comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ynt precepta
queda tractan¬
darũ scͥptura¬
rum. quȩ stu¬
diosis earum
uideo ñ in c̃õ¬
mode posse
tradi: ut non sołu legendo alios qͥ
diuinarũ litterarũ oꝑta aꝑuerunt.
s ce aliis ipsi aꝑiendo ꝓficiant. Hȩc
tradere institui uolentib & ualenti¬
bus discere: si dns ac d̾s nr̃ ea que de
hac re cogitanti solet suggerere. etiã
scribenti mͥ ñ deneget. Qd̾ antequã
exordiar. uidet᷑ mͥ respondendũ ẽẽ
his qui hec rep̾hensuri st̃: aut rep̃¬
hensuri essent. si eos ante ñ placaremꝰ.
Qd̾ si ñnulli etiã post ista rep̃hende¬
rint: saltim alios ñ mouebunt. nec ab
utili studio ad imperitiȩ pigritiã re¬
uocabunt: quos mouere possent. nisi
p̃monitos p̃paratosq inuenirent. Qi
dam enĩ rep̃hensuri sunt hoc opꝰ nr̃m:
cũ ea quȩ p̃cepturi sumꝰ ñ intellexernii.
Quicłã uͦ cũ intellectis uti uoluerint.
conatiq fuerint scͥpturas diuinas
scđm hȩc p̃cepta tractare. neq ualu¬

Expanded text:
nt praecepta quaedam tractandarum Scripturarum, quae studiosis earum video non incommode posse tradi; ut non solum legendo alios qui divinarum Litterarum operta aperuerunt, sed et aliis ipsi aperiendo proficiant. Haec tradere institui volentibus et valentibus discere, si Deus ac Dominus noster ea quae de hac re cogitanti solet suggerere, etiam scribenti mihi non deneget. Quod antequam exordiar, videtur mihi respondendum esse his qui haec reprehensuri sunt, aut reprehensuri essent, si eos non ante placaremus. Quod si nonnulli etiam post ista reprehenderint, saltem alios non movebunt, nec ab utili studio ad imperitiae pigritiam revocabunt, quos movere possent, nisi praemunitos praeparatosque invenirent. 2. Quidam enim reprehensuri sunt hoc opus nostrum, cum ea quae praecepturi sumus non intellexerint. Quidam vero cum intellectis uti voluerint, conatique fuerint Scripturas divinas secundum haec praecepta tractare, neque valu
Abbreviated transcription (Latin):
nib d̾s uerbũ suũ ministrare nolle ui¬
deret᷑. Quomͦ enĩ uerũ eẽt qd̾ dictũ
ds̃ de humano templo responsa ñ red¬
deret: &e totũ qd̃ discendũ hominib
tradi uellet. de cȩlo atq ꝑ angłos ꝑso¬
naret. Deinde ipsa caritas. quȩ sibi ho¬
mines inuic̃e nodo unitatis astrin¬
git. ñ haberet aditum refundendoꝵ
ce quasi miscendoꝵ sibimet animoꝵ:
si homines ꝑhomineᷤ nicħ discerent.
Et certe ilłu spadonẽ qui ysaiam ꝓphe¬
tam legens ñ intelligebat. neq ad an¬
gełu apłs misit: nec ei ꝑ angłm id qͦd
ñ intelligebat expositũ. aut diuinit᷑
in m̃te sine hominis ministerio reue¬
latum ẽ: s potius suggestione diuina
missus ẽ ad eũ. Seditq cũ eo philippꝰ
qui nouerat ysaiani ppħam: eiq huma¬
nis uerbis & lingua qd̃ in scriptura
illa tectũ erat aꝑuit. Honne cũ moyse
ds̃ loquebat᷑: & tam̃ consiliũ regend
atq xdministrandi tam magni popłi.
a socero suo alienigena scilicet homi¬

Expanded text:
e nolle videretur. Quomodo enim verum esset quod dictum Deus de humano templo responsa non redderet, et totum quod discendum hominibus tradi vellet, de coelo atque per Angelos personaret? Deinde ipsa charitas, quae sibi invicem homines nodo unitatis astringit, non haberet aditum refundendorum et quasi miscendorum sibimet animorum, si homines per homines nihil discerent. 7. Et certe spadonem illum qui Isaiam prophetam legens non intelligebat, neque ad angelum apostolus misit, nec ei per angelum id quod non intelligebat expositum, aut divinitus in mente sine hominis ministerio revelatum est; sed potius suggestione divina missus est ad eum, seditque cum eo Philippus, qui noverat Isaiam prophetam, eique humanis verbis et lingua quod in Scriptura illa tectum erat, aperuit . Nonne cum Moyse Deus loquebatur, et tamen consilium regendi atque administrandi tam magni populi a socero suo, alienigena scilicet homi
Abbreviated transcription (Latin):
at qd̾ accepit. Sic etiã qui ea quȩ in
seripturis intelligit exponit audi¬
entib: tanqm litteras quas agnoscit
ꝓnuntiat lectoris officio. Qui aut̃ẽ
precipit quomͦ intelligendu sit. si¬
milis ẽ tradenti litteras. hoc ẽ p̃cipi¬
enti quomͦ sit legendũ: ut quomͦ il¬
le qui legere nouit. alio lectore ñ indi¬
geat. cũ codicẽ inuenerit. a quo audi¬
at quid ibi scͥptum sit: sic iste. qui p̃cep¬
ta que conamur tradere acceperit.
cũ in libris aliqͥd obscuritatis inue¬
nerit. quasdã regulas uelut litteras
tenens. intellectorẽ aliũ ñ requirat. ꝑ
quẽ sibi qd̃ oꝑtũ est detegat᷑: s qͥbidã
uestigiis indagatis. ad occultũ sensũ
sine ullo errore ipse ꝑueniat:: aut cer¬
de in absurditatẽ prauȩ sententię ñ
incidat. Quapꝑt̃ qmͣquã ce in ipso oꝑe
satis apparere possit. hiuc. officioso la¬
bori nr̃o ñ recte aliquẽ contradicere:.

Expanded text:
at quod accepit. Sic etiam qui ea quae in at quod accepit. Sic etiam qui ea quae in Scripturis intelligit, exponit audientibus, tanquam litteras quas agnoscit pronuntiat lectoris officio; qui autem praecipit quomodo intelligendum sit, similis est tradenti litteras, hoc est praecipienti quomodo sit legendum: ut quomodo ille qui legere novit, alio lectore non indiget, cum codicem invenerit, a quo audiat quid ibi scriptum sit; sic iste qui praecepta quae conamur tradere acceperit, cum in libris aliquid obscuritatis invenerit, quasdam regulas veluti litteras tenens intellectorem alium non requirat, per quem sibi quod opertum est retegatur; sed quibusdam vestigiis indagatis ad occultum sensum sine ullo errore ipse perveniat, aut certe in absurditatem pravae sententiae non incidat. Quapropter, quanquam et in ipso opere satis apparere possit huic officioso labori nostro non recte aliquem contradicere;
Abbreviated transcription (Latin):
diuino munere quȩcũq in scͥpturis
obseura st̃ intelligere głatur: bene
qͥdem credit: ae uerũ ẽ ñ ẽẽ ilła suam
facultatẽ. quasi a se ipso existentem.
s diuinitus traditã: ita enĩ głam di
querit ce ñ suã: s cũ legit & nullo sibi
hominũ exponente intelligit: cur ip¬
se aliis affectat exponere. ac ñ potiꝰ
eos remittit dõ: ut ipsi qͦq ñ ꝑhomi¬
nem. s illo intus docente intelligant:
S uidelicet timet: ne audiat a dño.
Serue neqͣm: dares pecuniã meã num¬
mulariis. Sicut gͦ hi ea quȩ intelligui
ꝓdunt. cȩteris. uł loquendo uł seri¬
cto ñ debeo: qmquã nemo debeat
aliqͥd sic habere quasi suũ ꝓpriũ. nisi
forte mendaciũ. Nam om̃e uerũ: ab
illo ẽ qui ait. Ego sũ ueritas. Quid
enĩ habemꝰ. qd̾ ñ accepimꝰ. Qd̃ si acce
Qui legit audientib: litteras utiq
quas agnoscit enuntiat. Qui aũ ipsaᷤ
litteras tradit: hoc agit ut alii qͦꝙ
legere nouerint: uterq tam̃ id insinu¬

