comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
illi diceremꝰ si te nolente continere uo¬
luiss: ñ enĩ habes potestatẽ corꝑis tui.
s ille: sicut nec ille potestatẽ corꝑis sui.
s tu. Dolite inic̃e fraudare: nͥ ex con¬
sensiu. Cũ hȩc atq huĩmnodi plura quȩ
ad hoc ꝑtineant dixerimꝰ: placetne tͥ
ut nob̾ mulier ex ista tua ratione re¬
spondeat: Ego apłm audio dicentẽ. sre¬
cipio mulierẽ a uiro ñ discedere: qd̃ si diͤ¬
cesserit. manere innuptã. aut uiro suo
reconciliari. fece discessi: nolo reconci¬
liari uiro. s innupta ꝑmaneo. Non em̃
ait. si discesserit manere. innuptã. do¬
nec uiro suo reconciliet᷑. s manere inqͥt
uiro suo reconciliari. Hoc inqͥt faciat.
auit illud: unũ e duob eligendũ ꝑmi¬
sit: ñ aũt in hoꝵ alterũ compulit. Ma¬
nere innupta eligo: ac sic p̃ceptũ un¬
pleo. Corripe. argue. increpa: utere qͣ
uolueris seueritate si nupsero. Quid
huic contradicã: nisi apłm ñ bene in¬

Expanded text:
illi diceremus, si te nolente continere uoilli diceremus, si te nolente continere uoluisset. non enim habes potestatem corporis tui, sed ille; sicut nec ille habet potestatem corporis sui, sed tu. nolite inuicem fraudare nisi ex consensu. cum haec atque huius modi plura, quae ad hoc pertineant, dixerimus, placetne tibi, ut nobis mulier ex ista tua ratione respondeat: ego apostolum audio dicentem: praecipio mulierem a uiro non discedere; quodsi discesserit, manere innuptam aut uiro suo reconciliari? ecce discessi, nolo reconciliari uiro, sed innupta permaneo. non enim ait: si discesserit, manere innuptam, donec uiro suo reconcilietur, sed, manere, inquit, uiro suo reconciliari. hoc, inquit, faciat aut illud. unum e duobus eligendum permisit, non autem in horum alterum conpulit. manere innupta eligo ac sic praeceptum inpleo. corripe. argue, increpa, utere qua uolueris seueritate, si nupsero. Quid huic contradicam nisi: apostolum non bene in
Abbreviated transcription (Latin):
maneat. Disi gͦ illa intelligat᷑ eui licet
discedere. ñ aũt licet nisi uiro fornean¬
de: quomͦ iubetur innupta si discesse¬
rit ꝑmanere: Qs ẽ qui dicat sidisces¬
serit mulier a uiro ñ forneante. innup¬
ta ꝑmaneat: cũ ei nisi a uiro fornicante
discedere omĩno ñ liceat: Sensus itaq
iste tuus qnͣtum aduerset᷑ uinculo con¬
iugali ubi ds nec continentiã uoluit
suscipi nisi pari concordiq consensu.
puto qd iam intelligas: s rem ipsã pau¬
loaꝑtius ꝓloquam᷑. & quasi constituamꝰ
ante ocło̾s. fece placuit continentia
mulieri: uiro ñ complacuit. Discessit
ab eo mulier. c cȩpit uiuere continent̃.
ipsa scilicet casta mansura: s factura qd
dñs ñ uult adulterũ uirũ: qui cũ se
ñ continuerit. alterã queret. Qd sumꝰ
dicturi mulieri. nisi qd̃ dicit eccłiȩ sa¬
na doctrina. redde debitũ uirõ. ne dũ
tu queris unde amplius honoreris. ille
unde dãpnetur mueniat. Hoc enĩ et

Expanded text:
maneat. nisi ergo illa intellegatur, cui licet maneat. nisi ergo illa intellegatur, cui licet discedere — non autem licet nisi uiro fornicante — quomodo iubetur innupta, si discesserit, permanere? quis est, qui dicat: si discesserit mulier a uiro non fornicante, innupta permaneat. cum ei nisi a uiro fornicante discedere omnino non liceat? sensus itaque iste tuus quantum aduersetur uinculo coniugali. ubi dominus nec continentiam uoluit suscipi nisi pari concordia atque consensu, puto quod iam intellegas. Sed rem ipsam paulo apertius proloquamur et quasi constituamus ante oculos. ecce placuit continentia mulieri, uiro non placet. discessit ab eo mulier et coepit uiuere continenter, ipsa scilicet casta mansura, sed factura, quod dominus non uult, adulterum uirum: qui cum se non continuerit, alteram quaeret. quid sumus dicturi mulieri, nisi quod dicit ecclesiae sana doctrina? redde debitum uiro, ne, dum tu quaeris unde amplius honoreris, ille unde damnetur inueniat. hoc enim et
Abbreviated transcription (Latin):
uoluit: qui soła causã fornicationis exce¬
pit. Redeamꝰ gͥ ad ipsa apł̃i u̾ba dicentis.
His aũt qui st̃ in coniugio p̃cipio ñ ego
s dñs. uxorem a uiro ñ discedere: qd̃ si
discesserit. manere innuptã. Et eũ ue¬
lut int̾rogemꝰ: & tanquã p̃sentem qͦdamͦ
consulamꝰ. Cur dixisti apłe. qd̾ si disces¬
serit manere innuptã licet ne discede¬
re. an ñ licet. Si ñ licet: cur p̃cipis dis¬
cedenti. ut maneat innupta. Si aũt
licet: ꝓfecto ẽ aliqua causa qua liceat.
Hȩc aũt inquisita ñ inuenit᷑. nisi qũa
soła saluator excepit id ẽ causa formieati¬
onis: ac ꝑhoc ñ p̃cepit apłs mulierẽ si
discesserit manere innuptã: nͥ quȩ illa
causa discedit a uiro. qua sola ei licitũ
ẽ discedere. a uiro. ybi enĩ dicit᷑ p̃cipio
ñ discedere. qd̾ si discesserit manere in¬
nuptam: absit ut contra hoc p̾ceptũ
faciat: quȩ sic discedit. ut innupta ꝑ¬

Expanded text:
uoluit, qui solam causam fornicationis exceuoluit, qui solam causam fornicationis excepit. Redeamus igitur ad ipsa apostoli uerba dicentis: his autem, qui sunt in coniugio, praecipio, non ego, sed dominus, uxorem a uiro non discedere; quodsi discesserit, manere innuptam, et eum uelut interrogemus et tamquam praesentem quodam modo consulamus: cur dixisti. apostole, quodsi discesserit, manere innuptam? licetne discedere an non licet? si non licet, cur praecipis discedenti. ut maneat innupta? si autem licet, profecto est aliqua causa, qua liceat. haec autem inquisita non inuenitur, nisi quam solam saluator excepit, id est causa fornicationis. ac per hoc non praecipit apostolus mulierem, si discesserit, manere innuptam, nisi quae causa discedit a viro, qua sola ei licitum est discedere a viro. Ubi enim dicitur, Praecipio non discedere; quod si discesserit, manere innuptam; absit ut contra hoc praeceptum faciat, quae sic discedit ut innupta p
Abbreviated transcription (Latin):
habet s ipsa sui corꝑis potestatẽ. Qd̃ etiã
de uiro intelligit᷑. Deinde cũ dictũ ẽ. qui¬
cũq dimiserit uxorem suã excepta causa
fornicationis facit eã mechari: quomͦ dic¬
tum intellecturi sumꝰ. nisi ꝓhibitũ eẽ homi¬
nem dimittere uxorem. si nulla causa for¬
nicationis extiterit. Et dictũ ẽ quare.
ne scilicet faciat eã mechar iytiq idõ:
qͥa etiam si ñ ipsa dimiserit. s dimissa
fuerit. erit mecha si nupserit. Spt̃ hoc
gͦ tam magnũ inalũ ñ licet homini di¬
mittere uxorem: nisi ex causa fornicatio¬
nis. Tunc enĩ ñ ipse dimittendo facit
adulteram: s dimittit adulterã. Qd. si
gͦ dicat. dimitto qͥdem uxorem meã si¬
ne ulla causa forncationis. s ꝯtinens
ꝑmanebo: iłõ ne dicemꝰ eũ impiine. fe¬
cisse qd̾ fecit: Qs hoc dicere audebit:
qui uoluntatẽ dñi hec dicentis ĩtelligit:
Qm̃ nec continentiȩ causa dimitti ꝯiugẽ

