt in cõparatione peiorum. Hoc au¬
tem falsum ẽẽ quis dubitet: Son ergo
duo mala sunt conubium et fornicatio.
quoꝵ alterum peius: s duo bona sunt
conubium et continentia. quoꝵ alterũ
est melius: sicut ista temporalis sanitaᷤᷤ
et imbecillitas non sunt duo mala. quo¬
rum alterum peius: s ista sanitas et im¬
mortalitas duo bona sunt. quoꝵ alterũ¬
est melius. Idem scientia et uanitas non
duo mala sunt. quoꝵ uanitas peius:
sed scientia et caritas duo bona sunt.
quoꝵ caritas melius. Namq scientia
destruet᷑ ait apłs. et tam huic tempori
necessaria est. Caritas autẽ ñqͣm cads.
Sic et mortalis ista generatio ꝓpter qͣm
fiunt nuptie: destruet᷑. Ab om̃i audem
concubitu immunitas ce hic angelica

Expanded text:
meretrici adhaerere - et bonum adulterium, meretrici adhaerere - et bonum adulterium, quia est peior incestus — peius est enim cum matre quam cum aliena uxore concumbere — et donec ad ea perueniatur, quae, sicut ait apostolus, turpe est etiam dicere, omnia bona erunt in conparatione peiorum. hoc autem falsum esse quis dubitet? non ergo duo mala sunt conubium et fornicatio, quorum alterum peius, sed duo bona sunt conubium et continentia, quorum alterum est melius, sicut ista temporalis sanitas et inbecillitas non sunt duo mala, quorum alterum peius, sed ista sanitas et inmortalitas duo bona sunt, quorum alterum melius. item scientia et uanitas non duo mala sunt, quorum uanitas peius, sed scientia et caritas duo bona sunt, quorum caritas melius. namque scientia destruetur, ait apostolus, et tamen huic tempori necessaria est; caritas autem numquam cadet. sic et mortalis ista generatio, propter quam fiunt nuptiae, destruetur; ab omni autem concubitu inmunitas et hic angelica
Abbreviated transcription (Latin):
dem interueniente diuortio. ñ abole¬
tur illa confederatio nuptialis: ita ut
sibi coniuges sint etiam separati: cũ
illis autem adulterium cõmitant. qͥ¬
bus fuerint etiã post suum repudiũ
copulati: uł illa uiro. siue ille mulie¬
ri. Nec tam̃ nisi in ciuitate dei nr̃i
in monte sc̃o eius: talis ẽ causa cum
uxore. Ceterum aliter se habere iura
gentilium. quis ignorat. ubi interpo¬
sito repudio sine reatu aliquo ultioniꝰ
humane. ce illa cui uoluerit nubit:
et ille quam uoluerit ducit. Cui con¬
suetudini simile aliquod ꝓpt̾ isrłitaꝵ
de libello repudii. Qua in re expro¬
batio qͣm approbatio diuortii magis
apparet. Honorabiles ergo nuptie in
om̃ib: ce thorus immaculatus. Qͦd
non sic dicimus bonum: ut in form¬
cationis comparatione sit bonũ. Alio¬
quin duo mala erunt: quoꝵ alterũ
peius aut bonum erit : et fornicatio.
quia peius est adulteriũ. Peius est
enim alienum matrimoniũ uiolare: qͣm

