comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quoq ipsa retrorsũ lucis radiis repcus¬
sa secedit. cuiꝰ quid aliud intelligen¬
da natura est. quam mundi obũbra¬
tio Sicut enĩ lucido die stantem que¬
piam sub aurora soł mox umbra comi¬
tatur: sic obumbrato aere qui t̾re ꝓximꝰ
est nox esticit᷑. Et hoc est quod dicit. sepa¬
uit d̾s̃ int̾ lucẽ ⁊ tenebras. Nam fere
semꝑ obscuritas resugit lucis aduentũ
qͥppe ꝯuib expͥma gen̾atione alienatõ¬
est int̾ se naduralit̾ aptata. Hũc autẽ
solem precep̃ spacia diurna pag̾e. lunã
uicem sibi luminaria ista succedũt.
Nam sole ꝓcedente luna si plena est: sta¬
tim ducit᷑ ad oceasũ. Rursus aũ cuni
sol cursui suo metas posuerit: ħ mei¬
pit exoriri. S si sca̾m alia scemata
minime spacio noctis lunare lumen e¬
quipat: non int̾est ꝓposite questiomis
solũ nobis illud asserentibus. quia qũ
ꝑfecta est luna: noctis optim pͥncipat̃.
ꝓprio suꝑans astra fulgore. t̾ranq plus¬

Expanded text:
quoque ipsa, retrorsum lucis radiis repercusquoque ipsa, retrorsum lucis radiis repercussa secedit. Cujus quid aliud intelligenda natura est, quam mundi obumbratio? Sicut enim lucido die stantem quempiam sub aurora solis mox umbra comitatur, sic obumbrato aere qui terrae proximus est, nox efficitur, et hoc est quod dicit, Separavit Deus inter lucem et tenebras. Nam fere semper obscuritas refugit lucis adventum, quippe quibus ex prima generatione alienatio inter se naturaliter est aptata. Nunc autem solem praecepit spatia diurna peragere, lunam mensione invicem sibi luminaria ista succedunt. Nam sole procedente, luna si plena est, statim ducitur ad occasum. Rursus autem cum sol cursui suo metas posuerit, haec incipit exoriri. Sed si secundum alia schemata minime spatio noctis lunare lumen aequiparat, non interest propositae quaestionis, solum nobis illud asserentibus, quia quando perfecta est luna, noctis obtinet principatum, proprio superans astra fulgore, terramque perlus
Abbreviated transcription (Latin):
qñ contͣ solem u̾titur. Crescit aũ cum
ab eo discesserit. nam nͨ nob̾ hor mͦ discu¬
tere ꝓpositũ est. S quia aliud est eius
corpus. aliud causa luminis. Tale quid¬
dam gͦ mͥ ⁊ de nat᷑a solis intellige. qui
ob hoc tm̃ discrepare uidet᷑ alima quod
hic quidẽ susceptam semel insitamq
sibi lucem minime deponit. Illa uero
sepius exuta. it̾mq induta lumen faci¬
le pot̾it ex se etiam que de sole dicta sũt
ꝯfirmare. hec gͦ luminaria statuta sũt
diuidẽ int̾ diem ⁊ noctẽ. quoꝵ nat᷑a tẽ
ab alt̾na contͣrietate destitit. ut erga se
irrep̾hensibilit̾ haberent᷑. nullaq com¬
munitas tenebris possit e̾ẽ cum luce.
Quod enĩ est umbͣ int̾diu. hoc ob̃seuri¬
tas habetur ĩ nocte. Sicut om̃is umbra
de corporibus lumini subieclis emitei¬
tͣ: mane qͥdem tendens ad occasum.
uespe u̾gens ad orientẽ. meridianis ho
ris ad ꝑtẽ septemtͥonis inclinans. Nox

Expanded text:
quando contra solem vertitur, crescit autem cum quando contra solem vertitur, crescit autem cum ab eo discesserit. Nam nec nobis hoc modo discutere propositum est, sed quia aliud est ejus corpus, aliud causa luminis. Tale quiddam ergo mihi, et de natura solis intellige, qui ob hoc tantum discrepare videtur a luna; quod hic quidem susceptam semel insitamque sibi lucem minime deponit, illa vero saepius exuta, iterumque induta lumen, facile poterit ex se etiam quae de sole dicta sunt confirmare. Haec ergo luminaria statuta sunt dividere inter diem et noctem, quorum naturam tunc ab alterna contrarietate destituit, ut erga se irreprehensibiliter haberentur, nullaque communitas tenebris esse possit cum luce. Quod enim est umbra interdiu, hoc obscuritas habetur in nocte. Et sic ut omnis umbra de corporibus lumini subjectis emit titur, mane quidem tendens ad occasum, vespere vergens ad Orientem, meridianis se horis ad partem Septentrionis inclinans, nox
Abbreviated transcription (Latin):
cidentis flãmam ignis. Unde etiam
in retͥbutionibus delictorũ q̃ in uita
ꝯtͣximus. ratio nos quedã secrecior do¬
cet partiendam ignis ẽẽ naturam. cuiꝰ
lux ad illuminandos deputabit᷑ iustos.
ardor aut̃ ad ꝯcremandos ꝓsiciet pec¬
catores. lici de lune quoq passiomibus
facile queamꝰ sidem cape quesitorum.
Becrescens enĩ non doto corꝑore ꝓrsus
expendit᷑. s insertam sibi lucem. mͦ de¬
ponens. mͦ recipiens: concretionis ⁊ di¬
minutiõis. ꝓprie. quasdam nob̾ exib
phantasias. Nam quia senescente ẽa mi¬
nime totũ corpus eius expendit᷑: testims¬
nio sunt que uident᷑. Lic enĩ tͥ aere hib̃o
nebuł q carente uaporibus spec tare su
nebrosum est tali orbe circunscribit᷑.
quali cum luce plena est. Quem euident̃
integrũ ꝑfectũq conspiciens ea manifes¬
tatũ parte qua sulg. non mͥ dicas quia
lux eius aduenticia est. qm̃ minuit᷑ quid̃

Expanded text:
tercidentis flammam ignis . Unde etiam tercidentis flammam ignis . Unde etiam in retributionibus delictorum quae in vita contraximus, ratio quaedam nos secretior docet partiendam ignis esse naturam: cujus lux ad illuminandos deputabitur justos, ardor autem ad concremandos proficiet peccatores. Licet et de lunae quoque passionibus facile queamus fidem capere quaesitorum, decrescens enim, non toto corpore prorsus expenditur; sed insertam sibi lucem modo deponens, modo recipiens, concretionis et diminutionis propriae quasdam nobis exhibet fantasias. Nam quia senescente ea minime totum corpus ejus expenditur, testimonio sunt quae videntur: licet enim tibi aere libero nebulosisque carente vaporibus, spectare lunnebrosum est, tali orbe circumscribitur, quali cum luce plena est. Quem evidenter integrum perfectumque conspiciens, ea manifestatum parte qua fulget. Et non mihi dicas quia lux ejus adventitia est, quoniam minuitur quidem
Abbreviated transcription (Latin):
splendorem. aliud subiectũ lumini
corpus. Pͥmo. quia que ꝯꝑosita sunt:
in duas ꝑtes dudũtur. id est in ma¬
t̾iam receptͥcem.⁊ in eam que gͥ euen̾it
qualitatẽ. Sicut gͦ aliud est nacͤas cã¬
dor ⁊ aliud quod candescit: sic illa q̃
dicta sunt distare a se qͥdẽ nat᷑a uiden¬
tur. s creatoris uͥtute ꝯiuncta sunt.
Et non mͥ dicas. ĩpossibile est ħ ab̃ alt̾u¬
trũ separari. neq enĩ ego seꝑationem
luminis a solano corpore cõprehensi¬
bilem mͥ tͥq ꝯfirmo. s quia nob̾ opi¬
natione sola diuisibil estimat᷑. Plane
mitu ꝯditoris possunt ħ nutu suo na¬
tura sua facile seiungi. Heniq nobis
impossibile penitꝰ est ardorem solis asplẽ¬
dore discern̾e. S deus uolens famulit
suũ mirifica uisione ꝯqu̾tere: sic appo¬
suit rubo flãmã. ut solam uĩ cdaritudi¬
nis ens deposita doiriditate monstrarz
sicut ⁊ spalmꝰ testat᷑ dicens. Uox dm̃ in¬

