comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
eo nõ studio ẜuimus. quo quesita queriius.¬
item unusquisqz cuiꝰ oꝑa agit. eius silius appellat᷑.
Rpm̃ sequi cupiens. si hẽs in ptãte rem tuã uende.¬
Si uõ nõ hẽs. magno honere. liberatus es It. Totum
deo dedit. qui seipm̃ obtulit. it facil ꝯtẽpint omĩa.
qui se semper cogitat eẽ moriturũ. item qui uult
eẽ ꝑfectus. multitudĩes hõim. et officiͣ ⁊ salutacioẽs.
et cõuiuia. qiͣ cathenas fugiat uoluptatu Itẽ.
magis querit alãs credẽciũ qmͣ opes. Ambrosius.
Qui uult deun possidere. rem̃ciet mũdo. ut sit illi deus
possessio. Nec renũciat mũdo is quẽ tercene posseris

Expanded text:
eo studio servimus, quo quaesita quaerimus. Unusquisque cujus opera facit, ejus filius appellatur. Christum sequi cupiens, si habes in potestate, rem tuam vende; non habes, a magno onere liberatus es. Totum Deo dedit, qui seipsum obtulit. Facile contemnit vitia, qui se semper cogitat moriturum. Qui vult esse perfectus, multitudines nominum, officia et salutationes, et convivia quasi catenas fugiat voluptatum. magis quaerit animas credentium quam opes. AMBROSIUS. Qui vult Deum possidere, renuntiet mundo, ut sit illi Deus beata possessio. Is non renuntiat mundo, quem terrenae possessionis
Abbreviated transcription (Latin):
dabamus. Cesarius. Michil prodest si dim̃i iustiaii
locum expetimꝰ. si tales hic sumus. quales ne seło
et poterimus. Inbitas patrum. Qui diligit seculũ.
tristabitur plurimũ. Cõtẽpnens autem que in eo
sunt. letabitur semper. In libro lementis. Difficilis ẽ
subita promutatio. longna autem qi paulatima sueta¬
fiat labouiosa iamnonerit. que exusu uenit. Itẽ. nõ q̃rat
ate deus pecimã. sed aĩam miẜitordem ⁊ piam mẽtem.

Expanded text:
idabamus. CAESARIUS. Nihil prodest quod justum locum exspectamus, si tales hic sumus quales in saeculo esse poteramus. EX VITIS PATRUM. Qui diligit saeculum, tristabitur plurimum: contemnens autem quae in eo sunt, laetabitur semper. EX LIBRO CLEMENTIS. Difficilis est subita permutatio: longo autem tempore si paulatim assuefiant, laboris non erit quod ex usu venit. Non quaerit a te Deus pecuniam, sed animam misericordem et piam mentem.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯu̾sionẽ aĩa nõ recurrat. Itẽ laboriosũ nõ est homi
relmquers sua: sed ualde laboriosũ ẽ relinq̃re semetipm̃.¬
Alibi. minus ꝯuippe ẽ abnegare quod ht̃. ualde em̃
abremĩciatio corporis. siue abrenũciatio mentis¬
Alibi. Sũt nõnulli. qui despectis carnis desideriis.
cũcta relinquere pertractãt. sed cum cecidisset etiã
alias. post boni oꝑis micia cõspiciũt: hoc ip̃m facẽ.
qd̾ deliberauerãt. ꝑtimescũt. Basilius Mulli stude¬
as platere ĩuita tua. nisi soli deo. Ĩtem sit̃ qui mili¬
tant regi terreno. om̃ĩb iussis eius obediũt. sic et

Expanded text:
non est homini relinquere sua, sed valde laboriosum est relinquere semetipsum. Minus quippe est abnegare quod habet, valde enim abrenuntiatio corporis sine abrenuntiatione mentis. Sunt nonnulli qui, despectis carnis desideriis, cuncta relinquere pertractant; sed cum cecidisse et alios post boni operis initia conspiciunt, hoc ipsum facere quod deliberaverunt pertimescunt. BASILIUS. Nulli studeas placere in vita tua, nisi soli Deo. Sicut enim qui militant reg
Abbreviated transcription (Latin):
Gemiũ ẽ bonũ bnrtĩtatis. qr in hoc mũdo sollicitudĩe
scli amicti. et ĩ futuro et̾nũ castitatis p̾miũ recipit.
Qui casti ꝑseuerãt ⁊ uirgines. anglĩs dei efficumtur
mullatenus reparatur. Nã ꝙͣius pnĩa neĩe fructũ
recipiat. ĩ corruptionẽ tñ nullatenus recipit prestinam¬
Item uirgo carne nõ mẽte. nullũ premiũ ht̃ ĩreĩssiõe.

Expanded text:
um virginitatis: quia in hoc saeculo sollicitudinem saeculi amittit, et in futuro aeternum castitatis praemium recipit. Qui casti perseverant et virgines, angelis Dei efficiuntur , nullatenus reparatur. Quamvis poenitudo veniae fructus recipiat, incorruptionem tamen nullatenus recipit pristinam. Virgo carne, non mente, nullum praemium habet in remissione.
Abbreviated transcription (Latin):
In noĩe dm̃ nr̃i ihũ xpĩ. deo et prĩ. subiecti ĩnicem
ĩtimore xͥ. Salomion. ĩnicum sapĩe timor dm̃i. Ti¬
me deuin et recede a malo. timor dñi. apponet dies.
⁊ aĩ ĩpiorum bremabũtur. It. In timore dñi fiducia
fortitudinis. et filii eius erit spes. Item timor dñi fons
uite. ut declinet aruina mortis. Qui deui timet.
nichil negligit. Ihũs filius sirach. Tior dm̃ glĩa
et gloriatio et leticia. et corona exultationis. Item
tinor dm̃ delectabit cor. ⁊ dabit leticiã ⁊ gaudiũ. et

Expanded text:
 Deo et Patri subjecti invicem in timore Christi . SALOMON. Initium sapientiae timor Domini . Time Dominum, et recede a malo . Timor Domini apponet dies, et anni impiorum abbreviabuntur . In timore Domini fiducia fortitudinis, et filiis ejus erit spes. Timor Domini fons vitae, ut declinent a ruina mortis . Qui Deum timet, nihil negligit . JESUS SIRACH. Timor Domini gloria, et gloriatio, et laetitia, et corona exsultationis . Timor Domini delectabit cor, et da
Abbreviated transcription (Latin):
Itẽ. multe esce delectãt gulã. nutͥũt aut̃ uinee fornca¬
tiones. uacuus uent᷑ in or̃õnib uigilare facit. Nã qui
repletus ẽ sompnũ infert grauissimũ. Itẽ sicẽ flaminã
alibi. Uapor cumamiatis replet aerem. et oro abstinc̃¬
tis adoratũ dm̃. Ic̃. mensura competẽs replet uas. Uẽt᷑
mateñtur. tũc adũsariorum m̃õrumdemonu. hu¬

