comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
unt.⁊ ꝓpt̾ea septenario distingunt᷑. qr ĩ
p̃senti uita tantũ quȩ septẽ dieb uoluit᷑
nĩa caritas pietatis oꝑib exercetur erga
ꝓdxm̃i: postea consuminatis oꝑibꝰ ⁊ finitas
laborib ꝑcõtẽplationẽ parit̃ cũ ꝓxeimo beati¬
ficanda in d̃m. A mor ergo ꝓximi &e tp̃ral
ẽ quãtũ ꝑtinet ad exhibitionẽ oꝑis. et et̾u
quantũ ꝑtinet ad effectũ dilectionis.
Qimũ p̃ceptũ sed̾e tabule ad patrẽ ꝑti

Expanded text:
nario distinguuntur, quia in praesenti vita tantum quae septem diebus volvitur: nostra charitas pietatis operibus exercetur erga proximum; postea, consummatis operibus et finitis laboribus, per contemplationem pariter cum proximo beatificanda in Deum. Amor igitur proximi et temporalis est quantum pertinet ad exhibitionem operis, et aeternus quantum pertinet ad effectum dilectionis. Primum praeceptum secundae tabulae ad patrem
Abbreviated transcription (Latin):
ma pꝰ hȩc p̃cepta cõtinet. que ꝑtinent ad dilec¬
tionẽ proximi. Uel pͥma tabula dr̃ qͥa mea cõ¬
tinent᷑ p̃cepta que insinuant fidẽ. Scd̾a aut̃
qr inea cõtinẽt᷑ p̃cepta. quȩ instruunt ad bonã
oꝑationẽ. In pͥma tabula tria st̃ p̃cepta. qr qͥ
fide creditur: trinitas est ds. In scd̾a tabula
septẽ dierũ circulo uoluit᷑ officia human¬

Expanded text:
continet quae pertinent ad dilectionem proximi. Vel prima tabula dicitur, quia in ea continentur praecepta quae insinuant fidem; secunda quia in ea continentur praecepta quae instruunt ad bonam operationem. In prima tabula tria sunt praecepta, quia quae fide creditur Trinitas, est Deus. In secunda tabula tantum dierum circulo volvit
Abbreviated transcription (Latin):
genuũ. siue capitis inclinatione ab his reue¬
rentia exhibebat᷑. Dm̃ aut̃ ad orare est. ei
totã mentẽ ꝑhumilitatẽ ac deuocione substerne¬
re. ⁊ ipsũ pͥncipiũ ac finẽ om̃is bom credere. Qd̾

Expanded text:
genuum, sive capitis inclinatione ab his revegenuum, sive capitis inclinatione ab his reverentia exhibebatur. Deum autem adorare, est ei totam mentem per humilitatem ac devotionem substernere, et ipsum principium ac finem omnis boni cred
Abbreviated transcription (Latin):
est ut ueritatẽ agnoscas. De inde seqͥt᷑ p̃ceptũ.
Ipsum ad orabis. hoc ꝑtinet ad fidẽ.⁊ ei soli seruies
hoc ꝑtinet ad oꝑationẽ. Fides enĩ oꝑans exdilec¬
tione ꝑfectũ facit: qr nec opꝰ sine fide. nec fides
cui tp̃s subpetit accepta est sine oꝑe ꝓpt̾ea ad¬
ora recte credendo. serui bene oꝑando. Quer
aut̃ pot̾ si id qd̾ dixx ei soli. adutrũq referendũ
fit ut dicat᷑. Ipsũ solũ adorabis ⁊ ei soli serines.
S hoc qͦmͦ stare pot̾it qͥa sepe in uet̾i testam̃to
sc̃os uiros nõ solũ angłos adorasse s homines & trã¬
legimꝰ. nec tñ ꝓpt̾ea alicubi rep̃hensos inuenimꝰ.
Et innouo ȩtiã apł̃s qͥd ẽ fideles ad seruiendũ suꝑ¬
iorib & p̃latis sum in oꝑe exortatꝰ. Sciendũ gͦ
est. qͥa aliomodo homines.alio mͦ ds adorari p̃¬
cipit᷑. Usu nãq uet̾i suꝑiores quiq ab infenoribꝰ
adorari dicebant᷑. qn eis siue incuruatione

Expanded text:
est, ut veritatem agnoscas. Deinde sequitur praeceptum: est, ut veritatem agnoscas. Deinde sequitur praeceptum: Ipsum adorabis, hoc pertinet ad fidem. Et ei soli servies, hoc pertinet ad operationem. Fides enim operans ex dilectione perfectum facit, quia nec opus sine fide, nec fides cui tempus suppetit, accepta est sine opere. Propterea adora recte credendo, servi bene operando. Quaeri autem potest, si id quod dixit, ei soli, ad utrumque referendum est, ut dicatur, Ipsum solum adorabis et ei soli servies? Sed hoc quomodo stare poterit, quia saepe in Veteri Testamento, sanctos viros non solum angelos adorasse, sed etiam homines legimus; nec tamen propterea alicubi reprehensos invenimus? Et in Novo etiam Apostolus fideles ad serviendum superioribus et praelatis summopere exhortatur. Sciendum ergo est quod alio modo homines, alio modo Deus adorari praecipitur. Usu namque veteri superiores quique ab inferioribus adorari dicebantur, quando eis sive incurvatione
Abbreviated transcription (Latin):
p̃cepto est qd̾ dr̃. qͥa ante p̃ceptũ ꝑ ammoni-¬
tionẽ ad obedientiã auditoris animꝰ p̃pa-¬
rat᷑. Audi ifrł. hic nota obedientrã. Ds̃ tuus.
hic nota grã. Dĩ unus est. hic nota doc¬
trinã. Iuasi diceret᷑. Obedientiã exhibe.
grãm intellige. ueritatẽ agnosce. Id̾ audis.
hoc est obedientia qua exig̾is. Qd̃ d̾s tuus
est gr̃a qua p̃ueniris. qd̃ d̾s unus ueritas
qua illuminaris ⁊ ꝑficeris. Dm̃ tuũ audi.
q̃ tibi micdiã iam exhibuit. & nec dum
tam̃ a te seruitiũ accepit. ut scias ab ipso
ẽẽ utrũq scilicet qd̾ a te exigit opꝰ untutis.
i qd tibi ꝓmitit p̃miũ retributionis. Aud
ifrł hoc est asculta adqͥesce. Omis eñ uͥt¬
in obedientia incipit: quẽ. ad modũ omne uiciũ ab
in obedientia ꝓcedit. Frustra namq uel mobedi¬
enti gr̃a uel contumaci doctrma:. uel nõ intel¬
ligenti p̃ceptũ dic̾et᷑. Id circo primũ audi ifrł ut
sis obediens. ds tuus. ut deuotꝰ existas: d̾s unus

Expanded text:
tur, quia ante praeceptum per admonitionem ad obedientiam auditoris animus praeparatur. Audi, Israel, hic nota obedientiam; Deus tuus, hic nota gratiam; Deus unus est, hic nota doctrinam, quasi diceretur: obedientiam exhibe, gratiam intellige, veritatem agnosce. Quod audis, hoc est obedientia quam exigeris; quod Deus tuus, est gratia qua perveneris; quod Deus unus, veritas qua illuminaris et perficeris. Deum tuum audi qui tibi misericordiam jam exhibuit, et necdum tamen a te servitium accepit, ut scias ab ipso esse utrumque; scilicet quod a te exigit opus virtutis, et quod tibi promittit praemium retributionis. Audi Israel, hoc est, ausculta et acquiesce. Omnis enab obedientia incipit, quemadmodum omne vitium ab inobedientia procedit. Frustra namque vel inobedienti gratia, vel contumaci doctrina, vel non intelligenti praeceptum daretur. Idcirco primum audi, Israel, ut sis obediens, Deus tuus, ut devotus existas, Deus unus
Abbreviated transcription (Latin):
piendã legẽ facta est. Quẽ admodũ enĩ nũc
innouo testam̃to pͥmũ hõo unda babtismi
ablutꝰ. signũ ⁊ nom̃ ꝓfessionis suȩ accipit. ac
deinde numero fideliũ ad sociatꝰ. ⁊p̃ceptis
diuinis instructꝰ ad complendã ꝓfessionẽ suã
ascendit : sic antiquus ille ppłs pͥmũ qͥdẽ ꝑcir¬
cũcisionẽ signatꝰ est pꝰ ea ꝑ legẽ informatus.
ex scripta tria cõtinet. Precepta.
Sacram̃ta. Promissa. In p̃ceptis est m̃itũ. in pro¬
missis est p̃miũ. insacram̃tis ẽ adiutoriũ. Per-
p̾cepta : eundũ fuerat ad ꝓmissa. S qͥa homo
ꝑse infirmꝰ erat. uener̃ sacram̃ta media int̾
p̃cepta ⁊ ꝓmissa. quȩ illũ adiuuarent.⁊ ad p̃cepta

