comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tem autem crucis. F actus ÷ obediens deo patri
cuiꝰ uoluntas fuit ut redimeret genus huinanũ:
& ñ solũ patri seo etiã matri. ut in eugłio habetur
gladio transu̾b̾assent eum cito finiretirr. uł
sic placuit ei: ut qi ꝑlignũ peccauit homo. per

Expanded text:
e ad mortem. Factus obediens Deo Patri, cujus voluntas fuit ut redimeret genus humanum, et non solum Patri, verum etiam et matri, ut in Evangelio habetur,gladio transverberassent eum, cito finiretur, vel, sic placuit ei, ut quia per lignum peccavit homo, per
Abbreviated transcription (Latin):
dic̃ &e donauit illi nom̃ qd̃ est suꝑ om̃e nometi.
qd̾ nom̃ dedit illi. lit filius dei uocaret᷑. & cet̃a quia
meus dilectus. Similit̾ in monte. Uel etiam
in genesi. & angłos in libro beati iob filios dei¬
n appellatos ẽẽ : tam̃ nullus illorũ appellatus est
saluator. neq filius dei ꝓprie sed abusiue quia

Expanded text:
nomen, quod est super omne nomen. Quod nomen dedit illi? Ut Filius Dei vocaretur et esset, qui c est Filius meus dilectus . Similiter in monte. Vel etiam in Genesi, et angelos in libro beati Job, filios Dei appellatos esse, tamen nullus illorum appellatus est salvator: neque Filius Dei proprie, sed abusive, quia
Abbreviated transcription (Latin):
RTAMUR YOs Ne in uacyuo n̾an
dei recipiatis: Exhortatio species est doctri-¬
he: dum quilibet u̾bo aut exemplo consolati¬
onem p̃stat aliciui: Uerbig̃ra: Uidet aliquis
nostrum fracrem suum in merore & tristicia po¬
situm. ꝓpt̃ amissionẽ filiorũ & uxoris. et ꝓpt̾ dãnũ
tẽporaliũ rerũ: dum ei reducit ad memoriam &

Expanded text:
rtamur vos ne in vacuum gratiam Dei recipiatis. Exhortatio species est doctrinae, dum quilibet verbo aut exemplo consolationem praestat alicui; verbi gratia: videt aliquis nostrum fratrem suum in moerore et tristitia positum propter amissionem filiorum et uxoris, aut propter damnum tempo
Abbreviated transcription (Latin):
sed nunc iam non nouimus sub illũ mortalẽ
ce corruptibilẽ. sed unmortalẽ & incorruptibilẽ:
Et est sensus: Ideo ñ estis positi inspe rerum
carnaliũ &e tẽporaliũ: qr inspe & fide iam estis
unmortales ⁊ incorruptibiles: securi de p̾mio:¬
Si qua ergo noua creatura est: id÷ nouus

Expanded text:
nunc jam non novimus, subaudis illum mortalem et corruptibilem, sed immortalem et incorruptibilem, et est sensus: Ideo non estis positi in spe rerum carnalium et temporalium, quia in spe et fide jam estis immortales et incorruptibiles securi dSi qua ergo nova creatura est, id est novus
Abbreviated transcription (Latin):
tico fungimur tanquã deo ex hortante per uos
sub homines: ad credendum Obsecramus ꝓ
& iusticiã: auferentes a uobis omne peccatum
hostia ꝓ peccato. maxime in septuaginta int̃¬
Sed questio oritur in hoc loco quomodo iudi¬
cat ds ⁊ uindicat in homine peccatũ. si ipse
peccatũ ñ nouit: Quȩ ita soluit᷑: Quia nouit
ꝑ sapientiã peccatũ malũ ẽẽ. sed ñ nouit ꝑ¬
exꝑientiã: ut aliqͣndo peccaret: Uerbigr̃a:
Sic dicimus ioħs eugłista. quando scripfit
suũ eugłm nouit mentiri.i. nouit mentiri¬
datiũ ꝑ sapientiã. sed ñ nouit ꝑ uoluntatem
ut uellet mentiri: neq ꝑ exꝑientiã: quando
.i. ut efficeremur iusti ꝑ miscđiam dei patris in

Expanded text:
tico fungimur, tanquam Deo exhortante per nos, subaudis homines ad credendum. Obsecramus pret justitiam, auferentes a vobis omne peccatum hostia pro peccato, maxime in Septuaginta inteSed quaestio oritur in hoc loco. Quomodo judicet Deus et vindicet in homine peccatum, si ipse peccatum non novit? Quae ita solvitur, quia novit per sapientiam peccatum esse malum, sed non novit experientiam, ut aliquando peccaret; verbi gratia, sic dicimus: Joannes evangelista quando scripsit suum Evangelium, novit mentiri, id est, novit mendacium per sapientiam, sed non novit per voluntatem ut vellet mentiri, neque per experientiam quando est, ut efficeremur justi per misericordiam Dei Patris in
Abbreviated transcription (Latin):
cumcisio uidelicet sp̃uał quȩ fit in bapti-¬
sinate: ubi ÷ uera expoliatio peccatorum:
Similit̾ de ceteris intelligendũ: Uel cͥetera
transier̃: infidelitas. peccatũ: & cet̾a quȩ
ad ueterẽ hominẽ adam ꝑtinent: et facta
sunt noua. fides uidelicet. iusticia. obȩdien-¬
tia. caritas. cęterȩq uurtutes ad nouũ hoĩem
est.i. nouris popłs. uetera transierunt. iam
usus est p̃terito ꝓfuturo: ꝓ eo qd̵ ÷ uetera trati¬
sibunt. ⁊ fient omnia noua. iuxta quod
ioħs dicit. erunt omnia noua: O mina aũ
sub genera innouationis a deo patre nob̃ ꝓce¬
dunt: qui reconciliauit uos sibi ꝑ xp̃m .i. per
passionẽ xp̃i. & dedit nob̃ apłis ministeriũ rec̃¬
ciliationis: Illi reconciliant᷑. qͥ antt̾a uumici
erant: Et nos uͣnici eramus deo patri: non
ꝑ naturã quã ipse fecit scãm & bonã. sed ꝑ
uiciũ qd nos addidunus: ablato gͦ peccato

Expanded text:
cumcisio, videlicet spiritalis, quae fit in baptismate, ubi est vera exspoliatio peccatorum. Similiter de caeteris intelligendum: vel, vetera transierunt, infidelitas, peccatum, et caetera quae ad veterem hominem Adam pertinent: et facta sunt nova, fides videlicet, justitia, obedientia, charitas, caeteraeque virtutes ad novum hominemest, id est novus populus, vetera transierunt illis jam usus est praeterito pro futuro, pro eo quod est, vetera transibunt, et fient omnia nova, juxta quod Joannes dicit: Erunt omnia nova. Omnia autem, subaudis genera innovationis, ex Deo Patre nobis procedunt qui reconciliavit nos sibi perpassionem Christi, et dedit nobis apostolis ministerium reconciliationis. Illi reconciliantur, qui antea inimici erant. Et nos inimici eramus Deo Patri, non per naturam quam ipse fecit sanctam et bonam, sed per vitium quod nos addidimus. Ablato ergo pec
Abbreviated transcription (Latin):
patient̃. et quom post modũ meruit ꝓpt̾ patien¬
tiam suã om̃ia reciꝑe in duplũ: ista talis ꝓnsolat¬
uitio: exhortatio est dicenda: U idet etiã aliquẽ
contristari ⁊ dolere ꝓpt̾ amissum lum̃ ocłoꝵ
dum ei reducit ad meiioriã beatũ tobiam &
consolationẽ ei ex hoc aliq̃ p̃stat: exhortatio est:
Dum uidet etiã aliũ dolore nimio turbari

