comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quem p̾mũ oriens subimmistrat dei sit necesse
est ut omĩa quecũq meliora sunt. ⁊ rox aũt
ꝙͣ occidens extremus inducit eius scilic quẽ
dei ẽẽ emulum diximꝰ que duo eciam in hoc
p̃stius fucurorum deus fecit ut ex hiis et uere
religionis et falsaꝵ suꝑsticõnũ ymago quedam
eñdetur. Nam sicut sol qui oritur in diem licz
sit unuis unde solem ẽẽ appellatum. Cicero uult
inderi qd obsturatis siderib solus appareat. tam̃
quia uerum ac ꝑfecte plenicudumis lumen est
et calore potentissimo et fulgore clarissimo illus¬
trat omĩa omiã Ita in deo licet sit unus et
magestas et uirtus et claritudo ꝑfecta est. Nox
autem quam pͣuo illo anthitheo dicimꝰ attri¬
butam eius ipñs multas ⁊ uarias religiões
ꝑ similitudinem monstiat. Quãius enĩ stello
nnumabiles micare ac radiare indeantur
tam̃ quia non sunt plena et solida lumina
nec coloris p̾fecerunt quicꝙͣ nec tenebras

Expanded text:
quem primus oriens subministrat, dei sit necesse quem primus oriens subministrat, dei sit necesse est, ut omnia quaecumque meliora sunt, nox autem, quam occidens extremus inducit, eius scilicet quem dei esse aemulum diximus. quae duo etiam in hoc praescius futurorum deus fecit, ut ei his et uerae religionis et falsarum superstitionum imago quaedam ostenderetur. nam sicut sol, qui oritur in diem, licet sit unus, unde solem esse appellatum Cicero uult uideri, quod obscuratis sideribus solus appareat, tamen quia uerum ac perfectae plenitudinis lumen est et calore potentissimo et fulgore clarissimo inlustrat omnia., ita in deo, licet sit unus, et maiestas et uirtus et claritudo perfecta est. nox autem, quam prauo illi antitheo dicimus adtributam, eius ipsius multas et uarias religiones per similitudinem. monstrat. quamuis enim stellae innumerabiles nncare ac radiare uideantur, tamen quia non sunt plena et solida lumina, nec caloris praeferunt quicquam nec tenebras
Abbreviated transcription (Latin):
em ac septentrionem que partes illis duabꝰ soa-¬
etate iunguntur ea enĩ que est solis calore fla¬
grancior proxima est et coheret orienti at illa
qua frigorib et ꝑpetus gelu torpet eiusdem est
cuiꝰ extremus occasus riam sicut contrarie
lumini funt tenebre ita friguo calori. ut ig̾
calor lumĩ est ꝓximꝰ sic meridies orienti ut
frigus tenebris ita plagha septentrionalis
occasui Quib sigulis partib suum tempꝰ
actribuit uer stilicet orienti Estatem meridia-¬
ne ꝑlage occidentis autũpnus est. Septentri-
onis hibernus. In hus quoq duab partib. me-¬
ridiana et septentrionali figura inte at mor-¬
tis continetur quia iuta in calore est mors
in frigore. Sicut aũt calor ex igne est. Itafri-¬
gus ex aqua. ẜm haꝵ partiũ dimensionem
diem modo fecit ac noctem que spacia et orbes
tempoꝵ ppetuos ac uolubiles quos nocanius
annos alt̾na ꝑ uices successione ꝑficiant. Dies

Expanded text:
em ac septentrionem; quae partes illis duabus sociem ac septentrionem; quae partes illis duabus societate junguntur. Ea enim, quae est solis calore flagrantior, proxima est, et cohaeret orienti. At illa, quae frigoribus et perpetuo gelu torpet, ejusdem est cujus extremus occasus. Nam sicut contrariae sunt lumini tenebrae, ita frigus calori. Ut igitur calor lumini est proximus, sic meridies orienti: ut frigus tenebris, ita plaga est septentrionalis occasui. Quibus singulis partibus suum tempus attribuit, ver scilicet orienti, aestatem meridianae plagae; occidentis autumnus est, septonis hibernum. in his quoque duabus partibus, meridiana. et septentrionali, figura uitae ac mortis continetur, quia uita in calore est, mors in frigore. sicut autem calor ex igni est, ita frigus ei aqua. secundum harum partium dimensionem diem quoque fecit ac noctem, quae spatia et orbes temporum perpetuos ac uolubiles, quos uocamus annos, alterna per uices successione conficiant. dies,
Abbreviated transcription (Latin):
qd̾ hiis est contrariũ constituit in terra. Nch
enĩ ꝑ se continet lumĩs insi accipiat ecelo in
quo posuit lucem ꝑempnem et suꝑos et uitã
ppetuam contra. in terram tenebras et inferos
et mortem. Tantum enĩ hec ab illis suꝑiorib
distant quantum mala a bons et uitia auir¬
tutib ip̃ius quoq terre binas partes ꝯtͣrias
int̾ se diu̾sasq constituit orientem stilic occi-¬
dentem ex quib oriens deo accensetur quia
ip̃e lumis fons et illustrator est reꝵ et qd
oriri nos faciat ad uitam sempitnam. Occidẽs
aũt conturbate illi p̃ueq menti astribit᷑ qd
lumen abstondit quod tenebitis semꝑ inbucat¬
et quod homines faciat occide̾ atq int̾ire
pectatio rlam sicut lux orientis est In luce autem
ratio uite uersatur sic occidentis tenebre sunt In
tenebris aũt mors et int̾itus continetur. Dennde
alteras partes eadem ratõe dimensus est. meridi-¬

Expanded text:
em, quod est his contrarium, constituit in terra; nihil em, quod est his contrarium, constituit in terra; nihil enim per se continet luminis, nisi accipiat e caelo: in quo posuit lucem perennem et superos et uitam perpetuam, et contra in terra tenebras et inferos et mortem. tanto enim haec ab illis superioribus distant, quantum mala a bonis et uitia a uirtutibus. ipsius quoque terrae binas partes contrarias inter se diuersasque constituit, orientem scilicet occidentemque. ex quibus oriens deo adcensetur, quia ipse luminis fons et inlustrator est rerum et quod oriri nos faciat ad uitam sempiter- nam: occidens autem conturbatae illi prauaeque menti adscribitur, quod lumen abscondat, quod tenebras semet quod homines faciat occidere atque interire peccatis. Nam sicut lux orientis est, in luce autem vitae ratio versatur; sic occidentis tenebrae sunt: in tenebris autem, et mors, et interitus continetur. Deinde alteras partes eadem ratione dimensus est, meridi
Abbreviated transcription (Latin):
nos uoluit que intsint hominem scire ad uitam
consequendam que nõ ad Curiosam et ꝓfanam
cupiditatem ꝑtinebant recicuit ut archana es-¬
sent Quid gͦ queris que nec potes stire nec
si stias beatior fies. ꝑfecta est in homine sapi-
entia si et deũ ẽẽ unũ ⁊ ab ip̃o ftãcẽ uinusa cegnostat .
Nunc qm̃ refutauimus eos qui de mundo et
de factore eius deo alit̾ senciũtur qm̃ ueritas hẽt
ad diuinam mundi fabricam reuertamur de qua
in archanis religionis sc̃e litteris traditur sec̃
igitur deus p̾mum oim celum et insublime sus¬
pendit qd̵ ess sedes ip̃ius dei conditoris deinde
t̾ram fundauit ac subdidit celo quã homo cum
ceteris ammalium generibus incolet Eam uo¬
luit humore circũflui et contineri suũ n̾o hĩta¬
culum distiuxit claris lumĩbz et implenit sole
stilz et lune orbe fulgenti et astroꝵ micantuiz
splendentib signis adornauit. Tenebras aũt¬

