comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Osexnex ualde te uiuenes pugnatores obseruant.
tuaq uita soluta c̃. seuaq te senectus excipiae.
Explurimis ergo reb uisũ mihi ÷ dogiia xp̃iano¬
rũ diuina prouidentia constituisse. tantoq pro¬
cessisse crem̃to. Maxime tam̃ exꝑsecutione
gentiliũ: uenturo nãq licino ꝑsequi ȩcclesias
in suo imperio constitutas. bellũ inbithina
factũ ÷ quonouissime pugnauerunt int̾ alte¬
rutros ipse & constantinꝰ. tantoq diuino suffra¬

Expanded text:
O senex, valde te juvenes pugnatores observant, O senex, valde te juvenes pugnatores observant, Tuaque vita soluta est, saevaque te senectus excipiet. Ex plurimis ergo rebus visum mihi est dogma Christianorum divina providentia constitisse, tantoque processisse cremento, maxime tamen ex persecutione gentilium futuro. Namque Licinio persequente Ecclesias in suo imperio constitutas, bellum in Bithynia factum est, quo novissime pugnaverunt inter alterutros ipse et Constantin
Abbreviated transcription (Latin):
circa histrũ tunc morabantur. Nec non &e hel¬
las & hilliriorũ gens om̃is sub constantinũ redac¬
ta est.
orao licinius hinc fugatus. cũprius sec¬
tator fuiss& dogmatis xp̃iani. mutata uolunta¬
te plurimos sacerdotũ insue partis affligit im¬
perio. Multos quidẽ & aliorũ. precipue tamen
de collegio militari. Nimis enĩ xp̃ianis erat in¬
festꝰ propt̃ constantim bellũ. estimans cũ posso
contristari propt̾ calamitate suȩ religionis. simul
& iã arbitratꝰ quia orarent & studerent redi
gi sub illius impcrio. Suꝑ hȩc autẽ. pugnaturᷤ
denuo contra constantinũ. sp̃e uictoris habe¬
bat ꝑdiuinationes & sacrificia. & seductus
ab aliquib promittentib quia bello uincerde
constantinũ. inpaganitate conuersus :. Deniq
&e iã greci dicunt. tunc eũ exꝑtũ diuinationẽ
mil&i geminiq apollinis. ciq consulenti debel¬
lo respondisse demoniũ ꝑhos ometi uersus

Expanded text:
circa Istrum tunc morabantur, nec non et Helcirca Istrum tunc morabantur, nec non et Hellas, et Illyriorum gens omnis sub Constantino redacta est.Porro Licinius hinc fugatus, cum prius sectator fuisset dogmatis Christiani, mutata voluntate, plurimos sacerdotum in suae partis afflixit imperio, multos quidem et aliorum, praecipue tamen de collegio militari. Nimis enim Christianis erat infensus propter Constantini bellum, aestimans eum posse contristari propter calamitatem suae religionis: simul etiam arbitratus, quia orarengi sub illius solius imperio. Super haec autem pugnaturus denuo contra Constantinum, spem victoriae habebat per divinationes et sacrificia, et seductus ab aliquibus promittentibus quia bello vinceret Constantinum, in paganitatem conversus est . Denique etiam Graeci dicunt tunc eum expertum divinationem Mileti Geminique Apollinis, eique consulenti de bello, respondisse daemonium per hos Homeri versus:
Abbreviated transcription (Latin):
gẽ quẽ piã c̾ẽ. xp̃ianũ. apud eos qui ultra ita¬
liã galliasq & brittaniã. & qui circa pyrincũ
habitabant montẽ. usq adocctanũ hesperiũ.
Q ũ uͦ constantinꝰ ineius successissae imperium.
potius res ecclesiȩ defloruerunt. Maxentio enĩ
herculi filio ꝑempto. cũ eiꝰ pars constantino cessis¬
leiã cõmanebant. inquẽ sermo fetur ad uectã
nauigio argo. & ad tyrrenũ pelagus fuisse ꝑduc¬
tã. Argo nautȩ enĩ uentũ ualidũ declinantes.
non eodẽ nauigio in regressione sunt usi. sed tran¬
condiderunt ciuitatẽ quȩ nuncupat᷑ emona.
Aestate uͦ suꝑueniente. cooperantib eis prouin¬
cialib fere ꝑ quadringento stadia arte mecha¬
nica trahentes argo ꝑ t̾rã. ad fluuiũ aquileiã
deduxerunt. qui ꝑmiscet᷑ eridano. Heridanus
autẽ. fauces hab& initalicũ mare. Post proc¬
lũ itaq cuile. dardanide & macedones. & qui

Expanded text:
gem, quempiam esse Christianum apud eos qui ultra Itagem, quempiam esse Christianum apud eos qui ultra Italiam, Galliasque, et Britanniam, et qui circa Pyrenaeum habitabant montem usque ad Oceanum Hesperium. Cum vero Constantinus in ejus successisset imperium, potius res Ecclesiae effloruerunt. Maxentio enim Herculii filio perempto, cum ejus pars Constantino cessislam commanebant; in quem locum sermo fertur advectam navigio Argo, et ad Tyrrhenum pelagus fuisse perductam. Argonautae enim ventum validum declinantes, non eodem 209 navigio in regressione sunt usi; sed trancondiderunt civitatem quae nuncupatur Aemonia. Aestate vero superveniente, cooperantibus eis provincialibus, fere quadringenta stadia arte mechanica trahentes Argo per terram ad fluvium Aquilam deduxerunt, qui permiscetur Eridano. Eridanus autem fauces habet in Italicum mare. Post praelium itaque, Cibalae, Dardanii, et Macedones, et qui
Abbreviated transcription (Latin):
stantius constantini pat̃. licent̾ xp̃ianis insua
consistere religione concessit. Demq tale aliqͦd
eũ miraculũ & memoria dignũ. egisse cognoui.
Is enĩ probare uolens quosdã in suo palatio xp̃ia¬
nos. siboni & solidi essent uiri. euocans uniuer¬
sos precepit dicens. Ut si quidẽ uenirent ad
sacrificandũ & ciꝰ colerent deos. circa eũ essent.¬
& in suo cingulo ꝑmanerent. Siuͦ refugerent.
egrederentur depalatio. grãs agentes quo mini¬
me punirentur. Cũq in ueroq apparuissent.
alii quidem religionis desertores. alii uͦ diuina
presentibus preponentes. deliberauit cis amicis
&e consiliariis uti. qui in meliorib fideles constan¬
tesq ꝑ manserant. Alios autẽ uelut effemina¬
tos auersatꝰ. expulit a suo colloquio. credens nũ¬
quã eos circa principẽ deuotos fore. qui fucrint
dĩ sui sic paratissimi proditores. Et idõ adhuc
suꝑstite constantio. non uidebatur conera le-¬

