comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
hoc. ut te uideas nec satis posse mirari: N.¬
ne tuo immo ueritatis iudicio illa quȩ dm̃
habuit filiũ: suꝑ om̃s etiã choros exaltabi
ria suũ audacter appellat filium: dicens
fili quid fecisti nob̃ sic : Quis hoc audeat di¬
cere angł̃oꝵ: Sufficit eiꝰ & ꝓ magno habent :
quod cũ sint sp̃c ex conditione. ex gr̃a facti st̃
& uocati angłi: testante dauid. Qui facit iqͥt
angłos suos sp̃e. Maria uͦ matrẽ se agnoscers.
maiestatẽ illam eui illi cum reuerentia serui¬
unt. cũ fiducia suũ nuncupat filiũ. Nec de¬
dignatur nuncupari ds: quod eẽ dignatꝰ est.
Nam paulopost subdit euangłista. & erat
inquiens subditus illis. Quis quib e Deus
hominib. Ds̃ inquã cui angłi subditi sunt.
cui pͥncipatus & potestates obediunt: subditꝰ
erat mariȩ. Nec tantũ marie. s etiã ioseph
ꝓpt̾ mariã. M irare gͦ utrũlibet. & elige quid
ampliꝰ mireris: siue filii benignissimã dignati¬

Expanded text:
hoc, ut te videas nec satis posse mirari? Nohoc, ut te videas nec satis posse mirari? Nonne tuo, imo Veritatis judicio, illa quae Deum habuit filium, super omnes etiam choros exaltabitngelorum Maria suum audacter appellat filium, dicens: Fili, quid fecisti nobis sic? Quis hoc audeat angelorum? Sufficit eis, et pro magno habent, quod cum sint spiritus ex conditione, ex gratia facti sunt et vocati angeli, testante David: Qui facit, inquit, angelos suos spiritus . Maria vero matrem se agnoscens, majestatem illam, cui illi cum reverentia serviunt, cum fiducia suum nuncupat filium. Nec dedignatur nuncupari Deus quod esse dignatus est. Nam paulo post subdit evangelista: Et erat, inquiens, subditus illis . Quis, quibus? Deus hominibus, Deus, inquam, cui angeli subditi sunt, cui principatus et potestates obediunt, subditus erat Mariae, nec tantum Mariae, sed etiam Joseph propter Mariam. Mirare ergo utrumlibet, et elige quid amplius mireris, sive Filii benignissimam dignati
Abbreviated transcription (Latin):
uigo sobria: nurgo deuota. Nunquid tu ca¬
stior illa ⁊ Nunquid deuotior: Aut nunquid
tua forte pudicitia gratior castitate marie: ut
tu scilicet sine humilitate placere sufficias
ex tua. qͦd illa ñ potuit ex sua: Deniq quanto
honorabilior es ex singulari munere castimonie:
tanto tͥ tu maiorẽ inuiriã facis. qͦd eiꝰ m te decõ¬
rem fedas ꝑmixtione suꝑbiȩ. Alio quin expe¬
dit tͥ uirginẽ ñ eẽ: quã de uirginitate insolescere.
Non omniũ qͥdem ẽ uirginitas: multo tam̃
paucioꝵ ẽ eũ uirginitatẽ humilitas. Si gͦ uir¬
ginitatẽ in maria ñ potes nͥ mirari: stude hu¬
militatẽ imitari: & sufficit tͥ. Quod si &e uirgo
& humił es: quisquis es. magnꝰ es. E st tam̃
maiꝰ aliquid qd mireris in maria: scilicet cũ uir¬
ginitate facunditas. A scło enĩ ñ ẽ auditũ: ut
aliqua simul mater ess et & uirgo. O si &e cu
celsitudine ducet ammiratio: Nonne ad

Expanded text:
virgo sobria, virgo devota. Nunquid tu cavirgo sobria, virgo devota. Nunquid tu castior illa? nunquid devotior? Aut nunquid tua forte pudicitia gratior castitate Mariae; ut tu scilicet sine humilitate placere sufficias ex tua, quod illa non potuit ex sua? Denique quanto honorabilior es ex singulari munere castimoniae, tanto tibi tu majorem injuriam facis, quod ejus in te decorem foedas permistione superbiae. Alioquin expedit tibi virginem non esse, quam de virginitate insolescere. Non omnium quidem est virginitas: multo tamen pauciorum est cum virginitate humilitas, Si igitur virginitatem in Maria uon potes nisi mirari, stude humilitatem imitari, et sufficit tibi. Quod si et virgo, et humilis es, quisquis es, magnus es. 7. Est tamen majus aliquid quod mireris in Maria: scilicet cum virginitate fecunditas. A saeculo enim non est auditum, ut aliqua simul mater esset et virgo. O si  aliacelsitudine ducet admiratio? Nonne ad
Abbreviated transcription (Latin):
bit in regnum celoꝵ. Illa gͦ remunerat᷑. ista
erigitur. Potes demq sine uirginitate salua¬
ri. sinchumilitate ñ potes. Potest inquã pla¬
cere humilitas que uirginitate deplorat amiᷤ¬
sam: sine humilitate autẽ. audeo dicere nee
unginitas mariȩ do placuisset. Suꝑ quẽ inqͥt
requiescet sp̃c meus: nͥ suꝑ quietũ & humiłe:
Si suꝑ eam ñ requieuisset: nec impregnasset.
Quom̃ enĩ de ipso sine ipso conciperet: Patet
itaq quia ut de sp̾u scõ conciꝑet: sicut ipsa
phibet respexit ds humilitatẽ ancille sue.
potiis quã uirginitat̃e. Et si placuit ex uirgi¬
nitate: tam̃ ex humilitate concepit. Unde. con¬
stat qͥa etiam ut placeret urginitas: humili¬
tas ꝓculdubio fecit. Quid dicis uirgo suꝑbe:
Maria uirginẽ se oblita. głatur de humilita¬
tẽ &e tu negligendo humilitatẽ. blandiris tibi
de uirginitate: Resperit ait illa d̾s humili¬
tatẽ ancille sue. Que illa: Uirgo utiq sc̃a:

Expanded text:
bit in regnum 735 coelorum . Illa ergo remuneratur, ista bit in regnum 735 coelorum . Illa ergo remuneratur, ista exigitur. Potes denique sine virginitate salvari; sine humilitate non potes. Potest, inquam, placere humilitas, quae virginitatem deplorat amissam; sine humilitate autem audeo dicere nec virginitas Mariae placuisset. Super quem, inquit, requiescet spiritus meus, nisi super humilem si super eam non requievisset, nec impraegnasset. Quomodo enim de ipso sine ipso conciperet? Patet itaque, quia ut de Spiritu sancto conciperet, sicut ipsa perhibet, respexit humilitatem ancillae suae Deus , potius quam virginitatem. Et si placuit ex virginitate, tamen ex humilitate concepit. Unde constat, quia etiam ut placeret virginitas, humilitas procul dubio fecit. 6. Quid dicis, virgo superbe? Maria virginem se oblita gloriatur de humilitate: et tu negligendo humilitatem, blandiris tibi de virginitate? Respexit, ait illa, humilitatem ancillae suae. Quae illa? Virgo utique sancta,
Abbreviated transcription (Latin):
dicta sunt: pro eo quod positũ ẽ. in nazareth
cunitatẽ galilee. In illam gͦ eiuitatt̃ missus ẽ
angło gabriel ado. Ad quem: Ad uirginẽ
desponsatam iuro: cui nom̃ erat ioseph. Que
ẽ hec uirgo tam uenerabił ut salutetur ab
angło: tam humił ut desponsata sit fabro:
Pulchra ꝑmixtio uirginitatis & humilita¬
tis: nec medioerit̾ placet d̃o anima illa in qua
& humilitas comendat uirginitatẽ: & uirgi¬
nitas exornat humilitatẽ. S quanta putaᷤᷤ
ueneratione digna ẽ. in qua humilitatem
eraltat fecunditas ⁊ partus consecrat uͥginitatẽ:
Auddis uirginẽ. audis humiłe: si ñ potes uirgi¬
intatem humił: imitare humilitatẽ uirginiᷤ.
Laudabił uirtus uirginitas: s magis humi¬
litas necessaria. Illa consulit᷑: ista p̾cipitur.
Ad illam inutaris ad istam eogeris. De illa
dicitur. qui potest capere capiat. de ista dicitur.
ñ quis efficiatur sicut paruulus iste. ñ intra¬