Expanded text:
iso. Multae escae delectant gulas, nutriunt autem vermem fornicationis. Vacuus venter in orationibus vigilare facit. Nam qui repletus est, somnum infert gravissimum. Sicut enim flammam le. Vapor thymiamatis replet aerem, et abstinentis oratio adorat Deum. Mensura competens replet vas, venter macerentur, tunc adversariorum nostrorum daemoniorum hu
Abbreviated transcription (Latin):
tũ et mortẽ. Ipĩ quo resurrectionẽ xpĩ uel gli̾am mũdo-
admũciauerunt. De celi autemi nonie sic dicit ambrosius
in libris quos scripsit. de creacione mundi Celũ grecum
uocabulo. uranus dicitur apud latinos autem ꝓpt̾ ea
hunc circuitũ qiͣ per quẽdã chorum concordi societate

Expanded text:
resurrectionem Christi et gloriam mundo annuntiaverunt. 2. De coeli autem nomine sic dicit sanctus Ambrosius in libris quos scripsit de creatione mundi: Coelum Graeco vocabulo οὐρανὸς dicitur; apud Latinos autem propterea hunc circuitum, quasi per quemdam chorum concordi societate
Abbreviated transcription (Latin):
cõuemũt. unde et grece oena dicũtur. que latine ele¬
menta uocantur. eo qd̾ sibi cõnemũt et conuemant ꝙͦr
discinctam ꝯmumonem subiecti circuli figura declarat.
torum uirtutib. qͣ claritate syderum fulget plura¬
lit̾ autem celi nomĩe. saucti om̃s uł anglĩ ĩellĩguntur

Expanded text:
conveniunt. Unde et Graece στοιχεῖα dicuntur, quae Latine eleconveniunt. Unde et Graece στοιχεῖα dicuntur, quae Latine elementa vocantur, eo quod sibi conveniunt et concinunt. Quorum distinctam communionem subjecti circuli figura declarat. torum virtutibus, quasi claritate siderum, fulget. Pluraliter autem coeli nomine sancti omnes, vel angeli intelliguntur.
Abbreviated transcription (Latin):
Eterum scũe ambrosius eadem elementa per
qualitates quibus sibi muicem quadam nature
cõmunione cõmiscentur. Ita hiis ubis distingiuit. tra
maidarida et frigida est aqua frigida at humda
Aer calidus est et humidꝰ Igins calidꝰ ẽ atq sutus
per has eñi ⁊ũgibiles qualitates sic sibi singula cõ¬
mistentur. Terra em̃ cum fit arida et frigida ꝯiũgi¬
tur aqne per cognacionẽ qualitatis frigide. Riisq̃
equa aere ꝓ humorem q. humdus est aer. Iqua
uero quast quibusdum dñob brachis frigoris atq hu¬
pioris. Altero teram. altero aerem uidetur cõplecti
frigido ꝯmidem tenam aerem hnudo ip̃e quor aer
medius int̾ duo compugnancia pernatinans. hoc ẽ
nit aquari et as ignem. utrũ illud elementũ sͥ cõciliat
qr aqiue humorẽ et igni calore cõi iugitur. igins qͦ
tem sitetulidus et situs calore aeri ad nectitm Sititã¬
tem autem in cõmumionẽ tene sociatur atq ita sibi ꝑ¬

Expanded text:
eterum sanctus Ambrosius eadem elementa per qualitates 19 quibus sibi invicem quadam naturae communione commiscentur ita his verbis distinguit: Terra, inquit, arida et frigida est; aqua frigida atque humida; aer calidus atque humidus; ignis calidus atque siccus. Per has enim jugabiles qualitates sic sibi singula commiscentur. Terra enim, cum sit arida, et frigida, conjungitur aquae per cognationem qualitatis frigidae. Rursus aqua aeri per humorem, quia humidus est aer. Aqua vero quasi quibusdam duobus brachiis frigoris, atque humoris, altero terram, altero aerem videtur complecti, frigido quidem terram, aerem humido. 3. Ipse quoque aer medius inter duo compugnantia per naturam, hoc est, inter aquam et ignem, utrumque illud elementum sibi conciliat, quia aquae humore et igni calore conjungitur. Ignis quoque, cum sit calidus, et siccus, calore aeri annectitur, siccitate autem in communionem terrae sociatur, atque ita sibi
Abbreviated transcription (Latin):
artes mundi quatuor sunt. Igis. aer. aqͣ.
terra. quarũ hec est natura. Igñis tenuis acutꝰ
et mobił. Aer mobilis acutus et crassus. Aqua crassa
quidem erassa. obtunsa et ĩmobilis. cũ aqua crassitudie
et b obtimsitate colligatur. deide aqua aeri crassi¬
tudine et mobilitate ꝯiũgitirr Rursus aer igni cõ-¬
munione acuti et mobiłis colligatur. Terra autem
et g ignis a se separantur. sed aduobz medis aqua
et aere iũguntire. hec itaq ne cõfusa minus colligũt᷑
subiecta expressi pictura.

Expanded text:
artes mundi quatuor sunt: ignis, aer, aqua, terra. Quarum haec est natura: ignis tenuis, acutus et mobilis; aer mobilis, acutus et crassus; aqua crassa,quidem crassa, obtusa et immobilis, cum aquae crassitudine et obtusitate colligatur. Deinde aqua aeri crassitudine et mobilitate conjungitur. Rursus aer igni communione acuti et mobilis colligatur. Terra autem et ignis a se separantur, sed a duobus mediis aqua et aere junguntur. Haec itaque ne confusa minus intelligantur, subjecta expressi pictura.
Abbreviated transcription (Latin):
ysidorus. Unde bonus ꝓficit. inde inuidꝰ cõtabestit.
Imudus mẽbrũ dyaboli ẽ. cuiꝰ inuidia mors int̾uuit
s de bonorũ ꝓfectib ĩindie ardore tabescũt. flebiliter
deplorandi sũt. qui odio fraterno tabescũt Inuidia
ꝓfettib nõ tabescas. nulliꝰ prosperitate lac̾e̾ris Ense¬
uius ĩmudie orror. non solum rliosas. sed uiles ĩnadit¬

Expanded text:
us proficit, inde invidus contabescit. Invidus membrum est diaboli, cujus invidia mors introivit de bonorum profectibus invidiae livore tabescunt. Flebiliter deplorandi sunt qui odio in fratrem tabescunt. Invidia profectibus non tabescas. Nullius prosperitate facereris. EUSEBIUS. Invidiae error non solum religiosas, sed et viles ani
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯue sunt sc̃iam ueram. et ut stiam disposicionẽ celi et
uirtutes. elementoꝵ. cõu̾sionũ mutaciones. et diui¬
siones temporum. amnor cursus. et stellarum dispo¬
siciones. Quaꝓpter incipientes a die cuiꝰ pene prima
ꝓcreatio ĩ ordine rerum uisibiliũ extitit. de hins cet̾a
de quib opinari quosdam gentiles uel eccliastico s uiros
nonimus prosequaniur. eorũ inquibusdam causis.
et sensus ⁊ uerba ponẽtes. ut ip̃oꝵ auctoritas dictorũ
fidem efficiat.
I De diebus.

