comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
t̾cio de lib̾o arbitrio. qͣs uero natura humana pret̃ stulticiã ⁊ sapientiã nullam mediam
tecipiat affectionẽ. s illud ibi dictũ ẽ ubi de pͥmo homine querebat᷑. utrũ sapiens fuerit
stulticia magnũ uitiũ. Et sapientẽ quomͦ diceremꝰ qui potuit seduci: Nonsatis apparebit
Ideoq ad cõpendiũ dicere uolui. qͣsi uͦ natura humana pret̾̃ stulticiã ⁊ sapientiam nullã
mediã recipiat affectionẽ. Intuebar qͥppe etiã paruulos. qͦs lic& consiteam᷑ trahere
originale peccatũ. tam̃ nec sapientes nec stultos possumꝰ ꝓprie dicere: ñdũ utentes lib̃o
arbitrio. seu bene seu male. Nunc autẽ aut sapientes aut stultos eẽ homines dixi. eos
uolens intelligi qͥ iã ratione utunt᷑. qua discernunt᷑ a pecorib ut hominessint. sicut
dicimus beatos eẽ om̃s homines uelle. Nũ ꝗd enĩ in hac sententia tã uera atq mani¬
festa metuimꝰ ne intelligant᷑ ⁊ paruuli. qui hoc adhuc uelle ñ possunt: Alio loco

Expanded text:
bitrio: quasi uero na-. tura humana praeter stultam et sapientem nullam mediam recipiat affectionem. sed illud ibi dictum est, ubi de primo homine quaerebatur, utrum sapiens fuerit stultitia magnum uitium, et sapientem . quomodo diceremus, qui potuit seduci, non satis apparebat. ideoque ad conpendium dicere uolui: quasi uero natura humana praeter stultitiam et sapientiam nullam mediam recipiat affectionem. intuebar quippe etiam paruulos, quos licet confiteamur trahere originale peccatum, tamen nec sapientes nec stultos possumus proprie dicere nondum utentes libero arbitrio seu bene seu male. nunc autem aut sapientes aut stultos esse omnes homines dixi eos uolens intellegi, qui iam ratione utuntur, qua discernuntur a pecoribus, ut homines sint, sicut dicimus beatos esse omnes homines uelle. numquid enim in hac sententia tam uera atque manifesta metuimus ne intellegantur et paruuli, qui hoc adhuc uelle non possunt? Alio loco,
Abbreviated transcription (Latin):
sicut qͥdã ex illis murmurauert̃. ⁊ ꝑierunt ab ext̃minatore. Om̃na autẽ ista in fig̾a
contingebant illis. Scripta autẽ sunt ad correptionẽ nr̃am. in qͦs fines scłoꝵ deuener̃
Est item apud apłm allegoria quȩdã. sane ad causam maxime ꝑtinens. ideo qđ ide ipsi eã
in disputando ꝓferre atq ostentare consuert. Ide enĩ paulus dicit ad galathas. Scriptũ
ẽ enĩ qđ abraham duos filios habuit. unũ de ancilla. ⁊ unũ de libera. S is qͥdẽ qui de a

Expanded text:
sicut quidam ex illis murmurauerunt et perierunt ab exterminatore. omnia autem ista in figura sicut quidam ex illis murmurauerunt et perierunt ab exterminatore. omnia autem ista in figura contingebant illis; scripta autem sunt ad correptionem nostram, inquos finis saeculorum deuenit. est item apud apostolum allegoria quaedam, sane ad causam maxime pertinens, ideo quod idem ipsi eam in disputando proferre atque ostentare consuerunt. idem enim Paulus dicit ad Galatas: scriptum est enim, quod Abraham duos filios habuit.unumdeancilla et unum delibera;sed is quide
Abbreviated transcription (Latin):
peto placidissimo ⁊ serenissimo iudicio mecũ consideres. Nlosti enĩ qđ auctoris sui
Uolunt enĩ nescio qͦs corruptores diumoꝵ libroꝵ ante ipsius manichei tẽpora fuisse:
Corrupisse autẽ ilos qui iudeoꝵ legẽ euuangelio nuscere cupiebant. Hoc de sp̃u sancto
dicere nequeunt. nͥ forte diunasse illos asserant. & possusse in suis libris qđ contra
de sp̃u sc̃õ alias planiꝰ aliqͥd eloquemur. Nunc ad hoc qͦ intenderã redeamꝰ. Nam &
storiã ueteris testam̃ti. & ȩthimologiã ⁊ analogiã in nouo testam̃to inueniri. satis
ut puto ẽ demonstratũ. De allegoria restat ostendere. Ipse liberator nr̃ in euuangelio
allegoria utit᷑ ex ueteri testam̃to. Generatio inqͥt hȩc signũ querit. & ñ dabit᷑ ei nisi
signum ionȩ ꝓpħȩ. Sicut enĩ ionas in uentre ceti trib dieb ⁊ trib noctib fuit. sic
& filius hominis trib dieb ⁊ trib noctib erit in corde t̃rȩ. Nam qͥd ego de apło pau

Expanded text:
peto placidissimo et serenissimo iudicio mecum consideres. nosti enim, quod auctoris sui uolunt enim nescio quos corruptores diuinorum librorum ante ipsius Manichaei tempora fuisse, corrupisse autem illos, qui Iudaeorum legem euangelio miscere cupiebant. hoc de spiritu sancto dicere nequeunt, nisi forte diuinasse illos adserant et posuisse in suis libris, quod contra de spiritu sancto alias planius aliquid eloquemur. nunc ad hoc, quod intenderam, redeamus. Nam et historiam ueteris testamenti et aetiologiam et analogiam in nouo testamento inueniri satis, ut puto, est demonstratum; de allegoria restat ostendere. ipse liberator noster in euangelio allegoriam utitur ex uetere testamento. generatio, inquit, haec signum quaerit; non dabitur ei nisi signum Ios hominis tribus diebus et tribus noctibus erit in corde terrae. nam quid ego de apostolo Paulo
Abbreviated transcription (Latin):
coeruptibili q̃ anima aggͣuatur exuti sunt .s. adhuc expectant etiam ipsi redẽptionem
corporis sui. & caro eoꝵ requiescit in spe. ñdũ in futura in corruptione clarescit. s utrũ
ad contẽplandã cordis oculis ueritatẽ ficut dictũ ẽ facie ad faciem nichil ex boc minꝰ
habeant. ñ hic locꝰ ẽ disputando reqͥrere. Itẽ qđ dixi. nã scire magna ⁊ honesta uł
etiã diuina beatissimũ ẽ. ad eandẽ beatitudinẽ referre debemꝰ In hac enĩ uita qͥntũ.¬
.cũq id sciat᷑. ñdũ ẽ beatissimũ. qm̃ incõparabilit̃ longe ẽ amplius qđ inde nescit᷑.¬
Et qđ dixi multũ int̃eẽ utrũ aliqͥd m̃tis certa ratione teneat᷑. qđ scire dicinꝰ. anfamle
dicere scire qđł idoneis testib credoiꝰ. Ptopͥe qͥrpe cũ loqutim̃ id sole sciri dicimꝰ ql

