comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cũ ipsis hominib institutȩ. Namq om¬
nia quȩ idõ ualent int̾ homines qͥa
placuit int̾ eos ut ualeant. institu¬
ta hominũ sunt: quoꝵ partim suꝑflua
luxuriosaq instituta sunt. partim
cõmoda ce necessaria. Illa enĩ signa
quȩ saltando faciunt histriones. si
natura ñ instituto &e consensione ho¬
minũ ualerent: ñ primis temporib
saltante pantomimo. preco ꝓnuntia¬
ret popłis kartaginis. qͥd saltator
uellet. intelligi: qd̾ adhuc multi memi¬
nerunt senes. quoꝵ relatu hȩc solemꝰ
audire. Qd̾ icdo eredenłu est. qͥa nc̃
qͦq si quis theatrũ taliũ nugarũ im¬
ꝑitus intrauerit. nisi ei dicat᷑ ab al¬
dero qͥd illi motus significent. frustra
dotus intentus ẽ. Appetunt tam̃ om̃s
quandã si militudinẽ in significando:
ut ipsa signa inqnͣtum possunt. reb
quȩ significant᷑ similia sint. S quia
multis modis simile. aliqͥd alieui põt.
ẽẽ: ñ constant. talia signa int̃ homineᷤ.

Expanded text:
cum ipsis hominibus institutae. Namque omnia quae ideo valent inter homines, quia placuit inter eos ut valeant, instituta hominum sunt: quorum partim superflua luxuriosaque instituta sunt, partim commoda et necessaria. Illa enim signa quae saltando faciunt histriones, si natura, non instituto et consensione hominum valerent; non primis temporibus, saltante pantomimo, praeco pronuntiaret populis Carthaginis quid saltator vellet intelligi. Quod adhuc multi meminerunt senes, quorum relatu haec solemus audire. Quod ideo credendum est, quia nunc quoque si quis theatrum talium nugarum imperitus intraverit, nisi ei dicatur ab altero quid illi motus significent, frustra totus intentus est. Appetunt tamen omnes quamdam similitudinem in significando, ut ipsa signa, in quantum possunt, rebus quae significantur similia sint. Sed quia multis modis simile aliquid alicui potest esse, non constant talia signa inter homines,
Abbreviated transcription (Latin):
aut quia iusticiȩ uirtutiq templa
dedicarunt. & quȩ corde gestanda st̃.
in lapidib adorare maluerunt: ꝑꝑte¬
rea nobis iusticia uirtusq fugienda
est. Immo uͦ quisquis bonus uerusq
xp̃ianus ẽ: dñi sui ẽẽ intelligat ubi¬
cumq inuenerit ueritatẽ. Quã con¬
fitens ce agnoscens. etiã in litteris
sacris suꝑstitiosa figmenta repudi¬
et: doleatq homines atq caueat. qͥ

Expanded text:
aut quia Iustitiae Virtutique templa aut quia Iustitiae Virtutique templa dedicauerunt et quae corde gestanda sunt in lapidibus adorare maluerunt, propterea nobis iustitia uirtusque fugienda est. immo uero quisquis bonus uerusque christianus est, domini sui esse intellegat ubicumque inuenerit ueritatem, quam conferens et agnoscens etiam in litteris sacris superstitiosa figmenta repudiet doleatque homines atque caueat, qui
Abbreviated transcription (Latin):
dicarent᷑: quib postea dicit hesi¬
odum poetam imposuisse uocabu¬
la. Non gͦ iupiter nouẽ musas ge¬
nuit: s tres fabri ternas creauert.
Tres aũt ñ ꝓꝑt̾ea illa ciuitas locaue¬
rat. quia in sompnis eas uiderat: aut
dot se cuiusquã illoꝵ oculis demonstra¬
uerant: s quia facile erat anmaduer¬
tere. omnẽ sonũ quȩ materies cantile¬
narum ẽ triformem ẽẽ natura. Aut
enĩ uoce editur. sicuti eoꝵ ẽ qui fauci¬
bus sine organo canunt: aut flatu.
sicut. tubarũ ce tybiarũ: aut pulsu.
sicut in cytharis ce tympanis ce qͥbli¬
bet aliis. quȩ ꝑcutiendo sonora sunt.
S siue se ita habeat qd̾ uarro retulit
quid inde utile ad intelligendas scãs
scripturas rapere potuerimꝰ: nec ad il¬
loꝵ theatricas nugas conuierti. si ali¬
quid de cytharis &e de organis. qd̃ ad
spiritalia capienda ualeat disputemꝰ
Neq enĩ &e litteras discere ñ debuimꝰ
quia earũ dm dicunt ẽẽ mercuriũ:

Expanded text:
dicarentur, quibus postea dicit Hesidicarentur, quibus postea dicit Hesiodum poetam imposuisse vocabula. Non ergo Jupiter novem Musas genuit, sed tres fabri ternas creaverunt: tres autem non propterea illa civitas locaverat, quia in somnis eas viderat, aut tot se cujusquam illarum oculis demonstraverant, sed quia facile erat animadvertere, omnem sonum, quae materies cantilenarum est, triformem esse naturam; aut enim voce editur, sicuti eorum est qui faucibus sine organo canunt, aut flatu sicut tubarum et tibiarum, aut pulsu sicut in cytharis et tympanis, et quibuslibet aliis quae percutiendo canora sunt; sed sive ita se habeat quod Varro retulit, quid inde utile ad intelligendas sanctas Scripturas rapere potuerimus, nec ad illorum theatricas nugas converti, si aliquid de citharis et de organis, quod ad spiritalia capienda valeat, disputemus. Neque enim et litteras discere non debuimus, quia earum deum dicunt esse Mercurium,
Abbreviated transcription (Latin):
ginta scilicet & sex annoꝵ. nescio qͥd
musieum sonat: & relatus ad fabricã
dnĩci corporis. ꝓpt̾ quã templi mentio
facta ẽ. cogit ñnullos hereticos con¬
fiteri filiũ di. ñ falso s uero ae huma¬
no corpore indutũ. Et numerũ qͥppe
&e musicam: plerisq locis inscĩs scͥp
lium suꝑstitionũ: qui nouẽ musas
iouis &e memoriȩ filias ẽẽ frnxer̃t.
Refellit eos uarro: quo nescio utrũ
apud eos quisquã taliũ rerũ doc¬
tior. uł euriosior ẽẽ possit. Dicit enĩ
ciuitatẽ nescio quã. ñ enĩ nom̃ re¬
colo. locasse apud tres artifices ter¬
na simulaera musarũ. qd̾ in tẽplo
apollinis donũ poneret: ut qͥsquis
artificũ pulchriora formass. ab illo
potissimũ electa emeret. ita conti¬
gisse. ut oꝑa sua illi qͦq artifices e¬
que pulchra explicarent: ce placuis¬
se ciuitati om̃s nouem. atq om̃s ẽẽ
emptas. ut in appollinis templo de¬

