comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ex ꝑfidia letati cuutas magͣ et opulẽs cũcta
pene aut p̾de fuit Turpiliꝰ quẽ p̃fectũ oppidi
unũ ex oĩbꝰ ꝓfugisse supra ostendimꝰ iussꝰ
car cuiꝰ impulsu ingͣtha deditionẽ quã metu de¬
seruit inceꝑat suspecti regi et ip̃e cũ suspitiẽs
nouas res cupe ad ꝑiitie eii dolũ q̃rere die
sotiũ sibi adĩgit nabdalsã horĩe nobilẽ mag¬
nis opisꝰ clarũ acceptũ ꝙ popularibꝰ suis
qui plerũq seorsũ ab rege excitũ ductare et
om̃s res exequi solitꝰ erat q̃ ingthe fessoant
maioribꝰ astricto suꝑauerãt Ex quo illi
gloria opes q inuẽte ĩgit utriusqs ꝯsilio
Dies insidiis scatuit. Cetera uti res posteret
ex tempore parari, placuit Nabdalsa ad exti-¬
tũ ꝓfectus quẽ ĩt hũma romanorũ iussa habe¬
bat ne ager ĩultꝭ hostibꝰ dastaret᷑ Is pħ mag¬
itudine facinoris ꝑculs ad tẽpꝰ nõ ueuit

Expanded text:
ex perfidia laetati; civitas magna et opulens cuncta ex perfidia laetati; civitas magna et opulens cuncta poenae aut praedae fuit. Turpilius, quem praefectum oppidi unum ex omnibus profugisse supra ostendimus, iussus car, cuius impulsu Iugurtha deditionem, quam metu deseruit, inceperat, suspectus regi et ipse eum suspiciens novas res cupere, ad perniciem eius dolum quaerere, die socium sibi adiungit Nabdalsam, hominem nobilem, magnis opibus, clarum acceptumque popularibus suis, qui plerumque seorsum ab rege exercitum ductare et omnis res exequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus asstricto superauerant; ex quo illi gloria opesque inventae. Igitur utriusque consilio dies insidiis statuitur; cetera, uti res posceret, ex tempore parari placuit. Nabdalsa ad exercitum profectus, quem inter hiberna Romanorum iussus habebat, ne ager inultis hostibus vastaretur. Is pitudine facinoris perculsus ad tempus non venit
Abbreviated transcription (Latin):
int Nã plerosq iacula tormẽtt aut manu
emissa uuluerabãt/ pariq ꝑiculo sed fama
impari boni atq ignaui erant Dũ apud za-¬
mã sic certat᷑ ingtha ex ĩproniso castra hos¬
tiũ cũ magna manu ĩnadit remisẜ qͥ ĩ p̃si
dio erãt et oia magꝭ ꝙͣ pliũ expectãtibꝰ portã
ĩcũpit At nr̃i repẽtino metu ꝑculsi sibi qͥsq
maxĩa ui depelli ꝯuiuerũt sed tela eminꝰ emiss¬
sa remitte panti ĩ pluribꝰ minꝰ frustrari
Si muunde ꝓpiꝰ accessissent ili uero uirtutẽ
oftẽde et eos maxĩa ui cedeᷤ fundeͤ atq fugae
Interim metellꝰ cũ accerriẽ rẽ geret clamorẽ¬
iexcitu uictorie nene hostes multes a bire sinat
ille bieni mãdata efficit At Ing̃tha mĩmẽ¬
to castrorũ ĩpeditꝰ cũ alii suꝑ uallũ p̃cipata¬
rent᷑ alii ĩ augustiis ip̃i sibi ꝓperãtes offi¬
cerẽt m̃liꝭ amisẜ ĩ loca nniũta se recepit Ne

Expanded text:
at; nam plerosque iacula tormentis aut manu at; nam plerosque iacula tormentis aut manu emissa uulnerabant, parique periculo, sed fama impari boni atque ignavi erant. Dum apud Zamam sic certatur, Iugurtha ex improuiso castra hostium cum magna manu indio erant et omnia magis quam proelium expectantibus portam irrumpit. At nostri repentino metu perculsi sibi quisqumaxima vi depelli quiuerunt, sed tela eminus missa remittere, pauci in pluribus minus frustrari; sin Numidae propius accessissent, ibi vero virtutem ostendere et eos maxima vi caedere, fundere atque fugare. Interim Metellus cum acerrime rem gereret, clamorin exercitu victore neue hostis inultos abire sinat. Ille brevi mandata efficit. At Iugurtha munimento castrorum impeditus, cum alii super vallum praecipitarentur, alii in angustiis ipsi sibi properantes officerent, mul
Abbreviated transcription (Latin):
re atq eͣnadeͤ oppido proꝑauisset ꝓfecto tm̃ti
aut magͣ pars slecẽsiũ sidei mutauissent,
Tanta nobilitate se niunde gerũt E milites
Iug̃thini paulisꝑ ab rege sustẽtati pꝰ ꝙͣ maio¬
re ui hostes urgẽt / pance amissis ꝓfugi disce.¬
dñt Mariꝰ ad zamã ꝑuenit Id oppidũ ĩ cãpo
sitũ mage oꝑe ꝙͣ natura munitũ erat Rulliꝰ
ydonte rei egẽs, armis uirisq opulẽtũ igit᷑ me-¬
oͦ tellꝰ pro tẽpore atq loco paratꝭ rebꝰ cũctasme-¬
nia excitu ccũuenit begatꝭ imꝑat ubi quisq cu-¬
raret Deinde signo dato undiq sim̃l clamer
ingẽs oris./ Neq ea res nuuidas terret ĩfesi
ĩtenti ꝙ sine tumłtu manẽt bellũ ĩcipit᷑
Watiem pro ĩgeĩo quisq pars enimꝰ glande
ant lapidibꝰ pugnite aliĩ succedeᷤ ac murũ
mõ suffode mõ scalis aggredi cupiebãt p̾liũ
procul mãserãt timor animi satꝭ mu̾nine-¬

Expanded text:
re atque euadere oppido properauisset, profecto cuncti re atque euadere oppido properauisset, profecto cuncti aut magna pars Siccensium fidem mutauissent: tanta mobilitate sese Numidae gerunt. Sed milites Iugurthini, paulisper ab rege sustentati, postquam maiore vi hostes urgent, paucis amissis profugi discedunt. Marius ad Zamam pervenit. Id oppidum, in campo situm, magis opere quam natura munitum erat, nullius idoneae rei egens, armis virisque opulentum. Igitur Metellus pro tempore atque loco paratis rebus cuncta moenia exercitu circumvenit, legatis imperat, ubi quisque curaret. Deinde signo dato undique simul clamor ingens oritur, neque ea res Numidas terret: infensi intentique sine tumultu manent, proelium incipitur. Romani, pro ingenio quisque, pars eminus glande aut lapidibus pugnare, alii succedere ac murum modo subfodere modo scalis aggredi, cupere proelium in procul manserant, timor animi satis muniuer
Abbreviated transcription (Latin):
magnã et ĩea ꝑte qua sita erat arcẽ regni noĩe
zamã statuit oppngnare rati id quod negotũ pos-¬
tulabat ing̃thã labotãtibꝰ suis iupilio uẽtu-¬
edocte magĩa itiueribꝰ mnetellũ ãteuenit op.¬
pido suos hortat᷑ memiã uti defendãt additꝭ auxi-¬
lio ꝑfugi quod geni ex cpiis regi quẽ falle
nequibat firmissimũ erat preterea polłict᷑
ĩ tẽpore semet cũ excitir ad fore Ita ꝯpositꝭ rebsĩ
loca ꝙͣ maxie occulta discedit At paulo p.icog¬
cohortibꝰ siccã castrũ missũ eiuod oppidũ pmͫ
õmũ pꝰ malã pugnã ab iege defecerat eo
cũ dilectꝭ equitibꝰ noctu ꝑgit etiã egrediẽti.¬
¶ romanis ĩ porta pugnã facit Simul
magͣ uoce succeses hortat᷑ uti cohortes ab tͥgo
ccũueniãt fortuuã illis p̃clari facinoris casũ
dare. Ei id fecer̃t pꝰͫ sise ĩ regno illos ĩ lib̾tarẽ
sine metu etatẽ acturos At ñ mariꝰ signa ĩfer¬