Expanded text:
admodum enim nunc in Novo Testamento, primum homo unda baptismatis ablutus, signum et nomen professionis suae accipit, ac deinde numero fidelium associatus, et praeceptis divinis instructus ad complendam professionem suam accedit; sic antiquus ille populus primum quidem per circumcisionem signatus est, postea per legem informatus. ex scripta tria continet: Praecepta, sacramenta, promissa. In praeceptis est meritum, in promissis est praemium, in sacramentis est adjutorium. Per praecepta eundum fuerat ad promissa. Sed quia homo per se infirmus erat, venerunt sacramenta media, inter praecepta et promissa q
Abbreviated transcription (Latin):
comininonẽ filii. et sp̃c scĩ s qͥcqͥd ds nõest¬
aut̃ et filiꝰ isp̃c̃ sc̃s unꝰ d̾s ẽ ipse solus adorand est
ei ꝙ soli ⁊ nõ alt̾ seruiendũ est ea indelca ser¬
uitute quȩ ei soli debita est. Nam ⁊ĩ eũngłio
cũdicit᷑. nemo nouit patrẽ nisi filiꝰ nõ utiq¬
ꝓfunda di teste apło serutet᷑. S ẽ eiꝰmodi loquẽ¬
di genus: ut dicat᷑ nemo nisi ille udelicet
q̃ nõ hoc est qd̾ ille. His ꝓbreuitate transcur¬
sis ad sequens mandatũ discutiendũ transe
littere sensũ talit̾ intelligi debet. ut nom̃
d̃i homo in uanũ nõ afsumat .i. uel admen¬
datiũ affirmandũ uel adydolũ uenerandũ.
s. ut neq ydola nomine diumo honoret. neq
falsitati nom̃ diuinũ associet. Mystice aut̃
nom̃ d̃ĩ inuanũ asfumere est filiũ cłi. insibilẽ
phumanitatẽ factũ creaturã estimare. In ua¬
nũ qͥppe nom̃ dĩ assumit qͥ filiũ di et̃mĩ exx

Expanded text:
communionem Filiicommunionem Filiius et Spiritus sanctus unus Deus est, ipse solus adorandus est, eique soli et non alteri serviendum est, ea videlicet servitute quae ei soli debita est. Nam et in Evangelio, cum dicitur: Nemo novit Patrem nisi Filius , non utiqprofunda Dei, teste Apostolo , scrutetur. Sed est ejusmodi loquendi genus, ut dicatur, nemo nisi ille videlicet qui non, hoc est quod ille. His pro brevitate transcursis, ad sequens mandatum discutiendum transealitterae sensum taliter intelligi debet, ut nomen Dei homo in vanum non assumat, id est, vel ad mendacium confirmandum, vel ad idolum venerandum, scilicet, ut neque idola nomine divino honoret, neque falsitati nomen Dei associet. Mystice autem nomen Dei in vanum assumere, est Filium Dei visibilem per humanitatem factum creaturam existimare. In vanum quippe nomen Dei assumit, qui Fili
Abbreviated transcription (Latin):
tute uero id ipsũ competent᷑ intelligi pot̾. qr
nimirũ om̃is ille rectissime soli do seruire
dicit. Qui cauet sollicite ne in fua seruitu
te. uel ꝓtimore hominis contra dm̃ qͥd faciat.
uł t̾renȩ retributionis lucrũ in intentione.
cȩlesti p̃mio ante ponat. S in greco mani¬
festior sententia exp̃ssa est. Greca namq lo¬
cutio diuinã seruitutẽ abhumana ꝓpͥo uoca¬
bulo distinguit qd̵ latinitas nõ ht̃. Ibi eñi
di seruitꝰ : latria. et humana: dulia uocat᷑.
t obhoc ydolatre uocati st̃ qͥ eã seruitutẽ quã
d̾o debuert̃ ydolis exhibebant. S latina lin¬
gua utrãq sub eodẽ nomine seruitutẽ cõp̃¬
hendit:⁊ ꝓpt̾ea obscurior significatio facta
est cũ dr̾ ei soli sermes. qđ in greco ambiguũ
nõ est. S cũ hoc p̃ceptũ ad patrẽ ꝑtineat.
ureoue lu est ei soli serues. quasi etiã filio et sp̃in scõ ser¬
iendũ nõ sit: S qd̾ dictũ est soli. nõ exclusee

Expanded text:
tute vero ad ipsum competenter intelligi potest, quia nimirum omnis ille rectissime soli Deo serviredicit. Qui cavet sollicite ne in sua servitute vel per timorem hominis contra Deum quid faciat, vel terrenae retributionis lucrum in intentione, coelesti praemio anteponat. Sed in Graeco manifestior sententia expressa est. Graeca namque locutio divinam servitutem ab humana proprio vocabulo distinguit, quod latinitas non habet. Ibi enim Dei servitus latria, et humana dulia vocatur. Et ob hoc idololatrae vocati sunt, qui eam servitutem quam Deo debuerunt idolis exhibebant. Sed Latina lingua utramque sub eodem nomine servitutem comprehendit, et propterea obscurior significatio facta est cum dicitur. Ei soli servies, quod in Graeco ambiguum non est. Sed cum praeceptum ad Patrem pertineat, quare dictum est: ei soli servies, quasi etiam Filio et Spiritui sancto serviendum non sit? Sed quod dictum est soli non excludit
Abbreviated transcription (Latin):
huc alit᷑ in telligi. qd̾ dic tũ est:̃ ne. asfumas mrn
cĩ tui muanũ. Inuanũ namꝙ nom̃ d̃ĩ asfumũt.
qͥ filiũ di ã se missum. ⁊ ꝓ sua salute in carnatũ
cõtẽpnunt. Iuid est gͦ dicere ne asfumas nom̃
di tui in uanũ ñ sic̃ ueneraris ⁊ adoras eũ ꝓpt̾ hoc
abeo es redept᷑ꝰ. qr nõ minus tibi cõtulit cũ a ode¬
mit quã cũ creauit. Ad eundẽ spectat sensum
discipłos om̃ib in se credẽtib dic̃. Creditis m
am̃ & mine credite. Modesta qͥd est ut decuit
ptũ insinuatione nos ad monens ut intelligum
eu no solui adorandũ a nob̾ ĩ sua chumatreeler
qua eodidit. s in humanitate ȩtiã qua redenit.