Expanded text:
ginta scilicet et sex annorum , nescio quid ginta scilicet et sex annorum , nescio quid musicum sonat; et relatus ad fabricam Dominici corporis, propter quam templi mentio facta est, cogit nonnullos haereticos confiteri Filium Dei non falso, sed vero et humano corpore indutum: et numerum quippe et musicam plerisque locis in sanctis Scriptlium superstitionum, qui novem Musas Jovis et Memoriae filias esse finxerunt. Refellit eos Varro, quo nescio utrum apud eos quisquam talium rerum doctior vel curiosior esse possit. Dicit enim civitatem nescio quam, non enim nomen recolo, locasse apud tres artifices terna simulacra Musarum, quod in templo Apollinis donum artificum pulchriora formasset, ab illo potissimum electa emeret: ita contigisse, ut opera sua quoque illi artifices aeque pulchra explicarent et placuisse civitati omnes novem, atque omnes esse emptas, ut in Apollinis templo de
Abbreviated transcription (Latin):
gatissimȩ eccl̃iȩ misteriũ referat᷑. per¬
ueniarq ad centũ quinquaginta tͤs
pisces: quos retia post resurrectionem
dnĩ in dexterã partẽ missa cȩperunt.
Ita multis aliis atq aliis numerorũ
formis. quȩdã similitudinũ in scĩs li¬
bris secreta ponunt᷑: quȩ ꝓpt̃ numero¬
rum imꝑrciam legentib clausa sunt.
Non pauca etiã claudit atq obtegit:
ñnullarũ rerũ musicarũ ignorantia.
Nam ce de palterii ce cytharȩ differen¬
tia. quida ñ inconcinne aliquas re-¬
rum figuras aꝑuit: ce decẽ cordarũ
palteriũ ñ importune int̾ doctos
querit᷑. utr̃u habeat. aliquã musicȩ
legem. quȩ ad tantũ neruoꝵ nume.¬
rum cogat: an uͦ si ñ habet. eo ipso
magis sacratus accipiendus sit ip¬
se numerus. uł ppt̃ decalogũ legis:
de quo item numero si querat᷑. ñ nisi ad
Et. ille numerus ȩdificationis templi.
qui cõmemorat᷑ in euangłio. quadra¬

Expanded text:
gatissimae Ecclesiae mysterium referatur, pergatissimae Ecclesiae mysterium referatur, perveniatque ad centum quinquaginta tres pisces, quos retia post resurrectionem Domini in dexteram partem missa ceperunt . Ita multis aliis atque aliis numerorum formis quaedam similitudinum in sanctis Libris secreta ponuntur, quae propter numerorum imperitiam legentibus clausa sunt. 26. Non pauca etiam claudit atque obtegit nonnullarum rerum musicarum ignorantia. Nam et de psalterii et citharae differentia, quidam non inconcione aliquas rerum figuras aperuit: et decem chordarum psalterium , non importune inter doctos quaeritur utrum habeat aliquam musicae legem, quae ad tantum nervorum numerum cogat; an vero, si non habet, eo ipso magis sacrate accipiendus sit ipse numerus, vel propter decalogum Legis, de quo item numero si quaeratur, nonnisi ad Et ille numerus aedificationis templi, qui commemoratur in Evangelio, quadra
Abbreviated transcription (Latin):
turȩ significat scientiã. Nam trinitaᷤᷤ
creatoris ẽ. Septenarius aũ numeruᷤ
creaturã indicat: ꝓpt̃ uitã et corpuᷤ.
Mam in illa tria sunt: unde etiã toto
corde tota anima tota m̃te diligendꝰ
est ds̃. In corpore aũt: manifestissima
quatuor apparent quib constant.
elem̃ta. In hoc gͦ denario du tẽpora¬
liter nobis insinuat᷑. idq quat̃ ducit᷑.
caste &e continent̃ a tẽpoꝵ delectatiõe
iuuere: hoc ẽ quadraginta dieb ieiuna¬
re. Hoc lex cur ꝑsona ẽ in moy se. hoc
ꝓphetia euius ꝑsonam gerit helyas.¬
hoc ipse dñs monet: qui tanqͣm testi¬
moniũ habens ex lege & ꝓpħis. mediu̾
int̃ illos in monte trib discipłis uiden¬
tib atq stupentib claruit. Deinde. ita
querit᷑. quomͦ quinquagenarius de
quadragenario numero existat: qui
ñ medioerit᷑. in nr̃a religione sacratus
ẽ. ꝓpt̃ pentecosten: ce quomͦ ter ductus
iuncta eminentius ipsa trmitate. ad pur¬

Expanded text:
turae significat scientiam. nam trinitas turae significat scientiam. nam trinitas creatoris est, septenarius autem numerus creaNam in illa tria sunt: unde etiam toto corde, tota anima, tota mente diligendus est Deus; in corpore autem manifestissima quatuor apparent, quibus constat, elementa. Hoc ergo denario dum temporaliter nobis insinuatur, id est, quater ducatur, caste et continenter a temporum delectatione uiuere, hoc est quadraginta diebus ieiunare. hoc lex, cuius persona est in Mose, hoc prophetia, cuius personam gerit Helhoc ipse Dominus monet; qui tanquam testimonium habens ex Lege et Prophetis, medius inter illos in monte, tribus discipulis videntibus atque stupentibus, claruit . Deinde ita quaeritur quomodo quinquagenarius de quadragenario numero existat, qui non mediocriter in nostra religione sacratus est propter Pentecosten , et quomodo ter ductus itus sancti, adjuncta eminentius ipsa Trinitate, ad pur
Abbreviated transcription (Latin):
gi transiate. ac mistice posita inscͥpturiᷤ.
Ingeniũ qͥppe ut ita dixerim. ingenium
ñ potest msi mouere: qͥd sibi uelit qd̃ &
moyses & helyas. & ipse dñs. quadra¬
ginta dieb ieiunauer̃t. Cur actionis
figuratus qͥdam nodus: nisi huiꝰ nu¬
meri cognitione & consideratione nõ
soluitur. Habet enĩ denariũ quater:
tanqm cognitionẽ om̃ium rerũ intex¬
tam tẽporib. Quaternario nãq nume¬
ro: & diurna & annua curricula ꝑa¬
gunt᷑. Diurna. matutinis. meridians.
uesꝑtinis. nocturnisq horarũ spaciis.
Annua: uernis. estiuis. autũnalib. hie¬
malibꝰq mensib. Atẽpoꝵ aũt delecta¬
tione. du in temporib uiuimꝰ ꝓꝑter
ȩternitatẽ in qua uiuere uolumus
abstinendũ ce ieiunandu ẽ: qmͣuis
tempoꝵ cursib ipsa nobis insinuet᷑
doctrina contẽpnendoꝵ tempoꝵ: et
appetendoꝵ ȩternoꝵ. Porro autẽ cle¬
narius numerus: creatoris atq crea¬

Expanded text:
gi, translate ac mystice posita in Scripturis. gi, translate ac mystice posita in Scripturis. Ingenium quippe, ut ita dixerim, ingenuum non potest non moveri quid sibi velit quod et Moses et Helias et ipse dominus quadraginta diebus ieiunauerunt. cuius actionis figuratus quidam nodus nisi huius numeri cognitione et consideratione non soluitur. habet enim denarium quater tamquam cognitionem omnium rerum intextam temporibus. quaternario namque numero et diurna et annua curricula peraguntur, diurna matutinis et meridianis, uespertinis nocturnisque horarum spatiis, annua uernis, aestiuis, autumnalibus hiemalibusque mensibus. a temporum autem delectatione, dum in temporibus uiuimus, propter aeternitatem, in qua uiuere uolumus, abstinendum et ieiunandum est, quamuis temporum cursibus ipsa nobis insinuetur doctrina contemnendorum temporum et appetendorum aeternorum. porro autem. denarius numerus creatoris atque crea
Abbreviated transcription (Latin):
nus ꝑ similitudines cominemorat.
impedit plurimũ intellectorẽ. sic lapi¬
dum sic herbarũ: uł quȩquȩ tenent᷑
radicib. Nam &e carbunculi noticia
qd̾ lucet intenebris. multa illuminat¬
etiam obscura libroꝵ: ubicũq ꝓpt̃ simi¬
litudinẽ ponitur. Et ignorantia be¬
rilli uł adamantis: claudit plerũq
intelligentiȩ fores. Dec aliam obeausã
facile ẽ intelligere pac̾e ꝑpetuã signi¬
ficari oleȩ ramulo. quẽ rediens ad ar-¬
cham columba ꝑtulit: isi qͥa nouimꝰ
&e olei lenẽ contactũ. ñ facile alieno
humore corrũpi: &e arborem ipsã fron¬
dere ꝑhennit᷑. Multi aũt ꝑꝑt̾ ignoran¬
tiam hysopi. dũ nesciunt quã uim ha¬
beat uł ad purgandũ pulmonẽ. uł ut
dicit᷑ ad saxa radicib penetranda. cũ
sit herba breuis atq humilis omĩno
inuenire ñ possunt. quare sit dictũ.
asꝑges me hysopo ae mundabor. Nume.¬
rorum etrã imꝑieia: multa facit ñ intelli¬