Expanded text:
stantius Constantini pater licenter Christianis in sua stantius Constantini pater licenter Christianis in sua consistere religione concessit. Denique aliquod tale eum miraculum et memoria dignum egisse cognovi. Is enim probare volens quosdam in suo palatio Christianos, si boni et solidi essent viri, evocans universos praecepit dicens, ut si quidem venirent ad sacrificandum et ejus colerent deos, circa eum essent, et in suo cingulo permanerent; si vero refugerent, egrederentur de palatio gratias agentes quod minime punirentur. Cumque in utroque apparuissent, alii quidem desertores religionis, alii vero divina praesentibus praeponentes, deliberavit eis amicis et consiliariis uti qui in melioribus fideles constanter permanserant; alios autem velut effeminatos aversatus, expulit a suo colloquio: credens nunquam eos circa principem devotos fore, qui fuerint Dei sui sic paratissimi proditores. Et ideo adhuc superstite Constantio non videbatur contra le
Abbreviated transcription (Latin):
ca turbabatur. & non erat facile ut brittanni
& galli conuenirent cũ illis tunc. apud quos constat
ra. nec non & leges quas pro religione sanxit
t autẽ concedamus facile potuisse principe̾ lo¬
qui sopatro. aut ꝑ epistolã suã consuluisse pro
quib uell&. ñ ÷ tam̃ ueri simile ignorasse pbilo¬
sophũ. quia herculis alcmene purgatꝰ athenis ÷
post filii necẽ incereris sacͥris. & quia post hyphi¬
ti necc̃ peregrinũ & amicũ iniusto ꝑ emit. Ciũ
igitur greci in huiꝰ modi delictis purgationes an¬
nuntient. sufficiant quȩ dicta suntꝰ. & accusent
demendatio eos qui sopatrũ contraria constanti¬
no respondisse fixerint. non enĩ credo hȩc igo¬
rasse. tunc nobilissimũ apud grecos eruditione
litterarũ.
Grtu& ecclesiȩ sub regimine constantin ala¬
crit̃ agebant. & cotidianis dieb augebantur.
turbisq seruauit. Nã comꝑsetutiones diuersas
eccłȩ in alio terrarũ orbe paterentur. solus con¬

Expanded text:
ca turbabatur; et non erat facile ut Britanni ca turbabatur; et non erat facile ut Britanni et Galli convenirent cum illis tunc, apud quos constat ra, nec non et leges quas pro religione sanxit. Ut autem concedamus facile potuisse principem loqui Sopatro, aut per epistolam suam consuluisse pro quibus vellet, non est tamen verisimile ignorasse philosophum quia Hercules Alcmenae purgatus Athenis est post filii necem in Cereris sacris; et quia post Hyphiti necem peregrinum et amicum injuste peremit. Cum igitur Graeci in hujusmodi delictis purgationem annuntient, sufficiant quae dicta sunt, et accusent de mendacio eos qui Sopatrum contraria Constantino respondisse finxerunt. Non enim credo haec ignorasse tunc nobilissimum apud Graecos eruditione litterarum.gitur Ecclesiae sub regimine Constantini alacriter agebant, et quotidianis diebus augebantur, turbisque servavit. Nam cum persecutiones diversas Ecclesiae in alio terrarum orbe paterentur, solus Con
Abbreviated transcription (Latin):
Constantinũ uͦ hac int̾dictione turbatũ. inuenis¬
se ep̃os qui pęnitentia seu baptismate promit¬
terent eũ ab uniuerso purgari posse delicto
Tunc gauisũ millis qui dixerant qđ uolebat. ad¬
miratũq dognia. factũ de inde xp̃ianũ & ad su
similitudinẽ deduxisse subiectos. Alihi autẽ
uident᷑ hȩc ficta. abhis quistudent religioni
xp̃iane de trahore. Crispus & enĩ. propt̾ quẽ
dicunt constantinũ eguisse purgatione. uicesi¬
mo anno imperu pat̾ni defunotͦ ÷. Qui cũ ad¬
huc uiuer&. multas cũ eo pro̾xp̃ianis posuit le¬
ges. Secundo quippe loco honoratꝰ imperu &
cosar existens. sicut & iã nunc principũ
comina & tempora legib subrecta testantur. So¬
patrũ sͦ non ÷ credibile ad conloquiũ constantini
uenite potuisse. insola oceani circa hrenũ parte
regnantis. Propt̃ intentionẽ uͦ contra maxentiũ
habitã. degebat mitalia. Tunc romana res pupli¬

Expanded text:
Constantinum vero hac interdictione turbatum, invenisConstantinum vero hac interdictione turbatum, invenisse episcopos qui poenitentia seu baptismate promitterent eum ab universo posse purgari delicto: tunc gavisum in illis qui dixerant quod volebat, admiratumque dogma, factum deinde Christianum, et ad sui similitudinem deduxisse subjectos. Mihi autem videntur haec ficta ab eis qui student religioni Christianae detrahere. Crispus etenim, propter quem dicunt Constantinum eguisse purgatione, anno 20 imperii paterni defunctus est . Qui cum adhuc viveret, multas cum eo pro Christianis posuit leges; secundo quippe loco honoratus imperii, et Caesar existens; sicut etiam nunc principum nomina et tempora legibus subjecta testantur. Sopatrum vero non est credibile ad colloquium Constantini venire potuisse, in sola Oceani circa Rhenum parte regnantis: propter intentionem vero contra Maxentium habitam degebat in Italia. Tunc Romana respubli
Abbreviated transcription (Latin):
signũ. repente hostib inuadentib ex pauiss&
dediss&aillud alteri deuehendũ. Cũq se de
proelio subtraxiss& & iacula declinass&. subi¬
to ꝑcussus interit. Ille uͦ qui sacrũ sucepit trophe¬
ũ multis se iaculantibus. ꝑ mansit illesus. Mira¬
bilit̃ enĩ diuina regente uirtute. sagitte hostiũ
figebantur insigno. asignifero antẽ int̾ pericula
protinꝰ euolabant. Dicitur autẽ. neq aliũ ũquã
huiꝰ signi ministrũ. ut sol& inbello uulnere mor¬
tuũ. aut cladem captiuitatis ꝑpessũ.
enĩ annus septimꝰ imperii constantini. Int̃ hȩc
diocletianꝰ. falone defunctꝰ ÷.Soo¬
constantinũ eoqđ aliquos genere genote
proximos occidiss&. & cooperator extitiss& in
nece filu sui crispi penitentia ductũ depurifi¬
tione consuluisse philosophũ sõpatrũ. qui tem¬
pore illo pre erat insede plotini. illũq respon¬
disse. nulla. eẽ. in huiꝰ modi delictis purgationẽ