Expanded text:
magnam et in ea parte, qua sita erat, arcem regni nomine magnam et in ea parte, qua sita erat, arcem regni nomine Zamam statuit oppugnare, ratus, id quod negotium poscebat, Iugurtham laborantibus suis auxilio ventuedoctus, magnis itineribus Metellum anteuenit. Oppidanos hortatur, moenia defendant, additis auxilio perfugis, quod genus ex copiis regis, quia fallere nequibat, firmissimum erat; praeterea pollicetur in tempore semet cum exercitu affore. Ita compositis rebus in loca quam maxime occulta discedit, ac post paulocohortibus Siccam missum, quod oppidum primum omnium post malam pugnam ab rege defecerat. Eo cum delectis equitibus noctu pergit et iam egredientibus Romanis in porta pugnam facit, simul magna voce Siccensis hortatur, uti cohortis ab tergo circumveniant: fortunam illis praeclari facinoris casum dare; si id fecerint, postea sese in regno, illos in libertate sine metu aetatem acturos. Ac ni Marius signa infer
Abbreviated transcription (Latin):
pliĩ s cat̾natĩ uti quosqꝙ sors ꝯglobauerat ĩ nr̃os
coturrũt Qui om̃s trepidi impuiso metu at
tañ mrtute meniores aut arma capiebant aut
capiẽtes alios ab hostibꝰ defensabãt, pars equos
pedites q ꝑmiyti / Cede alios alios abtrũtare mlł.
tos ꝯtͣ adu̾sos acerrime pugnãtes ab tgo cirtũ¬
uenire Neq uirtꝰ neq arma sate tege᷑ ꝙ hostes
nimo plures et undiq circũfusi erãt demq
romani ueteres nomi et obea sciẽtes belli Ii quos
locꝰ aut casꝰ quixerat orbes face atq ita ab oĩbꝰ
ꝑtibꝰ sĩl recti et instructi hostiũ uĩ sustẽta¬
bant lleq ĩ eo tã aspero negotio mariꝰ territ Iaut
magꝭ ꝙͣ ãtea demisso aĩo fuit e cũ tͬmasua
ꝙͣ ex fortissims mage ꝙͣ ex familiarissimis pa-¬
rauerat uagari passim ac mõlaboratibꝰ suis

Expanded text:
proeli sed cateruatim, uti quosque fors conglobauerat, in nostros proeli sed cateruatim, uti quosque fors conglobauerat, in nostros incurrunt. Qui omnes trepidi improuiso metu ac tamen virtutis memores aut arma capiebant aut capientis alios ab hostibus defensabant; pars equos peditesque permixti cedere alius, alius obtruncari, multi contra aduersos acerrime pugnantes ab tergo circumveniri; neque virtus neque arma satis tegere, quia hostes numero plures et undique circumfusi erant. Denique Romani ueteres novique ... Et ob ea scientes belli, si quos locus aut casus coniunxerat, orbis facere atque ita ab omnibus partibus simul tecti et instructi hostium vim sustentabant. Neque in eo tam aspero negotio Marius territus aut magis quam antea demisso animo fuit, sed cum turma sua, quam ex fortissimis magis quam familiarissimis parauerat, uagari passim ac modo laborantibus suis
Abbreviated transcription (Latin):
rio it militibꝰ carissimꝰ factꝰ At iug̃tha paͣ
oppidũ capsã alios q locos munitos et sibi uiles
lñ faciudi cẽpꝰ adẽẽ Qũt ubicũttari accepͭ dubiũ
belli atꝙ pace rationes tͥħẽ rursq̃ uti autea ꝓpiõs
grꝭe suis finibꝰ bellũ ꝓpositũ soret Eo p̾mio
itellectꝰ uochꝰ cũ magͣ muititudine ing̃chã
accedit/ Ĩta amborũ exercitu quĩcto manũ iã
in hĩbna ꝓficiscẽtẽ uix decima ꝑte diei reliqua
ĩnadut rati noctẽq̃ iãdaderat uictꝭ sibi nimim̃to
fore et si uicissent nullo ĩ pedimẽto qd lecorũscũtes
erãt Cõtͣ romanis utrũq casũ in tenbris diffi.¬
cilẽ fore Igit᷑ simł aut qsul ex multꝭ de hostiũ
aduẽtu cognouit et ip̃i hostes aderãt et pͥꝰ yͣ
exertitꝰ aut instrui aut sarcinas collige deinq
ãte ꝙͣ signũ aut imꝑiũ ullũ acciꝑe qui iusset
equites mauri atq gctuli nõ acie neq ulło more

Expanded text:
rio militibusque carissimus factus. At Iugurtha, postquam rio militibusque carissimus factus. At Iugurtha, postquam oppidum Capsam aliosque locos munitos et sibi utilisli faciendi tempus adesse. Quem ubi cunctari accepit et dubium belli atque pacis rationes trahere, rursus uti antea proximos eius gris suis finibus bellum compositum foret. Eo praemio illectus Bocchus cum magna multitudine Iugurtham accedit. Ita amborum exercitu coniuncto Marium, iam in hiberna proficiscentem, vix decima parte die relicua invadunt, rati noctem, quae iam aderat, et victis sibi munimento fore et, si vicissent, nullo impedimento, quia locorum scientes erant, contra Romanis utrumque casum in tenebris difficiliorem fore. Igitur simul consul ex multis de hostium adventu cognovit, et ipsi hostes aderant, et prius quam exercitus aut instrui aut sarcinas colligere, denique ante quam signum aut imperium ullum accipere quiuit, equites Mauri atque Gaetuli, non acie neque ullo more
Abbreviated transcription (Latin):
Rellũ gere cũ Ing̃cha inssit quã rẽ nobilitas
egerrime tulit Queso reputate cũ aĩs nrĩs nũ¬
t an id mutare meliisit si quẽ ex illo globo no-¬
bilitate ad hoc aliud tale negotiũ mittatꝭ hp̃ie
ueteris prosapie ac multarũ imagniũ et nuł¬
liꝰ stipendq̃ scilic ut ĩtãta re ignarus om̃i trepi¬
det festinet sumat aliquẽ ex spło monitorẽ offitii
sui Itaq plerũq euent u̾t que nos imꝑare ius¬
ꝯsules facti sũt acta maiorũ et grecorũ mĩłli.¬
taria p̾cepta lege ceperint preposteri hoiẽs Nain
Que illi audire et legeᷤᷤ solent Corũ partẽ uidi
alic̃ egomet gessi Que illi litteñ ea ego mi-¬
litãdo didici Nũt uos existimate facta mea an
tatẽ/ ego illorũ ignamã/ Richi fortima ill ꝓbra
ebiectãt᷑ Quãquã ego naturã unã et quinuẽ
om̃i existimo fortissinũ quiẽp generosissimũ ac suã
ex pat̾bꝰ albini aut befie queri posset, me ne an