Expanded text:
nus per similitudines commemorat, nus per similitudines commemorat, impedit plurimum intellectorem; sic lapidum, sic herbarum uel quaeque tenentur radicibus. nam et carbunculi notitia, quod lucet inetiam obscura librorum, ubicumque propter similitudinem ponitur; et ignorantia berylli vel adamantis claudit plerumque intelligentiae fores. Nec aliam ob causam facile est intelligere pacem perpetuam significari oleae ramusculo, quem rediens ad arcam columba pertulit , nisi quia novimus et olei lenem contactum non facile alieno humore corrumpi, et arborem ipsam frondere perenniter. Multi autem propter ignorantiam hyssopi, dum nesciunt quam vim habeat, vel ad purgandum pulmonem, vel, ut dicitur, ad saxa radicibus penetranda, cum sit herba brevis atque humilis, omnino invenire non possunt quare sit dictum, Asperges me hyssopo, et mundabor . 25. Numerorum etiam imperitia multa facit non intelli
Abbreviated transcription (Latin):
facit obscuras figuratas locutiones:
cũ ignoramꝰ uł animantiũ uł lapi¬
dum. uł herbarũ naturas: aliarũue
rerũ. quȩ plerũq in se̾pturis similitu¬
dinis alicuiꝰ gr̃a ponunt᷑. Nam ce de
serpente qd̾ notum ẽ. totũ corpus eũ
ꝓ capite obicere ferientib. qͣntũ illu¬
strat sensũ ilłu. quo dñs iubet astutoᷤ
nos ẽẽ sicut serpentes: ut scilicet pro
tanqͣm necetur in nobis. si parcentes cor¬
pori negemus d̃m: uł illud qd̃ ꝑ cauer¬
nȩ angustias coartatus. deposita ue¬
dere tunica uires nouas acciꝑe diei¬
tur. qntum concinit adimitandã ipsã¬
serpentis astutiã: exuendũq ueterẽ
hominẽ sicut apłs dicit. ut. induami
nouo: & exuendu ꝑ angustias dicente
dño. intrate ꝑ angustam portã. Ut gͦ
noticia naturȩ serpentis illustrat mul¬
tas similitudines. quas de hoc animas¬
de scriytura dare consueuit: sic igno¬
rantia ñ nulloꝵ animaliũ. quȩ ñ mi¬

Expanded text:
facit obscuras figuratas locutiones facit obscuras figuratas locutiones cum ignoramus vel animalium, vel lapidum, vel herbarum naturas, aliarumve rerum, quae plerumque in Scripturis similitudinis alicuius gratia ponuntur. nam et de serpente quod notum est totum corpus eum pro capite obicere ferientibus, quantum inlustrat sensum illum, quod dominus iubet astutos nos esse sicut serpentes, ut scilicet pro tiana tamquam caput necetur in nobis, si parcentes corpori negemus deum. uel illud, quod per cauernae angustias coartatus deposita uetere tunica uires nouas accipere dicitur, quantum concinit ad imitandam serpentis astutiam exuendumque ipsum ueterem hominem, sicut apostolus dicit, ut induamur nouo, et exuendum per angustias dicente domino: intrate per angustam portam! ut ergo notitia naturae serpentis inlustrat multas similitudines, quas de hoc animante scriptura dare consueuit, sic ignorantia nonnullorum animalium, quae non mi
Abbreviated transcription (Latin):
qͥdd̃a insinuat syloa piscina uͥ faciẽ
lauare iussus ẽ. eui ocłõs dñs luto de
sputo facto inunxerat. Qd̾ tam̃ nom̃
linguȩ in cognitȩ. nisi euangłista int̃¬
p̃tatus eẽt. tam magnus intellectus
lateret. Sic etiã multa quȩ ab aue¬
torib eorũdem libroꝵ int̾pretata
ñ sunt nomina hebrea. ñ ẽ dubitan¬
dũ habere ñ paruã uim atꝙ adiuto¬
rium. ad soluenda eniginata scͥptura¬
rum: siqͥs ea possit int̾pretari. Qd̾ nõ¬
nulli eiꝰdem linguȩ periti uiri. ñ sa¬
ne paruũ beneficiũ posteris contule¬
runt: qui separata de scͥpturis eadẽ
omĩa uerba int̾pretati sunt. & qͥd sit
adam qͥd ȩua. qͥd abraham. qͥd moyses:
siue. etiã locoꝵ nomina. qͥd sit iherłm¬
niis. uł iordanis: & quecũq alia. in
illa lingua nob̾ sunt incognita no¬
mina. Quib aꝑtis & int̃pretatis. mul¬
dȩ in seripturis figuratȩ locutiones
manifestant᷑. Rerũ aũt. ignorantia

Expanded text:
quiddam insinuat Siloa piscina, ubi faciem quiddam insinuat Siloa piscina, ubi faciem lavare jussus est cui oculos Dominus luto de sputo facto inunxerat : quod tamen nomen linguae incognitae, nisi Evangelista interpretatus esset, tam magnus intellectus lateret. Sic etiam multa, quae ab auctoribus eorumdem Librorum interpretata non sunt, nomina hebraea, non est dubitandum habere non parvam vim atque adjutorium ad solvenda aenigmata Scripturarum, si quis ea possit interpretari: quod nonnulli ejusdem linguae periti viri, non sane parvum beneficium posteris contulerunt, qui separata de Scripturis eadem omnia verba interpretati sunt; et quid sit Adam, quid Eva, quid Abraham, quid Moyses; sive etiam loconus, vel Jordanis, et quaecunque alia in illa lingua nobis sunt incognita nomina; quibus apertis et interpretatis, multae in Scripturis figuratae locutiones manifestantur. Rerum autem ignorantia
Abbreviated transcription (Latin):
fieri potest: ut sic illi int̃pretati siñ.
quẽadmodu congruere gentib ille
qui eos agebat. & qui unũ os om̃ibꝰ fe¬
cerat. sp̃c sc̃s iudicauit. S tam̃ ut
suꝑius dixi. horum qͦq int̃pretum
qui uerbis tenatius inheserunt. col¬
latio ñ ẽ inutilis: ad explanandã sepe
sententiã. Latini gͦ ut dicere cȩpe¬
ram codices ueteris testam̃ti. si neces¬
se fuerit grecoꝵ auctoritate em̃dan¬
di sunt: & eoꝵ potissimũ qui cũ sep¬
tuaginta eeñt. ore uno int̾pretati
ẽẽ ꝑhibent᷑. Libros aũt noui testam̃¬
N.si quis in latinis uarietatib titu¬
bat: grecis cedere oportere ñ dubiũ
ẽ: & maxime qui apud eccł̃ias docti¬
ores ce diligentiores repꝑrunt᷑. In¬
translatis uͦ signis si qua forte igno¬
da cogunt herere lectorẽ. partim lin¬
guarũ noticia. partim rerũ inuesti¬
ganda sunt. Aliqͥd enĩ ad similitudi¬
nem ualet. Et ꝓculdubio secretum

