comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
datiis fuerit homini. accendit eum in di¬
lectione dĩ & ꝓximi: & ipse dilectio ẽ. Non enĩ
dilexit nos. Apłs quoq paulus. dilectio inquit
tius. Solum est quod diuidit inter filios reg¬
ni eterni: & filios ꝑditionis ȩternȩ. Dant᷑

Expanded text:
datus fuerit homini, accendit eum in dilectione dei et proximi, et ipse dilectio est. non enim dilexitnos. apostolus quoque Paulus: dilectio, inquit,tius. solum est quod diuidit inter filios regni aeterni et filios perditionis aeternae. dantur
Abbreviated transcription (Latin):
diffunditur in cordib nostris. dei caritas: per
quem nos tota in habitet trinitas. Quo circa
donum dei. Quod donum ꝓprie quid nisi
caritas intelligenda ẽ. que ꝑdiicit ad dm̃: & si¬
ne qua quodlibet alud dei donum. ñ ꝑ diicit

Expanded text:
diffunditur in cordibus nostris Dei charitas, per quem nos tota inhabitat Trinitas. Quocirca donum Dei. Quod donum proprie quid nisi charitas intelligenda est, quae perducit ad Deum, et sine qua quodlibet aliud Dei donum non perducit
Abbreviated transcription (Latin):
amante quod credit: Amatur ergo & qd̾
ignoratur: s tamen creditur. Nimirum aũ
cauendum ẽ. ne credens animus id qͦd ñ ui¬
det. fingat sibi aliquid quod non ẽ: & sꝑet.
Diligatq qd falsum ẽ. Quod si fit. ñ erit ca¬
ritas de corde puro. & conscientia bona. &
fide non ficta. quȩ finis precepti ẽ: sicut

Expanded text:
amante quod credit? Amatur ergo et qui amante quod credit? Amatur ergo et qui ignoratur; sed tamen creditur. Nimirum autem cavendum est, ne credens animus id quod non videt, fingat sibi aliquid quod non est, et speret diligatque quod falsum est. Quod si fit, non erit charitas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta, quae finis praecepti est, sic
Abbreviated transcription (Latin):
ulectione in standum est ad illud. & inhe¬
rendum illi. ut presente ꝑfruam᷑. a qͦ
sumus: a quo absente nec ẽẽ possemus. Cum
facie ad faciem. Quem tamen nisi nẽ iam
diligamus: numquã uidebimus. S quis
diligit qd̾ ignorat: Sciri enĩ aliquid & non
diligi potest. Diligi autem quod nescitur
quero utrum possit: quia si non potest. nemo
diligit ante quam sciat. Et quid ẽ dm̃ scire. nͥ
cum mente conspicere: firmeq ꝑciꝑe: Non
enim corpus ẽ: ut carneis oculis inquiratur.
S & pͥus quam ualeamꝰ conspicere atq ꝑciꝑe
dm̃. sicut conspici & ꝑcipi potest. qd̾ mundis¬
cordib licet: beati enim mundi cordes. qm̃
ipsi dm̃ uidebunt: nisi ꝑfidem diligatur. ñ
poterit cor mundari. quod ad eum uiden¬
dum sit aptum. & idoneum. Ubi enim ft̃
illa tria. ꝓpter que in animo edificanda om¬
niũ diuinoꝵ libroꝵ machinam̃ta consur¬
gunt. fides spes. caritas: nisi in animo cre¬
dente quod nondum uidet: & sꝑante atq