Expanded text:
 assumas nomen Dei tui in vanum. In vanum namque nomen Dei assumunt, qui Filium Dei ad se missum, et pro sua salute incarnatum contemnunt. Quid est ergo dicere: Ne assumas nomen Dei tui in vanum, nisi sicut veneraris et adoras eum, propter hoc ab eo es redemptus, quia non minus tibi contulit cum redemit, quam cum creavit. Ad eumdem spectat sensum, discipulos omnibus in se credentibus dicit: CreditiDeum, et in me credite : modesta quidem ut decuit pium insinuatione nos admonens, ut intelligamus eum non solum adorandum a nobis in sua divinitate qua condidit, sed in humanitate etiam qua r
Abbreviated transcription (Latin):
q multiplicata st̃: ⁊p̃cepta icil.cet ⁊ sacram̃ta.
Nlam cũ pͥmũ medicꝰ d̾s ad hominẽ egrotũ curan¬
dũ accessisset : totũ occupauerat morbꝰ. qd̾ totũ
reliquerat salus. Et apposuit incorꝑe gn̾is hu¬
mani in pͥmis pauca anthidota. ⁊ pauci mem-
bris. ut paulatim morbꝰ deficeret et salus cres¬
ceret. Postea sub lege scripta remedia plura con¬
sacram̃ta: decime. oblationes.⁊ facͥficia. Deci¬
me inporcionib oblationes in rebꝰ. sacrificia
manimalib. Sublege scripta multa fuer̃
p̃cepta. & multa sacram̃ta. P recepta eñ legis
scripte : alia fuert̃ mobilia. alia immobilia.
obilia st̃ quȩ ex dispenfatione ad tẽpꝰ sut̃
ordinata. Immobilia sũt quȩ a nata ueniũt.
p̃ceptis comp̃hensa. In uno bona ꝑcipiendo. in alt̾o

Expanded text:
icata sunt, et praecepta scilicet et sacramenta. Nam cum primum medicus Deus ad hominem aegrotum curandum accessisset, totum occupaverat morbus, quem totum reliquerat salus. Et apposuit in corpore generis humani in primis pauca antidota, et paucis membris, id est paucis personis, ut paulatim morbus deficeret et salus cresceret. Postea sub lege scripta, remedia plura consacramenta: decimae, oblationes, et sacrificia. Decimae in portionibus, oblationes in rebus, sacrificia in animalibus. Sub lege scripta multa fuerunt praecepta, et multa sacramenta. Praecepta enim legis scriptae, alia fuerunt mobilia, alia immobilia. Mobilia sunt quae ex dispensatione ad tempus sunt ordinata. Immobilia sunt quae a natura veniunt, aeceptis comprehensa. In uno bona praecipiendo, in altero
Abbreviated transcription (Latin):
cũcisionis. sola fide saluabant᷑. sacrificiis. ⁊ oblatio¬
nib ali isq legis cerimoni is. purificate. Ipsã quoq
circũcisionẽ fide suscipientes.⁊ meis qͥ carne illã sus¬
ceper̃ uenerando participantes. Mascłi qͥ mor¬
te p̃uenti ad octauũ diẽ ꝑuenire nõ potuer̾.
⁊ ob hoc sine circũcisionis sacram̃to ab hac uita
recessert̃. sola fide parentũ cũ oblationibꝰ ⁊ sacrificiis
int̾uenientib nõ in probabilit̃ saluat existimant᷑.¬

Expanded text:
cumcisionis sola fide salvabantur, sacrificiis et oblatiocumcisionis sola fide salvabantur, sacrificiis et oblationibus, aliisque legis caeremoniis purificatae; ipsam quoque circumcisionem fide suscipientes, et in eis qui carnem illam susceperunt, venerando participantes. Masculi qui morte praeventi ad octavam diem pervenire non potuerunt, et ob hoc sine circumcisionis sacramento ab hac vita recesserunt, sola fide parentum cum oblationibus et sacrificiis intervenientibus non improbabiliter salvati existimant
Abbreviated transcription (Latin):
quando tp̃s gr̃ȩ in qͦ quasi pꝰ fabbatũ legis. et̾na
bona seruientib do ꝓmittunt᷑. Merito gͥ illa pͥma
circũcisio que sacram̃tũ erat illarũ duarũ iussa
est fieri octauo die ut ostenderet᷑. qd̾ intp̃r
grẽ corda. circũcidenda erãt ꝑemundatio¬
nẽ iniqͥtatis ⁊ in tp̃re refuirectionis corꝑa
ꝑdepositionẽ corruptionis. ꝓpt̃ea aut̃ solis
mascħs data est circũcisio carnis qr sacra
scriptura ꝑmascłm sexũ animã. ꝑmuliebrẽ
u̾ carnẽ significare solet. ut in delicet osten¬
deret᷑ qd̾ illa ext̾ior circũcisio animabꝰ scĩfica¬
tionẽ cõtulit. s carni nõ abstulit corruptionẽ.
Cultellus de petra factꝰ xp̃m significat. De quo
dic̃ apłs. Petra aut̃ erat xp̃s. De quo scriptũ est.
Ecce agnꝰ dĩ ecce qͥ tollit peccata mundi. In carne
p̃pucii uissa est fieri. qr ad remediũ data est cõtra
originale peocatũ.ͥ qd̾ aparentibꝰ contrahimus
ꝑ illud membrũ ꝓpagati. Iorro femine in ppło cir¬

Expanded text:
abbatum legis, aeterna bona servientibus Deo promittuntur. Merito igitur prima illa circumcisio quae sacramentum erat illarum duarum; jussa est fieri octavo die ut ostenderetur quod in tempore gratiae corda circumcidenda erant, per emundationem iniquitatis, et in tempore resurrectionis corpora, per depositionem corruptionis. Propterea autem solis masculis data est circumcisio carnis; quia sacra Scriptura per masculinum sexum animam, per muliebrem vero carnem significare solet, ut videlicet ostenderetur, quod illa exterior circumcisio animabus sanctificationem contulit, sed carni non abstulit corruptionem. Cultellus de petra factus, Christum significat. De quo dicit Apostolus: Petra autem erat Christus , de uno scriptum est: Ecce agnus Dei, qui tollit peccata mundi . In carne praeputii jussa est fieri, quia ad remedium data est contra originale peccatum; quod a parentibus contraximus, per illud membrum propagati. Porro feminae in populo cir
Abbreviated transcription (Latin):
discerneret᷑. quo usq ille ueniret qͥ nõ solũ
de fili is abrahe. s de uniu̾sis gentib fideles
signacłm carnis ingn̾e. s ꝑsignacłm baptis¬
matis secernerent᷑ inscĩficatione. Sane qͥ cũq¬
int̾im nõ desemine abrahe fideles extiter̃. huic
p̃ceptioni subiecti nõ fuert̃.neq cireũcisionis
que soli semini habrahe in dicta fuerat fus¬
cipiende debito tenebant᷑: s fide oꝑante ꝑdi
lectionẽ. sic̃ ⁊ pͥus sub lege naturali pͥusquã
circũcisio instituta finsset qͥ iustifuerant sine
circũcisione saluabant᷑. Modꝰ aut̃ cirtũcisionis
talis erat. P receptũ fuit ut puer mascłs octa¬
uo die a natuitate sua circũcidet᷑ in carne
p̃pucii sui: et ft̃ qͥ ad dendũ putant cultello d̾
petra facto. qd̾ tam̃ nulla alia auctoritate
ꝓbant. nisi qr sephora uxor moysi t̃rita ab
angło accutã petrã sũpsisse legit᷑ & ea p̃puciũ

Expanded text:
discerneretur, quousque ille viveret qui non solum discerneretur, quousque ille viveret qui non solum de filiis Abrahae, sed de universis etiam gentibus fideles signaculum carnis in genere, sed per signaculum baptismatis secerneret in emundatione. D. Nunqim non de semine Abrahae fideles exstiterunt; huic praeceptioni subjecti non fuerunt. Neque circumcisionis quae soli semini Abrahae indicta fuerat suscipiendae debito tenebantur, sed fide operante per dilectionem, sicut et prius sub lege naturali priusquam circumcisio instituta fuisset; qui justi fuerant sine circumcisione salvabantur. Modus autem circumcisionis talis erat. Praeceptum fuit, ut puer masculus octavo die a nativitate sua circumcideretur in carne praeputii sui . Et sunt qui addendum putant cultello de petra facto, quod tamen nulla alia auctoritate probant, nisi quod Sephora, uxor Moysi, territa ab angelo, acutam petram sumpsisse legitur, et ea praeputium
Abbreviated transcription (Latin):
data est forma illi quã transmitteret ad om̃s
unitas tñ fidei nõ multiplicaret᷑: ut pͥmũ in illiꝰ
forma unũ ẽẽnt qͥ ex ipso nascerent᷑. pꝰea etiã unũ
fierent qͥ in eadẽ fide ipsi sociarent᷑. Ex tunc
gͦ unitas ppłi dĩ cepit et unitas cõu̾sationis fi¬
delis quȩ pͥmũ signata est ꝑsacram̃tũ baptisma¬
tis. Primũ signacłm in canie sub quo ueniendi
erant: qͥ in carne unũ erant: ꝓpt̾ea c̾cũcicisio da¬
ta nõ est nisi semini habrahe. ut in carne sig¬
narent᷑ qͥ in carne unirent᷑. P ostquã aut̃ ad hac̃
unitatẽ accesser̾ qͥ scđm carnis gn̾ationẽ ex ipso
nõ fuert: possitũ est signacłm unionis extra
substantiã carnis. qͥa sp̃u et fide unũ facti st̃
pellẽ p̃pucii sui. sibi insignũ. posteris ĩ
exemplũ: tantũ ad pͥorẽ statũ suꝑ ad dens:
quatinꝰ ꝑ hoc signacłn ꝓpłs dĩ ab infidelib

