comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
aut cui reͣgnar no potest. ipse
aouersarios nomini suo excitat
ño qui cõtra ip̃m d̃m pugnãt.
S cõtra milites eius ut deuoti¬
oñe ac fidẽ suoꝵ uł ꝓbet uł cor̃o¬
boret donec p̾ssure uerberib difflu¬
entẽ corrigat disciplinã. Est et
alia causa curaduersus nos per¬
secutiones fierisinat ut deippłs
augeat᷑. Nec ẽ difficile mostrare
cur autͦ quomͦ rofiat. Primu
fugiant᷑ ad eoꝵ cultib plurimi
odio ciudelitatis/ quiem̃ talia ⁊¬
saenficia nõ orreant: de iude pla¬
cet quibdã uirtus ac fides ipsa
nõ nulli suspicant̾ d̾oꝵ cultũ non
sine causa malũputari at̾a młtis
hominibo ut emorimalint ꝙͣro
facere ꝙͦ alii faciunt ut uiuant.
aliquis cupit scire quro nã sit ilło
bonũ qd̾ ad mortẽ usq defendi¬
tur ꝙͣ omĩb que inhac uita io¬
cuiroa sunt et cara p̾fert᷑. a quoi
nec bonoꝵ nec lucis amisso nec
dolor corporis nec iuscerũ crucia¬
m̃ta defrent. Ualent hec plumꝰ.

Expanded text:
autem quia repugnari non potest, ipse aduersarios nomini suo excitat, non qui contra ipsum deum pugnent, sed contra milites eius, ut deuotionem ac fidem suorum uel probet uel conroboret, donec pressurae uerberibus diffluentem corrigat disciplinam. est et alia causa cur aduersus nos persecutiones fieri sinat, ut dei populus augeatur: nec est difficile monstrare cur aut quomodo id fiat. primum fugantur a deorum cultibus plurimi odio crudelitatis: qui enim talia sacrificia non horreant? deinde placet quibusdam uirtus ac fides ipsa. nonnulli suspicantur deorum cultum non sine causa malum putari a tam multis hominibus, ut emori malint quam id facere quod alii faciunt, ut uiuant. aliquis cupit scire quodnam sit illut bonum quod ad mortem usque defenditur, quod omnibus quae in hac uita iucunda sunt et cara praefertur, a quo nec bonorum nec lucis amissio nec dolor corporis nec uiscerum cruciamenta deterrent. ualent haec plurimum,
Abbreviated transcription (Latin):
longe optimũ nec in hos scopu¬
los incidere uite. proximũ aũt
disse illu uanissimo dicto. ex in¬
ornaret. Quero gͥ cui ẽe optimu
putet nõ nasci: cũ sit nullus oĩo
qui sentiat. Nam bonũ sit aliqͥd
aut malũ. sensiᷤ efficit. deinde
cur om̃em uitã nichil aliudẽe
qͣm scopulos et incendiũ puta¬
uerit. quasi aut ĩnr̃a fuerit po¬
testate ne nascerem̃: aut uitaz
nob̾ fortuna tribuat nõ deus ⁊
aut uiuendi ratio quicquamsi¬
nule incendio habere udeatur.
No dissimile platonis illiro est.
ꝙͦ agebat se gr̃as agere nature.
Primũ ꝙͦ homonatus ẽẽt potiꝰ
qͣm mutũ aĩal. deinde ꝙ mascu¬
ꝙ grecus qͣm barbaius. postrẽo
ꝙͣ atheniensis. et ꝙͥ temporibus
socratis dicino potest quãta
m̃tib cecitatẽ. quantos pari¬
at errores ignoratio ueritatis.
ego plane ꝯtenderĩ. nĩquam
quicquã in reb humanis di¬
ctũ ẽẽ delirius. quasi u̾o si aut
barbarus. aut mulier aut asi

Expanded text:
longe optimum, nec in hos scopulonge optimum, nec in hos scopulos incidere vitae; Proximum autem, disse illum vanissimo dicto exinornaret. Quaero igitur, cui esse optimum putet non nasci, cum sit nullus omnino, qui sentiat: nam ut bonum sit aliquid, aut malum, sensus efficit. Deinde, cur omnem vitam nihil aliud esse, quam scopulos, et incendium putaverit; quasi aut in nostra fuerit potestate, ne nasceremur, aut vitam nobis fortuna tribuat, non Deus, aut vivendi ratio quidquam simile incendio habere videatur. Non dissimile Platonis illud est. quod aiebat, se gratias agere naturae: primum, quod homo natus esset potius, quam mutum animal; deinded Graecus quam barbarus, postremo quod Atheniensis et quod temporibus Socratis. dici non potest quantam mentibus caecitatem, quantos pariat errores ignoratio ueritatis. ego plane contenderim numquam quicquam in rebus humanis dictum esse delirius: quasi uero si ant barbarus aut mulier aut asin
Abbreviated transcription (Latin):
si uita ĩtei religione transacta ⁊¬
sit. mors malũ nõ sit quia tͣus¬
lactio ẽ ad immortalitatẽ. sin ałr.
malũ sit necesse ẽ. qm̃ a deterna
ut dixi supplicia transmittit᷑ n¬
Nuro gͦ dicemꝰ uisi errare illos
qui aut mortẽ appetunt tãquã
bonũ aut uitã fugiunt tanquã
malũ. nisi qd̃sunt iniquissimi
qui pautiora mala nõ pensant ⁊¬
bonis plurib.Nam cũ omnẽ ui¬
tã ꝑ exquisitas et uarias tradu¬
cunt uoluptates. mori cupiunt
si quid forte his amartuduus ⁊
supueuit. et sic habent tanqua
illis. nũquã fuert bene si aliqñ
fuerit male dãs̾ant gͥ uitã om̃e
plenãqͣ nicdil aliud qͣm malis
opinant᷑. Hinc nata ẽ inepta
illa sententia hanc ẽẽ mortem
quã nos uitã putemꝰ. illã uitã
quã nos pro morte timeamus.
Ita pͥmũ bonũ ẽẽ nõ nasci. ẜmci
cius mori. que ut maioris sit au¬
choritatis si leno attribuit᷑. Cice¬
ro sic ĩ cousolatione. nõ uasci ĩqͥt

Expanded text:
si vita in Dei religione transacta sit, mors malum non sit; quia translatio est ad immortalitatem. Sin autem, malum sit necesse est; quoniam ad aeterna ut dixi supplicia transmittit. Quid ergo dicemus, nisi errare illos, qui aut mortem appetunt, tamquam bonum, aut vitam fugiunt, tamquam malum? nisi quod sunt iniquissimi, qui pauciora mala non pensant bonis pluribus. Nam cum omnem vitam per exquisitas et varias traducant voluptates, mori cupiunt, si quid forte his amaritudinis supervenit; et sic habent, tamquam illis nunquam fuerit bene, si aliquando fuerit male. Damnant igitur vitam omnem, plenamque nihil aliud, quam malis opinantur. Hinc nata est inepta illa sententia, hanc esse mortem, quam nos vitam putemus; illam vitam, quam nos pro morte timeamus: ita primum bonum esse, non nasci, secundum citius mori. Quae, ut majoris sit auctoritatis, Sileno attribuitur. Cicero, in Consolatione: « Non nasci, inquit,
Abbreviated transcription (Latin):
minahit tũ quoꝵ peccatauł
pondere uł numero p̾ualueñt.
pstringent᷑ igni atq cõburẽf᷑.
quos aũt pxͥna iustitia et ma¬
turitas uirtutis ĩcoxerit. ig¬
nẽ illũ nõ sentient. hũt eñ ĩali¬
quid inse dei. ꝙ uĩ flãme repel¬
lat ac respuat/ tanta ẽ uirtus
ĩ nocentie. ut ab ea ignis ille
refugiat innoxius qui acͣcepe

Expanded text:
um quorum peccata vel pondere, vel numero praevaluerint, perstringentur igni atque amburentur: quos autem plena justitia et maturitas virtutis incoxerit, ignem illum non sentient; habent enim aliquid in se Dei, quod vim flammae repellat, ac respuat. Tanta vis est innocentiae, ut ab ea ignis ille refugiat innoxius; qui accep
Abbreviated transcription (Latin):
cto: et celestes licteras corru¬
perunt: ut nouã sibi doctrinã
sine ulla radice ac stabilitate
a doctrina dei. et traditionẽ
uerã reliquerunt ẜ illi oea
demonu fraudib irretiti.i
quas prospicere et cauere
debuerant. diuinũ nom̃
et cultũ ꝑ in prudentiã per¬
dideiunt cũ eñ fiiges aut
nouatiani/ aut ualentinia
et ext̾na uocabula ĩ duerit.
Sola gͥ catholica eecłia ẽ que
uerũ cultũ retinet. hic ẽ fons
uentatis hoc domiciliũ fid̃i.

