comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
hominẽ quent extollere rei ⁊¬
⁊p̃am depresit. nõ est enĩ magna
si abhomine potuit ĩueniri. ⁊
potest ut uerũ poete dariueia.
At ille idem ꝓfectus orator idẽ
siimꝰ philosophus. ne grecos re¬
prehendã quoꝵ leuitate̾ semꝑ
accusat. et tam̃ sequit᷑ ipsa
sapientiã quã alias donũ ali¬
as ĩuentã deorũ uocat poeti¬
ce figuratã laudat infaciem
grauiter etia querit᷑ extitisse
aliquos quieam uituparent
quis nã ne inquit uituꝑare
uite parentẽ. et haoc parricidiose
inquinare audeat et  impie
ĩgratus ẽẽ. Nos gͦ marce tulli
parricide sumꝰ et ĩsuendi te iudi¬
ceiuculleũ qui philosophiã ne¬
gamꝰ parentẽ ẽẽ uite: an tu qui
aduersus deũ tam impie ĩgra¬
tus es nõ hunc cuiꝰ effigiẽ ue¬
neraris ĩ capitolio sedentẽ. sed
illũ qui mundũ fecit hominẽ¬
q generauit. qui sapientiam
quoq ipam ĩter cetera celestia ⁊¬
sua beneficia largitus ẽ. magis¬

Expanded text:
hominem quaerit extollere, rem hominem quaerit extollere, rem ipsam depressit: non est enim magna, si ab homine potuit inueniri. uerum potest ut poetae dari uenia. at ille idem perfectus orator, idem summus philosophus, ne Graecos reprehendam quorum leuitatem semper accusat et tamen sequitur, ipsam sapientiam, quam alias donum, alias inuentum deorum uocat, poetice figuratam laudat in faciem. grauiter etiam queritur extitisse aliquos qui eam uituperarent. quisquamne inquit uituperare uitae parentem et hoc parricidio se inquinare audet et tam inpie ingratus It esse? nos ergo, Marce Tulli, parricidae sumus et insuendi iudice in culleum, qui philosophiam negamus parentem esse uitae, an tu, qui aduersus deum tam inpie ingratus es, non hunc cuius effigiem ueneraris in Capitolio sedentem, sed illum qui mundum fecit hominemque generauit, qui sapientiam quoque ipsam inter cetera caelestia sua beneficia largitus est? magi
Abbreviated transcription (Latin):
Ectius itaq lucrecius
cũ eum laudat qui sa¬
pientĩa primꝰ in uenit. s hoc
inepte quod ab homine ĩ uen¬
tã putauit. quasi uero illam
alicubuacentẽ homo ille quẽ
laudabat ĩuenerit tãquã tibi¬
as adfontẽ ut poete aiunt. qͥ¬
si reptorẽ sapientie. ut deum
laudauit. Ita enĩ dicit nemo
ut opinor ent mortali corpore
creatus. Nam siut ip̃a petit
maiestas cognita rerũ dicend̾
ẽ deus ille fuit. deus inclite
memini. tam̃ nõ erat sic laudã¬
dus t̾esᷤᷤ quod sapientiã iuue¬
uerit. ẜ̾ quod hominẽ fecerit ⁊¬
qui posset capere sapientiam
minuit enĩ laudẽ qui partem
laudat extoto. S ille ut homi¬
nem laudauit. Qui tam̃ obro
ip̃m deberet ꝓ deo habere quod
sapere ĩ uenerit. nam sic ait ne
decebat hunc hominẽ numẽo
diuũ dignaner esse. Unde ap¬
paret aut pitragorã uoluisset
laudare. qui se primꝰ ut dixi phi¬
losophũ nominauit. aut mile¬
siũ thalẽ qui de rerũ naturapͥ¬
mus tradit᷑ disputasse. Ita dũ

Expanded text:
ectius itaque Lucretius, cum eum laudat qui sapientiam primus inuenit, sed hoc inepte, quod ab homine inuentam putauit: quasi uero illam alicubi iacentem homo ille quem laudabat inuenerit tamquam tibias ad fontem, ut poetae aiunt. quodsi repertorem sapientiae ut deum laudauit — ita enim dicit: nemo, ut opinor, erit mortali corpore cretus. nam si, ut ipsa petit maiestas cognita rerum, - dicendum est, deus ille fuit, deus, inclute Memmi — tamen non erat sic laudandus deus, quod sapientiam inuenerit, sed quod hominem fecerit qui posset capere sapientiam: minuit enim laudem qui partem laudat ex toto. sed ille ut hominem laudauit, qui tamen ob id ipsum deberet pro deo haberi, quod sapere inuenerit: nam sic ait: nonne decebit hunc hominem numero diuum dignarier esse? unde apparet aut Pythagoram uoluisse laudare, qui se primus ut dixi philosophum nominauit, aut Milesium Thalen, qui de rerum natura primus traditur disputasse. ita dum
Abbreviated transcription (Latin):
titia p̾ualebant. et qm̃ nullu
in his uestigiũ iusticie fuit cuiꝰ
officia sunt humauitas equi
inequalitate gaudebant altio¬
resq se ceters hoĩb satellitum
comitatuet ferro et insigni ue¬
ste faciebant. Hinc honores sibi
et purpuras et fasces ĩuener̃t.
ut secunꝰ gladioꝵq t̾rore subni

Expanded text:
itia praeualebant. et quoniam nullum in iis uestigium iustitiae fuit, cuius officia sunt humanitas aequiinaequalitate gaudebant altioresque se ceteris hominibus satellitum comitatu et ferro et insigni ueste faciebant. hinc honores sibi et purpuras et fasces inuenerunt, ut securium gladiorumque terrore subni
Abbreviated transcription (Latin):
om̃es hostiatim domos oceu¬
pant. ac sibi geniorũ nomen
assumunt. Si eñi latinoser¬
mone demonas interp̃tãf᷑
hos insuis penetralib cõ¬
secrant. his cotroie ꝓfundũt
tur quasi terrestres deos. et
quasi depulsores malorũ que
ip̃i faciunt et urogant. Qui
qm̃ sp̃s sunt tenues. et ĩcõpre¬
hensibiles iusinuant se corpo¬
rib hominũ et occulte in ui¬
scerib oꝑati ualitudinẽ uici¬
ant morbos citant somuiis
auimos terrent mentes furo¬
rib quatiunt ut homines
his malis cogant adeorũ
auxilia recurrere. Quro ꝓ¬

Expanded text:
omnes ostiatim domos occupant ac sibi geniorum nomen adsumunt; sic enim latino sermone daemonas interpretantur. hos in suis penetralibus consecrant, his cotidie uina. ptur quasi terrestres deos et quasi depulsores malorum quae ipsi faciunt et mroga.ut. qui quomam spiritus sunt tenues et inconprehensibiies, insinuant se corporibus hominum et occulte in uisceribus operati ualetudinem uitiant, morbos citant, somniis animos terrent, mentes furoribus quatiunt, ut homines his malis cogant ad eorum auxilia decurrere. Qu
Abbreviated transcription (Latin):
epto illi seul. qui se in priori ⁊¬
uita euforbiũ fuisse mentitus
ẽ: Hic credo ꝙ erat ignobilige¬
nere natus familia sibi ex ho¬
meri carminib ad optauit.
Dunrã et singularẽ pithago¬
re memoriã. et ormrã obliui¬
amus qui ante fuerimꝰ. s for¬
tasse uł errore aliquo uł gr̃a
sit effectũ. ut illesolus litheũ
gurgitẽ nõ attigerit. nec obli¬
uionis aquã gustauenit. uide¬
licet senex uanꝰ. sic̃ ociose anicu¬
le solent fabulas tãquã in fan¬
tib credulis finxit. ꝙͦ si bene
sensisset de his quib heclo¬
cutus ẽ. si homines eos estima̾¬
set. nũquã sibi tã petulant᷑ m̃nͣ¬
tiendi licentiã uindicasset. S
de rideirdoa hominis leuissimin
uanitas. quid ciceroni facie¬
mus: qui cũ inpͥncipio ꝯsola¬
tioms sue dixisset luentoruz
scelerũ causa uasci homines.
iterauit id ip̃m quasi obiuĩgãs
rabili uentatis ignorantia se
teneri.
Quod eicero et alii sapi¬