Expanded text:
quaecumque in Scripturis obscura sunt intelligere gloriatur, bene quidem credit, et verum est, non esse illam suam facultatem quasi a seipso existentem, sed divinitus traditam; ita enim Dei gloriam quaerit et non suam: sed cum legit, et nullo sibi hominum exponente intelligit, cur ipse aliis affectat exponere, ac non potius eos remittit Deo, ut ipsi quoque non per hominem, sed illo intus docente intelligant? Sed videlicet timet ne audiat a Domino, Serve nequam, dares pecuniam meam nummulariis . Sicut ergo hi ea quae intelligunt, produnt caeteris vel loquendo vel scricto non debeo: quanquam nemo debet aliquid sic habere quasi suum proprium, nisi forte mendacium. Nam omne verum ab illo est, qui ait: Ego sum veritas . Quid enim habemus quod non accepimus? Quod si accepmus ? 9. Qui legit audientibus litteras, utique quas agnoscit enuntiat; qui autem ipsas litteras tradit, hoc agit ut alii quoque legere noverint: uterque tamen id insinu
Abbreviated transcription (Latin):
quecũq uoluit fecit. ꝓfecto facere
noluit. quodcumq non fecit.
uaꝑꝑt̃ etiam primũ hominem
ds̃. si in ea salute in qua condi¬
tus erat custodire uoluiss: eumq
oportuno tempore post genitos filios.
sine int̾̃positione mortis ad meliora
ꝑduceret: uͥ iam ñ sołu peccatũ cõmit¬
dere. s nec uoluntatẽ poss habere pec¬
candi.si ad ꝑmanendũ sine peccato
sicut factus erat. ꝑpetuã uoluntatẽ
habiturũ ẽẽ prȩsciss. Quia uͦ eũ ma¬
le usurum libero arbitrio. hoc ẽ pecca¬
turum ẽẽ presciebat: ad hoc potius
p̃parauit uoluntatẽ suã. ut bene ip¬
se faceret etiã de male faciente. ac sic
hominis uoluntas mala ñ euacuaret᷑:¬

Expanded text:
quaecumque voluit, fecit, , profecto facere quaecumque voluit, fecit, , profecto facere noQuapropter etiam primum hominem Deus in ea salute in qua conditus erat, custodire voluisset, eumque opportuno tempore post genitos filios sine interpositione mortis ad meliora perducere, ubi jam non solum peccatum non committere, sed nec voluntatem posset habere peccandi, si ad permanendum sine peccato, sicut factus erat, perpetuam voluntatem habiturum esse praescisset. Quia vero eum male usurum libero arbitrio, hoc est peccaturum esse praesciebat, ad hoc potius praeparavit voluntatem suam, ut bene ipse faceret etiam de male faciente, ac sic hominis voluntas mala a
Abbreviated transcription (Latin):
ri. fidĩ xꝑianȩ humilitatẽ abhorrere.
Proinde dicens hoc enĩ bonũ est corã
retur: statim ut desꝑationẽ tolleret.
addidit: qui om̃s homines uult sal¬
uos fieri. & ad agnitionẽ ueritatis
uenire. Hoc qͥppe ds bonũ iudicauit.
ut orationib humiliũ dignaretur
salutẽ prestare sublimiũ: qd̾ utiq ĩã
uidemus impletũ. Isto locutionis mͦ.
& dñs est usus in euangłio ubi ait
phariseis: decimatis mentã ce rutã¬
&e cyminũ &e omne holus. Neq enim
pharisei ce quȩcũq aliena. & om̃ium
ꝑ om̃s terras alienigenarũ omĩa ho¬
lera decimabant. Sicut gͦ hic. omne.
holus omne holerũ genus. ita &e illie
om̃s homines omne hominũ genus
intelligere possumꝰ: & quocũq alio
modo intelligi potest: du tam̃ crede¬
re non cogamur aliqͥd omĩpotentem
uoluisse fieri. factumq ñ esse: qui
sine ullis ambiguitatib in cęlo et
in t̾ra. sicut eũ ueritas cantat. om̃ĩa

Expanded text:
ri a fidei christianae humilitate abhorrere. ri a fidei christianae humilitate abhorrere. Proinde dicens, Hoc enim bonum est coram retur; statim ut desperationem tolleret, addidit, Qui omnes homines vult salvos fieri, et in agnitionem veritatis venire . Hoc quippe Deus bonum judicavit, ut orationibus humilium dignaretur salutem praestare sublimium: quod utique jam videmus impletum. Isto locutionis modo et Dominus est usus in Evangelio, ubi ait Pharisaeis, Decimatis mentam, et rutam, et omne olus . Neque enim Pharisaei et quaecumque aliena et omnium per omnes terras alienigenarum omnia olera decimabant. Sicut ergo hic omne olus, omne olerum genus; ita et illic omnes homines, omne hominum genus intelligere possumus: et quocumque alio modo intelligi potest, dum tamen credere non cogamur aliquid omnipotentem Deum voluisse fieri, factumque non esse; qui sine ullis ambiguitatibus, si in coelo et in terra, sicut eum veritas cantat, omnia
Abbreviated transcription (Latin):
nes uult saluos fieri. ñ qd̾ nullus ho¬
minum eẽt quẽ saluũ fieri nollet: qͥ
uirtutes miraculoꝵ facere noluit
apud eos. qͦs dicit acturos fuisse pę¬
nitentiam si feciss. s ut om̃s homines
omne genus humanũ intelligamꝰ ꝑ
quascũq differentias distributum:
miles doctos indoctos. integri corꝑis
debiles ingeniosos tardicordes. fatu¬
os diuites pauꝑes medioeres. mares
feminas infantes pueros. adolescen¬
tes iuenes seniores senes. in linguiᷤ
nib oĩb. in uoluntatũ ⁊ oscientiaꝵ uari¬
etate innumerabili constitutos. & si
quid aliud differentiarũ est in bomi¬
nib. Quid ẽ enĩ eoꝵ. unde ñ d̃s per
faciat. quia omp̃c uelle in aniter non
potest. quodcũq uoluerit: Precepe¬
rat enĩ apłs ut oraretur ꝓ om̃ib ho¬
minib: &e specialit̃ addiderat. pregi¬
bus &e his qui in sublimitate. sunt: qͥ
putari poterant. fastu ce suꝑbia scła¬