Expanded text:
corruptibili, quo anima grauatur, exuti sunt, sed adhuc expectant etiam ipsi redemptionem corruptibili, quo anima grauatur, exuti sunt, sed adhuc expectant etiam ipsi redemptionem corporis sui, et caro eorum requiescit in spe, nondum in futura incorruptione clarescit. sed utrum ad contemplandam cordis oculis ueritatem, sicut dictum est: faciem ad faciem, nihil ex hoc minus habeant, non hic locus est disputando requirere. item quod dixi: nam scire magna et honesta uel etiam diuina . beatissimum est, ad eandem beatitudinem referre debemus. in hac enim uita, quantumcumque id sciatur, nondum einteresse utrum aliquid certa mentis ratione teneatur, quod scire dicimus, an fama dicere scire quod idoneis testibus credimus; proprie quippe cum loquimur, id solum scire dicimus quod
Abbreviated transcription (Latin):
inuenisse: qͥ iã ibi sunt. qͦ nos querendo ⁊ credendo. id ẽ uiã fidei tenendo cupimus
ꝑuenire. Si autẽ in bac uita isti eẽ putant᷑ uel fuisse. id uerũ eẽ ñ mͥ uidet᷑. ñ qr in
hac uita nichil ueri om̃ino inueniri potest qđ mente cernat᷑. ñ fide credat᷑. s quia
ñdũ facit. Illud enĩ beatissimos facit. qđ ait. tc̃ autẽ facie ad faciem. Et. tc̃ cognos
sic̃ & cognitus sũ. Qui hoc inuenerunt. ipsi dicendi sunt in beatitudinis possessione
consistere. ad quã ducit uia fidei quã tenemꝰ & quo credendo cupimꝰ ꝑuenire. S qͥnã
sint illi beatissimi qui iã sunt in ea possessione quo duc̃ hȩc iua magna questio est.
Et angłi quidẽ scĩ qđ ibi sint. nulla questio ẽ s de scĩs hominib iã defunctis. utrũ ipsi¬
saltimꝰ dicendi sint iam in illa possessione consistere: merito querit᷑. Iam enĩ corpore quide

Expanded text:
inuenisse, qui iam ibi sunt, quo nos quaerendo et credendo, id est uiam fidei tenendo, cupimus inuenisse, qui iam ibi sunt, quo nos quaerendo et credendo, id est uiam fidei tenendo, cupimus peruenire. si autem in hac uita isti esse putantur uel fuisse, id uerum esse non mihi uidetur, non quia in hac uita nihil uerum omnino inueniri potest, quod mente cernatur, non fide credatur, sed quianondum facit. illud enim beatissimos facit, quod ait: tunc autem faciem ad faciem et: tunc cognoscam, sicut et cognitus sum. qui hoc inuenerunt, ipsi dicendi sunt in beatitudinis possessione consistere, ad quam ducit uia fidei, quam tenemus et quo credendo cupimus peruenire. sed quinam sint illi beatissimi, qui iam sunt in ea possessione, quo ducit haec uia, magna quaestio est. et angeli quidem sancti quod ibi sint, nulla quaestio est. sed de sanctis hominibus iam defunctis, utrum ipsi dicendi sint iam in illa possessione consistere, merito quaeritur. iam enim corpore quidem
Abbreviated transcription (Latin):
uel sacrificia. & si qͥd buiusmodi ẽ. Panta mysteria continent᷑. ut om̃is piꝰ intelligat. nchil eẽ
ꝑniciosius quã qͥcꝗd ibi ẽ accipi ad luterã id ẽ ad uerbũ. nichił autẽ salubrius. quã spirt
reuelari. Inde ẽ littera occidit. sp̃s autẽ uuificat. S alit̾ exposui uerba ista apłi pauli.
qͣntũ michi uidet᷑. uel potiꝰ ipsis reb appar&: multo conuenientiꝰ in eo libro qͥ inscribit᷑
laudabiles. una eoꝵ qui iã inuenerunt. quos etiã beatissimos uidicari necesse ẽ. alia eoꝵ
qui studiosissime ⁊ rectissime inqͥrunt. Primi gͦ sunt iã in ipsa possessione. alteri in uia. qͣͥ
tam̃ rectissime ꝑuenit᷑. In his ũbis meis si illi qui iã inuenerunt. quos in ipsa possessione
iã eẽ diximꝰ. sic accipiantur beatissimi. ut ñ in hac uita s in ea quã speramꝰ & ad quã
ꝑ fidei uiã tendimꝰ sint. ñ hab& iste sensus errorẽ. Ipsi enĩ uidicandi sunt qđ querendũ

Expanded text:
ntellegat nihil esse perniciosius, quam quidquid ibi est accipi ad litteram, id est ad uerbum, nihil autem salubrius quam spiritu reuelari. inde est: littera occidit, spiritus autem uiuificat. sed aliter exposui uerba ista apostoli Pauli et, quantum mihi . uidetur uel potius ipsis rebus apparet, multo conuenientius in eo libro, qui scribitur laudabiles: una eorum, qui iam inuenerunt, quos etiam beatissimos iudicare necesse est; alia eorum, qui studiosissime et rectissime inquirunt. primi ergo stamen certissime peruenitur. in his uerbis meis, si illi, qui iam inuenerunt, quos in ipsa possessione iam esse diximus, sic accipiantur beatissimi, ut non in hac uita, sed in ea, quam speramus et ad quam per fidei uiam tendimus, sint non habet iste sensus errorem; ipsi enim iudicandi sunt quod quaerendum eat
Abbreviated transcription (Latin):
cũ etiã in ipso corpore nemo uelit sub spe futurȩ salutis diutiꝰ egrotare. Tales enim qui
ab iniqͥtatib suis recedere neglegunt. & sibi de dõ indulgentiã reymutunt. ñnũqua ita
p̃ueniunt᷑ repentino dĩ furore. ut nec conũsionis tẽpus. nec beneficiũ remissionis ĩueniart.
Ideo unũquẽq nr̃m scã scriptura benigne p̃monet dicens. Ne tardaueris conũti ad dñm
e ne differas de die in diem. Subito enim ueni& ira eiꝰ. & in tempore uindictȩ disꝑd& te.

Expanded text:
cum etiam in ipso corpore nemo velit sub spe futurae salutis diutius aegrotare. Tales enim qui ab iniquitatibus suis recedere negligunt, et sibi de Deo indulgentiam repromittunt, nonnunquam ita praeveniuntur repentino Dei furore, ut nec conversionis tempus, nec beneficium remissionis inveniant. Ideo unumquemque nostrum sacra Scriptura benigne praemonet, dicens: Ne tardaveris converti ad Deum, et ne differas de die in diem. Subito enim veniet ira ejus, et in tempore vind
Abbreviated transcription (Latin):
ignis ȩt̃ni sẽpit̾no supplicio puniendos. qi etiãsi peccatũ ꝓpriȩ actionis nullũ babuerunt..
originalis tam̃ peccati dampnationem carnali conceptione & natiuitate traxerunt:
irmissime tene ⁊ nullatenus dabites. idõ xp̃m filiũ dĩ ad uudicandos uiuos mortuosq uen¬
turum ut homines quos bic dono gr̃s suȩ gratis ꝑ fidẽ iustificat. eisq iustificatis in fide ⁊ ca¬
ritate sc̃ȩ matris ȩcde usq in finẽ ꝑseuerantiã donat. in suo aduentu resuscita gͥlorific&.
&. sedm ꝓmissionẽ suã equales scĩs angłis faciat. & ad eũ statũ ꝑducat. in qͦ ꝑfecte quantũ uni¬
cuiq donat ds̃ boni sint. & ab ipsa ꝑfectione deinceps mutari ñ possint. Ubi diuersa erit
ubi numꝗͣ carebunt pȩna. quã eis p̃parauit diuna iusticia Cum ipso etiã diabolo impios
& iniquos homines. de qͥb: scriptura dicit. imitant᷑ autẽ eum qui sunt ex parte ilius. ꝓ