Expanded text:
fieri potest ut sic illi interpretati sint, fieri potest ut sic illi interpretati sint, quemadmodum congruere Gentibus ille qui eos agebat, et qui unum os omnibus fecerat, Spiritus sanctus judicavit. Sed tamen, ut superius dixi, horum quoque interpretum qui verbis tenacius inhaeserunt, collatio non est inutilis ad explanandam saepe sententiam. Latini ergo, ut dicere coeperam, codices Veteris Testamenti, si necesse fuerit, graecorum auctoritate emendandi sunt, et eorum potissimum qui cum Septuaginta essent, ore uno interpretati esse perhibentur. Libros autem Novi Testamenti, si quid in latinis varietatibus titubat, graecis cedere oportere non dubium est, et maxime qui apud Ecclesias doctiores et diligentiores reperiuntur. translatis vero signis si qua forte ignota cogunt haerere lectorem, partim linguarum notitia, partim rerum, investiganda sunt. Aliquid enim ad similitudinem valet, et procul dubio secretum
Abbreviated transcription (Latin):
dot hominũ fuerit. Qui si ut fertur.
multiq ñ indigni fide p̃dicant. singu¬
li cellis etiã singulis separati. cũ int̾p̃¬
tati eeñt nichil in aliciuus eoꝵ codi¬
ce inuentũ ẽ. qͦd ñ hiscłe uerbis eołẽ¬
q uerboꝵ ordine. inueniret᷑ in cȩteriᷤᷤ :¬
quis huic auctoritati conferre aliqͥd
nedi p̃ferre audeat. Si aũt contuler̃t.
ut una om̃ium cõmuni trac̃tatu iu¬
dicioq uox fieret: nec sic qͥdẽ quẽꝗͣ.
unũ hominẽ qualibet peritia. ad em̃¬
dancł̾u tot senioꝵ doctoꝵq consensũ¬
aspirare. oportet aut decet. Quã obrẽ
etiã si aliqͥd aliter in hebreis exempla¬
rib inuenit᷑. qm isti posuer̃t: ceden¬
dum ẽẽ arbitror diuinȩ dispensationi.
quȩ ꝑ eos facta ẽ: ut libri quos gens
udȩa cȩteris popłis uł religione. uł
iniuidia ꝓdere nolebat: credituris ꝑ
dñn gentib. ministra regis tholomei
potestate tanto ante ꝓderent᷑. Itaq

Expanded text:
tot hominum fuerit. Qui si, ut fertur, tot hominum fuerit. Qui si, ut fertur, multique non indigni fide praedicant, singuli cellis etiam singulis separati cum interpretati essent, nihil in alicujus eorum codice inventum est quod non iisdem verbis eodemque verborum ordine inveniretur in caeteris; quis huic auctoritati conferre aliquid, nedum praeferre audeat? Si autem contulerunt ut una omnium communi tractatu judicioque vox fieret, nec sic quidem quemquam unum hominem qualibet peritia, ad emendandum tot seniorum doctorumque consensuaspirare oportet aut decet. Quamobrem, etiamsi aliquid aliter in hebraeis exemplaribus invenitur quam isti posuerunt, cedendum esse arbitror divinae dispensationi quae per eos facta est, ut libri quos gens Judaea caeteris populis, vel religione vel invidia prodere nolebat, credituris per Dominum Gentibus ministra regis Ptolemaei potestate tanto ante proderentur. Itaque
Abbreviated transcription (Latin):
le adiuuante memoria possumꝰ ad¬
uertere & discere: qͣmquã tanta ẽ
uis consuetudinis etiã ad discendũ:
ut qui in scripturis scĩs quodãmͦ
nutriti educatiq sunt. magis alias lo¬
cutiones mirentur: easq minus latinaᷤᷤ
putent. qmͣ illas quas in scripturis di¬
dicerunt: neq in latinȩ linguȩ aucto¬
rib repꝑiunt᷑. Plurimũ hoc quoq ad
iuuat int̾pretum numerositas. collatiᷤᷤ
codicib inspecta atq discussa: tantum
absit falsitas. Nam codicib em̃dandiᷤ.
primitus debet inuigilare sollertia eo¬
rum. qui seripturas diuinas nosse de¬
siderant: ut emendatis ñ emendati ce¬
dant: ex uno dutaxat interp̃tationis
uerboꝵ tenatior cũ ꝑspicuitate. senten¬
diȩ: & latinis quiblibet emendandis
greci adhibeant᷑: in quib septuaginta
interpretũ qd̾ ad uetus testamentum
attinet excellit auctoritas: qui ĩa ꝑ
om̃s peritiores ȩccłias. tanta p̃sentia
scĩ sp̃c int̾pretati ẽẽ dicunt᷑. ut osunũ

Expanded text:
uvante memoria possimus advertere et discere. Quanquam tanta est vis consuetudinis etiam ad discendum, ut qui in Scripturis sanctis quodammodo nutriti educatique sunt, magis alias locutiones mirentur, easque minus latinas putent, quam illas quas in Scripturis didicerunt, neque in latinae linguae auctoribus reperiuntur. Plurimum hic quoque juvat interpretum numerositas collatis codicibus inspecta atque discussa; tantum absit falsitas: nam codicibus emendandis primitus debet invigilare solertia eorum qui Scripturas divinas nosse desiderant, ut emendatis non emendati cedant, ex uno duntaxat interpretationis verborum tenacior cum perspicuitate sententiae. Et latinis quibuslibet emendandis, graeci adhibeantur, in quibus Septuaginta interpretum, quod ad Vetus Testamentum attinet, excellit auctoritas ; qui jam per omnes peritiores Ecclesias tanta praesentia sancti Spiritus interpretati esse dicuntur, ut os unum
Abbreviated transcription (Latin):
in quib ipsi inhabitant. in ipsis: Qmͣ
locutionẽ magis alienȩ linguȩ ẽẽ ar-¬
bitror: qmͣ sensũ aliquẽ altiorẽ. Illud
enĩ qd̃ ĩa auferre ñ possumꝰ de ore
cantantiũ popłoꝵ. suꝑ ipsũ aũ floreat.
sc̃ificatio mea. nichil ꝓfecto sententiȩ
detrahit: auditor tam̃ peritior mallet.
hoc corrigi. ut ñ floreat s florebit di¬
ceret᷑: nec qͥcqm impedit correctionẽ
nisi consuetudo cantantiũ. Ista gͦ faci¬
le etiã contẽpni possunt. si quis etiam¬
ea cauere uoluerit. quȩ sano intelle¬
ctui nichil detrahunt. At uͦ illud
qd̃ ait apłs. qd̾ stultũ ẽ dĩ. sapientiꝰ
ẽ hominib. &e qd̾ infirmũ ẽ dĩ. fortiꝰ