Expanded text:
lectione standum est ad illud et inhaerendum illi, ut praesente perfruamur a quo sumus, quo absente nec esse possemus. Cum facie ad faciem : quem tamen nisi nunc jam diligamus, nunquam videbimus. Sed quis diligit quod ignorat? Sciri enim aliquid et non diligi potest: diligi autem quod nescitur, quaero utrum possit; quia si non potest, nemo diligit Deum antequam sciat. Et quid est Deum scire, nisi eum mente conspicere, firmeque percipere? Non enim corpus est, ut carneis oculis inquiratur. Sed et priusquam valeamus conspicere atque percipere Deum, sicut conspici et percipi potest, quod mundicordibus licet; Beati enim mundicordes, quia ipsi Deum videbunt : nisi per fidem diligatur, non poterit cor mundari, quo ad eum videndum sit aptum et idoneum. Ubi sunt enim illa tria, propter quae in animo aedificanda omnium divinorum Librorum machinamenta consurgunt, fides, spes, charitas ; nisi in animo credente quod nondum videt, et sperante atque
Abbreviated transcription (Latin):
filiꝰ. unus ẽ ds. Non enim ait apłs qͥ ad her&
dicas cum adheret patͥ filiꝰ unꝰ d̃s ẽ. ut qͥd &
tu adhibes hoc apłi testimonium. ubi alt
ꝓducto teste conuincam: Nunc saltẽ distin¬
gue duo ista: quȩ non potusti. cũ simul ẽẽ¬
mus in nr̃a disputatione distinguere. Dili¬
gent̃ itaq attende quod dico. Quando de reb
uerse. & de his quȩ st̾ uniꝰ substantiȩ dici po¬
test. Diu̾se sunt enim substantie. sp̃c hominiᷤ.¬

Expanded text:
Filius, unus Deus est. Non enim ait Apostolus, Qui adicas, Cum adhaeret Patri Filius, unus Deus est; utquid et tu adhibes hoc Apostoli testimonium, ubi ait, te etiam a te producto teste convincam? Nunc saltem distingue duo ista, quae non potuisti, cum simul essemus, in nostra disputatione distinguere. Diligenter itaque attende quod dico. Quando de rebusversae, et de his quae sunt unius substantiae dici potest. Diversae sunt enim substantiae spiritus homini
Abbreviated transcription (Latin):
tͥbunal xꝑi. ut referat unusquisq scd̃m
ea quȩ ꝑcorpus gessit. non scdm ea que si
duitius uiueret gestuirus fuit: siue bonũ. siue
malum. Scimus etiam pariuilos scđm ea q̃¬
ꝑ corpus gesserunt recepturos: siue bonũ siue
cuntur. & credere in dm̃. Unde & in num̾o fide¬
liũ computant᷑ ꝑtinẽtes ad sententiã dñi di¬
centis. Qui crediderit & baptiratus fuerit. salunꝰ
erit. Propt̃ qd̃ & illis qͥ ħ sacramentũ ñ suscipi¬
unt: contingit quod sequitur. Qui aũ ñ cre¬
diderit: condemꝑnabitur. Und̃ & ipsi sic̃ dixi. si
fuert̃. quando ꝑ corda & ora gestantium cre¬
didert̃. uł non crediderunt: qñ baptitati uł
ñ baptizati sunt. qñ carnẽ xꝑi manducaue¬
runt uel non manducauert̃: qñ eiꝰ sangͥnem

Expanded text:
bunal Christi; ut referat unusquisque secundum ea quae per corpus gessit, non secundum ea quae, si diutius viveret, gesturus foret, sive bonum, sive malum. Scimus etiam parvulos, secundum ea q corpus gesserunt, recepturos uel bonum uel cuntur et credere in deum. unde et in numero fidelium computantur pertinentes ad sententiam domini dicentis: Qui crediderit et baptizatus fuerit, saluus erit. propter quod et illis, qui hoc sacramentum non accipiunt, contingit, quod sequitur: Qui autem non crediderit, condemnabitur. unde et ipsi, sicut dixi, si fnerunt, quando per corda et ora gestantium crediderunt uel non crediderunt, quando baptizati uel non baptizati sunt, quando carnem Christi manducarunt uel
Abbreviated transcription (Latin):
mis dicit apłs. Lac uob̃ potum dedi ñ
es cam: nondum enim poteratis. s nec ad huc
qͥdem potestis. Sunt infirmi qui ñ ft̃ idonei
ualido cibo: uolunt se tendere ad id qd̃ caꝑe
ñ possunt: & si aliquid utcumq ceꝑint. aut
uisi sͥ fuerint caꝑe quod ñ ceꝑunt: extollũt᷑
inde &e suꝑbiunt: inde sibi uidentur qͣsi sa¬
pientes. Hoc aũ contigit omib hereticis: qͥ
cum eẽnt animales & carnales. defendendo
sententias suas prauas. quas falsas eẽ ñ
potuerunt uidere. exclusi st̃ de catholica egcłꝰ.
Dicam karitati ur̃e qd̾ possumꝰ. Dñs nr̃ iħc