Expanded text:
ignis aeterni supplicio sempiterno puniendos; quia, etsi peccatum propriae actionis nullum habuerunt, originalis tamen peccati damnationem carnali conceptione et natiuitate traxerunt. irmissime tene, et nullatenus dubites, ideo Christum Filium Dei ad judicandos vivos et mortuos venturum, ut homines quos hic dono suae gratiae gratis per fidem justificat, eisdemque justificatis, in fide et caritate sanctae matris Ecclesiae usque in finem perseverantiam donat, in suo adventu resuscitet et glorificet, et secundum promissionem suam aequales sanctis angelis factat, et ad eum statum perducat, in quo perfecte, in quantum unicuique donat Deus, boni sint, et ab ipsa perfectione deinceps mutari non possint: ubi diversa erit ubi nunquam carebunt poena quam eis praeparavit divina justitia; cum ipso autem diabolo impios et iniquos homines, de quibus Scriptura dicit: Imitantur 528 autem eum qui sunt ex parte illius , pro
Abbreviated transcription (Latin):
irmissime tene ⁊ nullatenꝰ dubites. trinitatẽ dm̃ incõmutabilẽ rerũ om̃iũ atq oꝑũ tã suoꝵ
sine qͣ nemo potest ex initio mundi usq ad finẽ a reatu peccati tã originalis ꝗͣ actualis ab solui.
Quos enĩ ds̃ prescuut & p̃destinauit. conformes fieri imagius filienis.I. angelis eꝰ.
irmissime tene ⁊ nullatenꝰ dubites. om̃s quos uasa nuscđiȩ gratuita bonitate dr̃ fecit. ante
constitutionẽ mundi in adoptionẽ filioꝵ dĩ p̃destinatos a dõ. neq ꝑire posse aliquẽ eoꝵ quos

Expanded text:
 dubites Trinitatem Deum incommutabilem rerum omnium, atque operum, tam suorum, sine qua nemo potuit ex initio mundi, usque in finem a reatu peccati, tam originalis, quam actualis absolvi; « quos enim Deus praescivit, et praedestinavit conformes fieri imirmissime tene, et nullatenus dubites, omnes quos vasa misericordiae gratuita bonitate Deus facit, ante constitutionem mundi in adoptionem filiorum Dei praedestinatos a Deo; neque perire posse aliquem eorum quo
Abbreviated transcription (Latin):
t̃gniersatio eoꝵ rectior. uel error humanior. Hoc enĩ de illo libro fecerunt. qui
actus apłoꝵ inscribit᷑. Id eoꝵ consiliũ cũ mecũ ipse ꝑtracto. nequeo satis mirari.
Non enĩ sapientiã hominũ in hac re. s cor medioere aesidero. ł anta enĩ liber iste
hab&e quȩ similia sunt his quȩ accipiunt: ut magnȩ stulticie mͥ uideat᷑ ñ & hune
acciꝑe. & si qͥd eos ibi offendit. falsũ atq ininissim dicere. Aut si talis oratio inpudens ẽ.
sicuti ẽ.cur in pauli epłis.cur in qͣttuor eugłii libris ea ualere aliqͥd putant. in quib¬

Expanded text:
tergiuersatio eorum rectior uel error humanior. hoc enim de illo libro fecerunt, qui tergiuersatio eorum rectior uel error humanior. hoc enim de illo libro fecerunt, qui Actus apostolorum' inscribitur. quod eorum consilium cum mecum ipse pertracto, nequeo satis mirari. non enim sapientiam hominum in hac re, sed cor mediocre desidero. tanta enim liber iste habet, quae similia sint his, quae accipiunt, ut magnae stultitiae mihi uideatur non et hunc accipere et, si quid ibi eos offendit, falsum atque inmissum dicere. aut si talis oratio inpudens est, sicuti est, cur in Pauli epistulis, cur in quattuor euangelii libris ea ualere aliquid putant, in quib
Abbreviated transcription (Latin):
eẽ scripturis diuinis a nescio qͥb corruptorib ueritatis. quȩ uox mͥ sẽꝑ qͥdẽ etiã cũ
eos audirẽ inualidissima uisa ẽ. Nec mͥ soli. s etiã tibi. nam bene meminui. nobiss om̃ib
qui paulo maiorem diligentiã in iudicando habere conabam̃. ꝗͣ turba eredentium.
lunc uͦ postea ꝗͣ michi sunt exposita ⁊ enodata multa quȩ me maxime mouebant.
ea scilic& in qͥb illoꝵ plerũq se iactat. & qͦ securiꝰ sine aduersario eo effusius exul¬
tat oratio: nichil michi uidetur ab eis inpudentuus dici. uel ut mitiꝰ loqͣr ineuriosiꝰ
u imbecillius: quã scripturas diunas ẽẽ corruptas. cũ id nullis in tã recenti memoria
extantib exẽplarib possint conuncere. Si enĩ dicerent eas sibi penitꝰ accipiendas
ñ putasse. qđ ab his eẽnt conscriptȩ qͦs uerũ scripsisse ñ arbitrarent᷑. eẽt utcũq

Expanded text:
esse scripturis diuinis a nescio quibus corruptoribus ueritatis. quae uox mihi semper quidem, etiam cum esse scripturis diuinis a nescio quibus corruptoribus ueritatis. quae uox mihi semper quidem, etiam cum eos audirem, inualidissima uisa est; nec mihi soli, sed etiam tibi - nam bene memini — et nobis omnibus, qui paulo maiorem diligentiam in iudicando habere conabamur quam turba credentium. nunc uero posteaquam mihi sunt exposita et enodata multa, quae me maxime mouebant, ea scilicet, in quibus illorum plerumque se iactat et quo securius sine aduersario, eo effusius exultat oratio, nihil mihi uidetur ab eis inpudentius dici uel, ut mitius loquar, incuriosius et inbecillius quam scripturas diuinas esse corruptas, cum id nullis in tam recenti memoria extantibus exemplaribus possint conuincere. si enim dicerent eas sibi penitus accipiendas non putasse, quod ab his essent conscriptae, quos uerum scripsisse non arbitrarentur, esset utcumque
Abbreviated transcription (Latin):
sissent. Non legistis inqͥt qđ fecit dauid cũ esurir& ⁊ qͥ cũ eo erant. quomͦ intrauit in¬
domũ dĩ. & panes ꝓpositionis manducauit. qͦs ñ licebat ei manducare. neq eis qͥ cũ eo¬
nͥ fornicationis causa. relatũq eẽt ab int̾rogantib moysen libello dato repudi ꝑmisis
licentiã. hoc inqͥt moyses fecit ꝓpt̃ duritiam cordis ur̃i. Hic enĩ causa reddita ẽ. cur
illud a oioyse ꝓ tẽpore bene ꝑmissum sit. ut hoc qđ xp̃s p̃cipiebat alia iam tempora
demonstrare uideret᷑. Hoꝵ autẽ tẽporum uices atq ordinẽ. mira quadam diuinȩ
ꝓuidentiȩ dispositione digestũ atq cõpositũ. longũ ẽ explanarer Iam porro analo¬
giã qua utriusq testam̃ti congruentia ꝑspicitur. quid ego dicã usos fuisse om̃s quoꝵ
auctoritati illi cedunt. cũ secum ipsi considerare possint. ꝗͣ multa soleant dicere unus

