comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Si autẽ geminare uelis utrũq quia
uita uitã fac̃. dicit᷑ uita uunt. Sic̃
habes inlege. Et quia mors mortẽ
facit. dicitur. morte moriet᷑. Non
ẽ autẽ suꝑflua ista geminatio
Est autẽ uita ad mortẽ. & ẽ mors ad
uitã. quia & quicũq uiuit moritur.
quãtuor distinctiones: Uta inuere
Morte mors Morte uiuere:uita mors
Cũ igr̃ hȩc ita se habeant. usus et
consuetudinis prȩnidiciũ debemꝰ
exclude. quia usushoc habet. ut
cõmunit̃ dicat᷑ uiuere. & qui uitȩ
uiuit. & qui morti uiuit. & cõmunit̃
illis duo significat. ut dicat uiuentẽ
uiuere. nec melius deteriusq distin¬
guat. & dicat morientẽ mori. ne
discretio. Nam indiscreta quȩdã
uita significat᷑. qualis ir rationabi¬
liũ aut etiã paruuloꝵ. & indiscre¬
ta mors aeque sequestrato lgit᷑
usu cõmuni quidsit uita uiuere.
& quid sit morte mori. & quid sit
uiuere morti. & mori uitȩ. considemꝰ
Puto enĩ scđm scripturas. qi uita

Expanded text:
si autem geminare uelis utrumque, quia si autem geminare uelis utrumque, quia uita uitam facit, dicitur uita uiuit, sicut habes in lege, et quia mors mortem facit, dicitur morte morietur. non est autem superflua ista geminatio; est enim uita ad mortem et est mors ad uitam, quia et quicumque < uiuit dum> quatuor distinctiones vita vivere, morte mori, morte vivere, vita mori. Cum igitur haec ita se habeant, usus et consuetudinis praejudicium debemus excludere; quia usus hoc habet ut communiter dicatur vivere, et qui vitae vivit, et qui morti vivit: et communiter illis duo signifuiuere nec melius deteriusque distinguat et dicat morientem mori nec discretio. nam indiscreta quaedam uita significatur qualis inrationabilium aut etiam paruulorum et indiscreta mors aeque. sequestrato igitur usu communi quid sit uita uiuere et quid sit morte mori et quid sit uiuere morte et mori uita consideremus. puto enim secundum scripturas quia uita
Abbreviated transcription (Latin):
aet̾̃na uita. quoquisq fuerit defrau¬
datus morte moriet᷑. quando qͥdem
panis uiuus atq cȩlestis ipse dñs
ẽ. qui uitã dat huic mundo. Vnde
& ipse ait. Nisi manducaueritis car¬
nẽ meã. & biberitis sanguinẽ meũ.
ñ habebitis uitam aet̾nam. Erat
ergo panis aliquis. dequo prȩscri¬
pserat edendũ paradr̃si incolis
Quis ille: Accipe quẽ dicat
Est enĩ bonus panis. si facias uo¬
luntatẽ dĩ Vis scire quã bonus
panis: Iose filius manducat hunc
panẽ. deqͦ ait Meus cibus est. ut
faciam uoluntatẽ patris mei qui in
cęlis. ẽ. ¶Iterum uideamus. qua rati¬
one dñs ds̃ adae dixerit. morte mori¬
emins Quid int̾ sit. utrũ aliqͥs dicat.
moriemini. an addat morte morie¬
mini: Ostende enĩ debemus. nichil
suꝑ fluũ indĩ cẽ mandato ltaque
hoc arbitror. cũ duo sibi sint contra¬
ria mors & uta. scđm simplicẽ sermo¬
nẽ. auita uiuere dicimꝰ amorte mors

Expanded text:
aeterna, quo quisque fuerit defrauaeterna, quo quisque fuerit defraudatus morte morietur, quandoquidem panis uiuus atque caelestis ipse dominus est, qui uitam dat huic mundo. unde et ipse ait: nisi manducaueritis carnem meam et biberitis sanguinem meum, non habebitis uitam aeternam. erat ergo panis aliqui, de quo praescripserat edendum paradisi incolis. quis ille? accipe quem dicat.est enim bonus panis, si facias uoluntatem dei. uis scire quam bonus panis? ipse filius manducat hunc panem, de quo ait: meus cibus est ut faciam uoluntatem patris mei, qui in caelis est. Iterum uideamus qua ratione dominus deus Adae dixerit morte moriemini, quid intersit utrum aliquis dicat moriemini an addat morte moriemini; ostendere enim debemus nihil superfluum in dei esse mandato. itaque hoc arbitror. cum duo sibi sint contraria mors et uita, secundum simplicem sermonem a uita uiuere dicimus, a morte mori.
Abbreviated transcription (Latin):
grãe quod reuertit. Nunc quȩ sit
illa ratio considemꝰ. quid sit istud qđ
cũ mandatũ daret homini deilla
admirabili beataq uita p̃scribens.
ne contra faciens morte moreret᷑.
de manducando & ñ manducando
puta uerit eẽ mandandũ Sunt
enĩ qui putant nequaꝗ mandatũ
istud conuenire cȩli &terrȩ. atq
om̃iũ creatori. nequaquã dignũ
in colis para drsi. eo qđ illa uita
fuisse possumus aestimare. quia
qui ñ bibunt neq. manducant. eruNł
sic̃ angłi incȩlo: Cũ igitur in cibo
neq prȩmium sit. quia aesca non nos
cõmendat dõ. neq magnũ pericu¬
lum sit. quia non qđ intrat in os
coinqͥnat hominẽ: sed qđ exit
deore: Ui deatur sine dubiotanto
auctore p̃ceptũ. nisi hunc cibũ ad
illum ꝓpheticũ referas. quia pro
magno prȩmio dñs desius pollicet᷑
scĩs. Ecce qui seruiunt michi
manducabunt. uos autẽ esurietis
Hic ÷ enĩ cib inquo ita definitur

Expanded text:
gratiae quod reuertit? nunc quae sit gratiae quod reuertit? nunc quae sit illa ratio consideremus, quid sit istud quod cum mandatum daret homini de illa admirabili beataque uita praescribens, ne contra faciens morte moreretur, de manducando et non manducando putauerit esse mandandum. sunt enim qui putant nequaquam mandatum istud conuenire caeli et terrae atque omnium creatori nequaquam dignum incolis paradisi, eo quod illa uita fuisse possumus aestimare, quia qui non bibunt neque manducant erunt sicut angeli in caelo. cum igitur in cibo neque praemium sit, quia esca nos non commendat deo, neque magnum periculum sit, quia non quod intrat in os coinquinat hominem, sed quod exit de ore, uideatur sine dubio tanto auctore ..... praeceptum, nisi hunc cibum ad illum propheticum referas, quia pro magno praemio dominus de sanctis pollicetur suis: ecce qui seruiunt mihi manducabunt, uos autem esurietis. hic est enim cibus, in quo uita definitur
Abbreviated transcription (Latin):
uenire ꝑmisit : Uerũ hȩc accusatio
tunc locũ haberet. si ita animȩ iuim
& intimȩ setreta m̃tis inficeret. ut
nullo pacto posset aboleri. & inmedi¬
cabiliũ uulnerũ m̃ti atq animae
nrȩ̃. uirus insideret : ẽẽt enĩ aptior
huius querelȩ locus Quod cũ om̃ia
posset ds̃. hominẽ tam̃ perire sit pass
Uerũ cũ ds̃ nr̃i misericors. respuen¬
di erroris remedia reseruauerit.
ab olendi q om̃s contagui non
ab oleuerit facultates. quomodo irra¬
tionabile uł iniustũ ẽ. siꝑmisit nrm̃
materiale tẽptari quadã trepidati¬
one fragilitatis humanȩ. ut fenera¬
tior postea grã ꝑpęnitentiã deli¬
ctoꝵ inhominis rediret affectũ. et
fragilitatis suȩ conscius. qđ tam
facile adiuinoꝵ mandatoꝵ serie
deuiando trepidauerit: tamquam
clauũ animȩ fluctuantis mandata
cȩlestia timeret amittere. diuinȩq
miscđiȩ plus tribuens qđ recepit
amis sum. & sibi aliquid usurpans