Expanded text:
dicta sunt pro eo quod positum est: In Nazareth dicta sunt pro eo quod positum est: In Nazareth civitatem Galilaeae. 5. In illam ergo civitatem missus est angelus Gabriel a Deo. Ad quem? Ad Virginem desponsatam viro, cui nomen erat Joseph. Quae est haec Virgo tam venerabilis, ut salutetur ab angelo; tam humilis, ut desponsata sit fabro? Pulchra permistio virginitatis et humilitatis: nec mediocriter placet Deo illa anima, in qua et humilitas commendat virginitatem, et virginitas exornat humilitatem. Sed quanta putas veneratione digna est, in qua humilitatem exaltat fecunditas, et partus consecrat virginitatem? Audis virginem, audis humilem: si non potes virginitatem humilis, imitare humilitatem virginis. Laudabilis virtus virginitas, sed magis necessaria humilitas. Illa consulitur, ista praecipitur. Ad illam invitaris, ad istam cogeris. De illa dicitur: Qui potest capere, capiat ; de ista dicitur: Nisi quis efficiatur sicut parvulus iste, non intra
Abbreviated transcription (Latin):
pere etenĩ id est quando uenit plenitudo tẽ¬
poris. in quo misit ds filium suũ. factũ ex
muliere factum sub lege dicente ipso. ecce.
noua facio omĩa. uetera transierunt & dis¬
paruerunt: quom in nouitate succrescen¬
tis fructus flors deçidunt & areseunt. Unde
rursus scͥptũ est. fenũ aruit & flos dccidit:
ũbum autẽ dm̃ manet in et̾num. C redo ñ
ambigis quin ũbum fructꝰ sit: ũbum. aũ¬
xp̃c ẽ. Bonus itaq fructus xp̃c: qui manet
in et̾num. S uͥ ẽ fenũ qͦd aruit: uͥ flos qui
deciadit. I ropħa responcdeat. Om̃is caro fe¬
num: & omis gła eius tanquã flos feni. Si
pulus ab om̃i sp̃c pinguedine uacrilis. sic¬
ce lutere adhesit: An ñ etiã flos decidit:
quando głatio quã habebant in lege ꝑtran
illa. de quib głari solebant & dicere. quanta
audiuumꝰ & cognouimꝰ ea. & patres nr̃i narra¬
uerunt nob̾: Et iterum. Quanta mandauit
patrib nr̃is: nota facere ea filiis sius. Et hec

Expanded text:
etenim, id est, quando venit plenitudo temporis, in quo misit Deus Unigenitum suum, factum ex muliere, factum sub lege , dicente ipso: Ecce nova facio omnia ; vetera transierunt et disparuerunt, quomodo in novitate succrescentis fructus flores decidunt et arescunt. Unde rursus scriptum est: Fenum aruit, et flos decidit; verbum autem Domini manet in aeternum. Credo, non ambigis quin verbum fructus sit; Verbum au 4. Bonus itaque fructus Christus, qui manet in aeternum. Sed ubi est fenum quod aruit? ubi est flos qui decidit? Propheta respondeat. Omnis caro fenum; et omnis gloria ejus, tanquam flos feni . Sipulus ab omni spiritus pinguedine vacuus, siccae litterae adhaesit? Annon etiam flos decidit, quando gloriatio, quam habebant in lege, non rilla, de quibus gloriari solebant, et dicere: Quanta audivimus et cognovimus ea, et patres nostri narraverunt nobis? et iterum: Quanta mandavit patribus nostris nota facere ea filiis suis? Et haec
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃c nasciturus: quia in flore speratur fructꝰ
ꝓcessurꝰ. S ꝓdeunte fructu flos decidit: quia
ueritate apparente in carne. figura ꝑtransiit.
Unde & natareth ciuitas galileȩ dr. id est
transmigrationi: qͣuia nascente xp̃o. illa oĩa
tiansierunt quȩ suꝑuis enumeraui: quȩ ut
ait apłs in figura contingebant eis. Hos g̃

Expanded text:
Christus nasciturus; quia in flore speratur fructus Christus nasciturus; quia in flore speratur fructus processurus. Sed prodeunte fructu, flos decidit, quia veritate apparente in carne, figura pertransiit. Unde et Nazareth civitas Galilaeae dicitur, id est transmigrationis: quia nascente Christo, omnia illa transierunt quae superius enumeravi, quae, ut ait Apostolus, in figura contingebant illis . H
Abbreviated transcription (Latin):
natur. Mi̾sus ẽ gͦ angłs gabriel a do. Quos
In ciuitatẽ galileȩ cui nom̃ nazareth. Uidea
mus si ut ait nathanael. a nararech potest
aliquid boni eẽ. Nazareth int̾pretat᷑ flos.Ui¬
detur autẽ mͥ qͦddam sem̃ fuisse diuinȩ cog¬
nitionis. tanquã e celo iactatũ in t̾ras: allocu
ẽ. Nisi dñs sabaoth reliquisset nob̃ semen:
sicut sodoma facti fuissemus: & sicut gomor¬
ra similes eẽmꝰ. Foruit autẽ hoc sem̃. in mi¬
rabilib que ostensa sunt in exitu isrł de egyp¬
to: in figuris &e enigmatib ꝑ totũ iter in de¬
serto. usq in t̾ram ꝓmissionis: & deinceps in
usionib & uaticiniis ꝓpħarum: inordinati¬
one quoq regni ac sacerdotii.usq ad xp̃m
rito fructus eẽ intelligit᷑: dicente daud. Dñs
dabit benignitatẽ: & t̾ra nr̃a dabit fructum
suum. Et iterum. De fructu uentris tris po¬
nam suꝑ sedẽ tuã. In natareth g̃ nunciatur