Expanded text:
nes vult salvos fieri; non quod nullus hones vult salvos fieri; non quod nullus hominum esset quem salvum fieri nollet, qui virtutes miraculorum facere noluit apud eos quos dicit acturos fuisse poenitentiam si fecisset: sed ut omnes homines omne genus humanum intelligamus per quascumque differentias distributum, miles, doctos, indoctos, integri corporis, debiles, ingeniosos, tardicordes, fatuos, divites, pauperes, mediocres, mares, feminas, infantes, pueros, adolescentes, juvenes, seniores, senes; in linguis nibus omnibus, in voluntatum et conscientiarum varietate innumerabili constitutos, et si quid aliud differentiarum est in hominibus. Quid est enim eorum unde non Deus per , et ideo faciat, quia omnipotens velle inaniter non potest quodcumque voluerit? Praeceperat enim Apostolus ut oraretur pro omnibus hominibus, et specialiter addiderat pro regibus et iis qui in sublimitate sunt, qui putari poterant, fastu et superbia saecula
Abbreviated transcription (Latin):
misereatur. siue ꝑ iudiciũ quẽ uult
obduret: nec inique aliquid facit. nec
nisi uolens qͥoquam facit: &e omnia
quȩcumq uult facit.
c ꝑ hoc cũ audimus. & in sacris lit¬
teris legimꝰ. qd̾ uelit om̃s homi¬
nes saluos fieri. quãuis certũ sit no¬
bis ñ om̃s homines saluos fieri. non
tam̃ ido debemꝰ omĩpotentissims di
uoluntati aliqͥd derogare. s ita intel¬
ligere qd̃ scͥptum est. qui om̃s homi¬
nes uult saluos fieri. tanquã dice¬
retur. nulłu hominẽ fieri salũu. nͥ
quẽ fieri ipse uoluerit: ñ qd̾ nullus
sit hominũ nͥ quẽ saluũ fieri uelit.
s quod nullus fiat. nͥ quẽ uelit: & idõ
sit rogandus ut uelit: qͥa necesse est
fieri si uoluerit. De orando do qͥppe
agebat. apl̃s: ut hoc diceret. Sic enim
intelligimꝰ & qd̃ in ȩuangłio scͥptũ ẽ.
qui illuminat. omnẽ hominẽ: ñ qͥa
nullus ẽ hominũ qui ñ illuminet᷑.
s quia nisi ab ipso nullus illuminat᷑.
aut certe sic dictum ẽ qui om̃s homi¬

Expanded text:
misereatur, sive per judicium quem vult obduret, nec inique aliquid facit, nec nisi volens quidquam facit, et omnia quaecunque vult, facit. Ac per hoc cum audimus, et in sacris litteris legimus, quod velit omnes homines salvos fieri, quamvis certum sit nobis non omnes homines salvos fieri, non tamen ideo debemus omnipotentissimae Dei voluntati aliquid derogare; sed ita intelligere quod scriptum est, Qui omnes homines vult salvos fieri, tanquam diceretur nullum hominem fieri salvum, nisi quem fieri ipse voluerit: non quod nullus sit hominum, nisi quem salvum fieri velit; sed quod nullus fiat, nisi quem velit; et ideo sit rogandus ut velit, quia necesse est fieri si voluerit. De orando quippe Deo agebat Apostolus, ut hoc diceret. Sic enim intelligimus, et quod in Evangelio scriptum est, Qui illuminat omnem hominem : non quia nullus est hominum qui non illuminetur, sed quia nisi ab ipso nullus illuminatur. Aut certe sic dictum est, Qui omnes homi
Abbreviated transcription (Latin):
scͥptum est a dño p̃paretur. qua cętã
dĩ munera capiantur: ꝑ quȩ ueniat᷑
ad munus ȩternum.
bonoꝵ. grãm d̃ĩ appellat. apłs: stipen¬
dium inquit peccati mors. gr̃a aũt
Stipendiũ ꝓ opere miliciȩ debitũ red¬
ditur ñ donatur: ido dixit stipendiũ
peccati mors: ut. mortẽ peccato non
immerito illatam s debitã demonstra¬
ret. Grã uͦ nisi gratis ẽ: grã non est.
Intelligendu est gͥ etiã ipsa hominiᷤ
bona merita ẽẽ dĩ munera: quibus
cũ uita ęt̾na redditui: qͥd nͥ gr̃a ꝓ
grã redditur. Sic gͦ factus ẽ homo
rectus. ut & manere in ea rectitudi¬
suo fieri ꝑuersus arbitrio: &e utrũli¬
bet hoꝵ elegiss. dĩ uoluntas fieret:
aut etiã ab illo. aut certe de illo. ẜ¬
inde quia suã maluit. facere quã
dĩ: de illo facta ẽ uoluntas dĩ: qui
ex eadem massa ꝑditionis quȩ de
illius styrpe ꝓfluxit. facit aliud uaᷤ
in honorem: aliud in contumeliam.

Expanded text:
scriptum est, a Domino praeparetur , qua caetera scriptum est, a Domino praeparetur , qua caetera Dei munera capiantur, per quae veniatur ad munus aeternum. bonorum, gratiam Dei appellat Apostolus. Stipendium, inquit, peccati mors. Gratia autem Stipendium pro opere militiae debitum redditur, non donatur: ideo dixit, Stipendium peccati mors; ut mortem peccato non immerito illatam, sed debitam demonstraret. Gratia vero nisi gratis est, gratia non est. Intelligendum est igitur etiam ipsa hominis bona merita esse Dei munera; quibus cum vita aeterna redditur, quid nisi gratia pro gratia redditur ? Sic ergo factus est homo rectus, ut et manere in ea rectitudisuo fieri perversus arbitrio. Utrumlibet horum elegisset, Dei voluntas fieret, aut etiam ab illo, aut certe de illo. Proinde quia suam maluit facere quam Dei, de illo facta est voluntas Dei, qui ex eadem massa perditionis, quae de illius stirpe profluxit, facit aliud vas in honorem, aliud in contumeliam :
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ potuiss: quia ce si peccatũ in solo
erat libero arbitrio constitutum. ñ¬
tam̃ iusticiȩ retinendę sufficiebat li¬
berum arbitrium: nͥ in participatio¬
ne immutabilis boni. diuinũ adiu¬
torium preberet᷑. Sicut enĩ mori ẽ
in hominis potestate cũ uelit: nemo
est enĩ qui ñ seipsum ut nicħ aliud
dicam uł ñ uescendo possit occidere:
ad tenendam uͦ uitam uoluntas non
sat est. si adiutoria siue alimentorũ
siue quorũcũq tutaminũ desint:
sic homo in paradyso ad se occidendu.
relinquendo iusticiã idoneus erat per
uita iusticiȩ parũ erat uelle: nͥ ille
qui eũ fecerat adiuuaret. S post
ilła ruinam maior ẽ misccłia di: q̃ñ¬
& ipsũ liberum arbitriũ liberandũ
est a seruitute: cui dominat᷑ cũ mor¬
de peccatũ. Nec om̃ino ꝑseipsũ. s ꝑ so¬
lam dĩ grãm quȩ in fide xp̃i posita
est liberat᷑: ut uoluntas ipsa sicut

Expanded text:
esse potuisset. Quia etsi peccatum in solo esse potuisset. Quia etsi peccatum in solo erat libero arbitrio constitutum, tamen justitiae retinendae non sufficiebat liberum arbitrium, nisi participatione immutabilis boni divinum adjutorium praeberetur. Sicut enim mori est in hominis potestate cum velit, nemo est enim qui non seipsum, ut nihil aliud dicam, vel non vescendo possit occidere: ad tenendam vero vitam voluntas non sat est, si adjutoria sive alimentorum, sive quorumcunque tutaminum desint. Sic homo in paradiso ad se occidendum relinquendo justitiam idoneus erat pro vita justitiae, parum erat velle, nisi ille qui eum fecerat adjuvaret. Sed post illam ruinam major est misericordia Dei, quando et ipsum arbitrium liberandum est a servitute, cui dominatur cum morte peccatum. Nec omnino per seipsum, sed per solam Dei gratiam, quae in fide Christi posita est, liberatur; ut voluntas ipsa, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
ic enĩ oportebat.c uiii.¬
prius hominẽ fieri. ut & bene
uelle poss ce male: nec r̃a gratis sibe¬
ne: nec impune si male. Postea uͦ sic.
erit ut male uelle ñpossit: nec ido
libero carebit arbitrio. Multo qͥppe
liberius erit arbitriũ: qd̾ omnino ñ
poterit seruire peccato. Neq enĩ cul¬
panda ẽ uoluntas. aut uoluntas ñ ẽ.¬
aut libera dicenda ñ est. qua beati
ẽẽ sic uolumus: ut ẽẽ miseri ñ solum
nolimus: s nequaqmͣ prorsus uelle
possimꝰ Sicut gͦ anima nr̃a etiã nẽ
nolle infelicitatẽ. ita nolle. iniquitatẽ
semꝑ habitura ẽ: s ordo pret̃mittendꝰ
ñ fuit. in quo ds̃ uoluit ostendere.
lius qd̾ peccare non possit.
icut minor fuit immortalitas. s
mori: quãuis maior futura sit. in qua
non possit mori. Illam natura hrima¬
na ꝑdidit ꝑ liberum arbitrium:
hanc est acceptura ꝑ grãm. quã fuerat
si non peccass acceptura ꝑ meritum:
qmͣuis sine. grã. nec tunc ulłu meritũ