Expanded text:
cto et coelestes litteras corructo et coelestes litteras corruperunt, ut novam sibi doctrinam sine ulla radice ac stabilitate a doctrina Dei, et traditionem veram reliquerunt. Sed illi omnes daemoniacis fraudibus irretiti, quas prospicere et cavere debuerant, divinum nomen et cultum per imprudentiam perdideruat. Cum enim Phryges, aut Novatiani, aut Valentinianet externa vocabula induerunt. Sola igitur catholica Ecclesia est, quae verum cultum retinet. Hic est fons veritatis, hoc domicilium fidei
Abbreviated transcription (Latin):
doctiułminꝰ cauti: qui disci¬
diũ facerent unitatis et ecc
disciparent. ẜ hiꝰ quoꝵ fidea
fuit lubrica eũ dm nosse se ⁊
colere sinuilarent auidis opi¬
bet honoristircentes affecta¬
bant maximũ sacerdotium:
et apotiorib uicti. secedere cũ
suffragatorib suis maluerĩt.
quã eos ferre p̃positos quibus
cõcupierant ip̃i antep̃poni:
quidã uõ nõ satis celestibus
licteris eniditi: cũ ueritatis:
accusatorib respondere non
possent obicientib uł in pos¬
bile ułin cõgruens ẽẽ ut d̾s
in uterui se mulieris ĩ cluteret
nec celestẽ illam maiestatez
ad tantã infirmitatẽ potuisse
deduci. ut hominib cõtẽptui¬
derisui cõtumelie᷑ ludibrio ẽẽt.
¶Postremo etiã crucianta ꝑfer¬
ret atq execrabili patibulo fi¬
geref. que omĩa cũ neq inge¬
nio neq doctrina defendere ac
refutare possent: nec eñ uini
rationẽq penitus ꝑuidebant.
de prauati sunt abitinere re¬

Expanded text:
docti, vel minus cauti, qui discidocti, vel minus cauti, qui discidium facerent unitatis, et Ecclesiam dissiparent. Sed ii, quorum fides fuit lubrica, cum Deum nosse se et colere simularent, augendis opibus et honori studentes, affectabant maximum sacerdotium, et a potioribus victi, secedere cum suffragatoribus suis maluerunt, quam eos ferre praepositos, quibus concupierant ipsi ante praeponi. quidam uero non satis caelestibus litteris eruditi cum ueritatis accusatoribus respondere non possent, obicientibus uel inpossibile uel incongruens esse ut deus in uterum se mulieris includeret nec caelestem illam maiestatem ad tantam infirmitatem potuisse deduci, ut hominibus contederisui, contumeliae et ludibrio esset, postremo etiam cruciamenta perferret, atque excecrabili patibulo figeretur: quae omnia cum neque ingenio, neque doctrina defendere ac refutare possent nec enim vim rationemque penitus pervidebant, depravati sunt ab itinere re
Abbreviated transcription (Latin):
Ed qm̃ multe hereses
extiterunt. et instĩctib
dem̾onũ popłs deiscissus ẽ.de¬
tur. et ĩ suo ꝓprio domicilio col¬
locanda sut siquis a quã uite
cupiet aurire nõ addetritos
lacus deferat᷑ qui nõ ħ̾nt uenã:
secl ubenimũ dei nouent fontẽ.
quontigatus ꝑ hennluce po¬
tiat᷑. Ante oĩa scire nos ꝯueĩt.
et ip̃m et legatos eiꝰ predrxisse
ꝙͣ plimiine secte h̾nt existere
que concordiã sc̃i corporis rũ¬
perent. ac monuisse ut sũma
prutentia caueremꝰ ne quã¬
do ĩ laqueos et frautes illiꝰ
aduersarii nĩl: cũ quo nos d̾a¬
luctar uoluit in erceremus.
Tum dedisse certa mandata:
q̃ inꝑpetĩ custodire debeniuᷤ.
quoꝵ pleriq immemores: de¬
ẜto itinere celesti uias sibi de¬
uias ꝑanfractus et p̾cipitia¬
cõdidenint. ꝑ quas partem
plebis in cautã et simplicem
ad tenebras mortẽq deduce¬
rent ꝙͦ quate nꝰ accicent ex¬
ponãsuerunt quidã nr̃orii
uł minꝰ stabilita ficle ułminꝰ

Expanded text:
m multae haereses extiterunt, et instinctibus daemonum populus Dei scissus est: deter, et in suo proprio domicilio collocanda; ut si quis aquam vitae cupiet haurire, non ad detritos lacus deferatur, qui non habent venam, sed uberrimum dei nouerit fontem quo inrigatus perenni luce potiatur. ante omnia scire nos conuenit et ipsum et legatos eius praedixisse quod plurimae sectae haberent exsistere quae concordiam sancti corporis rumperent, ac monuisse ut summa prudentia caueremus, ne quando in laqueos et fraudes illius aduersarii nostri cum quo nos luctari deus uoluit incideremus; tum dedisse certa mandata, quae in perpetuum custodire debemus: quorum plerique immemores deserto itinere caelesti uias sibi deuias condiderunt; per quas partem plebis incautam et simplicem, ad tenebras mortemque deducerent: quod quatenus acciderit, exponam. Fuerunt quidam nostrorum vel minus stabilita fide, vel minus
Abbreviated transcription (Latin):
nichil ẽẽ miseriꝰ hiͦs hominibꝰ
quos ministros furoris alieni:
quos satellites impie iussiois
necessitas aut inuenit aut fẽc̃.
Nonem̃ honorille aut ꝓuectõ
dignitas fuit. ẜ hominis dam¬
natio ad carnificina dei uo ad
penã sempit̾nã que aũt ꝑ to¬
tũ orbem singuli gesserint: ẽnã¬
rare impossibile. quis enĩ uolu¬
minũ numerus capiet. tã in¬
fiuita tã uaria genera crudeli¬
tatis. Accepta eiũ potestate. ꝓ
suis morib quisq seuiuit. Al¬
lii p̾nimia timrditate. plusi
ausi sunt quã iubeat᷑ alii suo
ꝓprio adu̾sus iustos odio. qͥdã
naturali mentis feritate non¬
nulli ut placerent. et hoc offi¬
cio uia sibi ad altiora nuuiiirẽt.