Expanded text:
natur. 3. Missus est ergo angelus Gabriel a Deo. Quo? natur. 3. Missus est ergo angelus Gabriel a Deo. Quo? In civitatem Galilaeae, cui nomen Nazareth. Videpotest aliquid boni esse . Nazareth interpretatur flos. Videntur autem mihi quoddam semen fuisse divinae cognitionis, tanquam e coelo jactatum in terras, allocutest: Nisi Dominus Sabaoth reliquisset nobis semen, sicut Sodoma fuissemus; et quasi Gomorrha similes essemus . Floruit autem hoc semen in mirabilibus, quae ostensa sunt in exitu Israel de Aegypto, in figuris et aenigmatibus per totum iter in deserto usque in terram promissionis, et deinceps in visionibus et vaticiniis prophetarum, in ordinatione quoque regni ac sacerdotii usque ad Chririto fructus esse intelligitur, dicente David: Dominus dabit benignitatem. et terra nostra dabit fructum suum ; et iterum: De fructu ventris tui ponam super sedem tuam . In Nazareth ergo nuntiatur
Abbreviated transcription (Latin):
etiam substantiue. Xp̃c d̃i uirtus & dicit᷑ &
ẽ: quȩ forti armato qui suũ atriũ in pace cu¬
stodire solebat fortior suꝑueniens. ipsum fuo
brachio debellauit: & sic ei uasa captiuitatis
potent̾ eripuit. Angłs uͦ fortitudo dĩ appella¬
tus ẽ: uł quod huiꝰcemodi meruerit p̾rogati¬
uam officii. quo eiusde nuntiaret uirtutis
aduentũ: uł quia uirginẽ natura pauidam.
simplicẽ. uerecunda. de miraculi nouitate ne
expauesceret confortare deberet. Quod & fecit:
ne timeas inquiens oaria: iuenisti grãm apd̃
dm̃. S & ipsius sponsum hominẽ utiq
nichilominꝰ humile ac timoratũ: ñ irratio¬
nabilit̾ forsitan idem angłs confortasse cre¬
ditur: quãquã tunc ab euangłista ñ noĩet᷑.
Ioseph inquit fili dauid: ne timeas accipere
mariã coniugẽ tuã. Conuenient̾ itaq gabri¬
el ad hoc opus eligitur: iimo quia tale illi
negociũ inuingitur: recte tali nomine desig¬

Expanded text:
etiam substantive Christus Dei virtus et dicitur et etiam substantive Christus Dei virtus et dicitur et est, quae forti armato, qui suum atrium in pace custodire solebat, fortior superveniens, ipsum suo brachio debellavit; et sic ei vasa captivitatis potenter eripuit. Angelus vero fortitudo Dei appellatus est, vel quod hujusmodi meruerit praerogativam officii, quo ejusdem nuntiaret adventum virtutis: vel quia virginem natura pavidam, simplicem, verecundam, de miraculi novitate ne expavesceret, confortare deberet: quod et fecit, Ne timeas, inquiens, Maria, invenisti gratiam apud Deum. Sed et ipsius sponsum, hominem utique nihilominus humilem ac timoratum, non irrationabiliter forsitan idem angelus confortasse 734 creditur, quanquam tunc ab evangelista non nominetur. Joseph, inquit, fili David, ne timeas accipere Mariam conjugem tuam . Convenienter itaque Gabriel ad hoc opus eligitur: imo quia tale illi negotium injungitur, recte tali nomine desig
Abbreviated transcription (Latin):
nomine palam intelligi datur. qͦd int̾preta¬
tum fortitudo di dicitur: & quia ñ ab alio
aliquo forte excellentiori seut assolet sp̃u. s ab
ipso dõ mitti ꝑhibetur. Pupt̾ hoc gͦ. positum
ẽ a do. Uel id̾o dictum ẽ ado: ne cui uł beatoꝵ
sp̃uum. suũ d̾s antequã uirgini reuelasse pute¬
tur consiliũ: excepto dumtarat arehangelo
gabriele: qui utiq tantȩ int̾ suos inueniri
potuerit excellentiȩ: ut tali &e nomine dignuᷤ
haberetur & nuncio. Nec discordat nomen
a nuntio. Dei quippe uirtutẽ xp̃m quem
meluis nuntiare decebat: quã hunc quem si¬
mile nom̃ honorat: Nlam quid ẽ aliud for¬
ntudo quã uirtꝰ. Non autẽ dedecens aut in¬
congruũ uideat᷑. dnm̃ & nunciũ communi
censeri uocabulo: cũ simił in utroq appellati¬
onis. ñ sit tam̃ utriꝰq simił causa. Alit̾ qͥppe
xp̃c fortitudo uł uirtus di dicit᷑: alit̾ angls.
Angłs enim tantũ nuncupatiue: xp̃c autem

Expanded text:
nomine palam intelligi datur, quod interpretanomine palam intelligi datur, quod interpretatum fortitudo Dei dicitur; et quia non ab alio aliquo forte excellentiori se ut assolet spiritu, sed ab ipso Deo mitti perhibetur. Propter hoc ergo positum est, a Deo; vel ideo dictum est, a Deo, ne cui vel beatorum spiritum suum Deus, antequam Virgini, revelasse putetur consilium, excepto duntaxat archangelo Gabriele, qui utique tantae inter suos inveniri potuerit excellentiae, ut tali et nomine dignus haberetur, et nuntio. Nec discordat nomen a nuntio. Dei quippe virtutem Christum quem melius nuntiare decebat, quam hunc, quem simile nomen honorat? Nam quid est aliud fortitudo, quam virtus? Non autem dedecens aut incongruum videatur, dominum et nuntium communi censeri vocabulo; cum similis in utroque appellationis, non sitChristus fortitudo vel virtus Dei dicitur, aliter angelus. Angelus enim tantum nuncupative, Christus autem
Abbreviated transcription (Latin):
saluatorẽ: qͣndo dño dante benignitatẽ & t̾ra
nr̃a reddente fructũ suũ. suꝑ illum montẽ
montiũ. montẽ eoagulatũ & pinguẽ. miscdia
& ueritas obuiauerunt sibi: iusticia & pax
osculate sunt. Illo quoq in tempore. unꝰ iste
int̾ oet̾os montes ñ modicꝰ. beatus hic uideł eu
angłista. dum desideratũ nĩȩ nob̃ salutis ex¬
ordium. suo mellifsuo cõmendauit eloquio:
ueluti ꝑflante austro. atq euicino sole radi¬
ante iusticiȩ. quedã ex eo sp̃ualia ꝓfluxerunt
aromata. ytinam & nunc ds emittat u̾bũ
suum. & liquefaciat ea nob̃: ꝑflet sp̃c eius.
& fiant nob̃ intelligibilia u̾ba euangłica:
fiant in cordib nrĩs desiderabilia suꝑ aurũ
&e lapide p̾tiosum multũ: fiant & dulciora
suꝑ mel &e fauum. Ait itaq. Missus ẽ an¬
głs gabriel ado. Non arbitror hunc angłin
de minorib ẽẽ: qui qualibet ex causa crebra
soleant ad t̾ras fungi legatione. Quod ex eiꝰ