Expanded text:
ic enim oportebat prius hominem fieri, ut et bene velle posset, et male; nec gratis, si bene; nec impune, si male: postea vero sic erit, ut male velle non possit; nec ideo libero carebit arbitrio. Multo quippe liberius erit arbitrium, quod omnino non poterit servire peccato. Neque enim culpanda est voluntas, aut voluntas non eaut libera dicenda non est, qua beati esse sic volumus, ut esse miseri non solum nolimus, sed nequaquam prorsus velle possimus. Sicut ergo anima nostra etiam nunc nolle infelicitatem, ita nolle iniquitatem semper habitura est. Sed ordo praetermittendus non fuit, in quo Deus voluit ostendere qlius quod peccare non possit: sicut minor fuit immortalitas, sed mori, quamvis major futura sit, in qua non possit mori. Illam natura humana perdidit per liberum arbitrium, et hanc est acceptura per gratiam, quam fuerat, si non peccasset, acceptura per meritum: quamvis sine gratia nec tunc ullum meritum
Abbreviated transcription (Latin):
x ista fidi confessione quȩ bre¬
uiter sẏmbolo continetur. &e
carnaliter cogitata lac par uuloꝵ
est. spũaliter aũt considerata atq
tractata. cibus est fortiũ: nascitur
spes bona fideliũ: cui caritas sc̃a
comitatur. S de his omnib quȩ
fideliter sunt credenda. ea tantũ
ad spem ꝑtinent quȩ oratione do¬
minica continentur: maledicꝰtus¬
est enĩ omnis sicut diuina testant᷑
eloquia. qui spem ponit in homi¬
ne: ac ꝑ hoc & in seipso qui spem
ponit. huius maledicti uinculo
innectitur. Id̾o ñ nisi a dño deo
petere debemus. qͥcquid sꝑamus
nos uł bene oꝑaturos: uł ꝓbonis
oꝑibus adepturos.

Expanded text:
x ista fidei confessione, quae breviter Symbolo continetur, et carnaliter cogitata lac parvulorum est, spiritualiter autem considerata atque tractata cibus est fortium, nascitur spes bona fidelium, cui charitas sancta comitatur. Sed de iis omnibus quae fideliter sunt credenda, ea tantum ad spem pertinent quae oratione dominica continentur. Maledictus enim omnis, sicut divina testantur eloquia, qui spem ponit in homine : ac per hoc et in se ipso qui spem ponit, hujus maledicti vinculo innectitur. Ideo non nisi a Domino Deo petere debemus, quidquid speramus nos vel bene operaturos vel pro bonis operibus adepturos.
Abbreviated transcription (Latin):
qd̃ sibi ꝓsit: utilitas ẽ. Qd̾ aũt agit ut
ꝓsit ꝓximo: beneficientia nominatur.
t t huic p̃cedit utilitas: qͥa nemo potest
ex eo qd̾ ñ habet ꝓdesse alteri. Quanto
aũt magis regnũ cupiditatis destru¬
itur: tanto caritatis auget᷑. Q equid gͦ
asꝑum &e quasi seuum factu dictuq
dum ualet. Ed̾ si pspicue sonat: ñ est ad
aliud referendũ quasi figurate. dictũ
sit:. sicuti ẽ illud apłi. Tesaurizas tibi
iram in die. irȩ. & reuelationis iusti ui

Expanded text:
quo sibi prosit, utilitas est; quod autem agit, ut quo sibi prosit, utilitas est; quod autem agit, ut prosit proximo, beneficientia nominatur. et hic praecedit utilitas, quia nemo potest ex eo quod non habet prodesse alteri. quanto autem magis regnum cupiditatis destruitur, tanto caritatis augetur. Quidquid ergo asperum et quasi saeuum factu dictuquedum ualet. quod si perspicue sonat, non est ad aliud referendum, quasi figurate dictum sit. sicuti est apostoli: thesaurizas tibi iram in die irae et reuelat
Abbreviated transcription (Latin):
nes arbitrant᷑. Non aũt asserit nisi
catholicã fidem: reb p̃teritis &e futursͦ
& presentib. Preteritoꝵ narratio est:
futuroꝵ p̃nuntiatio: p̃sentium demon¬
stratio. S omĩa hȩc ad eandẽ caritatẽ
nutriendã atq roborandã. & cupidi¬
tatem uincendã atq extinguendã ua¬
lent. Caritatẽ uoco motũ animi. ad
fruendũ dõ ꝓpt̃ ipsũ: &e se atq ꝓximo¬
ꝓpt̾ dm. Cupiditatẽ aũt motũ animi
ad fruendu se &e ꝓrimo. & quolibet cor¬
pore: ñ ꝓpt̾ dm̃. Qõ aũt agit indomita
cupiditas. ad corrumpendu animũ &
corpus suũ: flagitiũ uocat᷑. Qd̃ aũ agit
ut alteri noceat: facinus dicit᷑. Et hec st̃
duo genera omniũ peccatoꝵ: s flagitia
priora sunt. Quȩ cũ exinaniuerint.
animũ. & ad quandã egestatẽ ꝑdux¬
erint. in facinora ꝓsilitur: quib remo¬
ueant᷑ impedim̃ta flagitioꝵ. aut adiu¬
menta querant᷑. Item qd̾ agit caritas

Expanded text:
nes arbitrentur. non autem asserit nisi nes arbitrentur. non autem asserit nisi catholicam fidem rebus praeteritis et futuris et praesentibus: praeteritorum narratio est, futurorum praenuntiatio, praesentium demonstratio. sed omnia haec ad eandem caritatem nutriendam atque roborandam et cupiditatem uincendam atque extinguendam ualent. caritatem uoco motum animi ad fruendum deum propter ipsum et se atqm; cupiditatem autem motum animi ad fruendum se et proximo et quolibet corpore non propter deum. quod autem agit indomita cupiditas ad corrumpendum animum et corpus suum, flagitium uocatur; quod autem agit, ut alteri noceat, facinus dicitur. et haec sunt duo genera omnium peccatorum, sed flagitia priora sunt. quae cum exinaniuerint animum et ad quandam egestatem perduxerint, in facinora prosilitur, quibus remoueantur impedimenta flagitiorum ant adiumenta quaerantur. item quod agit caritas
Abbreviated transcription (Latin):
ficdi ueritas ad cognoscendũ dm̃ &e ꝓx¬
imũ ꝑtinet. Spes aũt sua cuiq ẽ in
conscientia ꝓpria: quẽ admod̾u se sen¬
tit ad dilectionẽ dĩ & pximi cognitio¬
mentis. s potius suȩ consuetudinis
estimare peccata. fit plerũq ut qͥsq
hominũ ea tantũ culpanda arbitre¬
tur. quȩ suȩ regionis & tẽporis homi¬
nes. uituperare atq dapnare consue¬
uerunt: &e ea tantũ ꝓbanda atq lau¬
danda. quȩ consuetudo eoꝵ cũ quib
uiuit admittit. Eoq contingit. ut si
quid seriptura uł p̃ceperit qd̾ horret
a consuetudine audientiũ. uł qd̾ ñ
abhorret culpauerit: si animũ eoꝵ ĩa
uerbi uinxit auctoritas. figuratã lo¬
cutionẽ putent. Non aũt p̃cepit scͥp¬
tura nisi caritatẽ: nec culpat nisi cu¬
piditatẽ: & eo mͦ informat mores homi¬
num. Item si animũ p̃occupauerit
aliciuus erroris opinio: qͥcquid aliter
asseruerit seriptura. figuratũ homi¬

