comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
&e tam̃ huic tempori necessaria ẽ:
Caritas aũt nũquam cadet. Sic ce
mortalis ista generatio ꝓꝑt̃ quam
fiunt nuptiȩ: destruetur. Ab omni
aũt concubitu immunitas & hic
angłica meditatio ẽ: & ꝑmanet in
ȩternũ. Sicut enĩ ieiuniis sacrile:¬
goꝵ meliora sunt prandia iustoꝵ.
ita nuptiȩ fidelium uirginitati
anteponunt᷑ impioꝵ.ͤ Uerũptam̃
neq ibi prandium ieiunio. s iusti¬
cia sacrilegio: neq hic nuptiȩ uir¬
ginitati.s fides impietati p̃fertur.
Ad hoc enĩ iusti cũ opus ẽ pñdent:
ut tanquã boni dñi quod iustũ et
ȩquũ est. seruis corporib p̃beant.
Ad hoc aũt sacrilegi ieiunant: ut
demonib seruiant. Sic ad hoc nu¬
bunt fideles: ut maritis pudice co¬
pulentur. Ad hoc aũt sunt uirgines
impiȩ: ut a uero dõ fornicent᷑. Sicut
gͦ bonũ erat qd̾ martha faciebat. oc.¬
cupata multũ circa ministerium
sc̃oꝵ s melius quod maria soror eiꝰ

Expanded text:
et tamen huic tempori necessaria est; et tamen huic tempori necessaria est; caritas autem numquam cadet. sic et mortalis ista generatio, propter quam fiunt nuptiae, destruetur; ab omni autem concubitu inmunitas et hic angelica meditatio est et permanet in aeternum. sicut autem ieiuniis sacrilegorum meliora sunt prandia iustorum, ita nuptiae fidelium uirginitati anteponuntur inpiarum. uerumtamen neque ibi prandium ieiunio, sed iustitia sacrilegio neque hic nuptiae uirginitati, sed fides inpietati praefertur. ad hoc enim iusti, cum opus est, prandent, ut tamquam boni domini quod iustum et aequum est seruis corporibus praebeant; ad hoc autem sacrilegi ieiunant, ut daemonibus seruiant. sic ad hoc nubunt fideles, ut maritis pudice copulentur; ad hoc autem sunt uirgines inpiae, ut a uero deo fornicentur. sicut ergo bonum erat, quod Martha faciebat occupata circa ministerium sanctorum, sed melius, quod Maria soror eius
Abbreviated transcription (Latin):
sit bonũ. Alioquin duo mala e¬
runt: quoꝵ alterũ peius aut bo¬
num erit: &e fornicatio. qͥa peius ẽ¬
adult̾ium. Peius ẽ enim alienum
matrimoniũ uolare: qmͣ meretͥ¬
ci adherere. Et bonũ adulteriũ:
quia peior ẽ incestus. Peius est enim
cũ matre: qmͣ cũ aliena uxore con¬
cumbere. Et donec ad ea ꝑueniatur.
quȩ sicut ait apł̃s turpe ẽ etiã di¬
cere: omĩa bona erunt in compara¬
tione peiorum. Hoc aũt falsum eẽ
quis dubitet: Non gͦ duo mala
sunt conubium et fornicatio. qͦrũ
alterũ peius: s duo bona sunt co¬
nubium et continentia. quoꝵ alte¬
rum ẽ melius: sicut ista tẽporalis
sanitas & imbecillitas ñ sunt duo
mala. quoꝵ alterũ peius: s ista sa¬
nitas ce immortalitas duo bona st̃.
quoꝵ alterũ est melius. Item scien¬
tia &e uanitas ñ duo mala st̃. quoꝵ
uanitas peius: s scientia ce caritas
duo bona sunt. quoꝵ caritas meliꝰ.
Namq scientia destruet᷑ ait apl̃s.

Expanded text:
sit bonum; alioquin duo mala esit bonum; alioquin duo mala erunt, quorum alterum peius; aut bonum erit et fornicatio, quia est peius adulterium — peius est enim alienum matrimonium uiolare quam meretrici adhaerere - et bonum adulterium, quia est peior incestus — peius est enim cum matre quam cum aliena uxore concumbere — et donec ad ea perueniatur, quae, sicut ait apostolus, turpe est etiam dicere, omnia bona erunt in conparatione peiorum. hoc autem falsum esse quis dubitet? non ergo duo mala sunt conubium et fornicatio, quorum alterum peius, sed duo bona sunt conubium et continentia, quorum alterum est melius, sicut ista temporalis sanitas et inbecillitas non sunt duo mala, quorum alterum peius, sed ista sanitas et inmortalitas duo bona sunt, quorum alterum melius. item scientia et uanitas non duo mala sunt, quorum uanitas peius, sed scientia et caritas duo bona sunt, quorum caritas melius. namque scientia destruetur, ait apostolus,
Abbreviated transcription (Latin):
mentũ adhiberet᷑: qd̾ deserentib
hominib atq id dissoluere. cupien¬
tib. inconeussum illis maneret ad
pęnam᷑. Siquidem int̾ueniente di-¬
uortio. ñ aboletur illa confederatio
nuptialis: ita ut sibi coniuges sint
etiam separati: cũ illis aũt adulte¬
rium cominittant. quib fuerint
etiam post. suũ repudiũ copulati:
uł illa uiro. siue ille mulieri. Nec
dam̃ nisi in ciuitate dĩ nr̃i in mon¬
de sẽo eius: talis ẽ causa cũ uxore.
Cȩterum aliter se habere iura gen¬
tilium qͥs ignorat: SUbi int̾posito
repudio sine reatu aliquo ultioniͤ
humane. ce illa cui uoluerit nubit:
&e ille qm uoluerit ducit. Cui con¬
suetudini simile aliquod ꝓpt̾ ifra¬
helitarũ duriciã uidetur ꝑmifisse
moyses: libello repudii. Qua in re:
exprobatio qmͣ approbatio diuor¬
tii magis apparet. Honorabiles gͦ
nuptiȩ in omib: & thorus imma¬
culatus. Quod ñ sic dicimꝰ bonũ:
ut in fornicationis cõparatione

Expanded text:
mentum adhiberetur, quod deserentibus mentum adhiberetur, quod deserentibus hominibus atque id dissoluere cupientibus inconcussum illis maneret ad poenam, siquidem interueniente diuortio non aboletur illa confoederatio nuptialis, ita ut sibi coniuges sint etiam separati, cum illis autem adulterium committant, quibus fuerint etiam post suum repudium copulati, uel illa uiro uel ille mulieri. nec tamen nisi in ciuitate dei nostri, in monte sancto eius talis est causa cum uxore. Ceterum aliter se habere iura gentilium quia ignorat? ubi interposito repudio sine reatu. aliquo ultionis humanae et illa, cui uoluerit, nubit et ille, quam uoluerit, ducit. cui consuetudini simile aliquid propter Israhelitarum duritiam uidetur permisisse Moyses de libello repudii. qua in re exprobratio quam approbatio diuortii magis apparet. Honorabiles ergo nuptiae in omnibus et torus inmaculatus. quod non sic dicimus bonum, ut in fornicationis conparatione
Abbreviated transcription (Latin):
iuste potest: quomͦ aũt uiro possit
ẽẽ licentia ducende alterius si ad¬
ulteram reliquerit. cũ mulieri ñ
sit nubendi alteri si alterũ relique.¬
rit. non uideo. Quȩ si ita st̃. tam̃
ualet illud sociale uincułu comu¬
gum: ut. cũ causa ꝓcreandi colli¬
getur: nec ipsa causa ꝓcreandi sol¬
uatur. Poss enĩ dimittere homo ste¬
rilem uxorem. & ducere de qua fi¬
lios haberet: &e tam̃ non licet. Et
nr̃ĩs quide iam temporib ac mo¬
re romano. nec suꝑducere. ut. am¬
plius habeat qmͣ unam uiuam.
Et utiq relicta adultera uł relic¬
to adultero. possent plures nasci
homines: si uł illa alteri nuberet:
uł ille alteram duceret. Qd tam̃
si ñ licet. sicut diuina regula pre¬
seribere uidetur: quẽ non faciat.
intentum. qͥd sibi uelit tanta fir-¬
mitas uinculi coniugalis. qd neq̃ꝙͦ
puto tantũ ualere potuisse. nͥ ali¬
ciuus rei maioris. ex hac infirma
mortalitate hominũ quodda sacra¬