Expanded text:
nihil esse miserius iis hominibus quos ministros furoris alieni, quos satellites inpiae iussionis necessitas aut inuenit aut fecit. non enim honor ille aut prouectio dignitatis fuit, sed hominis damnatio ad carnificinam, dei uero ad poenam sempiternam. quae autem per totum orbem singuli gesserint, enarrare inpossibile est. quis enim uoluminum numerus capiet tam infinita, tam uaria genera crudelitatis V accepta enim potestate pro suis moribus quisque saeuiuit. alii prae nimia timiditate plus ausi sunt quam iubebantur, alii suo proprio aduersus iustos odio, quidam naturali mentis feritate, nonnulli, ut placerent et hoc officio uiam sibi ad altiora munirent
Abbreviated transcription (Latin):
aliud genus hominũ simili mͦ
uiuere quo nos inhac t̾ra uiui¬
nius. Habent gͥ illi lunatici ho¬
mines alterã liuiã que illis no¬
cturnũ lumenexhibeat sicut
hec exhibet nob̾ et fortasse nost̃
hic orbis alterius inferioris t̾re
luna sit. Fuisse seneca int̾ stoicoᷤ
ait. qui deliberaret utiũ ne soli
quoq. suos popłos daret. ĩepte
scilicet qͦui ubitauent. Quid
eñ ꝑcleret si ^ disset: s credo calor
det̾rebat ne tantã multitudiẽ
piculo cõmitteret. nesi estu ni¬
mio ꝑissent ip̃ius culpa euenis¬
se tanta calamitas diceretur:

Expanded text:
aliut genus hominum simili modo aliut genus hominum simili modo uiuere, quo nos in hac terra uiuimus. habent igitur illi lnnatici homines alteram lunam, quae illis nocturnum lumen exhibeat sicut haec exhibet nobis, et fortasse noster hic orbis alterius inferioris terrae luna sit. fuisse Seneca inter Stoicos ait qui deliberaret, utrumne soli quoque suos populos daret: inepte scilicet, qui dubitauerit. quid enim perderet, si dedisset? sed credo calor deterrebat, ne tantam multitudinem periculo committeret, ne si aestu nimio perissent, ipsius culpa euenisse tanta calamitas diceretur.
Abbreviated transcription (Latin):
omib miẜationis affectũ qui
plane uocaf᷑ humanitas: qua
nos met in uicẽ tuerem. Nlam
si homo adcõspectũ alteriua
hominis efferaretur: ꝙͦ facere
uidemꝰ animantes. quoꝵ naf᷑a
soli uaga ẽ. nulla eẽt hominũ
societas. nulla urbiũ ꝯdendaꝵ
uł cura uł ratio. sic ne uita qͥdẽ
satis tuta. cũ et ceteris aĩalibꝰ
exposita ẽet in becillitas hoĩu:
et ip̃iint̾ semet ip̃os beluarum
more seuirent. Non minor ĩ alui
dem̃tia. quro eñi dici potest de
illo qui nigram eẽ dixit uiue:
quã cõsequens erat ut etiã picẽ
albãẽe diceret hic ẽ ille qui se
rdcirco uatũ ẽẽ dixit. ut celum
ac solẽ uideret qui ĩ terra nichil
uidebat sole lucente. Xe̾nopha¬
nes dicentib matheiaticis orbẽ
lime duo de uiginti partib ma¬
iorẽ ẽẽ qͣm t̾rami stultissime cre¬
droit. et qd̾ huic leuitati fuit cõ¬
seutaneũ dixit intra cõcauum
lune suũ ẽẽ aliam tram. et ibi ⁊¬

Expanded text:
omnibus miserationis adfectum qui omnibus miserationis adfectum qui plane uocatur humanitas, qua nosmet inuicem tueremur. nam si homo ad conspectum alterius hominis efferaretur, quod facere uidemus animantes quarum natura soliuaga est, nulla esset hominum societas, nulla urbium condendarum uel cura uel ratio, sic ne uita quidem satis tuta, cum et ceteris animalibus exposita esset inbecillitas hominum et ipsi inter semet ipsos beluarum more saeuirent. non minor in aliis dementia. quid enim dici potest de illo qui nigram esse dixit niuem? quam consequens erat ut etiam picem albam esse diceret! hic est ille qui se idcirco natum esse dixit, ut caelum ac solem uideret, qui in terra nihil uidebat sole lucente. Xenophanes dicentibus mathematicis orbem lunae duodeuiginti partibus maiorem esse quam terram stultissime credidit et quod huic leuitati fuit consentaneum, dixit intra concauum lunae sinum esse aliam terram et ibi
Abbreviated transcription (Latin):
male cupiditates. egouos mer¬
gam. ne ipe mergar auobis si tã¬
tus pecunie cõtentus ẽ. fac illam
beneficiũ fachumanitatẽ largire
pauꝑibo. potest hoc qd̃ ꝑliturus
es. mnultis suecurrere. ne fame aut¬
ut siti aut nuditate moriantur.
imitare insaniã saltẽ furoremq
tuditam. sparge popło diripiẽda.
Potes et pecuniã effugere. et ta¬
men bene collocare. quia saluũ
ẽ quicquid plurib profuit. C eõ¬
uis aũt ꝓpriaͣ peccata quis ꝓbats
s õmittamꝰ id qd̾ est abom̃ib
semꝑ urisũ. illirosatis ẽ ad coar¬
guerroũ furiosi hominis errorẽ
qd int̾ uicia et morbos ñam po¬
nit adimit nob̃ affectũ quo ra¬
tio humane uite. pene omẽs cõ¬
tinef. Cũ enĩuatura hominis
un becillior sit. q̃m ceteroꝵ aĩa¬
lium que uł ad ꝑferendã ui
tẽporiul ad incursines asuis:
corporib arcendas: naturalibꝰ
munim̃tis ꝓuidentia celestis.
armauit. homini aũt qͥa nichꝰ
istorũ datũ est. accepit ꝓ istis

Expanded text:
malae cupiditates, ego uos mergam, ne ipse mergar a uobis. \' si tantus pecuniae contemptus est, fac illam beneficium, fac humanitatem, largire pauperibus: potes hoc quod perditurus es multis succurrere, ne fame aut siti aut nuditate moriantur. imitare insaniam saltem furoremque Tuditani: sparge populo diripiendam. potes et pecuniam effugere et tamen bene collocare, quia saluum est quidquid pluribus profuit. Zenonis autem paria peccata quis probat? sed omittamus id quod est ab omnibus semper inrisum: illut satis est ad coarguendum furiosi hominis errorem, quod inter uitia et morbos misericordiam ponit. adimit nobis adfectum quo ratio humanae uitae paene omnis continetur. cum enim natura hominis inbecillior sit quam ceterorum animalium, quae uel ad perferendam uim temporum uel ad incursiones a suis corporibus arcendas naturalibus munimentis prouidentia caelestis armauit, homini autem quia nihil istorum datum est, accepit pro istis
Abbreviated transcription (Latin):
Pere pretiunẽ cogno¬
scere illoꝵ ^ ꝓͣietatẽ. ut
ex his que clem̃t̾ ac pie faci¬
unt. possĩt intellegi qualia
sint que ab his cõtra iurapie¬
tatis gerunt᷑ ac neq uidear
inclem̃t̾ incessere. aliquamͥ
ꝑsonã poetiea sũmã que sit
ułmaximũ pietatis exem¬
plũs apud maronẽ rex ille
quo iustior alt̾. nec pietate
fuit nec bello maior et aruᷤᷤ
que nob̾ docum̃ta iustitie ꝓ¬
tulit. Uinxerat et posterga
manꝰ quos mitteret umbris.
In ferias ceso sparsurlis sãgui¬
ne flãmas. Quid põt hae̾ pi¬
etate clem̃tius quã mortuiᷤᷤ
humanas uictimas immola¬
re: et ignẽ cruore hominum
tãquã oleo pascereᷤ s fortasse
hoc nõ ip̃ius uicsũ fuerit sed
sepissime laudas. ecce pius
eneas sulmone creatos. qua
tuor hic iuuenes totidẽ quos
edueat ufens uiuentiͤs rapit
inferias quos immolet un¬
bris. Captiuoq rogi ꝑfũdat
sanguine flãmas. Cur gͦ dice¬
bat eodẽ ip̾o tp̃r quo uinctos
honiies ad ininolationem

