comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
puerũ in quẽ plato cẽ carm̃ amatoriũ fecisse
dr. nescio quid magnum significare.
s imꝑitoꝵ iudiciũ fugere. affirment:
cum sine ullo sacrilegio. poeta uber¬
rimus uideri possit libidinosas can¬
tiunculas edidisse: S reuera reuoca¬
bat nos atq prohibebat a querendo.
aut alicuiꝰ legis sanctio. aut adu̾santi¬
umpotentia. aut sacratoꝵ ꝑsona uiliᷤᷤ.
aut fama turpis. aut institutionis no¬
uitas. aut occulta ꝓfessio. Nichil hoꝵ
ẽ. Omĩa diuina & humana uira ꝑ¬
mittunt querere catholicam fidem.
Tenere autẽ & colere ꝑ humanũ cer¬
te ius licet: si de diuino quamdiu er¬
ramus incertũ ẽ. Nemo imbecillitatẽ
nrãm deterret inimicꝰ quã quã ueritaᷤᷤ
atq animȩ salus. si diligent̾ quȩ sit.¬
aut ubi. tutissime licet inuenta ñ fue¬
rit. cum quoius discrimine queri
debeat. Omniũ dignitatũ & potestatũ
gradus: huic diuino cultui inserui¬

Expanded text:
puerum, in quem Plato etiam carmen amatorium fecisse puerum, in quem Plato etiam carmen amatorium fecisse ur, nescio quid magnum significare, sed inperitorum iudicium fugere adfirment, cum sine ullo sacrilegio poeta uberrimus uideri possit libidinosas cantiunculas edidisse? Sed reuera reuocabat nos atque prohibebat a quaerendo aut alicuius legis sanctio aut aduersantium potentia aut sacratorum persona uilis aut fama turpis aut institutionis nouitas aut occulta professio? nihil horum est. omnia diuina et humana iura permittunt quaerere catholicam fidem: tenere autem et colere per humanum certe ius licet. si de diuino quamdiu erramus, incertum est: nemo inbecillitatem nostram terret inimicus - quamquam ueritas atque animae salus si diligenter quaesita, ubi tutissime licet, inuenta non fuerit, cum quouis discrimine quaeri debeat - omnium dignitatum et potestatum gradus huic diuino cultui deuotissime inserui
Abbreviated transcription (Latin):
inuestigaret᷑. Deerat in ea t̾ra ꝗͣ incolebas.
Que causa utiliꝰ cog̾et ꝑegnari: Inꝯtinenti
ꝓrsꝰ latebat: aut ñ erat. ilauigaret᷑: Sim ꝓ-
pinquo tͣnsmare ñ inuemebat᷑. ꝓgͥderis us¬
ꝙ ad illas t̾ras. in qͥb ea qͦ ill̃ libͥs ꝯtinent᷑ ge-¬
sta eẽ dieunt᷑. Qͥd tale fecimꝰ honorate: Ettam̃
religionẽ fortasse scissimã. adhuc enĩ qͦs i dubi¬
tanlũ sit loqͦr: cuiꝰ opinio totũ iã t̾raꝵ orbem
occupauit: miserrimi pueriꝓ nr̃o arbito
iudicioq dãpnauimꝰ. Qd si illa q̃ ñ nullos
imꝑitos in eisde scͥptis uident᷑ offendẽ. cost̃
ita posita. ut c̃ res abhorrentes a sensu qͣliũ c̃q
hõmũ nedũ prudentiũ atꝙ sc̃oꝵ leg̾ent᷑: se¬
cretã significationẽ multo studiosiꝰ queremꝰ:
Nne cernis ut catamicũ bucolicoꝵ cui pastor
durꝰ esfluxit. conent᷑ hoĩes int̾pretari: &e alexĩ

Expanded text:
inuestigaretur. deerat in ea terra, quam incolebas? inuestigaretur. deerat in ea terra, quam incolebas? quae causa utilius cogeret peregrinari? in continenti prorsus latebat aut non erat? nauigaretur. si in propinquo trans mare non inueniebatur, progredereris usque ad illas terras, in quibus ea, quae illis libris continentur. gesta esse dicuntur. quid tale fecimus, Honorate? et tamen religionem fortasse sanctissimam — adhuc enim quasi dubitandum sit loquor — cuius opinio totum iam terrarum orbem occupauit, miserrimi pueri pro nostro arbitrio iudicioque damnauimus. quid? si illa, quae nonnullos inperitos in eisdem scripturis uidentur offendere, eo sunt ita posita, ut cum res abhorrentes a sensu qualiumcumque hominum, nedum prudentium atque sanctorum, legerentur, secretam significationem multo studiosius quaereremus? nonne cernis, ut Catamitum bucolicorum, cui pastor durus effluxit, conentur homines interpretari et Alexim
Abbreviated transcription (Latin):
nunc queritur. tam̃ inimicis: cum le¬
gerem ꝑ me ipse cognoui. Ita ne est:
Nulla imbutus poetica disciplina te¬
rentianum murũ sine magistro at tin¬
gere ñ auderes: asꝑ cornutus. donatꝰ.
& alii innumerabiles requirunt᷑ ut qͥ¬
libet poeta possit intelligi: cuiꝰ carmina
& theatri plausus uident᷑ captare: tu
meos libros qui qͦqͦ modo se habeant.
sc̃i tam̃ diuinarũq rerum pleni. ꝓpe
tociꝰ generis humani confessione diffa-¬
mantur. sine duce irruis. & de his sine
p̾ceptore audes ferre sententiã: nec si tibi
aliqua occurrunt quȩ uideant᷑ absurda
tarditatẽ tuam & putrefatũ tabe huiꝰ
mundi animũ. qualis omniũ stultoꝵ
ẽ. accusas potius quã eos qui fortasse
a talib intelligi nequeunt: Querereᷤᷤ
aliquẽ pium simul & doctum. uł qui
talis eẽ multis consentientib diceret᷑:
cuiꝰ & p̾ceptis melior & doctrina ꝑitior
fieres. Non facile reꝑiebat᷑: cũ labore

Expanded text:
nunc quaeritur — tamen inimicis. cum lenunc quaeritur — tamen inimicis. cum legerem, per me ipse cognoui. itane est? nulla inbutus poetica disciplina Terentianum Maurum sine magistro adtingere non auderes, — Asper, Cornutus, Donatus et alii innumerabiles requiruntur, ut quilibet poeta possit intellegi, cuius carmina et theatri plausus uidentur captare — tu in eos libros, qui quoquo modo se habeant, sancti tamen diuinarumque rerum pleni prope to tius generis humani confessione diffamantur, sine duce inruis et de his sine praeceptore audes ferre sententiam nec si tibi aliqua occurrunt, quae uideantur absurda, tarditatem tuam et putrefactum tabe huius mundi animum, qualis omnium stultorum est, accusas potius quam eos, qui fortasse a talibus intellegi nequeunt? quaereres aliquem pium simul et doctum. uel qui talis esse multis consentientibus diceretur, cuius et praeceptis melior et doctrina peritior fieres. non facile reperiebatur? cum labore
Abbreviated transcription (Latin):
crimine. fortasse contempnimꝰ: Si enim
uerissimus & sincerissimus dicultꝰ qͣuis
sit apud paucos: apud eos tam̃ est.: qͥ¬
b multitudo quam quã cupiditatib
inuoluta. & a puritate intelligentie re¬
mota. consentit. Qd̃ fieri posse quis du¬
bitet: Quero siquis temeritatẽ uecordiã¬
q nr̃am arguat. qͦd ñ apud eiꝰ magistroᷤ
eam diligent̾ inuestigamꝰ. cuiꝰ inuenien¬
dȩ nobis magna cura in est: qͥd responde¬
re possimꝰ. Deterruit me multitudo.
Cur ab studio arcium liberalium. iux
huic p̾senti uitȩ aliquid commodi affe¬
rentium: cur ab inquirenda pecunia.
cur ab honore adipiscendo. cur deniq
a comparanda & retinenda bona uali¬
tudine: postremo cur ab ipsa beatȩ ui¬
te appetitione cum his om̃s occupent᷑.
pauci excellant. nulla deterruit mul¬
titudo: At absurda ibi dici uidebant᷑.
Quib asserentib nempe inimicis. qua¬
libet causa qualibet ratione. ñ enĩ hoc