Expanded text:
iuste potest. quomodo autem uiro possit iuste potest. quomodo autem uiro possit esse licentia ducendae alterius, si adulteram reliquerit, cum mulieri non sit nubendi alteri, si adulterum reliquerit, non uideo. quae si ita sunt, tantum ualet illud sociale uinculum coniugum, ut, cum causa procreandi conligetur, nec ipsa causa procreandi soluatur. possit enim homo dimittere sterilem uxorem et ducere, de qua filios habeat, et tamen non licet, et nostris quidem iam temporibus ac more Romano nec superducere, ut amplius habeat quam unam uiuam; et utique relicta adultera uel relicto adultero possent plures nasci homines, si uel illa alteri nuberet uel ille alteram duceret. quod tamen si non licet, sicut diuina regula praescribere uidetur, quem non faciat intentum, quid sibi uelit tanta firmitas uinculi coniugalis? quod nequaquam puto tantum ualere potuisse, nisi alicuius rei maioris ex hac infirma mortalitate hominum quoddam sacra
Abbreviated transcription (Latin):
re debet caritas coniugalis. ne du
sibi querit unde amplius honoret᷑:
coniugi faciat unde dãpnetur. Q
enim dimittit uxorem suã excep¬
da causa fornicationis: facit eam me¬
chari. Usq ad eo fedus illud initum
nuptiale. cuiusda sacram̃ti res ẽ:
ut. nec ipsa separatione irritum
fiat: qnͣdo quidẽ iuiuente uiro
uł a quo relicta ẽ. mechat᷑ si alteri
nupserit. Et ille hui mali causa ẽ
qui relinquit. Miror aũt si quem¬
admodum licet dimittere adul¬
teram uxorem: ita liceat ea dimissa
alteram ducere. facit enĩ de hac
re sca seriptura difficilem nodum.
dicente apło ex p̃cepto dñi: mulie¬
rem a iuiro non debere discedere.
Quod si discesserit manere. innup¬
tam: aut uiro reconciliari. Cum re¬
cedere itaq & manere innupta nͥ¬
ab adultero uiro non debeat. ne
recedendo ab eo qui adulter ñ est.
faciat. eũ mechari: reconciliari aũ
uiro uł tolerando si se ipsa conti¬
nere ñ potest. uł correcto forsitan

Expanded text:
re debet caritas coniugalis, ne, dum re debet caritas coniugalis, ne, dum sibi quaerit, unde amplius honoretur, coniugi faciat, unde damnetur. qui enim dimittit uxorem suam excepta causa fornicationis facit eam moechari. usque adeo foedus illud initum nuptiale cuiusdam sacramenti res est, ut nec ipsa separatione inritum fiat, quandoquidem uiuente uiro et a quo relicta est moechatur, si alteri nupserit, et ille huius mali causa est qui reliquit. Miror autem, si, quemadmodum licet dimittere adulteram uxorem, ita licet ea dimissa alteram ducere. facit enim de hac re sancta scriptura difficilem nodum dicente apostolo ex praecepto domini mulierem a uiro non debere discedere; quodsi discesserit, manere innuptam aut uiro suo reconciliari: cum recedere utique et manere innupta nab adultero uiro non debeat, ne recedendo ab eo, qui adulter non est, faciat eum moechari. reconciliari autem uiro uel tolerando, si se ipsa continere non potest, uel correcto forsitan
Abbreviated transcription (Latin):
s uir. similiter ce uir ñ habet pote¬
statem corporis sui s mulier: ut &
quod ñ filioꝵ ꝓcreandoꝵ. s infir¬
mitatis & incontinentiȩ causa ex¬
petit. ul ille de matrimonio. uel
illa de marito. ñ sibi alterutrũ
negent: ne. ꝑ hoc incidant in dãp¬
nabiles corruptelas temptante.
sathana. ꝓpt̾ incontinentiã uł ambo¬
rum. uł cuiusqmͣ eoꝵ. Coniugalis
enim concubitus generandi gr̃a.
non habet. culpam. Concupiscentiȩ uͦ
satiande. s tam̃ cũ coniuge: ꝓꝑter
thori fidem. uenialem habet culpã.
Adulterium uͦ siue fornicatio. leta¬
lem habet culpã. Ae ꝑhoc melior
est quidem ab om̃i concubitu con¬
tinentia: qmͣ uł ipse matrimonia¬
lis concubitus. qui fit causa gignen¬
di. S quia illa continentia meriti
amplioris ẽ: reddere uͦ debitum
coniugale nullius ẽ criminis. exi¬
gere aũt ultra generandi necessitatẽ.
culpe uenialis: forncari porro uł
mechari. puniendi criminis: caue¬

Expanded text:
sed uir; similiter et uir non habet potesed uir; similiter et uir non habet potestatem corporis sui, sed mulier, ut et quod non filiorum procreandorum, sed infirmitatis et incontinentiae causa expetit uel ille de matrimonio uel illa de marito, non sibi alterutrum negent, ne per hoc incidant in damnabiles corruptelas temptante satana propter incontinentiam uel amborum uel cuiusquam eorum. coniugalis enim concubitus generandi gratia non habet culpam; concupiscentiae uero satiandae, sed tamen cum coniuge, propter tori fidem uenialem habet culpam; adulterium uero siue fornicatio letalem habet culpam. ac per hoc melior est quidem ab omni concubitu continentia quam uel ipse matrimonialis concubitus, qui fit causa gignendi. Sed quia illa continentia meriti amplioris est, reddere uero debitum coniugale nullius est criminis, exigere autem ultra generandi necessitatem culpae uenialis, fornicari porro uel moechari puniendi criminis, caue
Abbreviated transcription (Latin):
ut comugib nec grauidis parcait.
Quicquid gͦ int̾ se coniugati immo¬
destum. inuerecundu. soedidum ge¬
runt: uitium ẽ hominũ: ñ culpa
nuptiarũ. Iam in ipsa qͦq immo¬
deratione: & exactione debiti car¬
nalis. quã eis ñ scd̾m imꝑium p̃ci¬
pit. s scd̾m ueniam concedit apłs.
ut etiam pret̾ causam ꝓcreandi sͥ
misceantur: & si eos praui mores
ad talem conrubitũ impellunt: nup¬
diȩ tam̃ ab adulterio seui fornicatio¬
ne defendunt. Neq enĩ illud ꝓpt̃
nuptias admittitur. s ꝓꝑt̾ nuptiaᷤᷤ
ignoscit᷑. Debent gͦ sibi coniugati.
non solũ ipsius sexus sui cõmiscen¬
di fidem. liberoꝵ ꝓcreandoꝵ cau¬
sa. quȩ prima ẽ humani generis
etiam infirmitatis inuicem ex¬
cipiendȩ ad illicitos concubitus
euitandos. mutuam quod ammͦ
seruitutem: ut ce si alteri eoꝵ ꝑpe¬
tua continentia placeat: nͥ ex alt̾iꝰ
consensu non possit. Et ad hoc enĩ
uxor ñ habet potestatẽ corꝑis sui