Expanded text:
 postmodum meruit propter patientiam suam omnia recipere in duplum: ista talis consolatitio, exhortatio est dicenda. Videt etiam aliquem contristari et dolere propter amissum lumen oculorum, dum ei reducit ad memoriam beatum Tobiam, et consolationem ei ex hoc aliquam praestat, exhortatio est. Dum videt etiam alium dolore nimio constri
Abbreviated transcription (Latin):
ationẽ ꝑ suã passionem: rediit ad dm̃ patrẽ
unde uenerat: Sed ne infectũ siue inꝑfectũ
remaneret qd̃ nob̾ ꝓcurau̾at ministeriũ
reconciliationis: dedit sis apłis. ut ipsi
nob anuuntiarent redemtos ẽẽ sanguine
xp̃i: & sria p̃dicatione reconciliarent
nos S ic enun ipse dixit: Sicut misit
me pat̃. & ego mitto uos: Ite docete om̃s
gentes: Quoniam deus pater erat in
xp̃o: mundum reconciliatis sibi ꝑ illum:
Deus pater in filio erat: et filius in patre
sicut idem filius ait: Ego et pater unum sumꝰ:
Et ego in patre: et pater in me est: Alicer gͦ erat in
xp̃o. atq alit̃ fuit in ꝓpħis et apłis: ꝑ quos loquebat᷑:

Expanded text:
ationem per suam passionem, rediit ad Deum Patrem unde venerat. Sed ne imperfectum sive infectum remaneret quod nobis procuraverat, ministerium reconciliationis dedit suis apostolis, ut ipsi nobis annuntiarent redemptos esse sanguine Christi et sua praedicatione reconciliarent nos. Sicut enim ipse dixit: Sicut misit me Pater, et ego mitto vos : ite, docete omnes gentes . Quoniam Deus Pater erat in Christo mundum reconcilians sibi per illum. Deus Pater in Filio erat, et Filius in Patre, sicut idem Filius ait: Ego et Pater unum sumus . Et, Ego in Patre, et Pater in me est . Aliter ergo erat in Christo, atque aliter fuit in
Abbreviated transcription (Latin):
exaudiui te. Cui enim in p̾senti scło miscdiam suã
p̃stat dimittendo ei peccata. & grã donoꝵ sp̃ualiũ
replet illum: utiq in futuro regno secum regnare
ꝑmittet. & qr pontifex nr̃ est sedens in chrono
gloriȩ paternȩ. omĩa tribuit quȩ nob̾ ad futurã

Expanded text:
i te . Cui enim in praesenti saeculo misericordiam praestat, dimittendo ei peccata, et gratia donorum spiritalium replet, illum utique in futuro regno secum regnare promittit. Et quia pontifex noster est sedens in throno gloriae paternae, omnia tribuit quae nobis ad
Abbreviated transcription (Latin):
qd̃ similia sustinuit. & potuit ad iuuare ꝑ hoc
qd̾ ds̃ est: quia iam penitrauit propria uir¬
tute alticudinem celorum. Hortat᷑ apłs accedẽ
nos ad thronũ euis cum fiducia & dicit. Ade¬
ainus mente et contemplatione. ꝑ fidem quoq¬
bonis oꝑibus exornatam ad thronum gratiȩ. ħ÷
ad sedem filii dei qͥ nob gratis datus est a deo
patre. qͥ sedens in plenitudine paternȩ maiestatis.
dei. filius illiꝰ appellat᷑ nob gratis datus. iuxta qd̃
idem apłs in hac ipsa epła sua manifestat: dicens.
Gratia dei: ꝓ om̃ib gustauit mortẽ. Et quare debe
amus accedere ad thronũ eius fide & deuotione:
subsequit̾ inquiens. ut miscdiam consequam᷑
.i. remissionẽ peccatorũ. & gr̃am donorũ sp̃s sc̃i.
siue indulgentiã indulgentiã inueniamꝰ un ter

Expanded text:
quod similia sustinuit, et potest adjuvare per hoc quod similia sustinuit, et potest adjuvare per hoc quod Deus est, quia jam penetravit propria virtute altitudinem coelorum, hortatur Apostolus accedere nos ad thronum ejus cum fiducia, et dicit: Adeamus mente et contemplatione, per fidem quoqbonis operibus exornatam, ad thronum gratiae, hoc est ad sedem Filii Dei, qui nobis gratis datus est a Deo Patre: et qui sedens in plenitudine paternae majestatis, Dei Filius illius appellatur nobis gratis donatus. Juxta quod idem apostolus in hac ipsa Epistola manifeste dicit: Ut gratia Dei pro omnibus gustaret mortem. Et quare deamus accedere ad thronum ejus fide et devotione, subsequitur, inquiens: Ut misericordiam consequamur, id est remissionem peccatorum et gratiam donorum Spiritus sancti, sive indulgentiam inve
Abbreviated transcription (Latin):
accusationes. calumniȩ.repulsio aꝓpria gente.
ad ultimum crucifixio. Temptatꝰ est siquidem
his modis ꝓ similicudine carnis: absq peccato.
Sed cum inueritate xp̃s ueram carnẽ habuisset.
ram carnem habuit. In hoc uͦ qd̃ carnem pec
cati non habuit. sed absq peccato similitudinẽ
carnis nr̃ȩ habuit quȩ est caro peccati. Nam
peccatũ non fecit: nec uiuentꝰ est dolus ui ore eius.
Quod si ꝓeccatũ habere potuisset. hab̾et utiq
ꝓeccati: s in ueritate carnem pecciti¬
ꝗs um peccato nasci mur. Illiꝰ aut̾ caro non
fuit caro peccati. sed mundiciȩ. ⁊ casticatis. atq
natus. sine peccato ab hoc mundo transiuit.
Qua ꝓpt̾ non est temptatꝰ in carne peccati ut
peccatũ fac̾e̾t: sed in similitudine carnis ꝑ eccati.
ut absq peccato maneret. Ad eamus ergo
auxilio oportuno: quia pontificem habemus
qui scit compati infirmitatibus nr̃is ꝑ hoc

Expanded text:
accusationes, calumniae, repulsio a propria gente, accusationes, calumniae, repulsio a propria gente, ad ultimum crucifixio. Tentatus est siquidem his modis pro similitudine carnis absque peccato. Sed cum in veritate Christus veram carnem habuisset, ram carnem habuit: in hoc vero quia peccati carnem non habuit, absque peccato similitudinem carnis nostrae habuit, quae est caro peccati. Nam peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ipsius . Quod si peccatum habere potuisset, habeeccati, sed in veritate carnem pecc, cum peccato nascimur. Illius autem caro non fuit peccati, sed munditiae, et castitatis, atque t sine peccato ab hoc mundo transiit. Quapropter non est tentatus in carne peccati, ut peccatum faceret, sed in similitudine carnis peccati, ut absque peccato maneret. Adeamus ergo cniamus in auxilio opportuno. Quia pontificem habemus qui scit compati infirmitatibus nostris, per hoc
Abbreviated transcription (Latin):
et pocest misereri: ueruntam̃ ꝑ hoc qd̃ homo
est nr̃i particeps. et fragilicatem carnis nr̃ȩ¬
absq peccato & cognoscit et indulg̾e ualet.
Multi pontifices ignorantes eos qͥ in tribula¬
tione sunt constituti. neq quid set tribulatio
in quolibet sciunt. Impossibile quidẽ est scire
afflictiones afflictoꝵ ei. qui exꝑim̃tũ afflictionis
non habuit. et sensibilit̾ om̃ia non sustinuit. Ponti¬
fex autẽ nr̃ competent̃ omuia sustiuit quȩ fuer̃
illata humanȩ miserię pꝰpeccatũ pͥmi hominis.
&e tunc in interiora uelaminis ad trhonum
paternę maiestatis ascendit. Unde et sequitur.
Cemptatum autem. sub̾ habemꝰ pontificẽ
ꝑ omnia temptamenta: pro simili tudine sub
carnis peccati absq peccato. Temptatus quidẽ
est xp̃s multis modis ꝑ omnia tempcamenta.
uictor gloriosus extitit. T emptamenta autẽ
quib temptatꝰ est. ħ fuerunt. esuries. sitis.
temptatio diaboli. ꝑsecutio plurimorũ. sputa.