Expanded text:
data est illi forma quam transmitteret ad omnes data est illi forma quam transmitteret ad omnes unitas tamen fidei non multiplicaretur, ut primum in illius forma unum essent, qui ex ipso nascerentur, postea et unum fierent qui in eadem fide ipsi sociarentur. Extunc ergo unitas populi Dei incoepit, et unitas conversationis fidelis, quae primum signata est per sacramentum tis. Primum signaculum in carue sub quo uniendi erant, qui in carne unum erant Propterea circumcisio data non erat nisi semini Abrahae, ut in carne signarentur qui in carne unirentur. Postquam autem ad hanc unitatem accesserunt qui secundum carnis generationem ex ipso non fuerunt, positum est signaculum unionis extra substantiam carnis, quia spiritu et fide unum facti sunt, pellem praeputii sui in signum sibi, posteris in exemplum; tantum ad priorem statum superaddens quatenus per hoc signaculum populus Dei ab infidelibus
Abbreviated transcription (Latin):
Rimus status ab adam usq ad abrahã ma¬
gis ꝓpͥe det̾minat᷑. Iuã uis eñi ꝑ moysen
lex seripta data fit. añ moysen tam̃ obser¬
uantia legaliꝰ incircũcisione exordiũ sumpsit.
Primũ illud scłm sublege naturali quas incofu¬
sione quadã transierat. et qͥ in eo fideles exti¬
terant quasi pauea quedã grana in humano
gn̾e disꝑsa ⁊ abinincẽ discreta. sola intꝰ fide
unita fuerat. Ut gͦ ad int̾iorẽ iontatẽ cõm̃dan¬
dã ext̾ior cõderet᷑. & ẽẽt in manifesto forma
fidei quã exdisꝑsione sua qͥ uocandi fuerat̃
imuarent᷑. ꝓpositus est unus ad quẽ inuno ꝑfi¬
ciendo qͥ assumendi pꝰea fuerãt om̃s colligerent᷑:¬
U ocatꝰ est abraam unus emultis. unitas pͥncipiũ
unionis: ut ad finũ illiꝰ colligerent᷑ qͥcũq post
illũ fide illi ⁊ deuotione ung̾ent᷑. Uocatꝰ est
gͦ ut exiret de t̾ra sua ⁊recedet ab illis qͥbꝰ um¬
tus fuerat. nec cõuingeret᷑ illis ad qͦs ibat. et

Expanded text:
rimus status ab Adam usque ad Abraham magis proprie determinatur. Quamvis enim per Moysen lex scripta data sit; ante Moysen tamen observantia legalis in circumcisione exordium sumpsit. Primum illud saeculum sub lege naturali, quasi in confusione quadam transierat; et qui in eo fideles exstiterant, quasi pauca quaedam grana in humano genere dispersa. et ab invicem discreta, sola intus fide unita fuerant. Ut ergo ad interiorem unitatem commendandam exterior conderetur, et esset in manifesto forma fidei; ad quam ex dispersione sua qui vocandi fuerant invitarentur; propositus est unus ad quem, in uno perficiendo qui assumendi postea fuerant, omnes colligerentur. Vocatus est Abraham unus ex multis; unitas principium unionis, ut ad sinum illius colligerentur quicunque post illum fide illi et devotione jungerentur. Vocatus est ergo ut exiret de terra sua, et recederet ab illis quibus unitus fuerat, nec conjungeretur illis ad quos ibat. Et
Abbreviated transcription (Latin):
manifeste dat᷑ intelligi sacram̃tũ circũcisionis
ad hoc in stitutũ ut ꝑ ipsũ homo a debito pͥme
p̃uaricationis lib̾aret᷑. Idem em̃i salutifere cu-¬
rationis auxiliũ c̾cũcisio cõtra originale pecca-¬
tũ in lege oꝑabat᷑ : qd̾ nunc baptismus. excepto
qd̾ regni cȩlestis ianuã pͥm patrei intrare nõ
pot̾ant. ꝓpt̾ qd̾ necessaria fuit mors xp̃i quȩ adi¬
tũ uitȩ patefac̾et. Tres st̃ sane circũ cisiones.
una in carne tantũ extius quȩ sacram̃tũ ẽ.
Duȩ alie. quȩ st̃ res & uirtus sacram̃ti. Alt̾a
quȩ fit mp̃senti quando anima ꝑ depositio¬
nẽ iniqͥtatis circũcidit᷑. Alt̾a quȩ infuturo fi.¬
et qñ ꝑ depositionẽ corruptionis corpꝰ circũci¬
incorpore. Oc tonarius uͦ in sacra scriptura

Expanded text:
manifeste datur intelligi sacramentum circumcisionis ad hoc institutum ut per ipsum homo a debito primae praevaricationis liberaretur. Idem enim salutiferae curationis auxilium circumcisio contra originale peccatum in lege cooperabatur quod nunc baptismus, excepto quod regni coelestis januam primi patres intrare non poterant, propter quod necessaria fuit mors Christi, quae aditum vitae patefaceret. Tres sane sunt circumcisiones: Una in carne tantum exterius, quae sacramentum est. duae, quae sunt res et virtus sacramenti. Altera, quae fit in praesenti, quando anima per depositionem iniquitatis circumciditur; altera quae in futuro fiet, quando per depositionem corruptionis corpus circumciin
Abbreviated transcription (Latin):
dẽ sacram̃to ꝑcepto salutis effectũ cõsecuti sint.
cũ p̃ceptũ diuinũ hoc sacram̃tũ nõ nͥ die oc tauo
celebrãdũ indixerit. Et pot̾ fortasse nõ nracio¬
nabilit̾ credi qd̾ sic̃ de gentib ad ritũ legis uenien¬
tes hoc sacram̃tũ qualibet ȩtate ad salutẽ ꝑ¬
ceper̃: ita etiã siqͥ sublege tp̃r suo hoc nõ ꝑcepis¬
sent. ad salutẽ tñ ⁊ ad remediũ eis oꝑatũ fit. si illud
pꝰ modũ suscipiendo pͥorẽ negligentiã correxer̃t.
Sic gͥ circũcisionis sacram̃tũ semini abrahe scĩficã
quatinꝰ singularis maneret ⁊ discreta gn̾atio Sͤ
qua xp̃s nasceret᷑. Uñ consequent̾ colligit᷑ ꝓbabi¬
indictã: de quo xp̃s nasciturꝰ erat. Ut indelicoe
pꝰ abrahã ysa ac.pꝰ ysaac.iacob. ac deinde.xii.
tribubꝰ quȩ de ipso iacob orte fũt. Nam ⁊ iob.
scđdm quosdã de esau stirpe fuisse credit᷑. qͥ tn̾
circũ cissus fuisse nõ legitur.

