comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uetꝰ e nouũ Scd̾m allegoriã: cũ docetur
ñ ad litteram ẽẽ accipienda quedam quȩ
scripta sunt. s figurate intelligenda. hiᷤᷤ
sunt. Nam de hystoria illud scͥptum est.
cum obiectum eẽt qͦd dic sabbati discipłi
eiꝰ spicas euulsissent: ñ legistis inquit qͣd
fecit dauid cum esuriret. c&e qui cũ eo erant.
quom intrauit in domũ di. & panes ꝓpo¬
sitionis manducauit: quos ñ licebat
ei manducare. neq eis qui cum eo erail.
nͥ solis sacerdotib: Ad ethimologiam
uͦ illud ꝑtinet. quod cum xp̃c ꝓhibiuis¬
set uxorem abici nisi fornicationis cau¬
sa. relatumq eẽt ab int̾rogantib moy¬
sen libello dato repudii ꝑmisisse licenti¬
am: hoc inquit moyses fecit ꝓpt̾ duri¬
ciam cordis ur̃i: Hic enim causa reddi¬
ta ẽ. cur illud a moyse ꝓ tempore bene
alia iam tempora demonstrare uidere¬
tur: hoꝵ autẽ tempoꝵ uices atq ordinẽ:
mira quadam diuine ꝓuidentiȩ dispo¬
sitione digestum atq compositũ longũ

Expanded text:
m allegoriam, cum docetur, non ad literam esse accipienda quaedam, quae scripta sunt, sed figurate intelligenda. His osunt. Nam de historia illud sumptum est, cum obiectum esset, quod die sabbati discipuli eius spicas evulsissent. Non legistis, inquit, quod fecit David, cum esuriret, et qui cum eo erant? quomodo intrauit indomum dei et panes propositionis manducauit, quos non licebat ei manducare neque eis, qui cum eo erant, nisi solis sacerdotibus. ad aetiologiam uero illud pertinet, quod cum Christus prohibuisset uxorem abici nisi fornicationis causa relatumque esset ab interrogantibus Moysen libello dato repudii permisisse licentiam, hoc, inquit, Moyses fecit propter duritiam cordis uestri. hic enim causa reddita est, cur illud a Moyse pro tempore bene alia iam tempora demonstrare uideretur. horum autem temporum uices atque ordinem mira quadam diuinae prouidentiae dispositione digestum atque conpositum longum
Abbreviated transcription (Latin):
ñ neganti eẽ in effabile ꝗddam & singu¬
lare anime bonũ. qͦd mente uideatur.
& me ad contemplandu ñdum ẽẽ ido¬
neum cum fletu ce gemitu confitenti.
Non megͦ deseret si nichil fingo. si of¬
ficio ducor: si ueritatẽ amoͬ si amicitiã
diligo: simultũ metuo ne fallaris. Oĩs
gͥ scriptura que testamentũ uetꝰ uocat᷑.
diligent̾ eam nosse cupientib quadri
faria tradit᷑. Scđm hystoriã. scd̃m ethi¬
mologiam: scdm analogiam. scd̃m alle¬
goriam. Ne me ineptum pures: grecis
nominib utentẽ. Primũ quia sic acce¬
pi: nec tͥ hoc aliter audeo intimare quã
accepi. Deinde tu quoq animadũtis. ñ
ẽẽ haꝵ rerũ apud noᷤ usitata noĩa. Qsi fa¬
bricassẽ int̾p̾tando: eẽm ꝓfecto ineptior. Si
aũ cutũloquerer: minꝰ eẽm indisserendo ex¬
peditꝰ. Id tantũ oro credas qͦ qͦ mͦ eriẽ: nich̃
a me inflato ac tumido fieri. Sed̾m hysto¬

Expanded text:
non neganti esse ineffabile quiddam et singunon neganti esse ineffabile quiddam et singulare animae bonum, quod mente uideatur, et me ad contemplandum nondum esse idoneum cum fletu et gemitu confitenti. non me ergo deseret, si nihil fingo, si officio ducor, si ueritatem amo, si amicitiam diligo, si multum metuo, ne fallaris. Omnis igitur scriptura, quae testamentum uetus uocatur, diligenter eam nosse cupientibus qufaria traditur; secundum historiam, secundum aetiologiam, secundum analogiam, secundum allegoriam. Ne me ineptum putes, graecis nominibus utentem. Primum quia sic accepi, nec tibi hoc aliter audeo intimare quam accepi. Deinde tu quoque animadvertis, non esse harum rerum apud nos usitata nomina: quae si fabricassem interpretando, essem profecto ineptior; si autem circumloquerer, minus essem in disserendo expeditus. Id tantum oro credas, quoquo modo errem, nihil a me inflato ac tumido fieri. Secundum histo
Abbreviated transcription (Latin):
Scit autẽ ds cui nota sunt archana con¬
scientiȩ meȩ. nichil me in hoc sermone.
maliciose agere: s ut existimo accipien¬
dum ẽẽ ueri ꝓbandi causa: cui uni res¬
iuiuere iam diu statiumꝰ incredibili
sollicitudine: ne mͥ errare uobiscum
facillimum fuerit: iter autẽ rectũ tene¬
re uobiscum. sit ne duriꝰ loquar difficil¬
limum. S p̾sumo quod & in hac spe qua
spero uos uiam sapientiȩ mecum opten¬
turos: non me deseret ille cui sacratus
sũ: quẽ dies noctes intueri conor. Et q̃m¬
ꝓpter peccata mea ꝓpt̾q consuetudi-¬
nem. plagis uet̾nosaꝵ opinionũ sau¬
ciatum oculum animȩ gerens. iua¬
lidum me eẽ cognosco: sepe cũ lacrimis¬
rogo. Et quẽ admodũ post longam
oecitatẽ ac tenebras. luminib uix aptiˢ
& adhuc lucem palpitando atq ad¬
u̾sando quã tam̃ desiderant recusan¬
tib presertim si eiᷤᷤ solem istum quispi¬
am conetur ostendereita mͥ nc̃ euentt

Expanded text:
scit autem deus, cui nota sunt arcana conscit autem deus, cui nota sunt arcana conscientiae meae, nihil me in hoc sermone malitiose agere, sed ut existimo accipiendum esse ueri probandi causa: cui uni rei uiuere iam diu statuimus et incredibili sollicitudine, ne mihi errare uobiscum facillimum fuerit, iter autem rectum uobiscum tenere sit, ne durius loquar, difficillimum. sed praesumo, quod et in hac spe, qua spero uos uiam sapientiae mecum obtenturos, non me deseret ille. cui sacratus sum: quem dies noctesque intueri conor et propter peccata mea propterque consuetudinem plagis ueternosarum opinionum sauciatum oculum animae gerens inualidum me esse cognosco saepe cum lacrimis. et quemadmodum post longam caecitatem ac tenebras luminibus uix apertis et adhuc lucem palpitando atque auersando, quam tamen desiderant, recusantibus, praesertim si eis solem istum quispiam conetur ostendere: ita mihi nunc euenit,
Abbreviated transcription (Latin):
mat. S ueniamꝰ ad causam. si placet.
Nam bene nosti. qͦd rep̾hendentes mani-¬
chei catholicam fidem. & maxime uetꝰ
testamentũ discerpentes & dilaniantes.
commouent imꝑitos. qui ꝓfecto nescĩt
quatinus sint accipienda illa: & quẽ ad¬
modum hausta utiliter. inuenas quasi
uagientiũ adhuc animaꝵ medullasq
descendant. Et quia st̃ ibi quedam. quȩ
suboffendant animos ignaros. & negli¬
gentes sui. quȩ maxima turba ẽ: popla-¬
rit̾ accusari possunt: defendi aũ popłã¬
rit̾ ꝓpt̾ mysteria que his continentur.
ñ a multis admodum possunt. Qui uͦ
pauu hoc facere nouerunt:ñ amant ꝓ¬
patula & famigerula quedam in dis¬
putatione certamina: & obhoc minime
noti sunt. nisi his qui eos instantissime
requirunt. De hac gͥ manicheoꝵ temeri¬
tate. qua uetus testamentũ & catholicã
fidem rep̾hendunt: accipe obsecro quȩ
me moueant. Opto autẽ ac spero te hoc
animo accepturũ: quo a me dicuntur.