Expanded text:
bellum me gerere cum Iugurtha iussistis, quam rem nobilitas bellum me gerere cum Iugurtha iussistis, quam rem nobilitas aegerrime tulit. Quaeso, reputate cum animis vestris, num id mutare melius sit, si quem ex illo globo nobilitatis ad hoc aut aliud tale negotium mittatis, hominem ueteris prosapiae ac multarum imaginum et nullius stipendi: scilicet ut in tanta re ignarus omnium trepidet, festinet, sumat aliquem ex populo monitorem offici sui. Ita plerumque evenit, ut, quem vos imperare iussules facti sunt, et acta maiorum et Graecorum militaria praecepta legere coeperint: praeposteri homines, namQuae illi audire aut legere solent, eorum partem vidi, alia egomet gessi; quae illi litteris, ea ego militando didici. Nunc vos existimate, facta an tatem meam, ego illorum ignaquam ego naturam unam et communem omnium existimo, sed fortissimum quemque generosissimum. Ac si iam ex patribus Albini aut Bestiae quaeri posset, mene an
Abbreviated transcription (Latin):
cere cogẽ ad militiã eos quos nob̃ offende domi-
forisq oĩa curare et ea age intͤ iniidos occursan-¬
tes factiosos oppimone quirites asperiꝰ est Ad hoc
alii si delique uerus nobilitas maiorũ fortia facta
cognatorũ et affiniũ opes m̃lte clientele oia hec
p̾sidio ad̾sũt Nichĩspes oĩs ĩ meniet site quas
necesse est uirtute et ĩnocẽtia tutari Nãaliã ĩfir¬
ma sũt / Et illud ĩtellig̾o quintes omi oc̃a ĩ me
cõu̾sa esse equos bonos ꝙ faue quippe mea bñfac
mini et illifrustͣ sunc Ita ad ħꝰ etatꝭ a pueritia
fur ut om̃s labores et ꝑicula ꝯsueta habeã, que
añ nr̃a bñfitia gͣnuto faciebã ea uti accepta mer¬
cede deserã nõ est ꝯsiliũ quirites Ilłis difficile ẽ
in potestatibꝰ temꝑtare qui ꝑ ambitiome fese ꝓbos
simulane̾ michi qui dñe etatẽ ĩ optimus artibꝰ̾
egi beneface iã ex ꝯsuetudine ĩ naturã uertit᷑

Expanded text:
cere, cogere ad militiam eos quos nolis offendere, domi cere, cogere ad militiam eos quos nolis offendere, domi forisque omnia curare et ea agere inter invidos occursantis factiosos opinione, Quirites, asperius est. Ad hoc, alii si deliquere, uetus nobilitas, maiorum fortia facta, cognatorum et affinium opes, multae clientelae, omnia haec praesidio assunt; mihi spes omnes in memet sitae, quas necesse est virtute et innocentia tutari; nam alia infirma sunt. Et illud intellego, Quirites, omnium ora in me conuersa esse, aequos bonosque fauere—quippe mea bene famini et illi frustra sint. Ita ad hoc aetatis a pueritia fui, uti omnis labores et pericula consueta habeam. Quae ante vestra beneficia gratuito faciebam, ea uti accepta mercede deseram, non est consilium, Quirites. Illis difficile est in potestatibus temperare, qui per ambitionem sese probos simulauere; mihi, qui omnem aetatem egi, bene facere iam ex consuetudine in naturam vertit.
Abbreviated transcription (Latin):
belli usũ auut scudia uulgi amissur ꝰ. S ea res
frust ͬ sperata tãta libido cũ mario eũdi plerosq
tuaserat/ Et se quisq preda locupletẽ fore uicto,¬
rem domiũ rediturũ et alia huiuscemodi alõs
tͬhebant et eis nõ paulũ orationesua maxins
arrexerat / Nã postꝙͣ oĩbi q̃ postulauerat decret
milites scribe̾ uult hortadi cã suũl et nbili¬
tatẽ dti ꝯsuenerat exagitãdi ꝯtionẽ populi ad¬
uocauit Teurde hoc modo disseruit
cio ego quirites plerosꝙ nõ hidem artibꝰ ⁊̃ ꝑiũ..
a nobis pete/ et pꝰꝙͣ adepti sũt gereͤ pͥmo
Induscrios supplices modicos eẽ Dem ꝑ ignaniã
et suꝑbiã etatẽ gere. B micħi ꝙͣ ea uidet᷑. Nã quãto
maiore cura illã administri ꝙͣ hec peti debere:
Nleq me fallit quãtũ cũ maxĩo beneficio dr̃õ nego-¬
tii sustineã bellũ parare oportet suũlet erario par-¬

Expanded text:
belli usum aut studia uulgi amissurus. Sed ea res belli usum aut studia uulgi amissurus. Sed ea res frustra sperata: tanta libido cum Mario eundi plerosque invaserat. Sese quisque praeda locupletem fore, victorem domum rediturum, alia huiusce modi animis trahebant, et eos non paulum oratione sua Marius arrexerat. Nam postquam omnibus quae postulauerat, decretis milites scribere uult, hortandi causa simul et nobilitatem, uti consueuerat, exagitandi contionem populi aduocauit. Deinde hoc modo disseruit: cio ego, Quirites, plerosque non isdem artibus imperium a vobis petere et, postquam adepti sunt, gerere: primo industrios supplices modicos esse, dein per ignaviam et superbiam aetatem agere. Sed mihi contra ea videtur: nam quo maiore cura illam administrari quam haec peti debere. Neque me fallit, quantum cum maximo vestro beneficio negoti sustineam. Bellum parare simul et aerario par
Abbreviated transcription (Latin):
terũ egerrime desine̾ nõ in eiidẽ potestate
mnitiũ belli et fuiẽ ẽẽ incipe cuiꝰ etiã ignauo
lice. deponi cũ uictores uelint prouide sibi regno ꝙ
suo ꝯsulẽt neu florẽtes res suas cũ Ing̾che ꝑditeꝭ
misceret ałd ea rex satꝭ placide uerba facit sose
pacẽ cuꝑesed ingͣthe fortimarũ mifereri si eadẽ
illi copia fieret oĩa couẽturꝰ Rursq nuꝑator ꝯtͣ
postulata bocchi nũcios mittit ille ꝓbare ꝑtĩ alia
abme Eo mõ sepe ab utroq missq̃ remi ħq uũtiĩa
tempꝰ procede. et ex metelli uolũtate bellũ ĩtactũ
trahi At maris ut supͣ dpximꝰ cupiẽtissiã plebe
nstare singulos mõ mõ uniusos lede dictitare fese
fica pro se et illis dolentia Interĩ que uello opus
erant pͥma habeᷤ postulae legionil ꝰ supplemẽtũ
pancos fama cognntos artire et ambiẽdo coge
ceterũ supplem̃tũ etiã letꝰ detreuerat quia neq
plebe mitiã uolente putabat᷑ mariꝰ  aut