Expanded text:
signum, repente hostibus invadentibus expavisset, signum, repente hostibus invadentibus expavisset, dedissetque illud alteri devehendum; cumque se de praelio subtraxisset et jacula declinasset, subito percussus interiit; ille vero qui sacrum suscepit tropaeum, multis se jaculantibus permansit illaesus. Mirabiliter enim divina regente virtute, sagittae hostium figebantur in signo; a signifero autem inter pericula protinus evolabant. Dicitur autem neque alium unquam hujus signi ministrum, ut solet, in bello vulnere mortuum, aut cladem captivitatis perpessumenim annus septimus imperii Constantini. Inter haec Diocletianus Salonae defunctus eConstantinum, eo quod aliquos genere proximos occidisset , et cooperator exstitisset in nece filii sui Crispi, poenitentia ductum, de purificatione consuluisse philosophum Sopatrum, qui tempore illo praeerat in sede Plotini; illumque respondisse nullam esse in hujusmodi delictis purgationem;
Abbreviated transcription (Latin):
tib. si poenitentiã agentes studeant eã operi¬
b roborait. Haec sacetdotib explanantibus.
admiratꝰ imperator. ꝓphetias de xp̃o ita pre¬
missas. iussit uiros cruditos exauro & lapidibus
preciosis. inuexillũ crucis trans formare signũ
qđ labarũ uocabatur. Hoc enĩ signũ bellicũ ir
alia preciosius erat. eo qđ imperatorẽ precede¬
re. & ad orari cũ amilitib moris esscr. Uude
precipue constantinũ reor. nobilissimũ decus
imperu romani. insignũ mutasse crucis. ut fte¬
quenti uisione atq cura desuescerent aprior
more subiecti. & cũ solũ arbitrarentur dm̃
quẽ coler& imperator. uel quo duce atq aux¬
liatort uteretur aduersus hostes. Semꝑem̃
hoc signũ proponebatur ante ordines uniurr.¬
sos. qđ maxime laborantib acieb inproclus ad¬
ẽẽ. preclebat. Constituit itaq certos signifero
qui in eo laborarent. quorũ opus erat ut uicib
humeris cum ueherent. & om̃s acies ita lustrara

Expanded text:
tibus, si poenitentiam agentes studeant eam operibus roborare. Haec sacerdotibus explanantibus, admiratus imperator prophetias de Christo ita promissas, jussit viros eruditos ex auro et lapidibus pretiosis in vexillum crucis transformare signum quod Labarum vocabatur. Hoc enim signum bellicum inter alia pretiosius erat, eo quod imperatorem praecedere, et adorari id a militibus moris esset. Unde praecipue Constantinum reor nobilissimum decus imperii Romani in signum mutasse crucis; ut frequenti visione atque cura desuescerent a priori more subjecti; et eum solum arbitrarentur Deum quem coleret imperator, vel quo duce atque auxiliatore uteretur adversus hostes. Semper enim hoc signum proponebatur ante ordines universos, quod maxime laborantibus aciebus in praeliis adesse praecipiebat. Constituit itaque certos signiferos, qui in eo laborarent; quorum opus erat ut vicibus humeris veherent illud, et omnes acies ita lustraren
Abbreviated transcription (Latin):
insomnio uidi signũ crucis cȩlo splendide col¬
locatũ. Mirantiq uisionẽ. astiterunt angłi
dicentes. O constantinȩ in hoc iuince. Perturꝰ
autẽ & ipsũ xp̃o aparuisse ei. & signũ monstras¬
se crucis. ac precipisse ut figurã similẽ facer&e.
& inpitlus auxiliũ hoc haber& quo uictoriȩ ura
conquirer&. Eusebius itaq pamphili. cũ iure¬
iurando ipso imperatore dicente audisse se re
fert. quia circa meridiẽ declinante iã sole.
crucis signũ ex lumine factũ: & scripturã con-¬
sertã eiꝰ dicentẽ in hoc uince. uidissa ipse &
milites qui cũ eo tunc essent. Pergenti nãq
aliquo cũ exercitu ꝑ it̃. hoc inquit ei miracu¬
lũ ÷ ostensũ. Dũq cogitar& quid ess& nox suꝑ¬
uenit. & dormienti xp̃s apparuit cũ signo qđ¬
uidit incȩlo. iussitq ut fier& eiꝰ signi figuratio.

Expanded text:
in somno vidit signum crucis coelo splendide colin somno vidit signum crucis coelo splendide collocatum, mirantique visionem astiterunt angeli dicentes: O Constantine, in hoc vince. Fertur autem et ipsum Christum apparuisse ei, signumque monstrasse crucis, ac praecepisse ut figuram similem faceret, et in praeliis auxilium hoc haberet, quo victoriae jura conquireret. Eusebius itaque Pamphili cum jurejurando ipso imperatore dicente audisfert, quia circa meridiem, declinante jam sole, crucis signum ex lumine factum, et scripturam consertam ei dicentem, IN HOC VINCE, vidisset ipse et milites qui cum eo tunc essent. Pergenti namque aliquod per iter cum exercitu, hoc, inquit, ei miraculum est ostensum. Dumque cogitaret quid esset, nox supervenit, et dormienti Christus apparuit cum signo quod
Abbreviated transcription (Latin):
om adhec uenimꝰ. paulo latius aliqͥd
referamꝰ. Cũ diocletianus & maximianus
herculius priuatã elegissent uitã. & maxi¬
minꝰ galerius qui cũ eis imperauerat tenens
nia patre mortuo ordinatur imperator.
Romȩ uͦ. apretorianis militib maxentius maxi¬
Hinc huiꝰ pat̾. imperandi cupidine uoluit filiũ
regno priuare. qđ facere ne quiuit. Post hȩc
autẽ tharso ciliciȩ mortuus ÷. Porro seuerus ro¬
mȩ contra maxentiũ ueniens. militũ proditi¬
one pemptꝰ ÷. Maximinus autẽ galerius.
instituens licinũ augustũ. moritur. Eto in¬
de maxentius uelut tyrrannus habebatur.
adulteria impudent̃ exercens. & earũ uiros oc¬
cidens. Quẽ uolens constantinꝰ opprimere. &
romanos acladib liberare. cogitabat quẽ inbel
lo dm̃ haber& auxilio. Sciens nihil prod. ec̃. deos
quos diod& ianus uenerabat᷑. & quia potius eiꝰ
pat̃ paganorũ contẽpta religione feliciter
NHis igitur sollicitudinib constitutus.

Expanded text:
m ad haec venimus, paulo latius aliquid referamus. Cum Diocletianus et Maximianus Herculius privatam elegissent vitam, et Maximinus Galerius, qui cum eis imperaverat, tenens nia patre mortuo ordinatur imperator ro a praetorianis militibus Maxentius MaxiHinc ejus pater imperandi cupidine voluit filium regno privare, quod facere nequivit. Post haec autem Tarso Ciliciae mortuus est. Porro Severus Romae contra Maxentium veniens, militum proditione peremptus est. Maximinus autem Galerius instituens Licinium Augustum, moritur. Proinde Maxentius Romae velut tyrannus habebatur, adulteria impudenter exercens et earum viros occidens. Quem volens Constantinus opprimere, et Romanos a cladibus llo Deum haberet auxilio, sciens nihil prodesse deos quos Diocletianus venerabatur, et quia potius ejus pater paganorum contempta religione feliciter his igitur sollicitudinibus constitutus,
Abbreviated transcription (Latin):
quib utentes posteri. beatissimo & felicissimo fine
potientur. Sedhȩc quidẽ sermo procedens. ut
potuent obseruabit. Conuertar nunc ad nar¬
rationẽ rerũ. cooperatorẽ inuocans dm̃. Hinc
enĩ habebit presens scriptura principiũ. i¬