Expanded text:
sissent. non legistis, inquit, quod fecit Dauid, cum esuriret, et qui cum eo erant; quomodo intrauit insissent. non legistis, inquit, quod fecit Dauid, cum esuriret, et qui cum eo erant; quomodo intrauit indomum dei et panes pnisi fornicationis causa relatumque esset ab interrogantibus Moysen libello dato repudii permisisse licentiam, hoc, inquit, Moyses fecit propter duritiam cordis uestri. hic enim causa reddita est, cur illud a Moyse pro tempore bene permissum sit, ut hoc, quod Christus praecipiebat, alia iam tempora demonstrare uideretur. horum autem temporum uices atque ordinem mira quadam diuinae prouidentiae dispositione digestum atque conpositum longum est explanare. Iam porro analogiam, qua utriusque testamenti congruentia perspicitur, quid ego dicam usos fuisse omnes, quorum auctoritati illi cedunt? cum secum ipsi considerare possunt, quam multa soleant dicere inmissa
Abbreviated transcription (Latin):
grecis nominib utentem. Primũ qr sic accepi nec tͥ boc alit̃ audeo intimare ꝗͣ accep
Deinde qͦq animaduertis ñ ẽẽ harũ rerũ apud nos usitata nomina. Quȩ si fabricassẽ
int̾pretando eẽm ꝓfecto ineptior. Si autẽ circũloquerer. minꝰ eẽm in disserendo
expeditꝰ. Id tantũ oro credas. qͦ quomodo errẽ. nichił a me inflato ac tumido fieri
Secundum historiã ergo traditur cũ docet qͥd scriptũ aut ꝗd gestũ sit. ꝗd ñ gestũ.
s tantũmͦ scriptũ qͣsi gestũ sit. Scđm ethimologiã: cum ostenditur qͥd qua de causa
uel factũ uel dictum sit. Scđm analogiã: cũ demonstrat᷑ non sibi aduersari duo teasta¬
m̃ta. uetus ⁊ nouũ. Scđm allegoriã: cum docet᷑ non ad litterã eẽ accipienda quȩdam
Nam de historia illud scriptũ ẽ. cum obiectũ eẽt qđ die sabbati discipuli euis spicas euul¬

Expanded text:
graecis nominibus utentem. primum quia sic accepi nec tibi hoc aliter audeo intimare quam accepi. graecis nominibus utentem. primum quia sic accepi nec tibi hoc aliter audeo intimare quam accepi. deinde tu quoque animaduertis non esse harum rerum apud nos usitata nomina: quae si fabricassem interpretando, essem profecto ineptior; si autem circumloquerer, minus essem in disserendo expeditus. id tantum oro credas, quoquo modo errem, nihil a me inflato ac tumido fieri. secundum historiam ergo traditur, cum docetur, quid scriptum aut quid gestum sit; quid non gestum, sed tantummodo scriptum quasi gestum sit. secundum aetiologiam, cum ostenditur, quid qua de causa uel factum uel dictum sit. secundum analogiam, cum demonstratur non sibi aduersari duo testamenta, uetus et nouum. secundum allegoriam, cum docetur non ad litteram esse accipienda quaedam, nam de historia illud sumptum est, cum obiectum esset, quod die sabbati discipuli eius spicas euul
Abbreviated transcription (Latin):
mea. ꝓpt̃ quoꝵ consuetudinẽ plagis uet̾nosarũ opinionũ sauciatũ oculũ animȩ gerens
inualidũ me eẽ cognosco: sepe cum lacrimis. & quẽ adiodũ post longan cecitaten
ac tenebras luminib uix aꝑtis. ⁊ adhuc lucẽ palpitando atq auersando. quã tam̃ de¬
siderant recusantib. psertim si eis solẽ istũ qͥspiã conet᷑ ostendere. ita mͥ nc̃ euenit.
ñ neganti eẽ ineffabile qͥddã ⁊ singulare anau bonũ. qđ m̃te uideat᷑. e me ad c̃tẽplandũ
ñdũ ec̃ idoneũ cũ fsetu ⁊ genuitu confitenti. Non me gͦ desera si nichil fingo si officio
ducor. si ueritatẽ amo. si amicitiã diligo si multũ metuo ne fallaris. Omnis gͥ script᷑a
quȩ testam̃tũ uẽtus uocat᷑. diligent̃ eam nosse cupientib quadrifaria traditur. Sati
bistoriam. scdm ethimolegiã. scđdm analogiã. secundũ allegoriã. Ne me meptũ putes.

Expanded text:
mea propterque consuetudinem plagis ueternosarum opinionum sauciatum oculum animae gerens mea propterque consuetudinem plagis ueternosarum opinionum sauciatum oculum animae gerens inualidum me esse cognosco saepe cum lacrimis. et quemadmodum post longam caecitatem ac tenebras luminibus uix apertis et adhuc lucem palpitando atque auersando, quam tamen desiderant, recusantibus, praesertim si eis solem istum quispiam conetur ostendere: ita mihi nunc euenit, non neganti esse ineffabile quiddam et singulare animae bonum, quod mente uideatur, et me ad contemplandum nondum esse idoneum cum fletu et gemitu confitenti. non me ergo deseret, si nihil fingo, si officio ducor, si ueritatem amo, si amicitiam diligo, si multum metuo, ne fallaris. Omnis igitur scriptura, quae testamentum uetus uocatur, diligenter eam nosse cupientibus quadrifariam traditur: secundum historiam, secundum aetiologiam, secundum analogiam, secundum allegoriam. ne me ineptum putes
Abbreviated transcription (Latin):
migerula quȩdã in difputatione certamina. & ob hoc minime motisunt. nͥ his qͥ eos
instantissime reqͥrunt. De hac gͥ manicheoꝵ temeritate qͣ uetus testam̃tũ ⁊ catholicã
fide rep̃hendunt: accipe obsecro quȩ me moueant. Opto autẽ ac spero te hoc anino
accepturũ: quo a me dicunt᷑. Scit autẽ deus. cui nota sunt archana conscientiȩ meȩ.
nichil me in hoc sermone malitiose agere.s ut ex istimo accipiendũ eẽ. ueri ꝓbandi
causa. eui uni rei iteuere. iã diu statuimꝰ. & incredibili sollicitudine. ne mͥ errare
uobiscũ facillimũ fuerit. iter autẽ rectũ tenere uobiscũ sit ne duriꝰ loquar difficil.¬
limũ. S presumo qđ & in hac spe qua spero uos uiã sapientiȩ mecũ obtenturos. ñ
me deser& ille cui sacratus sum. quẽ dies noctesq intueri conor. & ꝓpt̃ peccata

Expanded text:
migerula quaedam in disputatione certamina et ob hoc minime noti sunt, nisi his, qui eos migerula quaedam in disputatione certamina et ob hoc minime noti sunt, nisi his, qui eos instantissime requirunt. de hac igitur Manichaeorum temeritate, qua uetus testamentum et catholicam fidem reprehendunt, accipe, obsecro, quae me moueant. opto autem ac spero te hoc animo accepturum, quo a me dicuntur. scit autem deus, cui nota sunt arcana conscientiae meae, nihil me in hoc sermone malitiose agere, sed ut existimo accipiendum esse ueri probandi causa: cui uni rei uiuere iam diu statuimus et incredibili sollicitudine, ne mihi errare uobiscum facillimum fuerit, iter autem rectum uobiscum tenere sit, ne durius loquar, difficillimum. sed praesumo, quod et in hac spe, qua spero uos uiam sapientiae mecum obtenturos, non me deseret ille. cui sacratus sum: quem dies noctesque intueri conor et propter peccata
Abbreviated transcription (Latin):
illustratũ autẽ atq fulgentẽ fuisse cũ ista diligerẽ. & his inuolutꝰ tenerer. Hominis ẽ
ut mitissime dicam. minus acute considerantis res. de qͥb loqͥ multũ anat. S ueniac
ad causam si place. Nlam bene nosti. qđ rep̃hendentes manichei catbolicam fidem.
& maxime uetus testamentũ discerpentes. ⁊ dilaniantes cõmouent imꝑitos. Qui
ꝓfecto nesciunt qͣtenus sint accipienda illa. & quẽ admodũ hausta utilit̾. in uenas
quasi uagientiũ adhuc animarũ medullasq descendant. Et qr sunt ibi quȩdã quȩ
suboffendant anios ignaros ⁊ neglegentes sui. quȩ maxima turba ẽ. populariter
accusari possunt: de feridi autẽ popularit̃ ꝓpt̃ mysteria quȩ his continentur: ñ a
multis admodũ p̃ofrañt.Iui uͦ pauci hoc facere nouerunt: ñ amant ꝓpatula ⁊ fa¬