Expanded text:
non in eiusdem potestate initium eius et finem esse; incipere cuiuis etiam ignavo licere, deponi cum victores uelint. Proinde sibi regnoque suo consuleret neu florentis res suas cum Iugurthae perditis misceret. Ad ea rex satis placide verba facit: sese pacem cupere, sed Iugurthae fortunarum misereri; si eadem illi copia fieret, omnia conventura. Rursus imperator contra postulata Bocchi nuntios mittit; ille probare partim, alia abnuere. Eo modo saepe ab utroque missis remissisque nuntiis tempus procedere, et ex Metelli voluntate bellum intactum trahi. At Marius, ut supra diximus, cupientissima plebe tque ferox instare; singulos modo, modo uniuersos laedere; dictitare sese fica pro se et illis dolentia. Interim quae bello opus erant, prima habere: postulare legionibus supplementum, militiae, paucos fama cognitos, accire et ambiendo cogerCeterum supplementum etiam laetus decreverat, quia neque plebi militia volenti putabatur et Marius aut
Abbreviated transcription (Latin):
litares et ipm p̃fectũ oppidi t̾piliũ silla ñ
aliI aliũ domes suas ĩuitat eos oẽs p̃t t̾piliũ
ĩt epulas obtrũctãt/ Pestea milites palãtes
mermes qͥpe ĩtale die ac sine imꝑie ag.¬
gredũt᷑ Idc̃ plebs facit ꝑs edocti as nobili-¬
tate alii studio taliũ rerũ nicitati quis acta
ꝯsiliũq ignorãtibꝰ tuitiꝰ ip̃e et res noue
sate placebãt romani milites ĩpuiso metu
ĩcerti ignariq quod potissinũ facerẽt tre¬
pidare artẽ oppidi ubi signa et scuta erant
p̃sidiũ hostiũ porte ante clause fugã phi-¬
bebãt Ad hoc mulieres pueriq protecte edi-¬
fitiorũ soxa et alia q̃ locꝰ p̾bebat certatĩ
mittẽ q̃ta neq caueri auceps malũ neq
a fortissimis⁊ ferifsimo gencri resisti pos-¬
se iuxta boni maliq strenui imbelles obtrũ
cari multi In ea tãta asꝑitate seuissis muni¬
dis oppido undiqs clauso tur piliꝰ p̃fectꝰ unꝰ
ex oĩbꝰ italicꝭ ĩ tactꝰ ꝓfugit Id miscdia¬

Expanded text:
s et ipsum praefectum oppidi T. Turpilium Silanum alius alium domos suas inuitant. Eos omnis praeter Turpilium inter epulas obtruncant, postea milites palantis inermos, quippe in tali die ac sine imperio, aggrediuntur. Idem plebes facit, pars edocti ab nobilitate, alii studio talium rerum incitati, quis acta consiliumque ignorantibus tumultus ipse et res novae satis placebant. Romani milites, improuiso metu incerti ignarique, quid potissimum facerent, trepidare. Arce oppidi, ubi signa et scuta erant, praesidium hostium, portae ante clausae fuga prohibebant; ad hoc mulieres puerique pro tectis aedificiorum saxa et alia, quae locus praebebat, certatim mittere. Ita neque caueri anceps malum neque a fortissimis infirmissimo generi resisti posse: iuxta boni malique, strenui et inbelles inulti obtruncari. In ea tanta asperitate saevissimis Numidis et oppido undique clauso Turpilius praefectus unus ex omnibus Italicis intactus profugit. Id misericordia
Abbreviated transcription (Latin):
laxiore imꝑio ꝙͣ ante habẽ Upud negotiatores
quorũ magna multitudo utite erat criminose
simil ac magnifice de bello loqui/ Diundia ꝑs
cathenis habiturũ ab imꝑatoe ꝯsulto bellũ cͣhi¬
qdͤ homo manis regie suꝑbie imꝑio niis
ganderet Oue oĩã illis firmiõa uidebantur¬

Expanded text:
laxiore imperio quam antea habere; apud negotiatores, laxiore imperio quam antea habere; apud negotiatores, quorum magna multitude Uticae erat, criminose simul et magnifice de bello loqui: dimidia pars catenis habiturum; ab imperatore consulto trahi, quod homo inanis et regiae superbiae imperio nimis gauderet. quae omnia illis
Abbreviated transcription (Latin):
ambitionc Nonis nemo tã clar Iuertã eg̾giꝰ
factꝰ erat quĩ hiis idignꝰ illo honore et qͣfĩ
pellutꝰ haberet᷑ Igit᷑. uti mariꝰ aruspicis
dicta rodẽ itẽde uidet qͦ cupido aĩ hortabats
ab metello petendi grã missionẽ rogat/
Cui ꝙͣ ꝙͣ urtꝰ gloria atꝙ alia optãda bonis
re mirari pͥmũ eii ꝯsiliũ et qͥsi ꝑ amicitiã
monere netã parna ĩcipet neu suꝑ fortimã
añii gereret nõ oiã omibꝰ cupic̃da eẽ debeᷤ
illi res suas sat plate postirmo caueret id
põdit uoi pͥnũ potuisset ꝑ negotia pullica
facturũ sese q̃ peteret At pir sepi i ead postu-¬
lãti fert ⁊dixisse, ne festinaret abire satꝭ matueᷤ
illũ cũ filis suo ꝯsulatũ petiturũ Is eo tẽpore
.tũ qrͣ metellũ uehemẽtͤ accẽderat ita cupi¬
dinẽ atq ira pessimis ꝯsultoribꝰ gͣssari nez
facto ullo neꝙ dicto abstme quod modo ãbĩ¬
tiosũ foret Ruites quibꝰ in hib̃nio perat

Expanded text:
at. Nouos nemo tam clarus neque tam egregiis factis erat, quin indignus illo honore et is quasi pollutus haberetur. Igitur ubi Marius haruspicis dicta eodem intendere videt, quo cupido animi hortabatur, ab Metello petendi gratia missionem rogat. Cui quamquam virtus, gloria atque alia optanda bonis re mirari eius consilium et quasi per amicitiam monere, ne tam praua inciperet neu super fortunam animum gereret: non omnia omnibus cupienda esse, debere illi res suas satis placere; postremo caueret idpondit, ubi primum potuisset per negotia publica, facturum sese quae peteret. ac postea saepius eadem postulanti fertur dixisse, ne festinaret abire: satis mature illum cum filio suo consulatum petiturum. is eo tempore tum contra Metellum vehementer accenderat. ita cupidine atque ira, pessumis consultoribus, grassari; neque facto ullo neque dicto abstinere, quod modo ambitiosum foret; milites, quibus in hibernis praeerat,
Abbreviated transcription (Latin):
dit Numide ab ingͣtha pro tẽpore parati
instructiq demiꝙ pliũ ĩcipit᷑. Qua ĩ ꝑte
rex pugne adfuit ibi aliquãdiu certa-¬
tũ Ec eteriq ei ꝰom̃s milites pͥmo ꝯgressu
pulsi fugati q Romanisignorũ et armorũ
et aliquãto nmero hostĩo pantorũ potiti
Nam ferme minudas ĩ ombꝰ p̃liis magl
pedes ꝙͣ arma tutata sũt/ Ea fuga Ing̾tha

Expanded text:
dit. Numidae ab Iugurtha pro tempore parati dit. Numidae ab Iugurtha pro tempore parati instructique, dein proelium incipitur. Qua in parte rex pugnae affuit, ibi aliquamdiu certatum, ceteri eius omnes milites primo congressu pulsi fugatique. Romani signorum et armorum et aliquanto numero, hostium paucorum potiti; nam ferme Numidis in omnibus proeliis magis pedes
Abbreviated transcription (Latin):
nobilitate ꝑ ml̃tas tẽpestates nouo hã ꝯsu-¬
maulio mãtino rogatꝰ quẽ uellet tũ ing̾tha
bellũ gereᷤ frequẽs mariũ iussit sed senatꝰ¬
metello panlo decreuerat/ Ea res frust
fuit God tẽpore ing̃ch̃a amissis auncis
quotũ plerosq ip̃e necauerat/ Ceteri fot-¬
undine pars ad romanos aliĩ ad regẽ uoecũ
profugerãt cũ neq bellũ gerisine ad mi-¬
nnstiꝭ posset et cũ nouorũ fidẽ in tãta ꝑfidia
ueterũ exꝑiri eẽ ꝑiculosũ duceret uaniĩcertꝰ¬
q agitabat᷑ Neq illi res neq ꝯsiluĩant qͥsꝙͣ
homi satꝭ placebat Precea Interea p̾fectosq
indies mutare mõ adu̾sũ hostes int̾dũ
in solitudines ꝑge ᷤ sepe ĩ fuga aut paulo
post ĩ armis spem habe Dubitare uirinti¬
ͦ an fidei populariũ minꝰ credet Ita quocũ
intenderat res adu̾se erant Eed ĩt eas mo-¬
ias repente sese metell ꝯcũ exertitu ostẽ¬