Expanded text:
uenire permisit? uerum haec accusatio uenire permisit? uerum haec accusatio tunc locum haberet. si ita animae uim et intimae secreta mentis inficeret, ut . nullo pacto posset aboleri et inmedicabilium uulnerum menti atque animae nostrae uirus insideret; esset enim aptior huius querellae locus, quod cum omnia possit deus, hominem tamen perire sit passus. uerum cum deus nostri misericors respuendi erroris remedia reseruauerit abolendique omnia contagii non aboleuerit facultatem, quomodo inrationabile uel iniustum est, si permisit nostrum materiale temptari quadam trepidatione fragilitatis humanae, ut faeneratior postea gratia per paenitentiam delictorum in hominis rediret affectum et fragilitatis suae conscius, quod tam facile a diuinorum mandatorum serie deuiando trepidauerit, tamquam clauum animae fluctuantis mandata caelestia timeret amittere, diuinaeque misericordiae plus tribuens quod recepit amissum et sibi aliquid usurpans
Abbreviated transcription (Latin):
factũ pritent:. Si enĩ adõ factus
ille ut dicunt. oꝑator. ẽ. hominis.
fecisse Debuit enĩbonꝰ dĩ ꝓhib̾e
natiuitatẽ eius. qui peccati sub¬
stantiã habet inducere. Quod
sicłnt ñ eẽ genitũ oꝑatorem:
requirendũ utrũ bonus ds̃ potuit
in hib̾e. quo quo modo incipientẽ
malitiã. annon potueritꝰ Siem̃ ñ
potuit. infirmus. Sipotuit & ñfecit.
ñbonꝰ Ergo sisibi ista ñ congruunt.
nec suȩ sibi hȩreticoꝵ conueniunt
opiniones: requiramꝰ ne forte ratio¬
nis fuerit. qua causa ds̃ siue geniti.
siue ñ geniti illius oꝑatoris siuelit
malitiã introire in hunc mundum.
cũ possit in hib̾e. Itaq seruantes unũ
& eundẽ dm̃ bonũ atq oꝑatorẽ. id si
possumꝰ astruamꝰ. qđ grẽ utriq
conueniat: nec accusationis eorum
declinemꝰ inindiã. quaita dicunt.
Quomodo ds̃ bonus. qui ñ solum
passus ẽ introire in hunc mundum
malitiã. sed etiã in tantã confusionẽ

Expanded text:
factum putent. si enim a deo factus factum putent. si enim a deo factus ille, ut dicunt, operator est hominis, fecisse; debuit enim bonus deus prohibere natiuitatem eius qui peccati substantiam haberet inducere. quodsi dicunt non esse genitum operatorem, requirendum utrum bonus deus potuerit inhibere quoquo modo incipientem malitiam an non potuerit. si enim non potuit, infirmus; si potuit et non fecit, non bonus. ergo si sibi ista non congruunt nec suae sibi haereticorum conueniunt opiniones, requiramus ne forte rationis fuerit qua causa deus siue geniti siue non geniti illius operatoris siuerit malitiam introire in hunc mundum, cum posset inhibere. itaque seruantes unum et eundem deum bonum atque operatorem id si possumus adstruamus quod gratiae utrique conueniat nec accusationis eorum declinemus inuidiam qui ita dicunt: quomodo deus bonus, qui non solum passus est introire in hunc mundum malitiam, sed etiam in tantam confusionem
Abbreviated transcription (Latin):
sentias. Siautẽ dixeris. quia
sciens ds̃ peccaturũ hominẽ. cõ¬
munes opiniones tam̃ ei boni et
mali imp̃ssit. ut ꝓpt̾̃ ad mixtionẽ
maloꝵ: uitȩ ꝑpetuitatẽ seruare
non posset: Sic̃ iillo ñ p̃sagium
futuri. ita in hoc nonbonũ deum
significare uidearis. Atq hinc
argumentant᷑. quia ñ ẽ creatura
hominis adõ facta. Nã sic̃ supra os¬
tendimus eos dicere. quia non ẽ
mandatũ dĩ. sic & hic dicunt. Non
ẽ creatura hominis adõ. quia ds̃
malũ ñfecit. Homo autẽ opinionẽ
accepit mali. dũ amalis p̃cipit᷑ abstine
re Hoc autẽ genere. aliũ bonũ dm̃.
aliũ oꝑatorẽ hominis conant᷑ asserere
Quib. respondendũ ẽ ilico. scđm¬
suã opinionẽ. Si enĩ hominẽ nolua
u dõ factũ. quia peccator ẽ homo.
& hoc refugiunt ne bonus deus
peccatorẽ fecisse uideat᷑. quia ñ
putant bonũ qui fecerit peccatorẽ:
dicant utrũ oꝑatorẽ hominis adõ

Expanded text:
sentias; si autem dixeris quia sentias; si autem dixeris quia sciens deus peccaturum hominem communes tamen opiniones ei boni et mali inpressit, ut propter admixtionem malorum uitae perpetuitatem seruare non posset, sicut in illo non praesagum futuri ita in hoc non bonum deum significare uidearis. atque hinc argumentantur quia non est creatura hominis a deo facta. nam sicut supra ostendimus eos dicere quia non est -mandatum dei, sic et hic dicunt: non ergo creatura hominis a deo, quia deus malum non fecit, homo autem opinionem are. Hoc autem genere alium bonum Deum, alium operatorem hominis conantur asserere. Quibus respondendum est illico secundum opinionem suam. si enim hominem nolunt a deo factum, quia peccator est homo. et hoc refugiunt, ne bonus deus peccatorem fecisse uideatur, quia non putant bonum qui fecerit peccatorem, dicant utrum operatorem hominis a deo
Abbreviated transcription (Latin):
audire. qđ alia int̃ dicat. alia p̃cipiat
Si quis non obȩdierit illis. quȩ semel
adeo p̃cepta credimꝰ pęne obno¬
xius ȩstimat᷑. Dei autẽ p̃ceptum
non quasi in tabulis lapideis atra¬
mento legimus inscriptũ. sed cor¬
dibus nr̃is tenemus impressum
sp̃u dĩuiur Ergo opinio nr̃ã sibi
legem facit. Si enĩgentes quae
legẽ ñ habent. naturalit̾ ea quae
legis sunt faciunt. eius modinon habentes legẽ¬
ip̃si sibi sunt lex. qui ostendunt
opus legis scriptũ in cordib. suis
Opinio igit᷑ humana. sibi tãquã
dĩ lex ẽ. Uterũ h inc aliã faciunt
quȩstionẽ. ut aduicẽ mandati eiꝰ
qđ diximus. in hominis opinione
consistere. hanc ipsam opinionẽ
impressã adõ nobis. tamꝗ p̾scri¬
ptũ diuinȩ legis accusent. Norat
inquiunt hominẽ peccaturum.
qui creauit eũ. Et has opiniones
& boni & mali impressit Annon
nouerat: Ut si dixeris quia ñ
nouerat. alienũ amaiestate dei