Expanded text:
reri, verum etiam per hoc quod homo est nostri particeps factus in fragilitate carnis absque peccato, et cognoscit et indulgere valet. Multi pontifices ignorant eos qui in tribulatione sunt constituti, neque quae sit tribulatio in quolibet sciunt. Impossibile est quippe eum afflictiones afflictorum scire, qui experimentum afflictionis non habuit, et sensibiliter omnia non sustinuit. Pontifex autem noster competenter omnia sustinuit quae fuerunt illata humanae miseriae post peccatum primi hominis, et tunc in interiora velaminis ad thronum paternae majestatis ascendit. Unde et sequitur: Tentatum autem habemus pontificem per omnia tentamenta pro similitudine, subaudis carnis peccati, absque peccato. Tentatus quidem est Christus multis modis per omnia tentamenta, otius probatus victor gloriosus exstitit. Tentamenta autem quibus tentatus est, haec fuerunt: Esuries, sitis, tentatio diaboli, persecutio plurimorum, sputa,
Abbreviated transcription (Latin):
sumus rationẽ actuum nr̃oꝵ. simulq cogita¬
tionum et intentionum: Habentes ergo
pontificem magnum. qui penitrauit cęlos iħm
nominis eius. Paululum in suꝑibrib eius
de diuinitate filii disserens: dixit. Omnia
nuda et aꝑta sunt ocłis euis. Nunc autem qr
de carne loquitur. de pontificatu disputat
illiꝰ. qui semet ipsum obtulit in ara crucis
causa salutis nostrȩ. Ip̃se enim pontifex siue
sacerdos. ipse ce sacrificiũ. P ontifex dr̃/ eo qd̾¬

Expanded text:
sumus rationem actuum nostrorum simulque cogitasumus rationem actuum nostrorum simulque cogitationum et intentionum. Habentes ergo pontificem magnum, qui penetravit coelos, Jesum nominis ejus. Paululum in superioribus de divinitate Filii Dei disserens, dixit: Omnia nuda et aperta sunt oculis ejus. Nunquid autem, quia de carne loquitur, et de pontificatu disputat illius qui semetipsum obtulit in ara crucis causa nostrae salutis? ipse enim pontifex sive sacerdos, ipse et sacrificium. Pontifex namque d
Abbreviated transcription (Latin):
quaq̃. q̃m nisi uidua aliqͥd ꝓmisisset qd̾ ille sꝑaret
se accepturũ: nequaꝗ̃ causam illiꝰ suscepisset. hanc
subtilitatẽ cogitatioñ & intentionũ cordis discer¬
nit et diuidicat sermo dei. considans quo animo
ł qͦ desidio quisq seruiat in corde. tamq penitra
actuum nr̃oꝵ. cogitationumq uł uitentionum
nr̃arum. quẽ uidicem habituri sumꝰ. Timeamꝰ
eius p̃sentiam: cuius scientiã nullatenꝰ effug̾e
ualebinꝰ. Unde sequit᷑. Non est ulla creatura
inuisibilis in conspectu eius. Neq angłi. neq
creatura humana: inuisibił est in conspectu eiꝰ.
mnia autem nuda.i. manifesta & aꝑta sunt
oculis eius. hoc ÷ p̃sentiȩ illiꝰ. Quomodo gͦ potest
illi aliqua res incognita eẽ. a quo omnia facta
sunt: Nec mirũ. si totus ubiq totam cognoscat
creaturam. H inc maxime terruit apłs iudeos:
dicens. Omnia nuda et aꝑta sunt ocłis eius.
Ad quem nobis sermo. Quid est ad quem

Expanded text:
quam: quoniam nisi vidua aliquid promisisset quod ille speraret quam: quoniam nisi vidua aliquid promisisset quod ille speraret se accepturum, nequaquam causam illius suscepisset. Hanc subtilitatem cogitationum et intentionum cordis discernit et dijudicat sermo Dei, considerans quo animo vel quo desiderio quisque serviat in corde; tamque penetraactuum nostrorum, cogitationumque vel intentionum nostrarum, quem judicem habituri sumus. Timeamus ejus praesentiam, cujus scientiam nullatenus effugere valemus. Unde sequitur: Non est uinvisibilis in conspectu ejus. Neque angelica creatura, neque humana invisibilis est in conspectu ejus. Omnia autem nuda, id est manifesta, et aperta sunt oculis ejus, hoc est, praesentiae illius. Quomodo ergo potest illi aliqua res incognita esse a quo omnia facta sunt? Nec mirum si totus ubique totam suam cognoscat creaturam. Hinc maxime terruit Apostolus Judaeos, dicens: Omnia nuda et aperta esse oculis ejus, ad quem nobis sermo. Quis est ad quem
Abbreviated transcription (Latin):
et discrecor cogitationũ & intentionum
cordis. Sermo gͦ dei patris in tantũ est efficax.
et penetrabilior omni gladio ancipiti. ut discer¬
nat int̾ oꝑa carnis et oꝑa sp̃s. inter carnalia pec¬
cata et spiritalia. &e inter cogitationes bonas
malas ue. ⁊ intentiones bonas malasue. Potest enim
cogitatio utcunq bona esse. &e intentio mala. Uerbi
grã : ut sub comparatione loquam᷑ est uidua quędã.
ciuus possessio hereditaria a fortiore inuaditur.
Accedens aut̃ ad iudicẽ legisq doctorẽ. dep̃catur
quatinꝰ suscipiat eius causam. sitq in auxilium
qualiter ob̾tinere hereditatem sibi abstractam. pro
ipsiꝰ hȩredicatis. Qui uidex ingrediens ȩccłiamdi.
pster nit se in faciem orans et dicens. Ds̃ cȩterne qͥ
omnia iuste iudicas. & qͥ dix isti iudicate p̾upillo
defendite uiduã. p̃be mͥ hodie auxiliũ. quacinꝰ¬
causam huiꝰ uiduȩ obtinere possim. h ȩc dicens:
cogitatio quidẽ et uerba bona sunt. sed intentio ne¬