Expanded text:
nos voluit, quae interfuit hominem scire ad vitam nos voluit, quae interfuit hominem scire ad vitam consequendam: quae vero ad curiosam et profanam cupiditatem pertinebant, reticuit, ut arcana essent. Quid ergo quaeris, quae nec potes scire, nec si scias, beatior fias? Perfecta est in homine sapentia, si et deum esse unum et ab ipso facta esse uniuersa cognoscat. Nunc quoniam refutauimus eos qui de mundo et de factore eius deo aliter sentiunt quam ueritas habet, ad diuinam mundi fabricam reuertamur, de qua in arcanis religionis sanctae litteris traditur. fecit igitur dens primum omnium caelum et in sublime suspendit, quod esset sedes ipsius dei conditoris. deinde terram fundauit ac subdidit caelo, quam homo cum ceteris animalium generibus incoleret. eam uoluit umore circumflui et contineri. suum uero habitaculum distinxit claris luminibus et inpleuit, sole scilicet et lunae orbe fulgenti et astrorum micantium splendentibus signis adornauit. tenebras aut
Abbreviated transcription (Latin):
sublime et excelsum uideres. rionne hec tibi
humanaꝵ uiriũ modum iuderentur excedere
quia illa non tam uiribus ꝙͣ ratione atq artifi-¬
cio facta ẽẽ nestires. Qd̾ si homo in quo nichil
perfectum est tamẽ plus efficit ratione ꝙͣ uireꝰ
eius exigue paciuntur. Quid est cur incredi¬
bile tibi esse iudeatur cum mundus dicit᷑ stũs
a deo in quo quia ꝑfectus est nec sapientia pt
habere tͥminum nec fortitudo mensuram oꝑa
ipĩuo uidentur oculis quomodo aũt illa fecerit
ne mente quidem udecur qua ut hermes ait mor-¬
tale immortali temporale ꝑpetuo corruptibile
ammal reꝵ celestium ꝑspectõem non capit qr
corpore quasi custodia sceptũ tenetur quo unus
soluto ac libero sensu cernat omĩa Sciat igit᷑
ꝙͣ mepte faciat qui res menarrabiles querat
hoc est enĩ modum conditõnis sue transgredi n
intellig̾e̾ quonsq homini liceat accede̾. demq
cum apperiret homini u̾itatem deus ea sola stire

Expanded text:
sublime et excelsum videres, nonne haec tibi sublime et excelsum videres, nonne haec tibi humanarum virium modum viderentur excedere, quia illa non tam viribus quam ratione atque artificio facta esse nescires? Quod si homo, in quo nihil perfectum est, tamen plus efficit ratione, quam vires ejus exiguae patiantur, quid est cur incredibile tibi esse videatur, cum mundus dicitur factus a Deo, in quo, quia perfectus est, nec sapientia potest habere terminum, nec fortitudo mensuram? Opera ipsius videntur oculis. Quomodo autem illa fecerit, ne mente quidem videtur: quia, ut Hermes ait, mortale immortali, temporale perpetuo, corruptibileanimal rerum coelestium perspectionem non capit, quia corpore quasi custodia septum tenetur, quominus soluto ac libero sensu cernat omnia. Sciat igitur quam inepte faciat, qui res inenarrabiles quaerit. Hoc est enim modum conditionis suae transgredi, nec intelligere, quousque homini liceat accedere. Denique cum aperiret homini veritatem Deus, ea sola scire
Abbreviated transcription (Latin):
Illius enĩ causa facta sunt omĩa Idem eciam
poete facentur. Ouidius ꝑfecto Iam mũdo et
uniu̾sis animalibus figuratis hoc addidit.
Sanctius hiis ammal mentisq capatius alte
deerat adhuc et qd dñari in cet̾᷑a posset natus
homo est ad ea neftix existimandum est ea
strutari que deus uoluit ẽẽ celata uerũ ille
non audiendi aut distendi scudio requirebat
s refellendi quia confidebat neminem id pos-¬
se dic̾e quasi u̾o ex hoc putandum sit nõ esse
hec diuinitus facta quia quomodo facta sint
non potest prouideri. an tu sl̾ educatus in do-¬
mo fabrefticta et ornata nullam umꝙͣ fabri-¬
cam uidisses domum illam putasses non ẽẽ¬
ab homine edificatam quia quomodo edifica¬
retur ignorasses. Idem profecto de domo que¬
reres quod nũc de mũdo requiris quib ma-¬
nibus quibus ferramentis homo tanta esset
opera molitus maxime si saxa ingentia in¬
mensa cementa uastas columpnas opus totũ

Expanded text:
illius enim causa facta sunt omnia. Idem etiam illius enim causa facta sunt omnia. Idem etiam poetae fatentur. Ovidius perfecto jam mundo, et universis animalibus figuratis, hoc addidit: Sanctius his animal, mentisque capacius altae Deerat adhuc, et quod dominari in caetera posset; Natus homo est. Adeo nefas existimandum est ea scrutari, quae Deus voluit esse celata! Verum ille non audiendi aut discendi studio requirebat, sed refellendi; quia confidebat neminem id posse dicere. Quasi vero ex hoc putandum sit, non esse haec divinitus facta, quia quomodo facta sint, non potest pervideri. An tu, si educatus in domo fabrefacta et ornata, nullam umquam fabricam vidisses, domum illam putasses non ab homine esse aedificatam; quia, quomodo aedificetur, ignorares? Idem profecto de domo quaereres, quod nunc de mundo requiris; quibus manibus, quibus ferramentis homo tanta esset opera molitus; maxime si saxa ingentia, immensa caementa, vastas columnas, opus totum
Abbreviated transcription (Latin):
potestatem sta fiet ut deus fecerit omĩa nec
quiaꝙͣ esse possit ommo ꝙ non originem adeo
traxerit. at sdem quotiens epicurus est ac nõ
uult a deo factum ẽẽ mundum querere solet
quibus manibus quibus machinis quibus
nectibus qua molitione ad tantum hoc opꝰ
fecerit. Uidet fortasse si eo temꝑe potuisẜ esse
quo deus fecit. S ne ꝑspice̾t homo dei oꝑa
rioluit eum induc̾e̾ in hunc mundum insi ꝑ¬
fectis omib. S ne induci quidem potat Qͦ¬
modo enĩ subsist̾e̾t cum fabricaretur desuper
celum terra subter fundaretur. Cum fortasse
humida uel mimis rigorib corporata cõcres
stituto nec frugibus aut anmalibus natis
Eaq necesse fuit hominem postremo fieri cum sã
mundo ceterisq rebus manus sũma ẽẽt im-¬
posita demqz sancte lict̾e docent homĩem fuisse
ulcimum dei opus et sic ductum ẽẽ in hunc
mundum quasi in doniũ iam paratã et instrut