Expanded text:
audire, quod alia interdicat, alia praecipiat. audire, quod alia interdicat, alia praecipiat. si quis non oboedierit illis quae semel a deo praecepta credimus, poenae obnoxius aestimatur. dei autem praeceptum non quasi in tabulis lapideis atramento legimus inscriptum, sed cordibus nostris tenemus inpressum spiritu dei uiui. ergo opinio nostra sibi legem facit. si enim gentes quae legem non habent naturaliter ea quae legis sunt faciunt, eiusmodi legem non habentes ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis. opinio igitur humana sibi tamquam dei lex est. \' Iterum hinc aliam faciunt quaestionem, ut ad uicem mandati eius, quod diximus in hominis opinione consistere, hanc ipsam opinionem inpressam a deo nobis tamquam praescriptum diuinae legis accusent. norat, inquit, hominem peccaturum qui creauit eum et has opiniones ei boni et mali inpressit an non nouerat? ut si dixeris quia non nouerat, alienum a maiestate dei
Abbreviated transcription (Latin):
ut a scrib̃etur dõ. qđ ut̃q sit lapsus
Nunc autẽ utq redarguit᷑. at que
reconumcit᷑. quia & ille mandatũ
ne laberet᷑ accepit. & hic etiam
in apostolatus munus a scitus ẽ. ut
uł beneficio reuocaret᷑ aꝓditionis
affectu. simul ut dũ alii reuincuntur.
ꝓdeẽt omibus. Non enĩ consisteret
peccatũ. sint̃dictio non fuisset
Non consistente. autẽ peccato. non
solũ malitia sed etiã uirtus fortasse
ñeẽt. Quȩ nisi aliqua malitiae
fuissent semina. uł subsistere uel
eminere ñ posset. Quid ẽ enim
peccatũ. nisi p̃uaricatio legis diui¬
nȩ. & cȩlestiũ mobȩdientia p̃ce
ptoꝵ Non enĩ aurib corporis de
mandatis cȩlestib udicamus sed
cum eẽt dĩ uerbũ. opiniones quȩ¬
dam nobis boni& mali pullular.
dũ id qđ malũ ẽ naturalit̃ intelli¬
gimus eẽ uitandũ. & id qđ bonũ ẽ
naturalit̃ nobis intelligimꝰ  eẽ
p̃ceptũ In eo igitur uocẽ dñĩ indemͣ

Expanded text:
ut adscriberetur deo quod uterque sit lapsus. ut adscriberetur deo quod uterque sit lapsus. nunc autem uterque redarguitur atque reconuincitur, quia et ille mandatum ne laberetur accepit et hic etiam in apostolatus munus adscitus est, ut uel beneficio reuocaretur a proditionis affectu, simul ut dum alii reuincuntur, prodesset omnibus. non enim consisteret peccatum, si interdictio non fuisset; non consistente autem peccato non solum malitia, sed etiam uirtus fortasse non esset, quae nisi aliqua malitiae fuissent semina, uel subsistere uel eminere non posset. quid est enim peccatum nisi praeuaricatio legis diuinae et caelestium inoboedientia praeptorum? Non enim auribus corporis de mandatis coelestibus judicamus: sed cum esset Dei verbum, opiniones quaedam nobis boni et mali pullularunt; dum id quod malum est, naturaliter intelligimus esse uitandum et id quod bonum est naturaliter nobis intellegimus esse praeceptum. in eo igitur uocem domini uidemur
Abbreviated transcription (Latin):
caturo mandauerit. uł elegerit
ꝓditurũ. Uenerat dñs iħ c om̃s saluos
facere peccatores. etiã circa impios
ostende suã debuit uoluntatẽ. &i deo
nec ꝓditurũ debuit p̃terire. ut ad¬
uerteret om̃s qđ melectione etiã
proditoris sui seruandoꝵ omiũ in¬
signe p̃tendit Hec in eo lȩsus ẽ
uł adam qui a mandatũ accepit. uel
iuda quia electus ẽ Non enĩ neces¬
sitatẽ ds̃ uł illi p̾uaricationis. uel
huic ꝓditionis imposuit. quia uterq
si quod acceperat custodisset. apec¬
cato potuisset abstinere. Deniq
nec iudȩos om̃s credituros sciebat
& tam̃ ait. Non ueni nisi adoues
ꝑditas. domus isrł Ergo non in
mandante culpa ẽ. sed inp̃uarican¬
te peccatũ ẽ: & quod indõ fuit.
ostendit omĩb qđ om̃s uoluit libe¬
rare. nec tam̃ dico qͥa p̃uaricationẽ
nesciebat futurã. immo qr sciebat
assero. sed nonideo pereuntis ꝓdito¬
ris in uidiã msẽ debuit deriuare.

Expanded text:
caturo mandauerit uel elegerit caturo mandauerit uel elegerit proditurum. uenerat dominus Iesus omnes saluos facere peccatores; etiam circa impios ostendere suam debuit uoluntatem. et ideo nec proditurum debuit praeterire, ut aduerterent omnes quod in electione etiam proditoris sui seruandorum omnium insigne praetendit nec in eo laesus est uel Adam, quia mandatum accepit, uel Iuda, quia electus est. non enim necessitatem deus uel illi praeuaricationis uel huic proditionis inposuit, quia uterque, si quod acceperat custodisset, a peccato potuit abstinere. denique nec ludaeos omnes credituros sciebat et tamen ait: non ueni nisi ad oues perditas domus Istrahel. ergo non in mandante culpa est, sed in praeuaricante peccatum est, et quod in deo fuit ostendit omnibus quod omnes uoluit liberare. nec tamen dico quia praeuaricationem nesciebat futuram, immo quia sciebat adsero, sed non ideo pereuntis proditoris inuidiam in se debuit deriuare,
Abbreviated transcription (Latin):
rat minime seruaturũ Nihil autẽ
dĩ suꝑfluũ facit: Ergo scriptura¬
non ẽ ex dõ. Hoc enĩ obiciunt
sua sententia & opinione. uincendi
sunt Cũ enĩ noui testam̃ti non
refutant fidem. exemplosunt
arguendi ut uetus credant. qm̃
cũ sibi diuina p̃cepta & facta con¬
ueniunt. unius auctoris
testam̃tũ utrũq liquet eẽ cre¬
dendum. Discat igit᷑ ñ sũꝑfluum.
ñ iniustũ etiã pręuaricaturo. eẽ.¬
prȩscriptũ mandatũ Nam & ipse
dñs iħs elegit iudã. quẽ ꝓditorẽ
sciebat Quẽ si ꝑ imprudentiã
e lectũ putant. diuinȩ derogant
potestati Sed hoc aestimare non
possunt. cũ scriptura dicat. qͥa scie¬
bat ħe qui eũ ꝓ diturus eẽt: Contice¬
igit᷑ repugnatores isti ueteris testa¬
menti. Sed qm̃ etiã gentilibus si
forte istud obiecerint. resp Edum
uidetur: qui exẽplũ non accipiunt.
rationẽ exigunt accipiant etiã
ipsi qua ratione dĩ filius uł prȩuari¬