Expanded text:
perae pretium est cognoscere illorum pietatem, ut ex iis, quae clementer ac pie faciunt, possit intelligi qualia sint quae ab his contra jura pietatis geruntur. Ac ne quem videar inclementer incessere, aliquam mihi personam poeticam sumam, quae sit vel maximum pietatis exemplum. Apud Maronem rex ille, Quo justior alter Nec pietate fuit, nec bello major et armis, quae nobis documenta justitiae protulit? Vinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris Inferias, caeso sparsurus sanguine flammas. Quid potest esse hac pietate clementius, quam mortuis humanas victimas immolare, et ignem cruore hominum tanquam oleo pascere? sed fortasse hoc non ipsius vitium fuerit, sedsaepissime laudas? Ecce pius Aeneas Sulmone creatos Quatuor hic iuuenes, totidem quos educat Ufens, uiuentis rapit, inferias quos immolet umbris captiuoque rogi perfundat sanguine flammas. cur ergo dicebat eodem ipso tempore quo uinctos homines ad immolationem
Abbreviated transcription (Latin):
Estãt adhuc aliqua ⁊¬
que ad coarguendas
religiones falsas plurimũ
ualeant. s iam finẽ librofa¬
cere decreui: ne modũ exce¬
dat. ea em̃ pleniꝰ sunt exeq̃n¬
da ut om̃ilꝰ refutatis que
ueritati uigent᷑ obstare. ho¬
mines qui bonoꝵ ignoran¬
tia uagant᷑ incerti. ad reli¬
gionẽ uerã possimꝰ imbuere
Primus aũt sapientie gra¬
dus ẽ falsa in tellegere. Se¬
cundus uera cognoscere gͦ
apud quẽ prima hec institu¬
tio nostra ꝓfecerit. qua falsa
deteximus excitabit᷑ adue¬
n cognitionẽ qua nulla est
homini iocundior uoluptas:
et erit iam celestis discipline
sapientia dignus. qui ad cogͦ¬
scenda cetera. libens ac parat᷑
accesserit.

Expanded text:
estant adhuc aliqua quae ad coarguendas religiones falsas plurimum ualeant, sed iam finem libro facere decreui, ne modum excedat. ea enim plenius sunt exequenda, ut ommbus refutatis quae ueritati uidentur obstare homines qui bonorum ignorantia uagantur incerti ad religionem ueram possimus inbuere. primus autem sapientiae gradus est falsa intellegere, secundus uera cognoscere. ergo aput quem prima haec institutio nostra profecerit, qua falsa deteximus, excitabitur ad ueri cognitionem, qua nulla est homini iucundior uoluptas, et erit iam caelestis disciplinae sapientia dignus, qui ad cognoscenda cetera libens ac paratus accesserit.
Abbreviated transcription (Latin):
re tẽtauit: quã subtili ratione sin¬
gulaqueq incorpore hominis
membra formauerit. cũ nichil sit eoꝵ.¬
quod nõ tantũdem a dusũ necessi¬
tatẽ quantũ adpulchritudinemn
ualebat. Id ũo etiã stoici cũ proui
dentia dixerunt facere conantur.
et secutus eos Tullius plurimis

Expanded text:
re temptauit, quam subtili ratione singula quaeque in corpore hominis membra. formauerit, cum eorum nihil sit quod non tantundem ad usus necessitatem quantum ad pulchritudinem ualeat.. id udentia disserunt, facere conantur; et secutus eos Tullius pluribus
Abbreviated transcription (Latin):
te pulchrius nichil sapiẽtia
digniꝰ inueniri potest. Si eñz
uicia obturpitiroiẽ fugien¬
da sunt uutus gͥ appetenda
ẽ obdecorẽ Quid gͦ põt nefie̾i ut
qd̾bonũ qd̾ honestũ eẽ ꝯstat.¬
mercede ac premio careat.Sic¬
q tãstenle ut nichil ex se cõ¬
modipariatꝰ labor ille magnꝰ
et difficilis. et luctatio aduer

Expanded text:
te pulchrius, nihil sapiente te pulchrius, nihil sapiente dignius inueniri potest. si enim uitia ob turpitudinem fugienda sunt, uirtus igitur adpetenda est ob decorem. quid ergo? potestne fieri ut quod bonum, quod honestumercede ac praemio careat, sitque tam sterile, ut nihil ex se commodi pariat? Labor ille magnus, et difficultas, et eluctatio adver
Abbreviated transcription (Latin):
q sũmũ bonũ necesse ẽ om̃ibi
ẽẽ p̃positũ. Uoluptas ẽ que ap¬
petit᷑ acũctis. s hec comunis
et cũ belluis et honestũ non
habet et satietatẽ affert. et
nimia nocet. et ꝓcessu minu¬
ituretatis et multis nõ cõ¬
tingit. Nam qui opibo ca¬
rent. quoꝵ maior ẽ numerꝰ
etiã uoluptate careant neces¬
se ẽ. N õ est gͥ sũmũ bonũ. sed ne
bonũi quidẽ uoluptas quiddi
uicie multo magis ⁊ lam pa
utiorib. et plerũq casu et in¬
ertib sepe et nõnũquã scele¬
re cõtingunt. et nõ optant᷑
abhis qui eas iam tenent.
quio regnũ ip̃mꝰ. ne io quidẽ
no eni cũcti hoĩes regnare poᷤ¬
sunt. et necesse ẽ uniu̾siͤsũm¬
mi boni capaces ẽẽ. Queramꝰ
gͥ aliquid quod ꝓpositũ sit oĩ¬
by nũ iurtus negari nõ põt
nõ potest quia uis natura
eiꝰ inmaloꝵ ꝑferentia posita
ẽ. nõ est ꝓfectosũmũ bonu.
Quuio alid ad̾ nichil uirtu¬

Expanded text:
est summum bonum, necesse est omnibus est summum bonum, necesse est omnibus esse propositum. uoluptas est quae adpetitur a cunctis, sed haec et communis est cum beluis et honesti uim non habet et satietatem adfert et nimia nocet et processu minuitur aetatis et multis non contingit; nam qui opibus carent, quorum maior est numerus, etiam uoluptate careant necesse est. non est igitur summum bonum, sed ne bonum quidem uoluptas. quid uitiae? multo magis: nam et paucioribus et plerumque casu et inertibus saepe et nonnumquam scelere contingunt et optantur ab iis qui eas iam tenent. quid regnum ipsum? ne id quidem: non enim cuncti homines regnare possunt et necesse est uniuersos summi boni capaces esse. quaeramus igitur aliquid quod propositum sit omnibus. num uirtus? negari non potest non potest, quia uis et natura eius in malorum perferentia posita est, non est profecto summum bonum. quaeramus aliut. at nihil uirtu
Abbreviated transcription (Latin):
Onstat gͥ totius humani
gñs ꝯsensu religionem
suscipi oportere. ẜ quomͦ in ea
enetur explicandũ est. Natũq
ut duani rem̃ cuprdus et appe¬
tens ẽẽt religionis et sapiẽtie.
Slxmiines ideo fallunt᷑. quod
aut religionẽ suscipiunt ob¬
missa sapientia. aut sapien¬
tie soli student õmissa religi¬
one. Cum alterqͣsine altero
uer̃ ẽẽ nõpossit. Cadunt gͦ
ad multiplices religionea.s
ideo falsas. quia sapientiã re¬
liquerunt. que illos docere po¬
terat deos multos ẽẽ nõ posse.
Aut student sapientie. s ideo
false quia religionẽ sũmi dei
õmiserunt quieos ad ueri sci¬
entiã poterat erudire. Sic ho¬
mines qui alterutrũ suscipiũt
.uiã deuiã maxinusq errorib
plenã secunt᷑. Qm̃ in his duobꝰ
inseꝑabit᷑̾. ꝯnexis officiũ hoĩs
et uentatis omĩs iuclusa est.
Aliror itaq nullũ om̃ino phi¬
losophoꝵ extitisse qui sede autͣ
donueiliũ sũmi boni repiret po¬
tuerunt. enĩsic querere qd̾̃cũ