Expanded text:
mat. sed ueniamus ad causam. si placet. mat. sed ueniamus ad causam. si placet. Nam bene nosti, quod reprehendentes Manichaei catholicam fidem et maxime uetus testamentum discerpentes et dilaniantes commouent inperitos: qui profecto nesciunt, quatenus sint accipienda illa et quemadmodum hausta utiliter in uenas quasi uagientium adhuc animarum medullasque descendant. et quia sunt ibi quaedam. quae suboffendant animos ignaros et neglegentes sui — quae maxima turba est — populariter accusari possunt; defendi autem populariter propter mysteria, quae his continentur, non a multis admodum possunt. qui uero pauci hoc facere nouerunt, non amant propatula et: famigerula quaedam in disputatione certamina et ob hoc minime noti sunt, nisi his, qui eos instantissime requirunt. de hac igitur Manichaeorum temeritate, qua uetus testamentum et catholicam fidem reprehendunt, accipe, obsecro, quae me moueant. opto autem ac spero te hoc animo accepturum, quo a me dicuntur.
Abbreviated transcription (Latin):
mea maxima cura. nam de illis ñ ni¬
mis estuo: quã hoc inane & facillimũ
ad rep̾hendendum cuiuis eẽ possit.
Itaq hoc discutiendum dimitto pru¬
dentiȩ tuȩ. Non enim uercor. ne me ar¬
bitreris inbabitatũ lumine. cum uitȩ
huiꝰ mundi eram implicatus: tenebro¬
sam spem gerens depulchritudine uxo¬
ris. de pompa diuitiaꝵ. de manitateho¬
noꝵ: ceterisq noxiis & ꝑnitiosis uolup¬
tatib Hec enim omĩa quod te ñ latet.
cum studiose illos audirem: cupere &
sperare ñ desistebam. Neq hoc eoꝵ doc¬
trinȩ tribuo. fateor enim & illos sedulo
monere: ut ista caueantur.S mͦ me di¬
cere desertum lumine. cũ ab his om̃ib
umbris rerum me auerterim.soloq ui¬
ctu ad ualitudinẽ corporis necessario
contentus eẽ decreuerim: illustratũ aũ
atq fulgentẽ fuisse. cum ista diligerem.¬
& in his inuolutus tenerer. hominis ẽ
ut mitissime dicam minꝰ acute conside¬
rantis res. de quib loqui multum a¬

Expanded text:
mea maxima cura — nam de illis non nimea maxima cura — nam de illis non nimis aestuo — quam hoc inane et facillimum ad reprehendendum cuiuis esse possit. itaque hoc discutiendum dimitto prudentiae tuae. non enim uereor, ne me arbitreris inhabitatum lumine, cum uitae huius mundi eram inplicatus, tenebrosam spem gerens de pulchritudine uxoris, de pompa diuitiarum, de inanitate honorum ceterisque noxiis et perniciosis uoluptatibus. haec enim omnia, quod te non latet, cum studiose illos audirem, cupere et sperare non desistebam. neque hoc eorum doctrinae tribuo; fateor enim et illos sedulo monere, ut ista caueantur. sed modo me dicere desertum lumine, cum ab his omnibus umbris rerum me auerterim soloque uictu ad ualetudinem corporis necessario contentus esse decreuerim, inlustratum autem atque fulgentem fuisse, cum illa diligerem et his inuolutus tenerer, hominis est, ut mitissime dicam, minus acute considerantis res, de I quibus loqui multum a
Abbreviated transcription (Latin):
ceremus arbitrabamur. Itaq nobis
faciebant qͦd insidiosi aucupes solent:
qui uiscatos surculos ꝓpter aquã defi¬
guntiut sicientes aues decipiant. Ob¬
ruuint enim & quo quo modo cooꝑiut
alias quȩ cura sunt aquas: uł in die
etiam formidolosis molitionib deter¬
rent: ut in eoꝵ dolos ñ electione s mo¬
pia decidatur. S cur ñ ipse mͥ respon¬
deo: qͦd iste laute ac lepide similitudineᷤ.
atq huiꝰmodi rep̾hensiones. in om̃s qͥ
aliquid docent. a quouis adu̾sario esfun¬
di urbanissime ac dicacissime possunt:
S ob hoc putaui aliquid tale inserendu
litteris neis: ut cos ammoneã desinant
talib agere: ut quẽ admodu illeait. sepa¬
ratis nugis locoꝵ cõmuniũ. res cũ re.
causa cum causa. ratio cum ratione con¬
fligat. Qua re desinant dicere illud qͦd
more habent qͣsi necessariũ. cum eos qͥs¬
ꝙ deserit qui diutius audisset: Lum̃
ꝑ illum transitum fecit. Uides enĩ tu

Expanded text:
ceremus, arbitrabamur. itaque nobis ceremus, arbitrabamur. itaque nobis faciebant, quod insidiosi aucupes solent, qui uiscatos surculos propter aquam defigunt, ut sitientes aues decipiant. obruunt enim et quoquo modo cooperiunt alias quae circa sunt aquas, uel inde etiam formidolosis molitionibus deterrent, ut in eorum dolos non electione, sed inopia decidant. , Sed cur non ipse mihi respondeo, quod istae lautae ac lepidae similitudines atque huiusmodi reprehensiones in omnes, qui aliquid docent, a quouis aduersario effundi urbanissime ac dicacissime possunt? sed ob hoc putaui aliquid tale inserendum litteris meis, ut eos admoneam, desinant talibus agere, ut. quemadmodum ille ait, separatis nugis locorum communium res cum re, causa cum causa, ratio cum ratione confligat. quare desinant dicere illud, quod in ore habent quasi necessarium, cum eos quisque deseruerit, qui diutius audisset: lumen per illum transitum fecit. uides enim tu,
Abbreviated transcription (Latin):
cẽ. quam in suis ꝓbandis firmos & cer¬
tos manere: S de me qͥd dicam. qͥiam
catholicus xp̃ianus eram: qui nunc ubera¬
ecclie post longissimam sitim. pene ex¬
haustus atq auidus tota auiditate re¬
petiui. eaq altiꝰ flens &e gemens concussi
& expressi: ut id manaret. qͦd mͥ sic affecto
ad recreationem satis eẽ posset. & ad spem
reducendam uite ac salutis: Quid gͥde
me ipso dicam: Tu ñdum xp̃ianus. qͥ
hortatu meo cum eos uehement̾ exsecra¬
reris. uix adductꝰ es ut audiendi tibi
atq explorandi uiderent᷑: qua queso
alia re delectatus es. recordare obsecro
te. nͥ magna quadam p̾sumptione ac
pollicitatione rationũ: S quia diu
multumq de imꝑitoꝵ errorib latissi¬
me ac uehementissime disputabant.
qͦd ciuius mediocrit̾ erudito ẽẽt facil¬
limum sero dici: siquid etiam suorum
nobis inserebant. necessitate retinendu
cum alia ñ occurrerent in qͥb adquieᷤ¬