Expanded text:
potestatem. Ita fiet, ut Deus fecerit omnia, nec potestatem. Ita fiet, ut Deus fecerit omnia, nec quidquam esse possit omnino, quod non originem a Deo traxerit. At idem quoties Epicureus est, et non vult a Deo factum esse mundum, quaerere solet quibus manibus, quibus machinis, quibus vectibus, qua molitione hoc tantum opus fecerit. Videret fortasse, si eo tempore potuisset esse, quo fecit. Sed ne perspiceret homo Dei opera, noluit eum inducere in hunc mundum, nisi perfectis omnibus. Sed ne induci quidem poterat: quomodo enim subsisteret, cum fabricaretur desuper coelum, terraque subter fundaretur; cum fortasse humida, vel nimiis rigoribus torporata concrescstituto, nec frugibus, nec animalibus natis? Itaque necesse fuit hominem postremo fieri, cum jam mundo caeterisque rebus manus summa esset imposita. Denique sanctae litterae docent hominem fuisse ultimum Dei opus, et sic inductum fuisse in hunc mundum, quasi in domum jam paratam et instructam:
Abbreviated transcription (Latin):
cum il multo ess incercius ꝙͣ illud ꝓpt̾ qd as¬
sumptum est Si non est inquit a deo facta ma¬
teria nec mundus a deo factus est / ex falso ma-¬
luit colligere quod est falsum ꝙͣ ex uero quod
uerum Et cum debeant incerta de certis ꝓbari
hic probatoẽm sumpsit ex incerto ad euertendũ
quod erat certum ⁊ ram diuina ꝓuidenͣ effectũ
esse mũdum ut taceam detrimegisto qui hoc p̾¬
dicat taceam de carmĩbus sibillaꝵ que iidem
nũciant. taceam de ꝓphetis qui opus mundi
pene uniu̾sos conuenit. id enĩ pitagorici. stoi¬
ci. ꝑipacerici qui sunt p̾ncipales oĩ discipline
demq a pͥmis illis .uii. sapientibus ad socratẽ
usq ad platonem pro confesso et indubitato hi-
mundum qui de mat̾ia est natura extitisse Cũ
etgo ip̃am materiam deum c̃ẽ contendam Nlec
enĩ potest fac̾e miabilia .i. maxima ratione
constantia insi qui habet mentem ꝓuidentiam

Expanded text:
cum id multo esset incertius quam illud propter quod ascum id multo esset incertius quam illud propter quod assumptum est. Si non est, inquit, a Deo facta materia, nec mundus a Deo factus est. Ex falso maluit colligere, quod falsum est, quam ex vero, quod verum. Et cum debeant incerta de certis probari, hic probationem sumpsit ex incerto, ad evertendum quod erat certum. Nam divina Providentia effectum esse mundum ut taceam de Trismegisto, qui hoc praedicat, taceam de carminibus Sibyllarum, quae idem nuntiant; taceam de prophetis, qui opus mundi,pene universos convenit; id enim Pythagoraei, Stoici, Peripatetici, qui sunt principes omnis disciplinae. Denique a primis illis septem sapientibus ad Socratem usque ac Platonem pro confesso et indubitato hmundum qui de materia est, natura extitisse: cum ego ipsam naturam Deum esse contendam. Nec enim potest facere mirabilia, id est maxima ratione constantia, nisi qui habet mentem, providentiam,
Abbreviated transcription (Latin):
tum cum factus est ex ea mundus et mmitem
quoq hũit ⁊ iam ꝙ destruitur edificatũ est ꝙ
soluitur alligatum ꝙ sumitur inceptũ. Si ergo
ex cõmutatõe ac fine materia colligit᷑ hũisse
pͥncipium a quo aliquo fieri nnisi adeo pocuit
solus igitur deus est qui factus non est et idc̾co
destruere alia pt. ip̃e destrui non potest rema-¬
nebit semꝑ in eo quod fuit quia non est aliũde
genatus nec ortus nec natiuitas eius ex ali-¬
qua re alt̾a pendet que illum iuitata dissol-¬
uat Ex se ip̃o est ut in p̾mo diximꝰ libro Et
ideo talis est qualem esse uoluit impassibilis
ĩnutabisis incorruptus beatus etermis Iam u̾o
illa conclusio qua sententiam termĩauit multo
absurdior. Q si mat̾ia inquit non est a deo ftã
ne tra quidem et a qua et aer et ignis adeo stũs
est ꝙͣ uallide ꝑiculum p̾t̾uolanit. Sit enĩ suꝑiꝰ¬
illud assumpsit tamꝙͣ probatõe non indigeret

Expanded text:
tum, cum factus est ex ea mundus, et initium tum, cum factus est ex ea mundus, et initium quoque habuit. nam quod destruitur, aedificatum est, quod soluitur, alligatum, quod finitur, inceptum. si ergo ex commutatione ac fine materia colligitur habuisse principium, a quo alio fieri nisi a deo potuit? solus igitur deus est qui factus non est, et idcirco destruere alia potest, ipse destrui non potest. permanebit semper in eo quod fuit, quia non est aliunde generatus, nec ortus ac natiuitas eius ex aliqua re altera. pendet, quae illum mutata dissoluat. ex se ipso est, ut in primo diximus libro, et ideo talis est qualem esse se uoluit, inpassibilis inmutabilis incorruptus beatus aeternus. iam uero illa conclusio qua sententiam terminauit multo absurdior. quodsi materia inquit non est a deo facta, ne terra quidem et aqua et aer et ignis a deo factus est. quam callide periculum pra.eteruolauit! siillud assumpsit, tanquam probatione non indigeret;
Abbreviated transcription (Latin):
pit ium dissolubile est ꝙ dissoluitur int̾ibit or pd int̾it
tum sit necesse est qd ortum sit est habuit fontẽ
unde oriretur idest factorem aliquem senciẽtẽ
pudũ ꝑicumq faciendi is est profecto nec ullus
alius ꝙͣ deus qui qmͣ sensu rõne prouidenͣ pates¬
tate uirtute predictus est et ammantia et in-¬
ammantia creare et efficere potest quia tenet
quomodo sit quitquid faciendum mat̾ia n̾o sꝑ
ꝙ enm semꝑ eẽ non desimunt Et unde ab fuit
pͥncipium abẽs eciam finem necesse est quin
eciam facilius est ut id ꝙ hũit micium fine ca¬
reat qmͣ ut heãt finem id qd micõ caruit ma-¬
t̾ia est igit᷑ si facta non est nec fieri ex ea qͥcꝙͣ
potest si fieri ex ea non potest ne mat̾ia quidem
erit matia est enm ex qua fit aliquid omne
aũt ex fit quia recipit opificis manũ destruitur
et aliud esse incipit gͦ qm̃ finem habuit mat̾ia