Expanded text:
onstat igitur, totius humani generis consensu, religionem suscipi oportere: sed quomodo in ea erretur explicandum est. Naturam ut duarum rerum cupidus et appetens esset, religionis et sapientiae. Sed homines ideo falluntur, quod aut religionem suscipiunt, omissa sapientia, aut sapientiae soli student, omissa religione, cum alterum sine altero esse non possit verum. Cadunt ergo ad multiplices religiones, sed ideo falsas, quia sapientiam reliquerunt, quae illos docere poterat deos multos esse non posse: aut student sapientiae, sed ideo falsae, quia religionem summi Dei omiserunt, qui eos ad veri scientiam potuit erudire. Sic homines, qui alterutrum suscipiunt, viam deviam, maximisque erroribus plenam sequuntur, quoniam in his duobus inseparabiliter conexis et officium hominis et ueritas omnis inclusa est. miror itaque nullum omnino philosophorum extitisse, qui sedem ac domicilium summi boni reperiret. potuerunt enim sic quaerere: quodcumque
Abbreviated transcription (Latin):
tio. Que tñ ip̃a ut deosit accep¬
ta. uł humilitate et timore et
deuotione maxima opus ẽ. Ne
quis forte ĩtegritatis atq ĩno¬
centie fpouciã gerens tumõis
et arrogautie crim̃ in ciurat. eo¬
q facto gr̃am uirtutis amittat.
S ut sit deo carus om̃iq macu¬
la careat. miẜi cordiã dei semper
imploret. nichilq aluro p̾cetur-
nͥ peccatis suis ueniã. licet ulła
sint/ Si quid aliud desicerauei̾t¬
nõ est opus dictoscienti quid
uelimꝰ. Si quid eñ uni euenit
gr̃as agat. siquid mali sacrifici¬
at. et rosibi obpeccata sua eueis

Expanded text:
tio: quae tamen ipsa ut Deo sit accepta, et humilitate, et timore, et devotione maxima opus est; ne quis forte integritatis et innocentiae fiduciam gerens, tumoris et arrogantiae crimen incurrat, eoque facto gratiam virtutis amittat. Sed ut sit Deo carus, omnique macula careat, misericordiam Dei semper imploret, nihilque aliud precetur, nisi peccatis suis veniam, licet nulla sint. Si quid aliud desideraveritnon est opus dicto scienti quid uelimus: si quid ei boni euenerit, gratias agat, si quid mali, satisfaciat et id sibi ob peccata sua euenis
Abbreviated transcription (Latin):
tradit᷑. nullus gͥ exhis pater
hoĩs nuncupari potest. Ita ne
deus quidẽ gͦ fas nõ est uene¬
rarl eos aquib nõ sit homo ge¬
neratus: qr neq a multis ge¬
nerari potest. Unus gͥ ac solus
coli debet. qui iouẽ qui saf̾nũ
qui celũ ip̃m t̾ramq antecessit.
is eni necesse ẽ hominẽ figura¬
uent qui antehominẽ celum
t̾raniq ꝑfecit solus pater uocã¬
dus ẽ qui ereauit solus dñs nũ¬
cupandus qui regit. qui habet
uite ac necis uerã et ppetuã pote¬
statẽ quẽ qui nõ adorat et insi¬
piens ẜuus est. qui dñnsiũ
aut fugiat aut nesciat. et im¬
bius filius qui suũ uersi pr̃e

Expanded text:
traditur; nullus igitur ex his pater hominis nuncupari potest, ita ne Deus quidem. Ergo fas non est venerari eos a quibus non sit homo generatus; quia neque a multis generari potest. Unus igitur ac solus coli debet, qui Jovem, qui Saturnum, qui Coelum ipsum, terramque antecessit. Is enim necesse est hominem figuraverit, qui ante hominem coelum terramque perfecit. Solus pater vocandus est, qui creavit; solus dominus nuncupandus, qui regit, qui habet vitae ac necis veram et perpetuam potestatem; quem qui non adorat, et insipiens servus est, qui dominum suum aut fugiat, aut nesciat, et impius filius, qui suum verum patrem,
Abbreviated transcription (Latin):
Clius legis caput primuz ẽ
ip̃m dm nosce soli obtem¬
ꝑare solũ colere. Nõ põt enĩ rati¬
one hoĩs optinere qui parẽtem
auimesue deũ nescit. qd̾ est sũm¬
nũ nefas. Que ignoratio facit:
ut diis aliis ẜuiat. ꝙ nichilsce¬
leratiꝰ cõmittipõt. hinc iam pro¬
cliuis ẽ ad malitiã gradus. per
iguorantia ueri acsingulars lo¬
ni. quia deus quẽ nosce refugit.
fons ẽ ip̃e bonitatis ac ueritatis.
ułsi iustitiã sequi nͥolet diuini
tam̃ iuris ignarus gentis sue
leges tãquã uerũius amplectit᷑.
una. quagens idsibi sanxit. qd̃

Expanded text:
us legis caput primum est, ipsum Deum nosse, soli obtemperare, solum colere. Non potest enim rationem hominis obtinere, qui parentem animae suae Deum nescit; quod est summum nefas. Quae ignoratio facit, ut diis alienis serviat, quo nihil sceleratius committi potest. Hinc jam proclivis est ad malitiam gradus per ignorantiam veri ac singularis boni; quia Deus, quem nosse refugit, fons est ipse bonitatis. Vel si justitiam sequi volet Dei, divini tamen juris ignarus, gentis suae leges tanquam verum jus amplectitur; una quaeque gens id sibi sanxit q
Abbreviated transcription (Latin):
auxilio tanta cͥaͣlamitas ĩdi
ancipiti et miẜanda cõploratio¬
ne iustorũ mittet ꝓtinꝰ liberato¬
rem ¶ Tunc apief᷑ celũ me dũin¬
tẽpesta. et te nebrosa nocte. ut
in orbetoto lum̃ descententis di
tãquã fulgur appareͬt ꝙͦ sibillalis

Expanded text:
auxilio tanta illa calamitas indigpericulo ancipiti, et miseranda comploratione justorum, mittet protinus liberatorem. Tunc aperietur coelum medium intempesta et tenebrosa nocte, ut in orbe toto lumen descendentis Dei tanquam fulgur appareat; quod Sibylla his
Abbreviated transcription (Latin):
terre. cumadtestruendã
unmensarũ uirũ tyrannitem
humane opes defec̾int. si quitẽ
capto mundo cũ maguis latro¬
nũ exercitib incubabit. diunio¬

Expanded text:
terrae cura ad destruendam inmensarum uirium tyrannidem humanae opes defecerint, siquidem capto mundo cum magnis latronum exercitibus incubabit, diui
Abbreviated transcription (Latin):
Psi aut quia nesciunt uł
quid ul qͦmͦ sit colendum:
ceciet imprudentes in ꝯtrariũ
cadunt adorant itaq hostes su¬
os. latrones. et int̾fectores suos
uictimis placant. et animas su¬
as cũthure ipso creiandasacͥꝰ¬
a ł aris
detestabilib imponunt. Irafcũ¬
tur etiã miseri. ꝙͣ ño similes alii
peant. incredibili mentiũ cecł¬
tate quid eñi uideant qui solẽ
nõ uident: quasi uo si dizẽent
urdigerent hominũ auxilio ad¬
uersus cõtẽptores suos. Qurogͦ
nob̃ uascunt᷑ si illi nichil possut.
iusi ꝙͦ ip̃i deos suos destiuunt᷑ qͣ
potestate diffidunt magis ĩreli¬
giosi qͣm qui omino nõ colunt.
Cicero ĩ suis legib cũ caste adsa¬
crificia p̾cipet accedere pietatem
inquit adhibendo opes amouen