Expanded text:
esse quam in suis probandis firmos et ceresse quam in suis probandis firmos et certos manere? sed de me quid dicam, qui iam catholicus christianus eram? quae nunc ubera post longissimam sitim paene exhaustus atque aridus tota auiditate repetiui eaque altius flens et gemens concussi et expressi, ut id manarent, quod mihi sic adfecto ad recreationem satis esse posset et ad spem reducendam uitae ac salutis. quid ergo de me ipso dicam? tu nondum christianus, qui hortatu meo, cum eos uehementer execrareris, uix adductus es, ut audiendi tibi atque explorandi uiderentur, qua, quaeso, alia re delectatus es, recordare. obsecro te. nisi magna quadam praesumptione ac pollicitatione rationum? sed quia diu multumque de inperitorum erroribus latissime ac uehementissime disputabant — quod cuiuis mediocriter erudito esse facillimum sero didici — si quid etiam suorum nobis inserebant, necessitate retinendum, cum alia non occurrerent, in quibus adquies
Abbreviated transcription (Latin):
beraturos. Quid enim me aliud cogebat
annos fere nouem spreta religione. quȩ
mͥ puerulo a parentib insita erat. ho¬
mines illos sequi ac diligent̾ audire. nͥ
qͦd nos suꝑsticione terreri. & fidem nob̃
ante rationẽ imꝑari dicerent: se autem
nullum p̾mere ad fidem. nͥ priꝰ discussa
&e enodata ueritate: Quis non his pol¬
licitationib illiceretur. p̾sertim adoles¬
centis animꝰ cupidus ueri. etiã ñ nul¬
loꝵ in scola doctoꝵ hominũ disputa¬
tionib suꝑb & garrulus: qualem me
tunc illi inuenerunt. spernent̾ẽ scilicet
qͣsi aniles fabulas. & ab eis ꝓmissum
aꝑtum & sincerum uerũ tenere atq
haurire cupientem: S que rursum
ratio reuocabat. ne apud eos penitus
hȩrerem.ut me in illo gradu. quẽ uo¬
cant auditoꝵ tenerẽ: ut huiꝰ mundi
spem atq negotia ñ dimitterem: nisi
quod ipsos quoq animadũtebam plꝰ
in refellendis aliis disertos ce copiosos

Expanded text:
beraturos. quid enim me aliud cogebat beraturos. quid enim me aliud cogebat annos fere nouem spreta religione. quae mihi puerulo a parentibus insita erat, homines illos sequi ac diligenter audire. nisi quod nos superstitione terreri et fidem nobis ante rationem imperari dicerent, se autem nullum premere ad fidem nisi prius discussa et enodata ueritate? quis non his pollicitationibus inliceretur, praesertim adulescentis animus cupidus ueri, etiam nonnullorum in schola doctorum hominum disputationibus superbus et garrulus, qualem me tunc illi inuenerunt, spernentem scilicet quasi aniles fabulas et ab eis promissum apertum et sincerum uerum tenere atque haurire cupientem ? sed quae rursum ratio reuocabat, ne apud eos penitus haererem, ut me in illo gradu quem uocant Auditorum' tenerem, ut huius mundi spem atque negotia non dimitterem, nisi quod ipsos quoque animaduertebam plus in refellendis aliis disertos et copiosos
Abbreviated transcription (Latin):
metiri putant. Nichil ẽ facilius mi ca¬
rissime: quã ñ solum se dicere s etiam
opinari uerum inuenisse.S quam reip¬
sa difficillimũ sit. agnosces ut confido
his litteris meis: que ut tͥ ꝓsint. aut cer¬
te nichil obsint. omĩbq om̃ino quoꝵ
ui manꝰ forte deuen̾int: ae rogaui dm &
rogo. Et spero ita fore: si bñ mͥ conscius
sum. qͦd ad hunc stilum pio & officioso
animo. ñ uani nominis appeticione
ac nugatorie ostentationis accessi. Est
qͣd mancchei sacrilege ac temere inue¬
ant᷑ in eos. qui catholicȩ fidei auctorita¬
tem sequentes. ante quã illud uerum
qͦd pura mente conspicit᷑ intueri que¬
ant. credendo p̾muniunt᷑: & illumi¬
naturo p̾parant᷑ dõ. Nosti enim hono¬
rate. ñ aliam ob causam nos in tales
homines incidisse: nͥ qͦd se dicebant t¬
ribili auctoritate separata. mira & sim¬
plici ratione. eos qui se audire uellent
introducturos ad d̾m: &e errore om̃ili¬

Expanded text:
metiri putant. nihil est facilius, mi cametiri putant. nihil est facilius, mi carissime, quam non solum se dicere sed etiam opinari uerum inuenisse; sed quam re ipsa difficillimum sit, agnosces, ut confido, his litteris meis. quae ut tibi prosint aut certe nihil obsint omnibusque omnino, quorum in manus forte deuenerint, et rogaui deum et rogo; et spero ita fore. si bene mihi conscius sum, quod ad hunc stilum pio et officioso animo, non uani nominis adpetitione ac negatoriae ostentationis accessi. Est quod Manichaei sacrilege ac temere inuehantur in eos. qui catholicae fidei auctoritatem sequentes, antequam illud uerum, quod pura mente conspicitur, intueri queant, credendo prae- . muniuntur et inluminaturo praeparantur deo. nosti enim, Honorate, non aliam ob causam nos in tales homines incidisse, nisi quod se dicebant terribili auctoritate separata mera et simplici ratione eos, qui se audire uellent, introducturos ad deum et errore omni li
Abbreviated transcription (Latin):
imͥ honorate unum
atq idem uideretur
ẽẽ. hereticus. & credens
hereticis homo: tã lin¬
gua quã stilo in hac
qͥdem hereticꝰ. ẽ. ut mea refert opinio. qͥ
aliciuꝰ temporalis cõmodi. & maxime
glȩ pͥncipatusq sui gr̃a. falsas ac nouaᷤ
opiniones uł gignit uł sequit᷑: ille aũ
qui huiꝰmodi hominib credit. homo
ẽ imaginatione quadam ueritatis ac
pietati illusus: cum hȩc gͦ ita sint. ñ pu¬
taui apud te silendum eẽ. qͥd mͥ de inue¬
nienda ac retinenda ueritate uideatur:
cuiꝰ ut scis ab ineunte ad olescentia ma¬
gno amore flagrauimꝰ. S res ẽ longe
remota a uanoꝵ homi num
mentib qui nimis in hȩc corporalia
ꝓgressi atq lapsi. nichil aliud putant
eẽ. quã qͦd istis quinq notissimis nunciis
corporis sentiunt: &e quas ab his plagas
atq imagines acceꝑunt. eas secũ uoluuał.
etiã cũ conant᷑ idire a sensib: & ex eaꝵ
mortifera & fallacissima regula. meffa-¬
bilia penetralia ueritatis rectissime se