Expanded text:
pit vim, dissolubile est. Quod dissolvitur, interit. Quod interit, pit vim, dissolubile est. Quod dissolvitur, interit. Quod interit, ortum sit necesse est. Quod ortum est, habuit fontem unde oriretur, id est factorem aliquem sentientem, providum, peritumque faciendi. Is est profecto, nec ullus alius quam Deus. Qui quoniam sensu, ratione, providentia, potestate, virtute praeditus est, et animantia, et inanima creare et efficere potest, quia tenet quomodo quidque sit faciendum. Materia vero semper , semper esse non desinit, et unde afuit principium, abesse hinc etiam finem necesse est. quin etiam facilius est ut id quod habuit initium fine careat, quam ut habeat finem quod initio caruit. materia igitur si facta non est, nec fieri ex ea quicquam potest; si fieri ex ea non potest, ne materia. quidem erit; materia est enim ex qua fit aliquid. omne autem ex quo fit, quia. recipit opificis manum, destruitur et aliut esse incipit. ergo quoniam finem habuit materia
Abbreviated transcription (Latin):
alteꝵ caret sẜu p̃tas faciendi aliquis nõ potest
esse nisi in eo ꝙ sentit ꝙ sapit ꝙ cogitat ꝙ mo¬
uetur nec incipi fieri aut consũmari quisꝙͣ p̃t
insi fu̾it rõne ꝓuisum et quẽadmodum fiat an-¬
ceꝙ̃ͣ est et quẽadmodum constet postꝙͣ fuerit ef¬
efft̃m demq facit aliquid. Qui ht̃ uoluntatẽ
ad faciendum et manus ad id ꝙ noluit implẽ¬
dum ꝙ aũt insẜibile est mers et torpidũ sẽper
iacet riichil inde oriri p̃t ubi nullus est motꝰ
uoluntarius ⁊iam si omẽ ammal rõne cõstat
nec aliunde accipi pt̃ id ꝙ ibi unde pecit᷑ non
gigint si sp̃s dei sine quo nichil gignitur non
gͦ deus ex mat̾ia quia sẜu p̾dc̃us ex insensibili
sapiens ex bruto inpatible de patibili expers cor¬
poris de corporali mĩqmͣ potest oriri ẜ mat̾ia po-¬
cuis ex deo est quicquid enm est solido et con-¬
tractabili corꝑe excepit ext̾nam ium quod acci¬

Expanded text:
alterum caret sensu. Potestas faciendi aliquid non potest alterum caret sensu. Potestas faciendi aliquid non potest esse, nisi in eo quod sentit, quod sapit, quod cogitat, quod movetur. Nec incipi, aut fieri, aut consummari quidquam potest, nisi fuerit ratione provisum; et quemadmodum fiat, antequam est, et quemadmodum constet, postquam fuerit effectum. Denique is facit aliquid, qui habet voluntatem ad faciendum et manus ad id quod voluit implendum. Quod autem insensibile est, iners et torpidum semper jacet, et nihil inde oriri potest, ubi nullus est motus voluntarius. Nam si omne animal ratione constat,nec aliunde accipi potest id, quod ibi, unde petitur, non gignit, sed spiritus Dei, sine quo nihil gignitur. Non ergo Deus ex materia, quia sensu praeditum ex insensibili, sapiens ex bruto, impatibile de patibili, expers corporis de corporali numquam potest oriri: sed materia potius ex Deo est. Quidquid enim est solido et contrectabili corpore, accipit externam vim. Quod acci
Abbreviated transcription (Latin):
tatem inbecillus ꝑ inbecillitatem deffĩnite et
modice pt̃atis. deus autem facit ex eo ꝙ nõ est
quia ꝑ et̾intatem fortis est ꝑ fortitudinẽ pt̃atis
iniense que fine ac modo carẽt sicut iuta fac¬
toris quid gͦ miꝵ si sturus mundum deus pͥus
mutuari cum ex ip̃o uel in ip̃o suit omĩa nã
si est aliquid auce illum si factum est quisqm̃
non ab ip̃o iam et ptãtem dei et nomẽ a mittet
at enĩ mat̾ia nũꝙͣ facta est sicut deus qui ex
mat̾ia fecit hunc mundum duo igitur cõsti¬
cuũtur et̾ua et quidem int̾se contraria ꝙ fieri
sine distordia et ꝑuicie non ꝑ collidant enm
eterna esse non poterunt se repugnant quia
supare alterum nc̃ce est ergo fieri non potest
qm̃ eterm natura sic simplex ut mũie om̃a uelud
ex fonte descenderunt staq aut deus ex mat̾ia ortꝰ
est aut mat̾ia ex deo quis hoꝵ sic ueruis facile
est intelligi ex huis enĩ duob alteꝵ sẜible est

Expanded text:
tatem imbecillis est, per imbecillitatem, definitae ac tatem imbecillis est, per imbecillitatem, definitae ac modicae potestatis: Deus autem facit ex eo, quod non est; quia per aeternitatem fortis est, per fortitudinem, potestatis immensae, quae fine ac modo caret, sicut toris. quid ergo miram si facturus mundum deus prius mutuari, cum ex ipso uel in ipso sint omnia. nam si est aliquid ante illum, si factum est quicquam non ab ipso, iam potestatem dei et nomen At enim materia nunquam facta est, sicut Deus, qui ex materia fecit hunc mundum. Duo igitur constituuntur aeterna, et quidem inter se contraria; quod fieri sine discordia et pernicie non potest. Collidant enim aeterna esse non poterunt, si repugnant, quia superare alterum necesse est. Ergo fieri non potest, quin aeterni natura sit simplex, ut inde omnia, velut ex fonte, descenderint. Itaque aut Deus ex materia ortus est, aut materia ex Deo. Quid horum sit verius, facile est intelligi. Ex his enim duobus alterum sensibile est,
Abbreviated transcription (Latin):
rum acutissimus qui indit nichil aliud esse
naturam ꝙͣ deum ergo inꝙͥ deun non laudabi¬
muo ꝙͣ uis enĩ illi naturalis est u̾tus nec eĩ
deus ip̃e natura est cum igitur ortum rerum
tribius nature ac detrahis deo in eodem licto
hesitas ac uersinam solius a quo enĩ fieri ne-¬
gas mundum ab eodem plane fieri mutato
nonĩe confiteris sequitur meptissima comꝑa¬
tio ut fab inꝙͥ cum quid edificaturus est non
ip̃e facit mat̾iam ẜ utitur eaq sit ꝑata fictor¬
q Idem cerasic isti prouidencie diuene materiam
presto esse o portuit non qmͣ ip̃e face̾t ẜ quã hret
ꝑatam iumo uõ non oportuit erit enim deus
minoris ptatis si ex paraco friciat ꝙ est homĩs
faber sine ligno nichil edificabit quia lignum
ip̃m face̾ non p̃t non posse aũt in becillitatis
humane est deus uero fucit ipãm materiã quia
potest Posse enĩ dei est. Nain si non p̃t deus
non est homo facit ex eo ꝙ est quia ꝑ mortali¬