Expanded text:
dem interueniente diuortio non aboledem interueniente diuortio non aboletur illa confoederatio nuptialis, ita ut sibi coniuges sint etiam separati, cum illis autem adulterium committant, quibus fuerint etiam post suum repudium copulati, uel illa uiro uel ille mulieri. nec tamen nisi in ciuitate dei nostri, in monte sancto eius talis est causa cum uxore. Ceterum aliter se habere iura gentilium quia ignorat? ubi interposito repudio sine reatu. aliquo ultionis humanae et illa, cui uoluerit, nubit et ille, quam uoluerit, ducit. cui consuetudini simile aliquid propter Israhede libello repudii. qua in re exprobratio quam approbatio diuortii magis apparet. Honorabiles ergo nuptiae in omnibus et torus inmaculatus. quod non sic dicimus bonum, ut in fornicationis conparatione sit bonum; alioquin duo mala erunt, quorum alterum peius; aut bonum erit et fornicatio, quia est peius adulterium — peius est enim alienum matrimonium uiolare quam
Abbreviated transcription (Latin):
ri non sit nubendi alteri si alterum re¬
liquerit. non uideo. Que si ita sunt. ta¬
men ualet illuo sociale uincłm coniu¬
gium: ut cum causa ꝓcreandi collige¬
turͥ nec ipsa causa ꝓcreandi soluatur.
Posset enim dimittere homo sterilem
uxorem. et ducere de qua filios haberet:
et tamen ñ licet. Et nr̃is quidem iam
temporib ac more romano. nec suꝑdu¬
cere: ut amplius habeat qͣm unã uiuã.
Et utiq relicta adultera uel relicto adul¬
tero. possent plures nasci homines: si uł
illa alteri nuberet: uł ille alterã duceret.
Quod tamen si non licet. sicut diuina
regula prescribere uidetur: quẽ non
faciat intentum. quid sibi uelit tanta
firmitas uinculi coniugalis. qͦd nequa¬
qͣm puto tantum ualere potuisse. nisi
alicuiꝰ rei maioris ex hac infirma morta¬
litate hominũ qͦddam sacram̃tum ad¬
hiberetur: quod deserentib hominib
atꝙ id dissoluere cupientib. inconcus¬
sum illis maneret ad penam: Si qui¬

Expanded text:
ri non sit nubendi alteri, si adulterum reri non sit nubendi alteri, si adulterum reliquerit, non uideo. quae si ita sunt, tantum ualet illud sociale uinculum coniugum, ut, cum causa procreandi conligetur, nec ipsa causa procreandi soluatur. possit enim homo dimittere sterilem uxorem et ducere, de qua filios habeat, et tamen non licet, et nostris quidem iam temporibus ac more Romano nec superducere, ut amplius habeat quam unam uiuam; et utique relicta adultera uel relicto adultero possent plures nasci homines, si uel illa alteri nuberet uel ille alteram duceret. quod tamen si non licet, sicut diuina regula praescribere uidetur, quem non faciat intentum, quid sibi uelit tanta firmitas uinculi coniugalis? quod nequaquam puto tantum ualere potuisse, nisi alicuius rei maioris ex hac infirma mortalitate hominum quoddam sacramentum adhiberetur, quod deserentibus hominibus atque id dissoluere cupientibus inconcussum illis maneret ad poenam, siqui
Abbreviated transcription (Latin):
netur. Qui enim dimitait uxorem suam
excepta causa fornicationis: facit eam
mechari. esq adeo fedus illud initum
nuptiale. cuiusclam sacram̃ti res est.
ut nec ipsa separatione irritum fiat:
qͣndoquidem uiuente uiro uł a quo
relicta est. mechat᷑ si alteri nupserit.
Et ille huiꝰ mali causa est: qui relinqͥt.
Miror autem si quemadmocłu licet di¬
mittere adulteram uxorem: ita liceat
ea dimissa alteram ducere. Facit enim
dehac re sancta scriptura difficilem
nodum dicente apło ex precepto dñi:
mulierem a uiro non debere discedere.
Quod si discesserit manere innuptam:
aut uiro reconciliari. Cum recedere
itaq et manere innupta nisi ab ad¬
ultero uiro non debeat. ne recedendo
ab eo qui adulter non est. faciat eum
mechari : reconciliari autẽ uiro uel tole-¬
rando si seipsa continere non potest.
uł correcto forsitan iuste potest: quo
mͦ uiro possit esse licentia ducende al¬
terius si adulterã reliquerit. cũ mulie¬

Expanded text:
netur. qui enim dimittit uxorem suam netur. qui enim dimittit uxorem suam excepta causa fornicationis facit eam moechari. usque adeo foedus illud initum nuptiale cuiusdam sacramenti res est, ut nec ipsa separatione inritum fiat, quandoquidem uiuente uiro et a quo relicta est moechatur, si alteri nupserit, et ille huius mali causa est qui reliquit. Miror autem, si, quemadmodum licet dimittere adulteram uxorem, ita licet ea dimissa alteram ducere. facit enim de hac re sancta scriptura difficilem nodum dicente apostolo ex praecepto domini mulierem a uiro non debere discedere; quodsi discesserit, manere innuptam aut uiro suo reconciliari: cum recedere utique et manere innupta nisi ab adultero uiro non debeat, ne recedendo ab eo, qui adulter non est, faciat eum moechari. reconciliari autem uiro uel tolerando, si se ipsa continere non potest, uel correcto forsitan iuste potest. quomodo autem uiro possit esse licentia ducendae alterius, si adulteram reliquerit, cum mulie