Expanded text:
quae sunt scientiam veram, ut sciam dispositionem coeli, et quae sunt scientiam veram, ut sciam dispositionem coeli, et virtutes elementorum, conversionum mutationes, et divisiones temporum, annorum cursus, et stellarum dispositiones. 3. Quapropter incipientes a die cujus prima procreatio in ordine rerum visibilium exstat, dehinc caetera de quibus opinari quosdam gentiles vel ecclesiasticos viros novimus, prosequamur, eorum in quibusdam causis, et sensus, et verba ponentes, ut ipsorum auctoritas dictorum fidem efficiat. . De diebus.
Abbreviated transcription (Latin):
Uinte prestantem in genis facundiaq ac
uario flore licterarum nõ nesciam. Impendis
tñ amplius curam. et quedã ex rerum nat᷑a
uel causis a me tibi efflagitas suffraganda.
Ego autem satisface̾ studio animoq tuo decursa priorum
monumẽta nõ demoror Expediens aliqua exparte ra¬
cionẽ dierũ ac noctiũ et mensiũ. anni quo metas. et
temporum uitissitudines. naturam eciam elementoꝵ
solis demq ac lime cursus. et quoruidam causas astroꝵ
tempestatũ .s. signa atq uentorũ. nec nõ et t̾re posici¬
onem. alternosq maris estus. Que omĩa scdm̃ quod
A ueterib hiris ac maxĩe sicut in libris catholitorum
unorum scripta sunt ꝓferentes breui tabella notamiꝰ.
N̾eq em̃ fas ẽ rerum naturani noste. supersticiosa scĩẽcia.
sed fantum sana sobriaq doctrina considerare quͥymo
si ab nuestigacione iuri modis omnib procul abeeñt
Requaqm rox ille sapiens diceret ĩpẽ mithidedit hoꝵ

Expanded text:
um te praestantem ingenio, facundiaque, ac ario flore litterarum non nesciam, impendis tamen amplius curam, et quaedam ex rerum natura vel causis a me tibi efflagitas suffraganda. Ego autem satisfacere studio animoque tuo decursa priorum monumenta non demoror, expediens aliqua ex parte rationem dierum ac mensium, anni quoque metas, et temporum vicissitudinem, naturam etiam elementorum, solis denique ac lunae cursus, et quorumdam causas 2 astrorum, tempestatum, scilicet signa, atque ventorum, necnon et terrae positionem, alternos quoque maris aestus. 2. Quae omnia, secundum quod a veteribus viris, ac maxime sicut in litteris catholicorum virorum scripta sunt, proferentes, brevi tabella notavimus. Neque enim earum rerum naturam noscere superstitiosa scientia est, si tantum sana sobriaque doctrina considerentur. Quinimo si ab investigatione veri modis omnibus procul abessent, nequaquam rex ille sapiens diceret: Ipse mihi dedit horum
Abbreviated transcription (Latin):
nans in cunctis urbibus syndonum.
am et de benedictionib sui fructus dona porrigit-
sceptrum tenet. israel fortis nazareus et triũ¬
phator in hostibz obsidens in morem serpentis philisti¬
norum semitas et equitatum eius sic̃ regulus spũ oris
sui depopulans.

Expanded text:
nans in cunctis urbibus Phoenicum am, et de benedictionis suae fructibus dona porrigens sceptrum tenet Israel, fortis Nazaraeus, et triumphator in hostibus, obsidens in morem serpentis Philistinorum semitas, et equitatum ejus, ut regulus, spiritu oris sui depopulans.
Abbreviated transcription (Latin):
dogiate scripserunt sub imperatore marco an¬
fratres qui de ecclĩa ad eneraticarum he sim decliãuerũt.
destus et ip̃e sub impeyatore marco antonino
et lucio anxelio commodo adu̾sum maycionem
scripsit librum qui usq hodie perseuerat. fermitur sub
nomie eius et alia ungtagientem. sed ab eruditis ꝯiͣ¬
Ardesanes ĩ mesopotanna clarus hĩtus est qui

Expanded text:
dogmate scripserunt, sub imperatore Marco Anfratres, qui de Ecclesia ad Encratitarum haeresim declinaverant. destus et ipse, qui sub imperatore Marco Antonino Vero, et Lucio Aurelio, eodem modo adversum Marcionem scripsit librum, qui usque hodie perseverat. Feruntur sub nomine ejus et alia multa, sed ab eruditis quTardesanes in Mesopotamia clarus habitus est. Qui
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ nequaqmͣ possimius.
Inter fidem opus hoc distat ꝙ ex side possiblĩtas
a nobis inchoatur ex opere ip̃a fides perficitur.
Opus enĩ fide p̾fiitur. fides operib cõsimimat᷑.
Opera autem antefidem nequaqmͣ prodẽe qr inthil
ualet a malo dechinare. et agere pertinet ad salutẽ.
qui ip̃m salutis uel nescit uel negat auctorem . It
fides sine operib nequaqͣm prodest. qr nõ põt p
fidem deo plac̾e̾. deni contempnit in opere. ob hoc
et fides sine operib mortua est. iiixͣ iacobũ. et opꝰ
exͣ fidem uaticiuium est mxͣ paulum. paulꝰ p̾dicat¬
ante fidem milloͦ ẽẽ opus bonũ. Iacobus narrat
nchil ualere sine opere bono ac ꝑ hoc iuxͣ pͥmum
opera fidem precedencia nichil prosut. iuxta
alterum subse quencia multum prosunt. Iacobꝰ
dixit abraham pr̃ nr̃ ex operib instificatus est.
pd aulius dicit. Credidit abraham deo et reputatũ ẽ illi

Expanded text:
esse nequaquam possumus. esse nequaquam possumus. Inter fidem et opus hoc distat, quod ex fide possibilitas boni operis inchoatur, ex opere ipsa fides perficitur. Opus enim fide praeuenitur, fides operibus consummatur. Opera autem ante fidem nequaquam prodesse, quia nihil ualet a malo declinare et agere quod pertinet ad salutem qui ipsum salutis uel nescit uel negat auctorem. Item fides sine operibus nequaquam prodest, quia non potest per fidem Deo placere qui Deum contemnit in opere. Ob hoc et fides sine operibus mortua est, iuxta Iacobum; et opus extra fidem uacuum est, iuxta Paulum. Horum ante fidem nullo modo esse opus bonum, Iacobus narrat fidem nihil ualere sine opere bono. Ac per hoc, iuxta primum, opera fidem praecedentia nihil prosunt; iuxta alterum, subsequentia multum prosunt. Iacobus dicit: Abraham pater noster ex operibus iustificatus est. Paulus dicit: Credidit Abraham Deo, et repu
Abbreviated transcription (Latin):
placionem sequi feͥ sed Iubetur domum reuerti.
et in actiue uite operacione uersari. In ipso autem
contemplacionis uel actionis usu. Int̾dum magna
disferencia aimorum est. Ram quibusdam sola
contemplatio proficit. quibusdam uero acciua sola ẽ
consolacio hiis media et utriusqz composita. utilior
est matis ad refouendas mentis angustias que solent
ꝓ unius intencionem nutria. ut de utriusq partibus
melius temperentur. Nam quod et per diem saluator
signis et miraculis in urbibus coruscabat. Actinã nob̾
ꝯmendauit uitam. Quod uero in monte oracionis
studio per noctabat. uitam contemplacionis significa¬
bat. Idento dei seruus iuxta mutationem xpĩ nec
actualem uitam amigit. et contemplatinam agit.
Alit̾ enĩ incedens offendit. sicut enm ꝑ ꝯtẽplacõe
amandus est deus. ita per actualem uitam dili¬
gendus est ꝓximus. ac per hoc si nõ possumus
sine utraq ẽẽ uita. sicut et sine utͣq dilectione