Expanded text:
 Discretor cogitationum et intentionum cordis. Sermo ergo Dei Patris in tantum est efficax et penetrabilior omni gladio ancipiti, ut discernat inter opera carnis et opera spiritus, inter carnalia peccata et spiritalia, et inter cogitationes bonas malasve, et intentiones bonas et malas; potest enim cogitatio utcunque bona esse, et intentio mala: verbi gratia, ut sub comparatione loquamur: Est quaedam vidua cujus possessio haereditaria a fortiore invaditur; accedens autem ad judicem legisque doctorem, deprecatur quatenus suscipiat ejus causam, sitque ei in auxilium, qualiter obtinere possit haereditatem sibi abstractam, promejusdem haereditatis, qui ingrediens ecclesiam Dei prosternit se in faciem orans et dicens: Deus aeterne, quia omnia juste judicas, et, qui dixisti: Judicate populo, defendite viduam, pcausam hujus viduae obtinere possim. Haec dicens, cogitatio quidem et verba bona sunt, sed intentio ne
Abbreviated transcription (Latin):
rectitudinis nob̃ exhibuit. ꝑꝰ ambulare debe¬
amus. dicens nob̾. Discite a me: qr mitis sum
ce humił corde. Et pontẽ ad patriã cęlestẽ
ꝑ ueniendi. p̃sticit sanguine passionis suȩ
cum aqua baptismatis. uł qr ipse primus
cȩlos penitrauit. Ergo morses ductor popli
in requiẽ quã sepius pͥͣopł ꝓmisit. Iste uͭ nc̃
sacerdos meliͤs ꝓmissionis sponsor. facieris¬
uiam credentib in se. pͥmus intrauit in reqͥẽ
popło sibi credito ꝓmissum. Uude ⁊ magnũ
pontificem eum appellat. qr habet sempiter nũ
sacerdotium. Semper uiuens ad interpel¬
landum pro nobis. Sic enim dix it de illo
angłs ad mariam. hic erit magnꝰ: ce filius
altissimi uocabit᷑. O stendens etiam illum eẽ
filiũ dei:dixit. Iħ m filiũ dei. qd̵ tiusquam
de moy se dicere uoluit. sed potius illum fa¬
mulũ dixit. Sequit᷑. N on enim habemꝰ
pontificem qui non possit compati. siue con¬
dolere infirmitatibus nostris. Hoc ÷ dic̾e̾.

Expanded text:
rectitudinis nobis exhibuit, per quam ambulare debemus, dicens: Discite a me quia mitis sum et humilis corde. Et pontem ad patriam coelestem perveniendi praestitit sanguine passionis suae cum aqua baptismatis, vel quia ipse primus coelos penetravit. Ergo Moyses ductor populi, in requiem quam saepius populo promisit; iste vero sacerdos, melioris promissionis sponsor, viam faciens credentibus in se, primus intravit in requiem populo sibi credito pontificem eum appellat, qui habet sempiternum sacerdotium, semper vivens ad interpellandum pro nobis. Sic enim dixit de illo angelus ad Mariam: Hic erit magnus et Filius Altissimi vocabitur . Ostendens etiam illum esse Filium Dei, dixit Jesum Filium Dei, quod nusquam de Moyse dicere voluit, sed potius eum famulum ejus dixit. Sequitur: Non enim habemus pontificem qui non possit compati sive condolere infirmitatibus nostris. Hoc est dicere:
Abbreviated transcription (Latin):
Suitio mutet᷑ in malũ. Nam peccatũ .i. dia¬
bolus auctor peccati. oc casione accepta per
mandatũ legis eomͦ quo suꝑiꝰ diximꝰ: seduxͣ
me. ⁊ decepit dulcedine peccati: & cõpis¬
centiȩ : ut ea implerem in quib lex ꝓhi¬
bet :ꝰ & ꝑ illud mandatũ. hoc ÷ ꝑ trans gres¬
sionem mandati occidit me ia. nima.
Itaq lex qͥdem sc̃a. & madatũ scm̃: & iustũ
& bonu̾. Snũ mandatũ: accipe ꝓ omubus
mandatis. Lex scã. iusta. & bona: quia sc̃itatatẽ
iustitiam. & bonitatẽ pͣdicat: & obseruatores
suos sco̾s. iustos. & bonos fac᷑. Quod ergo bonũ
est. mͥ factũ est mors. .i. mandatũ legis qđ
ꝑse bonũ est. si obseruet᷑ mͥ factũ est morsꝰ
absit. ut illud sit mͥ causa mortis. non enĩ
me occidit illud mandatũ legis qđ ꝑse
bonuͣ est. s ego me occidi. & causa meę
mortis fui tͣusgrediendo illud. Sed pec¬
catum ut appareat peocatũ ꝑ bonũ mandatũ

Expanded text:
vitio mutaretur in malum. Nam peccatum, id est diavitio mutaretur in malum. Nam peccatum, id est diabolus auctor peccati, occasione accepta per mandatum legis, eo modo quo superius diximus, seduxit me, et decepit me dulcedine peccati et concupiscentiae, ut ea implerem a quibus lex prohibet, et per illud mandatum, hoc est, per transgressionem mandati, occidit me in anima. Itaque lex quidem sancta et mandatum sanctum, et justum et bonum. Unum mandatum accipe pro omnibus mandatis. Lex sancta, justa et bona est: quia sanctitatem, justitiam, bonitatem praedicat, et observatores suos sanctos, justos et bonos facit. Quod ergo bonum est mihi factum est mors? id est, mandatum legis quod per se bonum est, si observetur, mihi factum est mors? Absit, ut illud sit mihi causa mortis. Non enim me occidit illud mandatum legis quod per se bonum est, sed ego me occidi, et causa meae mortis fui transgrediendo illud. Sed peccatum ut appareat peccatum, per bonum mandatum
Abbreviated transcription (Latin):
ponit ꝓ om̃ibus. E est sensus. Aliq. do
.i. ante quã cõgnoscerem uiu̾e mear¬
bit᷑bar me recte ui̾e: cũ pene om̃ib
uiti is deseruirem. Sed cũ uenisset
mandatũ legis moysi : dicens. siquis
hoc uł illud fecerit : morte moriatꝰ
iusce̾ : qđ iam uxit. E peccatum
scienter peccauit ÷ & in carn: qui¬
qui dixit. Maior est iniquitas
mea: quã ut ueniã merear: s in
filiis eius mortuũ est. qui ad tantum
deueneriuit errorem. ut non putarẽt
esse peccatũ qđ erat peccatũ. Adue¬
niente autͣ lege mop̾si: reuixit qđ
ceꝑat non uiu̾e qnͣdo latebat. Ego
intellexi. eẽ: postq. accepi lege̾ & tͣns.¬
gressus sum eam. ⁊ inuentũ ÷ mͥ ma¬
datũ qđ erat ad uitam: hoc ẽẽ ad
mortem. Sensus huiꝰ modi eͣ. Illud
mandatũ qđ mͥ ad hoc datũ est ut
obseruatũ & custoditũ ꝓficer& ad
uitã aet̾nam : neglectũ ꝑduxit me¬
ad mortem act̃nam. Eita factũ est.
ut qđ mͥ ꝓ bono datum est. m̃eo