Expanded text:
quibus utentes posteri, beatissimo et felicissimo fine quibus utentes posteri, beatissimo et felicissimo fine potientur. Sed haec quidem sermo procedens, ut potuerit observabit. Convertar nunc ad narrationem rerum, cooperatorem invocans Deum. Hinc enim habebit praesens scriptura principium.
Abbreviated transcription (Latin):
uero. non graue aut male uoluntatis. eẽ. uide¬
atur. Primo nãq sicuti dictũ ÷ conscriptorẽ om̃ia
dec& ueritati post ponere. de inde dogna ec¬
elesiac catholice ueracissime declarare. Quod
pria mansisse uirtute. & uniuersas ecclesias
atq populos ad suã traxisse ueritatem
re. quȩ ad meã uidebantur notitiã ꝑuenisse.
de ecclosia in romano imperio constitata. pla¬
cuit tam̃ quantũ ualuero. ut & iã apud
ꝑsas & barbaros quę sunt gesta dereligione
Qconscriba. Non aut̃ adsurdũ orit histo¬
ecclesiastiçȩ. sunhoc opere &iã illi referantur. qui
quondã patres & preceptores fuert monacho¬
rũ. aut qui post eos ꝑsuccessiones utiles uisi sant
sicut audiuimꝰ atq probabiles. Non enĩ aut nos
ingrati. ee. uidebim̃. tacirurnitati tradentes
uirtutẽ eorũ. aut illi exsortes erunt huiꝰ histo¬
riȩ qui tantȩ philosophiȩ exempla reliquerunt

Expanded text:
vero, non grave aut malae voluntatis esse videvero, non grave aut malae voluntatis esse videatur. Primo namque, sicut dictum est, conscriptorem omnia decet veritati postponere, deinde dogma Ecclesiae catholicae veracissime declarare. Quod pria mansisse virtute, et universas Ecclesias et populos ad suam traxisse veritatem.re quae ad meam videbantur notitiam pervenisse de Ecclesia in Romano imperio constituta placuit tamen, quantum valuero, ut etiam apud Persas et Barbaros quae sunt gesta de religione conscribam. Non autem absurdum erit ab histoecclesiastica, si in hoc opere etiam illi referantur qui quondam patres et praeceptores fuerunt monachorum, aut qui post eos per successiones utiles visi sunt, sicut audivimus atque probavimus. Non enim aut nos ingrati esse videbimur, taciturnitati tradentes virtutem eorum; aut illi exsortes erunt hujus historiae qui tantae philosophiae exempla reliquerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
dantes int̃ alterutros prȩsules ecclesiarũ singłi
de qͥb studebant suis consertatorib scribebant
& ꝑ concilia congregati decernebant quȩ uellent
& sibi contratia sapientes ꝑ absentiã se soepe
dampnabant. & ꝑtempora principes ac proce¬
res eorũ. qua poterant uirtute flectebant
& sibim& unanimes faciebant. ut eorũ consen-¬
su recte colere putarentur. Ali siquidẽ istis.
alii uͦ fauentes illis. collectionẽ fecerunt episto¬
larũ proheresi propria directarũ. & eas sibi con-¬
trarias reliquerunt. Porro nob̃ difficile ualde
fuit. ut inueniremꝰ omĩa quȩ detalib proue¬
nerunt. Quia uͦ precipua cura ueritatis ha¬
benda ÷ propt̃ historiȩ puritatẽ. necessariũ
mͥ uisũ ÷ & iam litteras huiꝰ modi ut fuit pos¬
sibile ꝑscrutari. Sugitat᷑ & iã seditiones ȩccle¬
siafticas int̾ alterutros gestas. de presulatu. uel
de honore primatꝰ propriȩ hereseos explana-¬

Expanded text:
dantes inter alterutros. Praesules Ecclesiarum, singuli dantes inter alterutros. Praesules Ecclesiarum, singuli de quibus studebant suis consectatoribus scribebant, et per concilia congregati decernebant quae vellent; et sibi contraria sapientes, per absentiam se saepe damnabant; et per tempora principes ac proceres eorum, qua poterant virtute flectebant, et sibimet unanimes faciebant, ut eorum consensu recta colere putarentur. Alii siquidem istis, alii vero faventes illis, collectionem fecerunt epistolarum pro haeresi propria directarum, et eas sibi contrarias reliquerunt. Porro nobis difficile valde fuit ut inveniremus omnia quae de talibus provenerunt. Quia vero praecipua cura veritatis habenda est, propter historiae puritatem, necessarium mihi visum est etiam litteras hujusmodi, ut fuit 207 possibile, perscrutari. Si igitur etiam seditiones ecclesiasticas inter alterutros gestas de praesulatu vel de honore primatus, propriae haereseos explana
Abbreviated transcription (Latin):
ut̃fui. & ascientib aut contemplantib eas audiui
m innram quã ante nram generationẽ gestas:
eterorũ uͥ explanabo notitiã. ex legib positis cau¬
sa religionis. & ex conciliis ꝑ tempora constitutis.
onouitatib factis. & imperialibus atq sacerdo¬
tõ epistolis. Quarũ aliȩ quidẽ hactenꝰ inpala¬
tus ecclesusq custodiuntur. aliȩ uͦ passim apuds
cõplecti. in hoc opere meluis approbaui propt
magnitudinẽ lectionis. ut sensus erũ breuit᷑ indi¬
cetur. Nisi forte quȩdã uenire possint indubi¬
ã proquibus apud multos ÷ diuersa sententia
Cunc enĩ si quãlib& scripturã inuenire potuero.
ꝓpt̃ probationẽ uoritatis eã ponere ñ omitto¬
s ⁊ autẽ nullus ignoratione rerũ accus& mendacẽ
es conscriptionẽ contrarias legendo forsan
epistolas. Sciendũ ÷ qm̃ occasionẽ dogniatis
arriani. & eorũ qui postea sunt oborti. discor¬

Expanded text:
interfui, et a scientibus aut contemplantibus eas audivi, interfui, et a scientibus aut contemplantibus eas audivi, tam in nostra quam ante nostram generationem gestas. Caeterorum vero explanabo notitiam ex legibus positis causa religionis, et ex conciliis per tempora constitutis, ac novitatibus factis, et imperialibus, atque sacerdotum epistolis, quarum aliae quidem hactenus in palatiis ecclesiisque custodiuntur, aliae vero passim apud dcomplecti in hoc opere melius approbavi propter magnitudinem lectionis, ut sensus earum breviter indicetur: nisi forte quaedam venire possint in dubium, pro quibus apud multos est diversa sententia. Tunc enim, si quamlibet scripturam invenire potuero, propter probationem veritatis eam ponere non omitto. Ut autem nullus ignoratione rerum accuset mendacem esse conscriptionem, contrarias legendo forsan epistolas, sciendum est quoniam occasione dogmatis Ariani et eorum qui postea sunt oborti, discor
Abbreviated transcription (Latin):
& alia similra ꝑprouintias & ciuitates facta.
aut fabulis de uulgata tanto nobilitari studio
ut multi grecorũ & probatissimi conscriptores
circa talia laborassent scribendi habentes in¬
geniũ. me uͦ uim meȩ. non inferre naturȩ. &
historiȩ ecclȩsiasticȩ seriẽ enarrare. Reor enĩ
qm̃ argum̃to rei huiꝰ non adhominib instituto
conscriptor quoq inopinabilit̾ apparebit non
& alii talia fecerunt usq ad tempꝰ suũ. id ÷¬
EI clemens & egesippus uiri sapientissimi
successione sequentes apłoꝵ. africanusq con¬
scriptor. & cusebius cognomine pamphili.
uir indiuinis scripturis & grecorũ poetis
atq rethorib ꝑscrutator cruditis simus.
tunc ego quecũq in ecdesus contigerunt
post xp̃i ascensionẽ ad cęlos. usq ad licinũ
de ioctionẽ colligens. induob redegi libris.
Nunc autẽ fauente dõ quȩ postei prouenerunt
ꝓpetire temptabo. Quo cirta memorabo causas hib