Expanded text:
ut coniugibus nec grauidis parcant. ut coniugibus nec grauidis parcant. quidquid ergo inter se coniugati inmodestum, inuerecundum, sordidum gerunt, uitium est hominum, non culpa nuptiarum. Iam in ipsa quoque inmoderatiore exactione debiti carnalis, quam eis non secundum imperium praecepit, sed secundum ueniam concedit apostolus, ut etiam praeter causam procreandi sibi misceantur, etsi eos praui mores ad talem concubitum inpellunt, nuptiae tamen ab adulterio seu fornicatione defendunt. neque enim illud propter nuptias admittitur, sed propter nuptias ignoscitur. debent ergo sibi coniugati non solum ipsius sexus sui conmiscendi fidem liberorum procreandorum causa, quae prima eat humani generis etiam infirmitatis inuicem excipiendae ad inlicitos concubitus euitandos mutuam quodam modo seruitutem, ut, etsi alteri eorum perpetua continentia placeat, nisi ex alterius consensu non possit; et ad hoc enim uxor non habet potestatem corporis sui,
Abbreviated transcription (Latin):
concubitu qnͣtum ad ipsã attinet.
non nͥ filios uelit: & quicqͥd ultra
causam ꝓereandi patitur in uita
patiatui: multis quidẽ matronis¬
ista anteponenda est: quȩ tam et.¬
si ñ st̃ adultere: uiros tam̃ suos
plerũq iam continere cupientes. ad
reddendu carnale debitũ cogunt:
non desiderio prolis. s ardore con¬
cupiscentiȩ. ipso suo iure intẽꝑan¬
ter utentes. In quarũ tantũ nuptiis:
bonũ est hoc ip̃sum quod nuptȩ
sunt. Ad hoc enĩ nuptȩ sunt: ut
illa concupiscentia redacta ad le¬
gitimũ uincułu. ñ deformis et
dissoluta fluitaret: habens de
se ipsa infrenabiłe carnis infirmi¬
tatem: de nuptiis aũt indissolubi¬
lem fidi societatem. De se ipsa ꝓgres¬
sum immoderate coeundi. de nup¬
tiis modu caste pereandi. Et si enĩ tur¬
pe ẽ libidinosẽ uti uł marito: ho¬
nestum ẽ tam̃ nolle misceri nͥ mari¬
to: & ñ parere nͥ de marito. Sunt
item uiri usq adeo incontinentes:

Expanded text:
concubitu, quantum ad ipsam attinet, concubitu, quantum ad ipsam attinet, nonnisi filios uelit et, quidquid ultra causam procreandi patitur, inuita patiatur, multis quidem ista matronis anteponenda est, quae tametsi non sunt adulterae, uiros tamen suos plerumque etiam continere cupientes ad reddendum carnale debitum cogunt non desiderio prolis, sed ardore concupiscentiae ipso suo iure intemperanter utentes, in quarum ...tamen nuptiis bonum est hoc ipsum, quod nuptae sunt. ad hoc enim nuptae sunt, ut illa concupiscentia redacta ad legitimum uinculum non deformis et dissoluta fluitaret, habens de se ipsa inrefrenabilem carnis infirmitatem, de nuptiis autem indissolubilem fidei societatem, de se ipsa progressum inmoderate coeundi, de nuptiis modum caste procreandi. etsi enim turpe est libidinose uti uel marito, honestum est tamen nolle misceri nisi marito et non parere nisi de marito. Sunt item uiri usque adeo incontinentes,
Abbreviated transcription (Latin):
generationẽ quãuis ñ ea causa comun¬
cti sunt. ñ tam̃ uitauerint: ut uel
nolint: nasci sibi filios. uł etiã aliquo
malooꝑe agant ne nascant᷑. Cȩterũ
siue utrũq uł unũ horum desit:
non inuenio quemadmołu has
nuptias appellare possimus. Etenĩ
si aliquã sibi uir ad tempꝰ adhibue.¬
rit. donec aliam dignã uł morib
uł facultatib suis inueniat. qm cõ¬
parem ducat: ipso animo adulter
est: nec cũ illa quã cupit inuenire:
s cũ ista cum qua sic cubat. ut cum
ea non habeat maritale consortiũ.
Wnde &e ipsa hoc sciens ac uolens. am¬
pudice utiq miscetui ei: cũ quo ñ
habet fedus uxorium Uerũptam̃
si fidem ei thori seruet: &e cũ ille uxorẽ
duxerit nubere ipsa ñ cogitet. atq
a tali prorsus oꝑe continere. se ꝓper&e:
adulterã quidem fortassis facile ap¬
pellare ñ audeam. Non peccare tam̃
quis dixerit: cũ eam uiro cuiꝰ uxor
non ẽ misceri sciat: Iam uͦ si ex illo

Expanded text:
generationem, quamuis non ea causa coniungenerationem, quamuis non ea causa coniuncti sint, non tamen uitauerint, ut uel nolint sibi nasci filios uel etiam opere aliquo malo agant, ne nascantur. ceterum si uel utrumque uel unum horum desit, non inuenio, quemadmodum has nuptias appellare possimus. etenim si aliquam sibi uir ad tempus adhibuerit, donec aliam dignam uel honoribus uel facultatibus suis inueniat, quam conparem ducat, ipso animo adulter est, nec cum illa, quam cupit inuenire, sed cum ista, cum qua sic cubat, ut cum ea non habeat maritale consortium. unde et ipsa hoc sciens ac uolens inpudice utique miscetur ei, cum quo non habet foedus uxorium. uerumtamen si ei tori fidem seruet et, cum ille uxorem duxerit, nubere ipsa non cogitet atque a tali prorsus opere continere se praeparet, adulteram quidem fortassis facile appellare non audeam; non peccare tamen quis dixerit, cum eam uiro, cuius uxor non est, misceri sciat? iam uero si ex illo
Abbreviated transcription (Latin):
rit. Ille qͥppe utrobiq ꝑfidus. ꝓfecto
sceleratior iudicandus ẽ. At si id qͦd
male fecerat ei displicuiss. & ꝓꝑterea
cũ participe facinoris predam diui¬
dere noluiss. ut homini cui ablata
fuerat redderet᷑. eũ ꝑfidum ne ꝑfiduᷤ
diceret. Ita mulier si fide coniugali
iuolata fidem seruet adultero. utiq
mala ẽ.s si nec adultero peior ẽ. Porro
si eam flagitii pęniteat. & ad castitatẽ
rediens conugalem pacta ac placita
adulterina rescindat:. miror si eã fidi
uiolatricem uł ipse adulter putauerit.
Solet etram queri. cũ masculus &e femi¬
na nec ille maritus nec illa uxor alt̾iuᷤ.
tinentiam solius concubitus causa
copulantur. ea fide media. ut nec il¬
le cum altera. nec illa cũ altero id fa¬
ciat. utrũ nuptiȩ sint uocandȩ. Et
potest quidem fortasse ñ absurde hoc
appellare conubium. si usq ad mortẽ.
alicui eoꝵ id int̃ eos placuerit. e pliᷤ