Expanded text:
epto illi seni, qui se in priore epto illi seni, qui se in priore uita Euphorbum fuisse mentitus est. hic credo quod erat ignobili genere natus, familiam sibi ex Homeri carminibus adoptauit. o miram et singularem Pythagorae memoriam et o miseram obliuiamus, qui ante fuerimus! Sed fortasse, vel errore aliquo, vel gratia sit effectum, ut ille solus lethaeum gurgitem non attigerit, nec oblivionis aquam gustaverit: videlicet senex vanus sicut otiosae aniculae solent fabulas tamquam infantibus credulis finxit. Quod si bene sensisset de iis, quibus haec locutus est, si homines eos existimasset, nunquam sibi tam petulanter mentiendi licentiam vindicasset. Sed deridenda est hominis levissimi vanitas. Quid Ciceroni faciemus? qui cum in principio Consolationis suae dixisset, luendorum scelerum causa nasci homines, iteravit id ipsum postea, quasi objurgans rabili veritatis ignorantia se teneri. CAPUT XIX. Cicero et alii sapi
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ cesar ut erat clemens. ni¬
chil aliird efficere uolebat etiã
in p̃o belli ciuilis arclore. quã
ut bene mereri de re publicaui¬
deret᷑. duob optiinis ciuibꝰ ci¬
eos qui mortẽ ꝓ bono laudant.
De uita quereris quasi uixeris
aut uinquã tibi ratio ꝯstitẽit.
cur om̃ino sis natus: nõne gͥ
tibi uerus ille et comunis õiũ
pater. terentianũ illud iure in¬
crepauent. Prius disce quid
sit uiuere si displicebit uitatũ
istoc utitor. indignanͣs te mal
ẽẽ subiectũ. quasi quicquam
merearis boni: qui patrẽ qui
dñm qui regẽ tuũ nescis. qui
quãius clarissimã lucẽ intuei̾s
oculis: men ^ ͤ tam̃ cecꝯ eset in
profundis ignorantie tenẽbri
iacer que ignorantia efficit. ut
quosdã dicere nõ pudet iocico
nos ẽẽ natos. ut scelerũ penas
lueremꝰ. ꝙͦ quio delirius dici poᷤᷤ¬
sit nõ urdeo. ubi eiũ uł que sce¬
lera potuimꝰ adm̃ittere ꝗ oĩno
ño fuimꝰ: nisi forte credemꝰ in¬

Expanded text:
enim Caesar ut erat clemens, nienim Caesar ut erat clemens, nihil aliut efficere uolebat etiam in ipso belli ciuilis ardore, quam ut bene mereri de re publica uideretur duobus optimis ciuibus Ciredeamus ad eos qui mortem pro bono laudant. de uita quereris, quasi uixeris aut umquam tibi ratio constiterit, cur omnino sis natus. nonne igitur tibi uerus ille et communis omnium pater Terentianum illut iure increpauerit: prius disce quid sit uiuere, si displicebit uita, tum istoc utitor. indignaris te malis esse subiectum, quasi quicquam merearis boni qui patrem, qui dominum, qui regem tuum nescis, qui quamuis clarissimam lucem intuearis oculis, mens tamen caeca est et in profundis ignorantiae tenebris iacet. quae ignorantia effecit ut quosdam dicere non puderet idcirco nos esse natos, ut scelerum poenas lueremus: quo quid delirius dici possit non uideo. ubi enim uel quae scelera potuimus admittere qui omnino non fuimus? nisi forte credemus in
Abbreviated transcription (Latin):
et ip̃e romane sapientie prĩceps
cato. qui antequã se occiteret
plegisse platonis librũ d̃r qui ẽ
scriptus deet̾nitate animaru.
et ad sũmũ nefas phie auctori¬
tate cõpulsus ẽ. Et hic tamen
aliquã moriendi causam uidet
habuisse odiũ ẜuititis. Quida¬
brachiotes ille qui cũ eundem
librũ ꝑlegisset p̃cipitẽ se dedit:
nullam aliã obeausam. nisi qd̾
platoni credidit execrabilis ⁊¬
prorsus ac fugienda doctriua.
si abigit homines auita. qd̃si
scisset plato atq dociusset. aquo
et quomͦ qͣuib et que cõfactaͦ
et quo tẽpore immortalitas tri¬
buat᷑. nec theos brotũ pͥegisset ĩ
mortẽ uoluntariã nec catonem.
ẜ̃ eos aduitã et ad iusticiã potiꝰ
erudisset. Nani mͥ cato uidet᷑
causam quesisse moriendi. nõ
tam ut cesarẽ fugeret. qua ut
stoicu decretis obtemꝑaret qͦs
sectabaf᷑. suũ qͣuoq nom̃ grandi
aliquo facinore clarificaret.Cui
quid mali potuerit accidere.
si uiuere ño inuenio. Gaius

Expanded text:
et ipse romanae sapientiae princeps Cato, qui antequam se occideret, perlegisse Platonis librum dicitur, qui est scriptus de aeternitate animarum, et ad summum nefas philosophi auctoritate conpulsus est. et hic tamen aliquam moriendi causam uidetur habuisse, odium seruitutis. quid Ambraciotes ille, qui cum eundem librum perlegisset, praecipitem se dedit nullam aliam ob causam nisi quod Platoni credidit? execrabilis prorsus ac fugienda doctrina, si abigit homines a uita. quodsi scisset Plato atque docuisset a quo et quomodo et quibus et quae ob facta et quo tempore inmortalitas tribuatur, nec Theombrotum inpegisset in mortem uoluntariam nec Catonem, sed eos ad uitam et iustitiam potius erudisset. nam mihi Cato uidetur causam quaesisse moriendi non tam ut Caesarem fugeret, quam ut Stoicorum decretis obtemperaret, quos sectabatur, suumque nomen grandi aliquo facinore clarificaret: cui quid mali potuerit accidere, si uiueret, non inuenio. Gaius
Abbreviated transcription (Latin):
dũ sagax multiplex/ acutũ me¬
mor plenũ rationis et ꝯsilii. quẽ
uocamꝰ hominẽ. preclara quadã
conditione generatũ ẽe a supre¬
nio deo: Solũ est eni extot ꝓͣniãtũ
gñib atq natiuris particeps
rationis et cogitationis. cunz
cetera sint omĩa exꝑtia. uides¬
ne homine quãuis longe a ue¬
ritatis notitia remnotũ tam̃ qm̃
nerari. et tam diuinis opus
ẽ testimoniis ne minus hũa¬
na sufficiant Sibilla hominẽ

Expanded text:
dum, sagax, multiplex, acutum, memor, plenum rationis et consilii, quem uocamus hominem, praeclara quadam conditione generatum esse a supremo Deo; solum est enim ex tot animantium generibus atque naturis, particeps rationis et cogitationis, cum caetera sint omnia expertia. » Videsne hominem, quamvis longe a veritatis notitia remotum, tamen, qunerari? Sed tamen divinis opus est testimoniis, ne minus humana sufficiant. Sibylla hominem
Abbreviated transcription (Latin):
dedit ei certa mandata: quesi
obẜuasset in mortalis maueret.
Si transcendisset. morte affice¬
retur. Id aũt pceptu fuit ut ex
arbore una que fuerat ĩ miedio i¬
paradisi nõ gustaret. inqua po¬
suerat intelligentiã boni. ⁊ ma¬
li. Tunc criminator ille ĩuitẽs
oꝑib dei. om̃s fallacias et cal