Expanded text:
nobilitate post multas tempestates nouo homini consunobilitate post multas tempestates nouo homini consuManlio Mancino rogatus, quem vellet cum Iugurtha bellum gerere, frequens Marium iussit. Sed paulo ... Decreverat: ea res frustra fuit. Eodem tempore Iugurtha amissis amicis, quorum plerosque ipse necauerat, ceteri formidine pars ad Romanos, alii ad regem Bocchum profugerant, cum neque bellum geri sine administris posset et nouorum fidem in tanta perfidia ueterum experiri periculosum duceret, varius incertusque agitabat. Neque illi res neque consilium aut quisquam hominum satis placebat: itinera praefectosque in dies mutare; modo aduersum hostis, interdum in solitudines pergere; saepe in fuga ac post paulo in armis spem habere; dubitare, virtuti an fidei popularium minus crederet: ita quocumque intenderat, res aduersae erant. Sed inter eas moras repente sese Metellus cum exercitu osten
Abbreviated transcription (Latin):
meteliꝰ ubi de casu bonulcarꝭ et indiͦ pate-¬
facto ex ꝑfugꝭ cognouit rursꝰ tꝙͣ ad ĩtegrũ¬
bellũ cuncta parat festinat ꝙ tbiariũq fa¬
fatigantẽ de ꝓfectione sũl et inuitũ et of¬
fensũ sibi parũ idoneũ iatꝰ domũ dimittit
Et rome plebis litterc q̃ de metello ac mariõ
misse erãt cognit uolenti nõ de ambobꝰ ac-¬
oͦ. ceperãt imꝑatori nobilitas q̃ autea decori
fuit nuuidie ẽẽ At illi altũ genere huilat
fanorẽ addiderat Eeteriũ in ut̾ꝙ ĩ magis
studia ꝑtiũ ꝙͣ bona aut mala sua medera¬
ta sũt pretea seditiosi magisttꝰ uulgũ ex¬
agitare: Metellũ oĩbꝰ cõtionibꝰ capitꝭ artes¬
sere, marii uirtutẽ ĩ mariscelebrare Demq
plebs sit accensa est utiopifites agrestes ꝙ
oñs quorũ res fidesq ĩ manib̾ꝰ site etant
relicte opibꝰ firquẽtabãt mariũ et sua ne-¬
cessaria pꝰ illiꝰ honorẽ ducerẽt Ita ꝑculsa

Expanded text:
Metellus, ubi de casu Bomilcaris et indicio pateMetellus, ubi de casu Bomilcaris et indicio patefacto ex perfugis cognovit, rursus tamquam ad integrubellum cuncta parat festinatque. Marium fatigantem de profectione, simul et inuitum et offensum sibi parum idoneum ratus, domum dimittit. Et Romae plebes litteris, qua de Metello ac Mario missae erant, cognitis volenti animo de ambobus acceperant. Imperatori nobilitas, quae antea decori fuit, invidiae esse; at illi alteri generis humilitas fauorem addiderat. Ceterum in utroque magis studia partium quam bona aut mala sua moderata. Praeterea seditiosi magistratus uulgum exagitare, Metellum omnibus contionibus capitis arcessere, Mari virtutem in maius celebrare. Denique plebes sic accensa, uti opifices agrestesque omnes, quorum res fidesque in manibus sitae erant. relictis operibus frequentarent Marium et sua necessaria post illius honorem ducerent. Ita perculsa
Abbreviated transcription (Latin):
uit adlatas ex ꝯsuetudine ratꝰ sua opera ãt̾
ĩgeniõ suo opus eẽ ĩ tabnaculũ itiuit Dor¬
miente ilło epistolã suꝑ capͭ in puluio temeᷤᷤ
positã siit ac ꝑlogit dem ꝓpe  cognit ĩsi¬
diis ad rege̾ ꝑͥgit nasdalsa paulo pꝰ exꝑrectꝰ
uli neq epistolã repperit et rẽ õnẽ ut acta
erat poꝑfuge cognouit p̾mo indicẽ ꝑsequi co-
clientꝭ sui p̃uẽta lacͥmãs obtestat᷑᷑ ꝑ ami¬
ticiã ꝑ ꝙ sua antea fidelit̾ acta nr suꝑ taliste.¬
gerebat placide respõdit bomiltare aliĩs ꝙ
nĩles quos socios Infidiarũ cognouerat ĩt̃fect
irã oppresserat/ ne qua ex eo negotio seditio ori¬
ret᷑ Neq post id locorĩt ingͣche dies aut nox
ulla quieta fuit neq loco neq mortali cuiꝙͣ
aut tẽpori satꝭ crede  cines hostes q iuxta me-¬
tue fircũspectare oĩa et onm screpitu pauesce
sõpno exercitꝰ arreptꝭ armĩs tuĩtũ face̾
ita formdine qͣsi uecordia exagitarissgit᷑.

Expanded text:
vit et ex consuetudine ratus opera aut ingenio suo opus esse in tabernaculum introiit, dormiente illo epistulam super caput in puluino temere positam sumit ac perlegit, dein propere cognitis insidiis ad regem pergit. Nabdalsa paulo post experrectus ubi neque epistulam repperit et rem omnem, uti acta erat, ex perfugis cognovit, primo indicem persequi conaclientis sui praeuenta; lacrimans obtestatur per amicitiam perque sua antea fideliter acta, ne super tali scelgerebat, placide respondit. Bomilcare aliisque multis, quos socios insidiarum cognoverat, interfectis iram oppresserat, ne qua ex eo negotio seditio oreretur. Neque post id locorum Iugurthae dies aut nox ulla quieta fuit: neque loco neque mortali cuiquam aut tempori satis credere, civis hostisque iuxta metuere, circumspectare omnia et omni strepitu pauescersomno excitus arreptis armis tumultum facere: ita formidine quasi vecordia exagitari. Igitur
Abbreviated transcription (Latin):
nõ cupiẽti nichii sat festinat᷑ Erat p̃te̾a ĩ excitu
filri masinisse nepos quẽ miaipsa testamẽto
secũd̃ heredẽ scripserat morbis cõfect. Iet ob
eã cauiã mẽte paulũ mimiiuta cũ metell
petẽti more regũ ut scllã ixta poueret
Itẽ postea custodie causa turmã equitũ Roma¬
norũ utrũq negauerat honorẽ quod eorũ mõ
meliosũ ĩees foret si equites Nomani Irabel¬
liti mumide t̾deret᷑ huigmariꝰ auxiũ aq¬
gredit᷑ atq hortat᷑ ut ꝯtumeliarũ suarũ

Expanded text:
ti nihil satis festinatur. Erat praeterea in exercitu filius, Masinissae nepos, quem Micipsa testamento secundum heredem scripserat, morbis confectus et ob eam causam mente paulum imminuta. Cui Metellus petenti, more regum ut sellam iuxta poneret, item postea custodiae causa turmam equitum Romanorum, utrumque negauerat: honorem, quod eorum modo meliosum in eos foret, si equites Romani satellites Numidae traderentur. Hunc Marius anxium aggreditur atque hortatur, ut contumeliarum
Abbreviated transcription (Latin):
Q uõ michi rectius undetur esse Ingenmi ꝙs uiriũ oꝑibꝰ
gloriam querero Et quoniai uita ip̃a qua frut̾inur
breus est memoriam nr̃ĩ ymaxnũs longam efficere
Alam diuiciaꝵ at prmo gloria fluxa atz fragilis s
untus clara eteruaq habetur. Bed diu magiũ inter
mortales certamon fuit ui ne corꝑis, an uirtute aĩ
des mulitaris magis procederet Ram et pͦusq̃i incipiag nõ
consulto et ubi ꝯsulueris mature facto opus est