Expanded text:
Salvatorem : quando Domino dante benignitatem, et terra Salvatorem : quando Domino dante benignitatem, et terra nostra reddente fructum suum, super illum montem montium, montem coagulatum et pinguem misericordia et veritas obviaverunt sibi, justitia et pax osculatae sunt . Illo quoque in tempore unus iste inter caeteros montes non modicus, beatus hic videlicet evangelista, dum desideratum nobis nostrae salutis exordium suo mellifluo commendavit eloquio, veluti perflante austro, atque e vicino sole radiante justitiae, quaedam ex eo spiritualia profluxerunt aromata. Utinam et nunc Deus emittat verbum suum, et liquefaciat ea nobis; perflet spiritus ejus, et fiant nobis intelligibilia verba evangelica: fiant in cordibus nostris desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum multum, fiant et dulciora super mel et favum! 2. Ait itaque: Missus est angelus Gabriel a Deo. Non arbitror hunc angelum de minoribus esse, qui qualibet ex causa, crebra soleant ad terras fungi legatione: quod ex ejus
Abbreviated transcription (Latin):
uid sibi uoluit euangłista:
tot ꝓpͥa nomina rerũ. in hoc
loco tam signant̾ expͥmere:
Credo qͥa noluit nod negligen¬
ter audire: qd̃ tam diligent̾
studint enarrare. Nominat si quidẽ nunciũ
qui mittitur: dñm a quo mittit᷑: uirginẽ
ad quã mittit᷑: sponsum quoq unginis am¬
boꝵq genus. ciuitatẽ ac regionẽ. ꝓpͥis designat
nominibꝰ. Ut quid hoce P̾utasne aliquid ho-¬
rum suꝑuacue positũ site Nequaquã. Si eñ
nec folium de arbore sine causa. nec unus ex
passerib sine patre celesti cadit suꝑ t̾ram:
putẽ ego de ore sc̃ĩ euangłiste suꝑfluum de¬
fluere uerbum: p̾sertim in sacra hẏstoria uer¬
bi Non puto. Plena quippe sunt omĩa suꝑ¬
nis mystiis ac celesti singula dulcedine redũ¬
dantia: si tam̃ diligentẽ habeant inspectorẽ:
qui nouerit sugere mel de petra. oleumq de
saro durissimo. Nempe in illa die stillarunt
montes dulcedine. & colles fluxerunt lac et
pluentib iustum. aꝑta ẽ t̾ra leta germinanᷤ

Expanded text:
uid sibi voluit evangelista, tot propria nomina rerum in hoc loco tam signanter exprimere? Credo quia noluit nos negligenter audire, quod tam diligenter studuit enarrare. Nominat siquidem nuntium qui mittitur, Dominum a quo mittitur, Virginem ad quam mittitur, sponsum quoque virginis: amborumque genus, civitatem ac regionem propriis designat nominibus. Utquid hoc? Putasne aliquid horum supervacue positum sit? Nequaquam. Si enim nec folium de arbore sine causa, nec unus ex passeribus sine Patre coelesti cadit super terram ; putem ego de ore sancti Evangelistae superfluum difluere verbum, praesertim in sacra historia Verbi? Non puto. Plena quippe sunt omnia supernis mysteriis, ac coelesti singula dulcedine redundantia; si tamen diligentem habeant inspectorem, qui noverit sugere mel de petra, oleumque de saxo durissimo Nempe in illa die stillarunt montes dulcedinem, et colles fluxerunt lac et pluentibus justum, aperta est terra laeta germinans
Abbreviated transcription (Latin):
seꝑare a uiro ñ poterat: pͥmo u̾bo omnem ei
mundi glam in cultu uestium. & in om̃ib
scłi pompis & curiositatib int̾dixit: &e form̃a
uitȩ mat̾s suȩ in qua multo tp̃r uixit cũ uiro.
ei indixit. & sic eam a se dimisit. Illa uͦ obedi¬
entissime parens p̾cepto. rediit ad ꝓpͥa: mutata
repente. scđm omĩpotentiã dextere excelsi. Stu¬
pebant om̃s adolescentulam nobile. delicatam.
subita mutatione in habitu &e uictu. in medio
scł̃i uitam ducere heremiticã:. instare uigiliis.
& ieuiniis. & continuis orationib: & ab omni
scło ꝓrsus se facere alienam. Biennio postea
sic uixit cũ uiro suo: illo sane scd̃o maxime
anno dante do honorẽ: nec temerare ulteriꝰ
p̾sumente templum sp̃c scĩ. Qui etiã tandẽ
uirtute eius ꝑseuerantiȩ uictus. lib̾amq a se
dimitens: uixta ritũ eccłie facultatẽ ei ꝯcessit

Expanded text:
separare a viro non poteraseparare a viro non poteraam in cultu vestium, et in omnibus saeculi pompis et curiositatibus interdixit; formam vitae matris suae, in qua multo tempore vixit cum viro, ei indixit, et sic eam a se dimisit. Illa vero obedientissime parens praecepto, rediit ad propria, mutata repente secundum omnipotentiam dexterae Excelsi. Stupebant omnes adolescentulam nobilem, delicatam, subita mutatione in habitu et victu, in medio saeculi vitam ducere eremiticam: instare vigiliis et jejuniis, et continuis orationibus, et ab omni saeculo prorsus se facere alienam. Biennio postea sic vixit cum viro suo, illo sane, secundo maxime anno, dante Deo honorem, nec temerare ulterius praesumente templum Spiritus sancti. Qui etiam tandem virtute ejus perseverantiae victus, liberamque a se dimittens, juxta ritum Ec
Abbreviated transcription (Latin):
ueniens ad filios suos. appositꝰ ẽ ad eos. Qui cũ
aliquantũ tempꝰ ibi fecisset: obiit in senectute
bona. S oror quoq eoꝵ. in scło nupta. & scł̃o de¬
dita. cum in diuitiis & deliciis scłi ꝑielitaret᷑.
tandem aliq̃ndo inspirauit ei ds. ut fr̃s suos
uisitaret. Cumq uenisset quasi uisura uene¬
rabilem frẽm suũ. & adeet̾ cum comitatu suꝑ¬
bo & apparatu: ille detestans &e execrans eam.
tanquã rete diaboli ad capiendas animas: nul¬
latenus acquieuit exue ad uidendã eam. Qd̃
audiens illa confusa & compuncta uehement̾.
cum nullus ei fr̃m suoꝵ occurrere dignaret᷑:
cum a fr̃e suo andira quẽ ad portã inuenerat
colloquiũ bonoꝵ requiro. Et si despicit frat̾
m eus carnem meã: ne despiciat seruus dĩ ani¬
mã meã. Ueniat. precipiat: quicqͥd p̾ceꝑit. fa¬
cere parata sum. Hanc gͦ ꝓmissionẽ tenens:
exit ad eam cũ fr̾ib suis frat̾ eius. Et qͥa eam

Expanded text:
veniens ad filios suos, appositus est ad eos: qui cum veniens ad filios suos, appositus est ad eos: qui cum aliquantum tempus ibi fecisset, obiit in senectute bona. Soror quoque eorum in saeculo nupta, et saeculo dedita, cum in divitiis saeculi periclitaretur, tandem aliquando inspiravit ei Deus ut fratres suos visitaret. Cumque venisset quasi visura venerabilem fratrem suum, et adesset cum comitatu superbo et apparatu, ille detestans et exsecrans eam tanquam rete diaboli ad capiendas animas, nullatenus acquievit exire ad videndum eam. Quod audiens illa, confusa, et compuncta vehementer, cum ei nullus fratrum suorum occurrere dignaretur, cum a fratre suo Andrea, quem ad portam invenerat colloquium bonorum requiro. Et si despicit frater meus carnem meam, ne despiciat servus Dei animam meam. Veniat, praecipiat: quidquid praeceperit, facere parata sum. » Hanc ergo promissionem tenens, exiit ad eam cum fratribus suis frater ejus. Et quia eam
Abbreviated transcription (Latin):
cieuit ab extiorib omnib ad int̾iora sua recol¬
ligere se: ibiq in solitudine cordis & secreto si¬
tatẽ. Nec tardauit miscdia dei auxilium in
tempore oportuo: Paucis si qͥdem euolutis di¬
eb. iudit in uisu noctis puerũ cum claritate
quadã diuina astantẽ sibi: &e magna auctori¬
tate p̾cipientẽ fiducialit̾ loqui. quicqͥd ei sug¬
gereret᷑. in aꝑtione oris sui: qͣm ñ ipse eẽt qui
loqueret᷑: sed sp̃c qui loqueret᷑ in eo. Et ex tunc
monem ei potentiorẽ. & sensum in scͥpturis abũ¬
Dantius suggerens in aꝑtione oris eiꝰ: apud au¬
ditores quoq gr̃ãm ei addidit. & auctoritatem:
& intellectum suꝑ egenum & pauꝑem: peccato¬
rem penitentẽ ce ueniam postulantẽ. Cumq
iam aliquatenus didicisset int̾ homnes conu̾¬
sari. & humana agere & tolerare: iamq inter
fr̃s suos & cum eis inciꝑet frui fructib conu̾si¬
onis suȩ: pat̾ quoq qui solus domi remanserat.