Expanded text:
in quibus ipsi inhabitant in ipsis ? Quam in quibus ipsi inhabitant in ipsis ? Quam locutionem magis alienae linguae esse arbitror, quam sensum aliquem altiorem. Illud etiam quod jam auferre non possumus de ore cantantium populorum, Super ipsum autem floriet sanctificatio mea , nihil profecto sententiae detrahit: auditor tamen peritior mallet hoc corrigi, ut non floriet, sed florebit diceretur; nec quidquam impedit correctionem, nisi consuetudo cantantium. Ista ergo facile etiam contemni possunt, si quis ea cavere noluerit, quae sano intellectui nihil detrahunt. At vero illud quod ait Apostolus, Quod stultum est Dei, sapientius est hominibus; e
Abbreviated transcription (Latin):
adrerũ ñ ꝑtinet cognitorẽ. Itẽ barba¬
rismus qͥd aliud ẽ. nisi uerbũ ñ eis lit¬
teris uł sono enuntiatũ: quo ab eis qͥ
ante nos latine locuti st̃ enuntiari so¬
let: Utrũ aũt ignoscere ꝓducta an cor¬
repta tercia sillaba dicatur. ñ multũ
int̾est. qui peccatis suis ut ds̃ ignoscat
petit: quolibet mͦ illud uerb̾ri sonare
potuerit. Quid ẽ gͦ integritas locuti¬
onis.: nisi aliene consuetudinis conser¬
uatio loquentiũ ueterũ auctoritate
firmate: S tam̃ eo magis inde offendun¬
dur hommnes: quo infirmiores st̃. Et eo
st̃ infirmiores. quo doctiores uideri uo¬
lunt: ñ rerũ scientia qua ȩdificam᷑. sed
signoꝵ: qua ñ inflari om̃ino difficile est:
cũ & ipsa rerũ scientia sepe ceruicem
erigat: nisi d̾nico reprimat᷑ iugo. Qd
enĩ obest intellectori qd ita scͥptum est.
quȩ ẽ tr̃a in qua isti insidunt suꝑ eam:
si bona ẽ an neqm: Et quȩ st̃ ciuitates:

Expanded text:
ad rerum non pertinet cognitorem. Item barbaad rerum non pertinet cognitorem. Item barbarismus quid aliud est, nisi verbum non eis litteris vel sono enuntiatum, quo ab eis qui latine ante nos locuti sunt, enuntiari solet? Utrum enim Ignoscere producta an correpta tertia syllaba dicatur, non multum curat qui peccatis suis Deum ut ignoscat petit, quolibet modo illud verbum sonare potuerit. Quid est ergo integritas locutionis, nisi alienae consuetudinis conservatio, loquentium veterum auctoritate firmatae. 20. Sed tamen eo magis inde offenduntur homines, quo infirmiores sunt; et eo sunt infirmiores, quo doctiores videri volunt, non rerum scientia qua aedificamur, sed signorum qua non inflari omnino difficile est, cum et ipsa rerum scientia saepe cervicem erigat, nisi dominico reprimatur jugo. Quid enim obest intellectori, quod ita scriptum est: Quae est terra in qua isti insidunt super eam, si bona est an nequam; et quae sunt civitates
Abbreviated transcription (Latin):
tissimus: aut linguarũ illarũ ex qͥb
in latinã linguã ꝑuenit. petenda eog¬
nitio ẽ. aut habendȩ int̾pretationes
eoꝵ qui se uerbis nimis obstr inxer̃t:
ñ quia suffitiunt: s ut ex eis ueritas
uł error dirigat᷑ alioꝵ: qui ñ magis
uerba qm sententias int̾pretando se¬
qui maluerunt. Nam ñ solu uerba
singula. s etiã locutiones sepe trans¬
feruntur: quȩ om̃ino in latinȩ linguȩ
usum. si quis consuetudinẽ. ueterũ
qui latine locuti st̃ tenere uoluerit.
transire ñ possunt. Quȩ aliquando
intellectui nichil adimunt᷑. s offen¬
dunt tam̃ eos quii plus delectant᷑ rebͦ.
cũ etiã in earũ signis sua quȩdã ser¬
uatur integritas. Nam soloecismus
qui dicit᷑. nichil ẽ aliud qm cũ uerba
ñ ea lege sibi coaptant᷑. qua coaptaue¬
runt qui priores nobis ñ sine aucto¬
ritate aliqua locuti st̃. Utrũ enĩ int̃
homines an int̾ hominib dicatur:

Expanded text:
tissimus: aut linguarum illarum, ex quibus tissimus: aut linguarum illarum, ex quibus in latinam Scriptura pervenit, petenda cognitio est; aut habendae interpretationes eorum qui se verbis nimis obstrinxerunt; non quia sufficiunt, sed ut ex eis veritas vel error detegatur aliorum, qui non magis verba quam sententias interpretando sequi maluerunt. Nam non solum verba singula, sed etiam locutiones saepe transferuntur, quae omnino in latinae linguae usum, si quis consuetudinem veterum qui latine locuti sunt, tenere voluerit, transire non possunt. Quae aliquando intellectui nihil adimunt, sed offendunt tamen eos qui plus delectantur rebus, cum etiam in earum signis sua quaedam servatur integritas. Nam soloecismus qui dicitur, nihil aliud est quam cum verba non ea lege sibi coaptantur, qua coaptaverunt qui priores nobis non sine auctoritate aliqua locuti sunt. Utrum enim Inter homines, an, Inter hominibus dicatur,
Abbreviated transcription (Latin):
lit. ueloces pedes eoꝵ ad effundendũ
sanguinẽ. Ile aũ alius: ancipiti signo
in aliam partẽ raptus errauit. Et alia
quidẽ ñ obscura s falsa st̃: quoꝵ alia
conditio ẽ. Non enĩ intelligendos s
emendandos tales eodices: potius p̃ci
ta qͥdam ñ intellexerunt eẽ plantatio¬
nes: & uitulamina int̾pretati st̃. Qui
error tam multos codices p̃occupa¬
uit: ut uix inueniat᷑ alit̃ scriptum.
E t tam̃ sententia manifestissima ẽ: qͥa
clarescit consequentib uerbis. Dãq
adulterine plantationes. ñ dabunt
radices altas conuenientiꝰ dicit᷑. quã
uitulamina quȩ pedib in t̾rã gradi¬
untur: ce ñ herent radicib. Hanc tnͣs¬
lationẽ: in eo loco. etiã cȩtera contexta
dentia. qmͣ plures int̾pretes ꝓ sua qͥsq
facultate atq iudicio conant᷑ eloqui:
ñ apparet nisi in ea lingua inspiciat᷑ qm
int̃pretant᷑: & plerũq a sensu auctoris
deuius aberrat interpres. siñ sit doe¬

Expanded text:
lit, Veloces pedes eorum ad effundendum lit, Veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem ; ille autem alius ancipiti signo in aliam partem raptus erravit. Et talia quidem non obscura, sed falsa sunt: quorum alia conditio est; non enim intelligendos, sed emendτα quidam non intellexerunt esse plantationes, et vitulamina interpretati sunt: qui error tam multos codices praeoccupavit, ut vix inveniatur aliter scriptum; et tamen sententia manifestissima est, quia clarescit consequentibus verbis: namque, Adulterinae plantationes non dabunt radices altas , convenientius dicitur quam, vitulamina, quae pedibus in terra gradiuntur, et non haerent radicibus. Hanc translationem in eo loco etiam caetera contexta tentia, quam plures interpretes pro sua quisque facultate atque judicio conantur eloqui, non apparet, nisi in ea lingua inspiciatur quam interpretantur; et plerumque a sensu auctoris devius aberrat interpres, si non sit doc
Abbreviated transcription (Latin):
magnũ aliqͥd insinuat᷑. scient̃ legentibꝰ.
Difficile ẽ enĩ ita diuersos a se. inter p̃tes
fieri: ut ñ se aliqua uicinitate continganͭ.
frgo qm̃ intellectus in specie sempit̃na ẽ.
fides uͦ in rerũ temporaliũ quibdam
cunabulis. quasi lacte alit paruulos:
nunc aũt ꝑfidẽ ambulamꝰ ñ ꝑspeciem:
nisi ꝑfidẽ aũt ambulauerimꝰ ad speciẽ
manet ꝑ intellectũ purgatũ. nobis
coherentib ueritati: ꝓꝑte̾a ille ait. nͥ
credideritis ñ ꝑmanebitis: ille autẽ.
nisi credideritis ñ intelligetis. Et ex
ambiguo linguȩ p̃cedentis. plerũq
int̃pres fallitur. cui ñ bene nota senten¬
tia ẽ: ce eã significationẽ transfert. quȩ
a sensu seriptoris pęnitus aliena ẽ sient
quidã cõdices habent. acuti pedes eoꝵ
ad effundendũ sanguinẽ. Ozͣyc. enim:
ce acutũ apud grecos. & uelocẽ signifi¬
cat. Ille gͦ uidit sententiã: qui transtu¬