Expanded text:
habet, sed ipsa sui corporis potestatem: quod etiam habet, sed ipsa sui corporis potestatem: quod etiam de uiro intellegitur. deinde cum dictum est: quicumque dimiserit uxorem suam excepta causa fornicationis, facit eam moechari, quomodo dictum intellecturi sumus, nisi prohibitum esse homini dimittere uxorem, si nulla causa fornicationis extiterit? et dictum est quare, ne scilicet faciat eam moechari; utique ideo, quia, etiamsi non ipsa dimiserit, sed dimissa fuerit, erit moecha, si nupserit. Propter hoc ergo tam magnum malum non licet homini dimittere uxorem nisi ex causa fornicationis. tunc enim non ipse dimittendo facit adulteram, sed dimittit adulteram. quid? si ergo dicat: dimitto quidem uxorem meam sine ulla causa fornicationis, sed continens permanebo, ideone dicemus eum inpune fecisse quod fecit? quis hoc dicere audebit, qui uoluntatem domini haec dicentis intellegit? quoniam nec continentiae causa dimitti coniugem
Abbreviated transcription (Latin):
est: suꝑest scdm id qd̾ existimas. ut aut
coniunx ñ discedat a coniuge̾: aut si dis¬
cesserit. sine coniugio maneat: aut ad pͥ¬
stinum coniugiũ reuertat᷑. Nulla gͦ ex¬
istente causa fornicationis. cuilibet cos¬
iugi licebit unũ de trib eligere: aut ñ
discedere a coniuge. aut si discesserit
sic manere: aut si ñ sic manserit. ñ al¬
derũ querere: s priori debitũ reddere.
Et ubi ẽ qd̾ idem apłs. nec ad tempꝰ ut uace¬
tur orationi: nisi ex consensu uoluit ꝯiu¬
ges carnali fraudare inuicem debito.
Quomͦ saluũ erit qd̾ ait. ꝓpt̃ fornicationes
aũt unusqͥsq uxorem suã habeat. & una¬
& mulier ñ habet potestatẽ corꝑis sui
s uir. similit̃ & uir ñ habet potestatẽ
corꝑis sui s mulier: hoc quomͦ uerũ erit.
nisi qͥa nolente coniuge ñ licet ꝯiugi
continere. Nam si licet mulieri sic di¬
mittere uirũ. ut maneat innuipta: ñ uii

Expanded text:
est, superest secundum id, quod existimas, ut aut est, superest secundum id, quod existimas, ut aut coniux non discedat a coniuge aut, si discesserit, sine coniugio maneat aut ad pristinum coniugium reuertatur. nulla ergo existente causa fornicationis cuilibet coniugi licebit unum de tribus eligere: aut non discedere a coniuge aut, si discesserit, sic manere aut, si non sic manserit, non alterum quaerere, sed priori se reddere. Et ubi est, quod idem apostolus nec ad tempus, ut uacetur orationi, nisi ex consensu uoluit coniuges carnali fraudare inuicem debito? quomodo saluum erit quod ait: propter fornicationes autem unusquisque uxorem suam habeat, et una. uxor non habet potestatem corporis sui, sed uir; similiter et uir non habet potestatem corporis sui, sed mulier? hoc quomodo uerum erit, nisi quia nolente coniuge non licet coniugi continere? nam si licet mulieri sic dimittere uirum, ut maneat innupta, non uir
Abbreviated transcription (Latin):
cedere ñ debere. Nam utiq eui p̃cipi¬
tur ut si a uiro discesserit innupta ꝑ¬
maneat: ñ discedendi aufert᷑ licentia.
s nubendi. Qd̾ si ita ẽ: dat᷑ gͦ licentia fe¬
minis. quȩ continentes ẽẽ uoluerint.
nullũ maritoꝵ expectare consensũ: ut
qd dictũ est mulierẽ a uiro ñ discede¬
re. eis p̃ceptum eẽ uideat᷑. que possent
eligere ñ continentiã s tale diuoreium
quo liceret eis in alioꝵ nuptia ꝯuenire.
D inde quȩ dilexerint nullũ desiderare
concubitũ. nulłu ferre conubiũ. licebit
eis uiros suos etiã sine ulla fornicatiomiᷤ
causa relinquere. & innuptas scdm apo¬
stolũ ꝑmanere: ce uiri similit̃ qm̃ par
forma ẽ in utrisq si continentes ẽẽ uo¬
luerint. etiã uxorib ñ consentientib
deserent eas: ce sine ullis nuptiis ꝑmane¬
bunt. Tunc enĩ eis ut putas alia ꝯiugia
liceret inquirere: si fornicationiꝰ catisa
diuortium nasceret᷑. Cum uͦ ista causa ñ

Expanded text:
cedere non debere. nam utique cui praecipicedere non debere. nam utique cui praecipitur, ut, si a uiro discesserit, innupta permaneat, non discedendi aufertur licentia, sed nubendi. quod si ita est, datur ergo licentia feminis, quae continentes esse uoluerint, nullum maritorum exspectare consensum, ut, quod dictum est: mulierem a uiro non discedere, eis praeceptum esse uideatur, quae possunt eligere non continentiam, sed tale diuortium quo liceret eis in aliorum nuptias conuenire. proinde quae dilexerint nullum desiderare concubitum, nullum ferre conubium, licebit eis uiros suos etiam sine ulla fornicationis causa relinquere et innuptas secundum apostolum permanere. et uiri similiter — quoniam par forma est in utrisque — si conti- Dentes esse uoluerint, etiam uxoribus non consentientibus deserent eas et sine ullis nuptiis permanebunt. tunc enim eis, ut putas, alia coniugia liceret inquirere, si fornicationis causa diuortium nasceretur. cum uero ista causa non
Abbreviated transcription (Latin):
rima questio ẽ
fr̃ dilectissime
pollenti. earum
quas ad me scri¬
bens tanquã con¬
sulendo tractasti.
qd̾ ait apłs. his aũt qui st̃ in ꝯiugio
p̃cipio ñ ego s dñs mulierẽ a uiro ñ
discedere. qd̾ si recesserit manere ĩnup¬
tam. aut uiro suo reconciliari. & uir
uxorem ñ dimittat: utrũ ita sit acci¬
piendum. ut eam ꝓhibuisse nubere.
intelligat᷑. quȩ sine causa fornicatio¬
nis discessit a uiro. id enim sentis: an
sicut ego sensi in eis libris qͦs añ pluri¬
mos anno ᷤᷤ de sermone euangłico scͥpsi.
quem sedm matheum habuit saluator
in monte. illas innuptas manere p̾ce¬
perit. quȩ a uiris suis ea causa reces¬
serint. quȩ sola ꝑmissa ẽ. id ẽ fornicati¬
onis. Uidetur enĩ tͥ tunc a uiro disceden¬
dem feminam nubere ñ debere. si nul¬
la uiri fornicatione. cõpulsa discesse¬
rit: nec attendis si nullam uir eiꝰ cau¬
sam fornicationis habuerit. ñ eã disce¬
dentem manere innuptã. s omĩno dis¬