Expanded text:
splendorem, aliud subjectum lumini splendorem, aliud subjectum lumini corpus, primo quia quae composita sunt, in duas partes dividuntur id est, in materiam receptricem, et in eam quae sibi evenerit qualitatem. Sicut ergo aliud est naturalis candor, et aliud quod candescit: sic illa quae dicta sunt distare a se quidem natura videntur, sed Creatoris virtute conjuncta sunt. Et non mihi dicas impossibile est haec ab alterutrum separari; neque enim ego separationem luminis a solano corpore comprehensibilem mihi tibique confirmo, sed quia nobis opinatione sola divisibilis aestimatur. Plane nutu Conditoris possunt haec a natura sua facile sejungi. Denique nobis impossibile penitus est ardorem solis a splendore discernere, sed Deus volens famulum suum mirifica visione convertere, sic apposuit rubo flammam, ut solam vim claritudinis ejus, deposita torriditate, monstraret. Sicut et psalmus testatur dicens: Vox Domini in
Abbreviated transcription (Latin):
nec ꝯpositiones seqͥmur clausularum.
Aduerte itaq quomꝰ ꝑ naturam sufficien¬
ter quod uoluit declarauit. Pro illumina¬
tione enim luminaria nominat. quod
utiꝙ: ñ repugnat his qui de luce p̃dicta
sunt. Tunc enim natura luminis est ꝓ¬
ducta. nunc autẽ solanũ corpꝰ effectam
est. quo suꝑfeitur illud pͥmogenitũ lu¬
men. Sicut enĩ aliud est ignis aliud
lucerna. quorũ imũ illustrandi uĩ possi¬
det. alnuid ministrandi causa luminis
hiis qui eius incligent est formatum.
sic ⁊ mũdisime illi ⁊ sincerissime luci ꝑ
uehicuł qͥbusdam luminaria ista subiecꝰ¬
ta sunt. licz apłs quosdam luminaria
mũdi nõinet. d aba est uera lux mũ¬
di ex cuiꝰ transfusione lustrati sc̃i lumi¬
naria fiebant aĩabus hiis. quas u̾itatẽ
docentes de tenebris ignorantie lib̾abant.
Sic ⁊sol iste uisibił illo pͥncipali sulgore
flammatꝰ elucet. Et nulli uideat᷑ incre¬
dibile quod diximꝰ aliud ẽẽ luminis

Expanded text:
nec compositiones sequimur clausularum. nec compositiones sequimur clausularum. Adverte itaque quomodo per naturam sufficienter quod voluit, declaravit: pro illuminatione enim luminaria nominat, quod utique non repugnat his quae de luce praedicta sunt. Tunc enim natura luminis est producta; nunc autem solanum corpus effectum est, quo superfertur illud primogenitum lumen. Sicut enim aliud est ignis, aliud lucerna, quorum unum illustrandi vim possidet, aliud ministrandi causa luminis, his qui ejus indigent est formatum; sic et mundissimae illi et sincerissimae luci pro vehiculis quibusdam luminaria ista subjecta sunt, licet Apostolus quosdam luminaria mundi nominat. Sed alia est vera lux mundi, ex cujus transfusione lustrati sancti, luminaria fiebant animabus his, quas veritatem docentes, de tenebris eas ignorantiae liberabant. Sic et sol iste visibilis illo principali fulgore flammatus elucet. 3. Et nulli videatur incredibile, quod diximus aliud esse luminis
Abbreviated transcription (Latin):
p̃cesserãt. lux super hiis iam fuerat fa¬
bricata. dies a nocte discretꝰ arida iã
reuelata erat. aqua congregata in
stationẽ sͥ deputatã. tellus suis erat
fructibus repleta. qͥppe que tot ħ̾¬
barũ milia g̃minau̾at. ⁊ uariis plan¬
tarũ gem̾bus habundabat. Solaut̃
necdũ erat ⁊ luna ne pͥncipẽ ude¬
lier patrẽq luminis eũ uocarent.
uel auctorẽ e t̾ra nascentiũ qui dm̃ nesci¬
unt opmarent᷑ ꝓpterea quarto die dixit.
fiant luminaria. ⁊ fecit ds̃ duo lumĩaria
Iuis p̃cepit. quis obsecutꝰ : Non consideras
in hiis duplicationẽ psonarũ : ubiq igit᷑
dogma deitatis mistica ratione ꝯsercũ est
hystorie. causaq p̃sto est creandorũ lumi¬
nariorũ ad illuminãdã t̾ram. Quomͦ gͦ
si lux antecesserat. ñc ad illuminationẽ
sol dicit᷑ constitutꝰ : Primo qͥdem sermõis
nr̃i simplicitas nullum tͥ risum moueat.
si facundie ur̃e non affectamꝰ elegantiã.

Expanded text:
praecesserant, lux super his jam fuerat fapraecesserant, lux super his jam fuerat fabricata, dies a nocte discretus, arida jam revelata erat, aqua congregata in stationem sibi deputatam, terra suis erat fructibus repleta; quippe quae tot herbarum millia germinaverat et variis plantarum generibus abundabat: sol autem necdum erat et luna, ne principem videlicet patremque luminis eum vocarent, vel auctorem e terra nascentium, qui Deum nesciunt, opinarentur. Propterea quarto die dixit: Fiant luminaria, et fecit Deus duo luminaria. Quis praecepit? Quis obsecutus est? Num consideras in his duplicationem personarum? ubique igitur dogma Deitatis mystica narratione consertum est historiae, causaque praesto est creandorum luminariorum ad illustrandam terram. Quomodo ergo si lux antecesserat, nunc ad illuminationem sol dicitur constitutus? Primo quidem sermonis nostri simplicitas nullum tibi risum moveat, si facundiae vestrae non affectamus elegantiam,
Abbreviated transcription (Latin):
etiam earũ sidem quas ꝓmisit ostentat
⁊ qui exꝑim̃to p̃sentiũ illa quoq que
sꝑant᷑ affirmat. dĩ enĩ temporaba sũt
enismͦi. qualia sempit̾na: Si uisibilia
tam bona. qualia que non uidentur e
Si celi magnitudo m̃surã humane m̃tis
excedit. qͥs sempit̾noꝵ nat᷑am sussiciet
estimare. Si corruptioni obnonꝰ tam
bonꝰ ⁊ magnꝰ est. mobilitate uelox. dis¬
cursibꝰ ordinatꝰ. habens ꝯgruam ãpli¬
tudinẽ qua statutã rebus om̃ib me¬
diocͥtatẽ transgredi ñ queat: Decor
aut̃ nat᷑e uelut ocułꝰ qͥdam ꝑspicuus
ornam̃tũ mũdo ꝑ̃bet. dĩ inestimabit
est eis aspectio qͣlis in puscͥtudine
sol putabrͣ ẽẽ iusticie: Siceco iactura
est hũc mũ non uidẽ. quantũ dispen¬
diũ patit᷑ peccator uera luce fraudatꝰ :
Et dixit deus. fiant luminaria ĩ fir¬
mam̃to celi ad illummãdã t̾rã. ⁊ diui¬
dant int̾ diẽ ⁊ nocte̾. Celũ scilic ⁊ t̾ra