Expanded text:
i, Honorate, unum atque idem videretur esse, haereticus, et credens haereticis homo, tam lingua quam stilo in hac quidem haereticus est, ut mea fert opinio, qui alicujus temporalis commodi, et maxime gloriae principatusque sui gratia, falsas ac novas opiniones uel gignit uel sequitur, ille autem, qui huiusmodi hominibus credit, homo est imaginatione quadam ueritatis ac pietatis inlusus: cum haec ergo ita sint, non putaui apud te silendum esse, quid mihi de inuenienda ac retinenda ueritate uideatur, cuius, ut scis, ab ineunte adulescentia magno amore flagrauimus. sed res est longe remota a uanorum hominum mentibus, qui nimis in haec corporalia progressi atque lapsi nihil aliud putant esse quam quod istis quinque notissimis nuntiis corporis sentiunt; et quas ab his plagas atque imagines acceperunt, eas secum uoluunt, etiam cum conantur recedere a sensibus, et ex earum mortifera et fallacissima regula ineffabilia penetralia ueritatis rectissime se
Abbreviated transcription (Latin):
cum audiunt aliquẽ facundum sa¬
pientẽ. dum nimis suauitatẽ uocis eiꝰ.
&e structuras sillabaꝵ apte locataꝵ a
uide audiunt: amittunt sententiaꝵ
pͥncipatũ: cuiꝰ illa uerba tanquã signa
sonuerunt.Ue qui se au̾tunt a lumine
tuo: & obscuritati suȩ dulcit̾ inherent.
Tanquã enĩ dorsum ad te ponentes. Ĩ
carnali oꝑe uelut in umbra sua defi¬
gunt᷑: & tam̃ etiam ibi qͦd eos delec¬
tat. adhuc habet de circum fulgentia
lucis tuȩ. S umbra dum amat᷑. lan¬
guidiorẽ facit oculum animi: & in¬
ualidiorẽ ad ꝑferendum conspectum
tuũ. Propterea magis magisq homo
tenebratur: dum sectatur libentius.
quicqͥd infirmiorẽ tolerabiliꝰ excipit.
Ex quo incipit ñ posse uidere quod
summe ẽ: & malum putare quicquid
fallit ĩpuidu: aut illicit indigũ. aut
captũ excruciat. cũ ea ꝓ merito patiat᷑
au̾sionis suȩ: & quicqͥd iustũ ẽ. malũ
esse non possit:¬

Expanded text:
t, qui cum audiunt aliquem facundum sat, qui cum audiunt aliquem facundum sapientem, dum nimis suavitatem vocis ejus, et structuras syllabarum apte locatarum avide audiunt, amittunt sententiarum principatum, cujus illa verba tanquam signa sonuerunt. Vae qui se avertunt a lumine tuo, et obscuritati suae dulciter inhaerent! Tanquam enim dorsum ad te ponentes, in carnali opere velut in umbra sua defiguntur, et tamen etiam ibi quod eos delectat, adhuc habent de circumfulgentia lucis tuae. Sed umbra dum amatur, languidiorem facit oculum animi, et invalidiorem ad perferendum conspectum tuum. Propterea magis magisque homo tenebratur, dum sectatur libentius quidquid infirmiorem tolerabilius excipit. Ex quo incipit non posse videre quod summe est, et malum putare quidquid fallit improvidum, aut illicit indigum, aut captum excruciat, cum ea pro merito patiatur aversionis suae, et quidquid justum est, malum esse non possit
Abbreviated transcription (Latin):
& tempora mouent: animũ uͦ ꝑ
tẽpora. Accessu quippe tẽporis ꝑi¬
tiores fiunt.Transcende gͦ & ani-¬
mũ artificis: ut numerũ sempit̾¬
nũ uideas. Iam tͥ sapientia de ip¬
sa int̾iore sede fulgebit: &e de ipso
secretario ueritatis. Que si adhuc
languidiorẽ aspectũ tuũ reu̾berat:
refer ocłm m̾tis in illam uiã. uͥ se
ostendebat hylarit̾: mem̃to sane
distulisse te uisionẽ. quã fortior sa¬
niorq repetas. Ue qui derelinquũt
te ducẽ &e oberrant in uestigiis tuis:
qui nutus tuos ꝓ te amant: & ob¬
liuiscunt᷑ quid innuas. O suauissima
lux purgatȩ mentis sapientia. Non
enĩ cessas innuere nobis. que &e qͣnta
sis: & nutus tui sunt om̃e ereaturarũ
decus. Et artifex enim quod ammͦ in¬
nuit spectatori oꝑis sui. de ipsa oꝑis
pulchritudine. ne ibi totꝰ hereat: s spe¬
ciem corporis fabricati sic ꝑcurrat o¬
culis: ut in eum qui fabricauerit re¬
currat affectu. Similes autẽ sunt qui

Expanded text:
et tempora movent, animum vero per et tempora movent, animum vero per tempora: accessu quippe temporis peritiores fiunt. Transcende ergo et animum artificis, ut numerum sempiternum videas; jam tibi sapientia de ipsa interiore sede fulgebit, et de ipso secretario veritatis: quae si adhuc languidiorem aspectum tuum reverberat, refer oculum mentis in illam viam, ubi se ostendebat hilariter. Memento sane distulisse te visionem quam fortior saniorque repetas. 43. Vae qui derelinquunt te ducem, et oberrant in vestigiis tuis, qui nutus tuos pro te amant, et obliviscuntur quid innuas, o suavissima lux purgatae mentis sapientia! non enim cessas innuere nobis quae et quanta sis; et nutus tui sunt omne creaturarum decus. Et artifex enim quodammodo innuit spectatori operis sui de ipsa operis pulchritudine, ne ibi totus haereat, sed speciem corporis fabricati sic percurrat oculis, ut in eum qui fabricaverit recurrat affectu. Similes autem sunt homi
Abbreviated transcription (Latin):
ad eam quȩ intꝰ ẽ lucẽ numeroꝵ rela¬
tum. quantũ potest impetret. abso¬
lutionẽ: placeatq ꝑ int̾pretẽ sensũ
int̾no iudici suꝑ nos numeros intu¬
enti. Quere deinde artificis ipsiuᷤᷤ
membra qͥs moueat:numerꝰ erit.
Nam mouent᷑ etiam illa numero¬
se. Et si detrahas de manib opus.
&e de animo intentionẽ fabrican¬
di:motusq ille membroꝵ ad delecta¬
tionem referat᷑: saltatio uocabitur.
Quere gͦ quid in saltatione delectet:
respondebit tͥ numerꝰ. ecce sũ. Inspi¬
ce iam pulchritudinẽ formati cor¬
poris: numeri tenent᷑ in loco. In¬
spice pulchritudinẽ mobilitatis
in corpore: numeri u̾sant᷑ in tẽpore.
Intra ad artem: unde isti ꝓcedunt.
Quere in ea tempꝰ & locũ: nunquã
erit. nusquã erit: uiuit in ea tam̃
numerus: nec eiꝰ regio spacioꝵ ẽ.
nec etas dierũ. Et discende arti. ta¬
m̃ cum se accõmodant. qui se arti¬
fices fieri uolunt: corpꝰ suũ ꝑ locos