Expanded text:
inlustratum autem atque fulgentem fuisse, cum illa diligerem et his inuolutus tenerer, hominis est, inlustratum autem atque fulgentem fuisse, cum illa diligerem et his inuolutus tenerer, hominis est, ut mitissime dicam, minus acute considerantis res, de I quibus loqui multum amat. sed ueniamus ad causam. si placet. Nam bene nosti, quod reprehendentes Manichaei catholicam fidem et maxime uetus testamentum discerpentes et dilaniantes commouent inperitos: qui profecto nesciunt, quatenus sint accipienda illa et quemadmodum hausta utiliter in uenas quasi uagientium adhuc animarum medullasque descendant. et quia sunt ibi quaedam. quae suboffendant animos ignaros et neglegentes sui — quae maxima turba est — populariter accusari possunt; defendi autem populariter propter mysteria, quae his continentur, non a multis admodum possunt. qui uero pauci hoc facere nouerunt, non amant propatula et: fa
Abbreviated transcription (Latin):
cũ eos qͥsq deserit qͥ diutius audiss&: lum̃ ꝑ illũ transitũ fecit. Uides enĩ tu mea ma¬
xina cura. nã de illis ñ niis estuo. ꝗͣ hoc inane ⁊ facillimũ ad rephendũ cuiuis eẽ
possit. Itaq hoc discutiendũ dimitto prudentiȩ tuȩ. Non enĩ uereor ne me arbitr¬
ris inhabitatũ lumine cũ uita huits mundi erã implicatus. tenebrosam spẽ gerens
de pulchritudine uxoris. de põpa diuitiarũ. de inanitate honoꝵ. ceterisq nox us
⁊ ꝑniciosis uoluptatib Hȩc enĩ om̃ia qđ te ñ lat& cũ studiose illos audirẽ. cupere
& sperare ñ desistebam. Neq hoc eoꝵ doctrinȩ tribuo. Fateor enĩ & illos sedulo
monere ut ista caueant᷑.s. modo me diceres desertũ lumine. cũ ab his om̃ib umibris rer
me auerterĩ. soloq uictu ad ualitudinẽ corporis necessario. contentꝰ eẽ detreuerim

Expanded text:
cum eos quisque deseruerit, qui diutius audisset: lumen per illum transitum fecit. uides enim tu, mea macum eos quisque deseruerit, qui diutius audisset: lumen per illum transitum fecit. uides enim tu, mea maxima cura — nam de illis non nimis aestuo — quam hoc inane et facillimum ad reprehendendum cuiuis esse possit. itaque hoc discutiendum dimitto prudentiae tuae. non enim uereor, ne me arbitreris inhabitatum lumine, cum uitae huius mundi eram inplicatus, tenebrosam spem gerens de pulchritudine uxoris, de pompa diuitiarum, de inanitate honorum ceterisque noxiis et perniciosis uoluptatibus. haec enim omnia, quod te non latet, cum studiose illos audirem, cupere et sperare non desistebam. neque hoc eorum doctrinae tribuo; fateor enim et illos sedulo monere, ut ista caueantur. sed modo me dicere desertum lumine, cum ab his omnibus umbris rerum me auerterim soloque uictu ad ualetudinem corporis necessario contentus esse decreuerim,
Abbreviated transcription (Latin):
qͥb. adqͥesceremus arbitrabam̃. Itaq nobis faciebant qđ insidiosi aucupes solent.
qui uscatos surculos ꝓpt̃ aquan &o figunt. ut sitientes aues decipiant. Obruunt
enĩ & que qmodo codperiunt alias quȩ circa. sunt aqs. uel inde etiã formidolosis
molitionib det̾rent: ut i eoꝵ dolis non electione s inopia decidat᷑tar.S cur ñ
ipse mͥ respondeo. qđ istȩ lautȩ ac lepidȩ similitudines atq huimodi rep̃hensiones i om̃s
qͥ aliqͥd docent a qͦuis aduersario effundi ur banissime ac dicatissime possunt. s ob hoc
putaui aliqͥd tale inserendũ litteris meis ut eos admoneã q̃ desinant talib agere. ut
quẽadmodum ille ait separatis nuigis locoꝵ cõmuniũ. res cum re. causa cũ causa. ratio
cum ratione confligat. Quare desinant dicere illud qđ in ore habent qͥsi necessariũ.

Expanded text:
quibus adquiesceremus, arbitrabamur. itaque nobis faciebant, quod insidiosi aucupes solent, quibus adquiesceremus, arbitrabamur. itaque nobis faciebant, quod insidiosi aucupes solent, qui uiscatos surculos propter aquam defigunt, ut sitientes aues decipiant. obruunt enim et quoquo modo cooperiunt alias quae circa sunt aquas, uel inde etiam formidolosis molitionibus deterrent, ut in eorum dolos non electione, sed inopia decidant. , Sed cur non ipse mihi respondeo, quod istae lautae ac lepidae similitudines atque huiusmodi reprehensiones in omnes, qui aliquid docent, a quouis aduersario effundi urbanissime ac dicacissime possunt? sed ob hoc putaui aliquid tale inserendum litteris meis, ut eos admoneam, desinant talibus agere, ut. quemadmodum ille ait, separatis nugis locorum communium res cum re, causa cum causa, ratio cum ratione confligat. quare desinant dicere illud, quod in ore habent quasi necessarium,
Abbreviated transcription (Latin):
certos manere : S de me qͥd dicã qui iã catbolic̾ xp̃ianꝰ eram. qͥ nunc ubera ȩccłe post
longissimã sitĩ pene exhastus atq auidꝰ tota auiditate repetiui: ea q altius flens ⁊ gemeis
concussi ⁊ expressi. ut id manar&: qđ mͥ sic affecto ad recreationẽ satis eẽ poss&. & ad
spem reducendã uitȩ ac salutis: Qiud gͦ de me ipso dicã : Tũ ñdum xp̃iamis. qͥ hortatu
meo cũ eos uehem̃ter execrareris. uix adductus es. ut audiendi tͥ atq explorandiui¬
derent᷑. qua queso alia redelectatus es. recordare obseero te. nͥ magna quadã p̃sũpti.¬
.one. ac pollicitatione rationũ. S qr diu multũq de imꝑitoꝵ errorb latissime ac
uehem̃tissime disputabant. qđ ciuuis mediocrit̃ erudito ẽẽt facillimũ. sero didiei.
Si qͥd etiã suoꝵ nobis inserebant. necessitate retinendũ cũ alia ñ occurrerent in