Expanded text:
mis dicit Apostolus, «Lac vobis potum dedi, non escam: nondum enim poteratis; sed nec adhuc quidem potestis» . Sunt infirmi qui non sunt idonei valido cibo; volunt se extendere ad id quod capere non possunt: et si aliquid utcumque coeperint, aut visi sibi fuerint capere quod non ceperunt, extolluntur inde, et superbiunt inde; videntur sibi quasi sapientes. Hoc autem contingit omnibus haereticis; qui cum essent animales et carnales, defendendo sententias suas pravas, quas falsas esse non potuerunt videre, exclusi sunt de Catholica. Dicam Charitati vestrae quod possum. Dominus
Abbreviated transcription (Latin):
carnatus: & apparens mortalib. ut in eo fi¬
niretur mors: & ñ aberraremus a uerbo cre¬
dentes in carnẽ. Quod factum ẽ uerbũ credamꝰ:
hinc crescamus: ipso lacte nutriamur. Anteꝙͣ
ualidi simus ad capiendum u̾bũ: ñ recedamꝰ

Expanded text:
carnatus et apparens mortalis; ut in eo ficarnatus et apparens mortalis; ut in eo finiretur mors, et non aberraremus a Verbo, credentes in carnem quod factum est Verbum. Hinc crescamus, ipso lacte nutriamur; antequam validi simus ad capiendum Verbum, non recedamus
Abbreviated transcription (Latin):
ece paratꝰ ẽ tͥ. S cresce de lacte: ut ad panem
uenias. Et quomͦ inquis cresco de lacte: Qd̃ tͥ
factus ẽ xp̃c ad infirmitatẽ tuam: hoc pͥmo cre¬
de &e firmiter tene. Quomͦ gͦ mat̃ cum iudit
filium minus idoneum ad capiendum cibũ.
ipsos cibos ei dat. s traiectos ꝑ carnẽ suã: nã
lam idoneus ẽ: panis gͦ de mensa traicit᷑ ꝑ
matͥs mãmillã. ut sic ꝑueniat idem alimentũ
u̾bum apud patrem ꝑ qd̃ facta sunt omĩa. qͥ
cum in forma di ẽẽt. non rapinã arbitratus ẽ
ẽẽ ȩqualis deo. qualẽ caꝑent ꝓ modo suo an¬
geli. & unde in cęlo potestates. &e uirtutes.
sp̃e intellectuales pascerentur: hõ aũ infirmꝰ
&e carne inuolutus iaceret in t̾ra. nec posset
ad eum ꝑuenire panis celestis: ut panẽ ange¬
loꝵ manducaret hõ. & manna descenderet
paulus apłs hoc dicit: qͦs dicit animales &
carnales. Numquid dixi me scire aliqͥd in
bum: ce u̾bũ erat apud dm̃: ce ds erat uerbũ.