Expanded text:
et alia his similia per provincias et civitates facta, et alia his similia per provincias et civitates facta, aut fabulis divulgata, tanto nobilitari studio, ut multi Graecorum et probatissimi conscriptores circa talia laborassent, scribendi habentes ingenium: me vero vim meae non inferre naturae, et historiae ecclesiasticae gesta narrare. Reor enim quoniam argumento rei hujus non ab hominibus instituto, conscriptor quoque inopinabiliter apparebit non et alii talia fecerunt usque ad tempus suum, id est, Clemens et Egesippus sapientissimi, successionem sequentes apostolorum, Africanusque conscriptor, et Eusebius cognomine Pamphili, vir in divinis Scripturis et Graecorum poetis atque rhetoribus perscrutator eruditissimus: tunc ego quaecunque in Ecclesiis contigerunt post Christi ascensionem ad coelos, usque ad Licinii dejectionem colligens, in duobus redegi libris: nunc autem, favente Deo, quae postea provenerunt, aperire tentabo. Quocirca memorabo causas quibus
Abbreviated transcription (Latin):
Nã lic& linguã adelocutionẽ aut pulchritu¬
dinẽ sermonis disertã non habuerut. neq
uerbis aut probationib philosophicis ute¬
rentur ad suadendũ. tunc ñ obhoc minus stu¬
dũ fuit cis. Sed exuti substantus. & bona
propria contempnentes. atq nudati & uelut
in alus corporibus plurima pessimaq torm̃¬
ta suscipientes. Et neq ciuitatiũ populis
sũmissi. neq iudiciũ blandim̃tis illecti. neq
t̃rorib forte deterriti. clarũ fecerunt uniuer¬
sis. qm̃ pro maximis premus huiꝰmodi certami¬
na sustinerent. Qua propt̃ neq suasione
uerborũ opus erat. dũ ꝑ domos & ciuitates ad ecre¬
dendũ resipse cõpellerent. Quȩ nequa quã
primitus uidebantur auditȩ. III
ANTAergo diuina atq mirabili muta¬
tione in orbe terrarũ facta . ita ut prior religio
& leges patriȩ spernerentur. crudele nimis erit.
calydoniũ quidẽ aprũ. & marathoniũ taurũ.

Expanded text:
Nam licet linguam ad elocutionem aut pulchrituNam licet linguam ad elocutionem aut pulchritudinem sermonis disertam non habuerint, neque verbis aut probationibus philosophicis uterentur, ad suadendum tamen non ob hoc minus studium fuit eis; sed exuti substantiis, et bona propria contemnentes atque nudati, et velut in aliis corporibus plurima pessimaque tormenta suscipientes, et neque civitatum populis submissi, neque judicum blandimentis illecti, neque terroribus forte deterriti, clarum fecerunt universis quoniam pro maximis praemiis hujusmodi certamina sustinerent. Quapropter neque suasione verborum opus erat, dum per domos et civitates ad credendum res ipsae compellerent quae nequaquam primitus videbantur auTanta ergo divina atque mirabili mutatione in orbe terrarum facta, ita ut et prior religio, et leges patriae spernerentur, crudele nimis erat Calydonium quidem aprum, et Marathonium taurum,
Abbreviated transcription (Latin):
sunt. Pauci nãq qͥuidebantur eruditiores
precipui. huiꝰ modi prophetias intellexerunt.
lerũq metricas existentes. & disertiorib
uerbis prolatas ad populũ. Erat itaq sicu-
ti mͥ uidetur suꝑnȩ prouidentie. ut ad concor¬
diã futurorũ ñ solũ ꝓprus. ꝓphetis uentura
cõmitterentur. sed & iã ex parte gentilibus. uelua
siquis melo die conpositor. propt᷑ utilitatẽ pero¬
grin soni. alias cordas plectro discarrat. aut
suꝑ eas quȩ sunt adiciat alias. Hȩbrei siquidẽ
pluribus & manifestatoribus prophetus utentes
inpresentia xp̃i minores sunt inuenti quã
greci. Sed neq hoc extra rationẽ uidebitur.
cur ex alus gentib tantũ ecclesia crediderit.
Primũ quidẽ. qm̃ dõ gratum ÷ exmiraculis nas¬
ci mutationes indiuinis maximisq negotiis
Deinde. quia non fortuitis uirtutib presulũ
eiꝰ abinitio desperata repperitur. ẽẽ religio

Expanded text:
sunt. Pauci namque, qui videbantur eruditiores, sunt. Pauci namque, qui videbantur eruditiores, praecipue hujusmodi prophetias intellexerunt, plerumque metricas existentes, et disertioribus verbis prolatas ad populum. Erat itaque, sicut mihi videtur, supernae providentiae ut ad concordiam futurorum non solum propriis prophetis ventura committerentur, sed etiam ex parte gentilibus, veluti si quis melodiae compositor, propter utilitatem peregrini soni alias chordas plectro discurrat, aut super eas quae sunt alias adjiciat. Hebraei siquidem pluribus et manifestioribus prophetiis utentes, in praesentia Christi minores sunt inventi quam Graeci. Sed neque hoc extra rationem videbitur, cur ex aliis gentibus tantum Ecclesia crediderit. Primum quidem, quoniam Deo gratum est, ex miraculis nasci mutationes in divinis maximisque negotiis; deinde quia non fortuitis virtutibus praesulum ejus ab initio desperata reperitur esse religio.
Abbreviated transcription (Latin):
presignauerunt. Sedhȩc qͥdẽ eos ignorasse
scire poterit. qͥ sacris libris incũbit. Iosephus
aut̃ mathathiȩ filius atq sacerdos. uir apud
iudeos nobilissimꝰ. nec ñ & apud romanos dignis¬
simꝰ. erit testis de ueritate xp̃i. Uocare nãq
eũ uirũ ñ aud&. tãquã factorẽ insigniũ oꝑũ¬
nominat. & poene crucis adiudicatũ. & t̃tia die
apparuisse uiuũ. & alia de eo infinita miracu.
la aprophetis sc̃is ñ ignorat. ec̃. predicta. sed
&iã multos tunc exstitisse quos elegit grȩcos
gentẽ abeo nominatã. ne quaquã defecisse
testatur. Et mͥ uidetur qm̃ hec referens. qua¬
si clamare uid&ur operib dm̃ ẽẽ . xp̃or. Rerũ¬
cons credentib in eũ potiusq consentiens. Hȩc igi¬
tur cogitanti mͥ dignie. mirabile uisũ est he¬
breos & iã ante asos homines. ad xp̃ianita¬
tẽ non potusse conuerti. Nam licae sibil¬
la & alia responsa apud gentiles. ea quȩ
in xp̃o erant uentura. predixerint. non