Expanded text:
etiam earum fidem quas promisit ostentat, etiam earum fidem quas promisit ostentat, et qui experimento praesentium, illa quoque quae sperantur affirmat. Si enim temporalia sunt ejusmodi, qualia sempiterna? Si visibilia tam bona, qualia quae non videntur? Si coeli magnitudo mensuram humanae mentis excedit, quis sempiternorum naturam sufficiat aestimare? Si corruptioni sol obnoxius, tam bonus et magnus est, mobilitate velox, discursibus ordinatus, habens congruam amplitudinem, qua statutam rebus omnibus mediocritatem transgredi non queat? Decor autem naturae velut oculus quidam perspicuus ornamentum mundo perhibet. Si insatiabilis est ejus aspectio, qualis in pulchritudine sol putabitur esse justitiae? Si caeco jactura est hunc non visere, quantum dispendium patitur peccator, vera luce fraudatus? 2. Et dixit Deus: Fiant luminaria in firmamento coeli ad illuminandam terram, et dividant inter diem et noctem. Coelum scilicet et terra
Abbreviated transcription (Latin):
idest ut uos ad occulta miracła maxi¬
me huiꝰ ciuitatis. ut pode nescios intͦclu¬
cam. In hac sͥ urbe sita est antiqua pa¬
tͥa nr̃a. ex qua nos trachuixit homicida
diabolus suis sollicitatos illecebris hic
ꝯspiciens pͥmã hominis gen̾ationẽ. ⁊ mor¬
dem que nos subinde secuta est quam
pepit peccatũ quod est pͥmogenitũ ue¬
tusti demonis g̾men. ibi recognosces ho¬
minẽ natura qͥdem quidem t̾renũ.
s opus ẽẽ manuũ diuinarũ. ualitudine
multũ pecoribus det̾iorẽ. Ganimantiũ
manimator q pͥncipem ꝯstitutũ. instͣ¬
m̃tis naturalib inbecillẽ. s ad celum
ipsum ope rationis elatũ. Si hec di¬
dicerimꝰ: nos quidem ipsos recognos¬
cemus. dm̃ reminiscemͣ. conditorẽ adora¬
bimus. dño serinemus. patrẽ glificabimꝰ
bñfactorem reu̾ebim᷑. auctorẽ uite
nr̃e p̃sentis ⁊ fut᷑e non cessabimꝰ uen̾ari.
qui ꝑ eas quas nobis largitꝰ est diuicras

Expanded text:
id est, ut vos ad occulta miracula maxiid est, ut vos ad occulta miracula maximae hujus civitatis, utpote nescios introducam. In hac igitur urbe sita est antiqua patria nostra, ex qua nos traduxit homicida diabolus, suis sollicitatos illecebris. Hic conspiciens primam hominis generationem, et mortem quae nos subinde secuta est, quam peperit peccatum, quod est primogenitum vetusti daemonis germen; ibi recognoscis hominem, natura quidem terrenum, sed opus esse manuum divinarum; valetudine multum pecoinanimatorumque principem constitutum; instrumentis naturalibus imbecillem, sed ad coelum ipsum ope rationis elatum. Si haec didicerimus, nos quidem ipsos recognoscemus, Deum reminiscemur, Conditorem adorabimus, Domino serviemus, patrem glorificabimus, benefactorem reverebimur, auctorem vitae nostrae praesentis et futurae non cessabimus venerari, qui per eas quas largitus est nobis divitias,
Abbreviated transcription (Latin):
Quia uidelici ꝓposita nobis est disputatio
de mũdi ꝯpositione. non ex secłari sapi¬
entia nacta pͥncipiũ. s ex quibus samu¬
lum suũ oioysen dñs docint. in sp̃e nõ
ꝑ figuram locutꝰ ad eũ. Sͦ necẽe̾ est maxi¬
marũ rerũ studiosissimos spectatores
non in exercitato aĩo questionibus in¬
tere̾e̾ presentibus. Itaq si quando sub
serenitate nocturna in esfabilem side¬
rũ pulcritudinẽ desubspexsti: credo te
re quesisse. quis florib eiusmͦi celũ ua¬
riauerit.⁊ quomͦ in hiis que cernunt᷑
maior delectatione ꝓbatur utilitas. Itẽ¬
q si int̾dn sobria mente discutiens ꝯsi¬
derasti diurna miracula. ꝑ uisibiliumq
rationẽ eũ qui habet᷑ in uisibił reputas¬
ti. om̃ino ꝓmptus ad aucdiẽdũ uenisti.
digñ te demonstrans celebritate honesti
huiꝰ beatio spectacłi. Qua ꝓpt̾ faciam
quod solent hii. qui urbiũ ꝑegͥnos ma¬
nu ꝯp̃hensos ad destinata ꝑducunt.

Expanded text:
Quia videlicet proposita nobis est disputatio Quia videlicet proposita nobis est disputatio de mundi compositione, non ex saeculari sapientia nacta principium, sed ex quibus famulum suum Moysen Dominus docuit in specie, non per figuram locutus ad eum. Ergo necesse est maximarum rerum studiosissimos spectatores, non inexercitato animo, quaestionibus interesse praesentibus. Itaque si quando sub serenitate nocturna, ineffabilem siderum pulchritudinem desuspexisti, credo te re quaesisse, quis floribus ejusmodi coelum variaverit, et quomodo in iis quae cernuntur major delectatione probatur utilitas, itemque si interdiu, sobria mente discutiens, considerasti diurna miracula, per visibiliumque rationem, eum qui habetur invisibilis reputasti, omnino promptus ad audiendum venisti, dignum te demonstrans celebritate honesti hujus beatique spectaculi. Quapropter faciam quod solent hi qui urbium peregrinos, manu comprehensos, ad destinata perducunt,
Abbreviated transcription (Latin):
nat᷑e ratio ex pͥore dei mandato sortita pͥn¬
cipium ꝑ om̃e transit euũ donͨ ad com¬
munẽ terminũ finemq ꝑueniat. Ad q̃
nos quoq bonoꝵ oꝑum repleti fructibuᷤ
ꝓperemꝰ ut plantati ĩdomo clñi floreamꝰ
nis ẽẽ consortes quod ab edito¬
ribus ludorũ lustralium facile
ꝓbatur. qui conoregatos in stadio nudo
capite sedere precipiũt. ꝓpterea ut mͥ ui¬
detur. ne non solũ spectator int̾sit unus¬
quisq. s etiam particeps sudoris existat.
Ita uideł maximorũ atq excellentium
spet laculorũ quesitorẽ. ⁊ sũme sapientie
atq mesfabił auditorẽ. conuenit afferre
ꝓprias causas ad ꝯtemplationẽ rei ꝓposi¬
te. mecũq partiri laboris huiꝰ. ut poterit
socium se magis arbitrantẽ astare quã
iudicem. ne forte lateat nos ueritatis in¬
uentio. ⁊ mea culpa fiat cũ auditoribus
cõmune dispendiũ. Quorsus hoc dixerĩ:

Expanded text:
naturae ratio ex priore Dei mandato sortita prinnaturae ratio ex priore Dei mandato sortita principium, per omne transit aevum, donec ad communem terminum finemque perveniat. Ad quem nos quoque bonorum operum repleti fructibus properemus, ut plantati in domo Domini, floreamus nis esse consortes, quod ab editoribus ludorum lustralium facile probabitur, qui congregatos in stadio nudato capite sedere praecipiunt. Propterea, ut mihi videtur, ne non solum spectator intersit unusquisque, sed etiam particeps sudoris existat. Ita videlicet maximorum atque excellentium spectaculorum quaesitorem, et summae sapientiae atque ineffabilis auditorem convenit afferre proprias causas ad contemplationem rei propositae, mecumque partiri laboris onus, ut poterit, socium se magis arbitrans astare quam judicem: ne forte lateat nos veritatis inventio, et mea culpa fiat cum auditoribus commune dispendium. Quorsus haec dixerim?
Abbreviated transcription (Latin):
quirendo quemadmodũ certa lignoꝵ. sem¬
ꝑ facit ẽẽ uirenta. non nulla que nudent᷑
hyberno. ⁊ rursus eorũ que semꝑ uirentia
sunt. quedam sunt que solent folia muta¬
re latent̾. ut ꝑ hoc numquã possint ꝓpriis
frondibus spoliari. sicut est oliua ł pinus.
alia sempit̾nis induta foliis ẽẽ p̃cepit. ut
palmã. quibus expͥncipali g̾minatione
ꝑceptis: usq ad extremũ sinem creditur
ẽẽ contenta. Illud quoq ꝯsidera quomͦ
arbor ea que mirice nominatur uelut
ambigui gen̾is est. quippe que non minꝰ
locis humidioribrs quani siccioribus de
rios ⁊ mutabiles huic uirgulto prudenter
equiꝑat. Germin teria. Igitur parua ista
preceptio cogit eam uires ꝓprias quan¬
genus herbarũ semiñ. lignorũq ꝓdu¬
cere. Nam sicut turbo pineꝰ ictu prio¬
ris uerberis incitatus. curuatis spaciis gy¬
ros explicat tortuosos acutoq semel fun¬
damine defixus semet ipse circũsert. ita

Expanded text:
quirendo quemadmodum certa lignorumquirendo quemadmodum certa lignorum facit semper esse virentia, nonnulla quae nudantur hyberno, et rursus eorum quae semper virentia sunt, quaedam solent folia mutare latenter, ut per hoc nunquam possint propriis frondibus spoliari, sicut est oliva vel pinus; alia sempiternis induta foliis esse praecipit, ut palmam, quibus ex principali germinatione perceptis usque ad extremum finem creditur esse contenta. Illud quoque considera, quomodo arbor ea quae myrice nominatur, velut ambigui generis est, quippe quae non minus locis humidioribus quam siccioribus del16 mores varios et mutabiles huic virgulto prudenter aequiparat. 10. Germinet terra. Igitur parva ista praeceptio cogit eam vires proprias quangenus herbarum, seminum lignorumque producere. Nam sicut turbe pineus, ictu prioris verberis incitatus, curvatis spatiis gyros explicat tortuosos, acutoque fundamine semel defixus semetipse circumfert; ita
Abbreviated transcription (Latin):
Siam sentio mͥ sermonẽ ĩ inmensa spa¬
cia ꝯtẽplationis auiditate ꝓserꝑe. quẽ
nisi iunctũ ad necessitatẽ creature rede¬
gero. dies me ꝓfecto deficiet magnificam
uobis sapientiã ex minoꝵ ꝯparatione pandẽ¬
tem. Germin terra lignũ fructuosum fa¬
ciens fructũ. Mox ut preceptũ datum est
iuga montiũ arboribus comantia cresce¬
bant. horti cernebant᷑ exculti. ripe sumi¬
nũ diu̾sis frondiũ gem̾ibus replebant᷑. Ia¬
rũ quedam disposite sunt mensas exorna¬
re mortaliũ. non nulle pabula p̃bere pe¬
cudibiis. alie medicandi usibus aptantur.
Et ut carptim dicam: quecumq nobis ex¬
pientia rerũ diurna ꝯgessit: undiq ne-¬
cessaria colligens. hec uelocissime dispensatio
ꝯditoris ab micio sutura ꝓspiciens: gen̾a¬
ri ꝯstituit. d tu cum uideris domestica. sil¬
uestrica. t̾rena. aquaria. florea. maiora re¬
cognosce ꝑminima. ita tñ ut admiratio¬
in ꝓprie dilectionem creatoris adicias in¬

Expanded text:
ermonem in immensa spatia contemplationis aviditate proserpere. Quem nisi vinctum ad necessitatem creaturae redegero, dies me profecto deficiet, magnificam vobis sapientiam, ex minorum comparatione pandentem. Germinet terra lignum fructuosum faciens fructum. Mox ut praeceptum est datum, juga montium arboribus comantia crebrescebant, horti cernebantur exculti, ripae fluminum diversis frondium generibus replebantur. Quarum quaedam dispositae sunt mensas exornare mortalium, nonnullae pabula praebere pecudibus, aliae medicandi usibus aptantur; et, ut carptim dicam, quaecunque nobis experientia rerum diuturna congessit, undique necessaria colligens, haec velocissime dispensatio Conditoris, ab initio futura prospiciens generari constituit. Sed tu cum videris domestica, silvestria terrena, aquaria, florea, majorem recognosce per minima, ita tamen ut admirationi propriae dilectionem Creatoris adjicias, in
Abbreviated transcription (Latin):
Uniꝰcuiusq gen̾is originẽ nc̃ uelut
quoddam semen precepit educi. Nã
multitudinem postmod̾ seruauit in
sobole. quando eos cresc̾e ⁊ multipli¬
cari necesse est. Itaq alt̾ius gen̾is st̾
qui testicutes nominant᷑. sic̃ conche
i ꝓxima. Aliud quoq genus est
illoꝵ qui grece malatia uocidantur
.i. quoꝵ caro ten̾ior habet᷑. ⁊ lanor. siẽ
sunt sepie ⁊ polipocles.⁊ hiis similia.
In hus it̾m magna diffe̾ntia est. Pra¬
cones enĩ ⁊ murene. ⁊ anguille que in
cenosis fluiis paludibusq nascunt᷑
uenenosis pociꝰ serpentibus quam ꝑis¬
çibus ꝓ nat᷑e similitudine copulant᷑.
Aliud etiam genꝰ est ouificoꝵ. ⁊ aliud
catuligenoꝵ. facit aut̃ catulos mustela
⁊ asellus ⁊ omia que sine squamis sunt.
que salatia greci nominant. Set et
beluarum pars maxima. ⁊ delłimi ⁊ pho¬
ce catulos paruit. que fetꝰ suos recens
editos cũ exaliqua causa t̾riti suerint¬