Expanded text:
ponit pro omnibus, et est sensus: aliquandoponit pro omnibus, et est sensus: aliquandoem vivere me arbitrabar recte, cum pene omnibus vitiis deservirem. Sed cum venisset mandatum legis Moysi dicens: Si quis hoc vel illud fecerit morte moriatur, viviscere quod jam vixit. Et peccatum scienter peccavit; et in Cain qui dixit: Major est iniquitas mea quam ut veniam merear ; sed in filiis ejus mortuum est qui ad tantum pervenerunt errorem ut non putarent esse peccatum quod erat peccatum. Adveniente autem lege Moysi revixit quod coeperat non vivere quando latebat. Ego intellexi: postquam accepi legem et transgressus sum eam: et inventum est mihi mandatum quod erat ad vitam, hoc esse ad mortem. Sensus hujusmodi est: Illud mandatum quod mihi ad hoc datum est, ut observatum et custoditum proficeret ad vitam aeternam, neglectum perduxit ad mortem aeternam. Et ita factum est ut quod mihi pro bono datum est, meo
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ transgressionẽ legis. in flammauit
illũ. non solũ ad concupiscentiam li¬
bidinis. sed omĩum uitiorũ : ut ꝑ con¬
cupiscentiam fier& pͣuaricator legis.
Nam hoc habet ꝓpͥum ꝑ transgressionẽ
humane mͣtis infirmitas: ut difficiliꝰ
obseruari possint ꝓhibita. Sine lege
enĩ naturali. uł moysi peccatũ mortuuͣ
erat. i. latebat ⁊ ignorabat᷑. non appa
rebat÷ Anteq. lex naturalis. & intellect᷑
incipiat iugere in parinilis. aliisq homi¬
nil ⁊ licet ꝑcutiant patrem. matrem.
& maledicant: non peccant. Postq. autͣ
ad legitimos annos intelligentie uenerit
si aliquid tale feceruit: peccant. & un¬
dinctam recipient. Similit̾ ante quã
lex data esset moysi : erant quedã pec¬
cata quę ignorabant᷑ peccata eẽ. que
comissa non tante gͣuitudinis erant:
uł etiam si cognoscebant᷑ ẽe̾ peccata:
latebat qua pena digna essent. Ego
autẽ iuuebam sinȩ lege aliqͣdo. Se

Expanded text:
per transgressionem legis inflammavit per transgressionem legis inflammavit illum, non solum ad concupiscentiam libidinis, sed omnium vitiorum, ut per concupiscentiam fieret praevaricator legis. Nam hoc habet proprium per transgressionem humanae mentis infirmitas, ut difficilius observari possint prohibita. Sine enim lege naturali, vel Moysi, peccatum mortuum erat, id erebat. Antequam lex naturalis et intellectus incipiat vigere in parvulis aliisque hominibus, licet percutiant patrem et matrem et maledicant, nad legitimos annos intelligentiae pervenerint, si aliquid tale fecerint peccant, et vindictam recipiunt. Similiter antequam lex Moysi data esset, erant quaedam peccata quae ignorabantur peccata esse, quae commissa non tantae gravitudinis erant: vel etiam si cognoscebantur esse peccata, latebat qua poena digna essent. Ego autem vivebam sine lege aliquando. Se
Abbreviated transcription (Latin):
concupiscẽtiȩ. de quo ipse sub iuĩgit. Nã
concupiscentiã libidinis. aliarũq malar
rerũ. nesciebã. sub. eẽ. peccatũ : nisi lex
diceret non concupisces. ꝑ concupiscẽ
ciam intelligũt᷑ & alia quędã peccata
quȩ ante legem ignorabant᷑ peccata eẽ¬
uł qua pena digna essent.: Oc casione
tũ est in me omẽn concupiscẽtiam. Ex
ꝑsona uideoꝵ loquitꝰ apłs penitentiam
agentium: ex ꝑsona uuiꝰcuiꝰq hominis
penitentiam agentis. Nam ꝗͣdo ista loque¬
batur : gr̾a baptismatis ustificatꝰ erat.
Peccati autͣ nomi̾e isto in loco beatꝰ am¬
brosiꝰ diabolũ uułt intelligi: qui est
auctor peccati. Uidens diabolus qđ
ꝑ obserua̾tiam legis redit̾us esset homo
adueniam: inuidit it̾um ei. sicut & pͥmo
homini. Considnsq legeni : inuenit
quomͦ ꝑ transgressionẽ eiꝰ poss illum
dãpnare: & quẽ añ dãpnauerat per
originale peccatũ accepta occasione

Expanded text:
concupiscentiae de quo ipse subjungit: nam concupiscentiae de quo ipse subjungit: nam concupiscentiam libidinis, aliarumque malarum rerum nesciebam, subaudis peccatum esse, nisi lex diceret: Non concupisces. Per concupiscentiam enim intelliguntur et alia quamplura peccata quae ante legem ignorabantur esse peccata vel qua poena digna essent. Occasione t in me omnem concupiscentiam. Ex persona Judaeorum loquitur Apostolus poenitentiam agentium: vel ex persona uniuscujusque hominis poenitentiam agentis. Nam quando ista loquebatur, gratia baptismatis justificatus erat. Peccati autem nomine in isto loco beatus Ambrosius vult intelligi diabolum, qui est auctor peccati. Videns enim diabolus quia per observantiam legis redditurus esset homo ad veniam, invidit iterum ei, sicut et primo homini: consideransque legem, invenit quomodo per transgressionem ejus posset illum damnare quem antea damnaverat per originale peccatum: et accepta occasione,
Abbreviated transcription (Latin):
intelligit atq implet. Iuid gͦ dicemꝰ: Kex
peccatũ est:ꝰ Absit. ut lex quȩ peccata ꝓhib&
causa peccati nob̾ data sit. Index qͥdẽ est pecca¬
toꝵ: & docet qͥd sit appetendũ: & quid uitã¬
dũ. tam̃ non est oꝑatrix peccati. neque caur¬
sa mortis ÷ illis qui peccant. Uerbi gr̃a. Sic̃
medicꝰ qui ꝓhib& homine̾ abstinere acibis
mortiferis. ⁊ a fucco uenenatȩ herbȩ : si ille
comederit aut biberit contͣ pͣceptũ medi¬
ci. ⁊ mortuus fuerit. non id circo ÷ medicus
causa mortis. qui comedit de ꝓhibitis ita lex
quę ꝓhibebat peccata dicens. siquis hocut̾
illud fecerit: morte morte moriet᷑: pec¬
cantib & eafatientib quȩ ipsa ꝓhibebat.
non erat causa mortis : sed ipsi qͥ crans¬
gressores existebant. erant sibi causa suȩ
quędã mala oꝑa non cognoscebam qđ pec¬
catũ eẽnt : usq qͦ lex uenit. Erant eiuͣ
bantꝰ esse pec cata: sicut erat peccatũ

Expanded text:
intelligit et adinoplet. Quid ergo dicemus? Lex intelligit et adinoplet. Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? Absit, ut lex quae peccata prohibet causa peccati nobis data sit. Judex quidem est peccatorum, et docet quid sit appetendum et quid vitandum, non est tamen operatrix peccati, neque causa mortis est illis qui peccant. Verbi gratia: Sicut medicus qui hominem prohibet abstinere a cibis mortiferis et a succo venenatae herbae, si ille comederit aut biberit contra praeceptum medici, et mortuus fuerit, non idcirco est medicus causa mortis qui comedit de prohibitis: ita lex quae prohibebat peccata, dicens: Si quis hoc vel illud fecerit, morte moriatur, peccantibus et ea facientibus quae ipsa prohibebat, non erat causa mortis, sed ipsi qui transgressores existebant, erant sibi causa suae quaedam mala opera non cognoscebam quia peccatum essent, usquequo lex venit. Erant enim te legem esse peccata, sicut erat peccatum
Abbreviated transcription (Latin):
Cũ essemꝰ inquit in carne .i. in spe rerum
carnaliũ positi. ⁊ in cõcupiscẽtiis carn̾ab
passiones peccatoꝵ adult̾ium uidelicet. rapina.
homicidiũ. que ꝑlegem erant cognitae homi¬
nibus. &. que ꝑlegem cognoscebant᷑ ẽẽ peccata.
oꝑabantꝰ in m̃bris nr̃is uitia & peccata: ut
adquirerent. Sicut enĩ qͥ seruit uirtutibus
fructia ficat uita& atͣnȩ quia uitã acͣna̾ sibi
adquirit: ita qui seruit uitiis. mortẽ aet̾nam
sibi adquirit. Stipendiũ enĩ ee remunera¬
tio peccati: mors aet̾na est. Nc̃ aut̃ soluti sumꝰ
mꝰ: ita ut seruiamꝰ in nouitate sp̃s & non in
uetꝰtate litt̾e̾. Inuectate litce̾ seruit: qui cir¬
cũcisionẽ & sabbatũ carnalit᷑ seruat. & qͥ per
carnalem obserua̾tiam legis putat se posse¬
saluari. Ille uͦ seruit innouitate sp̃s: qͥ cir¬
cũcisionẽ & sabbatũ spiritalit᷑ seruat. & cir¬
cũcidit cor suũ ab om̃ib uitiis. & quiescit a
pͣuo oꝑe: & cet̾a que lex docet sp̃ĩtaliter