Expanded text:
Isti autem, quia nesciunt, vel quid, vel quomodo sit colendum, caeci et imprudentes in contrarium cadunt. Adorant itaque hostes suos: latrones et interfectores suos victimis placant; et animas suas cum thure ipso cremandas aris detestabilibus imponunt. Irascuntur etiam miseri, quod non similes alii eant, incredibili mentium caecitate. quid enim uideant qui solem non uident? quasi uero si dii essent, indigerent hominum auxilio aduersus contemptores suos. quid ergo nobis irascuntur, si illi nihil possunt? nisi quod ipsi deos suos destruunt, quorum potestate diffidunt, magis inreligiosi quam qui omnino non colunt. Cicero in suis Legibus cum caste ad sacrificia praeciperet accedere, pietatem inquit adhibento, opes amouen
Abbreviated transcription (Latin):
Apcon: his testimoniis qurdã
reincti solent eo confugere ut
aui̾nt nõ ẽẽ illa canuma si¬
billina s an̾ris confictaatq
composita. ꝙͦ ꝓfecto nõ puta¬
bit. qui cicerone. uarronẽq
legent aliosq ueteres qui en¬
theam sibillam ceterasq com¬
memorant. quaꝵ ex libria ⁊¬
ista exempla ꝓferimꝰ: qui au¬
dores ante obierunt qͣua xp̃x
dubito quin illa camuna pri¬
oub tẽporibo pro deliramẽtis
habita sunt. cũ ea nemo eum¬
in telleret denuntiabant eĩ
monstiosa queda miracula:
Quoꝵ nec ratio nec tempus
nee auctor designabit᷑ deniq
enthea fore ait. ut diceretur ĩ¬
sana mendax. Ait em̃. Uicẽt¬

Expanded text:
 his testimoniis quidam relicti solent eo confugere, ut aiant non esse illa carmina Sibyllina, sed a nostris ficta atque conposita. quod profecto non putabit qui Ciceronem Varronemque legerit aliosque ueteres, qui Erythraeam Sibyllam ceterasque commemorant, quarum ex libris ista exempla proferimus: qui auctores ante obierunt quam Chris. uerum non dubito quin illa carmina prioribus temporibus pro deliramentis habita sint, cum ea nemo intellegeret, denuntiabant enim monstruosa quaedam miracula, quorum nec ratio nec tempus nec auctor designabatur. denique Erythraea fore ait ut diceretur insana et mendax. ait eni
Abbreviated transcription (Latin):
tin. Iacuerunt gͣ multis secłi.
postea uõ animadu̾sa sunt qͣm
natiuitas xp̃i et passio patefe
amplius lecte fuissent. apo¬
pulo iurdeoꝵ nec tam̃ ĩtelle¬
cte. nisi post quã illa xp̃s et
uerbo et oꝑib int̾pretatus
rant nec ullo mͦ poterant que
illi loquebant᷑ intellegi. nisi
fuissent uniu̾sa completa. de

Expanded text:
. iacuerunt igitur multis saeculis, postea uero animaduersa sunt quam natiuitas Christi et passio patefecamplius lectae fuissent a populo Iudaeorum, nec tamen intellectae sunt nisi postquam illas Christus et uerbo et operibus interpretatus rant — nec ullo modo poterant quae illi loquebantur intellegi, nisi fuissent uniuersa conpleta. Ve
Abbreviated transcription (Latin):
suo cogeret uentos: maria
seuire. morbos çedere. ĩ feros
obedire: quid ꝙͦ eatẽ sibille⁊
carminib suis ante docuerũt:
quaꝵ una cuiꝰ sup̃ fecimꝰ men¬
stement. Ninsanũ mare pedi¬
b pacis que fide calcatũ. et rur¬
sus alia que dicit. Suꝑ undas
ambulabit. in firuitatẽ hõiũ
soluet. resurgere faciet mortu¬
os. repellet multos dolores et d
pane uniꝰ ꝑ ionis saturatioerit

Expanded text:
suo cogeret uentos obsequi, maria seruire, morbos cedere, inferos oboedire. quid quod eadem Sibyllae carminibus suis ante docuerunt? quarum una, cuius supra fecimus mensternet vero insanum mare pedibus, pacisque fide calcatum. Et rursus aliqua dixit: Super undas ambulabit, infirmitatem hominum solvet, resurgere faciet mortuos, et pellet multos dolores, et de pane unius perionis saturatio erit
Abbreviated transcription (Latin):
stabili domicilio caret. Cultꝰ
potest. ubi mulier inia̾ multoᷤᷤ
uros habet. shec aut meretrix
aut adultera nominabitur.
Aqua eni pudor castitas fideo
ab est: untute careat necesse ẽ.
Sic et religio t̾oꝵ impiroica est
et incesta: quia fide caret dum¬
bilis et incestus caput atqorigi

Expanded text:
stabili domicilio caret. cultusm dici non potest ubi mulier una multos uiros habet, sed haec aut meretrix aut adultera nominabitur: a qua enim pudor castitas fides abest, uirtute careat necesse est. sic et religio deorum iupudica est et incesta, quia fide carebilis et incertus caput atque orig
Abbreviated transcription (Latin):
ligio deorũ rationẽ sui quaca¬
ret retclere. Nbi aũt sapien¬
tia cũ religione ĩ seꝑabili nexu
coheret. Utrũq ẽẽ uerũ neces¬
se est quia et incolendo sape
debemꝰ. idest scire quid nobis
et quomͦ sit colendũ: et ĩsa¬
piendo colere: idest re et actu
ꝙ scierimꝰ implere. Ubigͦ sapi¬
entia cũ religione ꝯiungitur.
ibi scilicet ubideus colit᷑ unꝰ.
Ubi uita et actus omĩs aou¬
nũ caput et adunã sũma re¬
fertur. Ueniq idemst̃ doctões
sapientie: qui et dei sac̾dotes.
Nec tam̃ moueat quẽquam
quia sepe factũ est et fieri põt:

Expanded text:
ligio deorum rationem sui, qua caligio deorum rationem sui, qua caret, reddere. ubi autem sapientia cum religione inseparabili nexu cohaeret, utrumque esse uerum necesse est, quia et in colendo sapere debemus, id est scire quid nobis et quomodo sit colendum, et in sapiendo colere id est re et actu quod scierimus inplere. ubi ergo sapientia cum religione coniungitur? ibi scilicet ubi deus colitur unus, ubi uita et actus omnis ad unum caput et ad unam summam refertur, denique idem sunt doctores sapientiae qui et dei sacerdotes. nec tamen moueat quemquam quia et saepe factum est et fieri potest,
Abbreviated transcription (Latin):
Forum cultus ut ĩpriore
libro docui nõ habet sa¬
pientĩa nõ mͦ quia diuinũ
animal hominẽ t̾renis fra¬
coleudi. qui no officio mentis
s ministerio corporis constat.
Et ideo no est illa religio ue¬
ra irdicanda: quia nullis iu¬
stitie uuitutisq p̾ceptis erudit
efficitq meliores. Ita phia qr
religionẽ roest simiã pietate
ũõ habet: nõ est uera sapientia.
Nam si diuinitas que guber¬
nat hunc mundũ incredibili
beneficientia genus hominũ
substentat: et quasi paterna
ĩ dulgentia fouet. ult ꝓfecto
gr̃am sibi referri et honorẽ da¬
ri. nec ꝯstare homini ratio pie¬
tatis potest. si celestib benefi¬
ciis extiterit ingratus ꝙͦ nõ ẽ
sunt longeq discreta siquide
alii sunt ꝓfessores sapientie per
quos utiq addeos nõ aditur
alii religionis antistes ꝑ quoᷤᷤ
saꝑe nõ discit᷑: apparet nec illam
ẽẽ uerã sapientiã nec hanc reli¬
gionẽ idcirco nec phia potuit
ueritatẽ cõprehendere. uecre¬