Expanded text:
Uniuscujusque generis originem, nunc velut Uniuscujusque generis originem, nunc velut quoddam semen, praecepit educi, nam multitudinem postmodum servavit in sobole, quando eos crescere multiplicarique necesse est. Itaque alterius generis sunt, qui testicutes nominantur, sicut conchi, et his proxima. Aliud quoque genus est illorum quae Graece malacia vocitantur, id est quorum caro tenerior habetur et laxior, sicut sunt sepiae et polypodes, et his similia. In his iterum magna differentia est. Dracones enim et muraenae, et anguillae, quae in coenosis fluviis paludibusque nascuntur, venenosis potius serpentibus, quam piscibus pro naturae similitudine copulantur. Aliud etiam genus est, ovificorum: et aliud catuligenorum. Facit autem catulos mustella, et asellus, et omnia quae sine squamis sunt, quae salatia Graeci nominant. Sed et belluarum pars maxima, et delphini, et phocae catulos pariunt, quae fetus suos recenter editos, cum ex aliqua causa territi
Abbreviated transcription (Latin):
tilia. In hiis sunt equorei litorei. alti¬
uagi. petrei. gregales belumi. in manes
minutiq pisces. sub eadem inrtute
p̃cepti tam maxmi quã minimi ꝯti¬
uent᷑. Itaq cũ dic̾ent eiciant aque:
demonstrauit quanta sit natantium
cũ aqua cognatio. Beniq si paulisper
ad t̾ram fuerint educh: deficiũt. Neq¬
enim supperit illis spiramen quo pos¬
sint auras uitales capere. Nam sicut
t̾renis animantib datus aer est: sic
piscibus aqua. E ratio manifesta est.
quia nob̾ iidelic adiacz rarus ⁊ ꝑa¬
tulus pulmo. qui ꝑ distinctionẽ pec¬
toris aerem trahens: int̾iorem calorẽ
uentilando ꝯtemꝑat. Illis autem
fauciũ int̾septo ꝯplicabił mͦ suscipi¬
ens. mͦ diffundens aquam: respiran¬
di explet officiũ. Est etiam ꝓpria
sors piscibus ꝓpriaq natura. ⁊ cibuᷤ
terea nichil de aquariis mansuescit.
nec patit᷑ homiñ se manib ꝯtrectari.
Piciant aque reptilia animarͣ uiuarũ.

Expanded text:
tile. In his sunt aequorei, littorei, altitile. In his sunt aequorei, littorei, altivagi, petrei, gregales, belluini, immanes minutique pisces, sub eademque virtute praecepti, tam maximi, quam minimi continentur. Itaque cum diceret, Ejiciant aquae: demonstravit quanta sit natantium cum aqua cognatio. Denique si paulisper ad terram fuerint educti deficiunt: neqenim suppetit illis spiramen, quo possint auras vitales capere. Nam sicut terrenis animantibus datus aer est, sic piscibus aqua. Et ratio manifesta est, quia nobis videlicet adjacet rarus et patulus pulmo, qui per distinctionem pectoris aerem trahens, interiorem calorem ventilando contemperat: illis autem faucium interseptio complicabilis, modo suscipiens, modo diffundens aquam, respirandi explet officium. Est etiam propria sors piscibus propriaque natura, et cibus Propterea nihil de aquariis mansuescit, nec patitur hominum se manibus contrectari. 2. Ejiciant aquae reptilia animarum vivarum.
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑfertur. siue quod in altis gurgitibus
diu̾sat᷑: ꝑfecto naturam reptandi sor¬
titũ est. dum per aquarũ corpus tra
ambigua sicut uituli marini. ⁊ coco¬
drilli. ⁊ rane. ⁊ cancri: tñ eis p̃cipuus
est natatus. ꝓpterea eiciant aque rep¬
tilia. In hiis gͥ breuissimis sermonib
omiã gen̾a ꝯtinent᷑. Quid enĩ non qp̃¬
hensum est p̃cepto creatoris : Siue illa
dixeris que catulos pariut idest uitu¬
los marinos ⁊ torpecdines.⁊ delsines. ⁊ hiis
similia. siue ouifica nominaueris qua¬
lia sunt pene omĩa gen̾a psscium. Ꝙ
uox quidẽ preceptionis exigua est. Im¬
mo non uox s pociꝰ momentũ solum.
⁊ impetus uoluntatis. Intellectus uero
eius tam multiplex habetur quam
usa piscium int̾se potest ẽẽ discretio
Quos ot onh is assequi nõ minꝰ opo¬
sum est quã si iequi no num opo
signare coneris. ł quot ampum de
beat pelagꝰ explicare Ciciant aque rep¬

Expanded text:
superfertur, sive quod in altis gurgitibus superfertur, sive quod in altis gurgitibus diversatur, profecto naturam reptandi sortitum est; dum per aquam corpus trahambigua, sicut vituli marini, et crocodili et ranae et cancri, tamen eis praecipuus est natatus. Propterea, Ejiciant aquae reptilia. In his igitur brevissimis sermonibus omnia genera continentur. Quid enim non comprehensum est praecepto creaturae? Sive illa dixeris quae catulos pariunt, id est, vitulos marinos, et torpedines, et delphinos, et his similia, sive ovifica nominaveris, qualia sunt omnia pene genera piscium. Et vox quidem praeceptionis exigua est, imo non vox, sed potius momentum solum, et impetus voluntatis: intellectus vero ejus tam multiplex habetur, quam ipsa piscium inter se potest esse discretio. Quos omnes verbis assequi non minus operosum est, quam si undarum numerum designare coneris: vel quot amphoras habeat pelagus explicare. Ejiciant aquae rep
Abbreviated transcription (Latin):
ra enĩ iam dudum de ꝓpriis germini¬
bus ꝯgruũ decus accepat. Celum quoq
stellar̃ flores assupserat. ⁊ uelut gemi
aquis etiam familiaris decoratio red¬
deret᷑. Uenit p̾ceptio. ꝯfestimq lacꝰ
⁊ fluuis ꝓ suo quiq gen̾e uel natura
ꝑficiebantur uberrimi. Mare quin etiã
ita diu̾soꝵ natantiũ fetura ꝯpleuit ut
cenose paludes. uadosaq stagna ociosã
Pirritam miriime ioi genandi cenue¬
rint. Nane enĩ⁊ musce culiceiq ude
sine dubio pullulart̃. Nam ea que m
uident᷑: transactorũ faciũt docum̃tũ.
Ita om̃is aqua cogebat᷑ artificis seruire
p̃ceptis: Nam quoꝵ gen̾a quidem quiᷤ¬
piam non sufficit explicare: eorũ uitã
tunitas inuificationis insequit᷑. Eiciant
aque reptilia animarũ uiuarũ. Nunc
nacta uircutẽ. non tñ continuo animã¬
tia sunt intelligenda ⁊ ob hoc dyat ei¬
tiant aque reptilia. Om̃e gͥ gemis
natantiũ siue quod sũmis fluctibus

Expanded text:
ra enim jam dudum de propriis germinira enim jam dudum de propriis germinibus congruum decus acceperat: coelum quoque stellarum flores assumpserat: et velut geminaquis etiam familiaris decoratio redderetur. Venit praeceptio: confestimque lacus et fluvii pro suo quoque genere vel natura perficiebantur uberrimi, mare quin etiam ita diversorum natantium fetura complevit, ut coenosae paludes, vadosaque stagna otiosam vel irritam minime vim generandi tenuerint. Ranae etiam et muscae, culicesque inde sine dubio pullularunt. Nam ea quae modo videntur, transactorum faciunt documentum. Ita omnis aqua cogebatur opificibus servire praeceptis. Nam quorum nec genera quidem quispiam sufficit explicare, eorum vitam tunitas vivificationis insequitur. Ejiciant aquae reptilia animarum vivarum. Nunc nacta virtutem, non tamen continuo animantia sunt intelligenda. Et ob hoc dixit: Ejiciant aquae reptilia. Omne genus igitur natantium, sive quod summis fluctibus
Abbreviated transcription (Latin):
magnitudine quidem solis : lune hactenꝰ
Qundeo nobis p̃stitit intellectũ. ut ex mi¬
minis create rebus: infinitam sapientiã
cognoscamꝰ artificis. prest eciam suꝑ ma¬
ioribus nos maxiias cogitationes de con¬
ditore ꝑciꝑe. quamꝙͣ. eius collatione sol
⁊ luna formicar̃ credant᷑ habere mensu¬
ram. E ideo lic digna non sint ut ex
hiis diuine magnitudinis ꝯtempsacõ
capiat᷑: paruis tñ quibusdã caligino¬
sisq paraboł uidem᷑ instrui. sicut non¬
nimꝗͣ animalia minora ł herbas ꝯ¬
ferre solemꝰ ingentib. Huc̃ uͦ ꝯtenti
simꝰ serie. narratoꝵ. me uidelior agente
gr̃as ei qui mͥ hoc pusillũ sermoit is
engui munꝰ tribuit. Uobis largitorem
t dyit dñs. Ciciant aque rep¬
tilia animarũ uiuar̃. ⁊ uola¬
tilia. uolantia sub firmamẽ¬
do celi. Post luminarioꝵ for¬
mationẽ aqua etiam replet᷑ animalib
ut ⁊ hoc ornaret᷑ uidelici elementũ. Ter¬