Expanded text:
dem sacramento percepto salutis effectum consecuti sunt, cum praeceptum divinum hoc sacramentum non nisi die octavo celebrandum indixerit. Et potest fortassis non irrationabiliter credi, quod sicut de gentibus ad ritum legis venientes, hoc sacramentum qualibet aetate ad salutem perceperunt, ita etiam si qui sub lege tempore suo hoc non percepissent, ad salutem tamen et remedium eis operatum sit, si illud postmodum suscipiendo priorem negligentiam correxerunt. Sic igitur circumcisionis sacramentum semini Abraquatenus singularis maneret, et discreta generatio de qua Christus nasceretur. Unde consequenter colligitur probabiindictam, de qua Christus nasciturus erat, ut videlicet post Abraham Isaac, post Isaac Jacob, ac deinde duodecim tribus quae de ipso Jacob exortae sunt. Nam et Job secundum quosdam de Esau stirpe fuisse creditur, qui tamen circumcisus fuisse non legitur.
Abbreviated transcription (Latin):
cõstat lectione compͤndio¬
sum uolum̃ pͥꝰ dictassem.
ħ minc ad scdã erudicionẽ
que in allegoria ẽ introdu.¬
cendis paraui in qͦ quasi fũ¬
dam̃to quodã cognitionis
fid̃i animũ stabiliant ut
cȩt̾a que uł legendo uł audiẽdo
suꝑ edificare potuerĩt. ĩ eõcuᷤᷤ.
sã ꝑmaneant. hanc enĩ qͣsibͤ¬
uẽ quandã sũmam om̃iũ ĩ unã
aliqͥd certũ hab̾et. cui ĩtẽcio.

Expanded text:
at lectione, compendiosum volumen prius dictassem, hoc nunc ad secundam eruditionem quae in allegoria est introducendis praeparavi; in quo, si fundamento quodam cognitionis fidei animum stabiliant, ut caetera quae vel legendo vel audiendo superaedificare potuerint, inconcussa permaneant. Hanc enim quasi brevem quamdam summam omnium in unam aliquid certum hab
Abbreviated transcription (Latin):
narrationis seriẽ deduc̃.P Scd̾s lib̾ ab incarnatione
ũbi. usq ad finẽ &e cõsũmationẽ om̃iũ. ordine ꝓcedit :
Itẽ pͥmꝰ lib̾. duodecĩ clausulas siue partes cõplectit᷑: Pꝰri¬
ma pars tractat de cͤatione:⁊ ꝯstitutione hꝰ sensilis
mundi. Scd̾a pars tractat de causa cͤationis humane.
ce de pͥmordia lib causis rerum om̃iũ. Tercia pars tracIat
de cognitione dĩ. qualit̃ abintio manifestatꝰ ẽ ⁊ unꝰae cio¬

Expanded text:
ncarnatione Verbi usque ad finem et consummationem omnium ordine procedit. Item primus liber duodecim clausulas sive partes complectitur. Prima pars tractat de creatione et constitutione hujus sensibilis mundi. Secunda de causa creationis humanae et de primordialibus causis rerum omnium. Tertia de cognitione Dei, qualiter ab initio manifestatus est et unus
Abbreviated transcription (Latin):
cͥatione hominis .ce. de statu eiꝰ ante peccatũ Septima¬
tractat de lapsu Octaua de reparatione: Nona de ĩstitu¬
tione sacͣmentoꝵ. Decima de fide: Undecuma de sac̾mentiᷤᷤ
naturał legis: Duodecima de sacͥm̃tis. scͥpte legis. Hꝰ libri ca-¬
pitula ꝑ singulas partes subter ordinauimus in hunc modũ¬

Expanded text:
atione hominis, et de statu ejus ante peccatum. Septima de lapsu. Octava de reparatione. Nona de institutione sacramentorum. Decima de fide. Undecima de sacramentis naturalis legis. Duodecima de sacramentis scriptae legis. Hujus libri capitula per singulas partes subter ordinavimus in hunc modu
Abbreviated transcription (Latin):
ͥcane fidei studio qͦrundã scͥb̾e cõpulsis sũ. in quo nõ¬
nulla que añ a sparsim dicta uerã ꝓpt̾̃ea quod
iterato eadẽ stilo expͥmere molestũ uł suꝑfluũ uidebat᷑
in serui. In qͥbꝰ si forte sermo simplicior colorẽ dictaminis.
seruare. ñ potuerit. ñ multũ int̾ esse putaui eadẽ uerita¬
te constante: Hoc aũ mag̃ me mouet. q̃d c̃ hec eadẽ pͥus
negligentiꝰ dictassẽ ut pote ñdũ adhuc futuri oꝑis ꝓpo¬
sitũ hñs passim transcribenda ex posui. suffic̃e tunc arbitratuᷤ
eiꝰmodi minima uł annotata innoticiã uenur: S quia pꝰmodũ
c̃ eadẽ huiꝰ oꝑis textui inserere. quedã ĩ ipsis mutare. quedã
uͦ ad dic̃e uł detrahere. ratio postulabat. lectorẽ ãmonitũ ẽẽ uo-¬
lo. ut sic uͥ ea extͣ oꝑis hꝰ. seriẽ aliud aut alit̃ aliqͦd habẽtia

Expanded text:
ae fidei studio quorumdam scribere compulsus sum; in quo nonnulla quae antea sparsim dictaveram propterea quod iterato eadem stylo exprimere molestum vel superfluum videbatur, inserui. In quibus, si forte sermo simplicior colorem dictaminis servare non potuerit, non multum interesse putavi, eadem veritate constante. Hoc autem magis me movet quod cum haec eadem prius negligentius dictassem utpote nondum adhuc futuri operis propositum habens, passim transcribenda exposui: sufficere tunc arbitratus ejusmodi minima vel adnotata in notitiam venire. Sed, quia postmodum cum eadem hujus operis textui insererem, quaedam in ipsis mutare, quaedam vero adjicere vel detrahere ratio postulabat. Lectorem admonitum esse volo, ut sicubi ea extra operis hujus seriem aliud aut aliter aliquid habentia
Abbreviated transcription (Latin):
retur uͥ semꝑ erat mansurꝰ. S quia sequentis oꝑis
seriẽ a conditione pͥmi hoĩs deduc̾e institiumꝰ. iustũ
ẽ ut in ipso exordio libri pͥmũ causã conditionis hu¬
mane inuestigemꝰ : ut simul demonstret᷑ et pͥmũ
rõnabilit̃ a dõ ꝯditꝰ : ⁊ p̾t modũ miscdit̾ reparatus.
bi quoq dũ condentur gͣtuito factũ opꝰ rationale.

Expanded text:
. Sed, quia sequentis operis seriem, a conditione primi hominis deducere instituimus, justum est ut in ipsius exordio libri, primum causam conditionis humanae investigemus, ut simul demonstretur et primum rationabiliter a Deo conditus, et postmodum misericorditer reparatus. Ibi quoque dum conderetur
Abbreviated transcription (Latin):
nebris et uocemꝰ lucẽ diẽ. ⁊ tenebras noctem. Prgo ñ
solũ studendũ ẽ ut lux p̃cedat in oꝑibꝰ nr̃is : et ut in
luce fiant oꝑa nr̃a: s ipsa quoq lux pͥꝰ uidenda est
& considanda diligent᷑. &. sic postremo cũ uidimꝰ
lucẽ quia bona est diuidamꝰ lucẽ a tenebris: et uoce¬
mꝰ lucẽ diẽ. ⁊ tenebras nocꝰtem:

Expanded text:
nebris, et vocemus lucem diem et tenebras noctem. Ergo non solum studendum est ut lux praecedat in operibus nostris, et ut in luce fiant opera nostra; sed ipsa quoque lux prius videnda est et consideranda diligenter; et sic postremo cum viderimus lucem quia bona est, dividamus lucem a tenebris, et vocemus lucem diem, et tenebras noctem
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ successionẽs gn̾ationũ ac dispensationes p̃cep¬
torũ ĩ quirimꝰ sũmã totã diuinar̾ scripturar̃
fident̃ nos attigisse ꝓnũtiamꝰ. Hoc aũ incipien¬
dũ ÷ a conditione primi parentis. ⁊ eruendum
paulatim ꝓgͣdientibꝰ nobis semꝑ ad ea que ĩ ordine
subsequent᷑. S buit̃ ĩ clausula ipsa supͣ dicta colligi¬
nꝰ. ad intelligentiã dicendoꝵ cõparandã. Oꝑa gͦ cõ-¬
ditiõis .i. mundꝰ iste sensił cũ oĩbꝰ elem̃tis siuis in ma¬