Expanded text:
certos manere? sed de me quid dicam, qui iam catholicus christianus eram? quae nunc ubera post certos manere? sed de me quid dicam, qui iam catholicus christianus eram? quae nunc ubera post longissimam sitim paene exhaustus atque aridus tota auiditate repetiui eaque altius flens et gemens concussi et expressi, ut id manarent, quod mihi sic adfecto ad recreationem satis esse posset et ad spem reducendam uitae ac salutis. quid ergo de me ipso dicam? tu nondum christianus, qui hortatu meo, cum eos uehementer execrareris, uix adductus es, ut audiendi tibi atque explorandi uiderentur, qua, quaeso, alia re delectatus es, recordare. obsecro te. nisi magna quadam praesumptione ac pollicitatione rationum? sed quia diu multumque de inperitorum erroribus latissime ac uehementissime disputabant — quod cuiuis mediocriter erudito esse facillimum sero didici — si quid etiam suorum nobis inserebant, necessitate retinendum, cum alia non occurrerent, in
Abbreviated transcription (Latin):
audire. nͥ qđ nos suꝑstitione t̾̃reri. & fid̾e nobis ante rationẽ imꝑari dicerent. se aut̃
nullũ premere ad fidẽ. nisi prius discussa ⁊ enodata ueratate. Quis ñ his pollicitatio¬
nib illiceret᷑ : Presertĩ adolescentis animꝰ cupidꝰ ueri. etiã ñnulloꝵ in scola doctoꝵ
hominũ disputationib suꝑbꝰ ⁊ garrulus. quałe me tẽ illi inuonerunt. spernentem
scilic&ȩ qͦsi aniles fabulas. ꝙ ab eis ꝓmissum aꝑtũ ⁊ sincerũ uerũ tenere atq haurire
cupientẽ : S quȩ rursum ratio reuocabat. ne apud eos penitꝰ hererẽ. ut me in illo gͣdu
quẽ uocant auditoꝵ tenerẽ. ut huiꝰ mundi spem atq negotia ñ dimitterẽ. nͥ qđ ipsos qͦq
animaduertebã plus in resellendis aliuis disertos ⁊ copiosos eẽ. ꝗͣ in suis ꝓbandis firmos. &

Expanded text:
audire. nisi quod nos superstitione terreri et fidem nobis ante rationem imperari dicerent, se autem audire. nisi quod nos superstitione terreri et fidem nobis ante rationem imperari dicerent, se autem nullum premere ad fidem nisi prius discussa et enodata ueritate? quis non his pollicitationibus inliceretur, praesertim adulescentis animus cupidus ueri, etiam nonnullorum in schola doctorum hominum disputationibus superbus et garrulus, qualem me tunc illi inuenerunt, spernentem scilicet quasi aniles fabulas et ab eis promissum apertum et sincerum uerum tenere atque haurire cupientem ? sed quae rursum ratio reuocabat, ne apud eos penitus haererem, ut me in illo gradu quem uocant Auditorum' tenerem, ut huius mundi spem atque negotia non dimitterem, nisi quod ipsos quoque animaduertebam plus in refellendis aliis disertos et copiosos esse quam in suis probandis firmos et
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ib q om̃ino quoꝵ in manus forte deuenerint. & rogaui dm̃ ⁊ rogo. & spero ita fore:
si bene michi conscius sũ qđ ad bunc stilũ pio ⁊ officioso animo. ñ uani nominis appetitione
ic nugatoriȩ ostentationis accessi. Est gͥ michi ꝓpositũ. ut ꝓbẽ tͥ si possum qđ manigbei
sacrilege ac temere inuehant᷑ in eos. qui catholicȩ fidei auctoritatẽ sequentes ante quã
illud uerũ qđ pura m̃te conspicit᷑ intueri queant. credendo p̃muniunt᷑. & illuminat᷑o
p̃parant᷑ dõ. Nosti enĩ honorate ñ aliã ob causam nos in tales homines incidisse. nͥ qđ sẽ
dicebant t̃ribili auctoritate separata mira n simplici ratione eos qui se audire uellent
ntroducturos ad dm̃. & errore om̃i lib̃aturos. Iuid enĩ me aliud cogebat annis fere nouẽ
spreta religione que mͥ puerulo a parentib insita erat. homines ilos sequi ac diligent̃

Expanded text:
omnibusque omnino, quorum in manus forte deuenerint, et rogaui deum et rogo; et spero ita fore. omnibusque omnino, quorum in manus forte deuenerint, et rogaui deum et rogo; et spero ita fore. si bene mihi conscius sum, quod ad hunc stilum pio et officioso animo, non uani nominis adpetitione ac negatoriae ostentationis accessi. Est igitur mihi propositum, ut probem tibi, si possum. quod Manichaei sacrilege ac temere inuehantur in eos. qui catholicae fidei auctoritatem sequentes, antequam illud uerum, quod pura mente conspicitur, intueri queant, credendo prae- . muniuntur et inluminaturo praeparantur deo. nosti enim, Honorate, non aliam ob causam nos in tales homines incidisse, nisi quod se dicebant terribili auctoritate separata mera et simplici ratione eos, qui se audire uellent, introducturos ad deum et errore omni liberaturos. quid enim me aliud cogebat annos fere nouem spreta religione. quae mihi puerulo a parentibus insita erat, homines illos sequi ac diligenter
Abbreviated transcription (Latin):
tis alusis. cum hec gͦ ita suit ñ putam apud te silendũ eẽ qͥd mͥ de muenenda
ac retinenda ueritate uideat᷑. cuiꝰ ut scis ab ineunte adolescentia magno amore flagrauimꝰ.
S. res ẽ longe remota a uanoꝵ hominũ m̃tib. qͥ nimis in hȩc corporalia ꝓgressi. atq lapsi.
nichil aliud putant eẽ. ꝗͣ qđ istis qͥnq notissimis nuntus corporis sentiunt. & qͥs ab hisplag
atq imagines accepert̃. eas secum uoluunt. etiã cũ conantur recedere a sensib & ex earu
iortifera ⁊ fallacissima regula. ineffabilia penetralia ueritatis rectissime se metiri putant
Nichil ẽ facilius mi carissime. qͣ ñ solũ se dicere s etiã opinari uerũ inuenisse .s. q̃ reipsa
difficile sit. agnosces ut consido his litteris meis. Quȩ ut tͥ ꝓsint. aut certe nichil obsint.

Expanded text:
atis inlusus: cum haec ergo ita sint, non putaui apud te silendum esse, quid mihi de inuenienda atis inlusus: cum haec ergo ita sint, non putaui apud te silendum esse, quid mihi de inuenienda ac retinenda ueritate uideatur, cuius, ut scis, ab ineunte adulescentia magno amore flagrauimus. sed res est longe remota a uanorum hominum mentibus, qui nimis in haec corporalia progressi atque lapsi nihil aliud putant esse quam quod istis quinque notissimis nuntiis corporis sentiunt; et quas ab his plagas atque imagines acceperunt, eas secum uoluunt, etiam cum conantur recedere a sensibus, et ex earum mortifera et fallacissima regula ineffabilia penetralia ueritatis rectissime se metiri putant. nihil est facilius, mi carissime, quam non solum se dicere sed etiam opinari uerum inuenisse; sed quam re ipsa difficillimum sit, agnosces, ut confido, his litteris meis. quae ut tibi prosint aut certe nihil obsint
Abbreviated transcription (Latin):
erigere ad magna quȩdã n diuina distenda.Quare boc uolum̃ ita sese habeat. Placa.¬
tiore autẽ animo tuo facto. ero fortassis in ceteris ꝓmitior. Hex ñ ita dixi. qͣsi nicha
ont᷑ manicbeos adbuc scripsissem. uel nichil de doctrina catbolica mandassẽ litteris.
cũ tot suꝑiꝰ edita uolumina de utͣq re ñ me tacuisse testent᷑. s in hoc libro ad illũ
seripto nondũ manicheos refellere ceꝑã. ꝙ illas nugas nondũ inuaserã. neq de ipsa
atholica magnũ aliqͥd aꝑuerã. qm̃ sperabã hoc mitio facto ad eũ ipsũ me seripturũ
hereticis homo: tã lingua ꝗͣ stilo in hac causa conqͥescendũ mͥeẽ
arbitrarer: Nunc uͦ cum inter duo plurimũ int̾sit. qͣndoqͥde
hereticus ẽ ut mea refert opinio. qͥ alicuiꝰ tẽporalis cõmodi. &
maxime głȩ principatus q sui gr̃a. falsas ac uanas opinones uel gignit uel sequit᷑.
ille autẽ qͥ huiusmnodi hominib credit. homo ẽ imagmatione qda ueritatis ac piet¬