Expanded text:
magnum aliquid insinuatur scienter legentibus. magnum aliquid insinuatur scienter legentibus. Difficile est enim ita diversos a se interpretes fieri, ut non se aliqua vicinitate contingant. Ergo, quoniam intellectus in specie sempiterna est, fides vero in rerum temporalium quibusdam cunabulis quasi lacte alit parvulos; nunc autem per fidem ambulamus, non per speciem ; nisi autem per fidem ambulaverimus, ad speciem ermanet, per intellectum purgatum nobis cohaerentibus veritati: propterea ille ait, Nisi credideritis, non permanebitis; ille vero, Nisi credideritis, non intelligetis. 18. Et ex ambiguo linguae praecedentis plerumque interpres fallitur, cui non bene nota sententia est, et eam significationem transfert, quae a sensu scriptoris penitus aliena est: sicut quidam codices habent, Acuti pedes eorum ad effundendum sanguinem; ὀξὺς enim et acutum apud Graecos, et velocem significat. Ille ergo vidit sententiam, qui transtu
Abbreviated transcription (Latin):
ut corpus suũ quisq ne despiceret
se putaret admonitũ: & domestiei se¬
minis translate xp̃iani possent intel¬
ligi. ex eodẽ uerbi semine nobiscum
spiritalit̾ nati. Qunc aũ collato in¬
t̃pretum sensu. ꝓbabilior occurrit sen¬
tentia. ꝓprie. de consanguineis ñ despi¬
ciendis ẽẽ preceptũ: qm̃ domesticos se¬
minis cũ ad carnẽ retuleris. consangui¬
nei potissimũ occurrunt᷑. Unde ẽẽ ar¬
bitror illud apłi. qd̃ ait. Si quo modo ad
emulationẽ adducere potuero carnẽ
meã. ut saluos faciã aliquos ex illis. id ẽ
ut emulando eos qui crediderant. &e ip¬
si crederent. Carnẽ enĩ suã dixit uidȩ¬
os: ꝓꝑter consanguinitatẽ. Item illud
eiuscłe ysaiȩ. Disi credideritis: ñ intel¬
ligetis. Alius int̾pretatus ẽ: nisi credi¬
deritis. ñ ꝑmanebitis. Quis horũ uera
secutus sit. nisi exemplaria linguȩ p̃ce¬
dentis legant᷑: incertũ ẽ. S tam̃ ex utͦq

Expanded text:
ut corpus suum quisque ne despiceret, ut corpus suum quisque ne despiceret, se putaret admonitum; et domestici seminis translate, Christiani possent intelligi, ex eodem verbi semine nobiscum spiritualiter nati: nunc autem collato interpretum sensu, probabilior occurrit sententia proprie de consanguineis non despiciendis esse praeceptum, quoniam domesticos seminis cum ad carnem retuleris, consanguinei potissimum occurrunt; unde esse arbitror illud Apostoli quod ait, Si quo modo ad aemulationem adducere potuero carnem meam, ut salvos faciam aliquos ex illis ; id est, ut aemulando eos qui crediderant, et ipsi crederent. Carnem enim suam dixit Judaeos, propter consanguinitatem. Item illuetae, Nisi credideritis, non intelligetis; alius interpretatus est, Nisi credideritis, non permanebitis : quis horum verba secutus sit, nisi exemplaria linguae praecedentis legantur, incertum est. Sed tamen ex utroque
Abbreviated transcription (Latin):
racha indignantis ẽẽ uocẽ: osanna
letantis. S ñ ꝓpt̃ hȩc pauca quȩ nota¬
re atq int̾rogare facillimũ ẽ. s ꝓꝑter
diuersitates ut dictũ ẽ int̾pretũ illa¬
rum linguarũ ẽ cognitio necessaria.
Qui enĩ scripturas ex hebrea in grecã
uerterunt: numerari possunt. Latins
aũt interpretes: nullomͦ. Ut enĩ eui¬
q pͥmis fidi tẽporib in manꝰ uenit
codex grecus. & aliquantũ facultatiᷤ
sibi utriusq linguȩ hab̾e̾ uidebat᷑: ausꝰ
iuuit intelligentiã qm impediuit. si mͦ
legentes ñ sint negligentes. Nam non¬
nullas obscuriores sententias. pluri¬
um codicum sepe manifestauit inspe¬
ctio: sicut illud ysaiȩ ꝓpħȩ. Unus inter¬
pres ait: ce cdomesticos seminis tui ne de¬
spexeris. Alius aũt ait. &e carnẽ tuã
ne despexeris: uterq sibimet inuicẽ
attestatus ẽ. Damq alter ex altero ex¬
ponitur: qͥa &e caro poss accipi ꝓprie.

Expanded text:
Racha indignantis esse vocem, Hosanna Racha indignantis esse vocem, Hosanna laetantis. Sed non propter haec pauca, quae notare atque interrogare facillimum est, sed propter diversitates, ut dictum est, interpretum, illarum linguarum est cognitio necessaria. Qui enim Scripturas ex hebraea lingua in graecam verterunt, numerari possunt; latini autem interpretes nullo modo. Ut enim cuique primis fidei temporibus in manus venit codex graecus, et aliquantulum facultatis sibi utriusque linguae habere videbatur, ausus juvit intelligentiam, quam impedivit, si modo legentes non sint negligentes. Nam nonnullas obscuriores sententias plurium codicum saepe manifestavit inspectio, sicut illud Isaiae prophetae unus interpres ait, Et domesticos seminis tui ne despexeris; alius autem ait, Et carnem tuam ne despexeris : uterque sibimet invicem attestatus est. Namque alter ex altero exponitur, quia et caro posset accipi proprie,
Abbreviated transcription (Latin):
nunc instruendos suscepimꝰ. duab
aliis ad scripturarũ diuinarũ cõg¬
nitionẽ opus habent. hebrea scilicet.
& greca: ut ad exemplaria p̃cedentia
recurrat᷑. si quã dubitationẽ attule.¬
rit latinoꝵ int̃pretum infinita ua¬
rietas: quãquã & hebrea uerba non
int̾pretata sepe inueniamꝰ in libris.
sieut amen &e alleluia & racha ce o¬
sanna. & si qua sunt alia: quoꝵ par¬
tm ꝓpt̃ sanctiorẽ auctoritatẽ quauiᷤᷤ
int̃̾pretari potuissent. seruata ẽ an¬
tiquitas. sicut st̃ amen &e alleluia:
partim uͦ in aliam lingũa transfer-¬
ri ñ potuisse dicunt᷑. sicut alia duo
quȩ posuimꝰ. Sunt. enĩ quȩd̃ã uer¬
ba externarũ liguarũ quȩ in usũ
alterus linguȩ ꝑ int̾pretationẽ tran¬
sire ñ possint. Et hoc maxime int̾iec¬
tionib accidit: quȩ uerba motũ am¬
mi significant. potius. qmͣ sententiȩ
conceptȩ ulla particuła. Nlam &e hȩc
duo:. talia ẽẽ ꝑhibent᷑. Dicunt enim