Expanded text:
fidei veritas ad cognoscendum Deum et proxfidei veritas ad cognoscendum Deum et proximum pertinet. Spes autem sua cuique est in conscientia propria, quemadmodum se sentit ad dilectionem Dei et proximi, cognitiosed potius suae consuetudinis aestimare peccata, fit plerumque, ut quisque hominum ea tantum culpanda arbitretur, quae suae regionis et temporis homines uituperare atque damnare consueuerunt, et ea tantum probanda atque laudanda, quae consuetudo eorum cum quibus uiuit admittit, eoque contingit, ut, si quid scriptura uel praeceperit quod abhorreret a consuetudine audientium uel quod non abhorreret culpauerit, si animum eorum iam uerbi uinxit auctoritas, figuratam locutionem putent. non autem praecipit scriptura nisi caritatem nec culpat nisi cupiditatem et eo modo informat mores hominum. item si animum praeoccupauit alicuius erroris opinio, quidquid aliter asseruerit scriptura, figuratum homi
Abbreviated transcription (Latin):
t aũt litterã sequi. & signa ꝓrebus
quȩ his significant᷑ acciꝑe seruilis
infirmitatis ẽ: ita inutiliter signa
int̾pretari. male uagantis erroris.
Qui aũt ñ intelligit qͥd significet sig¬
num: &e tam̃ signũ ẽẽ intelligit. nec
ipse premitur seruitute. Melius ẽ
aũt uł premi incognitis. s utilibus
signis: quã mnutilit᷑ ea int̾pretando.
a uigo seruitutis eductam ceruiẽe
laqueis erroris inserere. Huic aũt
obseruationi qua cauemꝰ figuratã
locutionẽ. idẽ translata quasi ꝓpriã
sequi. adiungenda etiã illa ẽ. ne ꝓpriã
quasi figuratã uelimus acciꝑe. Demon¬
strandus est gͥ prius modus inueni¬
endȩ locutionis ꝓpria ne an fugurata
sit. Et iste omnino modus ẽ ut qͥcqͥd
in sermone diuino. neq ad morũ hone¬
statem. neq ad sidĩ ueritatẽ ꝓprie refer¬
ri potest. figuratũ ẽẽ cognos cas. Moꝵ
honestas ad diligendu dm & ꝓximũ

Expanded text:
Ut autem litteram sequi, et signa pro rebus Ut autem litteram sequi, et signa pro rebus quae iis significantur accipere, servilis infirmitatis est; ita inutiliter signa interpretari, male vagantis erroris est. Qui autem non intelligit quid significet signum, et tamen signum esse intelligit, nec ipse premitur servitute. Melius est autem vel premi incognitis, sed utilibus signis, quam inutiliter ea interpretando, a jugo servitutis eductam cervicem laqueis erroris inserere. CAPUTobservationi qua cavemus figuratam locutionem, id est, translatam quasi propriam sequi; adjungenda etiam illa est, ne propriam quasi figuratam velimus accipere. Demonstrandus est igitur prius modus inveniendae locutionis, propriane an figurata sit. Et iste omnino modus est, ut quidquid in sermone divino neque ad morum honestatem, neque ad fidei veritatem proprie referri potest, figuratum esse cognoscas. Morum honestas ad diligendum Deum et proximum,
Abbreviated transcription (Latin):
quo talia cuncta referenda st̾. Talis
aũt homo. spiritalis ce liber est etiam
tempore seruitutis. quo carnalibus
animis ñdum oportet. signa illa reue¬
lari: quoꝵ iugo edomandi st̃. Tales aũ
spiritales erant patriarchȩ ac ꝓphetȩ:
om̃sq in popło isrł. ꝑ quos nobis sp̃e
sc̃s ipsa scripturarũ & auxilia ce sola¬
tia ministrauit. Hoc uͦ tempore. ptͦea¬
ꝙͣ ꝑ resurrectionẽ dñi nr̃i manifestis¬
simũ indiciũ nr̃ȩ lib̾tatis illuxit. ne¬
eoꝵ quidẽ signoꝵ quȩ iã intelligimꝰ
oꝑatione graui onerati sumus. S
quȩdã parica ꝓ multis. eadẽq factu
facillima. & intellectu augustissima.
& obseruatione castissima. ipse dñs
& aplica tradidit disciplina: sicuti
ẽ baptismi sacram̃tum. &e celebratio
corporis ce sanguinis dñi: quȩ unus¬
quisq cũ ꝑcipit. quo referant᷑ imbutꝰ
agnoscit: ut ea ñ carnali seruitute
s spiritali potius libertate ueneret᷑.

Expanded text:
quo talia cuncta referenda sunt Talis quo talia cuncta referenda sunt Talis autem homo spiritualis et liber est, etiam tempore servitutis, quo carnalibus animis nondum oportet signa illa revelari, quorum jugo edomandi sunt Tales autem spirituales erant Patriarchae ac Prophetae, omnesque in populo Israel per quos nobis Spiritus sanctus ipsa Scripturarum et auxilia et solatia ministravit. Hoc vero tempore posteaquam resurrectione Domini nostri manifestissimum indicium nostrae libeorum quidem signorum, quae jam intelligimus, operatione gravi onerati sumus, sed quaedam pauca pro multis eademque factu facillima, et intellectu augustissima, et observatione castissima, ipse Dominus et apostolica tradidit disciplina, sicuti est baptismi sacramentum et celebratio corporis et sanguinis Domini, quae unusquisque cum percipit quo referantur imbutus agnoscit, ut ea non carnali servitute, sed spiritali potius libertate veneretur;
Abbreviated transcription (Latin):
eos quos inuenit. subsignis utilibus.
tanqͣm ꝓpe inuentos int̃pretatis sig¬
nis quib subditi erant: eleuatos ad
eas res qnͣtum illa signa st̃ liberauit.
Ex his facte st̃ eccl̾iȩ sc̃oꝵ israbelitaꝵ.
Quos aũt inuenit sub signis inutilibꝰ.
ñ sołu seruilem oꝑationem sub talib
signis. s etiam ipsa signa frustrauit:
remouitq omĩa:. ut a corruptione
multitudinis simulachroꝵ deoꝵ. ꝙͣ
sepe ac ꝓprie seriptura fornicationẽ.
uocat. ad umius di cultũ gentescon¬
uerterent᷑: nec sub ipsis iam signis
utilib seruiturȩ: s exercitaturȩ po¬
tius animũ in eoꝵ intelligentia spiri¬
tali. Sub signo enĩ seruit: qui oꝑat᷑
aut uenerat᷑ aliquã rem significantẽ:
nesciens quid significet. Qui uͦ aut
oꝑatur aut uenerat᷑ utile signũ di
umitus institutũ. cuius uim signifi¬
cationemq intelligit. ñ hoc uenerat᷑
qd̃ uidetur ce transit. s illud potius