Expanded text:
dedit ei certa mandata: quae si dedit ei certa mandata: quae si observasset, immortalis maneret, si transcendisset, morte afficeretur. Id autem praeceptum fuit, ut ex arbore una, quae erat in medio paradisi, non gustaret, in qua posuerat intelligentiam boni et mali. Tum criminator ille invidens operibus Dei, omnes fallacias et cal
Abbreviated transcription (Latin):
utat᷑. Utriusq officia sunt. ut
haoc quod ẽ ecelo et deo impet
nequã salustius qui ait. Sed
ñraomĩs uis ĩ aĩo et corporesita
ẽ. animi imꝑio corporis ẜuitio
magis utim̃. Recte si ita uixiss̃
ut locitus ẽ. Seruiuit enĩfediᷤ¬
sime  uoluptatib suãq ip̃e sen¬
tentĩa uite prauitate dissoluit.
Quod si anma ignis ẽ. ut ostẽ¬
dimꝰ incelũ debet eniti. sic̃ igniᷤᷤ
ne extinguat. hoc ẽ ad in morta¬
litatẽ que incelo ẽ. Et sicut ar¬
dere ac urere nõ potest ignis. nͥ
aliqua pingui materia teneat᷑.
in qua habeat aliñtũ. Sic aĩe
materia et cib ẽ sola iusticia qua
tenef aouitã. Post hec deus ho¬
minẽ qua exposui ratione
generatũ posuit in paradiso. ioẽ
inorto fecundissimo et᷑ amenis¬
simo. quẽ inpartib orientis oĩ
gnͣe ligni arborũq ꝯstruf ut
ex earũ uariis fructib aleretur.
Expersq oĩum laborũ deo pri
sũma deuotione ẜuiret. Tum

Expanded text:
utatur. Utriusque officia sunt, ut utatur. Utriusque officia sunt, ut hoc, quod est ex coelo et Deo, impernequam Sallustium, qui ait: Sed omnis nostra vis in animo et corpore sita est; animi imperio, corporis servitio magis utimur. Recte, si ita vixisset, ut locutus est. Servivit enim foedissimis voluptatibus, suamque ipse sententiam vitae pravitate dissolvit. Quod si anima ignis est, ut ostendimus , in coelum debet eniti, sicuti ignis, ne extinguatur, hoc est ad immortalitatem, quae in coelo est. Et sicut ardere, ac vivere non potest ignis, nisi aliqua pingui materia teneatur, in qua habeat alimentum: sic animae materia et cibus est sola justitia, qua tenetur ad vitam. Post haec Deus hominem, qua exposuri ratione generatum, posuit in paradiso , id est, in horto foecundissimo, et amoenissimo: quem in partibus Orientis omni genere ligni arborumque consevit, ut ex earum variis fructibus aleretur, expersque omnium laborum, Deo patri summa devotione serviret. Tum
Abbreviated transcription (Latin):
lis et ppetua in luce uersetur
Si aũt corpus uuueueret aĩ¬
mãq dicioniꝰ subiecerit. sit in
tenebris sempit̾nis et in mor¬
te. Cuiꝰnõ eauis ẽ. ut ĩ iustaᷤᷤ
animas extinguat omnino:
s ut piuniat mnet̾nũ. Eampe¬
nã mortẽ secundã nominamꝰ.
que ẽ et ipsappetua. sicut et
in mortalitas. Primã sic diffi¬
niuiꝰ mors ẽ nature animan¬
tiũ dissolutio. Secunda ita. Se¬
ritis ad et̾na supplicia danina¬
tio hec mutas pecutes nõ attĩ¬
git quarũ anime nõ exdeo ꝯstãts̃
s ex cõi aere morte soluiͣt. In
hac gͥ societate celi atq terre.
quoꝵ effigies ex pressa ẽ in lo¬
mine supiorẽ parte tenent ea
que sunt dei anima scilicet et¬
que dominũ corporis habet
Infenorẽ aũit ea que sunt dia¬
boli corpus utiq. quod quͥa ⁊
t̾rrenũ est amme debet ẽẽsub¬
iectũ sicut terra celo. Est enim
quasi uasculũ quo tã qua do¬
micilio templi sp̃us hic celestiꝰ

Expanded text:
lis, et in perpetua luce versetur; lis, et in perpetua luce versetur; si autem corpus vicerit animam, ditionique subjecerit, sit in tenebris sempiternis et in morte. cuius non ea uis est ut iniustas animas extinguat omnino, sed ut puniat in aeternum. eam poenam mortem secundam nominamus, quae est et ipsa perpetua. sicut et inmortalitas. primam sic definimus: mors est naturae animantium dissolutio, uel itaritis ad aeterna supplicia damnatio. haec mutas pecudes non adtingit, quarum animae non ex deo constantes, sed ex communi aere morte soluuntur. in hac igitur societate caeli atque terrae, quorum effigies expressa est in homine, superiorem partem tenent ea quae sunt dei, anima scilicet quae dominium corporis habet, inferiorem autem ea quae sunt diabterrenum est, animae debet esse subjectum, sicut terra coelo. Est enim quasi vasculum, quo tamquam domicilio temporali spiritus hic coelestis
Abbreviated transcription (Latin):
corpus eterra. Cuiꝰ elimo diximꝰ
ẽẽ formatũ. Empedocles quẽ
nescias. utiũ ne int poetas: an
int̾ philosophos numeres: quia
de rerũ natura uersibscripsit. ut
apud romanos lucretius. et uãro.
quatuor elem̃ta cõstituit. ignem
aerem aquã et terrã. Fortasse tri¬
megistrũ secutus. qui nra corpora
ex his quatuor elem̃tis cõstituta
esse dixit adeo. habere nãq inse
aliquid ignis: aliquid aens. ali
tio iucarne est.humoris ĩsangui¬
ne. aeris inspintul ignis incalore
uitali. S neq sanguis acorpore
secemi potest. sicut humor atẽra
neq ealor uitalis aspiritu sicut
ignis abere. a deo reñi omnium
duosola reperiunt᷑ elem̃ta. quorũ
omis ratio inu corppris fictione
cõclusa ẽ. Ex reb gͦ diu̾sis ac
repugnantib. homo factus ẽ
sicut ipse mundus exluce et
tenebris ex uita et morte qͤ
duoint̾ se pugnare ĩ homine
p̃cepit. ut si anima suꝑauerit.
que orif᷑ ex deosit in morta¬