Expanded text:
ones generationum ac dispositionem praeceptorum inquirimus, summam totam divinarum Scripturarum fidenter nos attigisse pronuntiamus. Hoc autem incipiendum est a conditione primi parentis; et cernendum paulatim progredientibus nobis semper ad ea quae ordine subsequuntur. Sed breviter in clausula ipsa supradicta colligimus, ad intelligentiam dicendorum comparandam. Opera ergo conditionis, id est mundus iste sensibilis
Abbreviated transcription (Latin):
quod eẽt bonũ. s ĩpã quoq lucẽ uidit quod esset
bonũ et duuisit lucẽ et tenebras. Nã ipse angłs
malꝰ tͣnsfigurat se aliqñ ĩ angłm lucis. et ingerit
se ad decipienlã mentem quasi lux uera: s ħ luca
non est diuidenda a tenebris. nec uocanda est dies
s nox. quia spetiẽ quid̃ luciᷤ hãt s tenebras ueras.
Propt̾ea pͥꝰ uidit deus lucẽ si eẽt bona. ut non statĩ

Expanded text:
 sed ipsam quoque lucem vidit quod esset bonum et divisit lucem et tenebras. Nam ipse angelus malus transfigurat se aliquando in angelum lucis, et ingerit se ad decipiendam mentem quasi lux vera. Sed haec lux non est dividenda a tenebris, nec vocanda est dies sed nox; quia speciem quidem lucis habet, sed tenebras veras. Propterea prius vidit Deus lucem an esset bona ut non statim
Abbreviated transcription (Latin):
De his loquit᷑ oĩs dmina scriptura : ⁊ de his ⁊ ꝓ
his facta ẽ oĩs diuina scͥpt᷑a. quia quẽ ad modum
libri gentiliũ oꝑa conditionis inuestigat ⁊ tͣctãt:
sic diuina eloquia ad oꝑa restauratioĩs tͣctanda
⁊ cõmendanda maxime oꝑã dant.

Expanded text:
De his loquitur omnis divina Scriptura, et de his et pro his facta est omnis divina Scriptura; quia, quemadmodum libri gentilium opera conditionis investigant, et tractant, sic divina eloquia ad opera restaurationis tractanda et commendanda maxime operam dant.
Abbreviated transcription (Latin):
ad ornatũ tr̃ȩ facta s̃. nõ nͥ de t̾ra sum potuer. ħ isi
ĩ aliis u̾ũ concedimꝰ.nõ tñ ĩ elemto aeris ullo mͦ ꝓba¬
re ualemꝰ cũ manifeste uolatilia legamꝰ accepisse:
ut ab aqͥs origuiẽ. ⁊ ĩ aere mãsionẽ. Qd qr̃ factũ uit
ut nõ ad similitudinẽ alioꝵ: que ad ornatũ elementoꝵ
mũdi c̾ata s̃. ex ipso elem̃ito aĩam sumerẽt ĩ qͦ locũ sortiri
debuer̃. forte qͥs ad ip̃iꝰ elem̃ti mat̾iã referat. q̃d qͣsi tãtã
aer corpulentiã nõ hiq̃t.ut aĩantiũ corꝑa que solidã mat̾iã
requir eo cond̾ent᷑. a quaꝵ aũ naturã mag̾ t̾re affinẽ¬

Expanded text:
ad ornatum terrae facta sunt, non nisi de terra sumi potuerunt; hoc et si in aliis verum concedimus, non tamen in elemento aeris ullo modo probare valemus, cum manifeste volatilia legamus accepisse et ab aquis originem et in aere mansionem. Quod quare factum sit ut non ad similitudinem aliorum quae ad ornatum elementorum mundi creata sunt ex ipso elemento materiam sumerent in quo locum sortiri debuerunt, forte quis ad ipsius elementi materiam referat: quod quasi tantam aer corpulentiam non habuerit, ut animantium corpora quae solidam materiam requirunt ex eo conderentur. Aquarum autem naturam mag
Abbreviated transcription (Latin):
abissus abysso quasi a fonte quodã: aque int̾iꝰ qui¬
dem intra uiscera telluris ꝑ trachones occultosq
meatꝰ. desuꝑ uͦ in suꝑficie ꝑ alueoᷤᷤ suo ᷤᷤ in om̃s parteᷤᷤ
deducte sũt itu ⁊ reditu mirabili ⁊ indefesso. le¬
ge ꝓpetua ad unũ locũ:.
admodũ de ilł quȩ erãt sub cȩlo. Magna sũt
in hi ᷤᷤ om̃ibꝰ sacͣmentã nec explicabilia p̃senti adbre¬
uiationi q̃d aque que sub celo sut̃ congregantur
in unũ locũ quod apparet arida ⁊ germina ꝓ¬
ducit : simulq ipsa aeris spatia contracta tandẽ
caligine serenantur. ⁊ aquar̃ tractꝰ ad irrigandũ
atq infundendã t̾rã ꝑ corpꝰ illiꝰ quacq sparguntur:⁊
nichil sine causa factũ est. ħ mirũ uidet᷑ q̃d aq̃ quȩ

Expanded text:
a abysso quasi a fonte quodam aquae interius quidem intra viscera telluris per trachones occultosque meatus, desuper vero in superficie per alveos suos in omnes partes deductae sunt, itu et reditu mirabili et indefesso, lege perpetua, ad unum locum.admodum de illis quae erant sub coelo. Magna sunt in his omnibus sacramenta, nec explicabilia praesenti abbreviatione, quod aquae quae sub coelo sunt congregantur in unum locum, quod apparet arida et germina producit, simulque ipsa aeris spatia contracta tandem caligine serenantur, et aquarum tractus ad irrigandam atque infundendam terram per corpus illius quacunque sparguntur; et nihil
Abbreviated transcription (Latin):
ur̃as. Iam quodãmͦ uidemꝰ qr̃ aque ille que suꝑ
celũ sũt nõ debuer̃ colligi ⁊ in unũ coartari. qm̃
caritas amplificanda semꝑ est ⁊ dilatanda. ⁊ qͣnto
latiꝰ panditur tanto celsiꝰ sublimat᷑. Que sub celo
sũt aque congregande sũt ⁊ constringende ĩ locũ
unũ: ut inde ꝑ certoᷤ tramites.⁊ exitꝰ ordinato
quac̃q ddeducantur. Qm̃ affectio aĩe inferior nͥ
certa lege constringant᷑ nõ pot̾ apparere arida.
ipse rȩꝓbꝰ fiat :¬

Expanded text:
am quodammodo videmus quare aquae illae quae supra coelum sunt non debuerunt colligi et in unum coarctari, quoniam charitas amplificanda semper est et dilatanda; et quanto latius panditur tanto celsius sublimatur. Quae autem sub coelo sunt aquae, congregandae sunt et constringendae in locum unum, ut inde per certos tramites et exitus ordinatos, quacunque deducantur. Quoniam affectus animae inferior nisi certa lege constringatur, non potest apparere arida, ipse reprobus fiat
Abbreviated transcription (Latin):
sub celo sũt in locũ unũ. Quantũ ad litt̾am
specdat locꝰ unꝰ in quo ꝯgregate sũt aque que sub
celo erant. abissus magna creditur: que ab ipso
mundi exordio in t̾rȩ corpore tante capaciatis fac¬
ta fuisse putatur ut om̃niũ receptacłm aquarum
õẽ potuisset. Nã aquar̾̃ natura ĩ principio tenui
admodũ leuisq ⁊ in modũ nebule cindã disꝑsa.¬
postꝗͣ diuina uͥtute ⁊ iussione in unã ut ita dpc̃im
massam cõpingi quodãmͦ atq densari cepit : ipso
suo pond̾e deorsũ uergẽs in ipsa imra collapsa t̃ra ex¬
cepta ÷ spatrũ q illud quod de suꝑ usq ad ipsũ fir¬
mamentũ occupau̾at serenũ parũq dereliquid.
Ipsa quoq tre suꝑficies aquis omibꝰ int̾ alueoᷤ sufs con¬
clusis apparere cepit. Primo quid̃ lutulenta ⁊ lubͥca
nudaq uelud quȩ germina necdũ ulla ꝓtulisset.: qͥbꝰ
uestiri ⁊ suꝑduci ꝑ otuisset:¬