Expanded text:
plationem sequi, sed iubetur domum reuerti plationem sequi, sed iubetur domum reuerti et in actiuae uitae operatione uersari. In ipso autem contemplationis uel actionis usu interdum magna differentia animorum est. Nam quibusdam sola contconsolatio. His media et de utrisque composita utilior est magis ad refovendas mentis angustias, quae solent per unius intentionem nutriri, ut de utriusque pmelius temperentur. Nam et quod per diem Saluator signis et miraculis in urbibus coruscabat, actiuam nobis commendabat uitam. Quod uero in monte orationis studio pernoctabat, uitam contemplationis significabat. Idcirco Dei seruus iuxta imitationem Christi, nec actualem uitam amittit, et contemplatiuam agit. Aliter enim incedens offendit. Sicut enim per contemplationem amandus est Deus, ita per actualem uitam diligendus est proximus. Ac per hoc sic non possumus sine utraque esse uita, sicut et sine utraque dilectione
Abbreviated transcription (Latin):
silii generantur. Actiiã autem uitam monstrabat¬
autem lia sine oculis sed fecunda. quia actio labo¬
riosa quidem escimatur. nusꝙͣ alta considerãs. sed in
eo qd̃ se erga ꝓximi utilitatem plus exhibet fecim¬
dior in oꝑib quasi in filiis crestit. dic et martha
et maria. quarum una uirtutib mẽtem ex̾cebat
in opere. altera requiestebat defixa in comtẽplaciõẽ
hii autem qui ad contemplacõnis ociũ uenire cõtẽdt̃.
prius se instudio actiue uite ex̃cere debent. ut dumi
opere insticie feces pccõrum exhauriũt. Cor mũdum
exhibeant ad uidendum deum. Nam mens q̃ temꝑalẽ
adhuc glĩam querit aut carnalis cõcupistentie tem¬
ꝓtacionib cedit a contemplacione ꝓtuldubio ꝓhibetur.
uñ et pplũs dum legem acciperet. a monte id est a subli¬
mi ꝯtemplacione ꝯi carnaliũ curiositas remiuitur
et ineimiãgelio curatus a legione uult dñm ꝑ cõtem¬

Expanded text:
filii generantur. Actiuam autem uitam monstrabfilii generantur. Actiuam autem uitam monstrabat Lia sine oculis, sed fecunda, quia actio laboriosa quidem est minusque alta considerans. Sed in eo quod se erga proximi utilitatem plus exhibet, fecundior in operibus quasi in filiis crescit. Sic et Μartha et Maria, quarum una uirtutibus mentem exercebat in opere, altera requiescebat defixa in contemplatione. Hii autem qui ad contemplationis otium uenire contendunt, prius se in studio actiuae uitae exercere debent, ut dum opera iustitiae faeces peccatorurn exauriunt, cor mundum exhibeant ad uidendum Deum. Nam mens quae aut temporalem adhuc gloriam quaerit, aut carnalis concupiscentiae temptationibus cedit, a contemplatione proculdubio prohibetur. Vnde et populus dum legem acciperet a monte, id est a sublimi contemplatione, quasi carnalium curiositas remouetur. Et in Euangelio curatus a legione uult Dominum per contem
Abbreviated transcription (Latin):
lote pustetitateri applicauit q. sibi tentilem peputũ
utꝰ uiftain et contemplatiua uitmbec distontiã
e Actina uita est. que ioperib institie deuiaminis
Utilitate ufatut. C ontemplatiua autem que uatans ab
omni negocio in sola dei dilectione defigitur harum
una in opere bone conu̾sationis altera incõtẽplaciõe
minuitabilis ueritatis est. una que ex fide in hac
pegrinacione uiuit. altera que bene unuẽtes usq
ad regnũ pducit. Actiue enim uite magna sunt
premia. sed contemplatiue pociora. Accina uita ex
bonis operibus incipit. cõtemplatina uita puenit
ad quod intendit. Acciue uite opera cũ corpore fi¬
nuntur . Contemplatine autẽ gaudia in sine ampliꝰ
crestunt. Illa autem ꝙuis utilis et bona. et tñ cũ
requies uenit tñsitura Ista uero boni oꝑis tñsitoria
merces est. et quies ꝑ mansura. Contemplatiua
uita per rachel ostenditur que erat pulcra sed ste¬
rilis. qr ꝑcõtemplacionĩs ocium minus operum

Expanded text:
itatem, adplicauitque populum sibi gentilem. Inter actiuam et contemplatiuam uitam haec distinctio est: actiua uita est quae in operibus iustitiae et proximi utilitate uersatur; contemplatiua autem quae uacans ab omni negotio, in sola Dei dilectione defigitur. Harum una in opere bonae conuersationis, altera in contemplatione inmutabilis ueritatis est. Vna, quae ex fide in hac peregrinatione uiuit, altera quae bene uiuentes usque ad regnum perducit. Actiuae enim uitae magna sunt praemia, sed contemplatiuae potiora. Actiua uita ex bonis operibus incipit, contemplatiua peruenit ad quod intendit. Actiuae uitae opera cum corpore finiuntur, contemplatiuae autem gaudia in fine amplius crescunt. Illa enim, quamuis utilis et bona, tamen cum requies uenerit, transitura. Ista uero boni operis transituri merces est et requies permansura. Contemplatiua uita per Rachel ostenditur, quae erat pulchra sed sterilis, quia per contemplationis otium minus operum
Abbreviated transcription (Latin):
Nos autem hec ip̃a non ꝑfecta uicia sed media nũcupa¬
mus eo ꝙ pp̃ diũsitatem morũ ad utrũq paratd sunt
et modoꝰ ad bonũ. modo ad malũ pro arbitin uolũtate
ueluti si ex mãsuetudine mt̾dum nastantur toport
et ex pietate dissolucio discipline ex iusticia ĩmnadata
uinduta. ita quatuor ista sibene utantur untut ees
ssunt. si minus ex uirtutib iuitia transenit hoe modo
Demꝯ cum quisq metuit pecare cupit beatifirar i
doles pro pestatis traudet in operibue borndeiam ũ
qr hn motus deamore studicq bom procedũt pee pro
Uir tutib actipiũtur. At contra dumi quisq metu
carendi quitꝙͣ terrenũ exterretur. uel dolore amuye
rei frangitur. dumq rerum cupiditate terpalums
inflaniniatur. aut gandiũ adepte rer extollitur. b̃t
non untutes sinit. sed uere uicia nũcuꝑant exie Salriis¬

Expanded text:
Nos autem haec ipsa non perfecta uitia, sed media nuncupamus eo quod propter diuersitatem morum ad utrumque parata sunt et modo ad bonum, modo ad malum pro arbitrio uoluntati― ueluti si ex mansuetudine interdum nascatur torpor et ex pietate dissolutio disciplinae, ex iustitia crudelitatis uindicta ― ita quattuor ista, si bene utantur, uirtutes sunt; sin minus, ex uirtutibus in uitia transeunt. Hoc modo denique, dum quisque metuit peccare, cupit beatificari, dolet pro peccatis, gaudet in operibus bonis, iam tunc quia hii motus de amore studioque boni procedunt, pro uirtutibus accipiuntur. At contra, dum quisque metu carendi quicquam terrenum exterritur, uel dolore amissae rei frangitur, dumque cupiditate rerum temporalium inflammatur aut gaudio adeptae rei extollitur, tunc non uirtutes s
Abbreviated transcription (Latin):
ad dei ymagnem facta est. ut et si ĩcõmutabilis
ut deꝰ eẽt. tñ in corporea ut deus existeret. Si enim
corpoream credimus ammã.ergo et deuni credimꝰ
hr̃e corpoream figuram. uel formã qui eamd̃ ad
suam condidit ymaginẽ. huiꝰ autem partes non¬
nulli ueterum tres ẽẽ dixerunt. Racionalẽ Irastibi¬