Expanded text:
rerum. Sed haec quidem eos non ignorasse scire poterit qui sacris litteris incumbit. Josephus autem Matthathiae filius atque sacerdos, vir apud Judaeos nobilissimus, nec non et apud Romanos dignissimus, erit testis de veritate Christi . Vocare namque eum virum non audet, tanquam factorem insignium onominat, et poenae crucis adjudicatum, et tertia die apparuisse vivum, et alia infinita miracula de eo a prophetis sanctis non ignorat esse praedicta; sed etiam multos tunc exstitisse, quos elegit, Graecos, atque gentem ab eo nominatam nequaquam defecisse testatur. Et mihi videtur quoniam haec referens, quasi clamare videtur operibus Deum esse Christum, rercens credentibus in eum, potiusque consentiens. Haec igitur cogitanti mihi digne mirabile visum est Hebraeos etiam ante alios homines ad Christianitatem non potuisse converti. Nam licet Sibylla et alia responsa apud gentiles ea quae in Christo erant ventura praedixerint, non
Abbreviated transcription (Latin):
post romanũ nondũ quisquã fuerat ordinatus.
ꝑsecutionib scilic& prohibentib Non longo
sede apostolica presidere. Et cũ ess& ep̃s uicinȩ
beroeae. cũ mantiochiã transtulerunt. Tunc
ergo xp̃iani orientales. quidẽ usq ad t̾minos
acgypti circa libiã cõmorantes. non prȩ sumebant
aꝑte inȩcclesias conuenire. cũ licinius fauorẽ
quẽ in eos habuerat ꝑ mutass &. Sed neq ꝑ
occidentẽ helladici uel macedones & illirici licen¬
ter in regione durabant. propt̃ constantinũ
qui princeps erat in his partib romanorũ.
huic enĩ pairo & alia quidẽ plurima postea pro¬
uenisse ꝑcepimꝰ. quib flexus ÷ xp̃ianorũ dog¬
ma uenerari. precipue tam̃ signũ qđ ei diuini¬

Expanded text:
post Romanum nondum quisquam fuerat ordinatus, persecutionibus scilicet prohibentibus. Non longo sedi apostolicae praesidere; et cum esset episcopus vicinae Beroeae, eum in Antiochiam transtulerunt. Tunc ergo Christiani orientales quidem usque ad terminos Aegypti circa Libyam commorantes, non praesumebant aperte in ecclesias convenire, cum Licinius favorem quem in eos habuerat permutasset. Sed neque per Occidentem Helladici, vel Macedones, et Illyrici licenter in religione durabant propter Constantinum, qui princeps erat in his partibus Romanorum . Huic enim viro et alia quidem plurima postea provenisse percepimus, quibus flexus est Christianorum dogma venerari; praecipue tamen propter sign
Abbreviated transcription (Latin):
monstratũ imperatori fuiss&. quid de dõ crede¬
re conuenir&. mox die facta sacerdotes xp̃i con¬
uocans. de dognate consulebat. At illi sacros
libros offerentes. de xp̃o loquebant᷑. suaq
dicta expropheticis cõprobabant. Signũ uero
qđ apparuerat ei. dicebant tropheũ. ẽẽ. uicto¬
riȩ aduersus infernũ. quã uictoriã ascendens in
cęlos egit xp̃s crucifixus & mortuus. & tertia die
resurgens. scđm qđ sperandũ. cẽ. dixerunt. quia
post huiꝰ uitȩ t̾minũ circa finẽ scłi presentis om̃s
homines resurgant. & in mortales existant.
Alu qͥdẽ ad premia rerũ qͥb bene uixerunt.
alui adsupplicia. coqđ ab eis mala sint gesta.
Esse tunc &iã indelictis quȩ cõmittuntur hic
occasionẽ salutis. purificationẽq peccati. Non¬
dũ initiatis quidẽ baptismatis adciptionẽ.
scdđm ecclesiasticã legẽ. initiatis autem custodi¬
ã nedelinquant. Sed quia hoc agere omnino
paucorũ scõrũ uirorũ ÷ docebantꝰ purificatio

Expanded text:
monstratum fuisset quid de Deo credere conveniret, mox die facta sacerdotes Christi convocans, de dogmate consulebat. At illi sacros libros offerentes, de Christo loquebantur, suaque dicta ex propheticis comprobabant. Signum vero quod apparuerat ei, dicebant tropaeum esse victoriae adversus infernum, quam victoriam ascendens in coelos egit Christus, crucifixus et mortuus, et tertia die resurgens, secundum quod sperandum esse dixerunt: quia post hujus vitae terminum circa finem saeculi praesentis, omnes homines resurgant, et immortales existant: alii quidem ad praemia rerum, quibus bene vixerunt; alii ad supplicia, eo quod ab eis mala sint gesta. Esse tamen etiam in delictis quae committuntur hic occasionem salutis purificationemque peccati: nondum initiatis quidem baptismatis adeptionem secundum ecclesiasticam legem, 208 initiatis autem custodiam, ne delinquant. Sed quia hoc agere omnino paucorum sanctorumque virorum est, docebant quo
Abbreviated transcription (Latin):
breis autẽ in credibilis cũ abinitio diuina
mandata ꝑccperint. Ciã de xp̃i p̃sentia
& quomodo hȩc forent antequã fierent didice¬
rint ꝑprophetas. Abrͣhã & enĩ princeps eorũ.
generis & cirtũcisionis existens. inspector & con¬
uiua filii dĩ . ec̃. promeruit. Isaac eiꝰ filius imitatio¬
ne sacrificii honoratꝰ. c̃. typo crucis. Apatre uinc¬
tus. & oblatus altari sicuti contingit & in xp̃i¬
fieri passione. ut aiunt quiscripturas sacras
integerrime collegerunt. Iacob autẽ expecta¬
tione gentiũ inco nẽ existentẽ. nec ñ & tem¬
pꝰ quo uenit prenuntiauit. ubi ait. tunc de¬
ficert duces hebitorũ. ex genere uidȩ prin¬
cipis trib eiꝰ. Significabat autẽ principatũ
herodis. Quicũ idumeus ess& genere pat̾no.
arabs autem amatre. cõmissa ci est gens
iudȩorũ a senatu romano. & cęsare simul au¬
gusto. Sed &iã qͥdã aliorũ prophetarũ. cla¬
re xp̃i generationẽ predicauerunt. & illũ