Expanded text:
rat minime seruaturum. nihil autem rat minime seruaturum. nihil autem deus superfluo facit; ergo non est scriptura ex deo. hoc enim obiciunt sua sententia et opinione uincendi sunt. cum enim noui testamenti non refutant fidem, exemplo sunt arguendi, ut uetus credant, quoniam cum sibi diuina praecepta et facta conueniunt, unius auctoris testamentum utrumque liquet esse credendum. discant igitur non superfluum, non iniustum etiam praeuaricaturo praescriptum esse mandatum. nam et ipse dominus Iesus elegit Iudam, quem proditorem sciebat. quem si per inpiudentiam electum putant, diuinae derogant potestati. sed hoc aestimare non possunt, cum scriptura dicat quia sciebat Iesus qui eum proditurus esset. conticeigitur repugnatores isti ueteris testamenti. sed quoniam etiam gentilibus, si forte istud obiecerint, respondendum uidetur, qui exemplum non accipiunt, rationem exigunt, accipiant etiam ipsi qua ratione dei filius uel praeuari
Abbreviated transcription (Latin):
in numera. quȩ ei quiuti nesciat.
possint nocere: nec ipsas diuitias
inuenies fructuosas. sihabens diues
subsidia largitatis. neget alim̃ta
pauꝑib. excludat in opẽ subsidio
destitutũ Aliena extorqueat. qr
p̃ualet potestate: Pulchritudo
ipsa. & gratior corporis forma. fre¬
quent̃ inuitiũ quã deformitas trahit
Numquid igit᷑ quisꝗ deformiores
quã pulchriores filios hab̾e desi¬
derat. & inopes potius liberos
suos cupit eẽ quã diuites : Plura
sunt huius modi quȩ ñ adimpu¬
dentiã largientis referenda st̃.
sed ad male utentis errorem:
Et ideo utentẽ accusandũ. potius
quã donantẽ: Iterũ quȩstio
Sciebat p̃uaricaturũ dsadam.
manclata sua. annesciebat: Sine.¬
sciebat. non ẽ ista diuinȩ potestatis
assertio. Si autẽ sciebat. et
nihil ominus sciens negligenda
mandauit. non ẽ dĩ aliquid super¬
fluũ p̃cipe. Suꝑfluũ autẽ p̃cepit.
primo plasto illi adȩ. qđ eũ noue¬

Expanded text:
innumera, quae ei qui uti nesciat innumera, quae ei qui uti nesciat possint nocere. nec ipsas diuitias inuenies fructuosas, si habens diues subsidia largitatis neget alimenta pauperibus, excludat inopem subsidio destitutum. aliena extorqueat, quia praeualet potestate. pulchritudo ipsa et gratior corporis forma frequenter in uitium quam deformitas trahit. numquid igitur quisquam deformiores quam pulchriores filios habere «lesiderat et inopes potius liberos suos cupit esse quam diuites? plura sunt huiusmodi quae non ad inprudentiam largientis referenda sunt, sed ad male utentis errorem. et ideo utentem accusandum potius quam donantem. Iterum quaestio: sciebat praeuaricaturum deus Adam mandata sua an nesciebat? si nesciebat, non est ista diuinae potestatis adsertio, si autem sciebat et nihilominus sciens neglegenda mandauit, non est dei aliquid superfluum praecipere. superfluo autem praecepit primoplasto IJU Adae quod eum noue
Abbreviated transcription (Latin):
malũ. boni grãm prȩferamꝰ. Sedita
debes utrumq scire. ut ꝓfunde noue¬
ris. & quod noueris exequaris. actusq
scientiȩ tuȩ congruat: Alioquin.
tolerabiliorẽ scriptura indicat eũ.
qui utrũq nesciat. quã qui ꝑfuncto¬
riȩ utrumq cognouit Grauat enĩ
scire: quod uł exequi. uel uitare ñ
possis. Grauat scire sine usu. absq
oꝑe cognitionis. Profunde obeẽ
ad existimationẽ medicoscire qͥd
ꝓsit & quid noceat ȩgro. nisi cogni¬
tione ea quẽ ad modũ oportet utat᷑:
& ideo ñ ẽ cognitio bona. nisi ea
utaris. ut oportet. NItem accipe
Nonfrustra lignũ scientiȩ boni
& mali ꝓductum ẽ. in medio para¬
dr̃so: & sicui cumq homini ꝓdu¬
ctũ ẽẽt. suꝑflua inter dictio
Sedneq frustra factũ ẽ. neq aln
nisi homini factũ ẽ. quimandatũ
accepit. ut non solo eo. sed eo cũ
ceteris uteret᷑. Nam simulta di¬
scutias. cõplura reperies. & plane

Expanded text:
malum boni gratiam praeferamus. sed ita malum boni gratiam praeferamus. sed ita debes utrumque scire, ut profunde noueris et quod noueris exequaris actusque scientiae tuae congruat. alioquin tolerabiliorem scriptura indicat eum qui utrumque nesciat quam qui perfunctorie utrumque cognouit. grauat enim scire quod uel exequi uel uitare non possis, grauat scire sine usu atque opere cognitionis profundae. obest ad existimationem medico scire quid prosit et quid noceat aegro, nisi cognitione ea quemadmodum oportet utatur, et ideo non est cognitio bona, nisi ea utaris ut oportet. item accipe: non frustra lignum scientiae boni et mali productum est in medio paradiso, et si cuicumque homini productum esset, superflua interdictio. sed neque frustra factum est neque alii nisi homini factum est, qui mandatum accepit, ut non solo eo, sed eo cum ceteris uteretur. nam si multa discutias, conplura repperies et plane
Abbreviated transcription (Latin):
ignoscere. aut ignoscere ñ potuit.
uideat᷑ infirmus. Vde amus igitur.
quomodo diluendũ sit Nifallor.
quia mortis causa inobȩdientia fuit.¬
& ideo homo ipse sibi mortis ẽ causa.
non habens dm̃ suȩ mortis auctorẽ.
Neque enĩ si medicus p̃scripserit
ȩgrotanti. cũ quib uideat᷑ cauendũ.
atq ille abint̃ dictis nonputauerit
abstinendũ. causa ei mortis est
medicus. sedutiq ipse sibi reus ẽ¬
mortis Proprie itaq ds̃ quasi bonꝰ
medicus ꝓhibuit. ne adã nocitura
gustaret. Alterũ accipe. Scire bo¬
nũ melius ẽ. quã nescire. &ei qui
bonũ sciat. pulchrũ ẽ scire quod
malũ ẽ. ut sciat cauere qđ malũ ẽ.
prudens subeat custodiȩ cautionẽ
Rursus autẽ non satis ẽ hoc solũ
scire qđ malum. ẽ. ne cũ malũ sciens.
scientia boni incipias defraudari
Pulchrius ẽ igr̃ ut utrumq norimus.
ut & quia scimus bonũ. fugiamꝰ qđ
malũ ẽ. & ex eo quod cognoscimus