Expanded text:
sub coelo sunt in locum unum . Quantum ad litteram spectat, locus unus, in quo congregatae sunt aquae quae sub coelo erant, abyssus magna creditur, quae ab ipso mundi exordio in terrae corpore tantae capacitatis facta fuisse putatur, ut omnium receptaculum aquarum esse potuisset. Nam aquarum natura in principio tenuis admodum levisque, et in modum nebulae cujusdam dispostquam divina virtute et jussione in unam, ut ita dixerim, massam compingi quodammodo atque densari coepit, ipso suo pondere deorsum vergens in ima collapsa a terra excepta est, spatiumque illud quod desuper usque ad ipsum firmamentum occupaverat, serenum purumque dereliquit. Ipsa quoque terrae superficies aquis omnibus inter alveos suos conclusis apparere coepit. Primo quidem lutulenta et lubrica nudaque, velut quae germina necdum ulla protulisset, quibus vestiri et superduci potuisset
Abbreviated transcription (Latin):
sursũ puritas intelligentie.⁊ qͣsi quodã ĩmortał uitę
motu uegetata r̾o. Duas uͦ istas tã dissimiles in uno hoĩe
nitturas magna quedã desid̾oꝵ moles. hĩc inde fluctu¬
antiũ ⁊ in contͣria sepe motu alt̾no tendentiũ oberrat
quia ⁊ aliud ⁊ q̃d subtꝰ caro ex infirmitate p̃ssa appetit
⁊ aliud q̃d sp̃c sursũ ꝑ contẽplationẽ u̾itatis eleuatus
intendit S fit aliquotiens ut contͣriꝰ motꝰ ꝯfusionẽ
gignat. nͥ ratio media int̾ueniẽs diuidat ab ĩuicẽ
⁊ disc̾nat uolũtates ⁊ appetitꝰ desid̾iaq diuidicet. qͥd
sit uideł q̃d ex carne deorsũ tͣhit. qͥd q̃d ex sp̃u ĩ suꝑ¬
na uihiat. sũmũ illud ⁊ ĩmortale bonũ ambiens. Nã
tũ in medio sese collocat atq hic suꝑcelestes aquas.
inferior corruptela suꝑiorẽ aĩe puritatẽ inficere. neq
ipsa que sursũ est sinc̾itas ad ea que subt̃ sũt abiec̾¬
ta ⁊ uilia sinit᷑ sese ĩclinare

Expanded text:
sursum puritas intelligentiae, et quasi quodam immortalis vitae motu vegetata ratio. Duas vero istas tam dissimiles in uno homine naturas, magna quaedam desideriorum moles hinc inde fluctuantium, et in contraria saepe motu alterno tendentium oberrat; quia et aliud est quod subtus caro ex infirmitate pressa appetit, et aliud quod spiritus sursum per contemplationem veritatis elevatus intendit. Sed fit aliquoties ut contrarii motus confusionem gignant; nisi ratio media interveniens dividat ab invicem, et discernat voluntates et appetitus, desideriaque dijudicet. Quid sit videlicet quod ex carne deorsum trahit; quid quod ex spiritu in superna inhiat, summum illud et immortale bonum ambiens. Nam, dam in medio sese collocat, atque hinc supercoelestes aquas,  potest inferior corruptela inferiorem animae puritatem inficere; neque ipsa quae sursum est sinceritas, ad ea quae subter sunt abjecta et vilia sinitur sese inclinare.
Abbreviated transcription (Latin):
siue malũ fuit. Quare gͦ ħ nõ dictũ est uidit deuꝰ
quod esset bonĩ sic̃ alibi ubiq dictũ ẽ. uidit deuꝰ
q̃d eẽt bonũ :  Nam si ĩo alibi dictũ ẽ qi̾ fac̾tũ ẽ.
cur ⁊̃ hͥ dieit nõ debuit si factũ fuit: Fortassis qͥa
binariꝰ signũ diuisionis ẽ qui pͥmꝰ ab unitate dis¬
cedit:. sacͣmẽtũ aliq̃d hic cõmendatur. Et nõ sũt la¬
udata oꝑa scda nõ quia bona nõ essent. s quia
maloꝵ signũ eeñt. Prima enĩ oꝑa fecit deus ⁊ illa
oĩa bona ualde erãt quibꝰ neq merat corruptio nͦ
deerat ꝑfectio. S uenit dem̃ diabolꝰ ⁊ hõ ⁊ fe¬

Expanded text:
 est: Vidit Deus quod esset bonum, sicut alibi ubique dictum est: Vidit Deus quod esset bonum . Nam si ideo alibi dictum est quia factum est, cur etiam hic dici non debuit si factum fuit? Fortassis quia binarius signum divisionis est, qui primus ab unitate discedit: sacramentum aliquod hic commendatur. Et non sunt laudata opera secunda, non quia bona non essent, sed quia malorum signum essent. Prima enim opera fecit Deus et illa omnia bona valde erant ; quibus neque inerat corruptio, neque deerat perfectio. S
Abbreviated transcription (Latin):
diuisa est lux a tenebris: imusibilit̃ quoq honi an¬
geli discreti sũt a mał. illis ĩ tenebris paccati cadẽtib
q istis ad lucẽ iusticie conũsiᷤ illuminatiꝰq aluce ut litx
essent. et nõ tenebre. Sic enĩ ꝯsonare debuer̃ exẽpla¬
ria oꝑũ dĩ ut que ĩusibilia erãt oꝑa sapiẽtie ĩuisibili¬
ũ ꝓuentꝰ sequerent᷑. scđm quod ip̃sa que utrobiq oꝑ¬
ab̾at᷑ sapiẽtia: ibi iudiciũ exereuit. hic formauit exẽ¬
plũ. Diunsa ẽgͦ lux a tenebris. et erat lux uisibiliᷤᷤ. et
uisibiles tenebre erãt. Similit̾ et lux ininisibił erat
et tenebre ĩusibiles erãt: et utriꝰq diuisio facta ẽ.¬

Expanded text:
divisa est lux a tenebris; invisibiliter quoque boni andivisa est lux a tenebris; invisibiliter quoque boni angeli discreti sunt a malis illis in tenebras peccati cadentibus: et istis ad lucem justitiae conversis illuminatisque a luce, ut lux essent et non tenebrae. Sic enim consonare debuerunt exemplaria operum Dei, ut quae visibilia erant opera sapientiae, invisibilium proventus sequerentur, secundum quod ipsa quae utrobique operabatur sapientia, ibi judicium exercuit, hic formavit exemplum. Divisa est lux ergo a tenebris; et erat lux visibilis et visibiles tenebrae erant; similiter et lux invisibilis erat, et tenebrae invisibiles erant; et utrorumque divisio facta e
Abbreviated transcription (Latin):
s factũ est inquid uesꝑe ce mane dies unꝰ qͥa sicut
diximꝰ pͥmꝰ dies mane p̃cedẽs nõ habuit. qm̃ a luce
plena atq ꝑfecta ũtiũ sũpsit. Propt̾ea oĩs aurora p̃ce¬
dentis diei ẽ: ⁊ oĩs dies ab ortu soli ĩitiũ sumit. Estq
dies naturaliꝰ illud spatiũ tẽporis. qđ ab ortu solis uq
ad ortũ ꝑtͣnsiẽs noctẽ ĩ se diẽq concludit. In qua qm̃
nat᷑ alit̾ dies noctẽ p̃cedit.ꝙ finẽ diei uesꝑã dicimus.
finẽ noctiᷤᷤ aurorã : constat ĩdubitant̃ quod aurora
semꝑ ad p̃cedentẽ diẽ referenda sit. Ergo illud pͥmũ
momentũ tẽporis qñ creata ẽ oĩũ uisibiliũ ĩuisibiliũq
nat᷑a nec nox fuit neq dies: & tẽpꝰ tñ fuit. quia mu¬
tabilitas fuit: postea uͦ continua luce facta diuise s̃
tenebre ⁊ lux ⁊ tẽpꝰ iã ꝑ diẽ ⁊ noctẽ distingui cepit.
t ut mͥ uidetur eodẽ
prs temporis mom̃to. quo uisibilit̃ ⁊ corporałr