Expanded text:
corpus e terra, cujus e limo diximus corpus e terra, cujus e limo diximus esse formatum. Empedocles, quem nescias utrumne inter poetas, an inter philosophos numeres, quia de rerum natura versibus scripsit, ut apud Romanos Lucretius et Varro, quatuor elementa constituit, id est, ignem, aerem, aquam, et terram; fortasse Trismegistum secutus, qui nostra corpora ex his quatuor elementis constituta esse dixit a Deo: habere namque in se aliquid ignis, aliquid aeris, aliqtio in carne est; humoris, in sanguine; aeris, in spiritu; ignis, in calore vitali. Sed neque sanguis a corpore secerni potest, sicut humor a terra; neque calor vitalis a spiritu, sicut ignis ab aere: adeo rerum omnium duo sola reperiuntur elementa, quorum omnis ratio in nostri corporis fictione conclusa est. Ex rebus igitur diversis ac repugnantibus homo factus est, sicut ipse mundus ex luce ac tenebris, ex vita et morte: quae duo inter se pugnare in homine praecepit, ut si anima superaverit, quae ex Deo oritur, sit immorta
Abbreviated transcription (Latin):
lictere cõtinent. deus gͥ ueri
patris officio functus ẽ. ip̃e cor¬
pus efinxit ip̃e animã qua
spiramꝰ infuidit. Illiꝰ est totũ
quicquid sumus. Quomoto
idͤfecerit. si nos oporteret scire
docuisset. sient docuit cetera qͦ
cognitionẽ nob̃ et pristini erro¬
ris.: et ueriluminis attulerunt.
Um ergo marepͥmũ adsi¬
militudinẽ suam fiuxiss.¬
deus tum etiam feminã cõfir¬
mauit / adipsius hominis effi¬
giem. ut duo inter se ꝑmixti
sexus ꝓpare sobolem possent. ⁊
omne terrã multitudine ꝯͣ peͤ¬
nre. Inipius aũt hominis facti¬
one illarũ duarũ materiarum
quas int̾ se diximꝰ ẽẽ ꝯtrarias
ignis et aque coclusit ꝓfecit¬
q rationẽ ẜicto enĩ corpore spi¬
rauit animia de uitali fonte⁊
spiritus sui. qui ẽ phemi̾is. ut
ipsius mundi excontrariis cõ¬
stantis elemti. similitirdinem
gereret. Constatem̃ ex anima
et corpore. i dest quasi ex celo et
tera. quando quidẽ anima qͣ
uiuimus uelut celo oritur ado.

Expanded text:
litterae continent. Deus ergo veri patris officio functus est. Ipse corpus effinxit; ipse animam qua spiramus infudit. Illius est totum, quidquid sumus. Quomodo id fecerit, si nos oporteret scire, docuisset, sicut docuit caetera quae cognitionem nobis, et pristini erroris et veri luminis attulerunt. um ergo marem ad similitudinem suam primum finxisset, tum etiam foeminam configuravit ad ipsius hominis effigiem, ut duo inter se permisti sexus propagare sobolem possent, et omnem terram multitudine opplere. In ipsius autem hominis fictione illarum duarum materiarum, quas inter se diximus esse contrarias, ignis et aquae, conclusit perfecitque rationem. Ficto enim corpore, spiravit ei animam de vitali fonte spiritus sui, qui est perennis, ut ipsius mundi ex contrariis constantis elementis similitudinem gereret. Constat enim ex anima et corpore, id est, quasi e coelo et terra: quandoquidem anima, qua vivimus, velut e coelo, oritur a Deo,
Abbreviated transcription (Latin):
Iamuite utrũ ne infans eotẽ
loco et eodẽ mͦ quo effusus ẽ iacͣe
ꝑmultos menses ualuerit. ac ñ
et humore illo terre qͣuͣe alim̃ti
gr̃a ministrabat. et sui corporis ⁊̃
mori̾ref.: Itaq nullo mͦ fieri potest
quin ab aliquo fuent educatus.
iuisi forte auimalia omĩa nõ et̾ra
uanaẽ. si tam̃ ratio dici potest
qua ro agif᷑. ut nulla sit ratio.n
Qui emi dicit omnia sua spõte
nata ẽẽ nchilq diuine proui¬
dentietribuit. hic ꝓfecto ratio¬
nẽ nõ asserit s euertit. Qõsine¬
q fieri quicquã sine ratione. ne¬
q nascipotest apparet ẽẽ diuinã
ꝓuidentia cuiꝰ est ꝓpriũ qd̾ dicit᷑
ratio. Deus gͥ rerũ oĩum machi¬

Expanded text:
iam uide utrumne infans eodem loco et eodem modo quo effusus est iacere per multos menses ualuerit ac non et umore illo terrae, quem alimenti gratia ministrabat, et sui corporis purmoreretur? itaque nullo modo fieri potest quin ab aliquo fuerit educatus: nisi forte animalia omnia non tenera uana est, si tamen ratio dici potest qua id agitur, ut nulla sit ratio. qui enim dicit omnia sua sponte esse nata nihilque diuinae prouidentiae tribuit, hic profecto rationem non adserit, sed euertit. quodsi neque fieri quicquam sine ratione neque nasci potest, apparet esse diuinam prouidentiam, cuius est proprium quod dicitur ratio. deus igitur rerum omnium machi
Abbreviated transcription (Latin):
sus quib hec uita plena est
aliqurd magni boni pariat ɨ¬
necesse est. Id u̾o quid esse di¬
cimus. Num uoluptatẽ at
nichil turpe ex honesto nasci
potesti. Num diuitiasᷤ nũ po¬
tentatii at ea quidẽ fragilia
sunt et caduca. nũ gloriã num
et inuisa est et malo afficitur:
debet r dBunũ quod exea nasci¬
tur coherere: ut diuelli atq di¬
strabi qͣueat. Nec alit̾ sũmũ
bonũ uiden potest. qͣmet si pro¬
priũ sit untutis. ẜ tale ut neq
ͣdici quicquã. nec detrahi poᷤᷤ¬
sit. Quid ꝙͦ in his om̃ib con¬
tẽpnendis uirtutis officia cõ¬
sistunt Nam uoluptates opeᷤᷤ
potentias honores eaq omĩa
que ꝓbonis habẽt᷑ nõ cõcupi¬
scere. nõ appetere/ nõ amare qo̾
ceten facumt iucti cuproitate
id est profecto uirtus. Aliud
gͦ sublimiꝰ atq preclanꝰ efficit.
nec frustra his freqsieitib bo
derat. Non despemꝰ inuenin poᷤ¬
se mͦ uerset se cogitatio in
omĩa neq eñi leuia aut liroi¬

Expanded text:
 quibus haec uita plena est, aliquid magni boni pariat necesse est. id uero quid esse dicemus? num uoluptatem? at nihil turpe ex honesto nasci potest. num diuitias? num potentatus? at ea quidem fragilia sunt et caduca. num gloriam? numet inuisa est et malo adficitur. debet autem id bonum quod ex ea nascitur ita cohaerere, ut diuelli atque abstrahi nequeat, nec aliter summum bonum uideri potest, quam si et proprium sit uirtutis et tale, ut neque adici quicquam neque detrahi possit. quid quod in his omnibus contemnendis uirtutis officia consistunt? nam uoluptates opes potentias honores eaque omnia quae pro bonis habentur non concupiscere, non adpetere, non amare, quod ceteri faciunt uicti cupiditate, id est profecto uirtutis. aliut ergo sublimius atque praeclarius efficit nec frustra his praesentibus bonderat. non desperemus inueniri posse, modo uerset se cogitatio in omnia: neque enim leuia aut ludi
Abbreviated transcription (Latin):
Eracta infallor magniͣet
Difficilis suscepti opis. por¬
tio et maiestate celesti sugerẽ¬
te nob̾ dicendi facultate̾. ĩue¬
teratos depulimꝰ orationes.⁊
Nunc uo maior nob̾: ac diffi¬
cilior. cũ philosophis ꝓposita
luctatio ẽ. Quoꝵ sũma doctͥ
na eloquentia quasi moles a¬
liqua m opponitur./ nam illic
multitudine acpene ꝯsensu
omĩum gentiũ premebantur.
Ita hic auctoritate p̃stantiu
om̃igñe laudis uiroꝵ. quis
aũt nesciat plus eẽ momẽti
in pautiorib doctis ꝙͣ in plu¬
rib inꝑitisᷤ. sed nõ est despan¬
dũ Istos quoq desententia
deo et ueritate ducib posse
depelli. nec tam ꝑtinaces fore
arbitror. ut clarissimũ solem
sanis ac patentib oculuite
senegent. modo illud ueru
sit quod ipsisolent ꝓfiteri stu¬
dio ĩuestigande ueritatis se
teneri. Efficiant ꝓfecto. ut qͦ¬
sitãueritatẽ diu. et aliquan¬
doinuentã ẽẽ credant. et hu¬
manis ingeniis inueniri nõ
potuisse fateantur. ¶Firmia¬