Expanded text:
rima quaestio est, frater dilectissime Pollenti, earum quas ad me scribens, tanquam consulendo tractasti, quod ait Apostolus, His autem qui sunt in conjugio praecipio, non ego, sed Dominus, mulierem a viro non discedere; quodsi discesserit, manere innuptam aut uiro suo reconciliari; et uir uxorem ne dimittat, utrum ita sit accipiendum, ut eam prohibuisse nubere intellegatur, quae sine causa fornicationis discessit a uiro — id enim sentis an, sicut ego sensi in eis libris, quos ante plurimos annos de sermone euangelico scripsi, quem secundum Matthaeum habuit saluator in monte, illas innuptas manere praeceperit, quae a uiris suis ea causa recesserint, quae sola permissa est, id est fornicationis. uidetur enim tibi tunc a uiro discedentem feminam nubere non debere, si nulla uiri fornicatione conpulsa discesserit; nec adtendis, si nullam uir eius causam fornicationis habuerit, non eam discedentem manere innuptam, sed omnino dis
Abbreviated transcription (Latin):
ta habeo uobiᷤ dicere. s ñ potestis illa por¬
tare m᷑: qñtominus possunt facere que¬
cũq de incorporea luce dicunt᷑. immun
potiꝰ claudatur unde sũpsit exordium:
ego ñ solũ alios cathecuminos. uerũ eti¬
am ipsos qͥ uiuentiũ coniugiis copu¬
lati retinent adulterina consortia. cũ
saluos corꝑe ñ admittamꝰ ad baptismũ
tam̃ si desꝑati iacuerint. nec ꝓse. resp̃õ¬
dere potuerint. baptirandos puto:
ut etiã hoc peccatũ cũ cęt̾is lauachro
regenerationis abluat᷑. Qͥs enĩ nouit:
utrũ fortassis adulterinȩ carnis illece¬
bra. usq ad baptismũ statuerant deti¬
neri: Si aũt ab illa desꝑatione recrea¬
di potuerint uuere. aut facient qd̃ sta¬
duerant. aut edocti obtemꝑabunt: aut
de contẽptorib fiet. qd̃ fieri etiã de bapti¬
zatis talib debet. Quȩ aũt baptismatis
eadẽ reconciliationis ẽ causa. si forte pe¬

Expanded text:
ta habeo uobis dicere, sed non potestis illa porta habeo uobis dicere, sed non potestis illa portare modo, quanto minus possunt ferre, quaecumque de incorporea luce dicuntur, inmunpotius claudatur, unde sumpsit exordium, ego non solum alios catechumenos uerum etiam ipsos, qui uiuentium coniugiis copulati retinent adulterina consortia, cum saluos corpore non admittamus ad baptismum, tamen, si desperati iacuerint nec pro se respondere potuerint, baptizandos puto, ut etiam hoc peccatum cum ceteris lauacro regenerationis abluatur. quis enim nouit, utrum fortassis adulterinae carnis inlecebra usque ad baptismum statuerant detineri? si autem ab illa desperatione recreati potuerint uiuere, aut facient, quod statuerant, aut edocti obtemperabunt aut de contemptoribus fiet, quod fieri etiam de baptizatis talibus debet. quae autem baptismatis, eadem reconciliationis est causa, si forte pae
Abbreviated transcription (Latin):
ut tam̃ credibiliꝰ sit. eũ si poss uelle se
potiꝰ fuisse dicturũ ea sacram̃ta pei¬
pere. sine quib iã credidit ñ se oportẽ¬
re de corꝑe exire. Si aũt dñs ubiait.
nolite scm̃ dare canib. hoc qd̾ isti ca¬
uendum putant uellet intelligi: ñ ip¬
se suo traditori dediss. qd̵ in suam ille
ꝑnitiem sine culpa dantis cũ dignis
indignus accepit. Unde cũ hoc dicere
dñs: credendũ ẽ significare uoluisse.
qd̵ lucem intelligentiȩ spũalis immu¬
da corda ñ portant. Et si portanda doc¬
tor ingesserit. quȩ ñ recte accipiunt
qͥa ñ capiunt: til rep̃hendendo morsib
lacerant᷑. uł contẽpnendo conculeant.
Si enĩ beatꝰ apl̃s qũauis in xp̃o ĩa renatis.
tam̃ adhuc paruulis lac dicit. se dedis¬
se ñ escam. necdũ enĩ poteratis inquit
s nec adhuc qͥdem potestis. sideniq
ipse dñs electis apłis dixit. adhuc mul¬

Expanded text:
ut tamen credibilius sit eum, si posset, uelle se ut tamen credibilius sit eum, si posset, uelle se potius fuisse dicturum ea sacramenta percipere, sine quibus iam credidit non se oportere de corpore exire. Si autem dominus, ubi ait: nolite dare sanctum canibus, hoc, quod isti cauendum putant, uellet intellegi, non ipse suo traditori dedisset, quod in suam ille perniciem sine culpa dantis cum dignis indignus accepit. unde cum hoc diceret dominus, credendum est significare uoluisse, quod lucem intellegentiae spiritalis inmunda corda non portant. et si portanda doctor ingesserit, quae non recte accipiunt, quia non capiunt, uel reprehensionis morsibus lacerant uel contemnendo conculcant. si enim beatus apostolus quamuis in Christo iam renatis tamen adhuc paruulis lac dicit se dedisse, non escam — necdum enim poteratis, inquit, sed nec adhuc quidem potestis — si denique ipse dominus electis apostolis dixit: adhuc mul
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpt̾ ea dampnare debemꝰ eos qͥ timidi
agunt quã nob̃ uidetur agi oportere:
ne de pecunia conseruo credita imꝑ¬
bius quã cautiꝰ iudicare uoluisse iu¬
dicem᷑. Satis qͥppe in talib respiciendũ
ẽ illud apł̃i: ubi ait. Unusqͥsq nr̃m ꝓ
se rationem reddet. Non gͦ ampliꝰ inui¬
cem iudicemꝰ. Sunt enĩ qui uł in his.
uł etiã inhis obseruandũ putant. qd̾
nib. neq pieceritis margaritas ur̃ãs
ante porcos: et ista saluatoris uerba re¬
ferentes. baptizare ñ audent eos qui ꝓ
se respondere nequiuerint: ne forte cor¬
trarium gerant uoluntatis arbitri.¬
um qd̃ de paruulis dici ñ pot̾. in qͥb
adhuc rationis nullus ẽ usus. S ñ so¬
lum incredibile ẽ. nec infine iutȩ huiꝰ
baptirari catheciiminũ ẽ uelle: uerũ
etiam si uoluntas eiꝰ incerta ẽ. multo
satius ẽ nolenti dare quã uolenti ne¬
gareꝰ. Ubi uelit an nolit sic ñ apparet:

Expanded text:
propterea damnare debemus eos, qui timidius propterea damnare debemus eos, qui timidius agunt, quam nobis uidetur agi oportere, ne de pecunia conseruo credita inprouidius quam cautius iudicare uoluisse iudicemur. satis quippe in talibus respiciendum est illud apostoli, ubi ait: unusquisque nostrum pro se rationem reddet deo. non ergo amplius inuicem iudicemus. sunt enim, qui uel in his uel etiam in aliis obseruandum putant, quod nibus neque proieceritis margaritas uestras ante porcos. et ista saluatoris uerba reuerentes baptizare non audent eos, qui pro se respondere nequiuerint, ne forte contrarium gerant uoluntatis arbitrium. quod de paruulis dici non potest, in quibus adhuc rationis nullus est usus. sed non solum incredibile est nec in fine uitae huius baptizari catechumenum uelle, uerum etiam, si uoluntas eius incerta est, multo satius est nolenti dare quam uolenti negare, ubi uelit an nolit sic non apparet,
Abbreviated transcription (Latin):
alteri nubere. a dimissa uxore ñ licet
aliam ducere: quã dñs nulla exceptio¬
ne facta dicit. si uxor dimiserit uirum
tis atq discussis: questionẽ tam̃ de coi¬
iugiis obscurissimã & implicatissimã
ẽẽ ñ nescio: nec audeo ꝓfiteri om̃s sinꝰ
eiꝰ uł in hoc oꝑe ul in alio ad huc ex¬
plicasse. uł iam posse si urgear explica¬
re. Illud aũt unde me itidem in alia
sceda consulendũ ex istimasti. seorsum
etiã ego enodare. curarem: si mͥ aliud
quã tͥ uisumẽ uideret᷑. Cum uͦ eadẽ
sit etiã nr̃a sententia: ñ hinc opꝰ ẽ diu¬
dius disputare. C atecuminis gͦ in huiꝰ
uite ultimo constitutis. si morbo seu
casu aliquo sic opp̾ssi sint. ut quãuis
adhuc uiuant. petere sͥ tam̃ baptis¬
mum uł ad int̾rogata respondere ñ
possint: ꝓsit eis qd̃ eoꝵ in fide xpiana
iam nota uoluntas ẽ. ut eo mͦ bapti¬
rentur quomͦ baptirant᷑ infantes. qͦꝵ¬
uoluntas nulla adhuc patuit. Non tam̃

Expanded text:
alteri nubere et dimissa uxore non licet alteri nubere et dimissa uxore non licet alteram ducere, quoniam dominus nulla exceptione facta dicit: si uxor dimisetis atque discussis, quaestionem tamen de conjugiis obscurissimam et implicatissimam esse non nescio. Nec audeo profiteri omnes sinus ejus, vel in hoc opere, vel in alio me adhuc explicasse, vel jam posse, si urgear, explicare. Illud autem unde me itidem in alia scheda consulendum existimasti, seorsum etiam ego enodare curarem, si mihi aliud quam tibi uisum est, uideretur; cum uero eadem sit etiam nostra sententia, non hinc opus est diutius disputare. Catechumenis ergo in huius uitae ultimo constitutis, seu morbo seu casu aliquo si conpressi sint, ut, quamuis adhuc uiuant, petere sibi tamen baptismum uel ad interrogata respondere non possint, prosit eis, quod eorum fide christiana iam nota uoluntas est, ut eo modo baptizentur, quo modo baptizantur infantes, quouoluntas adhuc nulla patuit. non tamen
Abbreviated transcription (Latin):
ratum ẽẽ recolo. utrũ dñs ꝓhibuerit fi¬
deles infidelib iungi. quãuis beatissimꝰ
cyprianꝰ inde ñ dubitet. nec in leuibus
peccatis constituat. iungere cũ infide¬
b uinculũ matrimonii:atq id ẽẽ di¬
eat ꝓstituere gentilib m̃bra xꝑi. S qͥa
de his qͥ iã coniuncti st̃ alia questio ẽ:
audiat᷑ & hic apłs dicens. Si qͥs fr̃ habet
uxor̃ẽ infidelem. & hȩc consentit habita¬
re cũ illo: ñ dimittat ilła. Et si qua mu¬
lier habet uirũ infidelem. &e hie consen¬
dit habitare cũ illa: ñ dimittat. illum.
Et sic audiat᷑: ut quãuis fieri licitũ sit.
qͥa hoc ñ dicit dñs: ñ tam̃ fiat. qͥa ñ expe¬
dit. Non enĩ omia expedire quȩ licita
sunt aꝑtissime docet. apłs: sicut supͣ ĩa
ostendimꝰ. Eꝑt̃ qd̾libet tam̃ fornicatioĩs
genus. siue carnis siue sp̃c. ubi & infide¬
litas intelligit᷑. et dimisso uiro ñ licet

Expanded text:
ratum esse recolo, utrum dominus prohibuerit firatum esse recolo, utrum dominus prohibuerit fideles infidelibus iungi, quamuis beatissimus Cyprianus inde non dubitet nec in leuibus peccatis constituat, iungere cum infidelibus uinculum matrimonii, atque id esse dicat prostituere gentilibus membra Christi. sed quia de his, qui iam coniuncti sunt, alia quaestio est, audiatur et hic apostolus dicens: s i quis frater habet uxorem infidelem et haec consentit sentit habitare cum illo, non dimittat illam; et qua mulier habet uirum infidelem et hic consentit habitare cum illa, non dimittat uirum, et sic audiatur, ut, quamuis fieri licitum sit, quia hoc non dicit dominus, non tamen fiat, quia non expedit. non enim omnia expedire, quae licita sunt, apertissime docet apostolus, sicut supra iam ostendimus. propter quodlibet tamen fornicationis genus, siue carnis siue spiritus, ubi et infidelitas intellegitur, et dimisso uiro non licet
Abbreviated transcription (Latin):
apłs de quibꝰdã quȩ continentiã uoueñ.
e pt̾ea nubere uolunt. qd̾ eis antequã
uouissent utiq licebat: habentes inqͥt
dampnationẽ qm̃ primã fidẽ irritam
fecerunt. Dicħ gͦ expedit qd̾ illicitum ẽ:
nullo dñi constringente p̃cepto in pote¬
state dimissa st̃: in his audiat᷑ apłs in
ora capiant᷑: uł ea quȩ ñ expediunt ca¬
ueant᷑. Ibi audiat᷑ dicens. Preceptũ dñi
ñ habeo. consilium aut̃ do: & ego dico
ñ dñs. Ibi si meliora elegerit qͥ audit.
solutus ab uxore ñ querat uxorẽ: quia
& si acceꝑit uxorem. ñ peccat. Ibi uirgo¬
ñ nubat: qui enĩ ñ dat nuptũ melius
facit: & qͥ dat nuptũ benefacit. Ibi bea¬
tior fit mulier sic ꝑmanendo: quȩ mor¬
tuo uiro suo in potestate habet. cui uult
nubere. tantũ in dño. Qd̃ duob modis
accipi potest: aut. xꝑiana ꝑmanens.
aut. xꝑiano nubens. Non enĩ tẽpori re¬
uelati testam̃ti noui. in eũgłio uł ullis
apłicis litteris sine ambiguitate decla¬

Expanded text:
s de quibusdam, quae continentiam uouent et postea nubere uolunt, quod eis, antequam uouissent, utique licebat, habentes, inquit, damnationem, quoniam primam fidem inritam fecerunt. Nihil ergo expedit, quod inlicitum est, nullo domini constringente praecepto in potestate dimissa sunt, in his audiatur apostolora capiantur uel ea, quae non expediunt, caueantur. ibi audiatur dicens: praeceptum domini non habeo, consilium autem do, et: ego dico, non dominus. ibi si meliora elegerit, qui audit: solutus est ab uxore, non quaerat uxorem, quia et si acceperit uxorem, non peccat, ibi uirgo non nubat. qui enim non dat nuptum, melius facit; et qui dat nuptum, bene facit. ibi beatior sit mulier sic permanendo, quae mortuo uiro suo in potestate habet, cui uult nubere, tantum in domino. quod duobus modis accipi potest: aut christiana permanens aut christiano nubens. non enim tempore reuelati testamenti noui in euangelio uel ullis apostolicis litteris sine ambiguitate decla
Abbreviated transcription (Latin):
iuges infideles: ut consentientes habi¬
tare secũ ñ dimitterent. Qd̃ utiq ido
monendu ñ iubendũ fuit: qͥa ñ tanto
pondere ꝓhibendi st̃ homines facere
licita. quauis ñ expediant: qͣnto pon¬
dere ꝓhibent᷑ illicita. Si aũt alicubi apls
etiã illa quȩ iubenda st̃ monere digna¬
tus ẽ. hoc fecit parcendo infirmitati. ñ¬
p̃iudicando iussioni. Unde sic dixit. No
ut confundã uos hȩc scribo: s ut filios
meos karissimos moneo. Qd habet q̃¬
stionis ubi ñ ait ego dico ñ dñs. itẽ ubi
ait. ecce ego paulus dico uob̃ qͥa si circũ
hic dixit ego dico ñ dñs: Non st̃ itaq ista
similia: qͥa etiã illa que iubet dñs. ñ ẽ
indignũ neq contrariũ si eadẽ monet