Expanded text:
braei incredibiles, cum ab initio divina mandata perceperint etiam de Christi praesentia, et quomodo haec forent, antequam fierent, didicerint per prophetas. Ahraham etenim princeps eorum generis et circumcisionis existens, inspector et conviva Filii Dei esse promeruit . Isaac ejus filius imitatione sacrificii honoratus est, typo crucis a patre vinctus et oblatus altari , sicuti contigit et in Christi passione fieri, ut aiunt qui Scripturas sacras integerrime collegerunt. Jacob autem exspectationem gentium in eo nunc existentem, nec non et tempus quo venit praenuntiavit , ubi ait tunc deficere duces Hebraeorum ex genere Judae principis ejus tribus. Significabat autem principatum 206 Herodis, qui cum Idumaeus esset genere paterno, Arabs autem a matre, commissa est ei gens Judaeorum a senatu Romano et Caesare simul Augusto. Sed etiam quidam aliorum prophetarum clare Christi generationem prophetaverunt, et illum
Abbreviated transcription (Latin):
romanũ orbẽ gubnare sortitus .ẽ. Nouũ uͦ
librã christiano acuenerabili ur̃o apici de¬
dicaui. quẽ d̃ sempit̾nȩ custodiat. magna¬
nimitate in conuertibili bostibus preualen¬
tẽ & habentẽ sub pedib uniuersos. & ad
filiorũ fili os piũ imperiũ dirigentẽ. an¬

Expanded text:
Romanum orbem gubernare sortitus est. Nonum vero Romanum orbem gubernare sortitus est. Nonum vero librum Christiano ac venerabili vestro apici dedicavi, quem Deus sempiterne custodiat magnanimitate incovertibili hostibus praevalentem, et habentem sub pedibus universos, et ad filiorum fili
Abbreviated transcription (Latin):
ribus cã purga. Indubitant̃ enĩ. quodcũq tibi
placuerit. ittile legentibus clarũq indebitur
Uee quilib& reprehend&. qđ tu quoq probaue¬
ris. Procedit autẽ inea conscriptio. attio con¬
sulatu crispi & constantini ecsarũ usq ad xui.¬
tuũ. Uisũq mihi ẽ. bene seꝰ habere. innouem
Actisiones opus omne aiuidere. Continebit aut̃
primus & scãs thomus. ea quȩ sub principe constan¬
tino Accłt ꝓuenerunt: Pertius autẽ & quartus.
quȩ sub eius filus Quintꝰ & sextꝰ. quȩ sub iuli¬
ano consobrino filiorũ maximi constantini
& iouiano nec non ualentiniano & ualente
gesta noscuntur. Septimꝰ aut̃ & octauus
nobis aperia thomꝰ. quȩ sub gratiano & ua¬
lentinano fratrib acta suntꝰ usq ad tem¬
pora imperii iocundissimi auitui theodosu.
Quando scilic& ur̃ dementissime principũ
sacratissimꝰ pat̾ archadius pat̾no succedens
imperio. una cũ pussimo patruo tuo honorio

Expanded text:
ribus eam purga. Indubitanter enim quodcunque tibi ribus eam purga. Indubitanter enim quodcunque tibi placuerit, utile legentibus clarumque videbitur; nec quilibet reprehendet quod tu quoque probaveris. Procedit autem mea conscriptio a tertio consulatu Crispi et Constantini Caesarum usque ad ue est mihi bene se habere in novem decisiones opus omne divisere. Continebit autem primus et secundus tomus ea quae sub principe Constantino Ecclesiae provenerunt. Tertius autem et quartus quae sub ejus filiis. Quintus et sextus quae sub Juliano consobrino filiorum maximi Constantini, et Joviniano, nec non Valentiniano et Valente gesta noscuntur. Septimus et octavus nobis aperiet tomus quae sub Gratiano et Valentiniano fratribus acta sunt usque ad tempora imperii jucundissimi avi tui Theodosii: quando scilicet vester, clementissime principum, sacratissimus pater Arcadius paterno succedens imperio, una cum piissimo patruo tuo Honorio
Abbreviated transcription (Latin):
conueniente. Sine sanguine autẽ & purã accde
suꝑ omĩũ priscorũ. tuu̾m cuncti gloriantur im¬
periũ . Res studiosas cũ delectatione subiectos
precipis edoceri. fauorẽq & reuertntiã circa tuũ
amaort̃. & cõmunẽ utilitatẽ cunctos ostendere.
Qua propt̾ om̃iũ horũ causa. necessariũ uid sur
mih ecclesiasticã historiã conscribenti. tẽ pri¬
mitus alloqui. Qui nãq potius hoc as scribã.
multorũ ac uenerabiliũ uirtutes utiq narra:¬
turꝰ. & ea quȩ circa catholicã ȩclesiã prouene¬
runt. uel ꝑquantas & ipsa transicus tempesta¬
tes ad tuos parentũq tuorũ portꝰ accesserit :¬
gt munc omĩa sciens omnẽq uirtutẽ habens.
E precipue pictatẽ. quã principẽ. ẽe sapien¬
tiȩ scrmo diuinꝰ doc&. suscipe ame hanc scrip¬
turã & diligent̃ examina tuęq integritatis
adiectiones & de tractiones adhibensꝰ tuis labo¬

Expanded text:
conveniente. Sine sanguine autem et purum a caede, conveniente. Sine sanguine autem et purum a caede, super omnium priscorum, tuum cuncti gloriantur imperium. Res studiosas cum delectatione subjectos praecipis edoceri; favoremque et reverentiam circa tuum amorem et communem utilitatem cunctis ostendere. Quapropter omnium horum causa necessarium videtur mihi ecclesiasticam historiam conscribenti, te primitus alloqui. Cui namque potius hoc ascribam, multorum ac venerabilium virtutes utique narraturus, et ea quae circa catholicam Ecclesiam provenerunt, vel per quantas ipsa transiens tempestates, ad tuos parentumque tuorum portus accesserit? Age nunc omnia sciens, omnemque virtutem habens, et praecipue pietatem, quam principem esse sapientiae sermo divinus docet. Suscipe a me hanc scripturam, et libenter examina; tuaeque integritatis adjectiones et detractiones adhibens, tuis labo
Abbreviated transcription (Latin):
militibus ad illius paculi claritatẽ nimis inhi¬
antibus. &c beatificantibus qui ess& bibiturꝰ
eũ. rursus ei poculũ reddidisti. precipiens
ut quo uell& uteretur eo. Unde mibi iuste
uidetur tuis uirtutibus superatũ & iam alex¬
andrũ. de quo narratur abeis qui opera illus
admirantur. quia ei dũ ꝑ inaquosa loca pro¬
perar& cũ macedonibus. diligens quidã miles
aquã inueniens. hausit & optulit. ille uero ñ
bibit. sed corã om̃ibus ffudit. Ut ergo absolu¬
te dicatur. om̃iũ priorũ principũ p̾rin i¬
cipiorẽ si dici fas. ẽ. te uocare debemus scđm
homerũ. Alios & enĩ reges nhil dignũ habu¬
isse comperimꝰ. alios autẽ ornasse una aut
duabus rebus imperiũ. Tuautẽ o serenissi¬
me. om̃s uirtutes simul amplectens uniuer.¬
sos dinosceris eiuicisse. Pietate. clementia.
fortitudine. castitate. iustitia. Largitate.
atq magnanimitate. dignitati. imperiali