Expanded text:
magnitudine quidem solis et lunae hactenus. magnitudine quidem solis et lunae hactenus. Qui vero nobis praestitit intellectum, ut ex minimis creaturae rebus, infinitam sapientiam cognoscamus artificis, praestet etiam super majoribus nos maximas cogitationes de Conditore percipere, quanquam ejus collatione, sol et luna formicarum credantur habere mensuram. Et ideo licet digna non sint, ut ex his divinae magnitudinis contemplatio capiatur, parvis tamen quibusdam caliginosisque parabolis videmur instrui, sicut nonnunquam animalia minora, vel herbas conferre solemus ingentibus. Nunc vero contenti simus serie narratorum; me videlicet agente gratias ei, qui mihi hoc pusillum sermonis exigui munus attribuit: vobis vero largitorem t dixit Deus: Ejiciant aquae reptilia animarum vivarum, et volatilia volantia sub firmamento coeli. Post luminariorum formationem, aqua etiam repletur animalibus; ut et hoc ornaretur videlicet elementum. Ter
Abbreviated transcription (Latin):
entis equalit̾ om̃es limare lumen exi¬
piũt. hiis gͥ cuntis nͥ coram lima in¬
deret᷑ solos illos qui adu̾sus eam posta
sunt angiportus plustrarz. eos autem
qui lacitudinẽ illiꝰ excedunt ut pote ex
transu̾so uenientes nullo mͦ insitaret.
Quod etiam lucerna domi accensa declarat.
quam si plures qͥrcumsteterint. umbra illaꝵ
qui coram fuerint recta porrigitur. reliquoꝵ
uͦ in utramq flect᷑ partem. Ita nisi inm̃¬
sitate ⁊ amplitudine lunare corpiss excel¬
leret: numꝗͣ simul omes atting̾et. Nam
cũ de solsticialibus ȩxorit᷑ ꝑtibus: eos qui
septemtͥonał axis habitant frigidam regio¬
nem equalit̾ illuminat ⁊ illos qui infe¬
rioribus meridiane plage solis sub xona
uersant᷑ estifera ualitudine ꝯplectens
cereisimũ ꝓprie nobis magnitudinis prestat
indiciũ. Qiis gͦ ꝯtradicẽ potest astruens
nonẽe corpus ens in mensum. cum ꝑ
tot tantaq t̾rarũ int̾ualla tendat᷑ ꝰ de

Expanded text:
entis, aequaliter omnes lunare lumen excientis, aequaliter omnes lunare lumen excipiunt. His igitur cunctis, nisi coram luna videretur, solos illos qui adversus eam positi sunt angiportus perlustraret, eos autem qui latitudinem illius excedunt, ut pote ex transverso venientes, nullo modo visitaret. Quod etiam lucerna domi accensa declarat, quam si plures circumsteterint, umbra illorum qui coram fuerint recta porrigitur, reliquorum vero in utramque flectitur partem. Ita nisi immensitate et amplitudine lunare corpus excelleret, nunquam omnes simul attingeret. Nam cum de solstitialibus exoritur partibus, eos qui septentrionalis axis habitant frigidam regionem aequaliter illuminat, et illos qui in inferioribus meridianae plagae solis sub zona versantur aestifera valitudine complectens, certissimum propriae nobis magnitudinis praestat indicium. Quis ergo contradicere potest, astruens non esse corpus ejus immensum, cum per tot tantaque terrarum intervalla tendatur? Et de
Abbreviated transcription (Latin):
amplitudine uel int̾uallis solis ⁊ line re¬
prrẽ pot̾it cognando non desidiose esfec¬
tiones eoꝵ uͥtutes q disquirit. Quam¬
ob rem opoet accusare suam pocius q̃¬
q inbecillitatem. ut non magnificen¬
tiã creat᷑e uerbis humanis metiri pos¬
se credae᷑. Set ex paucis que dicta sũt
ꝯsid̾ari ꝯuenit quanta ⁊ qualia sint illa
ratione potius essi mare. que ualidius
quam aspecluis ad inuentionẽ ualet
ueritatis. acced̾e. fabule gͥ aniles atq
risibiles ubiq ꝑcrebuert̾ quia magicis
carminibus luna sedibus euocata de
ꝓpriis: deducatur ad t̾ram. Primo qͥ¬
dem quomͦ pocest ui cantuũ submo¬
ueri. quam ipse firmauit altissimus:
Beinde quis eam locis suscipet descendẽ¬
tem: Wis tñ ex paruis inclieiis mag¬
nitudinis eius acciꝑe docum̃tum: Ein¬
tates gͥ que morbe t̾rarũ posite sunt.
longis a se spacuis disiungunt᷑. harum
platee que que ad partẽ respiciunt ori¬

Expanded text:
amplitudine, vel intervallis solis et lunae, reamplitudine, vel intervallis solis et lunae, reperire poterit cogitando, qui non desidiose affectiones eorum virtutesque disquirit. Quamobrem oportet accusare suam quemque potius imbecillitatem: ut non magnificentiam creaturae verbis humanis metiri posse credatur. Sed ex paucis quae dicta sunt, considerare convenit, quanta et qualia sint illa ratione potius aestimare, quae validius quam aspectus, ad inventionem valet veritatis accedere. Fabulae igitur aniles, atque risibiles ubique percrebuerunt: quia magicis carminibus luna sedibus evocata de propriis deducatur ad terram. Primo quidem quomodo potest vi cantuum submoveri, quam ipse firmavit altissimus? Deinde quis eam locus susciperet descendentem? Vis tamen ex parvis indiciis magnitudinis ejus accipere documentum. Civitates igitur quae in orbe terrarum positae sunt, longis a se spatiis disjunguntur. Harum plateae, quae ad partem respiciunt Ori
Abbreviated transcription (Latin):
co nubto nubiũ glom̾ationes. ⁊ ꝑturbatio¬
nes exsucitat. Euprroi quoq meatus re¬
fluus hoc indicat. ł etiam recpꝑ cacatio
syrciũ que uicince habent᷑ ocçeano. quas
ꝓ lune schematibus ꝯcitari locoꝵ accole
ꝓdiderut. Euripi etiam in utramq
parcem soliti sunt ꝓpria leuit̾ fluenta
cornuert̾e. reliquo om̃i temꝑore. Cum
uͦ luna nascit᷑: nullo mͦ possunt quies¬
cere set uehementi feruore semꝑ exesu¬
ant. donꝰ luna rursus appareat: sedatio¬
nem ꝯmotis turbitubus allatura. Si¬
milit̾ occiduũ mare crebros accessus
patitur ⁊ recessus. mͦ alluens litora
sluctbus. mͦ destituens. Ita uelut qui¬
busdam lune spnaminibus retro sub¬
ducitur. ⁊ iterũ eius exindat inpulsibus.
hec gͥ diserui ad expͥmendam magnitudi¬
nem luminarioꝵ.⁊ quia nec usq ad unã
sillabam ociosum quid eẽ potest spituali¬
um p̾ceptoꝵ cum certe nicħ de secretio¬
ribus sermo depmserit. Multa enĩ suꝑ