Expanded text:
rit. ille quippe utrubique perfidus profecto rit. ille quippe utrubique perfidus profecto sceleratior iudicandus est. at si id, quod male fecerant, ei displicuisset et propterea cum participe facinoris praedam diuidere noluisset, ut homini, cui ablata fuerat, redderetur, eum perfidum nec perfidus diceret. ita mulier, si fide coniugali uiolata fidem semet adultero, utique mala est; sed si nec adultero, peior est. porro si eam flagitii paeniteat et ad castitatem rediens coniugalem pacta ac placita adulterina rescindat, miror, si eam fidei uiolatricem uel ipse adulter putabit. Solet etiam quaeri, cum masculus et femina, nec ille maritus nec illa uxor alterius,pter incontinentiam solius concubitus causa copulantur ea fide media, ut nec ille cum altera nec illa cum altero id faciat, utrum nuptiae sint uocandae. et potest quidem fortasse non absurde hoc appellari conubium, si usque ad mortem alicuius eorum id inter eos placuerit et prolis
Abbreviated transcription (Latin):
to auro pęne res nulla ẽ: fides tam̃
cũ in negotio paleȩ sicut in auri sin¬
cera seruatur: ñ ido minor ẽ. quia
in re minore seruat᷑. Cum uͦ ad pec¬
catum admittendũ adhibetur fides :
mirũ si fides appellanda ẽ. Uerũptam̃
qualiscũq sit. si &e contra ipsam fit per
fit: nͥ cum ꝓꝑt̾ea deserit᷑. ut ad ueram
ficłẽ ac legitimã redeatur: id ẽ ut pecca¬
tum emendet᷑. uoluntate prauitatis
correcta. Tanqmͣ si quisq cũ hominẽ
solus expoliare ñ possit. inueniat so¬
cium iniquitatis: & cũ eo paciscatur
ut simul id faciant. spoliumq parci¬
antur. Quo facinore cõmisso: totum
solus auferat. Dolet qͥdem ille: & fide
sibi seruatam ñ ẽẽ conquerit᷑. Uerũ
in ipsa sua querela cogitare debet. po¬
dius mnbona uita ipsi humanȩ socie¬
tati fuisse seruandam. ne preda iniqͦ
ex homine fieret. si sentit qmͣ inique
sibi in peccati societate seruata ñ fue¬

Expanded text:
to auro paene res nulla est, fides tamen, to auro paene res nulla est, fides tamen, cum in negotio paleae sicut in auri sincera seruatur, non ideo minor est, quia in re minore seruatur. cum uero ad peccatum admittendum adhibetur fides, mirum si fides appellanda est; uerumtamen qualiscumque sit, si et contra ipsam fit, peius fit, nisi cum propterea deseritur, ut ad ueram fidem ac legitimam redeatur, id est, ut peccatum emendetur uoluntatis prauitate correcta. tamquam si quisque, cum hominem solus expoliare non possit, inueniat socium iniquitatis et cum eo paciscatur, ut simul id faciant spoliumque partiantur, quo facinore commisso totum solus auferat. dolet quidem ille et fidem sibi seruatam non esse conqueritur; uerum in ipsa sua querela cogitare debet potius in bona uita ipsi humanae societati fuisse soruandam, ne praeda iniqua ex homine fieret, si sentit, quam inique sibi in peccati societate seruata non fue
Abbreviated transcription (Latin):
dit enĩ quȩdam grauitas feruida
uoluptatis: cũ in eo ipso qd̾ sibi uir
& mulier adherescunt: pat̾. &e mat̾
ẽẽ meditantur. Huc accedit quia
in eo ipso qd̾ sibi inuicem conuges
debitum soluunt: etiã si id aliqnͣto
intemperantius & in continentiꝰ
expectant: fidẽ tam̃ sibi inuicem de¬
bent. Cui fidi tantũ iuris tribuit
apłs: ut eam potestatẽ appellaret
dicens. Mulier ñ habet potestatem
corporis sui: s uir. Similit̾ aũ ce uir
ñ habet potestatẽ corporis sui: s mu¬
lier. Huius aũt fidĩ uiolatio dicit᷑
adult̾ium: cũ uł ꝓpriȩ libidinis in¬
stinctu. uł alienȩ consensu. cũ altõ
uł altera contra pactũ coniugale con¬
cumbitur: atq frangit᷑ fides quȩ in
reb etiã corporeis & abiectis magnũ
animi bonũ est. Et ido eam saluti
quoq corporali qua etiã uita nr̃a in¬
ista continetur: certum ẽ debere p̃¬
poni. Et si enĩ exigua palea pre mul¬

Expanded text:
dit enim quaedam grauitas feruidae dit enim quaedam grauitas feruidae uoluptatis, cum in eo, quod sibi uir et mulier adhaerescunt, pater et mater esse meditantur. Huc accedit, quia in eo ipso, quod sibi inuicem, coniuges . debitum soluunt, etiamsi id aliquanto intemperantius et incontinentius expetant, fidem tamen sibi pariter debent. cui fidei tantum iuris tribuit apostolus, ut eam potestatem appellaret dicens: mulier non habet potestatem corporis sui, sed uir; similiter autem et uir non habet potestatem corporis sui, sed mulier. huius autem fidei uiolatio dicitur adulterium, cum uel propriae libidinis instinctu uel alienae consensu cum altero uel altera contra pactum coniugale concumbitur. atque ita frangitur fides, quae in rebus etiam corporeis et abiectis magnum animi bonum est; et ideo eam saluti quoque corporali, qua etiam uita ista continetur, certum est debere praeponi. etsi enim exigua palea prae mul
Abbreviated transcription (Latin):
int̾ masculum &e feminã: uiget tam̃
ordo caritatis int̃ maritũ aeuxorẽ:
quia quanto meliores sunt. tanto
maturius a cõmixtione carnis suȩ.
pari consensu se continere ceperunt.
Non ut necessitatis eẽt postea ñ posse
qd̾ uellent: s ut laudis eẽt prius uo¬
luisse qd̾ possent. Si gͦ seruat᷑ fides
honoris ce obsequioꝵ inuicẽ debitoꝵ¬
ab alter utro sexui. etiam si languescen¬
tib & ꝓpe cadauerinis utrisq mem¬
bris: animoꝵ tam̃ rite coniugatoꝵ.
tanto sincerior quanto ꝓbatior. &e
tanto securior quanto placidior ca¬
stitas ꝑseuerat. Habent. etiã id bonũ
coniugia: quod carnalis uł iuueni¬
lis incontinentia etiã si uitiosa est.
ad ꝓpagandȩ ꝓlis redigit᷑ honestatẽ.
ut ex malo libidinis. aliqͥd boni faci¬
at. copulatio coniugalis. Deinde qͥa
reprimit᷑. & quodammͦ uerecundiꝰ
estuat. concupiscentia carnis: quã
demperat parentalis affectus. Int̾ce¬