Expanded text:
eos quos invenit sub signis utilibus eos quos invenit sub signis utilibus tanquam prope inventos interpretatis signis, quibus subditi erant, elevatos ad eas res quarum signa sunt liberavit. Ex his factae sunt ecclesiae sanctorum Israelitarum: quos autem invenit sub signis inutilibus, non solum servilem operationem sub talibus signis, sed etiam ipsa signa frustravit, removitque omnia, ut a corruptione multitudinis simulacrorum deorum, quam saepe ac proprie Scriptura fornicationem vocat, ad unius Dei cultum gentes converterentur, nec sub ipsis jam signis utilibus serviturae, sed exercitaturae potius animum in eorum intelligentia spiritali. Sub signo enim servit, qui operatur aut veneratur aliquam rem significantem, nesciens quid significet; qui vero aut ostitutum, cujus vim significationemque intelligit, non hoc veneratur quod videtur et transit, sed illud potius
Abbreviated transcription (Latin):
lapillos quatit. Non ẽ aũt hominũ
s porcoꝵ cibus. Douit qͥd dic̃a: qui
euangłium nouit. Qdͥ gͦ mͥ prodest.
qd̾ neptuni simulachru ad ilłã signi¬
ficationẽ refert᷑: nisi forte ut neutr ũ
colam: Tam enĩ mͥ statua quȩlibet.
quã mare uniuersũ:. non ẽ ds̃. fate¬
or tam̃ altius demersos ẽẽ. qui oꝑa
hominũ deos putant: qmͣ qui oꝑa
dĩ. S nobis unus diligendus &e colen¬
diis ds precipit᷑. qui fecit hȩc omĩa
quoꝵ illi simulachra uenerant᷑: uł
tanquã deos. uł tanquã signa &e ima
gines deoꝵ. Si gͦ signũ utilit̾ institu¬
tum. ꝓ ipsa re sequi cui significandȩ in¬
stitutũ est. carnalis ẽ seruitꝰ: qnͣtoma¬
gis inutiliũ rerũ signa instituta pro
rebus accipere. Quȩ si retuleris ad
ea ipsa quȩ his significant᷑. eisq colen¬
dis animũ obligaueris: nichilominꝰ
seruili carnaliq onere atq uelamine
ñ carebis. Quãobrem. xp̃iana lib̾tas

Expanded text:
lapillos quatita non est autem hominum, lapillos quatita non est autem hominum, sed porcorum cibus. Novit quid dicam, qui Evangelium novit . Quid ergo mihi prodest quod Neptuni simulacrum ad illam significationem refertur, nisi forte ut neutrum colam? tam enim mihi statua quaelibet, quam mare universum, non est Deus. Fateor tamen altius demersos esse, qui opera hominum deos putant, quam qui opera Dei; sed nobis unus diligendus et colendus Deus praecipitur , qui fecit haec omnia, quorum illi simulacra venerantur, vel tanquam garent. Si ergo signum utiliter institutum pro ipsa re sequi, cui significandae institutum est, carnalis est servitus, quanto magis inutilium rerum signa instituta pro rebus accipere, quae si retuleris ad ea ipsa quae his significantur eisque colendis animum obligaveris, nihilominus servili carnalique onere atque velamine non carebis. Quamobrem Christiana libertas
Abbreviated transcription (Latin):
uenerari ȩternũ d̾m. tam capaces ex¬
titerunt sp̃c scĩ. ut omĩa sua uende¬
rent: eoꝵq preciũ indigentib distri¬
seq totos dedicarent dõ tanqm tem¬
płu nouĩr cuius t̃renȩ imagini hoc
est templo ueteri seruiebant. Non enĩ
hoc ullas eccłias gentiũ fecisse seͥptũ
ẽ: quia ñ tam ꝓpe inuenti erant: qui
simiilachra manu facta deos habebah̃.
signa interp̃tari conabant᷑. ad creatu¬
ram colendã uenerandãq referebañ.
Qdͥ enĩ mͥ ꝓdest simulacbrũ uerbigrã
neptuni. ñ ipsum habendũ dm̃: s eo
significari uniuersũ mare. uł etiam
om̃s aquas cȩteras quȩ fontib pro¬
ruunt. Sicut a quodã poeta illoꝵ
describit᷑. si bene recolo ita dicente.
Tu neptune pater. cui timpora cana
crepanti cincta salo resonant: mag¬
nus eui ꝑpete mento ꝓfluit occea¬
nus: & flumina crinib errant. Hȩc
siliqua: intra dulce tectoriũ sonanteᷤᷤ

Expanded text:
venerari aeternum Deum, tam capaces exsvenerari aeternum Deum, tam capaces exstiterunt Spiritus sancti, ut omnia sua venderent, eorumque pretium indigentibus distrirent , seque totos dedicarent Deo tanquam templum novum, cujus terrenae imagini, hoc est, templo veteri, serviebant. 11. Non enim hoc ullas ecclesias Gentium fecisse scriptum est, quia non tam prope invenit erant, qui simulacra manufacta deos habebant. signa interpretari conabantur, ad creaturam colendam venerandamque referebant. Quid enim mihi prodest simulacrum, verbi gratia, Neptuni non ipsum habendum Deum, sed eo significari universum mare, vel etiam omnes aquas caeteras, quae fontibus proruunt? sicut a quodam poeta illorum describitur, si bene recolo, ita dicente: Tu, Neptune pater, cui tempora cana crepanti Cincta salo resonant, magnus cui perpete mento Profluit oceanus, et flumina crinibus errant. Haec siliqua intra dulce tectorium sonantes
Abbreviated transcription (Latin):
fuisses seribit apłs. Et ido qui talibus
signis ꝑtinacit̾ inheserunt: contemp¬
nentem ista dñm. cũ ĩa tempo reuela¬
tionis eoꝵ ueniss. ferre ñ potuerunt:
atq inde calumpnias qd̃ sabbato cu¬
raret. moliti sunt principes eoꝵ:. po¬
pulusq signis illis tanqͣm reb astri¬
ctus ñ credebat dm eẽ. uł adõ uenisse:
qui ea sicut a iuideis obseruabantur
nollet attendere. S qui credider uñ.
ex quib facta ẽ pͥma eccłia hierosoli¬
mitana: satis ostenderunt. quanta u¬
tilitas fuerit eo mͦ sub pedagogo cu¬
sto diri:. ut signa quȩ temporalit̃ impo¬
sita erant seruientib ad unius dĩ cul¬
tum qui fecit cȩłu &e t̾ram. opinionem
obseruantiũ religarent. Damq illi qͥa
ꝓximi spiritalib fuert̃. in ipsis enĩ tẽ¬
poral ib ce carnalib uotis atq signis.
quauis quomͦ spiritalit eeñt intelligen¬
da nescirent. qͥa unũ tam̃ didicerant