Expanded text:
crevit ab exterioribus omnibus ad interiora sua recolcrevit ab exterioribus omnibus ad interiora sua recolligere se, ibique in solitudine cordis et secreto sitatem. Nec tardavit misericordia Dei auxilium in tempore opportuno. Paucis siquidem evolutis diebus, vidit in visu noctis puerum charitate quadam divina astantem sibi, et magna auctoritate praecipientem fiducialiter loqui quidquid ei suggereretur in apertione oris sui; quoniam non ipse esset qui loqueretur, sed Spiritus qui loqueretur in eo. Et extunc mmonem ei potentiorem et sensum in Scripturis abundantius suggerens in apertione oris ejus, apud auditores quoque ei gratiam addidit et auctoritatem, et intellectum super egenum et pauperem, peccatorem poenitentem, et veniam postulantem. 30. Cumque jam aliquatenus didicisset inter homines conversari, et humana agere et tolerare, jamque inter fratres suos et cum eis inciperet frui fructibus conversionis suae, pater quoque, qui solus domi remanserat,
Abbreviated transcription (Latin):
Cum enim ad nutũ arguentis humiliarent᷑.
qui arguebant᷑: cȩpit etiam sp̾uali magistro ad¬
u̾sus fis̃ humiles & subiectos ⁊elus suus ec̃ suspe¬
ctus: in tantũ ut ipse ia potiꝰ accusaret ignorãti¬
am suam. & defleret necessitatẽ. qͦd silere ñ licẽ¬
ret. cum nesciret loqui: qͦd ñ tam alta ad hõies
quã indigna hominib loquendo. lederet con¬
scientias auditoꝵ: qͦd tam scrupulose ꝑfectionẽ
a fr̃ib simplicib exigebat: in quo sen̾dum in¬
ueniret ipse ꝑfectum. Cogitabat namq eos
multo meliora &e uiciniora saluti suȩ. in silen¬
catiꝰ salutem suam oꝑari. quã ex eiꝰ exemplo
accipent. ex p̾dicatione uͦ eius scandalizari po¬
tius. quam aliquid conciꝑe edificationis. Cũq
suꝑ hoc uehementiꝰ turbaret᷑ & contristaretur.
& diu̾se cogitationes ascenderent in cor eiꝰ: post
multos cogitationũ fluctus &e eruciatꝰ cordis. de¬

Expanded text:
Cum enim ad nutum arguentis humiliarentur Cum enim ad nutum arguentis humiliarentur qui arguebantur, coepit etiam spirituali magistro adversus fratres humiles et subjectos zelus suus esse suspectus, in tantum ut ipse jam potius accusaret ignorantiam suam, et defleret necessitatem, quod silere non liceret, cum nesciret loqui: quod non tam alta ad homines, quam indigna hominibus loquendo laederet conscientias auditorum: quod tam scrupulose perfectionem a fratribus simplicibus exigebat, in quo se nondum inveniret ipse perfectum. Cogitabat namque eos multo meliora et viciniora saluti suae in silencacius salutem suam operari, quam ex ejus exemplo acciperent: ex praedicatione vero ejus scandalizari potius quam aliquid concipere aedificationis. Cumque super hoc vehementius turbaretur et contristaretur, et diversae cogitationes ascenderent in cor ejus, post multos cogitationum flexus et cruciatus cordis, de
Abbreviated transcription (Latin):
inuemiebat: quos in hac parte angłos estima¬
bat. Angłicam enim magna ex parte degu¬
stans puritatẽ: &e ex conscientia iam olim accep¬
te a dõ grẽ singularis. simplicit̾ p̾iudicans
uniu̾se conditioni humanȩ fragilitatis: intẽ¬
ptationes seu inquinationes cogitationũ haꝵ.
nullũ religiosũ posse incidere: uł si incideret. ue¬
re religiosum ñ ec̃ estimabat. S uiri uere religio¬
si. & pie prudentes. & in p̾dicatione sermonũ eiꝰ
uenerabant᷑ etiam quȩ ñ capiebant: & in confes¬
sionib suis licet ad nouum stuꝑent auditum.
eo qͦd seminariũ qͣddam desꝑationis p̃ferre ui¬
deret᷑ infirmis: tam̃ uxra sententiã sc̃ĩ iob. nefa ᷤ
putabant contradicere sermonib sc̃i. ñ excusan¬
tes s accusantes infirmitatẽ suam in conspectu
hominis di: in quo nemo uiuens iustificari
potest. in conspectu di. Vnde factum ẽ: ut fieret
magistra magistri. pia humilitas discipuloꝵ

Expanded text:
inveniebat, quos in hac parte Angelos aestimainveniebat, quos in hac parte Angelos aestimabat. Angelicam enim magna ex parte degustans puritatem, et ex conscientia jam olim acceptae a Deo gratiae singularis, simpliciter praejudicans universae conditioni humanae fragilitatis in tentationes seu inquinationes cogitationum harum nullum Religiosum posse incidere; vel si incideret, vere religiosum non esse aestimabat. 29. Sed viri vere religiosi, et pie prudentes, et in praedicatione sermonum ejus venerabantur etiam quae non capiebant, et in confessionibus suis, licet ad novum stuperent auditum, eo quod seminarium quoddam desperationis praeferre videretur infirmis: tamen juxta sententiam sancti Job, nefas putabant contradicere sermonibus Sancti , non excusantes, sed accusantes infirmitatem suam in conspectu Hominis Dei, in quo nemo vivens justificari potest in conspectu Dei. Unde factum est ut fieret magistra magistri pia humilitas discipulorum.
Abbreviated transcription (Latin):
ne contemplationis in silentio aliquandiu frii-¬
itus erat: quasi de celo afferens int̾ homines mi¬
raculum qͥdelam. conquisite sibi apud d̾m plu
quã humanȩ puritatis: homines qͦs regere &
int̾ quos conu̾sari ueniebat. pene om̃s a se ab¬
sterruit. Si quando namq desp̃ualib &e edifi¬
catione animarũ sermonẽ ad eos habebat. lo¬
quebat᷑ hominib lingua angłoꝵ ce uix
intelligebat᷑. Marime autẽ in his que ad mo¬
res hominũ ꝑtinebant. ex abundantia cor¬
dis sui tam sublimia eis ꝓponebat. tã ꝑfecta
exigebat ab eis: ut durus uideret᷑ sermo: in tã¬
tum ñ capiebant que dicebant᷑. Rursũ cũ sin¬
gillatim audiret eos confitentes sibi. & semet-¬
ipsos accusantes. suꝑ diu̾sis illusionib cogita¬
tionum commnuniũ humanaꝵ. quas nullus
in carne uinens homo penitus intare potest:
hoc potissimũ fuit. in quo luci illi ad tenebͣs
illas conuentio eẽ ñ potuit: scił qͦd homines