Expanded text:
inter masculum et feminam, viget tamen inter masculum et feminam, viget tamen ordo charitatis inter maritum et uxorem: quia quanto meliores sunt, tanto maturius a commixtione carnis suae pari consensu se continere coeperunt; non ut necessitatis esset postea non posse quod vellent, sed ut laudis esset primum noluisse quod possent. Si ergo servatur fides honoris et obsequiorum invicem debitoab alterutro sexu, etiamsi languescentibus et prope cadauerinis utrisque membris, animorum tamen rite coniugatorum tanto sincerior, quanto probatior, et tanto securior, quanto placidior castitas perseuerat. habent etiam id bonum coniugia. quod carnalis uel iuuenalis incontinentia, etiamsi uitiosa est, ad propagandae prolis redigitur honestatem, ut ex malo libidinis aliquid boni faciat copulatio coniugalis, deinde quia reprimitur et quodam modo uerecundius aestuat concupiscentia carnis, quam temperat parentalis affectus. interce
Abbreviated transcription (Latin):
adhuc querere ac disserere longũ ẽ
Illud nunc dicimꝰ. sedm istã conditionẽ
nascendi et moriendi qͣm nouimus.
et in qua creati sumus: aliqͥd boni ẽẽ
coniugiũ maris et feminȩ. Cuius con¬
federationem ita diuina scriptura
comm̃dat: ut nec dimissȩ a uiro nu¬
bere liceat alteri. qͣmdu uir eiꝰ uiuit:
nec dimisso ab uxore liceat. alteram
ducere. nͥ mortua fuerit quȩ recessit.
Donum gͦ coniugiũ. qd̃ etiam dñs in
euangłio confirmauit: ñ solũ quia
phibuit dimittere uxorem. nͥ ex¬
causa fornicationis: s etiã qͥa uenit
inuitatus ad nuptias. Cur sit bonũ:
merito querit᷑. Quod mͥ non uidet᷑
ꝓpt̃ solam filioꝵ ꝓcreationẽ: s ꝑꝑter
ipsam etiã naturalem in diuerso sexu
societatẽ. Alioquin ñ iam diceretur
coniugium in senib: p̃sertim siue.
amisissent filios. uł minime genu¬
issent. Nunc uͦ in bonolicet annoso
coniugio. &e si emarcuit ardor ȩtatis

Expanded text:
quaerere ac disserere longum est. quaerere ac disserere longum est. Illud nunc dicimus, secundum istam condicionem nascendi et moriendi, quam nouimus et in qua creati sumus, aliquid boni esse coniugium masculi et feminae: cuius confoederationem ita diuina scriptura commendat, ut nec dimissae a uiro nubere liceat alteri, quamdiu uir eius uiuit, nec dimisso ab uxore liceat alteram ducere, nisi mortua fuerit, quae recessit. bonum ergo coniugii, quod etiam dominus in euangelio confirmauit, non solum quia prohibuit dimittere uxorem ncausa fornicationis, sed etiam quia venit invitatus ad nuptias, cur sit bonum merito quaeritur. Quod mihi non videtur propter solam filiorum procreationem, sed propter ipsam etiam nasocietatem. Alioquin non jam diceretur conjugium in senibus, praesertim si vel amisissent filios, vel minime genuissent. Nunc vero in bono licet annoso conjugio, etsi emarcuit ardor aetatis
Abbreviated transcription (Latin):
peccassent. sicut minatus erat dñs.
tanqm si uulnus minaret᷑ qͥa uul¬
nerabile corpus erat. qd̾ tam̃ non
accidiss nͥ fieret qd ille uetuiss: ita
gͦ possent etiã ꝑconcubitũ talium
corpoꝵ generatione subsistere: quȩ
usq ad certũ modu haberent incre¬
mentum. Nec uergerent tam̃ in se¬
nium aut usq insemum. nec tam̃
in mortem: donec illa benedictioniᷤᷤ
multiplicatione t̾ra impleret᷑. Si
enĩ uestib israhelitarũ. prestitit.
d̾s ꝑannos quadraginta sine ullo
detrimento ꝓprium statũ: qͣntoma¬
gis p̃staret. corporib obedientium
precepto suo. felicissimũ quoddam
temperam̃tum certistatus. donec
in melius conuerterent᷑. ñ morte
hominis qua corpꝰ ab anima deserit᷑:
s beata cõmutatione a mortalitate.
ad immortalitatẽ. ab animali ad sp̃ũ¬
alem qualitatem: Harũ sententia¬
rum quȩ uera sit. uł si alia uł aliȩ
possunt adhuc ex illis uerbis exculpi:

Expanded text:
peccassent, sicut minatus erat deus — peccassent, sicut minatus erat deus — tamquam si uulnus minaretur, quia uulnerabile corpus erat, quod tamen non accidisset, nisi fieret quod ille uetuissetit-a ergo possent etiam per concubitum talium corporum generationes subsistere, quae usque ad certum modum haberent incrementum nec uergerent tamen in senium aut usque in senium, nec tamen in mortem, donec illa benedictionis multiplicatione terra inplereter. si enim uestibus lsrahelitarum praestitit deus per annos quadraginta sine ullo detrimento proprium statum, quanto magis praestaret corporibus oboedientium praecepto suo felicissimum quoddam temperamentum certi status, donec in melius conuerterentur non morte hominis, qua corpus ab anima deseritur, sed beata commutatione a mortalitate ad inmortalitatem, ab animali ad spiritalem qualitatem! Harum sententiarum quae uera sit, uel si alia uel aliae possunt adhuc ex illis uerbis exculpi,
Abbreviated transcription (Latin):
nitudine &e ꝑfectione uitȩ ac pote¬
statis id fieret. uł ipsum qͦq incre¬
mentum & multiplicatio qua dic¬
tum ẽ. crescite & multiplicamini.
in ꝓuectu mentis &e copia uirtutiᷤ
intelligat᷑. sicut. in p̾almo positũ est.
multiplicabis in anima mea uirtu¬
tem: nec data sit homini ꝓlis ista suc¬
cessio. nͥ postea qmͣ causa peccat fu¬
tura erat in morte decessio.siue. corpꝰ
ñ sp̃uale illis hominib s pͥmo ani¬
male factũ erat. ut obedientiȩ me¬
rito postea fieret spũale ad immor¬
talitatem capescendã. non post mor¬
dem quȩ inuidia diaboli intrauit in
orbem trarum. & facꝰta ẽ pena peccati.
s ꝑ ilła cõmutationem qm significa
uit apłs ubi ait. deinde nos iuuen¬
tes qui reliqui sumꝰ. simul cũ illis
rapiemur in nubib obuiam xp̃o in
aera. ut illa corpora pͥmi comugii
& mortalia fuisse intelligamꝰ pͥma
conformatione. & tam̃ ñ moritura nͥ

Expanded text:
nitudine et perfectione uitae ac potenitudine et perfectione uitae ac potestatis id fieret, ut ipsum quoque incrementum et multiplicatio, qua dictum est: crescite et multiplicamini, prouectu mentis et copia uirtutis intellegatur, sicut in psalmo positum est: multiplicabis me in anima mea in uirtutem, nec data sit homini prolis ista successio, nisi posteaquam causa peccati futura erat in morte decessio; siue corpus non spiritale illis hominibus, sed primo animale factum erat, ut oboedientiae merito postea fieret spiritale ad inmortalitatem capessendam non post mortem, quae inuidia diaboli intrauit in orbem terrarum et facta est poena peccati, sed per illam commutationem, quam significat apostolus, ubi ait: deinde nos uiuentes qui reliqui sumus simul cum illis rapiemur in nubibus in obuiam Christo in aera, ut illa corpora primi coniugii et mortalia fuisse intellegamus prima conformatione et tamen non moritura, nisi
Abbreviated transcription (Latin):
stione diffinitam sententiã pferamꝰ.
unde primoꝵ hominũ ꝓles posset
existere. quos benedixerat ds̃ diceis.
crescite et multiplicamini &e imple¬
te t̾ram. si ñ peccassent: cum mortis
conditionem corpora eoꝵ peccando
meruerint: nec ẽẽ concubitus sine
Plures enĩ de hac re sententiȩ diu̾sȩ¬
q extiterunt: & si examinandum sit.
ueritati diuinarũ scͥpturarum quȩ¬
nam earũ potissimũ congruit: pro¬
lixȩ disputationis negotiũ est. Siue
gͦ sine. coeundi complexii alio aliquo
modo si ñ peccassent. habituri erant
filios ex munere om̃ĩpotentissimi cre¬
atoris. qui potuit etiã ipsos sine pa¬
rentib condere. qui potuit carnẽ
xp̃i in utero uirginali formare. et
ut iam ipsis infidelib loquar. qui
potuit apib ꝓlem sine concubitu
dare: siue ibi multa mistice ac figu¬
rate dicta sint. aliterq sit intelligen¬
dum qd scriptum ẽ. implete t̾ram
et dominamini eius. id est ut ple¬