Expanded text:
est in spe rerum carnalium positi et in concupiscentiis carnalibus, passiones peccatorum, adulterium videlicet, rapina, homicidium, quae per legem erant cognitae hominibus, et quae per legem cognoscebantur esse peccata, operabantur in membris nostris vitia et peccata, ut rnam nobis acquirerent. Sicut enim qui servit virtutibus, fructificat vitae aeternae, quia vitam aeternam acquirit: ita qui servit vitiis mortem aeternam sibi acquirit. Stipendium enim et remuneratio peccati mors aeterna est . Nunc autem soluti sumus, ur: ita ut serviamus in novitate spiritus et non in vetustate litterae. In vetustate litterae servit qui circumcisionem et sabbatum carnaliter servat, et qui per carnalem observantiam legis putat se salvari posse. Ille vero servit in novitate spiritus, qui circumcisionem spiritualiter servat, et circumcidit cor suum ab omnibus vitiis, et quiescit a pravo opere, et caetera quae lex docet spiritualiter
Abbreviated transcription (Latin):
maluit dice̾ mort estis legi: quia non hab̃t
qđ priniat in uobis. Si enim dixisset mor¬
tua lex : contͥstarẽt᷑ & scandalizarẽt᷑ ÷ eo qđ
dic̾e̾t illam abolitam & mortuam. Illi enĩ
estis legi. dde quo corpore loqͥtur: Nam

Expanded text:
maluit dicere: Mortificati estis legi, quia non habet quod puniat in vobis. Si enim dixisset: Mortua est lex, contristarentur et scandalizarentur eo quod diceret illam abolitam et mortuam. Illi enim tificati estis legi, de quo corpore loquitur? Nam
Abbreviated transcription (Latin):
uersatio tenebrosa in peccatis: Ista nox dum
precedit cotidie in electis ⁊ ad uitã ȩternã pre.¬
tutum: Qm̃ dum transeunt cotidie ꝑ mortẽ
corporis: ab erumpnis istius seculi. in lucem
suꝑnȩ claritatis colliguntur: Uel etiam per
noctẽ possumꝰ intelligere om̃e spaciũ p̃sen¬
tis uitę usq ad finem scłi: ꝑ diem uero uitã
presens non incongrue nox appellatur: quia
uita presens semꝑ in dolore uersatur. &. tri¬
sticia: non hñs ꝑpetuã leticiam: Illa uͦ gaudiis
sine fine mansuris florebit: nichil tristiciȩ ad¬
mittens: quȩ tunc plenissime manifestabitur.
cum dñs de iudicio in regnũ transierit E rgo
quia iam appropinquat dies: ab iciamus oꝑa
tenebrarũ : id ÷ ad ulteriũ: homicidiũ: forni¬
cationẽ : et cetera talia quȩ a regno cȩlorum
separant: ⁊ ad tenebras ꝑpetuas oꝑatorẽ suum
trahunt: Quȩ etiam merito oꝑa tenebrarum
uocantur: eo qd̃ in tenebris maxime exercean¬
tur: uixta quod dñs manifestat dicens: Om̃is

Expanded text:
ersatio tenebrosa in peccatis. Ista nox quotidie praecedit in electis, et ad vitam aeternam praetutum, quoniam dum transeunt quotidie per mortem corporis ab aerumnis hujus saeculi, in lucem supernae claritatis colliguntur; vel etiam, per noctem possumus intelligere omne spatium praesentis vitae usque ad finem saeculi. Per diem vero, vitam latur, quia vita praesens semper in dolore versatur et tristitia, non habens perpetuitatem: illa vero gaudiis sine fine mansuris florebit, nihil tristitiae admittens; quae tunc plenissime manifestabitur, cum Dominus de judicio in regnum transierit. Ergo quia jam appropinquat, Abjiciamus opera tenebrarum, id est adulterium, homicidium, fornicationem, et caetera talia, quae a regno coelorum separant, et ad tenebras perpetuas operatorem suum trahunt. Quae etiam merito opera tenebrarum vocantur, eo quod in tenebris permaxime exerceantur, juxta quod Dominus manifestat, dicens: Omnis
Abbreviated transcription (Latin):
sed de illa quacum mali essemus. boni effecti
sumus ipso oꝑante. Propter quod sub quia re¬
nouati estis inbonis oꝑib & memores estote. si¬
ue memencote. quia aliquando.i. anteꝗͣ ad
fidem ueniretis uos gentes eratis ĩ carne hẽ ĩ caruali c̃u̾sa¬
incarne manu facta. Iudei ꝓpter circũcisionẽ
agentilib appellabantur circumcisio. et gen¬
Bene autem circumcisio incarne dr̃. ẽẽ. et ina¬
nu facta. quia in uno solum mͦ corporis membro
illa circumcisio fiebat manuum operatione.
Nrã uͦ circumcisio non fit in expoli atione umꝰ
membri solummͦ: S in toto corpore sp̃ĩtaliter¬
et in omnib corporis sensib. qĩ circumudimus
cupiscentias prauas. ex spoliantes nos omnib
peccatis delectationum atq oꝑationum. Seoͥt᷑
Quia eratis illo tempore anteqͣ crederetis sine
xp̃o. hoc ẽ. sine fide xp̃i. ł sine promissione de
xp̃o alienati aconuersatione istahel. idẽ. extra

Expanded text:
sed de illa qua cum mali essemus, boni effecti sed de illa qua cum mali essemus, boni effecti sumus ipso operante. Propter quod subaudis, quia renovati estis in bonis operibus, memores estote sive mementote quia aliquando, id est antequam ad fidem veniretis vos, gentes eratis in carne, id est in carnali cin carne. Judaei propter circumcisionem a gentibus appellabantur circumcisio: et genBene autem et circumcisio dicitur esse et manufacta, quia in uno solummodo corporis membro illa circumcisio fiebat manuum operatione: nostra vero circumcisio non fit in exspoliatione unius membri solummodo, sed in toto corpore et in omnibus corporis sensibus, quoniam circumcidimus poliantes nos ab omnibus peccatis delectationum atque operationum. Sequitur, qui eratis illo tempore, antequam crederetis, sine Christo, hoc est sine fide Christi, vel sine promissione de Christo, alienati a conversatione Israel, id est extra
Abbreviated transcription (Latin):
bis siquidẽ nec fidem neq salutem habenꝰ
Neq aliquid boni. quia deus ẽ. qui oꝑatur
in nob̾ et uelle et ꝑficere. quia ergo solent
pleriq dicere. ꝓpter boua oꝑa mea merui
uenire ad fidem. ideo subiunxit apłs. Non
tur. sed ꝑ grãm dei. prius precedic fides ac de¬
inde subsequitur operatio. Solent etiam illi
qui exoꝑib suis gloriantur: cornelium centu¬
rionẽ in exemplũ trahere dicentes. quia ꝓpt̃
bona oꝑa que habet meruit acciꝑe fidem.
in structus apetro quib respondendum ẽ.
quod cornelius centurio erat iudeorus habess
ceptaͣm quam exornabit bonis oꝑib meruit in¬
strui apecro decognicione totius tͥnitatis. et bap¬
tizari baptisinͥ sacramentiꝰ. sine quo nemo po-¬
test mundari apeccatis. Ipsius enim factura
boni. et facti in nocentes. creati siue re innouati
deus: ut in illis ambulemus proficiendo deuir¬
tute in uirtutem: Nonde illa factura hic loqͥ
tur. qua in principio factꝰ suinus ut essemus.