Expanded text:
ad eam quae intus est lucem numerorum relaad eam quae intus est lucem numerorum relatum, quantum potest impetret absolutionem, placeatque per interpretem sensum interno judici supernos numeros intuenti. Quaere deinde artificis ipsius membra quis moveat; numerus erit: nam moventur etiam illa numerose. Et si detrahas de manibus opus, et de animo intentionem fabricandi, motusque ille membrorum ad delectationem referatur, saltatio vocabitur. Quaere ergo quid in saltatione delectet; respondebit tibi numerus: Ecce sum. Inspice jam pulchritudinem formati corporis; numeri tenentur in loco. Inspice pulchritudinem mobilitatis in corpore; numeri versantur in tempore. Intra ad artem unde isti procedunt, quaere in ea tempus et locum; nunquam erit, nusquam erit; vivit in ea tamen numerus: nec ejus regio spatiorum est, nec aetas dierum; et discendae arti tamen cum se accommodant, qui se artifices fieri volunt, corpus suum per loca
Abbreviated transcription (Latin):
in ext̾iora relabentẽ. ipsis ext̾ioꝵ for¬
mis intro reuocat: ut quicqͥd te dele¬
ctat in corpore. & ꝑ corporeos illicit
sensus. uideas ẽẽ numerosum. & que¬
ras unde sit: & in te ipsum redeas. at¬
q intelligas te id quod attingis sen¬
sib corporis ꝓbare aut imꝓbare ñ
posse: nisi apud te habeas quasdã
pulchritudinis leges: ad quas refe¬
ras queq pulchra sentis ext̾ius. In
tuere celum &e terram &e mare. et
quecunq in eis. uł desuꝑ fulgent
uł deorsum repunt: uł uolant ul
natant. formas habent: qͥa nume¬
ros habent. Adime illis hec: nichil
erunt. A quo gͦ st̃. nͥ a quo numerꝰ:
qͣndoqͥdem in tantũ illis ẽ eẽ. in qͣn¬
tum numerosa eẽ: Et omniũ qͥdem
formarũ corporearũ artifices hõĩes.
in arte habent numeros:quib co¬
aptant oꝑa sua: & tamdui manꝰ
atq instrum̃ta in fabricando mo-¬
uent: donec illud qͦd formatur foriᷤ.

Expanded text:
in exteriora relabentem, ipsis exteriorum forin exteriora relabentem, ipsis exteriorum formis intro revocat; ut quidquid te delectat in corpore, et per corporeos illicit sensus, videas esse numerosum, et quaeras unde sit, et in teipsum redeas, atque intelligas te id quod attingis sensibus corporis, probare aut improbare non posse, nisi apud te habeas quasdam pulchritudinis leges, ad quas referas quaeque pulchra sentis exterius. 42. Intuere coelum et terram et mare, et quaecumque in eis vel desuper fulgent, vel deorsum repunt vel volant vel natant; formas habent, quia numeros habent: adime illis haec, nihil erunt. A quo ergo sunt, nisi a quo numerus; quandoquidem in tantum illis est esse, in quantum numerosa esse? Et omnium quidem formarum corporearum artifices homines in arte habent numeros, quibus coaptant opera sua: et tamdiu manus atque instrumenta in fabricando movent, donec illud quod formatur foris,
Abbreviated transcription (Latin):
uid gͥ aliud agimus cũ studemꝰ
ẽẽ sapientes:nisi ut quanta pos¬
sumus alacritate ad id quod mente
contingimꝰ. totã animã nr̃am qͦdam¬
mͦ colligamꝰ & ponamus ibi atq sta¬
bilit̾ infigamus: ut ñ iam pͥuato suo
gaudeat. qͦd implicauit reb transe¬
untib s exita om̃ib tempoꝵ &e locoꝵ
affectionib app̾hendat id quod unũ
atq idemi semꝑ ẽ: Sicut enim tota
uita corporis anima ẽ: sic beata ui¬
ta animȩ ds ẽ. Quod dum agimus:
donec ꝑagamus. in uia sumus. Et
qͦdistis ueris &e certis bonis. quamuiᷤ
adhuc in hoc tenebroso itinere chorꝰ¬
cantib gaudere concessum ẽ. uide
utrum hoc sit qͦd scriptũ ẽ de sapienti¬
a. qͥd agat cum amatorib suis. cũ ad
eam ueniunt. & eam querunt. Dictũ
ẽ enim. In uiis ostendet se illis hilari¬
t̾. & om̃i ꝓuidentia occurret illis. Quo¬
quo enĩ te uerteris: uestigiisquib da
que oꝑib suis imp̾ssit loquit᷑ tͥi&e te

Expanded text:
ur aliud agimus cum studemus esse sapientes, nisi ut quanta possumus alacritate, ad id quod mente contingimus, totam animam nostram quodammodo colligamus, et ponamus ibi, atque stabiliter infigamus; ut non jam privato suo gaudeat quod implicavit rebus transeuntibus, sed exuta omnibus temporum et locorum affectionibus apprehendat id quod unum atque idem semper est? Sicut enim tota vita corporis est anima, sic beata vita animae Deus est. Quod dum agimus, donec peragamus, in via sumus. Et quod istis veris et certis bonis, quamvis adhuc in hoc tenebroso itinere coruscantibus, gaudere concessum est, vide utrum hoc sit quod scriptum est de sapientia, quid agat cum amatoribus suis cum ad eam veniunt, et eam quaerunt: dictum est enim, In viis ostendet se illis hilariter, et omni providentia occurret illis . Quoquo enim te verteris, vestigiis quibusdam, quae operibus suis impressit, loquitur tibi, et te
Abbreviated transcription (Latin):
iber de natura boni aduersum
manicheos ẽ: uͥ ostendit᷑ naturam in cõ¬
mutabilem d̾m eẽ ac summũ bonum:
atq ab illo eẽ cȩteras naturas siue sp̃ua¬
les. siue corporales: atq om̃s in quantũ
naturȩ sunt bonas eẽ: &e quid uł unde
sit malum: & quanta mala manichei
ponant in natura boni. & quanta bo¬
na in natura mali: quas naturas finx̃
error ipsorum. Hic liber sic incipit.
Summum bonũ quo suꝑiꝰ non est.¬

Expanded text:
iber de Natura Boni adversus Manichaeos est, ubi ostenditur naturam incommutabilem Deum esse ac summum bonum, atque ab illo esse caeteras naturas sive spirituales sive corporales, atque omnes in quantum naturae sunt, bonas esse; et quid vel unde sit malum, et quanta mala Manichaei ponant in natura boni et quanta bona in natura mali, quas naturas finxit error ipsorum. Hic liber sic incipit: Summum bonum, quo superius non est
Abbreviated transcription (Latin):
au̾sionis qͦd fatẽmur eẽ peccatũ. qm̃
defectiuus motꝰ ẽ om̃is autẽ defectus
ex nichilo ẽ: uide quo ꝑtineat: & ad
dm ñ ꝑtinere ne dubites. Qui tam̃
defectus qm ẽ uoluntariꝰ: in nr̃a est
positus potestate.Si enim times illũ:
oportet ut nolis. Si autẽ nolis: ñ erit.
Quid gͦ securiꝰ quã eẽ in ea uita: ubi
ñ possit tͥ euenire qͦd ñ uisͤ S qm ñ si¬
cut sponte homo cecidit. ita etiam spõ¬
te surgere potest: porrectam nobis desu
mus certa spe. & caritate ardenti defi¬
deremus. Si quid autẽ de origine pecca¬
t diligentius querendũ adhuc putas:
nam omĩno ego iam opus eẽ ñ arbitror:
siquid tam̃ putas: in aliam disputatio¬
nem differendum ẽ. Ad̃ Sequor sane
uoluntatẽ tuam: ut in tempꝰ aliud quod
hinc nos mouerit differamus. Nam il¬
lud tͥ ñ concesserim: ut satis iam in de
quesitũ putes.¬