Expanded text:
aestione definitam sententiam proferamus, aestione definitam sententiam proferamus, unde primorum hominum proles posSet exsistere, quos benedixerat deus dicens: crescite et multiplicamini et inplete terram, si non peccassent, cum mortis condicionem corpora eorum peccando meruerint nec esse concubitus nisi plures enim de hac re sententiae diuersaeque extiterunt; et si examinandum sit, ueritati diuinarum scripturarum quaenam earum potissimum congruat, prolixae disputationis negotium est. siue ergo sine coeundi conplexu alio aliquo modo, si non peccassent, habituri essent filios ex munere omnipotentissimi creatoris, qui potuit etiam ipsos sine parentibus condere, qui potuit carnem Christi in utero uirginali formare et, ut iam ipsis infidelibus loquar, qui potuit apibus prolem sine concubitu dare; sine ibi multa mystice ac figurate dicta sint aliterque sit intellegendum, quod scriptum est: inplete terram et dominamini eius, id est, ut ple
Abbreviated transcription (Latin):
yoniam unꝰqͥsq
homo humani
generis pars est.
ce sociale qͥddam
humanȩ naturȩ.
magnũq habet
et naturale bonũ: uim qͦq amicitiȩ:
ob hoc ex uno ds̃ uoluit om̃s homineᷤ
condere: ut in sua societate. ñ sola si¬
militudine. generis. s etiã cognatio¬
nis uinculo tenerent᷑. Prima itaq
naturalis humanȩ societatis copula:
uir ce uxor ẽ. Quos nec ipsos singłos
condidit. ds̃. & tanqm alienigenas
coniunxit: s alterã creauit ex altero:
signans etiã uim coniunctionis in
latere: unde et illa detracta forma¬
ta est. Laterib enĩ sibi iungunt᷑ qͥ
pariter ambulant: &e pariter quo
ambulant intuent᷑. Consequens ẽ
conexio sõcietatis in filiis qui unuᷤ
honestus fructus ẽ: ñ coniunctione
maris ce feminȩ. s concubitꝰ. Poterat.
enĩ esse in utroq sexu. etiam sine
tali cõmixtione alterius regentis.
alterius obsequentis: amicalis quȩ¬
dam e germana coniunctio. Nec
nunc opus ẽ ut serutem᷑. & in ea qͦ¬

Expanded text:
oniam unusquisque homo humani generis pars est et sociale quiddam est humana natura magnumque habet et naturale bonum, uim quoque amicitiae, ob hoc ex uno deus uoluit omnes homines condere, ut in sua societate non sola similitudine generis, sed etiam cognationis uinculo tenerentur. prima itaque naturalis humanae societatis copula uir et uxor est. quos nec ipsos singulos condidit deus et tamquam alienigenas iunxit, sed alteram creauit ex altero, signans etiam uim coniunctionis in latere, unde illa detracta formata est. lateribus enim sibi iunguntur, qui pariter ambulant et pariter quo ambulant intuentur. consequens est conexio societatis in filiis, qui unus honestus fructus est non coniunctionis maris et feminae, sed concubitus. poterat enim esse in utroque sexu etiam sine tali commixtione alterius regentis, alterius obsequentis amicalis quaedam et germana coniunctio. Nec nunc opus est, ut scrutemur et in ea qu
Abbreviated transcription (Latin):
filioꝵ. in illis aũt spirituale erat: qͥa
sacram̃to illius temporis congrue¬
bat. Nunc quippe nullus pietate ꝑ¬
fectus. filios habere nͥ spũalit̃ querit.
Tunc uͦ ipsius pietatis erat ratio. etiã
carnalit̾ filios ꝓpagare: qͥa illis ppłi
generatio nuntia futuroꝵ erat: et.
ad dispensationẽ ꝓpħicam ꝑtinebat.
Idõq non sicut uni uiro etiam plureᷤ
habere licebat uxores: ita uni feminȩ
plures uiros: nec ꝓlis ipsius causa
si forte illa parere poss: ille generare
non poss. Occulta enĩ lege naturȩ.
amant singularitatẽ quȩ pͥncipan¬
tur. Subiecta uͦ non solũ singula
singulis. s si ratio naturalis uł soci¬
alis admittit: etiam plura uni non
sine decore subdunt᷑. Neq enĩ sic
habet unus seruus plures dnos.
quomͦ plures serui unum dñm. Ita
duob seu plurib maritis uiuis nul¬
lam legimus seruisse sc̃arum: plureᷤᷤ
aũt feminas uni uiro legimus: cũ

Expanded text:
filiorum, in illis autem spiritale erat, quia filiorum, in illis autem spiritale erat, quia sacramento illius temporis congruebat. nunc quippe nullus pietate perfectus filios habere nisi spiritaliter quaerit; tunc uero ipsius pietatis erat operatio etiam carnaliter filios propagare, quia illius populi generatio nuntia futurorum erat et ad dispensationem propheticam pertinebat. Ideoque non sicut uni uiro etiam plures habere licebat uxores, ita uni feminae plures uiros nec prolis ipsius causa, si forte illa parere posset, ille generare non posset. occulta enim lege naturae amant singularitatem, quae principantur; subiecta uero non solum singula singulis, sed, si ratio naturalis uel socialis admittit, etiam plura uni non sine decore subduntur. neque enim sic habet unus sei-uus plures dominos, quomodo plures serui unum dominum. ita duobus seu pluribus maritis uiuis nullam legimus seruisse sanctarum; plures autem feminas uni uiro legimus, cum
Abbreviated transcription (Latin):
postea fuerint: ad hoc tam̃ institutȩ.
sunt nuptiȩ. ut ordinate honesteq
nascantur. S homines qui se ñ con¬
tinent: tanqm ascendunt in nupti¬
as gradu honestatis. Qui aũt se si¬
ne dubio continerent. si hoc illius
temporis ratio ꝑmisiss. quod ammͦ
descenderunt in nuptias gradu
pietatis. Ac ꝑhoc qͣmuis utroꝵq
nuptie inqͣntum nuptiȩ sunt.
quia ꝓcreandi causa sunt. ȩquali¬
ter bonȩ sunt. Hi tam̃ homines coi¬
iugati:. illis hominib coniugatis
non sunt comparandi. Habent enĩ
isti. quod illis ꝓpt̾ honestatẽ nup¬
tiarum qmuis ad nuptias ñ ꝑtine¬
at. scdm ueniam concedat᷑. id ẽ ꝓ¬
gressum ilłu qui excedit generandi
necessitatẽ. qd̾ illi ñ habent. S neq
hi si qui forte nunc inueniant᷑. qui
non querunt in conubio nec appe¬
tũt nisi ꝓpt̃ quod institutȩ st̃ nup¬
tiȩ. coequari possunt illis hominibꝰ.
In istis enĩ carnale ipsũ desiderium