Expanded text:
crimine fortasse contemnimus? si enim crimine fortasse contemnimus? si enim uerissimus et sincerissimus dei cultus, quamuis sit apud paucos, apud eos tamen est, quibus multitudo quamquam cupiditatibus inuoluta et a puritate intellegentiae remota consentit-quod fieri posse quis dubitet? — quaero, si quis temeritatem uecordiamque nostram arguat, quod non apud eius magistros eam diligenter inuestigamus, cuius inueniendae nobis magna cura inest, quid respondere possimus? deterruit me multitudo? cur ab studio artium liberalium uix huic praesenti uitae aliquid commodi adferentium, cur ab inquirenda pecunia, cur ab honore adipiscendo, cur denique a conparanda et retinenda bona ualetudine, postremo cur ab ipsa beatae uitae adpetitione, cum his omnes occupentur, pauci excellant, nulla deterruit multitudo? At absurda ibi dici uidebantur. quibus adserentibus? nempe inimicis, qualibet causa, qualibet ratione — non enim hoc
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑitoꝵ ꝑterriti multitudine. qͥcunq
boni oratores euadere uolunt: cecilii
sibi potius aut eruci orationib. quã
tullianis nouandam oꝑam existimaił:
Hȩc appetunt om̃s: quȩ maioꝵ aue¬
toritate firmata sunt. Eadem imꝑi¬
toꝵ turbe discere moliunt᷑: quȩ a pau¬
cis doctis discenda recepta sunt. Asse¬
cunt᷑ autẽ ꝑpauci agunt pauciores:
clarescunt paucissimi. Quid si tale qͥd¬
dam ẽ religio: Quid si multitudo im¬
ꝑitoꝵ frequentat ȩccłias: S nullum
argum̃tum ẽ: ideo neminẽ illis myste¬
riis factum ẽẽ ꝑfectum. Et tam̃ si tam
pauci studerent eloquentiȩ. quã pau-¬
ci sunt eloquentes: ñ ꝗͣ nos parentes
nr̃i magistris talib commendandos
putarent. Cum gͥ ad hec studia nos
multitudo inuitauerit. quȩ imꝑito¬
rum parte copiosa ẽ. ut id qͦd pauci
adipisci possunt adamaremꝰ: cur no-¬
bis eẽ similem in religione nolumus
causam. quam cum magno anime dis¬

Expanded text:
peritorum perterriti multitudine, quicumque peritorum perterriti multitudine, quicumque boni oratores euadere uolunt, Caecilii sibi potius aut Eruci orationibus quam Tullianis nauandam operam existimant? haec adpetunt omnes, quae maiorum auctoritate firmata sunt. eadem inperitorum turbae discere moliuntur. quae a paucis doctis discenda recepta sunt; adsequuntur autem perpauci, agunt pauciores, clarescunt paucissimi. quid? si tale quiddam est uera religio. quid? si multitudo inperitorum frequentat ecclesias, sed nullum argumentum est ideo neminem illis mysteriis factum esse perfectum. et tamen si tam pauci studerent eloquentiae quam pauci sunt eloquentes, numquam nos parentes nostri magistris talibus commendandos putarent. cum igitur ad haec studia nos multitudo inuitauerit, quae inperitorum parte copiosa est, ut id, quod pauci adipisci possunt, adamaremus. cur nobis esse similem in religione nolumus causam, quam cum magno animae dis
Abbreviated transcription (Latin):
rei siulla ẽ ꝓfessores. Fac nos repꝑisse alioᷤᷤ
aliud opinantes. & diu̾sitate opinionũ
ad se qũeq trahere cupientes: s int̾ hos
excellere famȩ interim celebritate qͦͣsdam.
atq omniũ pene occupatione popłoꝵ.
Utrum isti uerũ teneant: magna que¬
stio ẽ. S nonne pͥus st̃ explorandi: ut
quamdiu erramꝰ. siqͥdem homines su¬
mus. cũ ipso genere humano errare
uideamur: At enim apud paucos
qͦsdam ẽueritas. Scis gͦ iam que sit:
si scis apud quos sit. Nonne dixeram
pauloante: ut quasi rudes quereremꝰ:
Ssi ex ipsa ui ueritatis paucos eam te¬
nere coniectas: qui uͦ sint nescis. Quid
si ita pauci sunt qui uerum sciunt.
ut auctoritate sua multitudinẽ te¬
neant: unde se in illa secreta expedi¬
re. & quasi eliquare paucitas possit:
Nonne uidemꝰ quã pauci summam
eloquentiam consequant᷑: cũ ꝑ totũ
orbem rethoꝵ scole. adolescentium
gregib ꝑstrepant: Nunqͥdnam im¬

Expanded text:
rei, si ulla est, professores. fac nos repperisse alios rei, si ulla est, professores. fac nos repperisse alios aliud opinantes et diuersitate opinionum ad se quemque trahere cupientes. sed inter hos excellere famae interim celebritate quosdam atque omnium paene occupatione populorum. utrum isti uerum teneant. magna quaestio est; sed nonne prius sunt explorandi, ut, quamdiu erramus, si quidem homines sumus, cum ipso genere humano errare uideamur? At enim apud paucos quosdam est ueritas. scis ergo iam quae sit, si scis, apud quos sit. nonne dixeram paulo ante, ut quasi rudes quaereremus? sed si ex ipsa ui ueritatis paucos eam tenere coniectas, qui uero sint, nescis, quid? si ita pauci sunt, qui uerum sciunt, ut auctoritate sua multitudinem teneant, unde se in illa secreta expedire et quasi eliquare paucitas possit? nonne uidemus, quam pauci summam eloquentiam consequantur, cum per totum orbem rhetorum scholae adulescentium gregibus perstrepant? numquidnam in
Abbreviated transcription (Latin):
corporis natura qͦ qͦ modo se habcat: nul¬
lam curam ac sollicitud inẽ incutit ei.
presertim post mortẽ. cuiꝰ animã tenue¬
rit: quo beata sit. Animȩ gͥ causa uł so¬
lius uł maxime: uera siqua ẽ religio con¬
stituta.ẽ. Hec autẽ anima uidero quã
ob causam. & obscurissimũ ẽẽ confiteor.
errat tam̃ ac stulra ẽ ut uidemus: donec
adipiscat᷑ ꝑcipiatq sapientiã. Et fortaᷤ¬
se ipsa ẽ uera religio. Num te ad fabulaᷤᷤ
mitto: Num aliquid cogo te temere
credere: Animam nr̃am dico errore
acstulticia irretitam ac dimersam. ui¬
am siqua ẽ querere ueritatis. Si hoc
in te non est. daueniam: &e participare
mecum queso sapientiam tuã. Sin id
qͦd dico agnoscis in te.simul obsecro que¬
ramus uerũ. Puta nos adhuc neminẽ
audisse cuiuspiam religionis insinuato¬
rem. Ecce res noua ẽ a nobis: negociũq
susceptũ. Qui credendi sunt: credo huiꝰ