Expanded text:
salutem habemus, neque aliquid boni: qua Deus operatur in nobis et velle et perficere . Quia solent plerique dicere: propter bona opera mea veni ad fidem, ideo subjungit Apostolus,tur, sed per gratiam Dei. Prius praecedit fides, deinde subsequitur operatio. Solent etiam illi qui ex operibus suis gloriantur. Cornelium centurionem in exemplum trahere, dicentes quia propter bona opera quae habebat, meruit accipere fidem instructus a Petro. Quibus respondendum est quod Cornelius centurio erat Judaeorum, habens ceptum quam exornabat bonis operibus, meruit instrui a Petro, de cognitione totius Trinitatis, et baptizari baptismi sacramento, sine quo nemo potest mundari a peccatis. Ipsius enim sumus faboni et facti innocentes, creati sive renovati Deus ut in illis ambulemus, proficiendo de virtute in virtutem. Non de illa factura loquitur hic, qua in principio facti sumus ut essemus,
Abbreviated transcription (Latin):
in scłis suꝑ uenientib abundantes diuitias gra¬
uautur. Ideo autem dicit. in scłis suꝑuenieu¬
tib siue futuris quia multa scła & multa
tempoia erunt pꝰ diem iudicii atq innume¬
rabilia. licet continuata dies sit. Non eiun
sol occasum pacietur. iuxta illud. non occid&
tibi ultra sol tuus. lite sunt gͦ diuitiȩ quas
ostendet suꝑ nos quas occulus non uidit. nec
auris audiuit. nec incor hominis ascender̃.
hoc ẽ. gaudia ȩterna uita sine fine mansu¬
scłis uenturis. quia in presenti seculo nonpos¬
sunt uideri. Gratia enim sub̃ dei estis salua
ti. demorte aduitam. ꝑfidem in baptismate.
enim donum ẽ ut salui sitis & fidem habea¬
tis. Uñ dominꝰ dt̃ Hoc ẽ. opus dei ut creda

Expanded text:
in saeculis supervenientibus abundantes divitias gravantur. Ideo autem dicit, in saeculis supervenientibus sive futuris, quia multa saecula et multa tempora erunt post diem judicii atque innumerabilia, licet continuata sit dies. Non enim sol occasum patietur, juxta illud: Non occidet tibi ultra sol tuus. Istae sunt ergo divitiae quas ostendet super nos, quas oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascenderunt , hoc est gaudia aeternae vitae sine fine mansu in saeculis venturis, quia in praesenti saeculo non possunt videri. Gratia enim, subaudis Dei, salvati estis de morte ad vitam per fidem in baptismate, enim domum est, ut salvi sitis et fidem habeatis. Unde Dominus dicit: Hoc est opus Dei, u
Abbreviated transcription (Latin):
se deo oꝑat. Et si habuero ꝓpħiam udelicet ut
futura p̃dicẽ. ficut balaham qui ꝓphauit de xp̃o.
oriet᷑ stella ex iacob. ⁊ exurget homo de isrł:
et nouerun misteria omnia: id÷ secreta ueteris
⁊ noui testam̃ti: et omnem scientiam .i. noticiã
tam diuinarũ quã humanarũ rerũ: et habu¬
ero omnem fidem .i. ꝑfectã ⁊ integrã: quȩ ad ño¬
g̾ano sinapis cõparatur: ñ ꝓpt̾ modicitatẽ. sed
ꝓpt̃ feruorẽ: qr tritũ manifestat cuiꝰ sit uigoris:
sic et fides trita adu̾sitatib ostendit cuiꝰ sit for¬
titudinis Ita ut montes transferam de loco
ad locum: ul demones a patientib eiciam.
caritatẽ aut̃ .i. dilectionẽ dei et ꝓximi non habu¬
ero: nichil sum .i. nichil utilitatis mͥ prestabt̃:
Intelligit᷑ qd̾ quidã chorintiorũ ꝑ inuocationẽ
dei hoc agebant: & ꝓpt̾ea quasi ꝑfectos se puta¬
bant. sed exhortant᷑ ad id qd̃ ÷ p̃cipuũ .i. ad caritatẽ:¬

Expanded text:
se Deo operatur. Et si habuero prophetiam, videlicet ut se Deo operatur. Et si habuero prophetiam, videlicet ut futura praedicam, sicut Balaam qui prophetavit de Christo: Orietur stella ex Jacob, et exsurget hoc de Israel ; et noverim mysteria omnia, id est, secreta Veteris et Novi Testamenti, et omnem scientiam, id est notitiam tam divinarum quam humanarum rerum, et si habuero omnem fidem, id est, grano sinapis comparatur, non propter modicitatem, sed propter fervorem: quia tritum manifestat cujus sit vigoris. Sic et fides trita adversitatibus ostendit cujus sit fortitudinis. Ita ut montes transferam, de loco ad locum, vel daemones a patientibus ejiciam; si charitatem, id est, si dilectionem Dei et proximi non habuero, nihil sum, id est, nihil utilitatis mihi praestabit. Intelligitur quod quidam Corinthiorum per invocationem Dei hoc agebant, et propterea quasi perfectos se putabant. Sed exhortatur ad id quod est praecipuum, id e
Abbreviated transcription (Latin):
ibi sonent uerba. ubi in dei contẽplatione
oiniũ angłorũ ÷ consors bona uoluntas:¬
Inde gͣ dicit apłs: Si linguis etiã angloꝵ
loqui possem. nichil mͥ ꝓdeẽt: sine caritate:
ł ossunt intelligi. ⁊ ꝑ angłos scolastic issime
loquentes: qui liberalib artib instructi:
politis disserunt uerbis quȩ norunt: E ho¬
mines uͦ: suplicit̾ loquentes: Siue ergo
simplicit̃ quis disputet qd multi quęrut.
qr ibi omniũ eclificatio esse potest: siue lib̾a¬
lit qd̵ multi ambiunt: caritatem autem
ñ habeat. fit uelut es sonans aut crmbalũ
tinniens: Quoniam sicuit es sonat aut cim¬
balum tinnit: nichilq eis prodest quia
nullam utilitatem sibi prestant: sic est homo
qui loquit̾ lingus absq caritate: Re uera sic̃
sonat es ⁊ sibi nichil confert. iuuat aut̃ et dele¬
ctat audiences: ita lingua caritate pͥuata. Aesq
et crmbalũ ñ se sonant. nͥ ab aliquo tangant᷑. aut