Expanded text:
postea fuerint, ad hoc tamen institutae postea fuerint, ad hoc tamen institutae sunt nuptiae, ut ordinate honesteque nascantur. sed homines, qui se non continent, tamquam ascendunt in nuptias gradu honestatis; qui autem se sine dubio continerent, si hoc illius temporis ratio permisisset, quodam modo descenderunt in nuptias gradu pietatis. ac per hoc quamuis utrorumque nuptiae, in quantum nuptiae sunt, quia procreandi causa sunt, aequaliter bonae sint, hi tamen homines coniugati illis hominibus coniugatis non sunt conparandi. habent enim isti, quod illis propter honestatem nuptiarum, quamuis ad nuptias non pertineat, secundum ueniam concedatur, id est progressum illum, qui excedit generandi necessitatem, quod illi non habent. sed neque hi, si qui forte nunc inueniuntur, qui non quaerunt in conubio nec appetunt, nisi propter quod institutae sunt nuptiae, \'coaequari possunt illis hominibus. in istis enim carnale est ipsum desiderium
Abbreviated transcription (Latin):
tationi eoꝵ. qui immolaticio ues¬
cebantui. aut eoꝵ qui qmus licitaᷤᷤ
ȩscas. immoderatius assumebant:
sic patres temporis ueteris testam̃¬
t consulendi officio concũbebant.
Quoꝵ delectatio illa naturalis. ne¬
quaqm usq ad irrationabiłe aut
nefariam libidinem relaxata: nec
turpitudini stuproꝵ. nec coniuga¬
toꝵ intemꝑantiȩ conferenda est.
Eadem quippe uena caritatis. nunc
spiritualit̃ tunc carnalit̃. ꝓꝑt̃. illam
matrẽ iherłm ꝓpagandi erant filii.
s diuersa oꝑa patrũ non faciebat.
nisi diuersitas tempoꝵ. Sic aũt ne¬
cesse erat ut carnalit̾ coirent. etiã
non carnales ꝓpħȩ: sicut necesse e¬
rat ut carnaliter uescerentur etiã
non carnales apłi. Quotquot gͦ nc̃
sunt quib dicitur: si se ñ continent
nubant: ñ comparandȩ st̃ tunc etiã
nubentib scĩs. Ipse quidem nuptiȩ:
in omnib gentib eadem st̃ filiorũ
ꝓcreandoꝵ causa. Quȩ quales libet

Expanded text:
tationi eorum, qui inmolaticio uestationi eorum, qui inmolaticio uescebantur, aut eorum, qui quamuis licitas escas tamen inmoderatius absumebant, sic patres temporis ueteris testamenti consulendi officio concumbebant, quorum delectatio illa naturalis nequaquam usque ad inrationalem aut nefariam libidinem relaxata nec turpitudini stuprorum nec coniugatorum intemperantiae conferenda est. eadem quippe uena caritatis nunc spiritaliter, tunc carnaliter propter illam matrem Hierusalem propagandi erant filii; sed diuersa opera patrum non faciebat nisi diuersitas temporum. sic autem necesse erat. ut carnaliter coirent etiam non carnales prophetae, sicut necesse erat, ut carnaliter uescerentur etiam non carnales apostoli. Quotquot ergo nunc sunt, quibus dicitur: si se non continent, nubant, non conparandae sunt tunc etiam nubentibus sanctis. ipsae quidem nuptiae in omnibus gentibus eadem sunt filiorum procreandorum causa, qui qualeslibet
Abbreviated transcription (Latin):
Et quod ẽ in luxuria uentris cegut¬
turis illicitus cibus. hoc ẽ in libidine
nullam ꝓlem querente illicitꝰ concubit᷑.
Et quod est in cibo licito ñnullus im¬
moderatior appetitus. hoc ẽ in coniugi¬
bus uenialis ille concubitus. Sicut gͦ
satius ẽ mori fame quam idolatitis
uesci: ita satius ẽ defungi sine lib̾is:¬
qm ex illicito concubitu styrpem
querere. Undecumq nascant᷑ ho¬
mines. si parentũ uicia ñ sequantur
& d̾m recte colant. honesti et salui
erunt. Semen enim hominis ex qͣli¬
cumque homine. di creatura est:
Et eo male utentib male erit: non
ipsum aliquando malũ erit. Sicut.
aũt filii boni adulteroꝵ nulla de¬
fensio est adulterioꝵ: sic mali filii
coniuigatoꝵ. nulłu crim̃ ẽ nuptiaꝵ.
Proinde sieut patres temporis noui
testam̃ti. ex offitio consulendi alim̃¬
da sumentes. qmuis ea cũ delectati¬
one naturali carnis acciꝑent:. nul¬
lomodo tam̃ comparabant᷑ delec¬

Expanded text:
Et quod est in luxuria ventris et gutEt quod est in luxuria ventris et gutturis illicitus cibus, hoc est in libidine nullam prolem quaerente illicitus concubitus. Et quod est in cibo licito nonnullus immoderatior appetitus, hoc est in conjugibus venialis ille concubitus. Sicut ergo satius est mori fame, quam idolothytis vesci, ita satius equam ex inlicito coitu stirpem quaerere. undecumque autem nascantur homines, si parentum uitia non sectentur et deum recte colant, honesti et salui erunt. semen enim hominis ex qualicumque homine dei creatura est, et eo male utentibus male erit, non ipsum aliquando malum erit. sicut autem filii boni adulterorum nulla defensio est adulteriorum, sic mali filii coniugatorum nullum crimen est nuptiarum. proinde sicut patres temporis noui testamenti ex officio consulendi alimenta sumentes, quamuis ea cum delectatione naturali carnis acciperent, nullo modo tamen conparabantur delec
Abbreviated transcription (Latin):
dum seu non agendum. temporum
secreta distinctio: ut nunc melius
faciat qui nec unam duxerit: nisi
se continere ñ possit. Tunc aũt etiã
plures inculpabiliter ducebant: &¬
qui se multo facilius continere.
possent: nisi aliud pietas illo tem¬
pore postularet. Sicut enĩ sapiens
ce iustus qui iam concupiscit dis¬
solui et ẽẽ cum xp̃o. & hoc magis
optimo delectatur: ñ iam uiuendi
cupiditate. s consulendi officio su¬
mit alimentum. ut maneat. in car¬
ne. quod necessariũ est ꝓꝑter alios.
sic misceri feminis iure nuptiarũ
offitiosum fuit tunc scĩs uiris. non
libidinosum. Quod enim cibus est
ad salutem hominis: hoc ẽ concubi¬
tus ad salutem generis. Et utrũq.
non ẽ sine delectatione carnali.
Quȩ tam̃ modificata. et temꝑantia
refrenante in usum naturalem re¬
dacta. libido ẽẽ non potest. Quod
est aũt in sustendanda uita illicitꝰ
cibus. hoc ẽ in querenda ꝓle forni¬
carius uł adulterinus concubitꝰ.