Expanded text:
iuges infideles, ut consentientes habiiuges infideles, ut consentientes habitare secum non dimitterent. quod utique ideo monendum, non iubendum fuit, quia non tanto pondere prohibendi sunt homines facere licita, quamuis non expediant, quanto pondere prohibentur inlicita. si autem alicubi apostolus etiam illa, quae iubenda sunt! monere dignatus est, hoc fecit parcendo infirmitati, nudicando iussioni. unde si dixit: non ut confundam uos, haec scribo, sed ut filios meos carissimos moneo, quid habet quaestionis, ubi ait: ego dico, non dominus? item ubi ait: ecce ego Paulus dico uobis, quia si circmquid etiam hic dixit: ego dico, non dominus? non sunt itaque ista similia, quia etiam illa, quae iubet dominus, non est indignum neque contrariu
Abbreviated transcription (Latin):
silium do. tale ẽ ego dico. Illud aũt dissi¬
mile ẽ. qͥa de nubendo &e ñ nubendo pot̾
expedit: minꝰ aliud. magis aliud. At uͦ
de coniuge infideli dimittendo uł ñ
dimittendo. qm̃ unũ horum ñ expedit.
aliud expedit: dici ñ oportet. qͥ dimittit.
benefacit: & qͥ ñ dimittit. meliꝰ facit.
Sic dici oportet ñ dimittat: qͥa ae si licet
ñ expedit. Sic gͦ possumꝰ dicere meliꝰ eẽ
infidełẽ coniugem ñ dimittere. quãuis
liceat & dimittere: quẽ admodu recte
dicimꝰ meliꝰ ẽẽ qd̾ aelicet &e expedit. ꝙ
id qd̾ licet nec expedit. His de causis fac¬
tum ẽ. ut exponens dñi sermonẽ quẽ
ꝓlirum in mont̾e habuit: ubi uentũ ẽ
ad questionẽ de coniugib dimittendis
uł ñ dimittendis. adhibitis apłicis etiã
destimoniis. dicerem consiliũ ẽẽ apli ñ
preceptũ dñi ubi ait. cȩteris aũt ego
dico ñ dñs. monens eos qͥ haberent col¬

Expanded text:
silium do\\ tale est e god i co, illud autem dissisilium do\\ tale est e god i co, illud autem dissimile est, quia de nubendo et non nubendo potest trumque expedit, minus aliud, magis aliud; at uero de coniuge infideli dimittendo uel non dimittendo, quoniam unum horum non expedit, aliud expedit, dici non oportet: qui dimittit, bene facit; et qui non dimittit, melius facit, sed dici oportet: non dimittat, quia etsi licet, non expedit. sic ergo possumus dicere melius etere, quamuis liceat et dimittere, quemadmodum recte dicimus melius esse, quod et licet et expedit quam id, quod licet nec expedit. His de causis factum est, ut exponens domini sermonem, quem prolixum in monte habuit, ubi uentum est ad quaestionem de coniugibus dimittendis uel non dimittendis, adhibitis apostolicis etiam testimoniis dicerem consilium esse apostoli, non praeceptum domini, ubi ait: ceteris autem ego dico, non dominus, monens eos, qui haberent con
Abbreviated transcription (Latin):
qd̃ ampliꝰ expedit consilio apłi qͥcũq
potest capere ꝓuocat᷑. hoc aũt ubi de
dimittendo uł ñ dimittendo infideli
conuigio querit᷑. utrũꝙ qͥdem parit̃
nicħ hoꝵ dñs ꝓhibet: s ñ utrũꝙ expe
dit ꝓpt̃ infirmitates hominũ. & idõ ad qd̃
ñ expedit apłs ꝓhibet: dante sibi dño
liberũ ꝓhibendi locũ: qͥa neq id qd̾ mo¬
net apłs. ꝓhibet dñs. Qd̃ nisi ita eẽt:
neq cont᷑ phibitionẽ. dni apł̃s aliqͥd mo¬
neret:. neq cont᷑ ussionẽ aliqͥd ꝓhiberce.
Dinde in his duab causis. una de nuben¬
Do uł ñ nubendo: altera de infideli con¬
iuge dimittendo uł ñ dimittendo: ali¬
qͥd simile ẽ in uerbis apłi. aliqͥd dissimile.
Simile. qͥdem illud qd̾ ce ibi dicit: p̃ceptũ
dñi ñ habeo. consiliũ aũt do. Et hic dicit:
ego dico ñ dñs. Quale ẽ eñĩ p̾ceptũ dñi
ñ habeo. tale ẽ ñ dicit dñs: & quale ẽ con¬

Expanded text:
quod amplius expedit, consilio Apostoli, quicumque quod amplius expedit, consilio Apostoli, quicumque potest capere, provocatur. Hoc autem ubi de dimittendo vel non dimittendo infideli conjugio quaeritur, utrumque quidem pariter nihil hodit propter infirmitates hominum, et ideo id quod non expedit, Apostolus prohibet, dante sibi Domino liberum prohibendi locum, quia neque id quod motolus, iubet dominus. quod nisi ita esset, neque contra prohibitionem domini apostolus aliquid moneret neque contra iussionem aliquid prohiberet. proinde in his duabus causis, una de nubendo uel non nubendo, altera de infideli coniuge dimittendo uel non dimittendo, aliquid simile est in uerbis apostoli, aliquid dissimile. simile quidem illudquod et ibi dicit: praeceptum domini non habeo, consilium autem do, et hic dicit: ego dico, non dominus. quale est enim \'praeceptum domini non habeo\\ tale est non dicit dominus\'; et quale est \'con
Abbreviated transcription (Latin):
citum ẽ. qͣndo ꝑmittit᷑ qͥdem. s usus
ipsius potestatis aliis affert impedim̃tũ
salutis sicut ẽ unde iã diuloquim᷑ disces¬
sio conugis fidelis ab infideli. qũã nos
phibet dñs p̃cepto legis. qͥa coram illo
iniusta ñ est. s phibet apłs consilio ca¬
ritatis. qͥa infidelib affert impedim̃¬
tum salutis: ñ solũ qͥa ꝑnitiosissime scas¬
dalizant᷑ offensi: uerũetiam qͥa in alia
coniugia cũ ceciderint uiuentib eis
a quib dimittunt᷑. adulterinis nexib
colligati difficillime resoluunt᷑. Idõ hie
ubi id qd̾ licet ñ expedit. ñ potest dici si
dimiserit infidelem bene facit. si ñ dimi¬
serit meliꝰ facit. sicut dictũ est. qui dat
nuptum benefacit. & qui ñ dat nuptũ
meli facit: qm̃ illud ñ solũ utrũq pari¬
ter licet. unde ad nicħ horum p̃cepto dñi
qͥsq cõpellitur: s etiã utrũq expedit.
aliud minꝰ aliud ampliꝰ. Unde aliud