Expanded text:
corporis natura quoquo modo se habeat, nulcorporis natura quoquo modo se habeat, nullam curam ac sollicitudinem incutit ei, praesertim post mortem, cuius anima tenuerit quo beata sit. animae igitur causa uel solius uel maxime uera, si qua est, religio constituta est. haec autem anima — uidero quam ob causam et hoc obscurissimum esse confiteor — errat tamen ac stulta est, ut uidemus, donec adipiscatur percipiatque sapientiam, et fortasse ipsa est uera religio. num te ad fabulas mitto? num aliquid cogo te temere credere? animam nostram dico errore ac stultitia inretitam et demersam uiam, si qua est, quaerere ueritatis. si hoc in te non est, da ueniam et participare mecum, quaeso, sapientiam tuam; sin id, quod dico, agnoscis in te, simul, obsecro, quaeramus uerum. Puta nos adhuc neminem audisse cuiuspiam religionis insinuatorem. ecce res noua est a nobis negotiumque susceptum. quaerendi sunt, credo, huius
Abbreviated transcription (Latin):
S scilicet intelligentissimi adolescentes.
& miri rationum exploratores. ñ euolu¬
tis saltem illis litteris. ñ quesitis magi¬
stris. ñ aliquantũ nr̃a tarditate accusa¬
ta. ñ deniq uł mediocri corde conces¬
so eis. qui eiusmodi litteras ꝑ totum
orbem. tam longo tempore legi. custo¬
diri. tractariq uoluerunt. nichil apd̾
illos credendum putauimꝰ eoꝵ. qui istiᷤ
inimici infestiq sunt uoce cõmoti: a¬
pud quos falsa pollicitatione rationis
inaudita milia fabulaꝵ credere &e cole¬
tui.si possum. Et sic apud te agam. ut fi¬
dem catholicam ñ interim aꝑiam. sed ad
serutanda eius magna mysteria. eis qͦ¬
rum animȩ sibi curȩ sunt. spem diuini
fructus & inueniendȩ ueritatis ostendã.
Nemo dubitat eum qui uer̃a religionẽ
requirit. aut iam credere immortalem
ẽẽ animam. cui ꝓsit illa religio: aut etiã
id ipsum in eadem religione uelle inue¬
nire. Animȩ gͥ causa: om̃is religio. slam

Expanded text:
sed scilicet intellegentissimi adulescentes sed scilicet intellegentissimi adulescentes et miri rationum exploratores non euolutis saltem illis litteris, non quaesitis magistris. non aliquantum nostra tarditate accusata, non denique uel mediocri corde concesso eis, qui huiusmodi litteras per totum orbem tam longo tempore legi, custodiri tractarique uoluerunt, nihil apud illos credendum putauimus, eorum qui istis inimici infestique sunt uoce commoti, apud quos falsa pollicitatione rationis inaudita milia fabularum credere et coleeragam, si possum, et sic apud te agam, ut fidem catholicam non interim aperiam, sed ad crutanda eius magna mysteria eis. quorum animae sibi curae sunt, spem diuini fructus et inueniendae ueritatis . ostendam. nemo dubitat eum, qui ueram religionem requirit, aut iam credere inmortalem esse animam, cui prosit illa religio, aut etiam id ipsum in eadem religione uelle inuenire. animae igitur causa omnis religio; nam
Abbreviated transcription (Latin):
ne diligeremꝰ. nunquã nobis satis fieret
de illis eius questionib innumerabilibꝰ
quib grammatici agitari & ꝑturbars
solent: nec audiremꝰ libent̾ qui cum eiꝰ
laude illas expediret: sed ei faueremus.
qui ꝑ illas illum errasse ac delirasse
conaretur ostendere. Nunc uͦ cum eas
multi ac uarie ꝓ suo quisq captu aꝑi¬
re conentur: his potissimum plaudit᷑.
ꝑ quoꝵ expositionem melior inuenitur
poeta: qui non solum nichil peccasse. s
nichil non laudabiliter cecinisse. ab eis
etiam qui illum ñ intelligunt creditur.
Itaq in questiuncula magistro deficien¬
ti. & quid respondeat ñ habenti. succense¬
mus potus: quã illum mutum uitio
maronis putamus. Iam si ad defensio¬
nem suam peccatum tanti auctoris asse-¬
rere uoluerit: uix apud eum discipuli
uł datis mercedib remanebunt. Quan¬
tum erat. ut similem beniuolentiã p̾be¬
tam diuturna uetustate firmatũ est:

Expanded text:
ne diligeremus, numquam nobis satis fieret ne diligeremus, numquam nobis satis fieret de illis eius quaestionibus innumerabilibus, quibus grammatici agitari et perturbari solent; nec audiremus libenter, qui cum eius laude illas expediret, sed ei faueremus, qui per eas illum errasse ac delirasse conaretur ostendere. nunc uero cum eas multi ac uarie pro suo quisque captu aperire conentur, his potissimum plauditur, per quorum expositionem melior inuenitur poeta, qui non solum nihil peccasse, sed nihil non laudabiliter cecinisse ab eis etiam, qui illum non intellegunt, creditur. itaque in quaestiuncula magistro deficienti et quid respondeat non habenti suscensemus potius quam illum mutum uitio Maronis putamus. iam si ad defensionem suam peccatum tanti auctoris adserere uoluerit. uix apud eum discipuli uel datis mercedibus remanebunt. quantum erat, ut similem beneuolentiam praebetam diuturna uetustate firmatum est?
Abbreviated transcription (Latin):
tales uidentur isti. qui ea quȩ ñ intelli¬
gunt aut cur. aut om̃ino qualia sint.
quamue iacentib similia. subtilla tam̃
intelligentib atq diuina. magno im¬
petu orationis maledictisq lacerantes:
quia eis imꝑiti plaudunt. aliquid sep¬
ficere existimant: Quicquid est mͥ cre¬
de in scripturis illis: altum & diuinũẽ
nest omĩno ueritas: & reficiendis instan¬
randisq animis accõmodatissima dis¬
ciplina: & plane ita modificata. ut ne¬
mo inde haurire ñ possit. qͦd sibi satisẽ.
si mͦ ad hauriendum deuote ac pie ut
uera religio poscit accedat. Quod ut tͥ
ꝓbem: multis rationib & longiore ora¬
tione opus ẽ. Agendum enim tecum
prius est. ut auctores ipsos ñ oderis: dem¬
deut ames: & hoc agendum qͦuis alio
modo potius. quã exponendis eoꝵ sen¬
tentiis & litteris: ꝓpterea qͥa si uirgiliũ
odissemus. immo siñ eum priusquã in¬
tellectus eẽt. maioꝵ nr̃oꝵ cõmendatio¬