Expanded text:
aversionis, quod fatemur esse peccatum, quoniam aversionis, quod fatemur esse peccatum, quoniam defectivus motus est, omnis autem defectus ex nihilo est, vide quo pertineat, et ad Deum non pertinere ne dubites. Qui tamen defectus quoniam est voluntarius, in nostra est positus potestate. Si enim times illum, oportet ut nolis; si autem nolis, non erit. Quid ergo securius quam esse in ea vita, ubi non possit tibi evenire quod non vis? Sed qcut sponte homo cecidit, ita etiam sponte surgere potest, porrectam nobis desupmus certa spe, et charitate ardenti desideremus. Si quid autem de origine peccati diligentius quaerendum adhuc putas nam omnino ego jam opus esse non arbitror: si quid tamen putas, in aliam disputationem differendum est. E. Sequor sane voluntatem tuam, ut in tempus aliud, quod hinc moverit, differamus. Nam illud tibi non concesserim, ut satis jam inde quaesitum putes.
Abbreviated transcription (Latin):
ra responderim. Sciri enim ñ potest:
qͦd nichil ẽ. Tu tantũ pietatẽ in con¬
cussam tene: ut nullum tͥ bonũ uł
sentienti uł intelligenti. uł quoqͦ
modo cogitanti occurrat: qͦd ñ sit
ex do. Ita enim nulla natura occ̃¬
rit: quȩ ñ sit ex d̾o. Omnẽ qͥppe rem.
uͥ m̾suram & numerũ & ordinẽ iu¬
deris: do artifici tͥbuere ne cuncteris.¬
Unde autẽ ista pęnitus detraxeris:
nichil om̃ino remanebit. Quia & si
remanserit aliqua formȩ alicuiꝰ in¬
choatio. uͥ neq m̃suram. neq nume¬
rum. neq ordinem inuenias: quia
ubicunq ista sunt forma ꝑfecta ẽ:
oportet auferas etiam ipsam incho¬
ationẽ formȩ. quȩ tanquã mat̾ies
ad ꝑficiendum subiacere uidet᷑ arti¬
fici. Si enim forme ꝑfectio bonum ẽ:
ñnullum iam bonum ẽ & formȩ in¬
choatio:ita detracto penitus om̃i bo
Om̃e autẽ bonum ex d̃o. Nulla gͥ na¬
tura ẽ quȩ ñ sit ex deo. Motus gͣ ille

Expanded text:
ra responderim. Sciri enim non potest, ra responderim. Sciri enim non potest, quod nihil est. Tu tantum pietatem inconcussam tene, ut nullum tibi bonum vel sentienti, vel intelligenti, vel quoquo modo cogitanti occurrat, quod non sit ex Deo. Ita enim nulla natura occurrit, quae non sit ex Deo; omnem quippe rem, ubi mensuram et numerum et ordinem videris, Deo artifici tUnde autem ista penitus detraxeris, nihil omnino remanebit: quia etsi remanserit aliqua formae alicujus inchoatio, ubi neque mensuram neque numerum neque ordinem invenias, quia ubicumque ista sunt, forma perfecta est; oportet auferas etiam ipsam inchoationem formae, quae tanquam materies ad perficiendum subjacere videtur artifici. Si enim formae perfectio bonum est, nonnullum jam bonum est et formae inchoatio. Ita, detracto penitus omni bonOmne autem bonum ex Deo: nulla ergo natura est quae non sit ex Deo. Motus ergo ille
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓuidentiȩ: que congruis sedib ordi¬
nat omĩa: & ꝓ meritis sua cuiq distͥ¬
buit. Ita fit: ut neq illa bona quȩ a
peccantib appetuntur. ullom mala
sint. nec ipsa uoluntas libera: quam
in bonis quibdam mediis numeran¬
dam eẽ comꝑimꝰ. s malum sit auer¬
sio eius ab incõmutabili bono. & con¬
u̾sio ad mutabilia bona. Quȩ tam̃
uoluntaria: digna &e iusta eam mise
ed tu fortasse quesiturus es. qm̃
mouet᷑ uoluntas cum se auertit
ab incõmutabili bono ad cõmuta¬
bile bonũ. unde iste motus existat:
qui ꝓfecto malus ẽ.tametsi uoluntaᷤ
libera. qͥa sine illa nec recte uiui po¬
test. in bonis numeranda sit. Si enĩ
motus iste id est au̾sio uoluntatis a
dño do sine dubitatione ẽ peccatũ:
num possumus auc̃torẽ peccati dm̃ di¬
cereͦ N on erit gͦ iste motus ex dõ. Unde¬
g̾erit. ita querenti łͥ si respondẽã nes¬
cire me: fortasse eris tͥstior:s tam̃ ue-¬

Expanded text:
providentiae, quae congruis sedibus ordiprovidentiae, quae congruis sedibus ordinat omnia, et pro meritis sua cuique distribuit. Ita fit, ut neque illa bona, quae a peccantibus appetuntur, ullo modo mala sint, neque ipsa voluntas libera, quam in bonis quibusdam mediis numerandam esse comperimus, sed malum sit aversio ejus ab incommutabili bono, et conversio ad mutabilia bona; quae tamenvoluntaria, digna et justa eam miser » . V. « Sed tu fortasse quaesiturus es, quoniam movetur voluntas, cum se avertit ab incommutabili bono ad mutabile bonum, unde ei iste motus existat, qui profecto malus est, tametsi voluntas libera, quia sine illa nec recte vivi potest, in bonis numeranda sit? Si enim motus iste, id est, aversio voluntatis a Domino Deo sine dubitatione peccatum est, num possumus auctorem peccati Deum dicere? Non erit ergo iste motus ex Deo. Unerit? Ita quaerenti tibi si respondeam nescire me, fortasse eris tristior? Sed tamen ve
Abbreviated transcription (Latin):
quisquã efficitur: s coaptando ani¬
mum illis incõmutabilib regulis.
luminibq uirtutũ que incorrupti¬
bilit̾ uinunt in ipsa ueritate sapien¬
tiaq cominuni: quib &e ille coapta¬
uit & fixit animũ: quẽ istis uirtuti¬
b p̾ditum sibi ad imitandũ ꝓposuit.
Uoluntas gͥ adherens cõmuni atq in¬
cõmutabili bono. impetrat pͥma et
magna hominis bona: cum ipsa sit
medium qͦddam bonũ.
oluntas autẽ au̾sa ab incõmuta¬
bili &e cõmuni bono: &e conu̾sa ad ꝓpͥũ
bonum. aut ad ext̾ius. aut ad inferiꝰ
peccat. Ad ꝓpͥum conu̾titur: cum suȩ
potestatis uult eẽ. Ad ext̾ius:. cũ alio¬
rum ꝓpͥa uł quecunq ad se ñ ꝑtinent
cognoscere studet. Ad inferus: cũ uo
luptatẽ corporis diligit. Atq ita ho¬
mo suꝑbus. & curiosusce lasciuus ef¬
fectus. excipitur ab alia uita. que in cõ¬
paratione suꝑioris uitȩ mors ẽ: quȩ
tam̃ regitur administratione diuinȩ