Expanded text:
to nubium glomerationes, et perturbatioto nubium glomerationes, et perturbationes exsuscitat. Euriporum quoque meatus refluus hoc indicat, vel etiam reciprocatio Syrtium, quae vicinae habentur Oceano, quas pro lunae schematibus concitari locorum accolae prodiderunt. Euripi etiam in utramque partem soliti sunt propria leniter fluenta convertere, reliquo omni tempore: cum vero luna nascitur, nullomodo possunt quiescere, sed vehementi fervore semper exaestuant, donec luna rursus appareat, sedationem commotis turbinibus allatura. Similiter occiduum mare crebros accessus patitur et recessus, modo alluens littora fluctibus, modo destituens. Ita velut quibusdam lunae spiraminibus retro subducitur, et iterum ejus exundat impulsibus. Haec igitur disserui ad exprimendam magnitudinem luminariorum, et quia nec usque ad unam syllabam otiosum quid esse potest spiritalium praeceptorum, cum certe nihil de secretioribus sermo deprompserit. Multa enim super
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑarua ꝯfert᷑ ex lue mutatione formatio
Alit̾ namq cum ꝑfecta est ⁊ aliter cum
decrescit eoꝵ corpora disponunt᷑. Modo enim
lanora uident᷑ ⁊ uacua cum senescit. modo
integra ⁊ repleta cum crescit. Qm humorẽ
quendam cũ calore ꝑmutũ int̾ius hiis la¬
tenter infundit. Quod̃ ita demonsirant.
hii qui sub diuo dormientes lucente lu¬
na. postquam surrexerint: inueniunt ca¬
pita sua largissimo rore madentia. Set
et recentes carnes si sub luna iacuerint:
sluda mox ꝑutredine corrũpit᷑. Idemq
significat pecoriũ cerebr̃. ł etiam uiscã¬
auarmorũ animaliũ que sunt humectio¬
ra. nec non arboꝵ medulle. que omĩa
utiq nullatenus sufsic̾et ad suam redi¬
gere qualitatẽ nisi amplitudine uirtu¬
tis excelleret. scd̃m scripture testimoniũ.
Set ⁊ aeris motus husdem ipsis ꝯmutatio¬
nibus ꝯcinetur sicut lune nouitas atesta¬
tur: que ex longa plerũq serenitate subi¬

Expanded text:
parva confertur ex lunae mutatione formatio. parva confertur ex lunae mutatione formatio. Aliter namque cum perfecta est, et aliter cum decrescit, eorum corpora disponuntur. Modo enim laxiora videntur et vacua cum senescit, modo integra et repleta cum crescit: quoniam humorem quemdam cum calore permixtum, interius his latenter infundit. Quod ita esse demonstrant ii qui sub divo dormientes lucente luna, postquam surrexerint, inveniunt capita sua largissimo rore madentia. Sed et recentes carnes, si sub luna jacuerint, fluida mox putredine corrumpuntur. Idemque significat pecorinum cerebrum, vel etiam viscera marinorum animalium, quae sunt humectiora, nec non arborum medullae, quae omnia utique nullatenus sufficeret ad suam luna redigere qualitatem, nisi amplitudine virtutis excelleret, secundum Scripturae testimonium. 11. Sed et aeris motus, hisdem ipsis commutationibus continetur, sicut lunae novitas attestatur, quae ex longa plerumque serenitate subi
Abbreviated transcription (Latin):
etatis euecla: paulatim tabescentia dissol¬
uunt᷑. Ex lune g consid̾atione docemur
adu̾tere res mortales. ⁊ mutabilitates illa¬
rum cogitatione capientes cau̾e debemus
ne rebus elati scdis: affectemus suꝑbiam
ł insolentiam. nec considamꝰ temꝑali po¬
tentie. nͨ opibus. aut diuiciis. que nuis
mẽte sunt exaltem᷑. s cupiditatem corpo¬
ris castigemꝰ. que iaxine habetur insta¬
bil. ⁊ diligentiam pocius anime tribuamꝰ.
cuius bonũ semꝑ manz in mobile. Quod
si te forsitan luna ꝯcͥstat sensim deposica
luce deficiens : plus te anima debebit af¬
sic̾e̾ que honorẽ quem ex diuina uͥtute ꝑ¬
cepit: amittit intemꝑantie uicio. numquã
firm̃ ꝓpositũ seruans. S assidue se u̾tens
ut pote nulł ꝯstantie fulta repagubs. Re
enĩ uera scd̃m ꝓu̾bium sine uoce luna
mutatur. Oꝑmor audẽ quod ⁊ amimalib
creandis cet̾isq om̃ib que t̾ra ꝓducit ñ

Expanded text:
aetatis erecta, paulatim tabescentia dissolaetatis erecta, paulatim tabescentia dissolvuntur. Ex lunae ergo consideratione docemur advertere res mortales, et mutabilitates illarum cogitatione capientes, cavere debemus ne rebus elati secundis, affectemus superbiam vel insolentiam, nec confidamus temporali potentiae, nec opibus, aut divitiis, quae nimis incertae sunt, exaltemur: sed cupiditatem corporis castigemus, quae maxime habetur instabilis, et diligentiam potius animae tribuamus, cujus bonum semper manet immobile. Quod si te forsitan luna contristat, sensim deposita luce deficiens; plus te anima debebit afficere, quae honorem quem ex divina virtute percepit, amittit intemperantiae vitio, nunquam firmum propositum servans, sed assidue se vertens, ut pote nullis constantiae fulta repagulis. Re enim vera secundum proverbium: Sine voce luna mutatur . Opinor autem quod et animalibus creandis, caeterisque omnibus quae terra producit, non
Abbreviated transcription (Latin):
trari nͥ de maximo soł orbe lur ei lar¬
gissima p̃beret᷑: hic nc̃ sapientiã ꝯdi¬
toris ad u̾te. quo mͦ inmñsitati eis me¬
diocrem im seruoris adibunt. ut nec
ardor ĩmodatꝰ t̾ram possit exurere. nec
infructuosam eam denegatio pemitus
caloris esfice. hiis uͦ ꝯsertanea de luna
quoq intelligito. cuiꝰ corpus cum sit
hicidũ non tam̃ semꝑ magnitudo ꝯspicua
est. set nc̃ quid̾ ꝑfecta indetur in globo. nẽ
semiplena scilicet ⁊ minuata monstrat᷑. defec¬
tumq suũ gemina ꝑte designat. lio enĩ
lace dep̃hendit᷑ eẽ tenebrosa cũ crescit. ⁊ alio
cum senescit. Racio sane secretior est: dispẽ¬
sationem declairans arcificis. conclitoris ꝑ ꝗͣ
lune uarietas nac᷑e nr̃e nob̾ exemplũ su¬
bicit. eo quod nichil in rebus humanis ꝑ-
seu̾abile diuturnũq consistat. set ea que
de nichilo ꝓducunt᷑ ad aliquid cum ado¬
leuerint ad sũmamiq mensurã sue fuerĩt