Expanded text:
fuisse scribit apostolus, et ideo qui talibus fuisse scribit apostolus, et ideo qui talibus signis pertinaciter inhaeserunt, contemnentem ista Dominum, cum jam tempus revelationis eorum venisset, ferre non potuerunt, atque inde calumnias, quod sabbato curasset, moliti sunt principes eorum populusque signis illis tanquam rebus astrictus, non credebat Deum esse, vel a Deo venisse, qui ea sicut a Judaeis observabantur, nolebat attendere, sequi crediderunt, ex quibus facta est prima ecclesia Hierosolymitana, satis ostenderunt, quanta utilitas fuerit eo modo sub paedagogo custodiri, ut signa, quae temporaliter imposita erant servientibus, ad unius Dei cultum, qui fecit coelum et terram opinionem observantium proximi spiritualibus fuerunt in ipsis enim temporalibus et carnalibus votis atque signis, quamvis quomodo spiritualiter essent intelligenda nescirent, unum tamen didicerant
Abbreviated transcription (Latin):
denet:. neq illud qd̃ ꝓprio uerbo signi¬
ficatur. refert ad aliam significationẽ.
S si sabbatũ audierit: uerbi grã ñ intel¬
ligit nisi unũ diem de septem: qͥ con¬
tinuo uolumine repetunt᷑. Et cum
audierit sacrificiũ: ñ excedit cogita¬
tione illud. qd̃ fieri de uictimis peco¬
rum t̾renisq fructib solet. Ea demũ
ẽ miserabilis animȩ seruitus signa ꝑ
reb acciꝑe: & supra creaturã corpore¬
am. ocułu mentis ad haurienłu ȩter¬
nũ lum̃ leuare ñ posse. Quȩ tam̃ ser¬
uitus. in iudȩoꝵ popło longe a cȩterax
gentium more distabat: quandoqͥdẽ
reb tẽporalib ita subiugati erant᷑ nt
unus eis in om̃ib commendaret᷑ ds̾.
Et qmquã signa rerũ spiritaliũ pro
ipsis reb obseruarent. nescientes quo
referrent᷑. id tam̃ insitũ habebant: qd̾
tali seruitute uni om̃ium quẽ non
uidebant placerent dõ. Quã eustodi¬
am. tanqͣm sub pedagõgo par uuloꝵ

Expanded text:
tenet neque illud quod proprio uerbo signitenet neque illud quod proprio uerbo significatur refert ad aliam significationem, sed si sabbatum audierit uerbi gratia, non intellegit nisi unum diem de septem, qui Continuo uolumine repetuntur, et cum audierit sacrificium, non excedit cogitatione illud quod fleri de uictimis pecorum terrenisque fructibus solet. ea demum est miserabilis animae seruitus, Signa pro rebus accipere et supra creaturam corpoream oculum mentis ad hauriendum aeternum lumen leuare non posse. Quae tamen seruitus in ludaeo populo longe a ceterarum gerebus temporalibus ita subjugati erant, ut unus eis in omnibus commendaretur Deus, et quanquam signa rerum spiritalium pro ipsis rebus observarent nescientes quo referrentur, id tamen insitum habebant, quod tali servitute uni omnium, quem non videbant, placerent Deo, quam custodiam tanquam sub paedagogo parvulorum
Abbreviated transcription (Latin):
iħu. Ait enĩ qͥdam interpres. Cotidie
morior ꝑ urãm uiro głam: qͥa ingreco
uox uirantis manifesta ẽ. sine ambi¬
guo sono. Rarissime gͥ ce difficillime
inueniri potest. ambiguitas in ꝓpriis
uerbis. quantũ ad libros diuinarũ
scripturarũ spectat: quã ñ aut circũ¬
stantia ipsa sermonis. qua cognoscit᷑
seriptoꝵ intentio. aut int̾pretũ colla¬
tio. aut p̃cedentis linguȩ soluat inspe¬
des. de quib deinceps loquendum est:
ñ mediocrẽ curã industriamq desi¬
derant. Nam in principio cauendu ẽ:
ne figuratã locutionẽ ad litterã acci¬
pias. Et ad hoc enĩ ꝑtinet. qd̾ ait apłs.
Littera occidit. sp̃c aũt iuuificat. C ũ
enĩ figurate dictũ sic accipit᷑ quasi
ꝓprie dictũ sit. carnalit̃ sapit᷑. Deq
ulla mors animȩ congruentius appel¬
latur: qm cũ id etiã qd̾ in ea bestiis an¬
decellit. hoc ẽ intelligentia carni sub¬
icitur. sequendo litterã. Qui enĩ seqͥt᷑
litteram. translata uerba sicut ꝓpria

Expanded text:
Iesu, ait enim quidam interpres: cotidie morior per uestram iuro gloriam, quia in graeco uox iurantis manifesta est sine ambiguo sono. rarissime igitur et difficillime inueniri potest ambiguitas in propriis uerbis, quantum ad libros diuinarum scripturarum spectat, quam non aut circumstantia ipsa sermonis, qua cognoscitur scriptorum intentio, aut interpretum collatio aut praecedentis linguae soluat inspetes, de quibus deinceps loquendum est, non mediocrem curam industriamque desiderant. Nam in principio cavendum est ne figuratam locutionem ad litteram accipias. Et ad hoc enim pertinet quod ait Apostolus: Littera occidit, spiritus autem vivificat . Cum enim figurate dictum sic accipitur. tamquam proprie dictum sit, carnaliter sapitur, neque ulla mors animae congruentius appellatur, quam cum id etiam quod in ea bestiis antecellit, hoc est intellegentia, carni subicitur sequendo litteram. qui enim sequitur litteram, translata uerba. sicut propria
Abbreviated transcription (Latin):
rant p̾termissa. Itemq in eodem l¬
bro cũ cõmemorarentur gena̾tioneᷤᷤ
filioꝵ noe. dictũ ẽ. Hi filii cham in
tribub suis. sed̾m linguas suas in
regionib suis ae in gentib suis. E¬
numeratis qͦq filiis sem dicit᷑. Hi fi¬
lii sem in tribub suis: sed̾m linguas
suas in regionib suis & in gentib
suis. Et annectitur de om̃ib. Bȩ tͥb
filioꝵ noe scd̾m generationes eorum:
scłm gentes eoꝵ. Ab his disꝑsȩ sunt
insulȩ gentiũ suꝑ t̾ram: post diluui

Expanded text:
rant praetermissa. 53. Itemque in eodem lrant praetermissa. 53. Itemque in eodem libro, cum commemorarentur generationes filiorum Noe, dictum est: Hi filii Cham in tribubus suis, secundum linguas suas in regionibus suis et in gentibus suis. Enumeratis quoque filiis Sem dicitur: Hi filii Sem in tribubus suis, secundum linguas suas in regionibus suis et in gentibus suis. Et annectitur de omnibus: Hae tribus filiorum Noe, secundum generationes eorum et secundum gentes eorum. Ab his dispersae sunt insulae g
Abbreviated transcription (Latin):
cõmemorato. id ẽ quod plantauit
d̃s paradẏ sũ ce posuit ibi hominem
quẽ formauit. recapitulando rede.¬
at ce dicat qd̃ pret̾miserat. quomͦ
scilicet paradysus fuerit plantatus:
qͥa ꝓduxit ds adhuc de t̾ra omne
lignũ speciosum &e bonũ in escam.
Deniq secutus adiunxit. Et lignum
uitȩ in medio paradyso: ce lignum
sciendi boni & mali. Deinde flum̃
quo paradysus irrigaret᷑. diuisum
in quatuor principia fluuioꝵ qua¬
tuor explicat᷑. qd̾ totũ ꝑtinet ad in¬
stitutionẽ paradysi. Qd̃ ubi t̾mina¬
uit. repetiuit illud qd̾ ĩa dixerat:
& re uera hoc sequebat᷑ atq ait. Et
sumpsit dñs d̾s hominẽ quẽ fecit.
ce posuit eũ in paradyso: &e cȩtã. Post
ista enĩ facta ibi ẽ positus homo. sic̃
nunc ordo ipse demonstrat: ñ post
hominẽ ibi positũ facta st̃ ista. sicut
prius dictum putari potest. nisi re¬
capitulatio illic uigilant̃ intelliga¬
tur. qua reditum ẽ ad ea quȩ fue¬