Expanded text:
quisquam efficitur; sed coaptando aniquisquam efficitur; sed coaptando animum illis incommutabilibus regulis luminibusque virtutum, quae incorruptibiliter vivunt in ipsa veritate sapientiaque communi, quibus et ille coaptavit et fixit animum, quem istis virtutibus praeditum sibi ad imitandum proposuit. 53. Voluntas ergo adhaerens communi atque incommutabili bono, impetrat prima et magna hominis bona, cum ipsa sit medium quoddam bonum. Voluntas autem aversa ab incommutabili et communi bono, et conversa ad proprium bonum, aut ad exterius, aut ad inferius, peccat. Ad proprium convertitur, cum suae potestatis vult esse; ad exterius, cum aliorum propria, vel quaecumque ad se non pertinent, cognoscluptatem corporis diligit. Atque ita homo superbus et curiosus et lascivus effectus, excipitur ab alia vita, quae in comparatione superioris vitae mors est. Quae tamen regitur administratione divinae
Abbreviated transcription (Latin):
oluntas gͦ quȩ medium bonũ ẽ. cũ
in heret in commutabili bono eiq
cõmuni ñ ꝓpͥo. sicuti est illa de qua mul¬
tum locuti sumus. & nichil digne dix¬
mus ueritas: tenet homo uitã beatam:
eaq ipsa uita beata. id est animi affe¬
ctio inherentis incõmutabili bono ꝓ¬
pͥum &e pͥmum ẽ hominis bonum
In eo sunt etiam uirtutes om̃s: quib
male uti nemo potest. Nam hȩc quã¬
uis magna in homine ce pͥma sint:
ꝓpͥa tamen ẽẽ uniuscuiꝰq hominis
ñ cõmunia satis intelligitur. Uerita¬
te enim atq sapientia que cõmunis
ẽ omib: om̃s sapientes &e beati fiunt
inherendo illi. B eatitudine autẽ al¬
tĩus hominis ñ fit alter beatus: qͥa
&e cum eum imitatur ut sit. inde ap¬
petit beatus fieri. unde illum factũ
uidet: illa scilicet incõmutabili com¬
muniq ueritate. Neq prudentia cu-¬
iusquã fit prudens alius. aut for¬
tis fortitudine. aut temꝑans tẽꝑan¬
tia: aut iustus iusticia hominis altiꝰ

Expanded text:
oluntas ergo quae medium bonum est, cum inhaeret incommutabili bono, eique communi non proprio, sicuti est illa de qua multum locuti sumus, et nihil digne diximus, veritas; tenet homo beatam vitam: eaque ipsa vita beata, id est animi affectio inhaerentis incommutabili bono, proprium et primum est hominis bonum. In eo sunt etiam virtutes omnes, quibus male uti nemo potest. Nam haec quamvis magna in homine et prima sint, propria tamen esse uniuscujusque hominis, non communia, satis intelligitur. Veritate enim atque sapientia, quae communis est omnibus, omnes sapientes et beati fiunt, inhaerendo illi. Beatitudine autem alterius hominis non fit alter beatus; quia et cum eum imitatur ut sit, inde appetit beatus fieri, unde illum factum videt, illa scilicet incommutabili communique veritate. Neque prudentia cujusquam fit prudens alius, aut fortis fortitudine, aut temperans temperantia, aut justus justitia hominis alterius
Abbreviated transcription (Latin):
utatur uoluntas que utitur cȩt̾is. si¬
cut se ipsam cognoscit ratio. quȩ cog¬
noscit & cȩtera. Nam ce memoria ñ
solum cx̧tera omĩa quȩ meminimuᷤ
cõprebendit. s etiam qͦd ñ obliuisci¬
mur nos habere memoriam. ipsa se
memoria qͦdamm tenet in nobis. Qȩ
ñ solum alioꝵ. s etiam sui meminit:
uł potiꝰ nos &e cȩtera: ce ipsam ꝑ se ip¬
sam meminimus.

Expanded text:
utatur voluntas quae utitur caeteris, siutatur voluntas quae utitur caeteris, sicut seipsam cognoscit ratio, quae cognoscit et caetera. Nam et memoria non solum caetera omnia, quae meminimus comprehendit; sed etiam quod non obliviscimur nos habere memoriam, ipsa se memoria quodammodo tenet in nobis, quae non solum aliorum, sed etiam sui meminit, vel potius nos et caetera et ipsam per ipsam meminimus.
Abbreviated transcription (Latin):
usus istoꝵ: quib etiam ñ bene uti
possumus. Nemo autẽ bene utendo:
male utitur. Qua re abundantia &
magnitudo bonitatis di. ñ solum ma¬
gna: s etiam media & minima bona
eẽ prestitit. Magis laudanda est bo¬
nitas eiꝰ in magnis. quã in mediis: &
magis in mediis. quã in minimis bo
nis: s magis in omĩb quam si non
omĩa tribuisset:
niã de libera uoluntate q̃stio ẽ
& uidemur ipsã bene uti cȩteris uł
ñ bene: quomͦ & ipsa int̾ illa qͥb itti¬
mur numeranda sit. Au Quomodo
omĩa quȩ ad scientiam cognoscimuᷤ
ratione cognoscimus: & tamen etiam
ipsa ratio int̾ illa numerat᷑. quȩ ratio¬
ne cognoscimꝰ. An oblitus es cũ que¬
reremus quȩ ratione cognoscantur:
confessun te fuisse. etiã rationẽ ratio¬
ne cognosciꝰ Noli gͦ mirari. si ceteriᷤ
ꝑ liberam uoluntatẽ utimur. etiam
ipsa libera uoluntate ꝑ eam ipsam
uti nos posse: ut quodamm se ipsa

Expanded text:
usus istorum, quibus etiam non bene uti usus istorum, quibus etiam non bene uti possumus; nemo autem bene utendo male utitur. quare abundantia et magnitudo bonitatis dei non solum magna sed etiam media et minima bona esse praestitit. magis laudanda est bonitas eius in magnis quam in mediis et magis in mediis quam in minimis his bonis, sed magis in omnibus, quam si non omnia tribuisset. era voluntate quaestio est, et videmus ipsam bene uti caeteris vel non bene, quomodo et ipsa inter illa quibus utimur numeranda sit. A. Quomodo omnia quae ad scientiam cognoscimus, ratione cognoscimus, et tamen etiam ipsa ratio inter illa numeratur quae ratione cognoscimus. An oblitus es, cum quaereremus quae ratione cognoscantur, confessum te fuisse etiam rationem ratione cognosci? Noli ergo mirari si caeteris per liberam voluntatem utimur, etiam ipsa libera voluntate per eam ipsam uti nos posse; ut quodammodo se ipsa
Abbreviated transcription (Latin):
quib ipsa recta uita & honesta con¬
stat. Nam neq prudentia. neq for¬
titudine neq temꝑantia: male qͥs
utitur. Etiam in his enim om̃ib. si¬
cut in ipsa quã tu cõmemorasti u¬
sticia. recta ratio uget. sine qua uir¬
tutes eẽ ñ possunt. Recta aute rati¬
one: male uti nemo potest. Ista gͦ
oportet. ñ solum magna s etiã mi¬
nima bona ñ eẽ posse. nͥ ab illo a quo
sunt omĩa bona: hoc ẽ do. Id enim
suꝑior disputatio ꝑsuasit: cui toci¬
ens tamq letus assensus es. Yirtutes
gͥ quib recte uiuit᷑: magna bona ft̃.
Species autẽ quorũlibet corpoꝵ sine
quib recte uiui potest: minima bo¬
na sunt. Potentiȩ uͦ animi. sine qͥb
recte uiui ñ potest: media bona sunt.
Uirtutib nemo male utitur. Cȩt̾is
autẽ bonis id est mediis &e minimis.
ñ solum bene: s etiã male quisq uti
potest. Et ideo uirtute nemo male
utitur: qͥa opus uirtutis ẽ bonus