Expanded text:
rum acutissimus, qui vidit « nil aliud esse rum acutissimus, qui vidit « nil aliud esse naturam, quam Deum. Ergo, inquit, Deum non laudabimus, cui naturalis est virtus? » nec enim Deus ipse natura est. Cum igitur ortum rerum tribuis naturae, ac detrahis Deo, in eodem luto haesitas; versuram solvis, Geta. A quo enim fieri negas, ab eodem plane fieri mutato nomine confiteris. Sequitur ineptissima compatur faber cum quid aedificaturus est non ipse facit materiam sed utitur ea quae sit parata, fictorue item cera, sic isti providentiae divinae materiam praesto esse oportuit non quam ipse faceret sed quam haberet paratam. immo uero non oportuit: erit enim deus minoris potestatis, si ex parato facit; quod est hominis. faber sine ligno nihil aedificabit, quia lignum ipsum facere non potest; non posse autem inbecillitatis humanae est. deus uero facit sibi ipse materiam, qpotest. Posse enim, Dei est: nam si non potest, Deus non est. Homo facit ex eo, quod est; quia per mortali
Abbreviated transcription (Latin):
in deo quem profecto ad inbecillitatem homĩs
redigis cui nichil aliud quã opificimi conce-¬
ena. Indiget aut si nichil moliri p̃t inisi ab
uirtutis est et erit iam potentior iudicandũ
mat̾ie institutor quo gͥ nonĩe apellabitur
qui potentia deuni uncit. Si quidem mauis
est ꝓpria facire ꝙͣ aliena disponere si autem
fieri non potest ut sis potentius deo quitqmͣ quem
cium neq enĩ deo non faciente et inuito esse
aliquid aut potuit aut debuit sz probabile est
inquid materiam rerum hr̃e et habuisse ium
potuit procirari. Nratura enim qua dicitis cẽ
orta omĩa si consilium non habet effice̾ n chil
p̃t si aũt gn̾andi et faciendi potens est habec
ergo consiliũ et ꝓpt̾ea deus sicut ncc̃e est nec
alii nonnẽ appellari potest ea nis in qua inest
et prouidenciam excogitandi et solercia pt̃as¬
q faciendi. ¶ Melius igitur seneca oĩm scoito¬

Expanded text:
in Deo, quem profecto ad imbecillitatem hominis in Deo, quem profecto ad imbecillitatem hominis redigis; cui nihil aliud, quam opificium conceena? Indiget autem, si nihil moliri potest, nisi fectae utique virtutis est, et erit jam potentior judicandus materiae institutor. Quo igitur nomine appellabitur, qui potentia Deum vincit? Siquidem majus est, propria facere, quam aliena disponere. Si autem fieri non potest, ut sit potentius Deo quidquam, quetium. Neque enim Deo non faciente, et invito, esse aliquid aut potuit, aut debuit. Sed probabile est, inquit, materiam rerum habere, et habuisse sempotuit procreari? Natura enim, qua dicitis orta esse omnia, si consilium non habet, efficere nihil potest. Si autem generandi et faciendi potens est, habet ergo consilium et propterea Deus sit necesse est. Nec alio nomine appellari potest ea vis, in qua inest, et providentia excogitandi, et solertia potestasque faciendi. Melius igitur Seneca omnium stoico
Abbreviated transcription (Latin):
cum quid edificaturꝰ est non ip̃e facit mat̾ia
ẜutitur eaꝙ sit ꝑata fictorq Idem cera sic isti
ꝓuidentre diuine mat̾ia p̾sto esse oportuit nũꝙͣ
non est adeo fucta ne t̾ra quidem et aqua et ignuis
a deo factus est O quam multa sunt uicia in hiis
decem uersibus pͥmum ꝙ hiis qui malis dispu-¬
tõnib et libeis fere omĩb prouidẽtie fuit acertor
et quia cicermus argumentꝭ inpugnau̾i̾t eos
qui prouidentiam cognaciꝰ est colle̾ in quo si¬
contͣ dic̾e uelis nec cogitatõe opus est nec la-¬
bore sua illi dictata pectanda sunt nec enĩ pot̾it
ri s concedimius hoc mori et instituto a chale¬
mitorum ut liceat homĩb ualde libis dicere
ac sentire quem ueluit sinas ip̃as considemꝰ
non est inquid probabile mat̾iam reꝵ adeonõ
est inquid factam quib hoc argumentis docet
nichil enĩ dixisti quare hͥ non sit probabile caꝙo
tamen temie̾ indetur cogitandi plus eẽ aliquẽ

Expanded text:
cum quid aedificaturus est non ipse facit materiam cum quid aedificaturus est non ipse facit materiam sed utitur ea quae sit parata, fictorque item cera, sic isti providentiae divinae materiam praesto esse oportuit non quam non est a deo facta, ne terra quidem et aqua et aer et ignis a deo factus est. o quam multa sunt uitia in his decem uersibus! primum quod is qui in aliis disputationibus et libris fere omnibus pronidentia-e fuerit adsertor et qui acerrimis argumentis inpugnauerit eos qui prouidentiam non escontradicere velis, nec cogitatione opus est, nec labore; sua illi dicta recitanda sunt. Nec enim ab ullri. Sed concedamus hoc mori et instituto Academicorum; ut liceat hominibus valde liberis dicere, ac sentire quae velint. Sententias ipsas consideremus. Non est, inquit, probabile, materiam rerum a Deo factam. Quibus hoc argumentis doces? Nihil enim dixisti, quare hoc non sit probabile. Itaqtamen temere videtur, cogitanti plus esse aliquid
Abbreviated transcription (Latin):
mumi et maximnumꝰ filium p̾fecit oꝑi unuuerso
eo ꝙ simul et consiliatore usuo est et artisice in
de quo nũc pcus ꝙ alio loco et uirtus eius ⁊¬
nomen eras et ratio enarranda nobis erit.
nemo querat ex quibus sit ista mat̾ies an¬
unde tam magna tam mirifica oꝑa deus fecit
omiã enĩ deus fecit ex nichilo nec audiendi
sunt poete aiunt chaos in p̾ncipio fuisse Idẽ
confusio est reꝵ atq elementorum postea nõ
deun diremisse omnem illam congĩem singlioz
rebus ex confuso a cerno seꝑatis in ordinem¬
ꝙ destptio instruxisse mũdum ꝑit̾ ⁊ ornasse
quibus facile est responde ptãtem dei nõ intel¬
ligentibus quem credant ichil effic̾e̾ posse
nisi ex mat̾ia subiacente ac parata in quo er¬
rore etiam phĩ fuerunt. ⁊ iam cic̾o de nat᷑a
licorum disputans ait sic pͥmũ igitur nõ est
ꝓbabile eam mat̾iam rerum unde omĩa orta
sunt esse diuina prouidentia effectam s ⁊ hĩe
et hũisse ium ac naturam suam ut igit᷑ faber¬

Expanded text:
mum et maximum Filium praefecit operi universo, eoque simul et consiliatore usus est, et artifice in de quo nunc parcius, quod alio loco et virtus, et nomen ejus, et ratio enarranda nobis erit. Nemo quaerat, ex quibus ista materiis tam magna, tam mirifica opera Deus fecerit; omnia enim fecit ex nihilo. Nec audiendi sunt poetae, qui aiunt chaos in principio fuisse, id est, confusionem rerum, atque elementorum; postea vero Deum diremisse omnem illam congeriem, singulisque rebus ex confuso acervo separatis, in ordinemque descriptis, instruxisse mundum pariter et ornasse. Quibus facile est respondere potestatem Dei non intelligentibus, quem credant nihil efficere posse, nisi ex materia subjacente ac parata; in quo errore etiam philosophi fuerunt. Nam Cicero de Natura deorum disputans, sic ait: « Primum igitur non est probabile, eam materiam rerum, unde orta sunt omnia, esse divina providentia effectam; sed habere, et habuisse vim et naturam suam. Ut igit
Abbreviated transcription (Latin):
summitas humiliores facitis ip̃i nos ultro ad
iniferos mergitis ad mortem q dampnatis qr
nichil est inferiꝰ et humilius tra insi mors et
inferi que si effug̾e̾ uelletis subiectam pedi¬
bus nr̃is t̾ram contempnetis corpis statu
saluo ꝙ idarco rc̃m accepistis ut oculos atq
mentem cum eo qui fecit conferre possetis cõ¬
tempue aũt et caltare t̾ram nichil alius est
qmͣ simlac᷑ non adorare que de t̾ra st̃a sunt
Item diuicias non concupiste̾ noluptates
corpis spne quia opes et corpus ip̃m cuius
hospicio utimur t̾ra est uiuum colite ut uiua-¬
tis moriatur enĩ ncce est qui se suamq aĩam
mortius adiudicanit .