Expanded text:
orum cultus, ut in priore libro docui, non habet sapientiam, non modo quia divinum animal hominem terrenis fracolendi, qui non officio mentis, sed ministerio corporis constat. et ideo non est illa uera religio iudicanda, quia nullis iustitiae uirtutisque praeceptis erudit efficitque meliores. ita philosophia quia religionem id est summam pietatem non habet, non est uera sapientia. nam si diuinitas, quae gubernat hunc mundum, incredibili beneficentia genus hominum sustentat et quasi paterna indulgentia fouet, uult profecto gratiam sibi referri et honorem dari, nec constare homini ratio pietatis potest, si caelestibus beneficiis extiterit ingratus, quod non sunt longeque discreta, siquidem alii sunt professores sapientiae, per quos utique ad deos non aditur, alii religiones antistites, per quos sapere non discitur, apparet nec illam esse ueram sapientiam nec hanc religionem. idcirco nec philosophia potuit ueritatem conprehendere nec re
Abbreviated transcription (Latin):
filius. ꝙ si ꝓpt ea pat̾ familias
nominat᷑. ut appareat eũ dupli¬
ci potestate p̃ditũ quia idul¬
gere debet quia patͣ. et coherte
quia dñs. gͦ idẽ ẜuus ẽ quiet
filius idem dñs. qui et pater.
Sicut gͥnature necessitatea
no potest ee nisi unus pat. Ita
nec uns insi unus. quidenim
faciet suus si nulti dm̃ diu̾sa
impauent. Ergo cõtra ratio¬
nẽ ꝯtraq naturã siuit religio¬
nes multoꝵ d̾oꝵ siquidẽ nec
patres multi possunt ẽẽ nec do¬
mini deos aũt: et patres et do¬
minos nuncupari necesse ẽ te¬
nerigͦ uõ ueritas nõ potest. ubi
homo roem multis patrib dñiᷤᷤ¬
q subiectus ẽ ubi animꝰ ĩ mul¬
ta dispsus hue atq illuc diua¬
gatur. Nec hab̾e ullã firmitatẽ
religio potest: quando certo et

Expanded text:
filius. quodsi propterea pater familias filius. quodsi propterea pater familias nominatur, ut appareat eum duplici potestate praeditum, quia et indulgere debet, quia pater est, et cohercere, quia dominus, ergo idem seruus est qui et filius, idem dominus qui et pater. sicut igitur naturae necessitate non potest esse nisi unus pater, ita nec dominus nisi unus. quid enim faciet seruus, si multi domini diuersa imperauerint? -ergo contra rationem contraque naturam sunt religiones multorum deorum, siquidem nec patres multi possunt esse nec domini, deos autem et patres et dominos nuncupari necesse est. teneri ergo ueritas non potest ubi homo idem multis patribus dominisque subiectus est, ubi animus in multa dispersus huc atque illuc diuagatur, nec habere ullam firmitatem religio potest, quando certo et
Abbreviated transcription (Latin):
ad iuiũ. ꝙͣsi natura nõ patit᷑
ut sint uniꝰ hominis multi
patres: ex uno eil procreatur.
gͦ etiã deos multos colere ꝯtͣ
naturã est ꝯtraq pietatẽ. Uñ
gͥ colendus ẽ. qui potest uere
pater nominari.idegretiam
dñs sit necesse est. quia sient¬
Potest in dulgere itaetiã coher¬
cere. Pater ⁊deo apellandus ẽ:
quia nobis multa et magna
largit᷑. Dñs ideo: quia castigã¬
di ac puniendi habet maximã
potestatẽ dñm uo eundẽ esse
qui sit pater eciam iuris ciul̾
demõstrat ratio. quis eñipotit
filios eoucare. nisi habeat in eos
dez potestatẽ nec in merito
pater familias d̾r: licet tm̃i
filios habeat. ureelicet nom̃
patris coplxerditur etiã seruos
quia familias sequit᷑. et nom̃
familie cõplectit᷑ etiã filios.
quia pat̾ antecedit. Unte ay¬
paret eundẽ ipsũ et patrẽ ẽẽ
et filius manuemittit᷑ tan¬
quã ẜ̾uus. et ẜuus liberatus:
patroni nom̃ accipit tanquã

Expanded text:
ad unum. quodsi natura non patitur ad unum. quodsi natura non patitur ut sint unius hominis multi patres — ex uno enim procreatur —, ergo etiam deos multos colere contra naturam est contraque pietatem. unus igitur colendus est, qui potest uere pater nominari: idem etiam dominus sit necesse est, quia sipotest indulgere, ita etiam coercere. Pater ideo appellandus est, quia nobis multa et magna largitur: dominus ideo, quia castigadi ac puniendi habet maximam potestatem. dominum uero eundem esse qui sit pater etiam iuris ciuilis ratio demonstrat. quis enim poterit filios educare, nisi habeat in eos domini potestatem? nec inmerito pater familias dicitur, licet tantum filios habeat: uidelicet nomen patris conplectitur etiam seruos, quia \'familias\' sequitur, et nomen familiae conplectitur etiam filios, quia \'pater\' antecedit. unde apparet eundem ipsum et patrem esse et filius manu emittitur tamquam seruus et seruus liberatus patroni nomen accipit tamquam
Abbreviated transcription (Latin):
one. Set ph̾ia int̾ sacra cessabiit
et religio quando płia tracta¬
bitur. illa eni religio mutaẽ.
nõ tm̃ quia ntorũ est. s qr
ritus eius inmanu et indigi¬
tis ẽ: nõ in corde aut ĩ lingua
sicut nr̃a que uera ẽ rocutoet
ĩ sapientia religio. et ĩ religioe
sapientia ẽ. Ergo nõ potest se¬
gregari. quia saꝑe nchil aliud
ẽ nisi deũ uerĩl iustis ac piis
cultib honorare/ multorũ aũt
p̃hendi potest. Omñe deũ qui
ab homine colit̾: necesse est
int̾ sollemnes ritus et p̾cati¬
ones patrẽ nuncupari. non
tm̃ honoria gr̃a: uerũ etiam
rationis. ꝙͦ et antiquior est. hoĩe
et ꝙͦ uitã salutẽ uictũ p̃stat
ut pat̾. Itaq ut iuppit̾ apre¬
cantib pat̾ uocaf᷑. et saturuꝰ
et ianus. et liber et ceteride¬
inceps ꝙ lucilius in d̾oꝵ cõ¬
lio inidet: uti nemosit nĩmm:
quin aut pater optimꝰ diuũ.
aut neptunus paterliber.
satumus pater mars i auus
quiriuꝰ pater.si et hoc dicatur