Expanded text:
ad Dei imaginem facta est ut etsi non incommutabilis ad Dei imaginem facta est ut etsi non incommutabilis ut Deus esset, tamen incorporea ut existeret. Si enim corpoream credimus animam, ergo et Deum credimus habere corpoream formam, quia eandem ad suam condidit imaginem. Huius autem partes nonnulli ueterum tres esse dixerunt: rationale, irascibi
Abbreviated transcription (Latin):
Anglĩ quo sine uenti spũs sunt. Aĩa tñ non sunt
Ñam aut̃ aĩam. alii ignem alni sangumẽ eẽ dicinit.
Alii mcorpoream nec hr̃e ullam figuram. Nõmilli
quo eamdem diuine nature eẽ partem. Impia teme¬
ritate crediderũt. Nos eamid̾ autem nõ ignem nec
sanitiunem. sed incorpoream ditimꝰ passibilem atq
nuutabilem tarentẽ pondere. sigura sine calore. nec
ceed ius partem sed creaturã ẽẽ dei nec de substatia
dei uel dequall subiatente clem̃torũ materia. sed
ex nichilosirisse creatam. Nam ut ait quidã si eã
deus de semet ypo fecisset. nequaꝙͣ uitiosa uł m̃i¬
tabilie uel inferabilis ẽẽt. Item si &x elemẽtio eet
Uisibilibus fatta heret. utiq ex tenai soliditatem.
aut ex qua humorẽ aut flatum ex aere aut calorẽ
ex igne. Sed quia hiis omib caret. aꝑpet eã nõ inde
ẽẽ. qr cum illis nichil probatur hr̃e. cõmiur inde
praue a quibusdam creditur ẽẽ corporea que pp̃ id

Expanded text:
angeli quοque siue uenti spiritus sunt, animae tamen non sunt. Ipsam autem animam alii ignem, alii sanguinem esse dixerunt, alii incorpoream nec habere ullam figuram. Nonnulli quoque eandem diuinae naturae esse partem impia temeritate crediderunt. Nos autem eandem non ignem uel sanguinem, sed incorpοream dicimus, passibilem atque mutabilem, carentem pondere, figura siue colore. Nec credimus partem sed creaturam esse Dei, nec de substantia Dei uel de qualibet subiacentí elementorum materia, sed ex nihilo fuisse creatam. Nam, ut ait quidam, si eam Deus de semetipso fecisset, nequaquam uitiosa, uel mutabilis, uel misera esset. Item, si ex elementis esset uisibilibus facta, haberet utique ex terra soliditatem, aut ex aqua humorem, aut flatum ex aere, aut calorem ex igne; sed quia his omnibus caret, apparet eam inde non esse, quia cum illis nihil probatur habere commune. Vnde praue a quibusdam creditur esse corporea, quae pro id
Abbreviated transcription (Latin):
est comes. humilitatis regulam custodit. tnͣsꝯnil¬
litatem aniini seruat. Continẽciam et castitatẽ
amplectitur. fonet decus et honestatem restngit
racione appetitum. Iram comprimit. nec repen¬
dit contumeliam. Sed ex hiis prudentia agnicõnẽ
ueri delectat. id est eligit iusticia dilectionẽ dei et
pximi sernat. fortitudo uimi uirtutis ht̃. metumq
mortis contempnit. Temperancia affectionẽ caris

Expanded text:
e comes est, humilitatis regulam custodit, tranquile comes est, humilitatis regulam custodit, tranquillitatem animi seruat, continentiam et castitatem amplectitur, fouet decus et honestatem, restringit ratione appetitum, iram conprimit nec rependit contumeliam. Sed ex his prudentia agnitionem ueri delectat, iustitia dilectionem Dei et proximi seruat, fortitudo uim uirtutis habet metumque mortis contemnit, temperantia affectionem carnis
Abbreviated transcription (Latin):
fidem rerum gestarin.ꝙͣetiam iuxta figurarũ intel¬
lectum sit̃ de sara et agar. pͥmũ ꝙ uere suerut
de huic ꝙ tropice duo testamenta figurauerunt
Tercius genus est ꝙ tantũ spiͥ spiritalit̾ accipitur
Sicut de canticis canticorum accipitur. definito¬
prudencie tenere. nũc partes insticie subiciamus
Cuiꝰ primũ est deuni timere. religionẽ uenari.
honorem refferre porentib. patrram diligere. cũctis
ꝑdẽe. noce̾ nulli. fraterne caritatis uiicula ãplectius
pericula aliena sustipere. opem ferre miseris. boni
accepti uicissitudinem rependere. equitatem in iudicus
honorũ. uel duiciarum. hec in aduersis aut pacient̾
cedit. aut resistit fortiter. millis emollitur illecebris
Pecinnã negligit Auariciam fugit Contra mi¬
probos ad pericula animũ preparat molestiis mil¬
lis cedit glorie canet appetitus Temperancia est
modus uite in omni uerbo uel opere. hec u̾ecũdie¬

Expanded text:
fidem rerum gestarum quam etiam iuxta figurarum intelfidem rerum gestarum quam etiam iuxta figurarum intellectum, sicut de Sarra et Agar, primum quod uere fuerunt, dehinc quod tropice duo Testamenta figurauerunt. Tertium genus est quod tantum spiritaliter accipitur, sicut de Canticis Canticorumprudentiae genere, nunc partes iustitiae subiciamus. Cuius primum est Deum timere, religionem uenerari, honorem referre parentibus, patriam diligere, cunctis prodesse, nocere nulli, fraternae caritatis uincula amplectere, pericula aliena suscipere, opem ferre miserorum, boni accepti uicissitudinem rependere, aeqitatem in iudiciishonorum uel diuitiarum. Haec aduersis aut patienter cedit, aut resistit fortiter, nullis emollitur inlecebris,pecuniam neglegit, auaritiam fugit, contra inprobos ad pericula animum praeparat, molestiis nullis cedit, gloriae cauet. Temperantia est modus uitae in omni uerbo uel opere. Haec uerecundia
Abbreviated transcription (Latin):
Quibusquidem om̃ib quedã religiomi conueniũt
quedam uero longe modis omĩbz aliena sunt. di¬
gestis generib suie differentus phisice axtis. m̃c
partes logitas asseꝯuaniur. Constat autẽ ex dyaletica
siue rethorita. Dialetica ẽ ratio sine regula disputãdi
intellectum mentis acuens. ueraq a falsis distinguẽs
hec ut quidam ait sicut ferrũ uenenũ sic sciencia
armat eloquium. Rethorica ẽ racio dicendi et iuris¬
peritorum stientia quam oratores secuntur. Post
logicam sequitur ethica que ad instructionem
pt̾mnet morum hec em̃ bene uiuendi magistra ẽ
diuiditurq in quatuor pncipales untutes
prudenciã .s. atq iustitiam. fortitudinẽ siue tẽ¬
peranciam . Piudencia ẽ agnicio uere fidei et sciã
scripturaꝵ in qua intueri oportet iᵈ trimodum
intelligencie genus. Quorũ p̃mũ ẽ per quod
quedam̃ sic accipiũtur historialiter sine ulla fig̾a