Expanded text:
ibi sonent verba, ubi in Dei contemplatione ibi sonent verba, ubi in Dei contemplatione omnium angelorum concors est voluntas dicit: Si linguis etiam angelorum loqui possem, nihil mihi prodesset sine charitate. Possunt intelligi et per angelos, scholastissime loquentes, qui liberalibus artibus instructi, politis disserunt verbis quae norunt: per homines vero, simpliciter loquentes. Sive ergo simpliciter quis disputet, quod multi quaerunt, quia ibi omnium aedificatio esse potest, sive liberaliter, quod multi ambiunt, charitatem autem non habeat, fit velut aes sonans aut cymbalum tinniens, quoniam sicut aes sonat aut cymbalum, nihil eis prodest, quia nullam utilitatem sibi praestant, sic est homo qui loquitur linguis absque charitate. Revera sicut aes sonat, et sibi nihil confert, juvat autem, id est delectat audientes, ita lingua charitate privata. Aes quoque et cymbalum non a se sonant, nisi ab aliquo tangantur, aut
Abbreviated transcription (Latin):
I LINGUISNOANUM IOEUAR
et angelorum caritatem autem non
habeam: inutilis sum: hec uerba ex supio¬
ribus apłi uerbis pendent: ubi dicit: E mu¬
quȩ diuisȩ sunt in edificationẽ turris: et si
linguis etiam angłoꝵ loquar et caritatẽ non
habeam. dilectionem uidelicet dei &e ꝓximi.
nichil sum: Quod dicit loqui linguis ange
lorum: intelligit᷑ adͤaggeratdum quod
uolebat ostendere posuisse: caritatis scilicet
uim: Siquidẽ angłi nec lingaiã uec pala-¬
tum. ł dentes habent utpote sp̃s: quib u̾ba
forment: Quando u apparent hominibus
suptis corporib aeris: scđm eorũ linguam
loquunt᷑ quib apparent: Nam loqui illoꝵ
ad dm̃ nichil ÷ aliud ꝙͣ in p̾̃sentia eius ẽẽ:
et dm̃ loqui ad illos nichil aliud est: quã
festare: Et ipsoꝵ uox in laudem conditoris:
ipsa est admiratio intimȩ contẽplationis:
Int̾ se quoq angłi loquiint᷑ nob̃ ineffabilit̃.
sed eoꝵ uictue adinuicẽ collocutio bone
uoluntatis ÷ concordatio. nec ÷ necesse ut

Expanded text:
i linguis hominum loquar et angelorum, charitatem autem non habeam: inutilis sum. Haec verba ex superioribus apostoli verbis pendent ubi dicit: Aemuquae divisae sunt in aedificatione turris, et si linguis etiam angelorum loquar et charitatem non habeam, dilectionem videlicet Dei et proximi, nihil sum. Quod dicit loqui angelorum linguis, intelligitur ad exaggerandum hoc quod volebat ostendere, posuisse charitatis scilicet vim: siquidem angeli nec linguam nec palatum vel dentes habent, utpote spiritus, quibus verba forment. Quando vero apparent hominibus, sumptis corporibus aeriis, secundum eorum linguam loquuntur quibus apparent: nam loqui illorum ad Deum nihil est aliud quam in praesentia ejus esse; et Deum loqui ad illos nihil aliud est quam festare; ipsorum vox in laude conditoris, ipsa est admiratio intimae contemplationis. Inter se quoque angeli loquuntur ineffabiliter, sed eorum ad invicem collocutio, bonae voluntatis est concordatio, nec est necesse ut
Abbreviated transcription (Latin):
plenus. ñ desidat neq cupit potestatẽ suꝑ
alios excercere: qr maior ceteris uult appa¬
rere: Non quęrit quȩ sua sunt. Id: quod
sibi solũm utile est: sed qd aliis Uel certe qr¬
patiens ÷ ñ quęrit quȩ sua st̃: id: uindictam.
qr inimicis talionẽ non reddit: Questio orit᷑

Expanded text:
plenus non desiderat neque cupit potestatem super plenus non desiderat neque cupit potestatem super alios exercere, quia major caeteris non vult apparere. Non quaerit quae sua sunt, id est, quod sibi solummodo utile est, sed aliis. Vel certe patiens est, non quaerit quae sua sunt, id est vindictam, quia inim
Abbreviated transcription (Latin):
tates meas. uixta p̃ceptũ dñi dicentis. si uis per¬
fectus eẽ. uade uende omnia quȩ habes et da
pauꝑibus: et si tradidero corpus ineum ita ut
ardeam sicut laurentits ÷ ustulatꝰ: et hoc ñ
Caritas patiens est: Quomͦ potest caritas pati¬
ens ẽẽ quȩ uirtus est: Sic uidet᷑ loqui: quasi
patiens est tolerando ad u̾sa: quia ꝑ cribulatiões
nouit ꝑuenire ad gaudia regni: B enigna
est Ualde bona: quia ñ solũ reddit malum
ꝓmalo. sed insuꝑ bonii ꝓ malo: cibando
ininicũ ⁊ potando: Haritas non emulatur:
Suꝑius ait: Aemulamini caris mata meliora:
pitur in bono: hic aut̃ in malo: Non emulat᷑
dicit .i. nulli inuidet: aliena felicitateͣ tor¬
quet᷑. Non agit ꝑperam: Idest non aliquid
agit ꝑuerse: Quicquid ext̾ rectitudinem
fit: prauũ est: Perpera dici potest adu̾bia¬
liter: N on inflatur: Id est ñ excollit᷑: et in.
suꝑbiã ñ erigitur. Non est ambiciosa: Am¬
bire est desicłare: Et omnis qͥ caritate est

Expanded text:
es meas, juxta praeceptum Domini, dicentis: Si vis perfectus esse, vade et vende omnia quae habes, et da pauperibus ; et si tradidero corpus meum ita ut ardeam, sicut Laurentius est ustulatus, et hoc non Charitas patiens est. Quomodo potest charitas patiens esse quae virtus est? Sic videtur loqui, quasi patiens est, tolerando adversa, quia per tribulationes novit pervenire ad gaudia regni. Benigna est, id est valde bona, quia non solum non reddit malum pro bono, sed insuper bonum pro malo, cibando inimicum et potando. Charitas non aemulatur. Superius ait: Aemulamini charismata meliora, pitur in bono, hic autem in malo. Non aemulatur dicit, id est, nulli invidet, aliena felicitate non torquetur. Non agit perperam, id est, non agit aliquid perverse. Quidquid extra rectitudinem fit, quia pravum est, perperam dici potest adverbialiter. Non inflatur, id est non extollitur, et in superbiam non erigitur. Non est ambitiosa. Ambire est desiderare, et omnis qui charitate est
Abbreviated transcription (Latin):
pensentur. & cõmuniter utantur: Et hoc iustitia. ut
quia ds illud gratis dat retribuat exeo. et homo eui
non haberent quod ei redderent in p̃senti. Et non di¬
uitib huius scł̃i aquib sparent ad eandẽ it̾um aut
plura reciꝑe. Et qm̃ usus ẽ. precepto diũ dicentis. Facite
uobis amicos pauꝑes demamona iniquitatis.Id circo
iustitia eius .i. merces largitatis eiꝰ & retributio ipsius
iustitiae manet in aet̾num: quia ibi posuit diuitias
suas. & ibi thesaurizauit ubi fures non effodiunt nec
furantur. Qui autẽ adminstrat sem̃ seminandi:
et panẽ ad manducandũ prestabit. & multiplicabit sem̃¬

Expanded text:
pensentur et communiter utantur; et haec est justitia, ut pensentur et communiter utantur; et haec est justitia, ut quia Deus illud gratis dat, retribuat ex eo et homo, cuinon habent quod ei redderent in praesenti, et non divitibus hujus saeculi, a quibus speraret eadem iterum aut plura recipere: et quoniam usus est praecepto Domini dicentis: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis , idcirco justitia ejus, id est merces largitatis ejus et retributio ipsius justitiae manet in aeternum, quia ibi posuit divitias suas, et ibi thesaurizavit, ubi fures non effodiunt, nec furantur. Qui autem administrat semen seminanti, et panem ad manducandum praestabit, et multiplicabit sem