Expanded text:
 virium opibus gloriam quaerere et, quoniam vita ipsa, qua fruimur, brevis est, memoriam nostri quam maxume longam efficere. Nam divitiarum et formae gloria fluxa atque fragilis est, virtus clara aeternaque habetur. Sed diu magnum inter mortalis certamen fuit, vine corporis an virtute animi res militaris magis procederet. Nam et, prius quam incipias, consulto et, ubi consulueris, mature facto opus est
Abbreviated transcription (Latin):
et muuiupiis doii et nulicre nobilos erant / p̃te̾a
cum plures paulo otruleuis / censilii huiaste ꝑticipes
mopia aut aliqua nccitudo. Cetoꝵ Inuẽtue pleraq

Expanded text:
et municipiis domi nobiles. Erant praeterea complures paulo occultius consili huiusce participes ur quam inopia aut alia necessitudo. Ceterum iuventus pleraq
Abbreviated transcription (Latin):
longuis aggeris petendi tã processerant arcessendi
acies instruenda milites cohortandi siguũ dandum
Quaꝵ rerum magnã ꝑtem temxoni brenitas et
succossus hostĩ ipediobat. hiis difficultatibus
due res erant subsidio. stiencia at usus militũ. ꝙ
suꝑioribus pliis ep̾citati. quid fieu oportoret non
iuiuꝰ cõmode ixi sibi p̃stribere . ꝙͣ ab aliis docru potes¬

Expanded text:
longius aggeris petendi causa processerant arcessendi; longius aggeris petendi causa processerant arcessendi; acies instruenda; milites cohortandi; signum dandum. Quarum rerum magnam partem temporis brevitas et incursus hostium impediebat. His difficultatibus duae res erant subsidio, scientia atque usus militum, quod superioribus proeliis exercitati quid fieri oporteret non minus commode ipsi sibi praescribere quam ab aliis doceri pote
Abbreviated transcription (Latin):
el audebant p̃sidio Imxedimẽtis exant. E quites nostri
cum fuudito ribus sagittarysq flunẽ trausgressi cũ
hostiũ equitatu iolĩi quuserunt. Cum se illi idemtidẽ
in siluas ad suos D̾cixent. ac rursq in silua in urõs
Iuixetũ facerent / neq nr̃i longnis. qnã quẽ ad finẽ
porrecta. aclora aꝑte ꝑtiuebant cedentes insequi¬
amc auderent. Interĩ legiones sep q̃ pͥmo uenerãt
oꝑe dimisso. castra muẽre cepirunt. ubi pͥᵃ Impedimẽta
urĩ ex̾citus ab hiis. qui in silius abditi latebat. uisa
sunt quod tempus inter uos quuttendispolii cõuenerat
ut itra siluas atiem ordiuosꝙ ita ꝯstituerant atq
cibe puls ac ꝑturbatix incredibii celeritate ad fluieñ
decurrerunt. At pene uno temꝑa. ot ad siluas et In
fliuẽ et Iam in mambus nris hostes unbere̾tur. Ead̾
aute̾ celeritate. adu̾so coll. ad nr̃a castra at eos qui
signũ tuba daudum. ab oxe reuotandi nulites qui paulo

Expanded text:
claudebant praesidioque impedimentis erant. Equites nostri claudebant praesidioque impedimentis erant. Equites nostri cum funditoribus sagittariisque flumen transgressi cum hostium equitatu proelium commiserunt. Cum se illi identidem in silvis ad suos reciperent ac rursus ex silva in nostros impetum facerent, neque nostri longius quam quem ad finem porrecta ac loca aperta pertinebant cedentes insequi auderent, interim legiones VI quae primae venerant, opere dimenso, castra munire coeperunt. Ubi prima impedimenta nostri exercitus ab iis qui in silvis abditi latebant visa sunt, quod tempus inter eos committendi proelii convenerat, ut intra silvas aciem ordinesque constituerant atquecile pulsis ac proturbatis, incredibili celeritate ad flumen decucurrerunt, ut paene uno tempore et ad silvas et in flumine et iam in manibus nostris hostes viderentur. Eadem autem celeritate adverso colle ad nostra castra atque eos qui signum tuba dandum; ab opere revocandi milites; qui paulo
Abbreviated transcription (Latin):
copiis Quo facilius fuitiõꝵ eꝯuitatũ. si p̃dandi
causa ad ros uenissent Impedirent. teueris arboribꝰ
ꝙ Iutcriectis effecerant ut iustar muri hie sepes
quẽ lorcum ur̃p̃ castris delegerant. Collis ab sũmo
e qualitir decliuis ad fliuõ sabiui. qud supͣ noĩanimꝰ
uigebat. Ab eo filmẽ pari accliuitate collis nascebat᷑
adu̾sus hunc. et ꝯtrarius passus c̾nter ducentos ĩfunꝰ
aꝑtus. ab suꝑiore pte siluestrisz. ut nõ facile r̾tiorsq̃
ꝑspia possit Intra uasz siluat. hostos in occulto est
ꝯtiebant. In aꝑto loco secund̾ flunẽ pauce statõnos
equitũ unbbantur flius erat altitudo ped̾ ciciter
triũ. Cosar equitatu D musso sequeba᷑ ouũbus copiis
uernos eutulerant Ilam ꝙ hostis appropinquabat
ꝯsuetudiue sua cesar. sex legiones expoditari ducebat
post eius tocius ex̾cit ꝙ̃ Impoduuẽta collocarat inde
due begiouos. que proxis ꝯst̾pte erãt. Iotum agnien

Expanded text:
copiis, quo facilius finitimorum equitatum, si praedandi copiis, quo facilius finitimorum equitatum, si praedandi causa ad eos venissent, impedirent, teneris arboribusque interiectis effecerant ut instar muri hae saepes quem locum nostri castris delegerant. Collis ab summo aequaliter declivis ad flumen Sabim, quod supra nominavimus, vergebat. Ab eo flumine pari acclivitate collis nascebatur adversus huic et contrarius, passus circiter CC infimus apertus, ab superiore parte silvestris, ut non facile introrsus perspici posset. Intra eas silvas hostes in occulto sese continebant; in aperto loco secundum flumen paucae stationes equitum videbantur. Fluminis erat altitudo pedum circiter trium. Caesar equitatu praemisso subsequebatur omnibus copiis; Nervios detulerant. Nam quod hostibus adpropinquabat, consuetudine sua Caesar VI legiones expeditas ducebat; post eas totius exercitus impedimenta conlocarat; inde duae legiones quae proxime conscriptae erant totum agmen
Abbreviated transcription (Latin):
tari etiam ab hiis ad natutoꝵ copias at ẽẽ In Itm
mulieres quid̃. ꝑ etatem. ad pugnã mutiles uil.
In eum locum comecisse. quo ꝓxtir paludes. ex̾nitur
aditus nõ esset. his rebus rogintis. exploratores rẽtu.¬
Cum ex dediticiis belgia. reliquisq gallis cõplures
resarem fecuti. una iter facerent. quid̾ ex hus . ex
postea ex captiuia coguitũ est / eorum dieꝵ ꝯsuetudiẽ
itiueris nr̃i exctus ꝓspecta nocte ad uermos xie¬
uerunt at hiis demõstrauerunt inter singulas legiomiñ
Impedimẽtorum. magnũ nrm intercediro. Ieq sesie
quidꝙ negotii. cum p̾ma legio in castris uenisset/ ⁊ lq̃¬
q legiones. magnũ spaciũ abieũt. haut sus sarcunt
ad oriri Qua pulsa. Impeduuẽtis q direptis futuꝵ
ut relique contra ꝯsistere. no᷑ auderent. A diur abant
eniã roꝵ ꝯsiliũ. qui rem deferebant. ꝙ ueruiꝰ ãtiq̾tꝰ o
equitatu inchil possent. Ileq ad hᵒ tempꝰ eiretꝰ
student. sed quid qiid possunt. pedestubꝰ ualent