Expanded text:
tales uidentur isti, qui ea, quae non intelletales uidentur isti, qui ea, quae non intellegunt, aut cur, aut omnino qualia sint, quamue iacentibus similia, subtilia tamen intellegentibus atque diuina, magno inpetu orationis maledictisque lacerantes, quia eis inperiti plaudunt, aliquid se proficere existimant? quicquid est, mihi crede, in scripturis illis altum et diuinum est: inest omnino ueritas et reficiendis instaurandisque animis adcomodatissima disciplina et plane ita modificata, ut nemo inde haurire non possit. quod sibi satis est. si modo ad hauriendum deuote ac pie, ut uera religio poscit, accedat. quod ut tibi probem, multis rationibus et longiore oratione opus est. agendum enim tecum prius est, ut auctores ipsos non oderis, deinde ut ames; et hoc agendum quouis alio modo potius quam exponendis eorum sententiis et litteris, propterea quia si Vergilium odissemus. immo si non eum, priusquam intellectus esset, maiorum nostrorum commendatio
Abbreviated transcription (Latin):
cogente causa bellum indixerunt. Qͥs
enim sibi unquã libros aristotilis recon¬
ditos & obscuros. ab eius inimico expo¬
nendos putauit: ut de his loquar disci¬
plinis. in quib lector fortasse sine sacrile¬
gio labi potest: Quis deniq grometͥ¬
cas litteras archimedis legere magistro
epicuro aut discere uoluit: contra quas
ille multum ꝑtinacit̾. nichil earũ quan¬
tum arbitror intelligens disserebat: An
iste scͥpture legis planissime sunt. in qͣs
isti quasi uulgo expositas impetum faci¬
unt frustra ce maniter: qui michi similes
uidentur illi muliercule quã idem ipsi
solent deridere. quȩ irata. qͦd ei sol iste
laudaret᷑. & a manichea quadam femi¬
na colendus cõmendaretur. ut erat reli¬
giose simplex. concita exiliuit ce locum
quem sol ꝑ fenestram illustrauerat cre-¬
bro pede ꝑcutiens. ecce solem dmq tuũ
calco clamare cepit: stulte omĩno atq
muliebriter. quis negat: S ñne tibi

Expanded text:
cogente causa bellum indixerunt. quis cogente causa bellum indixerunt. quis enim sibi umquam libros Aristotelis reconditos et obscuros ab eius inimico exponendos putauit, ut de his loquar disciplinis, in quibus lector fortasse sine sacrilegio labi potest? quis denique geometricas litteras Archimedis legere magistro Epicuro aut discere uoluit, contra quas ille multum pertinaciter nihil earum, quantum arbitror, intellegens disserebat? an istae scripturae legis planissimae sunt, in quas isti quasi uulgo expositas inpetum faciunt frustra et inaniter? qui mihi similes uidentur illi mulierculae, quam iidem ipsi solent deridere, quae irata, quod ei sol iste laudaretur et a manichaea quadam femina colendus commendaretur, ut erat religiose simplex, concita exiluit et eum locum, quem sol per fenestram inlustrauerat, crebro pede percutiens: ecce solem deumque tuum calco' clamare coepit. stulte omnino atque muliebriter — quis negat? — sed nonne tibi
Abbreviated transcription (Latin):
do. Et id quãquã ꝑ pauca eiꝰ generis
libroꝵ sciam: ꝑ suadere tamen facile poᷤᷤ¬
sum: si mͥ ȩquus &e minime ꝑtinax animꝰ
adhibeatur. Atq id faciam. cum copia
nobis data fuerit beniuolarũ aurium
ac mentis tuȩ: s hoc cum potero. Nunc
autẽ nonne mͥ satis ẽ quoquo modo se
ista res habeat: deceptum ñ fuisse: Testor
honorate conscientiam meam & puris
animis in habitantẽ dm: nichil me exi-¬
stimare prudentius. castius. religiosius.
quã sunt illȩ scripturȩ om̃s: quas testa¬
menti ueteris nomine. catholica eccłia
retinet. Miraris: noui. Non enim dis¬
simulare possum: longe aliter nobis
fuisse ꝑsuasum. S nil est ꝓfecto temeri¬
tatis plenius. quȩ nobis tunc pueris
inerat: quã quorumq libroꝵ expo-¬
fitores deserere. qui eos se tenere ac disci¬
pulis tradere posse ꝓfitentur: &e eorum
sententiam requirere abhis. qͥ conditoribꝰ
illoꝵ atq auctorib acerbissimũ nescio qͣ

Expanded text:
do et id, quamquam perpauca eius generis do et id, quamquam perpauca eius generis librorum sciam, persuadere tamen facile possum. si mihi aequus et minime pertinax animus adhibeatur. atque id faciam, cum copia nobis data fuerit beniuolarum aurium ac mentis tuae; sed hoc cum potero. nunc autem nonne mihi satis est, quoquo modo se ista res habeat, deceptum non fuisse? Testor, Honorate, conscientiam meam et puris animis inhabitantem deum nihil me existimare prudentius, castius. religiosius, quam sunt illae scripturae omnes, quas testamenti ueteris nomine catholica ecclesia retinet. miraris, noui. non enim dissimulare possum longe aliter nobis fuisse persuasum. sed nihil est profecto temeritatis plenius, quae nobis tunc pueris inerat, quam quorumque librorum expositores deserere, qui eos se tenere ac discipulis tradere posse profitentur, et eorum sententiam requirere ab his, qui conditoribus illorum atque auctoribus acerbissimum nescio qua
Abbreviated transcription (Latin):
tholicȩ quem putant errorẽ. Sim pͥmo.
graue omĩno crimen: s defensionẽ lon¬
ginquã non requirit. Satis ẽ enim nega¬
re ita nos intelligere. ut illi cũ inuchunt᷑
existimant. Sim scdo. non minus gra¬
ue ẽ. s eadem uoce refellentur. Si in t̾¬
cio:. nullum crimen ẽ. Age ac deinde
scripturas ipsas considera. Quid enim
libris obiciunt ueteris qͦd dicit᷑ testam̃ti:
Nunqͥdnam qͦd boni sunt. s male intelli¬
guntur a nobis: At eos ipsi ñ accipiũt.
An quia nec boni sunt. nec bene accipi¬
untur: At hoc suꝑior defensio. satis ex¬
pugnat. An illud dicent. quamuis be¬
ne a nobis accipiant᷑: mali st̃ tamen:
Quid ẽ aliud uiuos cum quib res agit᷑
adu̾sarios absoluere: atq olim mortuoᷤᷤ
cum quib nulla contentio ẽ accusare:
Ego quidem illos uiros. & omĩa utilit̾
memorie mandasse. & magnos ac diui¬
nos fuisse: & illam legem. di iussu ac
uoluntate ꝓmulgatã eẽ & conditã cre¬