Expanded text:
citum est, quando permittitur quidem, sed usus citum est, quando permittitur quidem, sed usus ipsius potestatis aliis affert inpedimentum salutis. sicut est, unde iam diu loquimur, discessio coniugis fidelis ab infideli, quam non prohibet dominus praecepto legis, quia coram illo iniusta non est, sed prohibet apostolus consilio caritatis, quia infidelibus affert inpedimentum salutis: non solum quia perniciosissime scandalizantur offensi, uerum etiam quia in alia coniugia cum ceciderint uiuentibus eis, a quibus dimittuntur, adulterinis nexibus colligati difficillime resoluuntur. Ideo hic, ubi id quod licet non expedit, non potest dici: si dimiserit infidelem, bene facit; si non dimiserit, melius facit, sicut dictum est: qui dat nuptum, bene facit; et qui non dat nuptum, melius facit, quoniam illud nter licet; unde ad nihil horum praecepto Domini quisque compellitur: sed etiam utrumque expedit, aliud minus, aliud amplius; unde ad id
Abbreviated transcription (Latin):
fidele consiliũ: in eo spũ de quo ait. su¬
to aũt &e ego sp̃m d̃ĩ habeoᷤ. Uerũptam̃
aliud ẽ dĩi ubentis imꝑium: aliud
conserui scd̾m miscdiam caritatis
quȩ illi ẽ a dño inspirata atq donata.
fidele consiliũ. Ibi aliud facere ñ licet:
hic aũt licet: ita sane ut ipsũ licitum
partim qͥdem expediat:. partim uͦ nos
expediat. Expedit tẽ quando ñ solũ
s etiã hominib nullũ ex hoc impedim̃¬
tum saluus infert᷑: uelut cũ dat ꝯsiliũ
ñ nubendi apłs uirgini. unde p̃ceptũ
dñi se ñ habere testatur. licet aliud face¬
re id ẽ nubere. & minꝰ quã continentiȩ
bonũ tam̃ tenere. nuptiarĩi. ipsumq
licitum etiã expedit: qm̃ inuetita et
illicita ruituram carnis infirmitatẽ
sic excipit honestate nubendi. ut nemi
nem impediat. ad salutẽ: quãuis magis
expediret magisq honestũ eẽt. si uirgo
consiliũ qͦ p̃ceptum eam ñ cõpellit
arriꝑet. Tunc aũt ñ expedit id qd li¬

Expanded text:
ium in eo spiritu, de quo ait: puto autem, et ego spiritum dei habeo. Verum tamen aliud est domini iubentis imperium, aliud conserui secundum misericordiam caritatis, quae illi est a domino inspirata atque donata, fidele consilium. ibi aliud facere non licet, hic autem licet, ita sane, ut ipsum licitum partim quidem expediat, partim uero non expediat. expedit tunc, quando non solum  etiam hominibus nullum ex hoc impedimentum salutis infertur; velut quum dat consilium non nubendi Apostolus virginibus unde praeceptum Domini se non habere testatur, licet aliud facere, id est nubere, et minus quam continentiae, bonum tamen tenere nuptiarum, ipsumque licitum etiam expedit, quoniam in vetita et illicita ruituram carnis infirmitatem sic excipit honem inpediat ad salutem, quamuis magis expediret magisque honestum esset, si uirgo consilium, quo praeceptum eam non conpellit, arriperet. tunc autem non expedit id quod li
Abbreviated transcription (Latin):
iam coniunctos gentiles gentilib com¬
ꝑit coniuges. Ex quib si ñ ambo eredent.
s unus aut una. & infidelis cũ fideli coi¬
sentiret habitare: nec ꝓhiberi a dño de¬
buit fidelis infidelem dimittere. nec
lis hominis fornicatio ẽ maior in corde.
Dec uͦ en pudicitia cũ coniuge dici pot.
quia om̃e qd̃ ñ est ex fide peccatũ ẽ: ꝙͣ¬
uis ueram fidelis habeat pudicitiam.
etiam cũ infideli coniuge. qui ñ habet
ueram. Ido aũt nec iuberi debueruit
fideles ab infidelib separari: qͥa ñ contͣ
iussionem dñi gentiles fuerant. ambo
coniuncti. Qm̃ gͦ ab infideli fidełe dis¬
cedere nec ꝓhibet nec iubet dñs. ideo
&e fidele consiliũ. Unde cũ dixiss de
muliere cuiꝰ uir mortuus fuerit. bea¬
tior aut erit si sic ꝑmanserit scdm me¬
um consiliũ: ne qͥs hoc consiliũ tanquã
humanũ ñ diuinũ contẽpnendũ pu

Expanded text:
iam coniunctos gentiles gentilibus comiam coniunctos gentiles gentilibus comperit coniuges: ex quibus si non ambo crederent, sed unus aut una et infidelis cum fideli consentiret habitare, nec prohiberi a domino debuit fidelis infidelem dimittere nec et infidelis hominis fornicatio est maior in corde, nec uera eius pudicitia cum coniuge dici potest, quia omne quod non est ex fide, peccatum est: quamuis ueram fidelis habeat pudicitiam etiam cum infideli coniuge, qui non habet ueram. ideo autem nec iuberi debuerunt fideles ab infidelibus separari, quia non contra iussionem domini gentiles fuerunt ambo coniuncti. Quoniam ergo ab infideli fidelem discedere nec prohibet nec iubet dominus, idet fidele consilium. unde cum dixisset de muliere, cuius uir mortuus fuerit: beatior autem erit, si sic permanserit, secundum meum consilium, ne quis hoc consilium tamquam humanum et non diuinum co
Abbreviated transcription (Latin):
Nam si climittere tales coniuges iubereit᷑.
nullus locus eẽt consilio monentis apli.
ne hoc fieret. Nullomͦ enĩ qd̾̃ dñs iubet:
seruus bonꝰ fieri ꝓhiberet. Namq aliq̃n
hoc dñs ꝑhesdram ꝓpħam iussit: ce factũ
ẽ. Dimiserunt ifrłite uxores alienigenã.
quicũq tunc habere potuert: ꝑ qͣs fiebat
ut & ipsi ad alienos seducerent᷑ deos: ñ ut
illȩ ꝑmaritos uͦ adquirerent᷑ dõ. Hon¬
dum enĩ tanta grã saluatoris illuxerat:
& ꝓmissis tẽporalib ueteris testam̃ti ad¬
huc inhiabat illiꝰ ppłi multitudo. Et ꝑꝑ¬
t̾ẽa cũ bona t̾rena quȩ ꝓmagno expec¬
tabant a dño. uiderent etiã his habunda¬
re qui multos falsos colebant deos. blai¬
ditiis uxorum priꝰ eos reuerebant᷑ offen¬
dere: deinde inducebant᷑ ee colerẽ. Unde
usserat dñs ꝑ scm̃ moysen: ne qͥs uxorem
alienigenã duceret. Merito gͦ qͣs duxeran
Cum uͦ cȩpiss gentib eũgłium p̃dicari:

Expanded text:
nam si dimittere tales coniuges iuberentur, nam si dimittere tales coniuges iuberentur, nullus locus esset consilio monentis apostoli, ne hoc fieret. nullo modo enim quod dominus iubet, seruus bonus fieri prohiberet. Namque aliquando hoc dominus per Esdram prophetam iussit et factum est; dimiserunt Israhelitae uxores alienigenas, quicut et ipsi ad alienos seducerentur deos, non ut illae per maritos vero acquirerentur Deo. Nondum enim tanta gratia Salvatoris illuxerat, et promissis temporalibus Veteris Testamenti adhuc inhiabat illius populi multitudo. Et propterea cum bona terrena, quae pro magno expetebant a domino, uiderent etiam his abundare, qui multos falsos colebant deos, blanditiis uxorum prius eos reuerebantur offendere, deinde inducebantur et colere. unde iusserat dominus per sanctum Moysen, ne quis uxorem alienigenam duceret. merito ergo quas duxerant cum uero coepisset gentibus euangelium praedicari,
Abbreviated transcription (Latin):
hibentur a dño: ut ea quȩ licita st̃ &e ñ
expediunt: ñ legis uincło s lib̾a dilectio¬
nis beneficientia caueant᷑. Quo circa si
dimittere infidelem coniugem ñ liceret.
hoc fieri dñs ꝓhiberet: neq id apłs ꝓhibeis
diceret. ego dico ñ dñs. Nam si ꝑꝑt̃ forni¬
cationem carnis ꝑmittit᷑ homo a ꝯiuge.
seꝑari: qñtomagis in coniuge m̃tis forni¬
catio detestanda ẽ id ẽ infidelitatis de qͦ
scͥptum ẽ. qm ecce qui longe se faciunt a
te ꝑibunt. ꝑdidisti omnẽ qͥ fornicat᷑ abste:
S qͥa ita licitũ est ut ñ expediat. ne ꝓꝑt̾
coniugũ separationes offensi homines ip¬
exhorreant. ac sic peiores atq ꝑituri in
eadem infidelitate ꝑmaneant: int̾cedit
apłs & monendo fieri uetat. qd̾ ita licitũ
ẽ ut ñ expediat. Sic eni recedere ab infi¬
delib uxorib uł maritis. fideles uiri uł
feminȩ ñ ꝓhibent᷑ a dnõ: ut neq iubeait᷑.