Expanded text:
d: Factum est, inquit, vespere et mane dies unus. Quia, sicut diximus, primus dies mane praecedens non habuit, quoniam a luce plena atque perfecta initium sumpsit; propterea omnis aurora praecedentis diei est, et omnis dies ab ortu solis initium sumit. Estque dies naturalis illud spatium temporis quod ab ortu solis usque ad ortum pertransiens noctem in se diemque concludit; in qua quoniam naturaliter dies noctem praecedit et finem diei vesperam dicimus, finem noctis auroram, constat indubitanter quod aurora semper ad praecedentem diem referenda sit. Ergo illud primum momentum temporis quando creata est omnium visibilium invisibiliumque natura, nec nox fuit nec dies; et tamen tempus fuit, quia mutabilitas fuit. Postea vero continuo luce facta divisae sunt tenebrae et lux; et tempus jam per diem et noctem distingui coepit.t ut mihi videtur eodem prorsus temporis momento quo visibiliter et corporaliter
Abbreviated transcription (Latin):
it. quia añꝙͣ sol fieret lux erat: et uidit deuꝰ lu¬
cẽ quod eẽt bonũ ⁊ uocauit lucẽ diẽ et tenebraᷤ noc¬
em. ⁊ ipsa lua.iii. illo ᷤ pͥmoᷤ dies faciebat añꝗͣ. sol
fieret et illuminaret mundũ. S quid significat qđ
nõ statĩ factꝰ ẽ sol ex quo lucẽ fieri oportuit. s ut qͣsi
lux eẽt pͥꝰ ꝗꝙͣ clara lux:  Et fortassi ᷤ ꝯfusio plena luce
digna nõ erat: aliꝗͣ. tñ lucẽ accepit. ut uiđdet exire
ad ordinẽ et dispositionem :.
dari: quia oĩs aĩa ꝗͣdm in pecr̃o ẽ qͣsi ĩ tenebris
est quibꝰdã et ꝯfusione. S nõ pot̾ euade ꝯfusionem
suã et ad ordinẽ iusticie formãq disponi nisi illumi¬
net᷑ pͥmũ uide mala sua et disc̾ñe lucẽ a tenebris.
ħ ẽ uͥtutes a uiciis: ut se disponat ad ordinẽ. et ꝯfor
ñ pot̃. et ꝓpt̾ea necesse est pͥmũ ut lux fiat. ut ui¬
deat semetipsã : & intelligat siue agnoscat hor¬
rorẽ et turpitudinẽ ꝯfusionis suȩ et explicet se

Expanded text:
t Deus lucem quod esset bonum et vocavit lucem diem, et tenebras noctem . Et ipsa lux tres illos primos dies faciebat antequam sol fieret et illuminaret mundum. Sed quid significat quod non statim factus est sol ex quo lucem fieri oportuit, sed ut quasi lux esset priusquam clara lux? Et fortassis confusio plena luce digna non erat; aliquam tamen lucem accepit, ut videret exire ad ordinem et dispositionem. CAdari; quia omnis anima quandiu in peccato est, quasi in tenebris est quibusdam et confusione. Sed non potest evadere confusionem suam et ad ordinem justitiae formamque disponi, nisi illuminetur primum videre mala sua, et discernere lucem a tenebris, hoc est virtutes a vitiis, ut se disponat ad ordinem et confornon potest; et propterea necesse est primum ut lux fiat, ut videat semetipsam, et agnoscat horrorem et turpitudinem confusionis suae, et explicet se
Abbreviated transcription (Latin):
⁊c attende quanta sit cautela bono oꝑi adhibẽ¬
da. In pͥncipio oĩũ tuoꝵ oꝑũ uide ut lucẽ habe¬
as inte : ⁊ ut oiã oꝑa tua lucis sĩt.⁊ nõ tenebrarum.
Postea ꝯsida diligent̾. utr̃ne luxtua pura sit. ⁊ ñ fusca¬
ta: et cũ inueneris quia bona est. tũc demũ diuide
eã a tenebris. ⁊ uocalucẽ diẽ. ⁊ tenebras noctẽ. Demn¬
de reliqͣ oꝑa tua que in luce fec̾is. iuide si ⁊̃ ipsa bona
sũt. ⁊ nullũ oĩno opꝰ sine iudicio ꝑtͣnseas. donec ag¬
noscas. cũcta que fecisti. Ita geminũ est udiciũ. Pri¬
mũ in quo est lux iudicatur. ⁊ uidetur sibona ẽ ut
quȩ in lucẽ facta sũt ad iudiciũ uocantur: ⁊ ude¬
tur quia ipsa quoq bona sũt.⁊ sic demũ requies¬
cit deus. aliqua quedã lucis misteria int̾im ꝓ tempo¬
re tͣnscurrentes ꝑstrinxiiꝰ. Pũc iterũ ad ꝓposcti nr̃i¬

Expanded text:
 attende quanta sit cautela bono operi adhibenda. In principio omnium operum tuorum vide ut lucem habeas in te, ut omnia opera tua lucis sint et non tenebrarum. Postea considera diligenter utrumne lux tua pura sit et non fuscata; et cum inveneris quia bona est, tunc demum divide eam a tenebris, et voca lucem diem, et tenebras noctem. Deinde reliqua opera tua quae in luce feceris, vide si etiam ipsa bona sunt; et nullum omnino opus sine judicio pertranseat, donec agnoscas cuncta quae fecisti. Ita geminum est judicium: primum in quo lux judicatur et videtur si bona est ut ra ipsa quae in luce facta sunt ad judicium vocantur, et videtur quia ipsa quoque bona sunt, et sic demum requiescit Deus. Aliquae quaedam lucis mysteria interim pro tempore transcurrentes perstrinximus, nunc iterum ad propositi n
Abbreviated transcription (Latin):
int̃ tenebras ⁊ lucẽ. s &̃ int̾ lucẽ ⁊ lucẽ iudicabimꝰ.
cabimꝰ.⁊ iudicabimꝰ omnem diem. Parũ est enĩ ad ꝑ¬
fectũ int̾ diẽ et noctẽ iudicare. Parũ est tenebraᷤᷤ et lu
&̃ int̃ diẽ et diẽ iudicare.⁊ sciamꝰ om̃ẽ diẽ udicare. ut sa¬
piamꝰ qͥsũt illi motꝰ qui sub uͥtutũ spetie quasi luce aliena
ad nos ueniũt. et qui rursũ illi s̃ qui uerã uͥtutis clarta¬
tem p̃tendũt : ⁊ ĩ ipsiᷤᷤ qͦ uͥtutibꝰ nõ solũ quȩ bona sint

Expanded text:
inter tenebras et lucem, sed etiam inter lucem et lucinter tenebras et lucem, sed etiam inter lucem et luccabimus, et judicabimus omnem diem. Parum est enim ad prfectum inter diem et noctem judicare, parum est lucem et tenebraetiam inter diem et diem judicare, et sciamus omnem diem judicare, ut sapiamus qui sint illi motus qui sub virtutum specie quasi luce aliena ad nos veniunt, et qui sursum illi sint, qui veram virtutis claritatem praetendunt; et in ipsis qu