Expanded text:
tholicae, quem putant, errorem. Si in primo, tholicae, quem putant, errorem. Si in primo, grave omnino crimen: sed defensionem longinquam non requirit; satis est enim negare ita nos intelligere, ut illi, cum invehuntur, existimant. Si in secundo, non minus grave est: sed eadem voce refellentur. Si in tertio, nullum crimen est. Age, ac deinde Scrlibris obiciunt ueteris quod dicitur testamenti? numquidnam, quod boni sunt, sed male intelleguntur a nobis? at eos ipsi non accipiunt. an quia nec boni sunt nec bene accipiuntur? at hoc superior defensio satis expugnat. an illud dicent: quamuis bene a uobis accipiantur, mali sunt tamen? quid est aliud uiuos, cum quibus res agitur, aduersarios absoluere atque olim mortuos, cum quibus nulla contentio est. accusare? ego quidem illos uiros et omnia utiliter memoriae mandasse et magnos ac diuinos fuisse et illam legem dei iussu ac uoluntate promulgatam esse et conditam cre
Abbreviated transcription (Latin):
bene senserit scriptor̃ bene etiam lector
sentiat: s aliud quã ille. Et sepe melius.
sepe infersꝰ: utiliter tamen. Cum autẽ &
hoc sentimꝰ qͦd ille quẽ legimus. & id est
uite bene agende accõmodatissimũ: cu¬
mulatissime sese habet ueritas: nec ali¬
unde aꝑitur falsitatis locus. Qd̃ genus
cũ de reb obscurissimiᷤᷤ lectio ẽ: rarissimũ
omĩno ẽ. Neq id mea sententia liquido
sciri. s tantũmͦ credi potest. Quib enim
argumentis absentis uł mortui homi¬
nis uoluntatẽ ita colligam. ut de illa iu¬
rare possim: cum etiamsi p̾sens int̾roga¬
retur. multa cẽ possent. quȩ si malus non
eẽt. officiosissime absconderet: Illud aũ
nichil ad rem cognoscendam ualere ar¬
bitror: qualis fuerit ille qui scripsit. ho¬
nestissime tam̃ bonus creditur: cuius
luteris generi humano posteritatiq con¬
sultum ẽ. Quamobrem: uellem mͥ isti
dicerent. in quo gencre ponant eccłiȩ ca¬

Expanded text:
bene senserit scriptor, bene etiam lector bene senserit scriptor, bene etiam lector sentiat; sed aliud quam ille, et saepe melius, saepe inferius, utiliter tamen. Cum autem et hoc sentimus quod ille quem legimus, et id est vitae bene agendae accommodatissimum, cumulatissime sese habet veritas, nec aliunde aperitur falsitatis locus. Quod genus cum de rebus obscurissimis lectio est, rarissimum omnino est; neque id, mea sententia, liquido sciri, sed tantummodo credi potest. Quibus enim argumentis absentis vel mortui homnis voluntatem ita colligam, ut de illa jurare possim; cum etiam si praesens interrogaretur, multa esse possent, quae, si malus non esset, officiosissime absconderet? Illud autem nihil ad rem cognoscendam valere arbitror, qualis fuerit ille qui scripsit: honestissime tamen bonus creditur, cujus litteris generi humano posteritatique consultum est. 12. Quamobrem vellem mihi isti dicerent, in quo genere ponant Ecclesiae ca
Abbreviated transcription (Latin):
tan laudare opinionẽ ac uoluntatẽ mcã.
cum & innocentia mͥ placeret: & homo
de homine in re dubia bene potus existi¬
marem. cum etiam male liceret: Quȩ cũ
ita sint: audi etiam earũdem scripturaꝵ
totidem condiciones & differentias. Nam
necesse ẽ totidem occurrant. Aut enim
utiliter scripsit quispiam. & ñ utiliter
ab aliquo intelligitur: aut utrumq in¬
utiliter fit: aut utiliter intelligit lector.
cum ille contra qui legitur scripserit.
Horum tͥum pͥmum ñ imꝓbo: ultimũ
ñ curo. ⁊am neq possum rep̾hendere ho¬
minẽ. qui nulla sua culpa male intelle¬
ctus ẽ: nec moleste habere quẽquã legiqͥ
uerum ñ uiderit. cum ñ obẽe legentib
nichil uideam. Unum gͥ genus ẽ ꝓbatiᷤ¬
simum & qͣsi purgatissimũ:cũ & bona
scripta sunt: & in bonã partẽ accipiunt᷑
a legentib. Id quoq tam̃ adhuc: in duo
diuidit᷑. Non enim penitus excludit
errorem. Nam euenit plerumq ut cum¬

Expanded text:
sse laudare opinionem ac uoluntatem meam, sse laudare opinionem ac uoluntatem meam, cum et innocentia mihi placeret et homo de homine in re dubia bene potius existimarem, cum etiam male liceret. Quae cum ita sint, audi etiam earundem scripturarum totidem condiciones et differentias; nam necesse est totidem occurrant. aut enim utiliter scripsit quispiam et non utiliter ab aliquo intellegitur, aut utrumque inutiliter fit, aut utiliter intellegit lector, cum ille contra, qui legitur, scripserit. horum trium primum non inprobo, ultimum non curo. nam neque possum reprehendere hominem, qui nulla sua culpa male intellectus est, nec moleste habere quemquam legi, qui uerum non uiderit, cum obesse legentibus nihil uideam. unum igitur genus est probatissimum et quasi purgatissimum, cum et bona scripta sunt et in bonam partem accipiuntur a legentibus. id quoque tamen adhuc in duo diuiditur; non enim penitus excludit errorem. nam euenit plerumq
Abbreviated transcription (Latin):
sibi cum eẽt barbatus. puericiam atq
infantiam ita placert multis audien¬
tib dixerit. ut etiam iurauerit sesimi¬
liter uelle uiuere. idq ita mͥ ꝓbaretur
ut impudent̾ negarem: nũ rep̾henden
dus uiderer. si eũ existimarẽ cũ hoc diceret.
significare uoluisse sibi placere innocenti¬
amae ab eis quib hominũ genꝰ inuolue¬
retur cupiditatib animũ alienum: &
ex eo illũ magis magisq diligerẽ ꝗͣ antta
diligebam. etiam si fortasse ille in puero¬
rum etatib libertatẽ quandam in lu¬
dendo &e cibando. atq ignauũ ocium
stultus adamasset: fac enim eum ẽẽ
defunctum. postquã hoc mͥ nunciatũ ẽ.
nec int̾rogaria me potuisse quicquam
ut aꝑiret sententiam suam: cẽt ne qͥsqͣm
tam imꝑb. qui mͥ succenseret. cũ hõĩs
laudarem ꝓpositũ & uoluntatẽ ꝑ illa
ipsa uerba quȩ acceꝑam: quid qͣd etiam
iustus rerum existimator. ñ dubitaret forsi¬

Expanded text:
sibi, cum esset barbatus, pueritiam atque sibi, cum esset barbatus, pueritiam atque infantiam ita placere multis audientibus dixerit. ut etiam iurauerit se similiter uelle uiuere, idque ita mihi probaretur, ut inpudenter negarem, num reprehendendus cuipiam uiderer, si eum existimarem, cum hoc diceret, significare uoluisse sibi placere innocentiam, et ab eis, quibus hominum genus inuolueretur cupiditatibus animum alienum, et ex eo illum magis magisque diligerem, quam antea diligebam, etiamsi fortasse illi in puerorum aetatibus libertatem quandam in ludendo et cibando atque ignauum otium stultus adamasset? fac enim eum esse defunctum, postquam hoc mihi nuntiatum est, nec interrogari a me potuisse quicquam, ut aperiret sententiam suam: essetne quisquam tam inprobus. qui mihi suscenseret, cum hominis laudarem propositum et uoluntatem per illa ipsa uerba, quae acceperam? quid? quod etiam iustus rerum existimator non dubitaret forta
Abbreviated transcription (Latin):
athomos solui atq interire. id uerũ
ac sibi credendum arbitret᷑. Nam et
hic ñ minus miser ẽ: si de retanta id qͦd
falsum ẽ ꝓ certo sibi ꝑsuasit: quãquã id
lucrecius cuiꝰ libris deceptus ẽ opinatꝰ
sit. Quid enim huic ꝓdest de auctoris
sententia certum ẽẽ: quando sibi eũ
ñ ꝑ quẽ erraret s cum quo erraret
elegerit: Tercio generi est illud accõmo¬
datum: siquis epicurũ lecto eiꝰ in libris
aliqͦ loco. uͥ continentiam laudat. in
uirtute illum summũ bonũ posuisse
asseueret: & id̾o ñ eẽ culpandum. Hiuc
enim quid obest error epicuri. si sũmũ
bonum hominis uoluptatẽ ille corpo¬
ris credit. cum iste ñ se dederit. tam tur¬
pi noxiȩq sententiȩ: neq ob aliam cau¬
sam ei placeat epicurus. nͥ qͦd eum sen¬
sisse non putat. qͦd sentiri non oporteat
Hic error ñ modo humanus ẽ: ħ sepe en¬
am homine dignissimꝰ. Quid enimsimͥ
de aliquo quẽ diligerem nunciaret᷑. qd