Expanded text:
militibus ad illius poculi claritatem nimis inhimilitibus ad illius poculi claritatem nimis inhiantibus, et beatificantibus qui esset bibiturus eum, rursus ei poculum reddidisti, praecipiens ut quo vellet uteretur eo. Unde mihi juste videtur tuis virtutibus superatum etiam Alexandrum, de quo narratur ab eis qui opera illius admirantur, quia ei, dum per inaquosa loca properaret cum Macedonibus, diligens quidam miles aquam inveniens, hausit et obtulit ei; ille vero non bibit, sed corpus infudit. Ut ergo absolute dicatur, omnium priorum principum principiorem, si dici fas est, te vocare debemus secundum Homerum. Alios etenim reges nihil dignum habuisse comperimus; alios autem ornasse una aut duabus rebus imperium. Tu autem, o serenissime, omnes simul virtutes amplectens, universos dignosceris evicisse pietate, clementia, fortitudine, castitate, justitia, largitate, atque magnanimitate dignitati imperiali
Abbreviated transcription (Latin):
neiegentiȩ obiciens rationẽ. uideris non solũ
hominibus iuste sed &iam corpori & animȩ
passionibus imperare. Si autẽ oport& & hõe
dici Audio te & iam totius cibi uel poculi de¬
sideria superare. & neq poma dulcia. neq
aliu&ͥ quicquã speciosũ app& ere. nisi quantũ
aduictũ conuenit. & solũ modo sapori congru¬
erit Primo tamen. benedicere om̃iũ ereatorẽ
itim uero. aestũ & frigus ferre consu&us.
cotidianis exercitationibus iã ipsã continentiȩ
putaris habere naturã. Dudũ siquidẽ in pon¬
to ciurtatẽ heracliã abhercule nominatã
urente. uidens tẽ quidã it̃ agentiũ. sudore
multo simul & puluere squalentẽ. quasi
prestaturus occurrens optulit tibi poculũ
ualde ꝑspicuũ. & uelut radus emicantem.
suauissimũ quendã potũ in eũ mittens. &
tissime sumens. laudasti quidẽ pro sua
ma gnanimitate uirũ. & largitate principa¬
li post panlulũ cumulasti. Sed cunctis

Expanded text:
negligentiae objiciens rationem, videris non solum negligentiae objiciens rationem, videris non solum hominibus juste, sed etiam corporis et animae passionibus imperare. Si autem oportet et hoc dici, audio te etiam totius cibi vel poculi desideria superare; et neque poma dulcia, neque aliud quidquam speciosum appetere, nisi quantum ad tactum convenit, et solummodo sapori congruerit; primo tamen benedicere omnium Creatorem. Sitim vero, aestum et frigus ferre consuetus, quotidianis exercitationibus jam ipsam continentiae putaris habere naturam. Dudum siquidem in Ponto civitatem Heracleam ab Hercule nominatam urente, videns te quidam iter agentium sudore multo simul et pulvere squalentem, quasi praestaturus occurrens, obtulit tibi poculum valde perspicuum, et velut radiis emicantem, suavissimum quemdam in eum potum mittens, et tissime, sumens, laudasti quidem pro sua magnanimitate virum, et largitate principali post paululum cumulasti; sed cunctis
Abbreviated transcription (Latin):
subiectoruq negotia disceptare. ludicare simul
& agere. Modo seorsũ. modo cõmunit̃ quȩ sunt
agenda considerare. Noctibus libris in combere
Fertur autẽ tͥ ad eorũ sientiã ministrare cande¬
labrũ arte machanca factũ & sponte fundens
oleũ inlucernã. ut nullus circa regalia consti¬
tutus in laboribus tuis cogatur ad fligi. & natu¬
re uim faciat summo repugnans. Sic equidem
demens & mansuctus cirea proximos & circa
om̃s ex istis. cȩlestẽ regẽ tuũ mittando patro¬
nũ. eui gratũ ⁊ suꝑ iustos & in iustos pluere.
e solẽ facero oriri ealia simul inuidia
sedodeitte largiri. Per multã uero docs¬
trinã. adio te & iã lapidũ scire naturas. potes¬
tatos radicũ. effectusq curarũ nominis salomo¬
ne dauid filio. magis autẽ potiorẽ uirtutibis.
llt siquia c̃ factus libidinis seruus. piscatem
ustodiuit ad t̾minũ. quȩ illi causa fuerat
bonorũ & sapientiȩ. Tuuero o potentissime.

Expanded text:
subjectorumque negotia disceptare, judicare simul subjectorumque negotia disceptare, judicare simul et agere, modo seorsum, modo communiter, quae sunt agenda considerare; noctibus divinis libris incumbere. Fertur autem tibi ad eorum scientiam ministrare candelabrum arte mechanica factum, et sponte fundens oleum in lucernam, ut nullus circa regalia constitutus in laboribus tuis cogatur affligi, et naturae vim faciat somno repugnans. Sic equidem clemens et mansuetus circa proximos, et maxime circa omnes existis, coelestem Regem tuum imitando patronum, cui gratum est super justos et injustos pluere, et solem facere oriri ; et alia simul invidia recedente largiri. Per multam vero doctrinam audio te etiam lapidum scire naturas potestatesque radicum, effectusque curarum non minus Salomone David filio; magis autem potior es virtutibus. Ille siquidem factus libidinis servus, pietatem non custodivit ad terminum, quae illi causa fuerat bonorum et sapientiae. Tu vero, o potentissime,
Abbreviated transcription (Latin):
tes homerico & tamquã de excellentissima la¬
gitate gloriantes. inpuplica statua munera con¬
scripserunt. Aleuas autẽ & dignisius & philip¬
pus ne quaquã partiores fuere cretensibus
de sꝑba se re puplica philosophiaq iactantib
qui uelocit̾ illorũ statuam imitari potuerant.
nisi oꝑe fuissent minores in munere. Se uerus
autẽ prometrico poemate ꝑuersũ uno aureo
donans opianũ. tantũ prebuit de largitate
miraculũ. ut aurea carmina opiani hactenus
apud plurimos nominentur. Hec dona fuerunt
olim amantiũ litteras & doctrinã. Tuuero po¬
tentissime principũ. nullo priorũ excellentia
minor inueniris. largitatibus tuis circa dictio¬
nes ex hibitis. Sed mihi uideris ñ in congrue ta¬
lia facere. Nam cũ om̃s uirtutibus euiceris: studi¬
ose ad crementũ semꝑ quȩ tua sunt euehis.
qm̃ historiã rerũ olim gestarũ apud romanos
te ꝑ diem quidem exercen armis & corpore.

Expanded text:
tes Homerico, et tanquam de excellentissima lartes Homerico, et tanquam de excellentissima largitate gloriantes, in publica statua munera conscripserunt. Alevadae autem, et Dionysius, et Philippus nequaquam animo parciores fuere Cretensibus, de superba se republica philosophiaque jactantibus; qui velociter illorum statuam imitari potuerant, nisi opere fuissent minores in munere. Severus autem pro metrico poemate per versum uno aureo donans Oppianum, tantum praebuit de largitate miraculum, ut aurea carmina Oppiani hactenus apud plurimos nominentur. Haec dona fuerunt olim amantium litteras et doctrinam. Tu vero, potentissime principum, nullo priorum excellentia minor inveniris, largitatibus tuis circa dictiones exhibitis. Sed mihi videris non incongrue talia facere. Nam cum omnes virtutibus 205 eviceris, studiose ad crementum semper quae tua sunt evehis, quoniam rerum olim gestarum apud Romanos te per diem quidem exerceri armis et corpore,