Expanded text:
; expectari etiam ab iis Atuatucorum copias atque esse in itinere; mulieres quique per aetatem ad pugnam inutiles viderentur in eum locum coniecisse quo propter paludes exercitui aditus non esset. His rebus cognitis, exploratores centuCum ex dediticiis Belgis reliquisque Gallis complures Caesarem secuti una iter facerent, quidam ex his, ut postea ex captivis cognitum est, eorum dierum consuetudine itineris nostri exercitus perspecta, nocte ad Nervios pervenerunt atque his demonstrarunt inter singulas legiones impedimentorum magnum numerum intercedere, neque esse quicquam negotii, cum prima legio in castra venisset reliquaeque legiones magnum spatium abessent, hanc sub sarcinis adoriri; qua pulsa impedimentisque direptis, futurum ut reliquae contra consistere non auderent. Adiuvabat etiam eorum consilium qui rem deferebant quod Nervii antiquitus, cum equitatu nihil possent neque enim ad hoc tempus ei rei student, sed quicquid possunt, pedestribus valent
Abbreviated transcription (Latin):
centos obsides pexosut ¶ Ins traditis oñibusq
armis ex expido collatis ab ro loxo. in finerz mĩbi¬
a uoꝵ unouĩt. qro se suaq onũã sine mora dedider̃t
eorum fiues ncrimi attingebãt. Quorum d natã
moribus q resar cum q̃rerot. sic rxiebat Aullum
aditum eẽ ad eos merchatoribus. inchil pati uiu̾i
nt̃a eorum. et reuntti uirtutran existimarent
Esst hoiẽs feros. magueqz uirtutis intrexare atz
Iucusare. Reliquos Relgasr. qui se po. Ro. dedidissent
priam uirentemq proiecissent Cõpirmare se
ueq legatos missuros. Neq ullam condicõnem
pacis accepturos. Cum ꝑ eorum fanes tridium
iter ferisset. Iuueuiebat ex caxtuna. sabini fliuer̃
ab castria suiar. non ampliuer iuilia passuũ x abẽc

Expanded text:
C obsides poposcit. His traditis omnibusque armis ex oppido conlatis, ab eo loco in fines Ambianorum pervenit; qui se suaque omnia sine mora dediderunt. Eorum fines Nervii attingebant. Quorum de natura moribusque Caesar cum quaereret, sic reperiebat: nullum esse aditum ad eos mercatoribus; nihil pati vini animos eorum et remitti virtutem existimarent; esse homines feros magnaeque virtutis; increpitare atque incusare reliquos Belgas, qui se populo Romano dedidissent patriamque virtutem proiecissent; confirmare sese neque legatos missuros neque ullam condicionem pacis accepturos. Cum per eorum fines triduum iter fecisset, inveniebat ex captivis Sabim flumen a castris suis non
Abbreviated transcription (Latin):
maritune ciuitates in dedicionem ptatemq populi
Romani. esse redactas. rebus huis gestis. omni gallia
patata. tauta hnuis belli ad barbaros opinio perlata ¶
imxata ꝙ facturas pollicerentur. Quas legioues
Cesar. ꝙ in ytaltom illixicumq properabat iita
proxiua estate. ad se r̾uerti iussit. Ipẽ in carmites.
audes. turonesq. que cuntates propuque hiis
locis erant. ubi bellum gesserat legionibur ĩplab̾ua:¬
cula deductis in ytaliam ꝓfectus est. Os rasq res
ex lrũ resaris. dies xri supplicatio decreta est. quod.
aute id tempus accidit nulli ¶Explicit ⁊ ꝯ. utd¬

Expanded text:
as civitates in dicionem potestatemque populi Romani esse redactas. His rebus gestis omni Gallia pacata, tanta huius belli ad barbaros opinio perlata esimperata facturas pollicerentur. Quas legationes Caesar, quod in Italiam Illyricumque properabat, inita proxima aestate ad se reverti iussit. Ipse in Carnutes, Andes, Turonos quaeque civitates propinquae iis locis erant ubi bellum gesserat, legionibus in hiberna deductis, in Italiam profectus est. Ob easque res ex litteris Caesaris dierum XV supplicatio decreta est, quod ante id tempus accidit nulli. COMMENTARIUS T
Abbreviated transcription (Latin):
ruxes despectus q hrẽt una ux xte leniter acclis
aditus in altitudinẽ. non am̃o ducẽtoꝵ pedũ ⁊̾ luiq̃¬
secum agere ac portare non potirant citra fliur̾
Ronũ depositur. custodiam ex suis ac p̃sidiũ sex milia
hoñ una reliuquerunt ¶ Hii post eorum obitu᷑ nul¬
tos annos a fiitume exagitati cum alias bellum
Inferrent ałs illatum de semerent. consensu eorum
oñ pate facta. hunc sibi domitilio locum de legerũt
Ac p̃mo aduontu ex̾citus nr̃i crobras ex oxido ꝯͣtur¬
tiones faciebant. ꝑmilis ꝙ prelys cũ nrus ꝯteude/¬

Expanded text:
rupes deiectusque haberet, una ex parte leniter acclivis rupes deiectusque haberet, una ex parte leniter acclivis aditus in latitudinem non amplius pedum CC relinqueentis quae secum agere ac portare non poterant citra flumen Rhenum depositis custodiae ex suis ac praesidio VI milia hominum una reliquerant. Hi post eorum obitum multos annos a finitimis exagitati, cum alias bellum inferrent, alias inlatum defenderent, consensu eorum omnium pace facta hunc sibi domicilio locum delegerant. Ac primo adventu exercitus nostri crebras ex oppido excursiones faciebant
Abbreviated transcription (Latin):
cum pueris mulieribusq in estuaria at paludes collit¬
Ios daxrramus. hac pugua mĩtiata cum uicto ribus
nichil Imxeditum. uictis nchil tutum arbitrauent᷑
oñi qui suꝑarant cousensu legatos ad cesarẽ nuttũt
seq ei dedu runt. Et in cõmeuranda ciitasiy cali¬
iuitate ex sexcentia ad tres senatores. et hom̃ nulitꝰ¬
lx. ad quingentos qui arma ferre possent sepe edactos
esse digernt. Quos Cesar ut in miseros ac supplii¬
ces usus iisericordia uneretur diligentissit᷑ qsuauit
suisq funbus atz oxpidis uti iussit et fuitũt imxauit
ut ab nuria it maleficio se suosq prohibirent ds/¬
natiti de quibus suxͣ stpsinus. cũ om̃ibus coxiis aux ͦ
nornus uenerunt. hac pngua nũciata ex itme̾ domũ
Tuerterunt. cunctis opidiar castrisq desertis sua
omĩã in unũ oxidum egregie nata᷑ minitũ ꝯtuler̃
Q cum ex oñĩbus in giocuitu ꝑtibus. altissimas