Expanded text:
atomos solui atque interire, id uerum atomos solui atque interire, id uerum ac sibi credendum arbitretur. nam et hic non minus miser est, si de re tanta id quod falsum est pro certo sibi persuasit, quamquam id Lucretius, cuius libris deceptus est, opinatus sit. quid enim huic prodest de auctoris sententia certum esse, quando sibi eum non per quem erraret, sed cum quo erraret, elegerit? tertio generi est illud adcommodatum: si quis Epicurum lecto eius in libris aliquo loco, ubi continentiam laudat, in uirtute illum summum bonum posuisse adseueret et ideo non esse culpandum. huic enim quid obest error Epicuri, si summum bonum hominis uoluptatem ille corporis credit, cum iste non se dederit tam turpi noxiaeque sententiae neque ob aliam causam ei placeat Epicurus, nisi quod eum sensisse non putat, quod sentiri non oporteat? hic error non modo humanus est, sed saepe etiam homine dignissimus. quid enim? si mihi de aliquo, quem diligerem. nuntiaretur, quod
Abbreviated transcription (Latin):
legunt. De singulis dicam. Primũ genꝰ
est in quo id quod falsum ẽ uerũ putat᷑:
cum aliud. qui scripsit. putauerit.
Alterũ ẽ quamuis ñ tam late patens.
ñ tam̃ minus norium: cum id qͦd fal¬
sum ẽ uerũ putat᷑ : id tam̃ putatur.
qͦd etiam ille qui scͥpsit putauit. Ter¬
cium ẽ cum ex alieno scripto intelligit᷑
aliquid uerr. cum hoc ille qui scripsit
ñ intellexerit. In quo genere ñ parũ ẽ
utilitatis: immo si diligentiꝰ considereᷤ
totus legendi fructꝰ ẽ integer. P rimi ge¬
neris exemplum ẽ: ut si quisquã uer¬
bi gr̃a dicat & credat radamantũ apd̃
inferos audur ac duuidicare causas mor¬
tuoꝵ: eo qͦd maronis in carmine id le¬
gerit. Hic enim errat duob modis:
qͦd & rem ñ credendam credit: neq id
putandus ẽ credidisse ille quẽ legit. Al¬
terum genus animadũti sic potest:
siquis quia lucreciꝰ animã ex athomis
eẽ scribit. cãq post mortẽ in eosdem

Expanded text:
legunt. de singulis dicam. primum genus legunt. de singulis dicam. primum genus est, in quo id quod falsum est uerum putatur, cum aliud qui scripsit putauerit. alterum est, quamuis non tam late patens, non tamen minus noxium, cum id quod falsum est uerum putatur, id tamen putatur, quod etiam ille qui scripsit putauit. tertium est, cum ex alieno scripto intellegitur aliquid ueri, cum hoc ille qui scripsit non intellexerit. in quo genere non parum est utilitatis; immo si diligentius consideres, totus legendi fructus est integer. primi generis exemplum est, ut si quisquam uerbi gratia dicat et credat Rhadamanthum apud inferos audire ac diiudicare causas mortuorum, eo quod Maronis in carmine id legerit. hic enim errat duobus modis: quod et rem non credendam credit neque id putandus est credidisse ille quem legit. alterum genus animaduerti sic potest: si quis, quia Lucretius animam ex atomis esse scribit eamque post mortem in easdem
Abbreviated transcription (Latin):
detur: quod sine xp̃o obscurum atq ado¬
ꝑtum ẽ. Statim quippe idem apłs subi¬
cit. Cum autẽ transieris ad xp̃m. aufe¬
retur uelamen. N on enim ait auferet᷑
lex aut testamentũ uetus. Non gͥ ꝑ dñ
ablata sunt: s tegien potiꝰ quo utilia
tegebantur. Hoc modo agitur cũ his:
qui studiose ac pie. non turbide atq
imꝓbe scripturarũ illarũ sensum reqͥ¬
runt. Demonstraturq sedulo & ordo
rerum. & cause factoꝵ atq dictorum:
&e ueteris testamenti ad nouum tan¬
ta congruentia. ut apex nullus qui ñ
consonet relinquatur: & figurarum
tanta secreta. ut omĩa quȩ int̾pretando
eruuntur. miseros ẽẽ. cogant fattri: qͥ
hec uolunt ante condempnare quã
discere.S ut omissa interim altitudi¬
ne scientiȩ. sic agam tecũ quomͦ agen¬
dum arbitror cum familiari meo idest
sicut ego possum. ñ sicut doctissimos
uiros posse miratꝰ sum: tria genera st̃
erroris. quib homines errant. cũ aliqͥd

Expanded text:
detur, quod sine Christo obscurum atque adodetur, quod sine Christo obscurum atque adopertum est. statim quippe idem apostolus subicit: cum autem transieris ad Christum, auferetur uelamen; non enim ait: auferetur lex aut testamentum uetus. non igitur peablata sunt, sed tegmen potius, quo utilia tegebantur. hoc modo agitur cum iis, qui studiose ac pie, non turbide atque inprobe scripturarum illarum sensum requirunt, demonstraturque sedulo et ordo rerum et causae factorum atque dictorum et ueteris testamenti ad nouum tanta congruentia, ut apex nullus, qui non consonet, relinquatur. et figurarum tanta secreta, ut omnia, quae interpretando eruuntur, miseros esse cogant fateri, qui haec uolunt ante condemnare quam discere. Sed ut omissa interim altitudine scientiae sic agam tecum, quomodo agendum arbitror cum familiari meo, id est sicut ego possum, non sicut doctissimos uiros posse miratus sum: tria genera sunt erroris, quibus homines errant, cum aliquid
Abbreviated transcription (Latin):
ri legis inuitat. Ipsa ẽ gr̃a. idest benefi¬
cium: qͦd ñ intelligunt sibi uenisse di¬
uinitꝰ: qui adhuc ẽẽ cupiunt sub uin¬
culis legis. Quos merito paulus ob¬
uirgat tanquã infideles: qui a seruitu¬
te cui certo tempore iustissima di dispo¬
sitione subiecti erant. iam ꝑ dñm nr̃m
iħm se liberatos eẽ ñ credunt. Hinc est¬
enim illud eiusdem apłi. Lex enĩ peda-¬
gogus nr̃ erat in xp̃o. Ille gͥ pedagogũ
dedit hominib quẽ timerent qͥ magi¬
strum postea. quẽ diligerent. In quib
tam̃ legis preceptis atq mandatis. quib
nunc xp̃ianos uti fas ñ est. quale uł sab¬
batum ẽ uł circumcisio. uł sacrificia. &
siquid huiusmodi ẽ. tanta myst̾ia conti¬
nent᷑: ut oi̾s prꝰ intelligat nichil eẽ perni¬
ciosius. quã qͥcqͥd ibi ẽ accipi ad litterã. id
Inde ẽ. littera occidit. sp̃c aũ uiuificat Iñ ẽ
idipsum uelamen in lectione ueteris te¬