Expanded text:
est nisi fallor magna et difficilis suscepti operis portio et maiestate caelesti suggerente nobis dicendi facultatem muetera.tos depulimus errores. nunc uero maior nobis ac difficilior cum philosophis proposita luctatio est, quorum summa doctrina et eloquentia quasi moles aliqua mihi opponitur. nam ut illic multitudine ac prope consensu omnium gentium premebamur, ita hic auctoritate praestantium omni genere laudis uirorum. quis autem nesciat plus esse momenti in paucioribus doctis quam in pluribus inperitis? sed non est desperandum istos quoque de sententia. deo et ueritate ducibus posse depelli nec tam pertinaces fore arbitror, ut clarissimum solem sanis ac patentibus oculis uidere se negent. modo illut uerum sit quod ipsi solent profiteri, studio inuestigandae ueritatis se teneri, efficiam profecto ut quaesitam ueritatem diu et aliquando inuentam esse credant et humanis ingeniis inueniri non potuisse fateantur. LIB
Abbreviated transcription (Latin):
Libito adsobolem procreanda:
Ĩre affectus ad cohibenda pecca¬
tacoꝵ que sunt ĩ nr̃a potestate.
idse ut artiore discipliua minor
etas adꝓbitatẽ iustitiãq forme¬
tur. Que nisi metu cohibeatur
licentia parit audatiã. atꝙͣ ad
om̃eiflagitiũ et facinus eua¬
det: Itaq ut ira uti adu̾sus mi¬
nores et iustũ est et necessariũ.
Sic adu̾sũs pares. et ꝑnitiosim
ẽ et impiũ. Impiũ ꝙͦ uiolatur
humanitas. Puitiosũq illis re¬
pugnantibi. aut ꝑdere necessẽẽ
aut ꝑire. Hanc aũt quã dixl⁊
ẽẽ rationẽ curhomini sit ire af¬
fectus datus ex ip̃ius dei p̃ceptiᷤᷤ
intellegi põt. qui iubet uti. nialedca̾¬
iio s ledentib nõ irascam̃.a la¬
nus aũt nr̃as supra minores sẽ¬
per habeamꝰ. Hoc est ut peccãtes
eos assiouis uerberib corriganiꝰ
tia nimia ducant. S rerum¬

Expanded text:
libido, ad sobolem propagandam; irae affectus, ad coercenda peccata eorum, qui sunt in nostra potestate, id est, ut arctiore disciplina minor aetas ad probitatem justitiamque formetur: quae nisi metu cohibeatur, licentia pariet audaciam, quae ad omne flagitium et facinus euadet. itaque ut ira uti aduersus minores et iustum est et necessarium, sic aduersus pares et perniciosum est et impium: impium, quod uiolatur humanitas, perniciosum, quod illis repugnantibus aut perdere necesse est aut perire. hanc autem quam dixi esse rationem cur homini sit irae adfectus datus, ex ipsius dei praeceptis intellegi potest, qui iubet uti maledicis et laedentibus non irascamur, manus autem nostras supra minores semper habeamus, hoc est ut peccantes eos adsiduis uerberibus corrigamus, tia nimia educent
Abbreviated transcription (Latin):
Ixi quto debeat̾ deo. Dicam
nuine quid hominitrsonẽ¬
tribueris. deotubuit᷑. qui xmo
dei simulacrũ est. S tñ primi¬
iustitie officiũ est ꝯiungicum
Que uirtus ꝓpriaẽ iustorũ et
cultorudei qd̾ easola uite cõis
cõtinet rationẽ. Deus enĩqui
cet̾is animalib sap̃iam nonte¬
dit. Natumlibea munim̃itis.

Expanded text:
ixi, quid debeatur Deo: dicam nunc, quid homini tribuentribueris, Deo tribuitur, quia homo Dei simulacrum est. Sed tamen primiustitiae officium est coniungi cumquae uirtus propria est iustorum et cultorum dei, quod ea sola uitae communis continet rationem. deus enim qui ceteris animalibus sapientiam non dedit, naturalibus ea munimenti
Abbreviated transcription (Latin):
nũ afferat p̾clarũq solatiũli lec
alit uirtus cũꝑse dur᷑a sit: habe¬
ri probono põt. quã si acerbitatẽ
suã maximobono penset. Eque
ño alit his bonis p̃sentib absti¬
nendũest. qͣm quia sint alia ma¬
iora ꝓpt̃ que tantisit. et uolup¬
tates comittere et mala om̃ia susciꝑe¬
substinere. Ea uo nulla sunt᷑ abia.

Expanded text:
num adferat praeclarumque solacium. nec aliter uirtus cum per se dura sit, haberi pro bono potest, quam si acerbitatem suam maximo bono penset. aeque non aliter his bonis praesentibus abstinendum est, quam si sint alia maiora, propter quae tanti sit et uoluptates omittere et mala omnia sustinere. ea uero nulla sunt alia
Abbreviated transcription (Latin):
temporis duiturnitate penifꝰ
in heserit eiꝰ nature redeli auia.
ut si nõ extinguibiles intotu
qm̃ exdeo sint tam̃ cruciabiles
fiant ꝑeor la maculã que pecoa

Expanded text:
temporis diuturnitate penitus inhaeserit, eius naturae reddi animas, ut si non extinguibiles in totum, quoniam ex deo sint, tamen cruciabiles fiant per corporis maculam, quae pecca
Abbreviated transcription (Latin):
nõ longe recessit. qui i urtutẽ
cũ honestate sũmũ bonũ puta¬
tus in honesta. ac nõ siquidha¬
buerit turpitudinis. uirtus
ẽẽ tesmat. S uroit fien posse
ut de uirtute prauo iudicio
male sentiatur. et ideo existi¬
mationi hominũ ẜuendum
putauit. Quod qui faciat.
a recto bonoq discedit. quia
nõ est inr̃a potestate. ut uirtꝰ
ꝓsuis meritis honestat᷑. Nam
quid ẽ honestas nisi honorꝑ
petuus ad aliquẽ seciudo po¬
płi rumore delatus.Quroer¬
gofiet sierrore ac prauitate ho¬
minũ mala. mala extimnatio

Expanded text:
non longe recessit, qui uirtutem non longe recessit, qui uirtutem cum honestate summum bonum putatus inhonesta ac non, si quid habuerit turpitudinis, uirtus esse desinat. sed uidit fieri posse ut de uirtute prauo iudicio male sentiatur, et ideo existimationi hominum seruiendum putauit: quod qui faciat, a recto bonoque discedet, quia non est in nostra potestate ut uirtus pro suis meritis honestetur. nam quid est honestas nisi honor perpetuus ad aliquem secundo populi rumore delatus? quid ergo fiet, si errore ac prauitate hominum mala existimatio
Abbreviated transcription (Latin):
in pronptu roqd̾ querimꝰ iacet.
ut illud quilibet sine ulla ꝯtẽ¬
tione animi cõphendat. S cͥo
mime quodq aut mediocre
quodlibet bonũ nõ iͣsi la bore
assequim̃. ꝙ bonorũ natura
in arduo posita. et maloruz
⁊̃ precipiõo Sĩimo gͥ labore sũ¬
nũ bonũ assequi necesse est.
iurtute opus ẽ. ut ꝑueniamus
ad uiitutẽ que dicit᷑ sũmum
surdũ. ut uitus ꝑse ip̃q ueni¬
at ad serip̃am si nõ adullum
bonũ nisi ꝑ laborẽ pueniri ap¬
paret urtutẽ ẽẽ ꝑ quã pueni¬
atur. qm̃ in suscipieidis ac
ꝑferendis laborib uis offici¬
umq uuitutis ẽ gͦ sũmũ no
potest eẽ ro ꝑ qd̾ necesse ẽ. ad
alurd ꝑuenir. S illi cũ igno¬
rarent quiro efficeret iuitus.i
aut quotenderet. honestius
aũt nichil reꝑirent substite᷑¬
rint in ip̃ius iuitutis nomi¬
ne. quã nullo ꝓposito emoluñm¬
to appeterda esse dixerunt ut
bonũ sibi ꝯstituerent qd̾ bonũ
ĩ digeret. Aristoteles abhis