Expanded text:
ignoscere, aut si ignoscere non potuit, ignoscere, aut si ignoscere non potuit, uideatur infirmus. uideamus igitur quomodo diluendum sit. nisi fallor, quia mortis causa inoboedientia fuit, et ideo homo ipse sibi mortis est causa, non habens deum suae mortis auctorem. neque enim si medicus praescripserit aegrotanti quibus uideatur cauendum atque ille ab interdictis non putauerit abstinendum, causa ei mortis est medicus, sed utique ipse sibi reus mortis est propriae. itaque deus quasi bonus medicus prohibuit ne Adam nocitura gustaret. iterum accipe: scire bonum melius est quam nescire et ei qui bonum sciat pulchrum est scire quod malum est, ut sciat cauere quod malum est et prudens subeat custodiae cautionem. rursus autem non satis est hoc solum scire quod malum est, ne cum malum scieris, scientia boni incipias defraudari. pulchrius est igitur ut utrumque norimus, ut et, quia scimus bonum, fugiamus quod malum est et ex eo quod cognoscimus
Abbreviated transcription (Latin):
non debuit. neq coniugẽ ꝓprium
p̃uaricatorẽ diuinifacere mandats
Sciens igr̃ prudensq peccauit.
sciens uirũ insuũ trax̃ errorẽ: Alioqͥn
inueniet᷑ falsus eẽ delignoscientiȩ
boni & mali sermo. si etiam postea¬
quã de ea arbore manducauit. scien¬
tiam mali habe non potuit. Qđ si
uerus ẽ sermo cupiditatis utiq causã
habere non potuit. Licet pleriq
sic excusandam putent. qđ diligens
uirũ abeo timuerit separari. et
hanc causam cupiditatis prȩtendant.
qđ eẽ uoluerit cũ marito. Ilterum
alia quȩstio surripit:. Unde mors
acciderit adȩ. utrũ anatura ligni
eius modi. anuero adeo: Sinaturȩ
hoc lignia scribimus. uidet᷑ ligni
huius fructus uiuificanti insuffla¬
tioni dĩ pręstare. Siquidẽ uiuifi¬
cauerat insufflatio. fructus huiꝰ
ligni trax̃ ad mortẽ Et si dm̃
oꝑatorẽ mortis eẽ memoramꝰ.
dicant qđ gemina e opimone ac¬
ut noluerit ignoscere cũ posset

Expanded text:
non debuit neque coniugem proprium non debuit neque coniugem proprium praeuaricatorem diuini facere mandati. sciens igitur prudensque peccauit, sciens uirum in suum traxit errorem, alioquin inuenietur falsus esse de ligno scientiae boni et mali sermo, si etiam, posteaquam de ea arbore manducauit, scientiam mali habere non potuit. quodsi uerus est sermo, cupiditatis utique causam habere non potuit, licet plerique sic excusandum putent, quod diligens uirum ab eo timuerit separari et hanc causam cupiditatis praetendant, quod esse uoluerit cum marito. Iterum alia quaestio subripit, unde mors accident Adae, utrum a natura ligni eiusmodi an uero a deo. si naturae hoc ligni adscribimus, uidetur ligni huius fructus uiuificanti insufflationi dei praestare, siquidem quem uiuificauerat insufflatio fructus huius ligni traxit ad mortem. aut si deum operatorem mortis esse memoramus, dicunt quod gemina opinione acut noluerit ignoscere, cum posset
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑatur. licentiuũ autẽ adoꝑandũ
qđ malũ ẽ. aut iracundia. aut
cupiditas eẽ consueuit. Nec statĩ
necesse : ut habens scientiã mali.
faciat qđ imꝑbũ nouit: nisi aut
iracundia aut cupiditate uincat᷑
Vnde qđ diximus incentiuum
peccandi. uel ira. uel cupiditas est.
uł plerũq formido. licet ex formidi¬
ne oriatur cupiditas. dumunus qͥsq
uult uitare qđ metuit : Et ideo re¬
cte iracundiã & cupiditatẽ. duoꝵ
aliquoꝵ posumus incentiua uitioꝵ.
Considemus igr̃ utrũ EUA his ad
uitium stimulis incitata sit: sedneq
irascebat᷑ merito. neq cupiditate
uicta ẽ: insecundo dũ taxat erat.
ut edendũ uiro daret. qđ iã ipsa
gustauerat. Primo fuerat cupiditas
auctor erroris. ut ip̃sa ederet:
sequensq fuit causa peccati Qđ
enĩ iã gustauerat. desiderare non
poterat: & gustando malũ. fuerat
scientia consecuta. Malum igitur
qđ aduerterat. in inrũ deriuare

Expanded text:
operatur. incentiuum autem ad operandum operatur. incentiuum autem ad operandum quod malum est aut iracundia aut cupiditas esse consueuit. nec statim necesse, ut habens scientiam mali faciat quod inprobum nouit, nisi aut iracundia aut cupiditate uincatur. unde quod diximus incentiuum peccandi uel ira uel cupiditas est uel plerumque formido, licet ex formidine oriatur cupiditas, dum unusquisque uult uitare quod metuit. et ideo recte iracundiam et cupiditatem duo reliquorum posuimus incentiua uitiorum. consideremus igitur utrum Eua his ad uitium stimulis incitata sit. sed neque irascebatur marito neque cupiditate uicta est; in secundo dumtaxat errat, ut edendum uiro daret quod iam ipsa gustauerat. primo fuerat cupiditas auctor erroris, ut ipsa ederet, sequentisque fuit causa peccati. quod enim iam gustauerat desiderare non poterat et gustando mali fuerat scientiam consecuta. malum igitur quod aduerterat in uirum deriuare
Abbreviated transcription (Latin):
gnouer̃ turpe ẽẽ nudos sedegere
Sine dubio ubi gustauit mulier
de ligno scientię boni & mali pec¬
cauit. & se peccasse cognouit
Quȩ igitur se peccasse cognoue¬
rat: uł uirũ ad pectati cõmunionẽ
inuitare non debuit Illiciendo
autẽ uirũ. & dando ei qđ ipsagu¬
stauerat: ñ uitauit. sed iterauit
peccatũ. Non utiq siuere rationẽ
spectes. eũ quẽ diligebat trahe¬
re ad consortiũ pȩne. sed magis
abeo quod cognouerat ipsa esse
peccatũ. uł inscientẽ reuocare
debuerat: Quã uis uideat᷑ haec
mulier sciens qđ post culpã in para¬
diso eẽ nonposset. metuisse ne
sola deparadyso eiceret᷑. Deniq
absconder̃ se ambo post culpam
Excludendã igit᷑ se eẽ cognoscens.
consortio uiri quẽ diligebat. nolu¬
it defraudari Ilterum accipe
Non cognitio mali malũ ẽ. sed cũ
accus implet malitiã: Nomenim
statim qui nouit malũ. qđmalũ ẽ
facit. sed qui qđ malũ eẽ nouit