Expanded text:
ne contemplationis in silentio aliquandiu frune contemplationis in silentio aliquandiu fruitus erat, quasi de coelo afferens inter homines miraculum quoddam conquisitae sibi apud Deum plus quam humanae puritatis, homines quos regere, et inter quos conversari veniebat, pene omnes a se absterruit. Si quando namque de spiritualibus et aedificatione animarum sermonem ad eos habebat, loquebatur hominibus lingua Angelorum, et vix intelligebatur. Maxime autem in his quae ad mores hominum pertinebant, ex abundantia cordis sui tam sublimia eis proponebat, tam perfecta exigebat ab eis, ut durus videretur sermo; in tantum non capiebant quae dicebantur. Rursum, cum singillatim eos audiret confitentes sibi, et semetipsos accusantes super diversis illusionibus cogitationum communium humanarum, quas nullus in carne vivens homo penitus vitare potest; hoc potissimum fuit, in quo luci illi ad tenebras illas conventio esse non potuit: scilicet quod homines
Abbreviated transcription (Latin):
lanimitatẽ cellararii sui ad sustinendum dñm
decȩtõ reddidit fortiorẽ. Nec tantũ semel hoc ei
contigisse certum ẽ. s sepe cum huiꝰmodi neces¬
sitas instaret. repente unde ñ sꝑabat᷑ auxilium
ei a dño affuisse. Propter qͦd uiri prudentes. in¬
telligentes manũ dñi eẽ eum eo. teneritudinẽ
mentis eius a deliciis paradysi nuꝑ egressi. re¬
rum ext̾ioꝵ sollicitudine grauare cauebant:eas
ipsi intra semet ipsos ut poterant digerentes: &
tantũmͦ de int̾iorib &e conscientiis suis. & causa
animaꝵ. suaꝵ eum consulentes. In quo tam̃
pene hoc eis contigit. qͦd filiis isrł legimus olĩ
de moyse contigisse cum du conu̾satꝰ cum dño
in monte syna. & caligine nub̃. egrederet᷑ & des¬
cenderet ad ppłm: &e ex colloquio dñi facies eius
cornuta appareret & t̾ribilis. adeo ut fugeret
ppłs ab eo. Egressus enim uir ille. sc̃s a facie dñi.
qua in solitudine cistcii. & sublimioris altitudi-¬

Expanded text:
lanimitatem cellarii sui, ad sustinendum Dominum lanimitatem cellarii sui, ad sustinendum Dominum de caetero reddidit fortiorem. Nec tantum semel hoc ei contigisse certum est, sed saepe, cum hujusmodi necessitas instaret, repente, unde non sperabatur, auxilium ei a Domino adfuisse. Propter quod viri prudentes 1074 intelligentes manum Domini esse cum eo, teneritudinem mentis ejus a deliciis paradisi nuper egressi, rerum exteriorum sollicitudine gravare cavebant, eas ipsi intra semetipsos, ut poterant, digerentes, et tantummodo de interioribus conscientiis suis, et causa animarum suarum eum consulentes. 28. In quo tamen pene hoc eis contigit, quod filiis Israel legimus olim de Moyse contigisse, cum diu conversatus cum Domino in monte Sina, et de caligine nubis egrederetur et descenderet ad populum, ex colloquio Domini facies ejus cornuta appareret et terribilis, adeo ut fugeret populus ab eo . Egressus enim Vir sanctus a facie Domini, qua in solitudine Cistercii, et sublimioris altitudi
Abbreviated transcription (Latin):
sione magnifice consolatꝰ. exortatus ẽ etiam fr̾̃s
suos: commonens eos de miscdia di nunquã
desꝑare. Cum uͦ ante instantẽ hyemem ge-
rius quereret᷑ ad necessaria domꝰ & fr̃mmulta
decẽ. nec habere se unde ea coemeret. & urgente
necessitate iam nullam u̾boꝵ. reciperet consola¬
tionẽ: res autẽ in ꝓmptu ñ cẽt que daret᷑. uir
dei qͣntum int̾im ad p̾sentes angustias suffice̾
dit. Tum dimittens eũ ad orationẽ confugre
Post paululũ uͦ rediens gerardus: mulierem
quanda de castellione foris eẽ. & uelle ei loqui
nuntiauit. Ad quã cum egrederet᷑: ꝓcidens ad
pedes eiꝰ eadem mulier. duodecim libraꝵ bene¬
dictionẽ ei obtulit: orationũ suffragia implo¬
rans uiro suo ꝑicłose egrotanti. Quã breuiter
allocutꝰ dimisit a se: uade inquiens. sanũ inue¬
nies uirũ tuũ. Illa uͭ abiens in domũ suã: sicut
audierat sicinuenit. Abbas uͦ consolans pusil¬

Expanded text:
sione magnifice consolatus, exhortatus est etiam fratres sione magnifice consolatus, exhortatus est etiam fratres suos, commonens eos de misericordia Dei nunquam desperare. CAPUT rius quereretur ad necessaria domus et fratrum multa deesse, nec habere se unde ea coemeret, et urgente necessitate jam nullam verborum reciperet consolationem, res autem in promptu non esset quae daretur; Vir Dei, quantum interim ad praesentes angustias sufficere pdit. Tunc dimittens eum, ad orationem confugit. Post paululum vero rediens Gerardus, mulierem quamdam de Castellione foris esse, et velle ei loqui nuntiavit. Ad quam cum egrederetur, procidens ad pedes ejus eadem mulier, duodecim librarum benedictionem ei obtulit, orationum suffragia implorans viro suo periculose aegrotanti. Quam breviter allocutus dimisit a se: « Vade, » inquiens, « sanum invenies virum tuum. » Illa vero abiens in domum suam, sicut audierat, sic invenit. Abbas vero consolans pusil
Abbreviated transcription (Latin):
ciens. fatebat᷑ indignũ ꝑ quẽ fructus aliquis
ꝓueniret: modo oblitus sui estuabat flagran¬
tissimo ardore: ut nullam nͥ ex multoꝵ salute
consolationẽ posse admittere uideret᷑. Sane fi¬
duciã karitas pariebat: s eandem castigabat.
humilitas. Contigit autẽ int̾ hȩc: ut aliqͣn¬
do temꝑius solito surgerent ad uigilias. Quib
pactis. cum usq ad matutinas laudes aliq̃n¬
to longius suꝑeet̾ noctis int̾ualłu: egressus fo¬
ras. & loca uicina circinens. orabat dm̃. ut ac¬
ceptum haberet obsequium suũ. & fr̃m suoꝵ:
tutus. Subito uͦ stans in ipsa oratione. modi¬
ce int̾clusis ocłis. uidit undiq ex uicinis mon¬
tib tantam diu̾si habitus. & diu̾sȩ conditionis
hominũ multitudinẽ. in ĩferiorẽ ualle descendẽ:
ut uallis ipsa capere ñ posset. Quod qͥd significa¬
u̾it. iam om̃ib manifestũ ẽ. Hac gͦ uir dñi ui¬