Expanded text:
in promptu id quod quaerimus jacet, ut illud quilibet sine ulla contentione animi comprehendat. Sed si commune quoque ac mediocre quodlibet bonum non nisi labore assequimur quoniam bonorum natura in arduo posita est, malorum in praecipiti, summo igitur labore summum bonum assequi necesse est. tera virtute opus est, ut perveniamus ad eam virtutem quae dicitur summum surdum, ut uirtus per se ipsam perueniat ad se ipsam. si non potest ad ullum bonum nisi per laborem perueniri, apparet uirtutem esse per quam perueniatur, quoniam in suscipiendis ac perferendis laboribus uis officiumque uirtutis est. ergo summum bopotest esse id per quod necesse est ad aliut perueniri. sed illi cum ignorarent quid -efficeret uirtus aut quo tenderet, honestius autem nihil reperirent, substiterunt in ipsius uirtutis nomine, quam nullo proposito emolumento adpetendam esse dixerunt, num sibi constituerent quod bono indigeret. Aristoteles ab his
Abbreviated transcription (Latin):
ẽent sibiiip̃i manus intulerunt.
ut cleantes. ut Crisyppus. ut çerõ.
ut ẽpedocles quise mardentis etho¬
ne specus intẽpesta nocte deiec.
ut cũ repente no apparuisset ab iͥs¬
se addeos crederef᷑. Ot ex romaniᷤᷤ
Cato qui fuit inom̃i uita si a so¬
cratice uanitatis imitator. naxe¬
mocritus inalia fuit ꝑsuasione
s tam̃ sponte sualeto caput obui¬
us obtulit.ip̃e. quo sceleratius ni¬
chil fieri potest. Nam si homicida
nefarius ẽ: quia hominis extin¬
ctor est. erdẽ scelen obstrictus est.
quise necat. quia hominẽ necat.
Immo uo maius ẽẽ id facinꝰ existi¬
mandũ est: cuiꝰ ultio soli d̾o sub¬
iacet ⁊ laisicut in hãc uitã nõ
nostra sponte uenimꝰ. ita rursus
exlir domicilio corporis ꝙͦ tuen¬
dũ nobis assignatũ est eĩtẽ iussu
recedendũ est qui nos inhor cor¬
pus ĩduxit tã diu habitaturos
donec iubeat emitti. et si uis ali¬
qua ĩferat᷑ equam̃te ĩferendu

Expanded text:
essent, sibi ipsi manus intulerunt, essent, sibi ipsi manus intulerunt, ut Cleanthes, ut Chrysippus, ut Zenon, ut Empedocles, qui se in ardentis Aetnae specus intempesta nocte deiecit, ut cum repente non apparuisset, abisse ad deos crederetur, et ex Romanis Cato, qui fuit in omni sua uita Scae uanitatis imitator. nam Democritus in alia fuit persuasione, sed tamen sponte sua leto caput obuius optulit ipse, quo nihil sceleratius fieri potest. nam si homicida nefarius est, quia hominis extinctor est, eidem sceleri obstrictus est qui se necat, quia hominem necat. immo uero maius esse id facinus existimandum est, cuius ultio soli deo subiacet. nam sicut in hanc uitam non nostra sponte uenimus, ita rursus ex hoc domicilio corporis, quod tuendum nobis adsignatum est, eiusdem iussu recedendum est, qui nos in hoc corpus induxit tamdiu habitaturos, donec iubeat emitti. et si uis aliqua inferatur, aequa mente patiendu
Abbreviated transcription (Latin):
Lii aũt cõtraria his disser¬
supẽe animas post mortẽ:
ethis maxime pithagora rei
ac stoici. quib et siignoscẽdũ
ẽ quia uerũ sentiunt. nõ pꝰsu
tam̃ nõ rep̃hendere eos. qui ñ
scientia s casu ĩcrderunt inueri¬
tatẽ. Itaq ineo ip̃o ꝙͦ recte sen¬
tiebant. aliquid errarͣut. nau
cũ timerent arguũitũ illud quo
colligit᷑ uecesse ẽe ut occidant aĩe
cũ corporib. quia cũ corporibus
nascint᷑. dixeriuit no nasci aĩad.
s insinuari potius in corpora. et i¬
de aliis in alia migrare. uo iota¬
uerunt alter fieri posse. ut super¬
sint anime post corpora nisi uide¬
ant̾ fuisse ante corpor .i. Par gͥac
ꝓpe similis error ẽ. partis utrusq:
s hec in p̾terito falsaẽ illa ĩ fufõ:
N emoem̃ uidit ꝙͦ ẽ uerissimu
et nasci animas et nõ occidere.
quia cur idfieret aut que ratio
ẽẽt homiiͤs nescͥerunt. Multit
gͦ exhis quia et̾uaᷤ eẽ animas su¬
spicabant᷑.tãquã incelũ migrat̾i

Expanded text:
lii autem contraria his dissersuperesse animas post mortem: et hi sunt maxime Pythagorei ac Stoici, quibus etsi ignoscendum est, quia uerum sentiunt, non possum tamen non reprehendere eos, quia non scientia, sed casu inciderunt in ueritatem. itaque in eo ipso quod recte sentiebant, aliquid errarunt. nam cum timerent argumentum illud quo colligitur necesse esse ut occidant animae cum corporibus, quia cum corporibus nascuntur, dixerunt non nasci animas, sed insinuari 20 potius in corpora et de aliis in alia migrare. nouerunt aliter fieri posse ut supersint animae post corpora, nisi uideantur fuisse ante corpora. par igitur ac prope similis error est partis utriusque. sed haec in praeterito falsa est, illa in futuro. nemo enim uidit quod est uerissimum, et nasci animas et non occidere, quia cur id fieret aut quae ratio esset hominis nescierunt. multi ergo ex iis qui aeternas esse animas suspicabantur, tamquam in caelum migraturi
Abbreviated transcription (Latin):
carũ rerũ in cõprehensibiliũ.
cõtenti amplexisunt. Ignorã¬
tiã tãquã scientia tota substu¬
lissent. quia ĩ parte substulerãt.
phisici. ꝯtraexbis que aperta
bant scĩam tãquã totã defen¬
dissent. quia exparte defende¬
rant. Itaq neq hi clara. neq
illi obscura uiterunt. s utriq
dũsolã scientiã ꝯẜtis manib.
uł retmnent. uł enpiunt. nou
uiderunt in medio ꝯstitutã¬
fore que illos adsapientiam
transmitteret. Uerũ archesilaᷤ
ignorantie magist᷑cũ çenoni
obtretaret. principi stoicorĩ
ut totã philosophiã eu̾teret.
auctore socrate suscepit hãc
sententia. ut affirmaret. nicħ
sciri possẽ. Ita eoarguit extima¬
geniis suis ẜuatã ẽẽ atq ĩuẽ¬
tam uentatẽ. uidelicet m̃ortał
fuerat illa sapientia paucisq
ante tẽporib ĩstituta. ad sũ¬
mũiam ĩ cremͣtũ ꝑuenerat:
ut etiã necessario ꝯsenescẽt:
ac piret extitit repente acha¬