Expanded text:
dam et diuina discenda. quare hoc uolumen ita sese habeat. placatiore autem 15 animo tuo facto ero fortassis in ceteris promtior. haec non ita dixi, quasi nihil contra Manicheos adhuc scripsissem uel nihil de doctrina catholica mandassem litteris, cum tot superius edita uolumina de utraque re non me tacuisse testantur, sed in hoc libro ad illum scripto nondum Manicheos refellere coeperam et illas nugas nondum inuaseram neque de ipsa catholica magnum aliquid aperueram, quoniam sperabam hoc initio facto ad eum me scripturum fuissehaereticis homo, tam lingua quam stilo in hac causa conquiescendum mihi esse arbitrarer. nunc uero cum inter haec duo plurimum intersit, quandoquidem haereticus est, ut mea fert opinio, qui alicuius temporalis commodi et maxime gloriae principatusque sui gratia falsas ac nouas opiniones uel gignit uel sequitur, ille autem, qui huiusmodi hominibus credit, homo est imaginatione quadam ueritatis ac piet
Abbreviated transcription (Latin):
dubites: patris & filii. ⁊ sp̃s scĩ unã quidẽ eẽ naturã.tres uero eẽ ꝑsonas: Patrẽ solũ eẽ
qͥ dixit. Hic ẽ filius meus dilectꝰ. in quo mͥ cõplacui. Et filiũ solum eẽ suꝑ quẽ illa uex
solius patris sonuit. qͣndo in iordane scđm carnẽ baptizatus ẽ unigenitus di. qͥ carnẽ¬
solus accepit. E sp̃m sc̃m patris ⁊ filii solũ eẽ: qui in specie colũbȩ suꝑ xp̃m baptuatũ
& ascendentẽ ab aqua descendit. & quinqͣgesimo die post resurrectionẽ xp̃i fideles
in celis  in t̾ri. iusibilia ⁊ musibilia. uuixrmissime tene. e nullatenꝰ dubites:¬
.tate ꝑsonã. ñ soluis patris. s simul patris ⁊ filii eẽ sp̃m. Ostendeus enĩ dĩ filius se sosũ es̃ de patre
genitum: ait. Sic enĩ dilexit d̃s mundũ. ut filiũ suũ unigenitũ darae. Et paulopost. Qui aui
non credit. iã uidicatꝰ ẽ. qi ñ credit in nomine unigeniti filu dĩ. Sp̃m autt̃ sc̃m. & patris ⁊i filu

Expanded text:
dubites Patris, et Filii, et Spiritus sancti, unam quidem esse naturam, tres vere esse personas. Patremque solum esse, qui dixit: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui ; et Filium solum esse, super quem illa vox solius Patris sonuit, quando in Jordane secundum hominem baptizatus est, et hunc esolus accepit; et Spiritum sanctum Patris et Filii solum esse, qui in specie columbae super Christum baptizatum et ascendentem ab aqua descendit, et quinquagesimo die post resurrectionem, Christi fidein coelo et in terra, visibilia tate personam, non solius Patris, sed simul Patris et Filii esse Spiritum. Ostendens enim Dei Filius se solum esse de Patre genitum, ait: Sic enim Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret ; et paulo post, Qui autem non credit jam judicatus est, quia non credidit in nomine unigeniti Filii Dei . Spiritum autem sanctum et Patr
Abbreviated transcription (Latin):
guint.s mundioris uitȩ instituta sectant᷑. & in eo qđ coniugia ñ habent. ñ nuptaꝵ bonũ
crm̃ eẽ existimant. s continentiã iugẽ bonis nuptiis orelioreni eẽ ñ dubitant. isto quoni
maxime tẽpore. qͣndo dicit̾ de continentia. Iui potest caꝑe. capiat. De nuptus ũl dicituri
qͥ se ñ contin&e nubat. In uno enĩ oratione uirtus exeritur. in altero insirmitas remedio
fubleuatur. Unde qi egritudini seꝑ ẽ consulendũ ꝓpt̃ea si cui primo contigerit p̾uaricm¬
iugio. si uoluerit scđas uel etiã tercis mire nuptias. nullũ de illis peccatũ habebn. si eas
caste seruauerit. id ẽ si umuis ⁊ una legiame dũ taxat conuuncti fiad̃e seruant. ut noc ille mulieri
p̃t̃ uxorem. nec illa uiro pt̃ maritum ullatenus misceat᷑. In talib & si fuerit aliqs coniugi¬
ls excessus qui tam̃ legitimũ ñ uiolȩ thorũ habebit ñnullũ si ueniale peccatũ. S. hec it.¬

Expanded text:
sectantur, et in eo quod conjugia non habent, non nuptiarum bonum crimen esse existimant, sed continentiam jugem bonis nuptiis meliorem esse non dubitant: isto quam maxime tempore, quando dicitur de continentia: Qui potest capere, capiat ; de nuptiis vero dicitur: Qui se non continet, nubat . In uno enim hortatione virtus erigitur, in altero infirmitas remedio sublevatur. Unde quia aegritudini semper est consulendum, propterea si cui primo contigerit privari conjugio, si voluerit secundas, vel etiam tertias inire nuptias, nullum de illis peccatum habebit, si eas caste servaverit, id est, si unus et una, legitime duntaxat conjuncti, fidem servant, ut nec ille mulieri praeter uxorem, nec illa viro praeter maritum ullatenus misceatur. In talibus etsi fuerit aliquis conjugalis excessus, qui tamen legitimum non violet torum, habebit n
Abbreviated transcription (Latin):
.statẽ autẽ habens uoluntatis suȩ. & uouerit continentiã ds̃. deb& eã usq in finẽ tota m̃tis
sollicitudine custodire: ne dãpnationẽ habeat. si pͥmã fidẽ irritã fecerit. Sunilit̃ & con¬
iigati uiri. uel coniugatȩ mulieres. si ex consensu ꝑhenne dõ uouerint᷑ continentiam.
nouerunt se uoti sui obnoxios detineri. nec iã sibi debere cõmixtionẽ carnis. quã licitã
pri babuerunt. s dõ sedebere continentiã quã uouerunt. lunc enĩ regnum. elor