Expanded text:
ciens, fatebatur indignum, per quem fructus aliquis ciens, fatebatur indignum, per quem fructus aliquis proveniret: modo oblitus sui, aestuabat flagrantissimo ardore, ut nullam nisi ex multorum salute consolationem posse admittere videretur. Sane fiduciam charitas pariebat, sed eamdem castigabat humilitas. Contigit autem inter haec, ut aliquando temperius solito surgeret ad vigilias. Quibus peractis, cum usque ad matutinas laudes aliquanto longius superesset noctis intervallum, egressus foras, et loca vicina circumiens, orabat Deum, ut acceptum haberet obsequium suum et fratrum suotutus, subito stans in ipsa oratione, modice interclusis oculis, vidit undique ex vicinis montibus tantam diversi habitus et diversae conditionis hominum multitudinem in inferiorem vallem descendere, ut vallis ipsa capere non posset. Quod quid significaverit, jam omnibus manifestum est. Hac igitur Vir Domini vi
Abbreviated transcription (Latin):
lis absintialis: seu ꝓpt̾ abundantis ibi absintii
copiam᷑: seu ꝓpter amaritudinẽ doloris inciden¬
tium ibi in manus latronum. Ibi gͦ in loco
num templũ di: de domũ orationis. Ubi
simplicit̾ aliquanto tp̃r deo seruiert̃ in pau¬
ꝑtate sp̃e: in fame e siti: in frigore &e nudita¬
te: inuigiliis multis. Pulmentaria sepius ex
foliis fagi conficiebant. Panis instar ꝓphici
illiꝰ ex ordeo & milio & uicia erat: ita ut ali¬
quando religiosus uir quida. appositum sibi
in hospitio ub̃tim plorans clam absportau̾it.
quasi ꝓ miracło oĩb ostendendu qͣd inde uiue¬
rent homines & tales homines. At uirum di
minus ista mouebant. Summa ei sollicitudo
de salute multoꝵ: que a pͥma die conu̾sionis
suȩ usq ad hoc tempꝰ. tam singularit̾ sacrum
illud pectus noscit᷑ possidere: ut gͣ om̃s animaᷤ
hemens in p̾cordiis eius. scĩ desiderii. & sc̃ȩ hu¬
militatis conflictus. Modo enim seipsum dei¬

Expanded text:
lis absinthialis, seu propter abundantis ibi absinthii lis absinthialis, seu propter abundantis ibi absinthii copiam, seu propter amaritudinem doloris incidentium ibi in manus latronum. Ibi ergo in locnum templum Dei, et domum orationis. Ubi simpliciter aliquanto tempore Deo servierunt in paupertate spiritus, in fame et siti, in frigore et nuditate, in vigiliis multis. Pulmentaria saepius ex foliis fagi conficiebant. Panis, instar prophetici illius, ex hordeo et milio et vicia erat, ita ut aliquando religiosus vir quidam appositum sibi in hospitio, ubertim plorans, clam asportaverit, quasi pro miraculo omnibus ostendendum, quod inde viverent homines, et tales homines. 26. At Virum Dei minus ista movebant. Summa ei sollicitudo de salute multorum, quae a prima die conversionis suae usque ad hoc tempus tam singulariter sacrum illud pectus noscitur possidere, ut erga omnes animas hemens in praecordiis ejus, sancti desiderii, et sanctae humilitatis conflictus. Modo enim seipsum deji
Abbreviated transcription (Latin):
ae dum p̾dicat u̾bum di quicqͥd de ea affert
inmediũ. sic patens & placens efficit. & circa id
unde agitur efficax adinonendũ : ut mirent᷑
om̃s tam scłari quã sp̃uali p̾diti doctrina. in
u̾bis gr̃ȩ quȩ ꝓcedunt deore eius:¬
sym autẽ complacuit ei qui eũ segregauit
a scło. & uocauit ut ampliore grã reuela¬
ret in eo głam suam. & multos filios di qui
erant disꝑsi ꝑ eum congregaret in unũ: misit
in cor abbis. stephani. ad edificanda domũ cla-¬
reuallis mittere fr̃s eiꝰ. Quib abeuntib: ipsũ
etiã domnũ sernandum p̾fecit abb̃em: miran¬
tib sane illis tanquã maturis & strenius. tam
in religione quã in scło uiris: & timentib ei.
tum pro tenerioris etate iuuentutis. tũ ꝓ cor¬
poris infirmitate. & minori usu ext̾ioris oceu¬
pationis. Erat autẽ clarauallis locus in t̾rito¬
rio lingonensi. ñ longe a fluuio alba. antiqua
spelunca latronum: &e antiquitꝰ dicebatur ual¬

Expanded text:
Et dum praedicat verbum Dei, quidquid de ea affert Et dum praedicat verbum Dei, quidquid de ea affert in medium, sic patens et placens efficit, et circa id unde agitur efficax ad movendum, ut mirentur omnes tam saeculari quam spirituali praediti doctrina, in verbis gratiae quae procedunt de ore ejusCum autem complacuit ei qui eum segregavit a saeculo, et vocavit, ut ampliore gratia revelaret in eo gloriam suam, et multos filios Dei, qui erant dispersi, per eum congregaret in unum; misit in cor abbatis 1073 Stephani ad aedificandam domum Clarae-Vallis mittere fratres ejus. Quibus abeuntibus ipsum etiam domnum Bernardum praefecit abbatem, mirantibus sane illis, tanquam maturis et strenuis tam in religione quam in saeculo viris, et timentibus ei tum pro tenerioris aetate juventutis, tum pro corporis infirmitate, et minori usu exterioris occupationis. Erat autem Clara-Vallis locus in territorio Lingonensi, non longe a fluvio Alba, antiqua spelunca latronum, quae antiquitus dicebatur Val
Abbreviated transcription (Latin):
aut meditabat᷑. Ao orandum si se solitudo
offerret utebatur: sin autẽ ubicunq seu apd̃
se seu in turba eẽt: solitudinẽ cordis ipse sibi
efficiens. uͥq solus erat. Canonicas autẽ scͥp¬
turas. simplicit̾ a& seriatim libentiꝰ ac sepius
legebat: nec ullis magis quã ipsarum uerbis
eas intelligere se dicebat: & quicqͥd in eis diuinȩ
sibi elucebat ueritatis aut uirtutis: in pͥmȩ
sibi originis suȩ fonte. magis quã in decurren¬
tib expositionũ riuis. sapere testabat᷑. S c̃os tñ
oe orthodoros earũ expositores humilit̾ legẽs.
nequaquã sensib eoꝵ. suossensus equabat. sed
subiciebat formandos: & uestigiis eoꝵ fidelit̾
uiherens: sepe de fonte unde illi hauserant. &¬
ipse bibebat. Inde ẽ quod plenus sp̃u quo om̃iᷤ
sc̃a scͥptura diuinitꝰ ẽ inspirata: tam confident̾
& utilit̾ ea usq hodie sicut apłs dicit utitur
ad docendũ. ad arguendum. ad corripiendu.