Expanded text:
carum rerum incomprehensibilium carum rerum incomprehensibilium contenti, amplexi sunt ignorantiam, tamquam scientiam totam sustulissent, quia in parte sustulerant. physici contra ex iis quae aperta bant scientiam, tamquam totam defendissent, quia ex parte defenderant. ita neque hi clara neque illi obscura uiderunt, sed utrique dum solam scientiam consertis manibus uel retinent uel eripiunt, non uiderunt in medio fore, quae illos ad sapientiam transmitteret. Verum Arcesilas ignorantiae magister, cum Zenoni obtrectaret principi Stoicorum, ut totam philosophiam everteret, auctore Socrate, suscepit hanc sententiam, ut affirmaret nihil sciri posse. Itaque coarguit existimageniis suis erutam esse atque inuentam ueritatem. uidelicet quia mortalis fuerat illa sapientia paucisque ante temporibus instituta ad summum iam incrementum peruenerat, ut iam necessario consenesceret ac periret, extitit repente Aca
Abbreviated transcription (Latin):
parte: quãlibet copiose. S
quia multũ inter phyloso¬
phos agitata res est et ꝓui¬
dentia tollentib satis re¬
spõsũ uitet᷑ ab hõĩb argu¬
tis et elcquentib ⁊ de so¬
lertia diuine ꝓurcentie per
totũ hoc opus quod susce¬
pimꝰ sparsimorcere necesse
ẽ. Ounttamꝰ in presenti ⁊¬
hanc questionẽ. que cum
cet̾is sic coheret ut nichil
a nob̾ uiteat᷑ disseri posse

Expanded text:
partem quamlibet copiose. Sed partem quamlibet copiose. Sed quia multum inter philosophos agitata res est, et providentiam tollentibus satis responsum videtur ab hominibus argutis et eloquentibus, et de solertia divinae providentiae per totum hoc opus, quod suscepimus, sparsim dicere necesse est; omittamus in praesenti hanc quaestionem, quae cum caeteris sic cohaeret, ut nihil a nobis disseri posse
Abbreviated transcription (Latin):
ratione potuisse: nec ꝯstare nͥ
sũma ratione gereref. Q et
demice discipline defensor eẽt
de ꝓuidentia gub̾nat̾ͥce rerĩ
et multa et sepe disceruut sto¬
icoꝵ arguñita ꝯfirmans: et
noua ip̃e afferens plurima.
Qd̾ facit cũ in om̃ib pħye sue
libris. tũ maximie ĩ his qui
sunt de natura deoꝵ. Nec dif¬
ficile sane fuit paucoꝵ hoĩũ
praue̾ sentientiũ redarguere
m̃datia.testimonio popłoꝵ
atq gentiũ inhac una re⁊¬
÷‸ nõ dissidentiũ. Nemo ẽ enĩ
tã nidis tã feris morib qnͣ
oculos suos ĩ celũ tollens. tã¬
et si uesciat cuiꝰ dei ꝓurtẽtia
regat᷑. hoc onĩe qd̾ cernitur.
aliquẽ tam̃ ẽẽ intellegat.
ex ip̃a rerũ magnitironie mo¬
tu dispositione ꝯstantia uti¬
litate pulchritudine tẽpa¬
tione. nec posse fier: quinio
qd̾ mirabili ratione ꝯstat:
cosilio maiore aliquo sit in¬
Itructũ. Et nobis itaq fi¬
cillimũ est exequi hanc ⁊¬

Expanded text:
racione potuisse nec stare, <si> sine racione potuisse nec stare, <si> sine summa racione regeretur. <Sed demice discipline defensor <esset, de> providencia gubernatrice rerum et multa et sepe disseruit, <Stoycorum> argumenta confirmans et nova ipse afferens plurima; <quod> facit cum in omnibus phylosophie sue libris tum maxime in hiis <qui sunt de> natura deorum. Nec difficile sane fuit pau<corum hominum> prava senciencium redarguere mendacia testi<monio populorum> atque gentium in hac una re non dissidentium. nemo est enim tam rudis, tam feris moribus quin oculos suos in caelum tollens, tametsi nesciat cuius dei prouidentia regatur hoc omne quod cernitur, aliquam tamen esse intellegat ex ipsa rerum magnitudine motu dispositione litate, pulchritudine, temperatione: nec posse fieri quin id, quod mirabili ratione constat, consilio majori aliquo sit instructum. Et nobis utique facillimum est exequi hanc
Abbreviated transcription (Latin):
setantẽ ab in ueteratis erro¬
rib liberari. Quod utiq faci¬
ent. si qua re sint nati aliqñ
puiterint. Hec enĩ prauitas
ẽ causa: ignoratio sui. Qua
siꝗs cognita ueritate discus¬
serit: sciet quo referciroa et
quẽ comodũ sibi uita degen¬
dasit. Cuiꝰ scĩe sũma breuit
circuscribo. ut neq religio ul¬
La sine sapientia suscipienda
sit: nec ulla sine religione pro¬
banda sapĩa. ¶ Susceptogͥ
illustrande ueritatis officio: ñ
putaui adeo necessariũ ab illa
questione pͥncipiu sunere qͤ
irdet᷑ pͥmaẽe. natura sit ne⁊
sulat./ an fortuitii. uł facta sit
omĩa uł gerant᷑. ciuꝰ sentẽtie
auctor ẽ democritus ꝯfirma¬
tor epicurus. sed et antea pro¬
tagoras qui deos roubiũ uo¬
cauit. ⁊ postea diagoras quiex¬
Qusit et ali no iisli qui
nõ putauerũt deos ẽẽ. Quid
aluro efferũt. ñ ut illa ẽẽ pro¬
ci acerrime retuiterut. docẽtes
nec fieri mundũ sine diuinat

Expanded text:
se tandem ab inueteratis errose tandem ab inueteratis erroribus liberari: quod utique facient, si quare sint nati aliquando peruiderint. haec enim prauitatis est causa, ignoratio sui: quam si quis cognita ueritate discusserit, sciet quo referenda et quemadmodum sibi uita degenda sit. cuius scientiae summam breuiter circumscribo, ut neque religio ulla sine sapientia suscipienda sit nec ulla sine religione probanda sapientia. Suscepto igitur inlustrandae ueritatis officio non putauquaestione principium sumere, quae videtur prima esse natura: sitne sulat; an fortuitu vel facta sint omnia vel regantur. Cujus sententiae auctor est Democritus, confirmator Epicurus. Sed et antea Protagoras, qui deos in dubium vocavit; et postea Diagoras, qui exclusit; et alii nonnulli qui non putaverunt deos esse; quid aliud effecerunt, nisi ut nulla esse proci acerrime retuderunt, docentes, nec fieri mundum sine divina
Abbreviated transcription (Latin):
et lucida: ut magis nurũ ẽẽ
uideat᷑ tã obscurã iuiteri ho¬
inuib ueritatẽ. et hiꝰ a ᷤ pre¬
cipue qui sapientes uulgo
ti:ad rectiorẽ uiã reuocandi.
qd̾ si fuerimꝰ ut spero assecu
ti: eos adip̃m doctr̃me huber¬
rimũ ac plenissimũ fontẽ. cui
haustu atq potu.: ceptã uisce¬
rib sitim sedent. ardorẽq re¬
stringũt. Erũtq illis omĩa
facilia. ꝓna. m̃anifesta. modo
ne pigeat ad ꝑcipiendã sapien¬
tie disciplinã legendi uł au¬
diendi patientiã cõmodare. ⁊¬
Alulti eĩ suꝑstitionib uaniꝰ
ꝑtinacit᷑ in herentes obdur̃at
ꝯtra manifestã ueritatẽ. Nõ
tã de suis religionib quas p¬
ue asserunt bene meriti. quã
de se male qui cũ habe ant it
rectũ deios sequũt anfractꝰ
planũ deserunt. ut ꝑ p̾cipiciũ
labant᷑. lucẽ relinqunt: ut
intenebris ceci ac debiles
iaceant. His ꝯsulendũ est.
nec ꝯtra se pugnent. uelĩtq