Expanded text:
quibus quidem omnibus quaedam religioni conueniunt, quibus quidem omnibus quaedam religioni conueniunt, quaedam uero longe modis omnibus aliena sunt. Digestis generibus siue differentiis fisicae artis, nunc partes logicas exsequamur. Constat autem ex dialectica siue rethorica. Dialectica est ratio siue regula disputandi, intellectum mentis acuens, ueraque a falsis distinguens. Haec, ut quidam ait, sicut ferrum ueneno sic sententiam armat eloquio. Rethorica est ratio dicendi, et iurisperitorum scientia, quam oratores secuntur. Post logicam sequitur ethica, quae ad institutionem pertinet morum. Haec enim bene uiuendi magistra est diuiditurque in quattuor principales uirtutes: prudentiam scilicet atque iustitiam, fortitudinem siue temperantiam. Prudentia est agnitio uerae fidei et scientia Scripturarum, in qua intueri oportet illud trímodιιm intellegentiae genus, quorum primum est per quod quaedam sic accipiuntur historialiter sine ulla figura
Abbreviated transcription (Latin):
astronomia quͥta astrologia . Rexta mecanica
deptima medicina racio aut̃ ea pd distiplmaꝵ
breuiter illa est. Arithinetita nanq ẽ diffinicõ
ꝑ quam mĩorum om̃i ratiõ uel ordo consistit
Ceometria ẽ disciplina maginitudinis et futurarũ
uotis limnamentisqz ꝓpriis distincta uel formis. dic¬
ta aut̃ geometria a mensione terre. per quã uiius¬
ars spectabilis uocẽ uel gesta hñs in se muerorum.
hec som certam dimẽsionem cum scĩa perfecte modu¬
lacionis ht̃. hec constat ex trib modis id est lono. u̾bis
et numeris. Astronomica est lex astrorũ. Astrologia
ẽ rõ. que conu̾sionem celi et signorum defmit po¬
testates ortus quoq siderimi uel occasus. hane
machematici seqũtur. Mecanica quedam peritia
uel dottrina ad quam subtilit̾ fabricam rerum oĩ
concurr̾e dicuntur. Mleditina ẽ stiencia curatõnũ
ad temperam̃tum corporis uel salutem Inuenta.

Expanded text:
astronomia, quinta astrologia, sexta mechanica, astronomia, quinta astrologia, sexta mechanica, septima medicina. Ratio autem earundem disciplinarum breuiter ista est. Arithmetica namque est definitio per quam numerorum omnium ratio uel ordo consistit. Geometrica est disciplina magnitudinis et figurarum notis liniamentisque propriis distincta, uel formis. Dicta autem Geometrica a dimensione terrae, per quam uniusars spectabilis uoce gestu habens in se numerorum ac soni certam dimensionem cum scientia perfectae modulationis. Haec constat ex tribus modis, id est sono, uerbis et numeris. Astronomia est lex astrorum. Astrologia est ratio quae conuersionem caeli et signorum definit, potestates ortus quoque siderum uel occasus. Hanc mathematici secuntur. Mechanica est quaedam peritia, uel doctrina, ad quam subtiliter fabricam rerum omnium concurrere dicunt. Medicina est scientia curationum, ad temperamentum corporis uel salutem inuenta. Ε
Abbreviated transcription (Latin):
querere. que deus p̾cipit facere et seruũ mutilem
Se se ante oculos dei existimari.
Int̾ sapienciam et eloquenciam ita distinguitur
sapientia exsententus Sed sapientia sine eloꝙ cia
prodesse põt/ Eloquentia sine sapiencia ualẽ non
põt. Melius est enĩ indiserta prudentia ꝙͣ stulta
loquacitas rerum enĩ studia prosunt nõ ornam̃ta
uborum Porro sapienciam ueteres philosophiam¬
uocauerut id est om̃ rerum hũanarum atq diui¬
narũ sciam. huiꝰ philosophie partes tres ẽẽ dixũt
id est phisicam. logicam. eta ethicam. phisita
harũsprima nature et contemplacionis deputat᷑.
Scdã in actione et causa recte uiuendi uersatur
Tortia indisteruendo u̾m a falsie opponitur. qd
triodum ꝓ hilosophne genus. Iuxta sapientes mĩ¬
di in partib sis ita distinguitur Ad phisitam
ꝑtine aiunt disciplinas septem. quarũ pͥma ẽ.
Mrichinetita. scda geometria. tercia musica. qͣ ta

Expanded text:
quaerere quae Deus praecepit facere, et seruum inutilem quaerere quae Deus praecepit facere, et seruum inutilem se esse ante Dei oculos existimare. Inter sapientiam et eloquentiam ita distinguitur, sapientia ex sententiis. Sed sapientia sine eloquentia prodesse potest. Eloquentia sine sapientia ualere non potest. "Melior est enim indiserta prudentia quam stulta loquacitas." Rerum enim studia prosunt, non ornamenta uerborumvocaverunt, id est omnium rerum humanarum atque divinarum scientiam. Hujus philosophiae partes tres esse dixerunt, id est, physicam, logicam, ethicam. Physica, arum prima naturae et contemplationi deputatur, secunda in actione et causa recte uiuendi uersatur, tertia in discernendo uerum a falsis opponitur. Quod trimodum philosophiae genus iuxta sapientes mundi in partibus suis ita distinguitur: ad fisicam pertinere aiunt disciplinas septem, quarum prima est arithmetica, secunda geometrica, tertia musica, quarta
Abbreviated transcription (Latin):
nimus in rebus diinis cẽ octupandum. Item duo
sunt erga proximi dilectionem seruanda. Ut et ip̃e p̾stet.
tute dilectiomis in proximũ om̃s oruntur uirtutes.
Quibus autem utilit̾ que sũt appetenda cupimnius
aut que uitanda sunt utilit̾ p̾cauenius. Quod eĩ
dñs dicit. Onña quecũ uultis ut fatiant uobis hoĩes
et uos facite illis pertinet ad bonã impensionem in
quis malumi inferat proximo ex hiis ergo duobz
articulis congrue diligitur proximus. dumi ⁊ bñsicii
impensione fouetur et nulla malicia leditur.
Int̾ scienciam et sapienciã hoc int̾est ꝙ sciã ad cogͥ¬
lcĩa eñ temꝑalib ber bens utitur. atq euitãdis
malis seu intelligendis uel appetendis bonis u̾sat᷑.
uiri int̾ sapienciã et prudenciam ita mallĩgi uoluert
ut sapienciã in diuinis. prudenciã autẽ uel stiẽciã
in humanis negociis ponerent. ꝑfecta ẽ autem
sciencia multa agere uona. et de illa laudem non