Expanded text:
gnouerunt turpe esse nudos se degere, gnouerunt turpe esse nudos se degere, sine dubio ubi gustauit mulier de ligno scientiae boni et mali, peccauit et se peccasse cognouit. quae igitur se peccasse cognouerat uel uirum ad peccati communionem inuitare non debuit. inliciendo autem uirum et dando ei quod ipsa gustauerat non uitauit, sed iterauit peccatum. nam utique si uere rationem spectes, eum quem diligebat non trahere ad consortium poenae, sed magis ab eo quod cognouerat ipsa esse peccatum uel inscientem reuocare debuerat, quamuis uideatur haec mulier sciens quod post culpam in paradiso esse non posset metuisse ne sola de paradiso eiceretur. denique absconderunt se ambo post culpam. excludendam igitur se esse cognoscens consortio uiri quem diligebat noluit defraudari. iterum accipe: non cognitio mali malum est, sed cum actus inplet malitiam. non enim statim qui nouit malum quod malum est facit, sed qui quod malum esse nouit
Abbreviated transcription (Latin):
buerat Et si non intelligebat
uim qualitatẽq iussoꝵ. sciebat
tam̃ p̃ceptori deferendã eẽ reueren¬
tiam. habebat innatura hanc opi¬
nionẽ. & si non habebat iudiciũ bom
& mali. Deniq & mulier serpenti
dic̃ Ex om̃i ligno parachysi manedu¬
cabimus. defructu autẽ ligni qđ
est in medio paradỹse dix̃ deus.
ñ manlucabitis exeo. Ita ergo
sciebat obȩdiendũ gẽ mandato.
ut diceret. ex om̃ĩ ligno manduca¬
bimus quod dñs imꝑauerat. deli
adõ dic̃. non eẽ gustandũ. ne morte
mor᷑sent᷑. Ergo scuit ñ deserendũ
eẽ mandatũ . sciuit utiq malũ eẽ
p̃uaricari. u & ideo uiste p̃uari¬
cata damnatur. TAcuipe aliud̃
Si assũptio delignoscientiȩ boni
& mali ita oꝑatoria erat. ut & bonũ
& malũ agnosceret᷑. qđ uidetur
scriptura ostende dũ dic̃. quia ubi
manducauer̃ ambo. aꝑtist̃ oculi
eoꝵ. & cognouer̃ qđ nudi ẽẽnt¬
Hoc ẽ aꝑtisunt oculi cordis. & co¬

Expanded text:
buerat. etsi non intellegebat buerat. etsi non intellegebat uim qualitatemque iussorum, sciebat tamen praeceptori deferendam esse reuerentiam. habebat in natura hanc opinionem, etsi non habebat iudicium boni et mali. denique et mulier serpenti dicit: ex omni ligno paradisi manducabimus, de fructu autem ligni quod est in medio paradiso dixit deus: non manducabitis ex eo. ita ergo sciebat oboediendum esse mandato ut diceret: ex omni fructu manducabimus, quod dominus imperauerat, de lia deo dicit non esse gustandum, ne morte morerentur. ergo quae sciuit deferendum esse mandato sciuit utique malum esse praeuaricari et ideo iuste praeuaricata damnatur. Accipe aliud: si adsumptio de ligno scientiae boni et mali ita operatoria erat, ut et bonum et malum agnosceretur, quod uidetur scriptura ostendere, dum dicit quia ubi manducauerunt ambo, aperti sunt oculi eorum et cognouerunt quod nudi essent, hoc est aperti sunt oculi cordis et co
Abbreviated transcription (Latin):
Rursus autẽ si altẽt & ꝓfundam
scientiã dicimus boni & mali.
quȩ quidẽ ꝓfunda scientia
ꝑfectũ facit. non statim autẽ par¬
uulus quiad altã & ꝓfundã scientiã
ꝑ uenire non potuit. recte ñ sicut
paruulus comdemnat᷑. Ilterum
bonũ & malũ. ne & ipsum quidẽ
nouit malũ eẽ ñ seruare mandatũ.
nec ipsum bonũ nouit: quod est
obȩdire mandato. & ideo quia
non nouerat. uenia in quit dignus
fuit qͥnon obȩdint. ñ cõdẽnatione
Quȩ quidẽ quȩstio dehis absoluti¬
onẽ habet. quȩ ante memorauimꝰ
Considerare enĩ potuit homo.
ex his quȩ ante ds̃ ei contulerat.
qđ insufflationẽ dĩ accepit. quod
erat in paradỹ so uoluptatis locatꝰ.
sũmã auctori obȩdientiã deferen¬
dam. Et ideosiuim nesciebat bom
& mali. tam̃ quia tantoꝵ auctor
dixerat. delignoscientiȩ boni &
mali ñ eẽ gustandũ. fidẽ p̃ceptori
seruare debuerat. Non enĩ abeo
peritia. sed fides exigebatur: In

Expanded text:
rursus autem si altam et profundam rursus autem si altam et profundam scientiam dicimus boni et mali, quae quidem profunda scientia perfectum facit, ....... non statim autem paruulus, qui ad altam et profundam scientiam peruenire non potuit, recte sicut non paruulus condemnatur. - Iterum bonum et malum, ne ipsum quidem novit esse malum non servare mandatum, nec ipsum bonum novit, quod est obedire mandato. Et ideo quia non nouerat, uenia, inquit, dignus fuit qui non oboediuit, non condemnatione. quae quidem quaestio de his absolutionem habet quae ante memorauimus. considerare enim potuit homo ex iis quae deus ante ei contulerat, quod insufflationem dei accepit, quod erat in paradiso uoluptatis locatus, summam auctori oboedientiam deferendam. et ideo si uim nesciebat boni et mali, tamen quia tantorum auctor dixerat de ligno scientiae boni et mali non esse gustandum, fidem praeceptori seruare debuerat; non enim ab eo peritia, sed fides exigebatur. int
Abbreviated transcription (Latin):
quiscientiã ñ habet boni &mali.
paruulus nonsit. qm̃ qui priusꝗ
sciuit puer honũ & malũ. non
credidit malidiȩ. Et iterũ habes:
quia priusquã sciat puer uocare
patrẽ & matrẽ. accipiet uirtutẽ
clamasci. & spolia samariae. Per¬
fectus gͦ quioꝑat᷑ bonũ. etiam¬
si boni & mali scientiã ñ adeptus
sit. ut multi prius quã sciant legẽ.
ipsi sibi lex sunt. Quod a postolus
prius ꝗ disceret. non concupisces
malũ eẽ concupiscentiã nesciebat
Deniq ipse ait . Peccatũ ñ cognori.
nisi ꝑlegem: Nam concupiscentiã
nesciebam. nisi lex diceret. non
concupisces. Ad quã partẽ. etiã
puer potest eẽ ꝑfectus iure natu¬
rȩ. priusquã sciat concupiscentiã
crim̃ eẽ. uł concupiscentiae crim̃
admittat: Ergo scđm ꝑ functoriã
scientiã. uoluit ds hominẽ scire
qđ malũ ẽ. nequasi imꝑfectus uita¬
re non posset. Non obediendo
autẽ mandato incurrimꝰ inculpã.
Ergo culpam fatemur:

Expanded text:
qui scientiam non habet boni et mali qui scientiam non habet boni et mali paruulus non sit, quoniam priusquam sciuit puer bonum et malum, non credidit malitiae. et iterum habes: quia priusquam sciat puer uocare patrem et matrem, accipiet uirtutem Damasci et spolia Samariae. perfectus ergo qui operatur bonum, etiamsi boni et mali scientiam non adeptus sit, ut multi priusquam sciant legem ipsi sibi lex sunt. <quid?> quod apostolus priusquam disceret: non concupisces, malum esse concupiscentiam nesciebat? denique ipse ait: peccatum non cognoui nisi per legem; nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: non concupisces. ad quam partem etiam puer potest esse perfectus iure naturae, priusquam sciat concupiscentiam crimen esse uel concupiscentiae crimen admittat. ergo secundum perfunctoriam scientiam uoluit deus hominem scire quod malum est, ne quasi iuperfectus uitare non posset. non oboediendo autem mandato incurrimus in culpam; ergo culpam fatemur.
Abbreviated transcription (Latin):
Igit᷑ qui non obȩdiuit errauit.
quia p̃uaricatio peccatum est.
Uerum etiã si ex tenuare uelint
uim cognitionis. ut ꝑfunctoriam
scientiã boni &mali inter dictam
putent: in eo qͦq p̃uaricationis est
culpa. non obȩditũ eẽ mandata.
Quã etiam tumultuariã scientiã
boni et mali dñs ds̃ putaũ inhibendã
Alia quȩstio Qui non cognoscit
bonũ & malũ. nihil aparuulo distat
Paruuli autẽ apđ iudicẽ ustum.
nulla culpa lustus autẽ operator
mundi. numquã paruulũ uocasset
inculpã ꝓpt̾ quod ñ cognouerat
bonũ & malũ. quia paruulus sine
ullo ẽ crimine p̃uaricationis et
culpe: Uerũ cũ insuꝑiorib dixeri¬
mus duplicẽ eẽ intellectũ scientiȩ
boni & mali. si ꝑfunctoriã scientiã
accipimus. utiq falsũ ẽ. quodnihil
distet a paruulo: Ergo ñ paruulus.
peccatũ. si peccatũ aꝗscribitur
Sequit᷑ pena peccatũ. quia dignꝰ
inuenit᷑ pęna. qui peccatũ uitare
ñ potuit Potest etiã fieri ut etiã