Expanded text:
quibus ipsa recta vita et honesta conquibus ipsa recta vita et honesta constat. Nam neque prudentia, neque fortitudine, neque temperantia male quis utitur: in his enim omnibus, sicut in ipsa etiam quam tu commemorasti justitia, recta ratio viget, sine qua virtutes esse non possunt. Recta autem ratione male uti nemo potest. CAPUT oportet, non solum magna, sed etiam minima bona non esse posse, nisi ab illo a quo sunt omnia bona, hoc est Deo. Id enim superior disputatio persuasit, cui toties tamque laetus assensus es. Virtutes in quibus recte uiuitur, magna bona sunt; species autem quorumlibet corporum, sine quibus recte uiui potest, minima bona sunt; potentiae uero animi, sine quibus recte uiui non potest, media bona sunt. uirtutibus nemo male utitur, ceteris autem bonis, id est mediis et minimis, non solum bene sed etiam male quisque uti potest. et ideo uirtute nemo male utitur, quia opus uirtutis est bonus
Abbreviated transcription (Latin):
tam̃ int̾ bona numerare. nec inueni¬
re cui auctori tͥbuant᷑. nͥ bonoꝵ om¬
mũ conditori dõ: qͥa & maxima oe
minima bona ab illo sunt. a quo
ẽ om̃e bonũ: & dubitare de libera uo¬
luntate. sine qua recte uiui ñ posse
concedunt. etiam qui pessime ui¬
uunt: Et certe nunc responde que¬
so. quid tͥ ẽẽ melius uideat᷑ in nobis:
sine quo recte uiui potest:an sine qͦ
recte uiui ñ potest. Ad Iamiam par¬
ce queso: pudet cecitatis. Quis enĩ
ambigat id longe eẽ p̾stantius: sine
quo recta uita nulla est: Au Iamgͦ
tu negabis luscum hominẽ recte pos¬
se uiuere: ad̾ Absit tam immanis
amentia. AuCum gͦ in corpore ocu¬
lum concedas eẽ aliquod bonũ: quo¬
amisso tam̃ ad recte uiuendu ñ im¬
pedimur: uoluntas libera tͥ uidebit᷑
nullum bonũ: sine qua recte nemo
uiuit: Intueris enim iusticiam.
qua nemo male utitur. Hec int̾ sũ¬
ma bona quȩ in ipso sunt homine
numeratur: om̃sq uirtutes animi:

Expanded text:
tamen inter bona numerare, nec invenitamen inter bona numerare, nec invenire cui auctori tribuantur nisi bonorum omnium conditori Deo, quia et maxima et minima bona ab illo sunt, a quo est omne bonum; et dubitare de libera voluntate, sine qua recte vivi non posse concedunt, etiam qui pessime vivunt? Et certe nunc responde, quaeso, quid tibi melius esse videatur in nobis, sine quo recte vivi potest, an sine quo recte vivi non potest. E. Jamjam parce, quaeso; pudet caecitatis. Quis enim ambigat id longe esse praestantius, sine quo recta vita nulla est? A. Jam ergo tu negabis luscum hominem recte posse vivere? E. Absit tam immanis amentia. A. Cum ergo in corpore oculum concedas esse aliquod bonum, quamisso tamen ad recte vivendum non impeditur; voluntas libera tibi videbitur nullum bonum, sine qua recte nemo vivit? 50. Intueris enim justitiam, qua nemo male utitur. Haec inter summa bona quae in ipso sunt homine numeratur, omnesque virtutes animi
Abbreviated transcription (Latin):
largitor ds: Quemadinodu gͦ ista
ꝓbas in corpore. & ñ intuens eos qui
male his utuntur. laudas illum qͥ
hec dedit bona: sic liberã uoluntatẽ.
sine qua nemo potest recte uiuere.
oportet & bonum & diumnitꝰ datũ:
& potiꝰ eos damnandos qͥ hoc bono
male utunt᷑. quã eum qui dederit
dare ñ debuisse fatearis. Ad Prius gͦ
uellem. ut mͥ ꝓbares aliqͦd bonum
ẽẽ liberam uoluntatẽ: & ego concede¬
rem dm illam dedisse nobis: quia
fateor ex do ẽẽ omĩa bona. Au Itane
tandem ñ ꝓbaui tanto molimine su¬
ꝑioris disputationis:cũ omnẽ speciẽ
formamq corporis a sũma omniũ
rerũ forma. id est a ueritate subsistere
fatereris: & bonum eẽ concederes: Nã
&e capillos nr̃os numeratos eẽ ipsa in
ri autẽ summitate. atq a fine usq
ad finem ꝑtendente potentia: quȩ lo¬
cuti fuerimus excidit tͥ: Quȩ g ista
ẽ tanta ꝑu̾sitas. capillos nros quam¬
uis int̾ exigua & omĩno abiectissima.

Expanded text:
largitor Deus? Quemadmodum ergo ista largitor Deus? Quemadmodum ergo ista probas in corpore, et non intuens eos qui male his utuntur, laudas illum qui haec dedit bona: sic liberam voluntatem sine qua nemo potest recte vivere, oportet et bonum, et divinitus datum, et potius eos damnandos qui hoc bono male utuntur, quam eum qui dederit dare non debuisse fatearis. 49. E. Prius ergo vellem ut mihi probares aliquod bonum esse liberam voluntatem, et ego concederem Deum illam dedisse nobis, quia fateor ex Deo omnia bona esse. A. Itane tandem non probavi tibi tanto molimine superioris disputationis, cum omnem speciem formamque corporis a summa omnium rerum forma, id est a veritate, subsistere fatereris, et bonum esse concederes? Nam et capillos nostros numeratos esse, ipsa in ri autem summitate, et a fine usque ad finem pertendente potentia, quae locuti fuerimus, excidit tibi? Quae igitur ista est tanta perversitas, capillos nostros quamvis inter exigua et omnino abjectissima,
Abbreviated transcription (Latin):
rum. si & in animo sunt quedã bona.
quib etiã ñ recte uti possumus: Sed
quia bona sunt. ñ potuerunt dari nͥ
ab illo. a quo sunt omĩa bona. Uides
enim quantũ boni desit corpori. eui
desunt manus: & tam̃ manib male
utitur: qui eis oꝑatur uł seua uel
turpia. Sine pedib aliquẽ si aspice¬
res:. fatereris deesse integritati corpo¬
ris plurimũ bonũ. Ettam̃ eum qui
ad nocendu ciuipiam. uł seipsũ de¬
honestandũ pedib uteret᷑ male uti
pedib ñ negares. O culis hanc lucẽ
ui demus: formasq inter noscimus
corpoꝵ: idq & speciosissimũ ẽ in nr̃o
corpore:unde in fastigio qͦdam dig¬
nitatis. hec membra locata sunt. Et
ad salutem tuendam. multaq alia
uite cõmoda refertur usus oculoꝵ:
oculis tam̃ pleriq pleraq agunt tͣ¬
pit̾: ce eo ᷤᷤ militare cogunt libidini:. &
uides quantũ bonũ desit in facie.
si oculi desint. Cum autẽ ad sunt:
quis hos dedit. nͥ bonoꝵ omnium

Expanded text:
rum si et in animo sunt quaedam bona, rum si et in animo sunt quaedam bona, quibus etiam non recte uti possimus, sed quia bona sunt, non potuerunt dari nisi ab illo a quo sunt omnia bona? Vides enim quantum boni desit corpori cui desunt manus, et tamen manibus male utitur qui eis operatur vel saeva vel turpia. Sine pedibus aliquem si aspiceres, fatereris deesse integritati corporis plurimum bonum; et tamen eum qui ad nocendum cuipiam, vel seipsum dehonestandum pedibus uteretur, male uti pedibus non negares. Oculis hanc lucem videmus, formasque internoscimus corporum; idque et speciosissimum est in nostro corpore, unde in fastigio quodam dignitatis haec membra locata sunt; et ad salutem tuendam, multaque alia vitae commoda refert usus oculorum: oculis tamen plerique pleraque agunt turpiter, et eos militare cogunt libidini. Et vides quantum bonum desit in facie, si oculi desint: cum autem adsunt, quis hos dedit, nisi bonorum omnium