Expanded text:
rohibentur a domino, ut ea, quae licita sunt et non rohibentur a domino, ut ea, quae licita sunt et non expediunt, non legis uinculo, sed libera dilectionis beneficentia caueantur. Quocirca si dimittere infidelem coniugem non liceret, hoc fieri dominus prohiberet neque id apostolus prohibens diceret: ego dico, non dominus. nam si propter fornicationem carnis permittitur homo a coniuge separari, quanto magis in coniuge mentis fornicatio detestanda est, id est infidelitatis, de qua scriptum est: quoniam ecce qui se longe faciunt a te, peribunt; perdidisti omnem qui fornicatur abs te! Sed quia ita licitum est, ut non expediat, ne propter coniugum separationes offensi homines ipexhorreant ac sic peiores atque perituri in eadem infidelitate remaneant, intercedit apostolus et monendo fieri uetat, quod ita licitum est, ut non expediat. sic enim recedere ab infidelibus uxoribus uel maritis fideles uiri uel feminae non prohibentur a domino, ut neque iubeantur.
Abbreviated transcription (Latin):
quãuis qm̃ ñ expedit. ñ sit utiq facien¬
dum. Qd̾ si absurdũ uidet᷑ ut aliqͥd fiat.
qd̃ ñ expedit. & dicat᷑ ñ peccasse qͥ fecerit:
intelligendũ est hoc. & consuetudini sermo¬
nis absurłu: quȩ ita late patet ut etiam
ium̃ta quãuis sint rationis exꝑtia. tamen
plerũq dicamꝰ debere uapulare. cũ peccaĩ.
eccare aut̃ ꝓprium ñ est: nͥ eiꝰ qui utit᷑
rationali uoluntatis arbitrio. Qd̾ in
om̃ib mortalib animantib: ñ nͥ homi¬
niẽ diuinitus attributũ. S aliud ẽ cum
ꝓpͥe loquim᷑: aliud cũ uerba ex aliis reb
transferendo uł abutendo mutuamꝰ. Vt¬
dur licere &e ñ expedire. quȩ ꝑiusticiã
offensionem hominũ ne obhoc impe¬
diantur a salute uitanda st̃: ea uͦ ñ
licere &e icdõ nec expedire: quȩ sic ipsa
iusticia uetant᷑ ut facienda ñ sint: etiã¬
siab eis quib innoticiã fuerint ꝑlata
laudent᷑. Qd̾ si ita ẽ icd̃o ñ isi illicita ꝑ¬

Expanded text:
utique faciendum. quodsi absurdum uidetur, ut aliquid fiat quod non expedit et dicatur peccasse qui fecerit, intellegendum est hoc ex consuetudine sermonis absurdum: quae ita late patet, ut etiam iumenta, quamuis sint rationis expertia, tamen plerumque dicamus debere uapulare cum peccant; peccare autem proprie non est nisi eius, qui utitur rationali uoluntatis arbitrio, quod in omnibus mortalibus animantibus nonnisi homini est diuproprie loquimur, aliud cum verba ex aliis rebus transferendo vel abutendo mutuamutur licere et non expedire, quae per iustitiam offensionem hominum, ne ob hoc inpediantur a salute, uitanda sunt; ea uero non licere et ideo non expedire, quae sic ipsa iustitia uetantur, ut facienda non sint, etiamsi ab eis, quibus in notitiam fuerint perlata, laudentur. quod si ita est, ideo nonnisi inlicita p
Abbreviated transcription (Latin):
nec p̾t̾mittatur illicite. ibi seruoꝵ suoꝵ
consiliũ locũ dare: ut id potiꝰ suadeant
qd̾ uiderint expedire. Teneat᷑ hic gͦ pri¬
matus: ac maxime ne cõmittant᷑ illicita.
Ubi aũt aliqͥd ita licitũ est. ut aliud face
dñs. id ẽ ñ monentis consilio s di̾antis
imꝑio. ñ facere ñ licet: & idõ nͨ expedit.
Dñs itaq p̃cipit mulierem a uiro ñ dis
cedere: qd̾ si cliscesserit. ea utiq causa qͦ
discedere licitũ ẽ: manere innuptã aut
uiro suo reconciliari. Mulier enĩ sub ui¬
ro. uiuo marito iuncta ẽ legi: & uiuen¬
de uiro uocabit᷑ adultera. si fuerit cum
alio uiro: qm̃ mulier alligata ẽ quãdiu¬

Expanded text:
nec praetermittatur inlicite, ipsi seruorum suorum nec praetermittatur inlicite, ipsi seruorum suorum consilio locum dare, ut id potius suadeant quod uiderint expedire. Teneatur hic ergo primitus ac maxime, ne committantur inlicita. ubi autem aliquid ita licitum est, ut aliud facerdominus, id est non monentis consilio, sed dominantis imperio, non facere non licet et ideo nec expedit. dominus itaque praecepit mulierem a uiro ncedere; quod si dicesserit, ea utique causa qua discedere licitum est, manere innuptam, aut viro suo reconciliari . Mulier enim sub viro, vivo marito, juncta est legi; et vivente viro vocabitur adultera, si fuerit cum alio
Abbreviated transcription (Latin):
dicator: credidit eorum unꝰ aut una:
s ita ut infidelis cũ infideli habitare
consentiat. Iubet fideli dñs. ne infide¬
lem dimittat: an ñ iubet. Si dixeris
iubet: reclamat apls. ego dico ñ dñs.
Si dixeris ñ iubet: causam requiro. Ne¬
q ilła mͥ responsurus es. quãtius littĩs
indidisti: qͥa dñs ꝓhibet. fideles infide¬
lib iungi. Hic enĩ nullamͦ ẽ ista causa.
De iam unctis loquim᷑: ñ de iungendis.
Sigͦ tu causam ñ inuenisti:. cur ñ ueret
dñs qd̾ uetat. apłs. Cernis enĩ iam ut
existimo: non ẽẽ ipsam quã ẽẽ putaue.¬
rasᷤ Uide ne forte illa sit. quȩ mͥ uisa ẽ.
ce tẽ ꝓferenda & nc̃ defendenda: ut sci¬
licet illud intelligamꝰ dicere dñm. qͦd
habet corã illo nullo mͦ transgredienda
iusticia: id ẽ qd̾ ita iubet. aut uetat. ut
aliud facere om̃ino ñ liceat: qd̾ aũ uolẽ¬
tis potestat ita ꝑmittit. ut nec agatur