Expanded text:
submittitis humilioresque facitis, ipsi uos ultro ad submittitis humilioresque facitis, ipsi uos ultro ad inferos mergitis ad mortemque damnatis, quia nihil est inferius et humilius terra nisi mors et inferi. quae si effugere uelletis, subiectam pedibus uestris terram contemneretis corporis statu saluo, quod idcirco rectum accepistis, quo oculos atque mentem cum eo qui fecit conferre possetis. contemnere autem et calcare terram nihil aliut est quam simulacra non adorare, quia de terra ficta sunt, item diuitias non concupiscere, uoluptates corporis spernere, quia opes et corpus ipsum cuius hospitio utimur terra est. uiuum colite, ut uiuatis: moriatur enim necesse est qui se suamque animam mortuis adiudicauit.
Abbreviated transcription (Latin):
terrena qui oriũtur a celo. Iuuat igitur uelut
in aliqua sublimi specula constitutum. uñ uel
uniu̾si exaudire possunt ꝑ sianum illud ꝓcla-¬
pocius intuemini ad cuiꝰ spectatulum uos ex¬
citauit ille artifes nr̃ deus Ille uobis subl̃men¬
uultum dedit uos in terram cͤuamini uos
altas mentes et ad pentem suum cum corpo¬
ribus suis erectas ad inferiora dep̾ͥmitis tãꝙͣ
peniteat uos quadrupedes non esse natos fas
non est celeste ammal cum t̾renis in t̾ramq
uergentib coequari qͥd uos bñficiis celestibꝰ
orbatꝭ promq in humũ ur̃a sponte procũbi¬
tis humi enĩ imiẜi uolutamini cum deorsu
queritis ꝙ in sublimi quere debiustis. Nam
ista mortalium digitorum ludicra et fragilia
figmenta ex quolz mat̾ie gen̾e formata qͥd
aliud sunt insi t̾ra ex qua nata sunt Quid
gͦ rebus inferiorib subiacetis qd capitib nr̃is
terram suꝑponitis. ¶ Cum enim nos terre

Expanded text:
terrena, qui oriuntur e coelo. Juvat ergo, velut terrena, qui oriuntur e coelo. Juvat ergo, velut in aliqua sublimi specula constitutum, unde universi exaudire possint, Persianum illud proclapotius intuemini, ad cujus spectaculum vos excitavit ille artifex vester Deus. Ille vobis sublimevultum dedit; vos in terram curvamini: vos altas mentes, et ad parentem suum cum corporibus suis erectas, ad inferiora deprimitis, tamquam vos poeniteat non quadrupedes esse natos. Fas non est coeleste animal cum terrenis, in terramque uergentibus coaequari. quid uos beneficiis caelestibus orbatis pronique in humum uestra sponte procumbitis? humi enim miseri uolutamini, cum deorsum quaeritis quod in sublimi quaerere debuistis. nam ista mortalium digitorum ludicra et fragilia figmenta ex quolibet materiae genere formata quid aliut sunt nisi terra ex qua nata sunt? quid ergo rebus inferioribus subiacetis? quid capitibus uestris terram superponitis? cum enim uos terrae
Abbreviated transcription (Latin):
et tamen stõcem ip̃m nemo suspicit aut meretur
que fecit timet tamꝙͣ plus possit ẽẽ in oꝑe ꝙͣ
mopifice recte igitur seneca in libris moralib
Simulacͣ in quit deoꝵ uen̾antur illis supplicat
genupoĩto illa adorant illis ꝑ totum possibent
dĩe aut astant illis scipem iaciunt uictias
cedunt et cum ħ tanto oꝑe suspiciant fabros
ne in conuentum quidem admitt̾e qui tibi deos
faciat qmͣ ergo in quam pt̃atem hr̃̾e possunt
cum ip̃e qui fecit illa non hẽat s ne hec quidẽ
dare hus potuit que hebat iude au dire loqui
mou̾i. ¶Quis qm̃ ne igitur tam meptus est
ut putet aliquid dei esse in simulacro dei in
quo ne homĩs quidem quitꝙͣ ost p̾t̾ umbrã
s h̾ nemo consiberat infecti sunt enĩ ꝑsuatõe
ac mentes eoꝵ penitus succum stultitie ꝓhi-¬
berunt, Adorant gͦ insensibilia qui senciunt
irrõnabilia qui sapiunt ex anima qui uiuũt

Expanded text:
Et tamen factorem ipsum nemo suspicit, aut veretur: Et tamen factorem ipsum nemo suspicit, aut veretur: quae fecit, timet, tamquam plus possit esse in opere, quam in opifice. Recte igitur Seneca in libris moralibus: Simulacra, inquit, deorum venerantur, illis supplicant genu posito, illa adorant, illis per totum assident diem, aut astant, illis stipem jaciunt, victimas caedunt; et cum haec tantopere suspiciant, fabros, ne in convictum quidem admittere, qui tibi deos faciat? Quam ergo vim, quam potestatem habere possunt, cum ipse, qui fecit illa, non habeat? Sed ne haec quidem dare his potuit, quae habebat, videre, audire, loqui, moveri. Quisquamne igitur tam ineptus est, ut putet aliquid esse in simulacro dei, in quo ne hominis quidem quidquam est praeter umbram? Sed haec nemo considerat; infecti sunt enim persuasione, ac mentes eorum penitus fucum stultitiae perbiberunt. Adorant ergo insensibilia, qui sentiunt; irrationabilia, qui sapiunt; exanima, qui vivunt;
Abbreviated transcription (Latin):
iõ simulacͣ constitiunt que quia mortuoꝵ sunt
ymagines similia sunt mortuis omni enĩ sensu
carent dei aũt ieternum uiuentis uiuũ et sensi¬
bile deb eẽ simulacrũ ꝙ si a fimłat᷑ similitudine
id nomen accepit quõ possunt ista simłat᷑ deo si-¬
mulia iudicari que nec sencint nec mouentur¬
¶ Itaq simulacrum non illud est qd digitis ho¬
minis ex lapide aut ere alia ue mat̾ia fabricat᷑
si ip̃e homo qm̃ et sentit et mouetur et multas
magnasq accõnes ht̃ hec non intelligunt hoĩes
meptissini ꝙ si sentire simlat᷑ et moneri possent
ultro adoratura homñe fuissent a quo sunt ex¬
polita que essent aut incultus et horridus la-¬
pis aut mat̾i̾a informis ac rudis nnsi fuissent
ab hommne formata homo igitur illoꝵ qͣi parẽs
putandus est ꝑ ciuiꝰ manũ nata sunt ꝑ quem
siguram spem pulcritudinem habẽ cẽperunt¬
et ideo melior qui fecit quam illa que facta sunt