Expanded text:
nimus, in rebus diuinis esse occupandam. Item duo nimus, in rebus diuinis esse occupandam. Item duo sunt erga proximi dilectíonem seruanda; ut et ipse praestettute dilectionis in proximum omnes oriuntur uirtutes, quibus aut utiliter quae sunt adpetenda cupimus, aut quae uitanda sunt utiliter praecauemus. Quod enim Dominus dicit: Omnia quaecumque uultis ut faciant uobis homines, et uos facite illis, pertinet ad boni inpensionem in quis malum inferat proximo. Ex his ergo duobus articulis congrue diligitur proximus, dum et beneficii inpensione fouetur et nulla malitia laeditur. Inter scientiam et sapíentiαm hoc interest, quod sScientia enim temporalia bene utitur, atque in euitandis malis, seu intellegendis uel adpetendis bonis uersaturuiri inter sapientiam et prudentiam ita intellegi uoluerunt, ut sapientiam in diuinis, prudentiam autem uel scientiam in humanis negotiis ponerent. Perfecta est autem scientia multa agere bona, et de illis laudem non
Abbreviated transcription (Latin):
extellitur ut et ip̃e deus caritas appenetuo isde
sustor est ꝓsuctacaritas que mimicos et pacienter
sustinet et bemigne refonet iii uõita non ciernite
longe a caritate discedit. Quatuor aut̃ sũt dili¬
genda. deus .s. atq proximꝰ caro nra atq amma.
prior ẽ autem amordei sequens uo̾ ꝓximi Sed
sicut ꝑ amorem dei amor sit proxini. Anior oñdit᷑
et dilectio in ꝓximiũ cognncio est. dilectionis in deun.
Porro dilectio dĩ a timore inchoat. sed non subtimore
ꝑseuerat. Nam dilectio extimore seruilis nõ ẽ libera
qr non constat ex amore dei sed ex timore. suplicii
In trib rebus dilectio dei expͥmitur ut nichil rema¬
neat in homĩe ꝙ non diuine dilectioni subdatirr.
Nam dum dititur. dilige deum ex toto corde tuo. Ges
cogitaciones in deum referendas precipit. dum uo̾
dicitur ex tota aĩa om̃s affectiones amme ad deũ
referci iussit. Dum uo̾ adiecit ex tota mente indicat
om̃e racionem hũanam qua intelligimus et discer¬

Expanded text:
extollitur, ut et ipse Deus Caritas appelletur. Illa est autem perfecta caritas, quae inimicos et patienter sustinet et benigne refouet. Qui uero ita non agit, longe a caritate discedit. Quattuor autem sunt diligenda: Deus scilicet atque proxímus, caro nostra atque anima. Prior est autem amor Dei, sequens uero est proximí. Sed sicut per amorem Dei amor fit proximi, ita per amoremet dilectio in proximum cognitio est dilectionis in Deum. Porro dilectio Dei a timore inchoat, sed non sub timore perseuerat. Nam dilectio ex timore seruilis est, non libera, quia non constat ex amore Dei sed ex timore supplicii. In tribus autem rebus dilectio Dei exprimitur, ut nihil remaneat in homine quod non diuinae dilectioni subdatur. Nam dum dicitur Dilige Deum ex toto corde tuo, omnes cogitationes referendas ad Deum praecipit; dum uero dicitur ex tota anima, omnes affectiones animae ad Deum referri iussit; dum uero adiecit ex tota mente, indicat omnem rationem humanam, qua intellegimus et discer
Abbreviated transcription (Latin):
Q qnio om̃ib duio sunt carualia foraritatio e b̃ in¬
gluines. reliqua spiritalia. Ꝙ ue quiderp ĩonẽbess
quis appetat. sicut Ionathan gustu mneldee deuinũ
heremi manna tontempto carnes contupirtit eestio¬
s dilitentius qusq cominunes ciboee presutollefãt
s̃l heh extia morem crudam abofferentib tellebat
tanem. quã sibi acturacius pparent. Quarto modo
si uiles estas niuiũ quisq summat. uñ et ꝓphã Sodomã
de panis sacuritate accurat. Qn̾to modo si ꝯuisq¬
ex desiderio qd̾ cũq simiat. sicut esau pro lenticule
ꝯcupĩa perdidit. primo genita. forncatio quoq
trimodo gñe disteritur. pͥmũ quippe dum ꝑ uolup¬
tatem luxurie comuixtio carns expletur. alterum
dum sola actrectatione luxus carnis ꝑ iimũdiciã
ꝓuocatur. Tertio dum per intentionem turpis
cogitacionis nocturna quisqz illusione polluitur
et est quartum genus foricationis iuxta scrip
et auaricia ex quib fit p̾uaricatio legis pp̃ illicitã¬

Expanded text:
Ex quibus omnibus duo sunt carnalia, fornicatio et ingluuies; reliqua spiritalia. Quae quidem in membris quis appetat, sicut Ionathan gustu mellis ieiunium heremi manna contempto carnes Aegyptias es diligentius quisque communes cibos procuret, sicut filii Heli extra morem crudam ab offerentibus tollebant carnem, quam sibi accuratius praepararent. Quarto modo, si uiles escas nimium quisque sumat. Vnde et propheta Sodomam de panis saturitate accusat. Quinto modo, si quisqex desiderio quodcunque sumat, sicut Esau pro lenticulae concupiscentia perdidit primogenita sua. 163. Fornicatio quoque trimodo genere discernitur. Primo quidem, dum per voluptatem luxuriae commistio carnis expletur; altero, dum sola attrectatione luxus carnis per immunditiam provocatur; 113 tertio, dum intentione turpis cogitationis nocturna quisque illusione polluitur. Est et quartum genus fornicationis juxta Scriptet avaritia, ex quibus fit praevaricatio legis propter illicita
Abbreviated transcription (Latin):
talis distinitio ẽ. ꝙ mẽoria p̾ti̾ta retinet. mens futura
preuidet. cogitacio pñcia complectit.
uisui sub iacet habitus. color seu magnitudo mensure.
Auditi uoces et sonus. Odoratui indorum flagrancia
uel que aliter se hñt. Gustru sapor amarus seu dulcis
lactiu calida uel frigida dura aut mollia. aspera sine leuia
hii autẽ qnͣ sensus ex partibz elem̃torum sunt. sed nõ
ex om̃ib elementis quatuor. sed ex aere terraq gignũt᷑¬
ex arr aere quidem uisus odoratus auditus ex terra tactꝰ
sapor qz nastitur.
nt̾ aĩam et corpus ita secernitur. Aĩa ẽ substancia
in corporea. intellectualis racionalis. inuisibilis atq
ĩmor talis. hñs ignotam ouginem nichil tũ i natura sua
inixetũ contretũq terrenũ. nł huiidũ. faiulleq uel
igneũ. At contra. corpus ẽ substantia uisibilis atq
Sed aĩa qr spũs talis creatura spũalisẽ. iniciũ nouit. finẽ