Expanded text:
re legis inuitat. ipsa est gratia, id est benefire legis inuitat. ipsa est gratia, id est beneficium, quod non intellegunt sibi uenisse diuinitus, qui adhuc esse cupiunt sub uinculis legis. quos merito Paulus obiurgat tamquam infideles, quia a seruitute, cui certo tempore iustissima dei dispositione subiecti erant, iam per dominum nostrum Iesum se liberatos esse non credunt. hinc est illud eiusdem apostoli: lex enim paedagogus noster erat in Christo. ille igitur paedagogum dedit hominibus. quem timerent, qui magstrum postea, quem diligerent. in quibus tamen legis praeceptis atque mandatis, quibus nunc christianos uti fas non est, quale uel sabbatum est uel circumcisio uel sacrificia et si quid huiusmodi est, tanta mysteria continentur, ut omnis pius intellegat nihil esse perniciosius quam quicquid ibi est accipi ad litteram, id inde est: littera occidit, spiritus autem uiuificat; inde est: id ipsum uelamen in lectione ueteris te
Abbreviated transcription (Latin):
bia. qui confinis ẽ ei quȩ nẽ ẽ iherłm:¬
& seruit cum filiis suis. Quȩ autẽ sur¬
sum ẽ iherłm libera ẽ. quȩ ẽ mat̾ omni¬
um nr̃m. hic gͥ illi homines minime
mali. dum frustrare legem conantur.
eas scͥpturas approbare nos cogunt.
Attendunt enim qͦd dictum ẽ in serui¬
tute eẽ eos: qui sub lege sunt. Et id ulti¬
mumpre cȩteris uentilant. euacuati
estis a xp̃o: qui in lege iustificamini
a gr̃ã excidistis. Nos hȩc omĩa. uera
eẽ concedimꝰ: nec illam legem necessa¬
riam eẽ dicimus. nisi eis quib ẽ adhuc
utilis seruitus: ideoq utiliter eẽ latam
qͦd homines qui reuocari a peccatis
ratione ñ poterant. tali lege cohercen¬
di erant: penaꝵ scilicet istaꝵ quȩ uide¬
ri ab stultis possunt minis atq terro¬
rib A quib grã xp̃i cum liberat: ñ le¬
gem illam dampnat: s aliquando noᷤᷤ
obtemꝑare sue caritati. ñ seruire timo¬

Expanded text:
bia, qui confinis ei quae nunc est Jerbia, qui confinis ei quae nunc est Jercum filiis suis. quae autem sursum est Hierusalem, libera est, quae est mater omnium nostrum. Hic igitur illi homines minime mali, dum frustrare legem conantur, eas scripturas adprobare nos cogunt. adtendunt enim, quod dictum est in seruitute esse eos, qui sub lege sunt, et id ultimum prae ceteris uentilant: euacuati estis a Christo, qui in lege iustificamini; a gratia excidistis. nos haec omnia uera esse concedimus nec illam legem necessariam esse dicimus nisi eis, quibus est adhuc utilis seruitus, ideoque utiliter esse latam, quod homines, qui reuocari a peccatis ratione non poterant, tali lege cohercendi erant, poenarum scilicet istarum, quae uideri ah stultis possunt, minis atque terroribus: a quibus gratia Christi cum liberat, non legem illam damnat, sed aliquando nos obtemperare suae caritati, non seruire timo
Abbreviated transcription (Latin):
illis forncati sunt: & ceciderunt una die
uiginti tria milia hominum: Neq tẽp¬
temus xp̃m sicut qͥdam eoꝵ tẽptauert̃:
& a serpentib interierunt. Neq mur¬
muremus. sicut qͥdam ex illis murmu¬
rauerunt: & ꝑierunt ab ext̾minatore.
Omĩa autẽ ista in figura contingebant
illis: scͥpta sunt autẽ ad correctionẽ no¬
stram. in quos fines scłoꝵ deuenerunt.
Est item apud apłm allegoria quedam
sane ad causam maxime ꝑtinens: ideo
quod idem ipsi eam in disputando ꝓfer¬
re atq ostentare consuerunt. Idem enĩ
paulus: dicit ad galathas. Scriptũ ẽ
enim. qͦd abrabam duos filios habuit:
unum de ancilla. & unum de libera.
Sedis qͥdem qui de ancilla: scđ̾m car¬
nem natus ẽ: qui autẽ de libera ꝑ repmiᷤᷤ¬
sionẽ: que sunt ꝑ allegoriam dicta. Nam
hec sunt duo testamenta. Unũ quidem
de montesina inseruitutẽ generans:
quod ẽ agar. Sina enim mons ẽ in ara¬

Expanded text:
die die viginti tria millia hominum. Neque tentemus Christum, sicut quidam eorum tentaverunt, et a serpentibus interierunt. Neque murmuremus, sicut quidam ex illis murmuraverunt, et perierunt ab exterminatore. Omnia autem ista in figura contingebant illis. Scripta autem sunt ad correptionem nostram, in quos fines saeculorum devenerunt . Est item apud Apostolum allegoria quaedam, sane ad causam maxime pertinens, ideo quod ipsi eam in disputando proferre atque ostentare consuerunt. Idem enim Paulus dicit ad Galatas: Scriptum est enim quod Abraham duos filios habuit; unum de ancilla, et unum de libera: sed is quidem qui de ancilla, secundum carnem natus est; qui autem de libera, per promissionem: quae sunt per allegoriam dicta. Nam haec sunt duo Testamenta: unum quidem de monte Sina in servitutem generans, quod est Agar. Sina enim mons est in Ara
Abbreviated transcription (Latin):
ei nisi signum ionȩ ꝓph̾e. Sicut enim
ionas in uentre ceti trib dieb & tribuᷤ
noctib fuit: sic &e filius hominis tͥb
dieb & trib noctib erit in corde terrȩ.
Nam quid ego de apło paulo dicam:
qui etiam ipsam exodi hystoriam. futurȩ
xp̃iane plebis allegoriã fuisse significat.
ad corinthios epła pͥma: Nolo aũ uos
ignorare fratres: qͥa patres nr̃i om̃s sub
nube fuerunt. & om̃s ꝑmare transiert̃.
& om̃s in moysen baptirati sunt in nube¬
& in mari: & om̃s eundem cibum sp̃a¬
lem manducauerunt: & om̃s eundem
potum sp̃ualem biberunt. Bibebant
Petra autẽ fuit xp̃c. S ñ in plurib eoꝵ¬
bene complacuit do. Prostrati enimst̃
in deserto. Hec autẽ figure nĩx fuerunt
ut ñ simus cupidi maloꝵ. sicut & illi
concupiert̃. Neq idola colamus sieut
qͥdam ex illis: sicut scriptum ẽ. Sedit
ppłs manducare &e bibere: & surrexerunt
ludere. Neq fornicemur. sicut qͥdam ex