Expanded text:
aedicator, credidit eorum aut unus aut una, aedicator, credidit eorum aut unus aut una, sed ita ut infidelis cum fideli habitare consentiat. iubet fideli dominus, ne infidelem dimittat an non iubet? si dixeris \'iubet\', reclamat apostolus; ego dico, non dominus; si dixeris non iubet\', causam requiro. neque illam mihi responsurus es, quam tuis litteris indidisti: \'quia dominus prohibet fideles infidelibus iungi\'. hic enim nullo modo est ista causa; de iam iunctis loquimur, non de iungendis. si ergo tu causam non inuenisti, cur non uetet dominus quod uetat apostolus — cernis enim iam, ut existimo, non esse ipsam quam esse putaueras — uide, ne forte illa sit, quae mihi uisa est, et tunc proferenda et nunc defendenda, ut scilicet illud intellegamus dicere dominum, quod habet coram illo nullo modo transgredienda iustitia, id est quod ita iubet aut uetat, ut aliud facere omnino non liceat; quod autem uolentis potestati ita permittit, ut nec agatur
Abbreviated transcription (Latin):
s de conuinctis: Ambo qͥppe uniꝰ ei¬
demq infidelitatis fuert̃. qnͣdo con-¬
iuncti st̃: s eu̾głium cũ ueniss. alt̃
sine altera. uł altera sine altero credi¬
dit. Si gͦ aliud ẽ hoc qd̾ sine serupulo ul¬
lius dubitationis apparet. cur fidelem
cum infideli in coniugio ꝑmanere. ñ
&e dñs sicut apłs iubet: nisi forte isto lo¬
co uacat qd tam fident̃ ipse ait. an uul¬
dis exꝑim̃tum acciꝑe exꝰ qͥ m me loqͥtur
dicã. An in hoc explanando. aliqͣnto di¬
ligentiꝰ immorabor: Attende utrũ ip
duo uniꝰ infidelitatis ita fuert̃: qnͣdo
coniuncti sunt. Nulla de his questio ẽ
quȩ ꝑtineat ad illa dñi iussionẽ. doct᷑¬
namq apłicam. & p̃ceptũ testam̃ti ue¬
teris & noui: quo ꝓhibet᷑ fidelis cũ in¬
fideli copulare conuigiũ. Iam st̃ ꝯiuges:
& adhuc ambo st̃ infideles. Adhuc tales
sunt: quales fuert antequã iungereit᷑.
quales q coniuncti st̃. Uenit eũ głii p̃¬

Expanded text:
sed de coniunctis? ambo quippe unius eised de coniunctis? ambo quippe unius eiusdemque infidelitatis fuerunt, quando coniuncti sunt; sed euangelium cum uenisset, alter sine altera uel altera sine altero credidit. si ergo aliud est hoc, quod sine scrupulo ullius dubitationis apparet, cur fidelem cum infideli in coniugio permanere non et dominus sicut apostolus iubet? nisi forte isto loco uacat, quod tam fidenter ipse ait: an uultis experimentum accipere eius, qui in me loquiturdicamus? An in hoc explanando aliquando diligentius immorabor? Attende ut rem ipduo unius infidelitatis ita fuerunt, quando conjuncti sunt. Nulla de his quaestio est quae pertineat ad illam Domini jussionem, doctrinamque apostolicam et praeceptum testamenti ueteris et noui, quo prohibetur fidelis cum infideli copulare coniugium. iam sunt coniuges et adhuc ambo sunt infideles; adhuc tales sunt, quales fuerunt, antequam iungerentur, qualesque coniuncti sunt. uenit euangelii pr
Abbreviated transcription (Latin):
uniꝰ religionis &e fidi coniugia sibi ma¬
neant copulata. Si hoc gͦ ẽ diũ p̃ceptũ
tam in ueteri testam̃to quã in nouo. &
hoc iubet. dñs hoc docet. apłs. ut ñ simul
uniꝰ religionis ae fidĩ maneant. copula¬
ta coniugia: quare contͣ hoc dñi ussũ.
contra doctrinã suã. contra p̃ceptũ te¬
stam̃ti ueteris & noui iubeat apłs. ut
diuer se fidi coniugia maneant copula¬
ta: Quia paulus inquis gentiũ p̾dica¬
tor ce apłs. iam in conugio positos ñ
solũ monet. s etiã iubet: ut si unꝰ aut
una ẽ coniugib credidiss. alt̾am uł¬
alterũ ñ credentem secũ tam̃ habitare
consentientẽ ñ dimitteret. His uerbis
tuis aliud hoc. aliud ẽẽ. illud satis eui¬
denter ostendis. Illud enĩ de his ꝯiugiis
agit᷑. quȩ sibi primitus copulant᷑: ne
nubat femina ñ suȩ religionis uiro. uł
uir talem ducat uxorem. Id enĩ ut di
abnuat: ubi agit᷑ ñ de coniungendiᷤ.

Expanded text:
unius religionis et fidei coniugia sibi maunius religionis et fidei coniugia sibi maneant copulata\'. si hoc ergo est domini praeceptum tam in ueteri testamento quam in nouo et hoc iubet dominus, hoc docet apostolus, ut nonnisi unius religionis et fidei maneant copulata coniugia, quare contra hoc domini iussum, contra doctrinam suam, contra praeceptum testamenti ueteris et noui iubet apostolus, ut diuersae fidei coniugia maneant copulata? \'quia Paulus, inquis, gentium praedicator et apostolus, iam in coniugio positos non solum monet, sed etiam iubet, ut si unus aut una e coniugibus credidisset, alterum non credentem, secum tamen habitare consentientem non dimitteret\'. his uerbis tuis aliud hoc, aliud esse illud satis euidenter ostendis. illud enim de his coniugiis agitur, quae sibi primitus copulantur, ne nubat femina non suae religionis uiro uel uir talem ducat uxorem. id enim, ut dicesse quis abnuat, ubi agitur non de coniungendis,
Abbreviated transcription (Latin):
aũt dñs: si eẽt illicitũ. Ergo scdm ea q̃
supra du diximꝰ multũq uersauimꝰ.
licitum erat ꝑ iusticiã: s etiam licitũ
ñ erat. faciendũ ꝓpt̾ liberã beniuolen¬
tiam. Tu aũt cui placet ita ñ licere qd̃
cet qd̃ uetat dñs: cũ exponere uoluisses
qͥd sibi uellet qd̾ ait ego dico ñ dñs. cũ
alloqueret᷑ fideles quib eeñt coniuge ᷤᷤ
infideles: dixisti qͥa dñs iussit ne con-¬
iugia sibimet diuerse religionis copu¬
larent᷑: & ipsũ adhibuisti testimoniũ
dñi dicentis. ñ accipies uxorem filio
tuo a filiab alienigenarũ: ne tradu¬
cat eũ post deos suos. & ꝑeat anima eiꝰ.
Ad didisti etiã uerba apłi ubi ait: mulier
alligata ẽ quã diu uir er uiuit. Qd̃ si
mortuus fuerit uir ei lib̾ata ẽ: cui
uult nubat. tantũ in dño. Qd ita ex¬
posiuisti: ut adiungeres id ẽ xꝑiano. Dem¬
de seeutꝰ es ce aisti. Hoc ẽ gͦ dnĩ p̾ceptũ. tã
in ueteri quã in nouo testam̃to: ut ñ nͥ

Expanded text:
i esset illicitum. Ergo secundum ea, quae supra diu diximus multumque versavimus, licitum erat per justitiam; sed etiam licitum non erat faciendum propter liberam benevolentiam. § 6. Tu vero, cui placet ita non licere quod cet quod uetat dominus, cum exponere uoluisses, quid sibi uellet, quod ait: ego dico, non dominus, cum alloqueretur fideles, quibus essent coniuges infideles, dixisti: quia dominus iussit, ne coniugia sibimet diuersae religionis copularentur' et ipsum adhibuisti testimonium domini dicentis: non accipies uxorem filio tuo a filiabus alienigenarum, ne traducat eum Addidisti etiam verba Apostoli, ubi ait: Mulier alligata est, quamdiu vir ejus vivit; quod si mortuus fuerit uir eius, liberata est; cui uult nubat, tantum in domino. quod ita exposuisti, ut adiungeres id est christiano\'. deinde secutus es et aisti: hoc est ergo domini praeceptum tam in ueteri quam in nouo testamento, ut nonnisi