Expanded text:
aut meditabatur. Ad orandum si se solitudo aut meditabatur. Ad orandum si se solitudo offerret, ea utebatur: sin autem, ubicunque, seu apud se, seu in turba esset, solitudinem cordis ipse sibi efficiens, ubique solus erat. Canonicas autem Scripturas simpliciter et seriatim libentius ac saepius legebat, nec ullis magis quam ipsarum verbis eas intelligere se dicebat: et quidquid in eis divinae sibi elucebat veritatis aut virtutis, in primae sibi originis suae fonte magis, quam in decurrentibus expositionum rivis sapere testabatur. Sanctos tamen et orthodoxos earum expositores humiliter legens, nequaquam eorum sensibus suos sensus aequabat, sed subjiciebat formandos: et vestigiis eorum fideliter inhaerens, saepe de fonte unde illi hauserant, et ipse bibebat. Inde est quod plenus Spiritu, quo omnis sancta Scriptura divinitus est inspirata, tam confidenter et utiliter ea usque hodie, sicut Apostolus dicit, utitur ad docendum, ad arguendum, ad corripiendum .
Abbreviated transcription (Latin):
suauitatis. Nam usq hodie quicqͥd in scͥpturiᷤ
ualet. quicqͥd in eis sp̾ualit̾ sentit: marime in
silus & in agris meditando &e orando seconfitet᷑
accepisse: & in hoc nullos aliqͥndo se magistros
habuisse. nͥ quereꝰ & fagos: ioco illo suo gratiose
inter amicos dicere solet Messis tempore.
fr̃ib ad secandũ cũ feruore ce gaudio scĩ sp̃c
occupatis: cũ ipse quasi impotens & nescius la¬
boris ipsius. sedere sibi & requiescere iuberet᷑.
admodũ contristatus ad orationẽ confugit:
cum magnis lacrimis postulans a do donari
sibi grãm metendi. Nec fefellit simplicitas
fidei: desidium religiosi. Continuo namq:
qͦd petiit impetrauit. Et ex illo die. in labo¬
re illo pre cęt̾is pitum se ẽẽ cũ quada iocundi¬
tate gratulat᷑: tanto in hoc ope deuotior: qͣnto
se in hoc ipso facultatẽ ex solo dĩ dono remi¬
niscit᷑ accepisse. feriatus autẽ ab huiꝰmodi la

Expanded text:
suavitatis. Nam usque hodie quidquid in Scripturis suavitatis. Nam usque hodie quidquid in Scripturis valet, quidquid in eis spiritualiter sentit, maxime in silvis et in agris meditando et orando se confitetur accepisse; et in hoc nullos aliquando se magistros habuisse, nisi quercus et fagos, joco illo suo gratioso inter amicos dicere solet. 24. Messis tempore fratribus ad secandum cum fervore et gaudio sancti Spiritus occupatis, cum ipse quasi impotens et nescius laboris ipsius, sedere sibi et requiescere juberetur, admodum contristatus, ad orationem confugit, cum magnis lacrymis postulans a Deo donari sibi gratiam metendi. Nec fefellit simplicitas fidei desiderium religiosi. Continuo namque quod petiit, impetravit. Et ex illo die in labore illo prae caeteris peritum se esse cum quadam jucunditate gratulatur: tanto in hoc opere devotior, quanto se in hoc ipso facultatem ex solo Dei dono reminiscitur accepisse. Feriatus autem ab hujusmodi la
Abbreviated transcription (Latin):
redimebat. Ubi uͦ uires deficiebant: ad uilio¬
ra queq oꝑa confugiens. laborem humili¬
tate compensabat. Et mirũ in modũ. is qͥ tan¬
tam in contẽplatione ierum sp̃ualiũ ac diui¬
narum acceꝑat grãm: cura talia ñ solum oc¬
cupari patiebat᷑: s & płimum delectabat᷑. S
mortificata ut dictum ẽ sensualitate. cuiꝰ seu
curiositate seu infirmitate. in huiꝰmodi labo¬
rum corporalium distractionib. ꝑfectoꝵ etiã
quoꝵq mentes sepe necesse ẽ. & si ñ intentione.
certe memoria &e cogitatione ab int̾iore unita¬
te sp̃c aliquã pati dissolutionẽ. ipse pͥuilegio
maioris gr̃e. in uirtute sp̃c. simul & totus quo¬
dammͦ exteriꝰ laborabat. &e totus int̾ius deo ua¬
cabat:. in altero pascens conscientiã: in altero
deuotionẽ. Laboris gͦ tempore &e intus orabat
seu meditabat᷑ absq int̾missione ext̾ioris labo¬
ris: & ext̾ius laborabat. absq iactura int̾ioris

Expanded text:
redimebat. Ubi vero vires deficiebant, ad vilioredimebat. Ubi vero vires deficiebant, ad viliora quaeque opera confugiens, laborem humilitate compensabat. Et mirum in modum is, qui tantam contemplatione rerum spiritualium ac divinarum acceperat gratiam, circa talia non solum occupari patiebatur, sed et plurimum delectabatur. Sed mortificata, ut dictum est, sensualitate, cujus seu curiositate, seu infirmitate, in hujusmodi laborum corporalium distractionibus, perfectorum etiam quorumcunque mentes saepe necesse est, etsi non intentione, certe memoria et cogitatione, ab interiore unitate spiritus aliquam pati dissolutionem: ipse privilegio majoris gratiae in virtute spiritus simul et totus quodammodo exterius laborabat, et totus interius Deo vacabat; in altero pascens conscientiam, in altero devotionem. Laboris ergo tempore et intus orabat seu meditabatur absque intermissione exterioris laboris, et exterius laborabat absque jactura interioris
Abbreviated transcription (Latin):
impune abire ñ patit᷑. S & usus parsimoniȩ:
sic ei in naturã u̾sus ẽ: ut & si aliquando corpo-¬
ralis sibi euuis libet refectionis plus aliquid
solito uelit indulgere. uir possit. Sic autẽ ab
initio fuit int̾ nouitios nouitiꝰ monachus int̾
monachos. sp̃u ualidus. corpore infirmus: nil
indulgentiȩ cirra corporis quietẽ seu refectionẽ.
nil remissionis de communi labore uł opere.
fieri sibi aliquando adquiescens. C eteros nãq
scõs eẽ arbitrabat᷑. & ꝑfectos: se uͦ sic̃ nouitiũ ae ĩ-
gentiis ce remissionib indigere: s feruore noui-¬
tio & ordinis districtione. ce rigore disciplinȩ. Sp-
ter quod cõmunis uite. seu conu̾sationis fer¬
uentissimus emulator. cum opus aliquõd
manuũ fr̃s actitarent. quod seu minor usꝰ
ei seu imꝑitia denegebat: fodiendo. seu lig¬
na cedendo. & ꝓpriis huimeris deportando.
uł quiblibet laborib ȩque laboriosis illud

Expanded text:
impune abire non patitur. Sed et usus parcimoniae impune abire non patitur. Sed et usus parcimoniae sic ei in naturam versus est, ut etsi aliquando corporalis sibi cujuslibet refectionis plus aliquid solito velit indulgere, vix possit. Sic autem ab initio fuit, inter novitios novitius, monachus inter monachos, spiritu validus, corpore infirmus: nil indulgentiae circa corporis quietem seu refectionem, nihil remissionis de communi labore vel opere fieri sibi aliquando acquiescens. Caeteros namque sanctos esse arbitrabatur et perfectos; se vero sicut novitium 1072 s et remissionibus indigere, sed fervore novitio, et Ordinis districtione, et rigore disciplinae. 23. Propter quod communis vitae seu conversationis ferventissimus aemulator, cum opus aliquod manuum fratres actitarent, quod seu minor usus ei, seu imperitia denegabat; fodiendo, seu ligna caedendo, propriis humeris deportando, vel quibuslibet laboribus aeque laboriosis illud