Expanded text:
nunc instruendos suscepimus, et duabus nunc instruendos suscepimus, et duabus aliis ad Scripturarum divinarum cognitionem habent opus: Hebraea scilicet, et Graeca: ut ad exemplaria praecedentia recurratur, si quam dubitationem attulerit Latinorum interpretum infinita varietas: quanquam et Hebraea verba non interpretata saepe inveniamus in libris, sicut Amen, Alleluia, et Racha, et Osanna, et si qua sunt alia. quorum partim propter sanctiorem autoritatem, quamvis interpretari potuissent, servata est antiquitas, sicut est Amen et Alleluia: partim vero in aliam linguam transferri non potuisse dicuntur, sicut alia duo quae posuimus. Sunt enim quaedam verba certarum linguarum, quae in usum alterius linguae per interpretationem transire non possint. Et hoc maxime interjectionibus accidit, quae verba motum animi significant potius, quam sententiae conceptae ullam particulam; nam et haec duo talia esse perhibentur: dicunt enim
Abbreviated transcription (Latin):
memoria ualet plurimũ. Quȩ si defu¬
erit:. ñ pot̾ his p̃ceptis dari. Duabꝰ aũ
causis ñ intelligunt᷑ quȩ scͥpta sinN.
si aut ignotis aut ambiguis signis
obtegunt᷑. Sunt aũt signa uł ꝓpria
uł transiata. Propria dicunt᷑. eũ his
reb significandis adhibent᷑. ꝓpt̾ quas
sunt instituta: sicut. dicimꝰ bouem.
cũ intelligimꝰ pecus: qd̃ omĩs nob̾cũ
latinȩ linguȩ homines hoc nomine.
uoeant. Translata st̃. eũ ce ipsȩ res qͣs
ꝓpriis uerbis significamꝰ. ad aliqͥd ali¬
ud significandũ usurpant᷑. sicut di
cimus bouem: & ꝑ has duas syllabas
intelligimꝰ pecus. qͦd isto nonuine ap¬
pellari solet. s rurfus ꝑ illud pecus.
intelligimꝰ euangłistã: quẽ significa¬
uit seriptura int̾pretante apło di¬
cens: bouem triturantẽ ñ infrenabiᷤ.
Contra ignota signa & ꝓpria. magnũ
remedium ẽ linguarũ cognitio. Et
latinȩ quicde linguȩ homines quos

Expanded text:
memoria valet plurimum, quae si defumemoria valet plurimum, quae si defuerit, non potest his praeceptis dari. CAPUT causis non intelliguntur quae scripta sunt, si aut ignotis, aut ambiguis signis obteguntur. Sunt autem signa vel propria, vel translata. Propria dicuntur, cum his rebus significandis adhibentur, propter quas sunt instituta; sicut dicimus bovem, cum intelligimus pecus, quod omnes nobiscum latinae linguae homines hoc nomine vocant. Translata sunt, cum et ipsae res quas propriis verbis significamus, ad aliud aliquid signifcimus bovem, et per has duas syllabas intelligimus pecus, quod isto nomine appellari solet: sed rursus per illud pecus intelligimus evangelistam, quem significavit Scriptura interpretante Apostolo dicens: Bovem triturantem non infrenabis. Cremedium est linguarum cognitio. Et Latinae quidem linguae homines, quos
Abbreviated transcription (Latin):
sueti.querunt uoluntatẽ dr̃ cuiꝰ operiᷤ
ce laboris pͥma obseruatio ẽ ut diximꝰ
nosse istos libros: & si ñdum ad intellectũ:
legendo tam̃ uł mandare memoriȩ. uł
omĩno incognitos ñ habere. Deinde il¬
la quȩ in eis aꝑte posita st̃ uł p̃cepta
uiuendi. uł regulȩ credendi: sollertiuᷤ
diligentiusq inuestiganda st̃. Quȩ tan¬
do quisq plura inuenit: qͣnto ẽ intel¬
ligentia capatior. In his enĩ quȩ aꝑte
in seripturis posita sunt. inueniunt᷑
illa omĩa quȩ continent fidẽ mores¬
q uiuendi: spem scilicet atq caritatẽ:¬
uͦ facta quadã familiaritate cũ ipsa
lingua diuinarũ scͥpturarũ. in ea
quȩ obscura st̃ aꝑienda ce discutien¬
da ꝑgendu est. ut ad obscuriores locu¬
tiones illustrandas. de manifestiorib¬
quȩdã sumant᷑ exempla: &e quȩdam
certarũ sententiarũ testimonia. dubi¬
tationẽ incertis auferant. In qua re.

Expanded text:
sueti quaerunt voluntatem Dei, cujus operis sueti quaerunt voluntatem Dei, cujus operis et laboris prima observatio est, ut diximus, nosse istos libros, et si nondum ad intellectum, legendo tamen vel mandare memoriae, vel omnino incognitos non habere. Deinde illa quae in eis aperte posita sunt, vel praecepta vivendi, vel regulae credendi, solertius diligentiusque investiganda sunt, quae tanto quisque plura invenit, quanto est intelligentia capacior. In his enim quae aperte in Scripturis posita sunt, inveniuntur illa omnia quae continent fidem, mores vivendi, spem scilicet atque charitatro facta quadam familiaritate cum ipsa lingua divinarum Scripturarum, in ea quae obscura sunt aperienda et discutienda, pergendum est ut ad obscuriores locutiones illustrandas, de manifestioribus sumantur exempla, et quaedam certarum sententiarum testimonia, dubitationem certis auferant, in qua re
Abbreviated transcription (Latin):
unus qui in sapientia. & alius qui
litudine salomonis ẽẽ dicunt᷑. Nam
iesus filius sirach: eos conseripsisse con
ticos numerandi st̃. Reliqui sunt eo¬
rum libri qui ꝓprie ꝓpħȩ appellantur.
duodecim ꝓpħarũ libri singuli: qui con¬
nexi sibimet qm̃ nũquã seiuncti st̃.
ꝓ uno habent᷑. Quoꝵ ꝓpħarũ nomi¬
na.sunt hec. Osee. iohel.amos. abdias:
ionas. muicheas. Naum. abacuic: sopho¬
nias. aggeus. ⁊acharias. malachias.
chiel. His quadraginta quatuor libris:
destam̃ti ueteris t̾minatur auctoritaᷤᷤ.
Noui aut̃ quatuor libris ȩuangłii se¬
rinthios duab. ad galathas: ad ephe¬
sios: ad philippenses: ad thessalonicen¬
ses duab: ad colosenses: ad timotheũ
duab. ad titum: ad philemonẽ: adhebreoᷤᷤ
petri duab: trib iohannis: una iudȩ. &
una iacobi: actib apłoꝵ libro uno: et
apocalypsi iohannis libro uno. In his¬
om̃ib libris. tim̃tes dm̃ ce pietate man¬