Expanded text:
e voluntatis, et voverit continentiam Deo, debet eam usque in finem tota mentis sollicitudine custodire, ne damnationem habeat, si primam fidem irritam fecerit. Similiter et conjugati viri, vel conjugatae mulieres, si ex consensu perennem Deo voverint continentiam, noverint se voti sui obnoxios detineri, nec jam sibi debere commixtionem carnis, quam licitam primitus habuerunt, sed Deo se debere continentiam quam voverunt. Tunc enim unusquisque r
Abbreviated transcription (Latin):
aleerit onus tuum. qualis fuerit
intentiotua. Quo enĩ affectu homo
dat merc edem ꝑdit. Quidũ tristi¬
tia manũ porrigit. fructum remu¬
nerationis amittit. Non estenu¬
tia. Pecuis iustis laboribus minis¬
tra pauperibus. Non aufera suni
unde alii tribuas. nec tẽ misericor¬
demostendas alienospolio. Nihil
prod est si alterum inde rẽficisi un¬
de alium in anem facis. Candẽ pnat
miscricordia ista. non prospicat
Talis miseri cordia non purgat pecca¬
tum sedampliat. Bonũ quod facis.
misericordiȩ causa. non iactantia
facito INihil studeas propterlau¬
dem humana. nihil propter tempo¬
lem opinionem. nihil proptersa¬
mam. sed propter uitam aeternan
Quiequid agil ꝓfutura agemercece

Expanded text:
Tale erit opus tuum qualis fuerit Tale erit opus tuum qualis fuerit intentio tua; quod enim affectu bono dat, mercedem perdit; qui cum tristitia manum porrigit, fructum remunerationis amittit; qui cutia. 98. De tuis justis laboribus ministra pauperibus; non auferas alteri unde alteri tribuas, nec te misericordem ostendas de alieno spolio. Nihil prodest, si alterum inde reficis unde alium inanem facis. Condemnat miseratio ista, non propitiat. Talis misericordia peccata non purgat, sed amplificat. Bonum quod facis misericordiae causa, non jactantiae, facito; nihil studeas propter laudem, nihil propter temporalem opinionem, nihil propter famam, sed propter vitam aeternam; quidquid agis, pro futura age mercede
Abbreviated transcription (Latin):
dat. Ahice ate quicquid impr¬
dire bono proposito pocest. toco
animo odi et clampna. quod dili¬
git mundus. Esto ertuus iun¬
ditãquã mortuus nonaspicias
tamquã mortuus aba fs łiuiui¬
tȩ istius tẽ separa. S uc sepul¬
tus non habeas curam deselo ca¬
quam defunctus ab onini terreno
suffragitur uirtus tua egenim
opiam. Siquer postum ⁊ necessi¬
tate cognoueris si quẽ ad inopiu
redactum siquẽ uider s nul¬
despicias. uacuũ nullũ dimictas
Nullus tristis ate abeat nemoate
confusus abscedat. Omnibus cõmu¬
nicã. omnibus tribue. om̃ib ꝓbe
Mo neligas cui miserearis. ne forte
eter eas cum qui mertaturac¬
cipert. Incertus es proquo magis pa¬
ceasdẽ nescis proquotibi maior fri¬
tus iustitię prȩparetur. Quic quid
tribuis cũ affectu distribue. quicquid
agis cum hilaritate largire. Prebe
misericordiam sine murmuratione
prȩbe elemosinã sine tẽdio Chaior
sit tib beniuolentia quã quod datur.
ma ior gratia quam quod impenditur

Expanded text:
dat. Abjice a te quidquid impedire bonum propositum potest. Toto animo et odi, et damna, quod diligit mundus; esto mortuus muntanquam mortuus non aspicias, tanquam mortuus ab affectu vitae istius te separa. Sicut sepultus, non habeas curam de saeculo. Tanquam defunctus, ab omni terreno suffragetur virtus tua egeni inopiae. Si quem positum in necessitate cognoveris, si quem ad inopiam redactum, si quem direptiondespicias, vacuum nullum dimittas, nullus a te tristis abscedat, nemo a te confusus abeat. Omnibus communica, omnibus tribue, omnibus praebe; non eligas cui miserearis, ne forte praetereas eum qui meretur accipere. Incertus es pro quo magis placeas Deo, nescis pro quo tibi major fructus justitiae praeparetur. 97. Quidquid tribuis, cum affectu distribue; quidquid largiris, cum hilaritate largire. Praebe misericordiam sine murmuratione; praebe eleemosynam sine taedio. Major sit benevolentia quam quod datur, major gratia quam quod impenditur.
Abbreviated transcription (Latin):
de fide sc̃ȩ trinitatis quȩ solus ⁊ uerus e dsnaturalit̃. quantũ breuitas temporis ⁊ sermoniꝰ
ꝑmisit inserui. nc̃ de creatura quȩ absq dubitatione credere debeas intimabo.
uerus ẽ ds̃ ⁊ et̃mis creatã exnichilo. ac sic uniuersa in celis ⁊ in t̾ra. uisibilia ⁊ inuisibilia¬

Expanded text:
de fide sanctae Trinitatis, quae solus et verus est naturaliter Deus, quantum brevitas temporis et sermonis de fide sanctae Trinitatis, quae solus et verus est naturaliter Deus, quantum brevitas temporis et sermonis permisit, inserui. Nunc de creatura quid absque dubitatione credere debeas, intimabo. ue
Abbreviated transcription (Latin):
eẽ naturalit̃ summũ ⁊ incõmutabile bonũ & ab ipso creatas om̃s naturas bonas quidẽ ꝙm̃
a summo bono factȩ sunt si mutabiles: q de nichilo facte sunt nullam q eẽ natur amm aã.¬
mali dicit᷑: inqͥntũ eiꝰ bonũ minuit᷑ Malum enim nichil ẽ alius quã priuatio uoniꝰ nor
constat geminũ eẽ creaturȩ rationalis malũ. tinũ quo uoluntariȩ ipsu deficit a siũno bono
creatore suo. Alterũ qͦꝰ inuita piniet᷑ ignis ȩt̃m supplicio illic passira iuste. qđ hic admisit in¬
iuste & qr ordinẽ ipsa non seruauit duimȩ insitutionis: ordinẽ duuns non esfugs altianis in

Expanded text:
esse naturaliter summum atque incommutabile bonum; et ab ipso creatas esse omnes naturas, bonas quidem, quia a summo bono factae sunt; sed mutabiles, quia de nihilo factae sunt; nullamque esse mali naturam, quimala dicitur, in quantum bonum ejus minuitur, malum enim nihil est aliud, nisi privatio boni. Unde constat geminum esse creaturae rationalis malum: unum, quo voluntarie ipsa defecit a summo bono Creatore suo; alterum, quo invita punietur ignis aeterni supplicio: illud passura juste, quia hoc admisit injuste; et quae ordi
Abbreviated transcription (Latin):
ut etiã ignẽ ei ȩc̃nũ pararr. in qͦ illi om̃s p̃uaricatores angł̃i nec mala umꝗͣ possint uoluntat
carere. nec pȩna .s ꝑmanente in eis mniustȩ auersionis malo. ꝑmaneat etiã iustȩ retribution
ȩt̃na dãnatio. Noꝵ maloꝵ pͥnceps diabolus primos homines quos ad peccati precipitium
iniudus duxit. non eis tantũ s & uniũsȩ propagini eoꝵ cũ uitio peccati meritũ mortis inserti¬
it. ds̃ autẽ musericors. ⁊ nustus. sicut diabolo ⁊ angłis eius ꝓpria uoluntate cadentib ceteros¬

Expanded text:
ut etiam ignem ei aeternum pararet: in quo illi omnes praevaricatores angeli nec mala voluntate possint unquam ut etiam ignem ei aeternum pararet: in quo illi omnes praevaricatores angeli nec mala voluntate possint unquam carere, nec poena; sed permanente in eis injustae aversionis malo, permaneat etiam justae retributionis aeterna damnatio. Horum malorum princeps diabolus primos homines, quos ad peccati praecipitium invidus duxit, non eis tantum, sed et universae propagini eorum cum vitio peccati meritum mortis inseruit. Deus autem misericors et justus, sicut diabolo et ang