Expanded text:
et lucida, ut magis mirum esse et lucida, ut magis mirum esse videatur tam obscuram videri hominibus veritatem, et iis praecipue, qui sapientes vulgo ti, ad rectiorem viam revocandi. Quod si fuerimus, ut spero, assecu eos ad ipsum doctrinae uberrimum ac plenissimum fontem, cujus haustu atque potu conceptam visceribus sitim sedent, ardoremque restinguant. Eruntque illis omnia facilia, prona, manifesta: modo ne pigeat ad percipiendam sapientiae disciplinam, legendi, vel audiendi patientiam commodare. Multi enim superstitionibus vanis pertinaciter inhaerentes, obdurant se contra manifestam veritatem, non tam de suis religionibus, quas prave asserunt, bene meriti, quam de se male: qui cum habeant iter rectum, deuios secuntur anfractus, planum deserunt, ut per praecipitium labantur, lucem relinquunt, ut in tenebris caeci ac debiles iaceant. his consulendum est, ne contra se pugnent uelintque
Abbreviated transcription (Latin):
bene uiuendũ duces ẽẽ. ⁊ ipse
sequerer. et alios ut sequerentur
hortarer. S cũ int̾ se magnacõ¬
certatione dissideant. secumq
ip̃i plerũq discordent. apparet
eoꝵ iter nequaquã ẽẽ directũ.
Siquitẽ. sibi quisq ut ẽ libitũ
proprias uias impresserunt
ꝯfusionẽq magnã querentibꝰ
ueritatẽ reliquerunt. Nobis
aũt qui sacram̃tũ uere religio¬
nis accepimꝰ. cũ sit ueritas re¬
uelata diumnitus. cũ doctorem
sapiẽtie ducẽq uirtitis d̾m
sequam̃. uniu̾sos sine ullo discri¬
mine. uł sexus uł etatis adce¬
seste pabulũ quocamꝰ. Nus¬
lus enĩ si auior anuo cib
ẽ: quã cognitio ueritatis.
Cui assende atq illustrã¬
de. septẽ uolumina destina¬
uimꝰ Quãuis ea res ĩ finiti
siqͥs hec dilatare atq exequi
plenissime uelit: tanta illit
rerũ copia exhiberet: ut nec
libri modũ: nec finẽ reperiat
oratio. sed nos idcudo breuit̾
om̃a colligemꝰ: qd̾ ea que⁊
allaturi sumiꝰ tã clara sunt

Expanded text:
bene vivendum duces esse, et ipse sequerer, et alios, ut sequerentur, hortarer. Sed cum inter se magna concertatione dissideant, secumque ipsi plerumque discordent, apparet eorum iter nequaquam esse directum: siquidem sibi quique, ut est libitum, proprias vias impresserunt, confusionemque magnam inquirentibus veritatem reliquerunt. Nobis autem, qui sacramentum verae religionis accepimus, cum sit veritas revelata divinitus, cum doctorem sapientiae ducemque veritatis Deum sequamur, universos sine ullo discrimine vel sexus vel aetatis ad coeleste pabulum convocamus. Nullus enim suavior animo cibus est, quam cognitio veritatis, cui asserendae atque illustrandae septem volumina destinavimus, quamvis ea res infiniti si quis haec dilatare atque exequi plenissime velit, tanta illi rerum copia exuberet, ut nec libri modum nec finem reperiat oratio. Sed nos idcirco breviter omnia colligemus; quod ea quae allaturi sumus, tam clara sunt
Abbreviated transcription (Latin):
Agno et exa¬
cellenti inge¬
nio uiri cum
se doctrine pe¬
nitus declis¬
sent. quicquid laboris pote¬
rat impendi ꝯtẽptis omĩb
et pͥuatis ⁊ publicis actioĩb
adĩquirende ueritatis stu¬
diu ꝯtulerint. estimantes
multo ẽe preclarius huma¬
naꝵ diuinaꝵq rerũ inuesti¬
gare ac scire rationẽ quam
struendis opib aut cumu¬
landis hõrib inherere. quibꝰ
reb qm fragiles t̾reneq st̃
et adsolius corporis cultum¬
putinent nemõ melio nemo
iustior effipotest erantilli ꝗtẽ
ueritatis cognitione dignissi¬
mi quã sciretantoꝑe cupiuer̃
atq ita ut eã reb om̃ib ante¬
ponerẽt. Nam. ⁊ abiecisse
quosclã res suas familiares.⁊
renuntiasse uniu̾sis uolupta¬
tib ꝯ stat ut solã nudãq uir¬
tutẽ nudi expeditiq sequerẽt

Expanded text:
agno et excellenti ingenio uiri cum se doctrinae penitus edidissent quicquid laboris poterat impendi contemptis omnibus et priuatis et publicis actionibus ad inquirendae ueritatis studium contulerunt, existimantes multo esse praeclarius humanarum diuinarumque rerum inuestigare ac scire rationem quam struendis opibus aut cumulandis honoribus inhaerere: quibus rebus, quoniam fragiles terrenaeque sunt et ad solius corporis pertinent cultum, nemo melior, nemo iustior effici potest. erant illi quidem ueritatis cognitione dignissimi, quoniam scire tanto opere cupiuerunt atque ita, ut eam rebus omnibus anteponerent — nam et abiecisse quosdam res familiares suas et renuntiasse uniuersis uoluptatibus constat, ut solam nudamque uirtutem nudi expeditique sequerent
Abbreviated transcription (Latin):
carent. S neq adeptisunt i
ro ꝗd̾ uolebant. ⁊ operã simł
atq industriã ꝑlicerũt. ꝗa
ueritas roest archanũ sĩmndi
quin nichil int̾ deũ homniẽꝗ
distaret. si ꝯsilia ⁊ dispositões
illiꝰ maiestatis et̾ne cognitio
assequeret humana. Qõ qa
fieri nõ potuit ut homini perse¬
ip̃m ratio diuina notesceret.
nõ ẽ passus hommẽ teus lum̃
sapientie requiretẽ diutiꝰ erm¬
re. ac sine ullo laboris effectus
uagan ꝑtenebras mextrica¬
biles. Apuit oculos eius ali¬
quãto.⁊ notionẽ ueritatis muᷤ¬
nus suũ fecit. ut ⁊ humanã
sapiẽtiã nullã c̃ẽ mostraret a¬
et erranti ac uago uiã ꝯsequẽ¬

Expanded text:
pti sunt id quod volebant: et operam simul atque industriam perdiderunt; quia veritas, id est arcanum summi Dei, qui nihil inter Deum hominemque distaret, si consilia et dispositiones illius majestatis aeternae cogitatio assequeretur humana. Quod quia fieri non potuit, ut homini per seipsum ratio diuina notesceret, non est passus hominem deus lumen sapientiae requirentem diutius errare ac sine ullo laboris effectu uagari per tenebras inextricabiles: aperuit oculos eius aliquando et notionem ueritatis munus suum fecit, ut et humanam sapientiam nullam esse monstraret et erranti ac uago uiam consequen