Expanded text:
igitur qui non oboediuit errauit, quia praeuaricatio peccatum est. uerum etiamsi extenuari uelint uim cognitionis, ut perfunctoriam scientiam boni et mali interdictam putent, in eo quoque praeuaricationis est culpa non oboeditum esse mandato, quia etiam tumultuariam scientiam boni et mali dominus deus putauit inhibendam. Alia quaestio: qui non cognoscit bonum et malum nihil a paruulo distat, paruuli autem apud iudicem iustum nulla culpa. iustus autem operator mundi numquam paruulum uocasset in culpam, propter quod non cognouerat bonum et malum, quia paruulus sine ullo est crimine praeuaricationis ..et culpae. uerum cum in superioribus dixerimus duplicem esse intellectum scientiae- boni et mali, si perfunctoriam scientiam accipimus, utique falsum est quod nihil distepeccatum. si peccatum adscribitur, sequitur poena peccatum, quia dignus inuenitur poena qui peccatum uitare non potuit. potest etiam fieri ut etiam
Abbreviated transcription (Latin):
bonũ etiã claudicando ꝑueniat.
nec propt̃ claudicationis malũ.
mala ẽ illa ꝑuentio. nec ꝓpter
illius ꝑuentionis bonũ bona est
claudicatio. ita nec ꝓpt̃ libidinis
malũ nuptias cõdẽ nare. nec
ꝓpt̃ nuptiarũ bonũ. libidinem
laudare debemus. Iste quippe
ẽ morbus. detͦ apłs etiã coniugatis
fidelib. loquens ait. Hȩc ẽ enĩ
uoluntas deiscificatio urã. absti¬
nere uos a fornicatione. ut sciat
unus quisq ur̃m suũ uas possidẽ
inscĩficatione & honore. non in
morbo desiderii. sic̃ & gentesquȩ
ignorant dm̃. Non solũ igitur
coniugatus fidelis uase ñutatur
alienõ. quod faciunt aquibus
uxores appetunt᷑ alienȩ: sed
nec ipsum propriũ in concupiscen¬
tiȩ carnalis mnorbo possidendũ
sciat. Quod ñ sic accipiendum
ẽ. tamquã ꝓhibuerit apłs
coniugalẽ hoc ẽ licitũ hone¬
stũq concubitũ. sedut iste
concubitus qui nhil morbi dȩ
libidinis haberet adiunctũ.

Expanded text:
bonum etiam claudicando perueniat, bonum etiam claudicando perueniat, nec propter claudicationis malum mala est illa peruentio nec propter illius peruentionis bonum bona est claudicatio, ita nec propter libidinis malum nuptias condemnare nec propter nuptiarum bonum libidinem laudare debemus. Iste quippe est morbus, de quo apostolus etiam coniugatis fidelibus loquens ait: haec est enim uoluntas dei, sanctificatio uestra, abstinere uos a fornicatione, ut sciat unusquisque uestrum suum uas possidere in sanctificatione et honore, non in morbo desiderii sicut et gentes, quae ignorant deum. non solum igitur coniugatus fidelis uase non utatur alieno, quod faciunt a quibus uxores adpetuntur alienae, sed nec ipsum proprium in concupiscentiae carnalis morbo possidendum sciat. quod non sic accipiendum est, tamquam prohibuerit apostolus coniugalem, hoc est licitum honestumque concubitum, sed ut iste concubitus, qui nihil morbidae libidinis haberet adiunctum,
Abbreviated transcription (Latin):
sensissent. & insua nuditate erubuis¬
sent. folus ficulneis eadẽ membra
texerunt. ut saltem arbitrio uere¬
cundantiũ uelaretur. quod non
arbitrio uolentiũ mouebatur
Et qm̃ pudebat qđ indecenter
uidebat. operiendo fieret quod
decebat. Quia gͦ nec isto ad¬
iuncto malo. ꝑire potuit nuptiarũ.
bonũ. putant imprudentes hoc
non ẽẽ malũ. sed ꝑtinere ad illud
bonũ: Discernit᷑ autẽ non solum
ratione subtili. uerũ etiã uulga¬
tissimo iudicio naturali. quo đ &
in illis apparuit hominib. primis.
& hodieq tenet᷑ ab om̃ib con¬
iugatis. Quod enĩ illi postea
ꝓpagatione fecer̃. hoc est conibu
bonum. Quod uͦ priꝰ confusione
texer̃. hoc ẽ concupiscentiȩ
malũ. quod uitat ubiq conspectũ.
& quȩrit pudendo secretum:
Pro inde nuptiȩ. quia etiam de
illo malo boni aliquid faciunt
gloriant᷑. quia sine illo fieri ñ
potest crubescunt tamquam
si quispiã pede uitiato ad aliqđ

Expanded text:
sent et in sua nuditate erubuissent et in sua nuditate erubuissent, foliis ficulneis eadem membra texerunt, ut saltem arbitrio uerecundantium uelaretur, quod non arbitrio uolentium mouebatur, et, quoniam pudebat quod indecenter libebat, operiendo fieret quod decebat. Quia ergo nec isto adiuncto malo perire potuit nuptiarum bonum, putant inprudentes hoc non esse malum, sed pertinere ad illud bonum. discernitur autem non solum ratione subtili, uerum etiam uulgatissimo iudicio naturali, quod et in illis adparuit hominibus primis et hodieque tenetur ab hominibus coniugatis. quod enim illi postea propagatione fecerunt, hoc est conubii bonum; quod uero prius confusione texerunt, hoc est concupiscentiae malum, quod uitat ubique conspectum et quaerit pudendo secretum. proinde nuptiae quia etiam de illo malo boni aliquid faciunt, gloriantur, quia sine illo fieri non potest, erubescunt. tamquam si quispiam pede uitiato ad aliquod
Abbreviated transcription (Latin):
qui ñ optẽꝑauerat dnõ suo. Nam
quid ẽ qđ oculu. labia. lingua.
manus. pedes. inflexiones dorsi.
ceruicis & laterũ. ut ad oꝑa sibi
congrua moueant᷑. positũ inpo¬
testate. ẽ. quando ab impedim̃tis
Cibi autẽ fuerit ut filii seminent᷑.
ad uoluntatis nutũ menbra in hoc
opus creata ñ seruiunt. sed expe¬
ctatur ut eauelut sui uiris libido
cõmoueat. & aliquando non facit
animo uolente. cũ aliquando
faciat & nolente. Hincine non
erubesceret humani libertas
arbitrii . qđ cõtemnendo imꝑantẽ
dm̃. etiã inmenbra ꝓpria ꝓpriũ
ꝑdidisset imꝑiũ: Ubi autẽ con¬
uenientius monstraret᷑ in obȩdien¬
tiȩ merito humanã deprauatã
eẽ naturã. quã in his: obȩdientib
locis unde ꝑsuccessionẽ subsistit
ipsa natura: Nam ideo proprie
istȩ corporis partes. naturȩ nomine
nuncupant᷑. Hunc itaq motũ idõ
indecentẽ. qr in obȩdientem:
Cũ illi primi hominꝰes insua carne¬