Expanded text:
ei nisi signum Ionae prophetae. sicut enim ei nisi signum Ionae prophetae. sicut enim Ionas in uentre ceti tribus diebus et tribus noctibus fuit, sic et filius hominis tribus diebus et tribus noctibus eriNam quid ego de apostolo Paulo dicam, qui etiam ipsam Exodi historiam futurae christianae plebis allegoriam fuisse significat ad Corinthios Epistola prima? Nolo autem vos ignorare, fratres, quia patres nostri omnes sub nube fuerunt et omnes per mare transierunt et omnes in Moysen baptizati sunt in nube et mari; et omnes eundem cibum spiritalem manducauerunt et omnes eundem potum spiritalem biberunt. bibebant petra autem erat Christus. Sed non in pluribus eorum complacuit Deo: prostrati enim sunt in deserto. Haec autem figurae nostrae fuerunt, ut non simus cupidi malorum, sicut et illi concupierunt. Neque idola colamus, sicut quidam ex illis, sicut scriptum est: Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere. Neque fornicemur, sicut quidam
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ qͥd mͥ uidctur: qͦd peto placidissimo at¬
ꝙ serenissimo iudicio mecũ consideres.
Nosti enim qͥd auctoris sui maniches ꝑ
sonam in apłoꝵ numerũ inducere
ad nos uenisse. Itaq si illos actus apłoꝵ
id immissum eẽ dicerent. Colunt enim
nescio quos corruptores diinoꝵ libro¬
rum. ante ipsius manichei tempora fu¬
isse: corrupisse autẽ illos. qui iudeoꝵ
legem euangłio miscere cupiebant. Hoc
autẽ de spũ scõ dicere nequeunt: nͥ for¬
te diuinasse illos asserant: & posuisse
in suis libris. qͦd contra futurũ aliqͣndo
alias planius aliquid eloquemur. Nc̃
ad hoc qͦd intenderam redeamus Nam
& hẏstoriam ueteris testamenti. & ethi¬
mologiam &e anologiam in nouo testa¬
mento inueniri. satis ut puto ẽ demon¬
stratum: de allegoria restat ostendere.
Ipse liberator nr̃ in euangłio allegoria
utitur: ex ueteri testamento. Generatio
inquit hec signum querit: & ñ dabit᷑

Expanded text:
est, quod mihi uidetur, quod peto placidissimo etest, quod mihi uidetur, quod peto placidissimo et serenissimo iudicio mecum consideres. nosti enim, quod auctoris sui Manichaei sonam in apostolorum numerum inducere ad nos uenisse. itaque si illos Actus apostoid inmissum esse dicerent. uolunt enim nescio quos corruptores diuinorum librorum ante ipsius Manichaei tempora fuisse, corrupisse autem illos, qui Iudaeorum legem euangelio miscere cupiebant. hoc de spiritu sancto dicere nequeunt, nisi forte diuinasse illos adserant et posuisse in suis libris, quod contra futurum aliquandoalias planius aliquid eloquemur. nunc ad hoc, quod intenderam, redeamus. Nam et historiam ueteris testamenti et aetiologiam et analogiam in nouo testamento inueniri satis, ut puto, est demonstratum; de allegoria restat ostendere. ipse liberator noster in euangelio allegoriam utitur ex uetere testamento. generatio, inquit, haec signum quaerit; non dabitur
Abbreviated transcription (Latin):
moria extantib exemplaribꝰ possut ꝯũĩcẽ.
Si enim dicerent eas sibi penitꝰ accipien¬
das non putasse quod ab his ee̾nt conscͥp¬
te. quos uerum scripsisse ñ arbutrarentur:
eẽt uitumq tergiu̾satio eoꝵ rectior: uel
error humanior. hoc enim de illo libro
fecerunt: qui actus apłoꝵ inscribitur.
Quod eoꝵ consilium cum mecũ ipse ꝑ¬
tracto: nequeo satis mirari. N on enim
sapientiã hominũ in hac res cor medio¬
cre considero. Tanta enim liber iste ha¬
bet quȩ similia sint his quȩ accipiunt:
ut magnȩ stulticie mͥ uideatur ñ & hc̃
accipere: & si quid ibi eos offendit. falsũ
atq immissum dicere. Aut si talis oratio
impudens ẽ sicuti ẽ. cur in pauli epłis.
cur in quatuor euangłii libris ea ualere
aliquid putant: In quib haut scio. an
multo plura sint ꝓportione. quã in illo
libro ec̃ potuerunt: quȩ a corruptorib
int̾iecta credi uolunt.S nimirũ illud

Expanded text:
moria extantibus exemplaribus possint conuincere. moria extantibus exemplaribus possint conuincere. si enim dicerent eas sibi penitus accipiendas non putasse, quod ab his essent conscriptae, quos uerum scripsisse non arbitrarentur, esset utcumque tergiuersatio eorum rectior uel error humanior. hoc enim de illo libro fecerunt, qui Actus apostolorum' inscribitur. quod eorum consilium cum mecum ipse pertracto, nequeo satis mirari. non enim sapientiam hominum in hac re, sed cor mediocre desidero. tanta enim liber iste habet, quae similia sint his, quae accipiunt, ut magnae stultitiae mihi uideatur non et hunc accipere et, si quid ibi eos offendit, falsum atque inmissum dicere. aut si talis oratio inpudens est, sicuti est, cur in Pauli epistulis, cur in quattuor euangelii libris ea ualere aliquid putant, in quibus haud scio an multo plura sint proportione quam in illo libro esse potuerunt, quae a corruptoribus interiecta credi uolunt ? sed nimirum illud
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ explanare. Iam porro analogiam qua
utriusq testam̃ti congruentia ꝑspicitur.
quid ego dicam usos fuisse om̃s. quoꝵ au¬
ctoritati illi cedunt: cum secum ipsi con¬
siderare possint. quã multa soleant di¬
cere immissa ẽc̃ scͥpturis diuinis a nes¬
cio quib corruptorib ueritatis: Que
uox mͥ semꝑ qͥdem etiam cũ eos audirẽ
inualidissima uisa ẽ: nec mͥ soli.s etiã tͥ
nam bene memmi. nobisq om̃ib: qui
paulo maiorẽ diligentiã in uidicando
habere conabamur. quã turba creden¬
tium. Nunc uͦ postea quã mͥ sunt expo¬
sita &r enodata: multa quȩ me maxime
mouebant. ea scilicet in quib illoꝵ ple¬
rumq se iactat. & quo securiꝰ sine adu̾¬
sario eo effusius exultat oratio: nichil
mͥ uidetur ab eis impudentiꝰ dici. uł
ut mitius loquar incuriosius & imbe¬
cilluis. quam scͥpturas diuinas eẽ cor¬
ruptas: cum id nullis in tam recenti me¬

Expanded text:
est explanare. Iam porro analogiam, qua est explanare. Iam porro analogiam, qua utriusque testamenti congruentia perspicitur, quid ego dicam usos fuisse omnes, quorum auctoritati illi cedunt? cum secum ipsi considerare possunt, quam multa soleant dicere inmissa esse scripturis diuinis a nescio quibus corruptoribus ueritatis. quae uox mihi semper quidem, etiam cum eos audirem, inualidissima uisa est; nec mihi soli, sed etiam tibi - nam bene memini — et nobis omnibus, qui paulo maiorem diligentiam in iudicando habere conabamur quam turba credentium. nunc uero posteaquam mihi sunt exposita et enodata multa, quae me maxime mouebant, ea scilicet, in quibus illorum plerumque se iactat et quo securius sine aduersario, eo effusius exultat oratio, nihil mihi uidetur ab eis inpudentius dici uel, ut mitius loquar, incuriosius et inbecillius quam scripturas diuinas esse corruptas, cum id nullis in tam recenti me