Expanded text:
cum pueris mulieribusque in aestuaria ac paludes conieccum pueris mulieribusque in aestuaria ac paludes coniectos dixeramus, hac pugna nuntiata, cum victoribus nihil impeditum, victis nihil tutum arbitrarentur, omnium qui supererant consensu legatos ad Caesarem miserunt seque ei dediderunt; et in commemoranda civitatis calamitate ex DC ad tres senatores, ex hominum milibus LX vix ad D, qui arma ferre possent, sese redactos esse dixerunt. Quos Caesar, ut in miseros ac supplices usus misericordia videretur, diligentissime conservavit suisque finibus atque oppidis uti iussit et finitimis imperavit ut ab iniuria et maleficio se suosque prohiberent. Atuatuci, de quibus supra diximus, cum omnibus copiis auxilio Nerviis venirent, hac pugna nuntiata ex itinere domum reverterunt; cunctis oppidis castellisque desertis sua omnia in unum oppidum egregie natura munitum contulerunt. Quod cum ex omnibus in circuitu partibus altissimas
Abbreviated transcription (Latin):
sibi reliqui fecerunt. horum adue̾tu tanta rerum
ꝓcubuissent scutis ĩmuxi. preliũ ⁊ iitegrarẽt lum
colones ꝑterritos hostes ꝯͣ spitati eciã iuermes. armatꝭ
occurrerunt. E quitos uero ut turpitudinẽ fugir
uirtute delerent. om̃ibus in locice pugnant. quo se
legrouaryier militibus p̃ferrent / At hostes etiã in ex̃ma
spe salutis. tantam uirtutem p̃stiterunt ut cũ p̾rn
eorum cecidissent propuui Iatrnctibius insisterent
atz ex corum corxibus pugnarent. huis deiectis
et coaceruatier cadauoribues. que suxessent. ut ex
tuuulo tela in nr̃es tõiterent. et pila u̾cepta
remitterent ut nõue quitos. tante u̾tutis hoici
iudicari dẽcent. ausos ẽẽ transioc latissinũ flimẽ
ascendere. altissimas rixas subire. Iniquissimã loñ
que facilia ex difficillissiuus aĩ magitudo dedãgirat
hot plio facto et propa ad intrriuationẽ gente at
uoiẽ ueruorum u̾de redacto maiores natu quos una

Expanded text:
sibi reliqui fecerunt. Horum adventu tanta rerum sibi reliqui fecerunt. Horum adventu tanta rerum procubuissent, scutis innixi proelium redintegrarent, calones perterritos hostes conspicati etiam inermes armatis occurrerent, equites vero, ut turpitudinem fugae virtute delerent, omnibus in locis pugnae se legionariis militibus praeferrent. At hostes, etiam in extrema spe salutis, tantam virtutem praestiterunt ut, cum primi eorum cecidissent, proximi iacentibus insisterent atque ex eorum corporibus pugnarent, his deiectis et coacervatis cadaveribus qui superessent ut ex tumulo tela in nostros coicerent et pila intercepta remitterent: ut non nequiquam tantae virtutis homines iudicari deberet ausos esse transire latissimum flumen, ascendere altissimas ripas, subire iniquissimum locum; quae facilia ex difficillimis animi magnitudo redegerat. Hoc proelio facto et prope ad internecionem gente ac nomine Nerviorum redacto, maiores natu, quos una
Abbreviated transcription (Latin):
grato aiõ cum prose quisq In ꝯspectu imuixatoris etiam
extremis suis rebus oꝑam guauare. cuxet paulum
hosti Impotus tardatus est. Cesarcum sextimã
legionẽ que iuxta constiterat item urgeri ab hoste uideret
raburos mlitum mouuit. ut paulatun sepe legioneg
ꝯiũgereut. et couuersa sigua in hostri Inferret. Quo facto
cum alius aliie subsidiũ ferre neq tuuere̾t nrq ad̾ se
ab hoste c̾rũuenirentur. audacius ⁊̃ sistere at forciu
puguare cexerunt Interim idites legionũ duarum
quẽ in nouissimo agnũe p̃sidio Impedimẽtu fuerant
p̃lio idnato cursu nicitato. in sũmo colle ab hostibux
conspitrebantur. Et titus labienux. castris hostium
potitus. et ux loco supiors que res nrũs castris hẽ¬
misit. Qui cum ex equitum et colonũ fuga. quo In
Ioro res effet. quãtoq in piculo. et castra et legioues
et imꝑator uersaretur cognouissent nichil ad celeaᵗ

Expanded text:
grato animo, cum pro se quisque in conspectu imperatoris etiam grato animo, cum pro se quisque in conspectu imperatoris etiam in extremis suis rebus operam navare cuperet, paulum hostium impetus tardatus est. Caesar, cum VII. legionem, quae iuxta constiterat, item urgeri ab hoste vidisset, tribunos militum monuit ut paulatim sese legiones coniungerent et conversa signa in hostes inferrent. Quo facto cum aliis alii subsidium ferrent neque timerent ne aversi ab hoste circumvenirentur, audacius resistere ac fortius pugnare coeperunt. Interim milites legionum duarum quae in novissimo agmine praesidio impedimentis fuerant, proelio nuntiato, cursu incitato in summo colle ab hostibus conspiciebantur, et T. Labienus castris hostium potitus et ex loco superiore quae res in misit. Qui cum ex equitum et calonum fuga quo in loco res esset quantoque in periculo et castra et legiones et imperator versaretur cognovissent, nihil ad celeritatem
Abbreviated transcription (Latin):
ipĩs ad pugnam eẽ impedimẽto fuit uidit
quare cohortis omĩibux centuriomibus ocasis. sig¬
infero q Interfecto. signo amĩsso. ⁊liquaꝵ q rohorꝰ¬
tum. om̃ibus fere centuriombus. aut uulurratix
aut occifia. in pmipilo publio septio. baculo fortisꝰ¬
suo uiro multus guibus uulueribus ꝯfecto. ut
Iam se sustuere non posfet. r eliquoer eẽ tardiores
et nõuullos ab nonissimis defertos. plio exced̃
ac iela uitare. hostes neq a fronte ex inferion
loro subemites interuttere et ab utroq latere
instare. et rem ẽẽ in augusto uidit. neq ullum
ẽs subsidiũ. quod subuntti posset. stuto ab nouissir¬
mis uno. muliti detracto ꝙ ip̃e eo sine scuto uene¬
rat in p̾mã aciem ꝓ cesfit centurio mibus q nõiar ⁊ noĩatin
appellatis reliquos cohortatus nulues siqͣ infrrar
et mompulos lapare iussit. quo fatilius uti gladiis
possent Cunus aduentu. sye illata nultibus et i̾nite¬

Expanded text:
ipsos ad pugnam esse impedimento vidit, ipsos ad pugnam esse impedimento vidit, quartae cohortis omnibus centurionibus occisis signiferoque interfecto, signo amisso, reliquarum cohortium omnibus fere centurionibus aut vulneratis aut occisis, in his primipilo P. Sextio Baculo, fortissimo viro, multis gravibusque vulneribus confecto, ut iam se sustinere non posset, reliquos esse tardiores et non nullos ab novissimis deserto loco proelio excedere ac tela vitare, hostes neque a fronte ex inferiore loco subeuntes intermittere et ab utroque latere instare et rem esse in angusto vidit, neque ullum esse subsidium quod submitti posset, scuto ab novissimis uni militi detracto, quod ipse eo sine scuto venerat, in primam aciem processit centurionibusque nominatim appellatis reliquos cohortatus milites signa inferre et manipulos laxare iussit, quo facilius gladiis uti possent. Cuius adventu spe inlata militibus ac redinte