Expanded text:
dum seu non agendum temporum dum seu non agendum temporum secreta distinctio, ut nunc melius faciat qui nec unam duxerit, nisi se continere non possit, tunc autem etiam plures inculpabiliter ducebant et qui se multo facilius continere possent, nisi aliud pietas illo tempore postularet. sicut enim sapiens et iustus. qui iam concupiscit dissolui et esse cum Christo et hoc magis optimo delectatur, non iam hic uiuendi cupiditate, sed consulendi officio sumit alimentum, ut maneat in carne, quod necessarium est propter alios, sic misceri feminis iure nupti- \' arum officiosum fuit tunc sanctis uiris, non libidinosuad salutem hominis, hoc est concubitus ad salutem gnon est sine delectatione carnali. Quae tamen modificata, et temperantia refrenante in usum naturalem redacta, libido esse non potest. Quod est autem in sustentanda vita illicitus cibus, hoc est in quaerenda prole fornicarius vel adulterinus concubitus.
Abbreviated transcription (Latin):
dei nr̃i. ubi etiam ex prima duorũ
hominum copula quoddã sacram̃¬
tum nuptiȩ gerunt: nullomͦ potest
nisi alicuius eoꝵ morte dissolui. Ma¬
net enim uinculum nuptiarum. &ẽ
si ꝓles cuius causa initũ ẽ manifesta
sterilitate non subsequat᷑: ita ut ĩa
scientib coniugatis non se filios ha¬
bituros. separare se tam̃ uł ipsa cau¬
sa filioꝵ. atq aliis copulare ñ liceat.
Quod si fecerint: cum eis quib se co¬
pulauerint adulterium cõmittunt:
ipsi aũt coniuges manent. Plane
uxoris uoluntate adhibere aliam.
unde communes filii nascantur.
unius commixtione. ac semine. al¬
terius aũt uire ac potestate apud
antiquos patres fas erat. utrum
ce nẽ fas sit non temere dixerim.
Non est enĩ nunc ꝓpagandi necessitaᷤ
quȩ tunc fuit: quando ce parientib
coniugib alias ꝓpt̾ copiosiorem po¬
steritatem suꝑducere licebat: quod
nunc certe ñ licet. Nam tantũ affert
oportunitatis ad aliquid iuste agen¬

Expanded text:
dei nostri, ubi etiam ex prima duorum dei nostri, ubi etiam ex prima duorum hominum copula quoddam sacramentum nuptiae gerunt, nullo modo potest nisi alicuius eorum morte dissolui. manet enim uamsi proles, cujus causa initium est, manifesta steriliscientibus conjugibus non se filios habituros, separare se tamen vel ipsa causa filiorum atque aliis copulare non liceat. Quod si fecerint, cum eis quibus se copulaverint, adulterium committunt, ipsi autem conjuges manent. Plane uxoris voluntate adhibere aliam, unde communes filii nascantur unius commixtione ac semine, alterius autem jure ac potestate, apud antiquos patres fas erat: utrum et nunc fas sit, non temere dixerim. Non est enim nunc propagandi necessitas, quae tunc fuit, quando et parientibus conjugibus alias propter copiosiorem posteritatem superducere licebat, quod nunc certe oportunitatis ad aliquid iuste agen
Abbreviated transcription (Latin):
nuptiis utentium. Neq enĩ si agriᷤ
inique ac ꝑperam in uasis ita quisq
utatur. ut ex eoꝵ fructib largas ȩle.¬
mosinas faciat. ido rapinã iustificat:
neq alius si ruri paterno uł iuste.
quesito auarus incumbat. ido cul¬
panda est iurisciuilis regula. qua
possessor legitimus facꝰtus ẽ. Nec
tyrannicȩ factionis ꝑu̾sitas lauda¬
bilis erit. si regia clementia tyrannoᷤᷤ¬
subditos tracꝰtet:. nec utriꝑabilis or¬
do regiȩ potestatis. sirex crudelita¬
te tẏrannica seuiat. Aliud nãq est
in iusta potestate iuste uelle uti: et
aliud est iusta potestate iniuste uti.
Ita nec concubinȩ ad tempꝰ adhibitȩ.
si filioꝵ causa concumbant. iustum
faciunt concubinatum suum: nec cos¬
iugatȩ si cum maritis lasciuiunt.
nuptiali ordini crimnen imponunt.
Posse sane fieri nuptias ex male con¬
iunctis. honesto postea placito con¬
sequente: manifestum est. Semel
aũt initum conubium in ciuitate

Expanded text:
nuptiis utentium. neque enim si agris nuptiis utentium. neque enim si agris inique ac perperam inuasis ita quisque utatur, ut ex eorum fructibus largas elemosynas faciat, ideo rapinam iustificat; neque si alius ruri paterno uel iuste quaesito auarus incumbat, ideo culpanda est iuris ciuilis regula, qua possessor legitimus factus est; nec tyrannicae factionis peruersitas laudabilis erit, si regia clementia tyrannsubditos tractet; nec uituperabilis ordo regiae potestatis, si rex crudelitate tyrannica saeuiat. aliud est namque iniusta potestate iuste uelle uti, et aliud, est iusta potestate iniuste uti. ita nec concubinae ad tempus adhibitae, si filiorum causa concumbant, iustum faciunt concubinatum suum nec coniugatae, si cum maritis lasciuiant, nuptiali ordini crimen inponunt. Posse sane fieri nuptias ex male coniunctis honesto postea placito consequente manifestum est. Semel autem initum conubium in ciuitate
Abbreviated transcription (Latin):
causa. si matrimonio copulent᷑. Nem¬
pe multos habemus fr̃s ce socios cele¬
stis hereditatis. utriusq sexus conti¬
nentes: siue exꝑtos nuptias. siue. ab
omni tali cõmixtione integros. Nem¬
pe innumerabiles sunt. Que tandem
audiuimus int̾ familiaria colloquia.
siue eoꝵ qui conirigati sunt. siue qui
fuerunt. indicantẽ nobis nunqͣm se
coniugi ẽẽ commixtũ: nͥ sꝑando con¬
ceptum: Quod gͦ precipiunt coniu¬
gatis apłi: hoc est nuptiarũ. Quod
aũt uenialiter concedunt: aut quod
impedit orationes ñ cogunt nuptiȩ:
s ferunt. Itaq si forte qd̃ utrũ fieri
possit ignoro. magisq fieri ñ posse.
existimo. s tam̃ si forte ad tempꝰ ad¬
hibita concubina. filios suos ex eadẽ
cõmixtione. quesiuerit: nec sic ista
coniunctio uł earũ nuptiis p̃ponen¬
da est. quȩ ueniale illud oꝑant᷑. Qͥ
enim sit nuptiarũ considerandu ẽ:
nõ quid nubentiũ &e immoderatius

Expanded text:
causa, si matrimonio copulentur. nemcausa, si matrimonio copulentur. nempe multos habemus fratres et socios caelestis hereditatis utriusque sexus continentes, siue expertos nuptias siue ab omni tali conmixtione integros; nempe innumerabiles sunt. quem tandem audiuimus inter familiaria conloquia, siue eorum, qui coniugati sunt, siue qui fuerunt, indicantem nobis numquam se coniugi esse conmixtum nisi sperando conceptum? quod ergo praecipiunt coniugatis apostoli, hoc est nuptiarum: quod autem uenialiter concedunt aut quod inpedit orationes, non cogunt nuptiae, sed ferunt. Itaque si forte — quod utrum fieri possit ignoro magisque fieri non posse existimo — sed tamen, si forte ad tempus adhibita concubina filios solos ex eadem conmixtione quaesiuerit, nec sic ista coniunctio uel earum nuptiis praeponenda est, quae ueniale illud operantur. quid enim sit nuptiarum, considerandum est, non quid sit nubentium et immoderatius