Expanded text:
qui non obtemperarat domino suo. nam qui non obtemperarat domino suo. nam quid est, quod oculi, labia, lingua, manus, pedes, inflexiones dorsi, ceruicis et laterum ut ad opera sibi congrua moueantur positum in potestate est, quando ab inpedimentis  ubi autem uentum fuerit, ut filii seminentur, ad uoluntatis nutum membra in hoc opus creata non seruiunt, sed expectatur, ut ea uelut sui iuris libido commoueat, et aliquando non facit animo uolente, cum aliquando faciat et nolente? hincine non erubesceret humani libertas arbitrii, quod contemnendo imperantem deum etiam in membra propria proprium perdidisset imperium? ubi autem conuenientius monstraretur inoboedientiae merito humanam deprauatam esse naturam quam in his inoboedientibus locis, unde per successionem subsistit ipsa natura? nam ideo proprie istae corporis partes naturae nomine nuncupantur. hunc itaque motum ideo indecentem, quia inoboedientem, cum illi primi homines in sua carne
Abbreviated transcription (Latin):
pocuisse: Quid dicturus. ẽ. qđ
ibi legitur. mulier lignũ de quo
fuerat cibũ sumptira prohibitum
uidisse. quã ẽẽt speciosũ oculis
adindendum: Erant itaq nudi.
& non confundebant᷑. Non quia
nonuidebant. sed quia nihil unde
confunderent᷑ uimenbris sense¬
rant. quȩ uidebant. Non enim
dictũ ẽ erant ambonudi et
ignorabant. sed ñ confundebant᷑
Quia enĩ nihil p̃cesserat qđ non
liceret. nihil secutũ fuerat. qđ
puderet. Ibi homo primitꝰ dei
lege transgressa. aliã legem
repugnantẽ sue menti habere
cepit in menbris. & inobedientiȩ
suȩ malũ sensit. quando sibi di¬
gnissime tributã inobȩdientiã
suȩ carnis inuenit Talẽ quippe
etiã serpens oculoꝵ aꝑtionẽ
seducendo ꝓmiserat. ad aliqͥd
uidelicet sciendũ. quod melius
nesciretur. Tunc inse quippe
sensit. homo quid fecit: tunc
ab ono malũ ñ carendo sed
ꝑpetiendo discreuit Imustũ
enĩ erat. ut optẽ peraretur
a seruo suo id. ẽ acorpore suo ei

Expanded text:
potuisse, quid dicturus est, quod ibi legitur mulier lignum de quo fuerat cibum sumptura prohibitum uidisse quam esset speciosum oculis ad uidendum? erant itaque nudi et non confundebantur, non quia non uidebant, sed quia nihil unde confunderentur in membris senserant, quae uidebant. non enim dictum est: erant ambo nudi et ignorabant, sed: non confundebantur. quia enim nihil praecesserat quod non liceret, nihil secutum fuerat quod puderet. Ibi homo primitus dei lege transgressa aliam legem repugnantem suae menti habere coepit in membris et inoboedientiae suae malum sensit, quando sibi dignissime retributam inoboedientiam suae carnis inuenit. talem quippe etiam serpens oculorum apertionem seducendo promiserat, ad aliquid uidelicet sciendum, quod melius nesciretur. tunc in se quippe sensit homo quod fecit, tunc a bono malum non carendo, sed perpetiendo discreuit. iniustum enim erat, ut obtemperaretur a seruo suo, id est a corpore suo ei
Abbreviated transcription (Latin):
potest. Nonem̃ fides dubitat
xp̃iana. quam noui hȩreticioppu¬
gnare cȩper̃. & eosqui lauacro
regenerationis ab luunt redimi
dediaboli potestate. d eos qui ñ¬
dum tali regeneratione redempti
sunt. etiam paruulos filios
redẽptoꝵ sub eiusdẽ diaboli eẽ
potestate captiuos. nis &ipñcadẽ
dlider. Quieruit uos depotestate
terebrarũ. otcinstulao in regrũflu
caritatis siꝑ Ab hacigitur potesta

Expanded text:
potest. Non enim fides dubitat potest. Non enim fides dubitat christiana, quam noui haeretici obpugnare coeperunt, et eos, qui lauacro regenerationis abluuntur, redimi de diaboli potestate et eos, qui nondum tali regeneratione redempti sunt, etiam paruulos filios redemptorum sub eiusdem diaboli esse potestate captiuos, nisi et ipsi eacium dei: qui eruit nos de potestate tenebrarum et transtulit in regnum filii caritat
Abbreviated transcription (Latin):
sed quod latent fȩtus oleastrorũ
etiam in seminib. olearũ. Quando
& hoc credetur. nisi expientia
ꝓbaret᷑. Proinde sicut gignitur¬
& exoleas trisemine oleaster. et
exoleȩ semine non nisi oleaster.cũ
int̃ oleastrũ & oleũ plurimum
distet. ita gignitur & decarne
peccatoris. & decarne uisti. ut̃q
peccator. quã uis int̾ peccatorẽ.
& iustũ plurimũ distet: Gignit᷑
autẽ peccator actu adhuc nullus.
& ortit nonus. sed reatu uetus
Homo acreatore. captiuus
adeceptore. indigens redẽptore:
Sed quęritur quomodo trahi pos¬
sit captuntas ꝓlis. etiã de parentib.
iã redẽp̃tis: Et quia non facili
ratione indagat᷑. nec sermone
e plicatur. ab infidelib. ñcreditur.
quasi & illud qđ deo leastro & olea
diximus. ut generis dissimilis sit
fetus similis facile aliqua inuenit
ratio. uł explicat sermo: Sed hoc
ab eo qui experiri uoluerit. crin
potest. Sit gͦ mexẽplo. unde &
illud credatur. quod cerna non

Expanded text:
sed quod latent fetus oleastrorum sed quod latent fetus oleastrorum etiam in seminibus olearum, quando et hoc crederetur, nisi experientia probaretur? proinde sicut gignitur ex oleastri semine oleaster et ex oleae semine nonnisi oleaster, cum inter oleastrum et oleam plurimum distet, ita gignitur et de carne peccatoris et de carne iusti uterque peccator, quamuis inter peccatorem et iustum plurimum distet. gignitur autem peccator actu adhuc nullus et ortu nouus, sed reatu uetus: homo a creatore, captiuus a deceptore, indigens redemptore. sed quaeritur quomodo trahi possit captiuitas prolis etiam de parentibus iam redemptis. et quia non facili ratione indagatur nec sermone explicatur, ab infidelibus non creditur: quasi et illud quod de oleastro et de olea diximus, ut generis dissimilis sit fetus similis, facile aliqua inuenit ratio uel explicat sermo. sed hoc ab eo qui experiri uoluerit, cerni potest. sit ergo in exemplo, unde et illud credatur quod cerni non