Expanded text:
trari, nisi de maximo solis orbe lux ei lartrari, nisi de maximo solis orbe lux ei largissima praeberetur? Hic nunc sapientiam Conditoris adverte, quomodo immensitati ejus mediocrem vim fervoris adhibuit: ut nec ardor immoderatus terram possit exurere, nec infructuosam eam denegatio penitus caloris efficeret. His vero consentanea de luna quoque intelligito, cujus corpus cum sit lucidum, non tamen semper magnitudo conspicua est sed nunc quidem perfecta videtur in globo, nunc semiplena scilicet, sed minuata monstratur, defectumque suum gemina parte designat. Alio enim latere deprehenditur esse tenebrosa, cum crescit, et alio cum senescit. Ratio sane secretior est, dispensationem declarans artificis Conditoris, per quam lunae varietas, naturae nostrae nobis exemplum subjicitrseverabile, diutinumque consistat, sed ea quae de nihilo producuntur, ad aliquid cum adoleverint, ad summamque mensuram suae fuerint
Abbreviated transcription (Latin):
sunt᷑ Ham ⁊ rupiũ maximar᷑ in attũ
cauatarũ rotunda planaq puiat᷑ aspec¬
cio. dũ eminentib undiq margnib
occupata mediũ cauationis locũ non
ualz isio defectionis ataing̾e. Ita nꝰ eor¬
poꝵ scemata qualia sint adũtit intuuitꝰ
Sytereces ẽẽ curres que quadrate sunt
opinat᷑ Cercũ est gͦ quia in plixior hus
int̾uallis ñ definitã set ꝯfusam corpoꝵ
capimꝰ uisionẽ. Sic⁊ magna luminaria
scd̾m scripte testimonia mulcipliciora se
quã ẽnunt᷑. licz illud quoq magnitu¬
dinis eoꝵ sit pliabile documentũ. quia
cũ sint insinite num̃o stelle: fulgor cũ
qͥ ꝓcedit er eis non potest nocturnam
obscuritatẽ noctis infrmoit.⁊ supat as¬
tra candore. aeremq terre ꝓnim frigo¬
re nebułq ꝯcrecũ dissoluit. ac discu¬
tit. ex quo matucinꝰ uentꝰ: humor ros¬
cidꝰ qñ serenũ est gen̾atum. Tellis a re
cũ sit ampla nimiũ. quomͦ pot̾at sub
uno temporis mom̃to radiis tota ius¬

Expanded text:
upium maximarum in altum cavatarum rotunda plenaque putatur aspectio; dum eminentibus undique marginibus occupata, medium cavationis locum, non valet visio defectionis attingere. Ita nec corporum schemata, qualia sint advertit intuitus, sed teretes esse turres quae quadratae sunt opinantur. Certum est ergo, quia in prolixioribus intervallis non definitam, sed confusam corporum capimus visionem. Sic et magna luminaria, secundum Scripturae testimonium, multipliciora sunt quam cernuntur. 10. Licet illud quoque magnitudinis eorum sit probabile documentum, quia cum sint infinitae numero stellae, fulgor tamen qui procedit ex eis, non potest nocturnam obscuritatem noctis infringit, et superat astra candore, aeremque terrae proximum, frigore nebulisque concretum dissolvit, ac discutit: ex quo matutinus ventus, et humor roscidus, quando serenum est generatur. Tellus autem cum sit ampla nimium, quomodo poterat sub uno temporis momento, radiis tota lus
Abbreviated transcription (Latin):
efficitur. s quod in ipsis fruclibus mul¬
tiplex admodũ saporis mutatione de¬
monstrat᷑. Aba est enim dulcedinis qua¬
litas inuua. alia in malo. alia infieu.
alia in dactilo. Uolo itaq ad huc enu¬
cleiacius hoc examinare negociũ quo¬
modo labioꝵ sensui gustinq placidis¬
simus uidetur humor cum in quib¬
dam pomis allata mat᷑itate dulcescit.
in aliis acerbus habet᷑ ⁊ anxiꝰ cum a¬
cescit. Gontristat autẽ sensũ ꝑ amari¬
tudinem nimiã. cũ se in absintio ł in
scamonia diffuderit. In querneis uͦ
łcorneis pomis stipicꝰ ⁊ durꝰ efficitur.
In therebinto autem ł nuce mollem
recipit pinguẽq substantiã. S cur lõ¬
giqua ꝓsequim᷑ cũ in una eademq
ficu mͦ amarissimꝰ sit humor in suco
mͦ dulcissimꝰ in fructu: In uite aut̃
fit acerbus cũ germinat. suauis in
uua mat᷑a. Coloꝵ quoq quantas di¬
cas ẽẽ discretiones: Deniq si quando

Expanded text:
efficitur: sed quod in ipsis fructibus mulefficitur: sed quod in ipsis fructibus multiplex admodum saporis mutatione demonstratur. Alia est enim dulcedinis qualitas in uva, alia in malo, alia in ficu, alia in dactylo. Volo itaque te adhuc hoc enucleatius examinare negotium; quomodo labiorum sensui, gustuique placidissimus videtur humor, cum in quibusdam pomis allata maturitate dulcescit, in aliis acerbus habetur et anxius cum acescit. Contristat autem sensum per amaritudinem nimiam: cum se in absynthio vel in scamonia diffuderit. In quernis vero, vel in corneis pomis, stipticus et durus efficitur; in terebintho autem vel nuce, mollem recipit pinguemque substantiam. 9. Sed cur longinqua prosequimur, cum in una eademque ficu, modo amarissimus sit humor in succo, modo dulcissimus in fructu, in vite autem sit acerbus cum germinat, suavis in uva matura? Colorum quoque quantas dicas esse discretiones? Denique si quando
Abbreviated transcription (Latin):
officia num̃o disꝑgit᷑. alit̾ ipsam racdi¬
cẽ nutͥens. alit̾ corticẽ. aliter tͣuncum.
⁊ alit̾ medullam. ⁊ quomͦ folium sit.
nẽ in palmites ramosq format᷑ ⁊ fruc¬
tibus preb alimenta crescendi. lacrimas
etiam quasdam ꝑramos eadem fundit
mat̾ia. quarũ quanta sit int̾ se diffe¬
rentia quis possit explicare : Alia est
enĩ lacrima cini. aliꝰ balsami succus
aliꝰ etiam de egiptiis libicisq ferulis su¬
dor emanat. fama est quoq quod e¬
lectrũ lacͥma sit cuiꝰdam ligni more
lapidis obdurata. cuiꝰ rei testimonio st̃
surcłi ł muscule parue que ꝯsidentes
in elecari manãtis sueco: cũ gelaretur
heserũt. ⁊ omnino de earũ qualitati¬
bus nisi qui exꝑiendo doctus fuerit: ple¬
nam rationẽ ꝓferre non pot̾it quomͦ i
terũ ex ipso humore uitis quidem unũ
gen̾at. oleũ olea.⁊ non solum hoc mi¬
rabile est quia dulcis hic ⁊ ibi piguis

Expanded text:
officia numerosa dispergitur, aliter ipsam radiofficia numerosa dispergitur, aliter ipsam radicem nutriens, aliter corticem, aliter truncum, et aliter medullam? et quomodo nunc folium fit, nunc in palmites ramosque formatur, et fructibus praebet alimenta crescendi? Lacrymas etiam quasdam per ramos eadem fundit materia, quarum quanta sit inter se differentia quis poterit explicare? Alia est enim lacryma schini, alius balsami succus, alius etiam de Aegyptiis Libycisque ferulis sudor emanat. Fama est quoque quod electrum lacryma sit cujusdam ligni, more lapidis obdurata. Cujus rei testimonio sunt surculi, vel musculae parvae, quae considentes in electri manantis succo, cum gelaretur haeserunt. Et omnino de eorum qualitatibus, nisi qui experiendo doctus fuerit, plenam rationem proferre non poterit: quomodo iterum ex ipso humore, vitis quidem vinum generat, olea oleum. Et non solum hoc mirabile est, quia dulcis hic, et ibi pinguis