Expanded text:
unus qui Sapientia, et alius qui unus qui Sapientia, et alius qui litudine Salomonis esse dicuntur; nam Jesu filius Sirach eos conscripsisse consticos numerandi sunt. Reliqui sunt eorum libri, qui proprie prophetae appellantur, duodecim prophetarum libri singuli, qui connexi sibimet, quoniam nunquam sejuncti sunt, pro uno habentur. Quorum Prophetarum nomina sunt haec: Osee, Joel, Amos, Abdias, Jonas, Michaeas, Nahum, Habacuc, Sophonias, Aggaeus, Zacharias, Malachias. chiel. His quadraginta quatuor libris Testamenti Veteris terminatur auctoritas. Novi autem quatuor libris Evangelii serinthios duabus, ad Galatas, ad Ephesios, ad Philippenses, ad Thessalonicenses duabus, ad Colossenses, ad Timotheum duabus, ad Titum, ad Philemonem, ad Hebraeos; Petri duabus; tribus Joannis; una Judae, et una Jacobi; Actibus Apostolorum libro uno, et Apocalypsi Joannis libro uno. omnibus libris timentes Deum et pietate man
Abbreviated transcription (Latin):
turarũ. in quo istam considerationẽ
uersandã dicimus. his libris conti¬
netur. Quinq moyseos. id ẽ genesi.
exodo. leuitico. numero. deuterono¬
mio: & uno libro iesunaue. uno iudi¬
cum. uno libello qui appellat᷑ rutħ.
qui magis ad regnoꝵ principiũ uide¬
tur ꝑtinere. Deinde quatuor regno¬
rum. & duob paralipomenon ñ con¬
sequentib: s quasi a latere adiunc¬
tis simulq ꝑgentib. Hȩc ẽ historia
quȩ sibimet annexa. tẽpora contince
atq ordin̾e̾ rerũ. Sunt aliȩ tanqͣm
ex diuerso ordine. quȩ neq huic or¬
dini. neq int̾ se connectimt᷑. sic̃ est
iob &e tobias &e hester & iudith. & ma¬
chabeoꝵ libri duo. & etre duo: qui
magis subsequi uident᷑ orclinat̾a illam
historiam. usq ad regnoꝵ uł paralipo¬
menon tminatam. Deinde ꝓpħe: in
quib dauid unus liber p̾almoꝵ: & sa¬
lomonis tres: ꝓuerbioꝵ. cantica cantico¬
rum. &eccłiastes. Nam illi duo libri

Expanded text:
turarum, in quo istam considerationem turarum, in quo istam considerationem versandam dicimus, his libris continetur: Quinque Moyseos, id est Genesi, Exodo, Levitico, Numeris, Deuteronomio; et uno libro Jesu Nave, uno Judicum, uno libello qui appellatur Ruth, qui magis ad Regnorum principium videtur pertinere; deinde quatuor Regnorum, et duobus Paralipomenon, non consequentibus, sed quasi a latere adjunctis simulque pergentibus. Haec est historia, quae sibimet annexa tempora continet, atque ordinem rerum: sunt aliae tanquam ex diverso ordine, quae neque huic ordini, neque inter se connectuntur, sicut est Job, et Tobias, et Esther, et Judith, et Machabaeorum libri duo, et Esdrae duo, qui magis subsequi videntur ordinatam illam historiam usque ad Regnorum vel Paralipomenon terminatam: deinde Prophetae, in quibus David unus liber Psalmorum; et Salomonis tres, Proverbiorum, Cantica canticorum, et Ecclesiastes. Nam illi duo libri,
Abbreviated transcription (Latin):
taxat. eas quȩ appellantur canonicȩ.
Nam ceteras securius leget fide ueri¬
tatis instructus. ne p̃occupent. imn¬
becillu̾ animũ. ae ꝑiculosis mendaeus
atq phantasmaticis eludentes. preidi¬
cent aliqͥd contra sanã intelligentiam.
In canonicis aũt scripturis eccłiarũ
catholicarũ. quã pluriũ auẽtoritarẽ
sequat᷑: int̾ quas illȩ sane sint. quȩ
aplicas sedes habere & epłas accipere
meruert̃. Tenebit gͥ hunc modu in
scͥpturis canonicis: ut eas que ab
omĩb accipiunt᷑ eccłiis catholicis. p̃¬
ponat eis quas quȩdã ñ accipiunt.
n eis uͦ quȩ ñ accipnintur ab omnib.
p̃ponat eas quas plures grauiores¬
q accipiunt: eis quas paucioris mino¬
risq auctoritatis ȩccłiȩ tenent. Si aũ
alias inuenerit a plurib alias a gra¬
uiorib haberi. quãquã hoc inueniri
ñ possit: equalis tam̃ auctoritatis eaᷤᷤ
habendas puto. Totus aũt canon scͥp¬

Expanded text:
taxat eas quae appellantur canonicae. taxat eas quae appellantur canonicae. Nam caeteras securius leget fide veritatis instructus, ne praeoccupent imbecillem animum, et periculosis mendaciis atque phantasmatibus eludentes praejudicent aliquid contra sanam intelligentiam. In canonicis autem Scripturis, Ecclesiarum catholicarum quamplurium auctoritatem sequatur; inter quas sane illae sint, quae apostolicas Sedes habere et Epistolas accipere meruerunt. Tenebit igitur hunc modum in Scripturis canonicis, ut eas quae ab omnibus accipiuntur Ecclesiis catholicis, praeponat eis quas quaedam non accipiunt: in eis vero quae non accipiuntur ab omnibus, praeponat eas quas plures gravioresque accipiunt, eis quas pauciores minorisque auctoritatis Ecclesiae tenent. Si autem alias invenerit a pluribus, alias a gravioribus haberi, quanquam hoc facile invenire non possit, aequalis tamen auctoritatis eas habendas puto. 13. Totus autem canon Scrip
Abbreviated transcription (Latin):
mur: quãuis conuersationẽ habeamꝰ in
cęlis. In hoc aũt̃ gradu ita purgat. ocu¬
lum cordis: ut ueritati ne ipsũ qͥdem
preferat aut conferat ꝓximũ. frgo n
se ipsũ: quia nec ilłu quẽ diligit sicut
se ipsũ. frit gͦ iste sc̃s. tam simplici corde
atq mundato: ut neq hominib pla¬
cendistudio detorqueat᷑ a uero.: nec
respectu deuitandoꝵ quorũlibet. in¬
cõmodoꝵ suoꝵ. que aduersant᷑ huic
uite. Talis filius ascendit ad sapientiã.
quȩ ultima &e septima ẽ: qua pacatꝰ
tranquillusq ꝑfruitur. Initium enim
sapientiȩ. timor d̾ĩri. Ab illo enĩ usq
ad ipsam: ꝑ hos gradus tendit᷑ & uenit᷑.¬
S nos ad terciũ ilłu gradu considera¬
tionẽ referamꝰ: de quo disserere qͦd
dñs suggesserit atq tractare institu¬
imus. Frit gͥ diuinar ũ seͥpturarum
sollertissimus indagator qui pͥmo
totas legerit notasq habuerit: et si
nondũ intellectu: iã tam̃ lectione. du¬

Expanded text:
mur , quamvis conversationem habeamus in mur , quamvis conversationem habeamus in coelis In hoc autem gradu ita purgat oculum cordis, ut veritati ne ipsum quidem praeferat aut conferat proximum; ergo nec seipsum, quia nec illum quem diligit sicut seipsum. Erit ergo iste sanctus tam simplici corde atque mundato, ut neque hominibus placendi studio detorqueatur a vero, nec respectu devitandorum quorumlibet incommodorum suorum, quae adversantur huic vitae. Talis filius ascendit ad sapientiam, quae ultima et septima est, qua pacatus tranquillusque perfruitur. Initium enim sapientiae timor Domini . Ab illo enim usque ad ipsam per hos gradus tenditur, et nos ad tertium illum gradum considerationem referamus, de quo disserere quod Dominus suggesserit, atque tractare instituimus. Erit igitur divinarum Scripturarum solertissimus indagator, qui primo totas legerit, notasque habuerit, et si nondum intellectu, jam tamen lectione, dun