Expanded text:
ideo simulacra constituunt, quae quia mortuorum sunt ideo simulacra constituunt, quae quia mortuorum sunt imagines, similia sunt mortuis: omni enim sensu carent. dei autem m aeternum umentis uiuum et sensibile debet esse simulacrum. quod si a similitudine id nomen accepit, qui possunt ista simulacra deo similia iudicari quae nec sentiunt nec mouentur? itaque simulacrum dei non illut est quod, digitis hominis ex lapide aut aere aliaue materia fabricatur, sed ipse homo, quoniam et sentit et mouetur et multas magnasque actiones habet. nec intellegunt homines ineptissimi quod, si sentire simulacra et moueri possent, ultro adoratura hominem fuissent a quo sunt expolita: quae essent aut incultus et horridus lapis ant materia informis ac rudis, nisi fuissent ab homine formata. homo igitur illorum quasi parens putandus est, per cuius manus nata sunt, per quem figuram speciem pulchritudinem habereEt ideo melior est qui fecit, quam illa quae facta sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ diuim sunt in quatũq ꝑte mundi fue¬
rint uident et audiunt uinu̾sa suꝑnacua
sunt gͦ similat᷑ illis ubiq p̾sentib cũ sacis
sit audientium nomĩa p̾cibus aduocare. at
enim p̾sentes non nsi ad ymagines suas
ad sunt Ita plane ꝙ̃ adm̃ nulgus existimat
mortuoꝵ amias c̾ca cumłos et corporum
suoꝵ reliquias ob errare ẜ camẽ postqmͣ
deus ille presto. ee cepit lam simulacro eius opus
non est. Quero enum si quis ymaginem homĩs per¬
egre constituti ꝯtemplentur sepe et ex ea sola cum
capiat abstentis ⁊ iũ idem sanus ẽẽ iuideatur si eo
reu̾so atq presente in contemplanda ymagnie
ꝑseuet ea que pocius qm̃ ipĩus homĩs aspt̃u fru
uelit mime ꝓfecto et tamen homĩs ymago neces¬
saria cũ udetur cum proculabest ac supuacua fu¬
tura cum p̾sto est dei autem cuiꝰ nomen ac spiritꝰ
et uana si nich̃ in p̃nti uideant qđ adorent nõ et

Expanded text:
quoniam diuini sunt, in quacumque parte mundi fuequoniam diuini sunt, in quacumque parte mundi fuerint, uident et audiunt uniuersa, superuacua sunt ergo simulacra illis ubique praesentibus, cum satis sit audientium nomina precibus aduocare. at enim praesentes non nisi ad imagines suas adsunt. ita plane: quemadmodum uulgus existimat mortuorum animas circa tumulos et corporum suorum reliquias oberrare. set tamen postquam deus ille praesto esse coepit, iam simulacro eius opus non est. quaero enim, si quis imaginem hominis peregre constituti contempletur saepius, ut ex ea solacium capiat absentis, num idem sanus esse uideatur, si eo reuerso atque praesente in contemplanda imagine perseueret eaque potius quam ipsius hominis aspectu frui uelit? minime profecto. et tamen hominis imago necessaria tum uidetur, cum procul abest, superuacua futura, cum praesto est, dei autem, cuius numen ac spiritus et uana, si nihil in praesenti uideant quod adorent, et
Abbreviated transcription (Latin):
artifice suo magis.
ue igitur amencia est aut ea fingere¬
que ip̃i postinodum timeant aut tiniere q̃ finxe¬
rint Ron ip̃a inquiunt timemus ẜ eos ad qͦr
ymaginem facta et quorum nomib consecta
sunt nempe ideo timetis ꝙ eos in celo esse ar-¬
bitramnen neq enĩ si dii sunt alit̾ fieri potest
Qur igitur oculos non in celum tollitis et
bratis Cur ad ꝑietes et ligna et lapides po¬
tissimum qmͣ illo spectetis ubi eos ẽẽ credatiꝰ
quid demq ip̃a simulacra quid aut mortu-¬
orum aut abscensium monumenta sunt
Nam om̃no fingendarum similitudinum
ratio idcirco ab homĩb iuenta est ut posẜ
corum memoria retineri qui uel morte
subtracti uel abscencia fuerant seꝑati deoꝰ
igitur in quoꝵ nim̾o reponet᷑ si in mortu-¬
orum quis tam stultus ut colat et si mab-¬
stencium colendi ergo non sunt. Si nec ui-¬
dent que facimus nec audiunt que p̾canĩ
Si autem dii abstentes cẽ non possunt qui

Expanded text:
artifice suo majus. artifice suo majus. uae igitur amentia est, aut ea fingerquae ipsi postmodum timeant, aut timere quae finxerint? Non ipsa, inquiunt, timemus, sed eos, ad quorum imaginem ficta, et quorum nominibus consecrata sunt. Nempe ideo timetis, quod eos esse in coelo arbitramini: neque enim, si dii sunt, aliter fieri potest. Cur igitur oculos in coelum non tollitis; etbratis? Cur ad parietes, et ligna, et lapides potissimum, quam illo spectatis, ubi eos esse creditis? quid denique ipsa simulacra, quae aut mortuorum aut absentium monumenta sunt? nam omnino fingendarum similitudinum ratio idcirco ab hominibus inuenta est, ut posset eorum memoria retineri qui uel morte subtracti uel absentia fuerant separati. deos igitur in quorum numero reponemus? si in mortuorum, quis tam stultus ut colat? si in absentium, colendi ergo non sunt, si nec uident quae facimus nec audiunt quae precamur. si autem dii absentes esse non possunt, qui
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃i gͦ sibi renunciant seq hõim nomine
abdicant qui non sursum spc̃ant s aspiciũt
seorsum insi forte id ip̃m ꝙ rc̃i sumꝰ sũ causa
hominũ actributum pucant spectare nos
celum deus noluit utiq non fenstra. riã
et aues et ex mulcis pene omĩa celũ uide̾t
s nobis ꝓpriũ datum est celum rigidis ac
stantibus intueri ut religionem ibi quera-¬
mus ut deum cuiꝰ illa sedes est. qm̃ oculis
non possumꝰ contemplemur ꝙ profecto ñ
facit qui es au lapidem que sunt t̾rena uene¬
ratur est aũt pͣuissimũ cum rõ corꝑis recta
sit qd est temꝑale ip̃m no̾ animũ qui sic
eternus humilez fieri cum figura et status
nichꝰ aliud significent insi mentem homĩs
conspectare oportere quo nulcum et ammũ
tam rc̃m esse debe̾ qmͣ̃ corpus ut id cui dñari
debet imuitatur mutetur. ¶Uerum hominis
et nomĩs sui et rõnis oblici oculos suos ab
alto deiciunt solo que defigunt ac timent
oꝑa digitoꝵ suoꝵ quasi no̾ quidqm ẽẽ possit