Expanded text:
osophia inter sacra cessabit, et religio, quando philosophia tractabitur. illa enim religio muta est, non tantum quia mutorum est, sed quia ritus eius in manu et in digitis est, non in corde aut in lingua, sicut nostra, quae uera est. idcirco et in sapientia religio et in religione sapientia est. ergo non potest segregari, quia sapere nihil aliut est nisi deum uerum iustis ac piis cultibus honorare. multorum autemprehendi potest: omnem deum qui ab homine colitur necesse est inter sollemnes ritus et precationes patrem nuncupari, non tantum honoris gratia, uerum etiam rationis, quod et antiquior est homine et quod uitam salutem uictum praestat ut pater. itaque et Iuppiter a precantibus pater uocatur et Saturnus et Ianus et Liber et ceteri deinceps: quod Lucilius in deorum concilio inridet: ut nemo sit nostrum, quin aut pater optimus diuum aut Neptunus pater, Liber, Saturnus pater, Mars, Ianus, Quirinus pater siet ac dicatur
Abbreviated transcription (Latin):
nio. deus quinnus quia
hoc pastoribꝰ usu est cũ alt̾
genini frĩs extiterit. Alt
nõ fuisset antonius. Q cesar
pro suis iurem publica me¬
ntis etiã defuncti hominiꝰ
honore cariusset. et qui dẽ
cõsilio pisonis socen. et .l.
cesaris ꝓpinqui qui ueta¬
bant fimus er fien. et do¬
labelle ꝯsulis qui colũnã
inforo. idest tumulũ eius
euertit ac foru̾̃expiauit ɨ
Non ronuilũ desiderio siiꝰ
fiusse declarat ennius. Ap̃
quẽ popłs amissũ regendo¬
lens hec loquif᷑. O romu
le dic qualẽ te patrie custo¬
dem dii genuemit᷑. Tu pro¬
duxistinos intra luminis
horas. O pater opatrie o san¬
guendis oriundũ obhoc de¬
sideriũ facile creditũ est uilio
proculo mentiendi qui subi¬
ornatus ẽ apatrib ut nun¬
tiaret plebi uidisse se regez
humano habitu angustio¬
re eũq mandasse ad popłm
ut sibi delubrũ fieret se d̾mt
ẽẽ et quirũ uocari. Quo
facto et ipsi popło ꝑsuasit ro¬
mulũ ad deos abisse et sena

Expanded text:
nio, deus Quirinus, quia nio, deus Quirinus, quia hoc pastoribus uisum est, cum alter gemini fratris extiterit, alter consul fuisset Antonius, Gaius Caesar pro suis in rem publicam meritis etiam defuncti hominis honore caruisset, et quidem consilio Pisonis soceri et Lucii Caesaris propinqui, qui uetabant funus ei fieri, et Dolabellae consulis, qui columnam in foro id est tumulum eius euertit ac forum expiauit. nam Romulum desiderio suis fuisse declarat Ennius, apud quem populus amissum regem dolens haec loquitur: o Romule, Romule die, qualem te patriae custodem di genuerunt! tu produxisti nos intra luminis oras, o pater, o genitor, o sanguen dis oriundusiderium facilius creditum est Julio Proculo mentienti, qui subornatus a patribus est, ut nuntiaret plebi vidisse se regem humano habitu augustiorem, eumque mandasse ad populum, ut sibi delubrum fieret, se deum esse, et Quirinum vocari. Quo facto, et ipsi populo persuasit Romulum ad deos abiisse, et sena
Abbreviated transcription (Latin):
mitiatus que tradant᷑ mste¬
riis tũ teniq quã hoc latepa¬
teat intelleges. Testatus ẽ
uidelicet atrici ꝯscientiam
exip̃is misteriis intelle̾gi
posse ꝙ omnes illi homĩes
fuernt qui colunf᷑. et eu
dehercule libero asculapio
castore. polluce incunctã¬
ter fateret᷑. De apolline ac
ioue patrib eoꝵ  de neptu¬
no uulcano marte mer¬
curio quos maioꝵ genti¬
um deos appellauit. Timu¬
it aꝑte ꝯfiteri. et rocirco ait
late himnͣe patere. ut idem
de ioue ceterisq antiquio¬
rib diis ĩtellegamꝰ. quoꝵ
memoria si eadẽ ratione ue¬
teres ꝯsecrauerunt. quase
ymagniẽ nom̃q filie ꝯsecra¬
tur̃i eẽ dicit. ignosci merẽ¬
tib potest. et credentib nõ
potest quis tã deniens qui
cõsensu et placito innume¬
rabiliu stultoꝵ apiri celũ
mortius arbitretur. Aut a¬
liquẽ qd̃ ip̃e nõ habeat dare
alteri posse. Apiro roniaõs
deus iulius. quia hoc soele
rato homini placuit anto¬

Expanded text:
initiatus, quae tradantur mysteinitiatus, quae tradantur mysteriis: tum denique quam hoc late pateat intelleges. testatus est uidelicet Attici conscientiam, ex ipsis mysteriis intellegi posse quod omnes illi homines fuerint qui coluntur, et cum de Hercule Libero Aesculapio Castore Polluce incunctanter fateretur, de Apolline ac Ioue patribus eorum, item de Neptuno Uulcano Marte Mercurio, quos maiorum gentium deos appellauit, timuit aperte coner. et idcirco ait late hocpatere, ut idem de Ioue ceterisque antiquioribus diis intellegamus, quorum memoriam si eadem ratione ueteres consecrauerunt, qua se imaginem nomenque filiae consecraturum esse dicit, ignosci maerentibus potest, credentibus non potest. quis enim tam demens, qui consensu et plaCitO innumerabilium stultorum aperiri caelum mortuis arbitretur aut aliquem quod ipse non habeat dare alteri posse? apud Romanos deus Iulius, quia hoc scele- rato homini placuit Anto
Abbreviated transcription (Latin):
ic ioẽ honos certe dice̾ndus
ẽ. quocł quide saciã teq oĩũ
tib dris im mortalib ip̃is
ĩ eoꝵ cetulocatã ad oprmonẽ
oĩum mortaliũ ꝯsecrabo ẜo¬
tasse dicat aliquis. p̾nimuo
luctu delirasse ciceronẽ. atqͣ
animi ac iudicii fuit et hec
ip̃a sententia nullũ p̾fert
indiciũ doloris. Neq eni
puto illũ tãuarie tã copio¬
se tã ornate scribere potuisse
nisi luctũ qͣui et ratio ipsa
quio qd̾ itẽ dicit in libris de
re publica.idem degła. nã
de legib quo moꝑe plato¬
et sapientẽ ciuitatẽ. de reli¬
gione ita sauxit. diuos et eoᷤ
qui celestes semꝑ habiti sũt
colunto et illos quos incelo
menta locauerunt. Herculẽ.
sculanis cũ diceret totũ pe
ne celũ humanogenere. cõ¬
npletũ. Si uõ inquit scruta¬
ri uetera et ex illis eaque
scriptores grecitraditerũt
fecti incelũ reꝑiu̾nt᷑. Quare
qm̃ de mõstrant sepulchra
ingrecia. reminiscere.qm̃ es

Expanded text:
ic idem honos certe dicandus ic idem honos certe dicandus est; quod quidem faciam teque omnium talibus ipsis, in eorum coetu locatam, ad opinionem omnium mortalium consecrabo. » Fortasse dicat aliquis, prae nimio luctu delirasse Ciceronem. Atqui animi ac judicii fuit; et haec ipsa sententia nullum praefert indicium doloris. Neque enim puto illum tam varie, tam copiose, tam ornate scribere potuisse, nisi luctum ejus et ratio ipsa, Quid, quod idem dicit in libris de Republica? idem de Gloria? Nam de Legibus, quo in opere Platoet sapienetm civitatem, de Religione ita sanxit: « Divos, et eos qui coelestes semper habiti sunt, colunto; et illos, quos in coelo merita locaverunt, Herculem, sculanis, cum dne caelum humano genere conpletum, si uero inquit scrutari uetera et ex illis ea quae scriptores Graeciae prodiderunt fecti in caelum reperientur. quare quoniam demonstrantur sepulchra in Graecia, reminiscere, quoniam es