Expanded text:
commemorato, id est, quod plantavit commemorato, id est, quod plantavit Deus paradisum, et posuit ibi hominem quem formavit, recapitulando redeat et dicat quod praetermiserat, quomodo scilicet paradisus fuerit plantatus, quia produxit Deus adhuc de terra omne lignum speciosum et bonum in escam. Denique secutus adjunxit: Et lignum vitae in medio paradisi, et lignum scientiae boni et mali. Deinde flumen, quo paradisus irrigaretur, divisum in quatuor principia fluviorum quatuor, explicatur; quod totum pertinet ad institutionem paradisi. Quod ubi terminavit, repetivit illud quod jam dixerat, et revera hoc sequebatur, atque ait: Et sumpsit Dominus Deus hominem quem finxit, et posuit eum in paradiso , etc. Post ista enim facta ibi est positus homo, sicut nunc ordo ipse demonstrat: non post hominem ibi positum facta sunt ista, sicut prius dictum putari potest, nisi recapitulatio illic vigilanter intelligatur, qua reditur ad ea quae fue
Abbreviated transcription (Latin):
centũ quadraginta quatuor: quo
numero significat᷑ uniuersitas sc̃oꝵ
in apocalypsi. Unde apparet ñ solas
tẽpoꝵ questiones istis numeris esse
soluendas: s latius patere significa¬
tiones eoꝵ. & in multa ꝓserpere. Neq
enĩ numerus iste in apocalypsi ad
extam regulam tieonius recapi¬
trilationem uocat: in obscuritate
scͥpturarum satis uigilant̃ inuent᷑ã.
Sic enĩ dicunt᷑ quȩd̃ã. quasi sequant᷑
in ordine tẽporis. uł rerũ continuati¬
one narrent᷑: cũ ad priora quȩ p̃t̃¬
missa fuerant. latent̾ narratio reuo¬
cetur. Quod nisi ex hac regula intel¬
ligat᷑ errat᷑. sicut in genesi. & planta¬
uit inquit dñs ds paradysũ in eden
adorientẽ: & posuit ibi hominẽ quẽ
formauit. Et ꝓduxit d̾s adhuc de.
t̾ra omne lignũ spetiosũ e bonũ in
ȩsc̃a. ita uidet᷑ dictũ. tanquã id fac̃¬
tum sit. postea qm factũ posuit ho
minẽ in parachyso: eũ breuit̃ utroꝙ

Expanded text:
centum quadraginta quatuor; quo centum quadraginta quatuor; quo numero significatur universitas sanctorum in Apocalypsi . Unde apparet non solas temporum quaestiones istis numeris esse solvendas, sed latius patere significationes eorum, et in multa proserpere. Neque enim numerus iste in Apocalypsi ad extam regulam Tichonius Recapitulationem vocat, in obscuritate Scripturarum satis vigilanter inventam. Sic enim dicuntur quaedam quasi sequantur in ordine temporis, vel rerum continuatione narrentur, cum ad priora quae praetermissa fuerant, latenter narratio revocetur: quod nisi ex hac regula intelligatur, erratur. Sicut in Genesi, Et plantavit, inquit, Dominus Deus paradisum in Eden ad orientem, et posuit ibi hominem quem formavit; et produxit Deus adhuc de terra omne lignum speciosum, et boictum tanquam id factum sit posteaquam factum posuit Deus hominem in paradiso: cum breviter utroque
Abbreviated transcription (Latin):
nouissima diei qua passus ẽ nisi ꝓ
toto die accipiatur. id ẽ adiuncta
etiã noc̾te p̃terita. &e nox in euius
parte ultima resurrexit. nisi totꝰ
dies accipiatur. adiuncto scilicet
die illucescente dnico: ñ possunt ẽẽ
tres dies & tres noctes. quib se in
corde t̃rȩ p̾dixit futurũ. Legitimos
aũt numeros dicit. quos eminentiꝰ
diuina scriptura cõmendat. sicut
septenariũ uł denariũ uł duode¬
narium: & quicũq alii sunt. quos
legendo studiosi libent̃ agnoscunt.
Plerũq enĩ numeri huiusmodi pro
uniuerso tempore ponuntur:sieut
septies in die laudabo te. nichil est
aliud. qmͣ semꝑ laus ex in ore meo.
Tantũdem ualet. & cũ multiplieart᷑
siue ꝑ denariũ sicut septuaginta ce
septingenti. unde possunt. & septua¬
ginta anni hieremiȩ ꝓuniu̾so tẽpore
spiritalit̾ accipi. quo ẽ apud alienos
eccłia. siue ꝑ se ipsos. sicut dec̃e ꝑ decẽ
centũ sunt. & duodecim ꝑ duodecim

Expanded text:
novissima diei quo passus est, nisi pro novissima diei quo passus est, nisi pro toto die accipiatur, id est, adjuncta etiam nocte praeterita; et nox in cujus parte ultima resurrexit, nisi totus dies accipiatur, adjuncto scilicet die illucescente dominico, non possunt esse tres dies et tres noctes, quibus se in corde terrae praedixit futurum . 51. Legitimos autem numeros dicit, quos eminentius divina Scriptura commendat, sicut septenarium, vel denarium, vel duodenarium, et quicumque alii sunt, quos legendo studiosi libenter agnoscunt. Plerumque enim hujusmodi numeri pro universo tempore ponuntur: sicut, Septies in die laudabo te , nihil est aliud quam, Semper laus ejus in ore meo . Tantumdem valent et cum multiplicantur, sive per denarium, sicut septuaginta et septingenti; unde possunt et septuaginta anni Jeremiae pro universo tempore spiritualiter accipi, quo est apud alienos Ecclesia: sive per seipsos, sicut decem per decem, centum sunt; et duodecim per duodecim,
Abbreviated transcription (Latin):
gula plerũq inueniri uł conici pos¬
sit. latens in seͥpturis scĩs quantitas
tẽpoꝵ. Duob aũt modis iugere dic̃
hanc reguła: aut tropo sinedoche.
aut legitimis numeris. Tropus sine.¬
doche. aut a parte totũ. aut a toto
partẽ facit intelligi. sicut unus ȩu¬
angłista post dies octo factũ dicit.
qd̾ alius post dies sex: qnͣdo in mon¬
de discipulis tantũ trib p̃sentib fa¬
cies dñi fulsit ut sol. & uestim̃ta er
qd̾̃ de numero dierũ dic̃tũ est. nͥ ille
qui dixit post dies octo. intelligatur
partẽ nouissimã diei. ex quo id xp̃c
p̃dixit futurũ. & partẽ primã diei
quo id ostendit impletũ ꝓ totis di¬
ebus duob atq integris posuisse:
is uͦ qui dixit post dies sex. integroᷤ
om̃s ce totos s solos medios cõputaᷤ¬
se. Hoc mͦ locutionis quo significat᷑
a parte totũ: etiam illa de resurrec¬
tione. xp̃i soluitur questio. Pars enĩ

Expanded text:
gula plerumque inveniri vel conjici posgula plerumque inveniri vel conjici possit latens in Scripturis sanctis quantitas temporum. Duobus autem modis vigere dicit hanc regulam; aut tropo synecdoche, aut legitimis numeris. Tropus synecdoche, aut a parte totum, aut a toto partem facit intelligi: sicut unus evangelista post dies octo factum dicit, quod alius post dies sex, quando in monte discipulis tantum tribus praesentibus facies Domini fulsit ut sol, et vestimenta ejus quod de numero dierum dictum est, nisi ille qui dixit, post dies octo, intelligatur partem novissimam diei ex quo id Christus praedixit futurum, et partem primam diei quo id ostendit impletum, pro totis diebus duobus atque integris posuisse; is vero qui dixit, post dies sex, integros omnes et totos, sed solos medios computasse. Hoc modo locutionis, quo significatur a parte totum, etiam illa de resurrectione Christi solvitur quaestio. Pars enim