Expanded text:
alis distinctio est, quod memoria praeterita retinet, mens futura alis distinctio est, quod memoria praeterita retinet, mens futura praeuidet, cogitatio praesentia conplectit. s et tactus. Visui subiacet habitus et color, seu magnitudo mensurae. Auditui uoces et sonus. Odoratui nidorum flagrantia, uel quae aliter se habent. Gustui sapor amarus seu dulcis. Tactui calida uel frigida, dura uel mollia, aspera siue lenia. Hii autem quinque sensus ex partibus elementorum sunt, sed non ex omnibus elementis quattuor, sed ex aere terraque gignuntur. Ex aere quidem uisus, odoratus, auditus; ex terra tactus saporque nascitur. Inter animam et corpus ita secernitur: anima est substantia incorporea, intellectualis, rationalis, inuisibilis atque inmobilis, habens ignotam originem, nihil tamen in natura sua mixtum concretumque terrenum, nihil humidum, flabileque uel igneum; aSed anima, quia spiritualis creatura est, initium novit, finem
Abbreviated transcription (Latin):
Mulier autem non corruptela integritatis. sed p
sola maturitate etatis mulier nominatur. sicut ⁊ uir¬
prosola uirilitate ⁊ ab opere femine conmxcionis hẽat᷑
ĩnimis. extreme Iã etatis senes et auus uocantur Senes
aut̃ ita quidã dictos putãt. eo qd̾ ẽẽ nestiant. et ꝑ mimã¬
etatem delirant atqz dissipuĩt. uñ et plato ait. In pueris
crescit sensus. in iuuenibz urget. in senib minuitire. auus
aut̃ ex multis annis dicta quasi annosa.
Inter racionale et racionabile hoc int̾eẽ. quidã sapi
Racionabile uero ꝙ racione dictum uel factum est.
Int̾ mentẽ et racionem hoc differt. Mens est pars anine
prestancior aqua procedit intllĩgentia. Racio uõ ẽ motꝰ
quidam anini uisum mentis acuens ueraq a flĩs discĩguẽs.
Int̾ sensũ et mẽoriã. hoc int̾est. Sensꝰ rei euiꝰ qz ad ĩuẽtio
mẽoria rei muẽte recordacio. Ille excogita repperit hec re

Expanded text:
Mulier autem non pro corruptela integritatis, sed pro Mulier autem non pro corruptela integritatis, sed pro sola maturitate aetatis mulier nominatur; sicut et uirpro sola uirilitate, etiamsi ab opere feminae admixtionis habeatur inmunis. Extremae iam aetatis senes et anus uocantur. Senes autem ita quidam dictos putant, eo quod se nesciunt et per nimiam aetatem delirant atque desipiunt. Vnde et Plato ait; "In pueris crescit sensus, in iuuenibus uiget, in senibus minuitur". Anus autem ex multis annis dicta, quasi annosa. Inter rationale et rationabile hoc interesse sapiens quirationabile uero quod ratione dictum uel factum est. Inter mentem et rationem hoc differt: mens est pars animae praestantior, a qua procedit intellegentia. Ratio uero est motus quidam animi uisum mentis acuens, ueraque a falsis distinguens. Inter sensum et memoriam hoc interest: sensus est rei cuiusque adinuentio; memoria, rei inuentae recordatio. Ille excogitata repperit, haec r
Abbreviated transcription (Latin):
et ꝙ puerie id est puelle ad modum pariant egtresse
puericiam mastulis pnberes nĩcupantur qui Iam
gignendi possiblitatem assumũt. femine uerõ uix¬
tines uel uiragines dicutur. dicta autem uiragos
uel ꝙ a unro sumpta est. uel ꝙ sit mastulim uigoris
summlis. pub̾tatem autem egressi mox adolescẽtes
appellantur. Adolestens autem dictus ab adolendo
atq crestendo. Unde et quidam deagricultina lo¬
quens Maturestentem fructum adolestentẽ uocauit.
post adolestenciam quo inuemes fiuĩt. Iuuenes
autem dicti ꝙ inuare posse incipiant. Ut inbubus
uuenci a intulis discesserunt. Iam uo̾ medie etates
ꝓprie dicuntur. uir et mulier. uir aut̃ nũcuꝑatus ut
Ait lactancius ꝙ maior in eo uis est ꝙ in femins
huic uirtus nomẽ acipit. Item mulier a mollicie
dicta Inniutta et detracta lictera ueluti mollior
ded ideo uiris plus roboris datum est. quo faciluis
ad pacienciam ꝯuigalem femine cogerentur

Expanded text:
et quod pueri id est puellae, admodum pariant. Egressi et quod pueri id est puellae, admodum pariant. Egressi pueritiam masculi puberes nuncupantur, qui iam gignendi possibilitatem sumunt; feminae uero uirgines uel uiragines dicuntur. Dicta autem uirago uel quod a uiro sumpta sit uel quod sit masculini uigoris similis. Pubertatem egressi mox adulescentes appellantur. Adulescens autem dictus ab adolendo atque crescendo. Vnde et quidam, de agricultura loquens, maturescentem fructum adulescentem uocauit. Post adulescentiam quoque iuuenes fiunt. Iuuenes autem dicti, quod iuuare posse incipiunt, ut in bubus iuuenci cum a uitulis discesserint. Iam uero mediae aetatis proprie dicuntur uir et mulier. Vir autem nuncupatur, ut ait Lactantius, quod maior in eo uis est quam in feminis, et hinc uirtus nomen accepit. Item mulier a mollitie dicta, inmutata et detracta littera, ueluti mollier. Sed ideo uiris plus roboris datum est, quo facilius ad patientiam coniugalem feminae cogerentur.
Abbreviated transcription (Latin):
pariulis. hec etas a qnͥdecimo anno usq ad uicesimũ
ortanũ. Post hanc suctedit iuuentus trib ebdoma ᵇ¬
tutem ista et etas a uicesimooctauo anno exoritur
et quadragesimo nono consinnatur. qñ et in fem̃s
partus deficiunt. Porro senectus qͣtuor ebdoma ᵇ
completur pp̃ accidentem in illis trib animi et corꝑis
grarutatem. Incipit em̃ hec etas a quinquagesimo
anno. et reptuagesimo septimo t̾mĩatur. ultima ho
semũ nullo c̾to annoꝵ tpr̃e diffinitur sed solo nature
sine concluditur.
Inter senectutem et senum hoc differt. qd senectus
Uergens etas a Iiuiẽtute in semũ nõ dñ tñ decrepita. da¬
qui nõdum fari põt. Pueri uõ a puritate uocati sũt
qiͣ puri siue qr nõdum lamginem floremq genaꝵ
indnut. Puella autẽ a pariutate uocata qi pullai
sicut infans huic cõsuetudo cõmiinis puerperã uocat.
Prropriẽ autem puerperas dici. que primũ empoe sãt.

Expanded text:
porrigitur haec aetas a quinto decimo anno usque ad uicesimum porrigitur haec aetas a quinto decimo anno usque ad uicesimum octauum. Post haec succedens iuuentus tribus ebdomatutem. Ista aetas a uicesimo octauo anno exoritur et quadragesimo nono consummatur, quando et in feminis partus deficiunt. Porro senectus quattuor ebdomadibus conpletur propter accedentem in illis tribus animi et corporis grauitatem. Incipit enim haec aetas a quinquagesimo anno et septuagesimo septimo terminatur. Vltima uero senium nullo certo annorum tempore definitur, sed solo naturae fine concluditur. Inter senectutem autem et senium hoc díffert, quod senectus est uergens aetas a iuuentute in senium, nondum tamen decrepita; sequi nondum fari potest. Pueri uero a puritate uocati sunt quasi puros, siue quia nondum lanuginem floremque genarum inducunt. Puella autem a paruitate uocata, quasi pulsicut infans. Haec consuetudo communis puerperam uocat. Proprie autem puerperas dici quae primum enixae sunt