Expanded text:
ipsi ergo sibi renuntiant seque hominum nomine abdicant qui non sursum aspiciunt, sed deorsum: nisi forte id ipsum quod recti sumus sine causa homini adtributum putant. spectare nos caelum deus uoluit utique non frustra. nam et aues et ex mutis paene omnia caelum uident, sed nobis proprie datum est caelum rigidis ac stantibus intueri, ut religionem ibi quaeramus, ut deum, cuius illa sedes est, quoniam oculis non possumus, animo contemplemur: quod profecto non facit qui aes aut lapidem, quae sunt terrena, ueneratur. est autem prauissimum, cum ratio corporis recta sit, quod est temporale, ipsum uero animum, qui sit aeternus, humilem nihil aliud significent, nisi mentem hominis eo spectare oportere, quo vultum et animum tam rectum esse debere, quam corpus, ut id, cui dominari debet, imitetur. Verum homines, et nominis sui, et rationis obliti, oculos suos ab alto dejiciunt, soloque defigunt, atque timent opera digitorum suorum, quasi vero quidquam esse possit
Abbreviated transcription (Latin):
demq in celum aspiciant ac naturam q cor ͥ ᷤᷤ
sui ẜuent. Nam cum cet̾e anmantes ꝓuis
corporib in humũ spectent quia rõnem ac
sapĩam non acceꝑuit nobis autem cũ statꝰ
rectus sublimis nultus ab artifice deo datus
sit aꝑꝑet istas rłiones deoꝵ non esse rõns hu-¬
mane quia curuant celeste ammal intollegẽs
ad uenanda t̾rena. Parens enĩ ille nr̃ unꝰ
et solus cũ finge̾tur homĩem .i. animal intel¬
ligens et rõĩs capax cum no̾ ex humo suble¬
natum ad contemplatõm sui artificis erexit
ꝙ optime ingemosum Poeta significauit¬
Pronaq cum spc̃ent ammalia cet̾a terras õs
homini sublimiu dedit celum q inde̾ iussit

Expanded text:
denique in caelum aspiciant ac naturam corporis denique in caelum aspiciant ac naturam corporis sui seruent? nam cum ceterae animantes pronis corporibus in humum spectent, quia rationem ac sapientiam non acceperunt, nobis autem status rectus, sublimis uultus ab artifice deo datus sit, apparet istas religiones deorum non esse rationis humanae, quia curuant caeleste animal ad ueneranda terrena. parens enim noster ille unus et solus cum fingeret hominem id est animal intellegens et rationis capax, eum uero ex humo subleuatum ad contemplationem sui artificis erexit. quod optime ingeniosus poeta signauitpronaque cum spectent animalia cetera terram, os homini sublime de
Abbreviated transcription (Latin):
morboꝵ pestifera ius nncubuit si alimenta fru-¬
gibus longa siccitas denegauit siseua tempes¬
tas si grando ingruit ad deum confugit᷑. a deo¬
petitur auxilium. deus ut subuoniat oriatur
si quis in mari uento sementi iactatur hunc
inuocat si quis aliqua in afflictat᷑ hunc pociꝰ
implorat. si quis ad extremam medicandi ne-¬
nc̃citatem deductus est uictũ p̾cib exposcit dĩ
tus deẜuit et picula recesẜunt tunc nero ala¬
cres ad deoꝵ templa concurrunt hus libãt hus
sacrificant hos coronant. deo aũt qm̃ in ip̃a nc̃cc ͤ
implorauerant ne nerbo quidem gr̃as a gant
a deo ex rerum ꝑspitate luxuria. ex luxuria n̾o
uitia omĩa sit impietas adu̾isus deum nascitur
ꝙ nam istud ex ausa fieri putenius insi eẽ ali¬
ꝙͣ ꝑuersam potestatem que u̾itati fit semper
mumnica que hñanis errorib gaudeat cui unũ
ac ꝑpetuum sit opus obfundere tenebras et
hõin cetare mentes ne lucem uideant ne

Expanded text:
morborum pestifera uis incubuit, si alimenta frumorborum pestifera uis incubuit, si alimenta frugibus longa siccitas denegauit, si saeua tempestas, si grando ingruit., ad deum confugitpetitur auxilium, Deus, ut subveniat, oratur. Si quis in mari, vento saeviente, jactatur, hunc invocat. Si quis aliqua vi afflictatur, hunc potius implorat. Si quis ad extremam mendicandi nessitatem deductus, victum precibus exposcit, Deum tus deseruit et pericula recesserunt, tum vero alacres ad deorum templa concurrunt; his libant, his sacrificant, hos coronant. Deo autem, quem in ipsa necessitate imploraverant, ne verbo quidem gratias agunt: adeo ex rerum prosperitate luxuria, ex luxuria vero, ut vitia omnia, sic impietas adversus Deum nascitur. anam istut ex causa fieri putemus nisi esse aliquam peruersam potestatem, quae ueritati sit semper inimica, quae humanis erroribus gaudeat, cui unum ac perpetuum sit opus offundere tenebras et hominum caecare mentes, ne lucem uideant, ne
Abbreviated transcription (Latin):
que continet regitꝙ omĩa intantam uenisse obliui-¬
onem ut que sola debent coli solo potissimum ne¬
cligatur honnẽs aũt ip̃os ad tantam int̃itatem
ẽẽ deductos ut iiuat n̾o deo mortuos p̾ferans
sit et tamen huic impietati hõi poss uenia cõ¬
cedi si occ̃io ab ignorantia diuini nomĩs uenir
errorq cum n̾o ip̃os deoꝵ cultores sepe uideamꝰ¬
sũmum deum et confiteri et p̾dicare qmͣ sibi ue¬
mam sꝑare possuit impietatis sue qui nõ ag-¬
nostunt cultum eius quem prorsus ignorari
ab honnẽ fas non est nam et cum iurant et cũ
optant et cum gr̃as agunt non Iouem aut deos
mulco s deum noĩant a deo u̾tas ip̃a cogente
natura etiam ab inuitis pectorib erumpit ꝙ
quidam non faciunt in ꝓsꝑis rebus Nam cũ
maxime deus ex memoria hõim elabit᷑ cum
bñficiis eius fruentes honorem dare diuine in¬
dulgencie debent ac n̾o si qua nc̃citas gui p̾sẜit
tunc deum recordant᷑ siblli terror infrenuit si

Expanded text:
quae continet regitque omnia in tantam uenisse obliuionem, ut quae sola debeat coli, sola potissimum neclegatur, homines autem ipsos ad tantam caecitatem esse deductos, ut uero ac uiuo deo mortuos praeferanfuit. et tamen huic inpietati hominum posset uenia concedi, si omnino ab ignorantia diuini nominis ueniret hic error. cum uero ipsos deorum cultores saepe uideamus deum summum et confiteri et praedicare, quam sibi ueniam sperare possint inpietatis suae qui non adgnoscunt cultum eius, quem prorsus ignorari ab homine fas non est? nam et cum iurant et cum optant et cum gratias agunt, non Iouem aut deos multos, sed deum nominant: adeo ueritas ipsa cogente natura etiam ab inuitis pectoribus erumpit. quod quidem non faciunt in prosperis rebus. nam tum maxime deus ex memoria hominum elabitur, cum beneficiis eius fruentes honorem dare diuinae indulgentiae debent. at uero si qua necessitas grauis presserit, tunc deum recordantur: si belli terror infremuit, si