Expanded text:
 paratus est tibi; sed cresce de lacte, ut ad panem pervenias. Et quomodo, inquis, cresco de lacte? Quod tibi factus est Christus ad infirmitatem tuam, hoc primo crede, et fortiter tene. Quomodo ergo mater cum viderit filium minus idoneum ad capiendum cibum, ipsos cibos ei dat, sed trajectos per carnem suam: nam lam idoneus est. Panis ergo de mensa trajicitur per matris mamillam, ut sic perveniat idem alimentum m apud Patrem, per quod facta sunt omnia; qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse aequalis Deo ; qualem caperent pro modo suo Angeli, et unde in coelo Potestates et Virtutes, spiritus intellectuales pascerentur; homo autem infirmus et carne involutus jaceret in terra, nec posset ad eum pervenire panis coelestis: ut panem Angelorum manducaret homo , et manna descenderet Paulus apostolus hoc dicit, quos dicit animales et carnales : «Numquid dixi me scire aliquid inrbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum.
Abbreviated transcription (Latin):
& syro utitur u̾bo. Si quis inqͥt non
ãmat dominum: sit anathema maranatha.
Anathema greco sermone dixit condempna¬
tus. Maranatha definiuit donec dñs ueni¬
at.¬

Expanded text:
 Syro utitur verbo. Si quis, inquit, non amat Dominum, sit anathema, maranatha. Anathema Graeco sermone dixit, condemnatus. Maranatha definivit, donec veniat
Abbreviated transcription (Latin):
eum diligunt. qui eum tenent. qui illũ pos¬
sident. qui illum colunt: qui tanꝙͣ de domo
ipsius magna sunt familia eiꝰ: redempti
magno sangiine uniei filii dĩ. Quantũ de¬
dit nob̾ ds ut ipsius eẽmꝰ. & ipse sit nr̃. fidelis

Expanded text:
eum diligunt, qui eum tenent, qui illum possident, qui illum colunt; tanquam de domo ipsius, magna sunt familia ejus, redempti magno sanguine unici Filii. Quantum dedit nobis Deus, ut ipsius essemus et ipse sit nos
Abbreviated transcription (Latin):
statuam cogebantur adorare. & nͥ fac̾ent
minabatur eis ille qui cogebat. caminũ
ignis ardentem. Idolum adorare noluer̃t̃.
ñ ipsi se in ignem miserunt: & tñ etiam
de illis scriptum ẽ. quod tradiderunt
corpora sua. ut neq seruirent. neq adora¬
rent ullum dm̃ sed dm̃ suum. fece qͦmͦ
dixit apłs. si tradidero corpus meum ut
ardeam: quod aũ sequitur uide. Si carita¬
tem non habeam: nicħ michi ꝓdest. Ad istã
uocem uocaris. ad istam caritatem ꝑtinere
non sineris: & putas tͥ aliquid ꝓdesse si
te ipse precipites in interitum: cum tibi
nichil ꝓdesset. etiam si alter te occidisset
caritatis inimicum. foris aũ ab ȩccłia con¬
stitutus. & separatus a comꝑage unitatis.
& unculo caritatis. et̾no supplicio punire¬
ris: etiã si ꝑxꝑinomine uiuus incendere¬
ris. Hoc ẽ enim quod ait apłs. & si tradid̾o
corpus meum ut ardeam: caritatẽ aũ ñ

Expanded text:
statuam cogebantur adorare et, nisi facerent, statuam cogebantur adorare et, nisi facerent, minabatur eis ille, qui cogebat. caminum ignis ardentem. idolum adorare noluerunt, non ipsi se in ignem miserunt et tamen etiam de illis scriptum est. quod tradiderunt corpora sua, ut neque seruirent neque adorarent ullum deum sed deum suum. ecce quo modo dixit apostolus: Si tradidero corpus meum, ut ardeam. Quod autem sequitur, uide: Si caritatem non habeam, nihil mihi prodest. ad istam caritatem uocaris, ab ista caritate perire non sineris et putas tibi aliquid prodesse, si te « ipse praecipites in interitum, cum tibi nihil prodesset, etiamsi alter te occideret caritatis inimicum. foris autem ab ecclesia constitutus et separatus a compage unitatis et uinculo caritatis aeterno supplicio punireris. etiamsi pro Christi nomine uiuus incendereris. hoc est enim. quod ait apostolus: Et si tradidero corpus meum. ut ardeam, caritatem autem non
Abbreviated transcription (Latin):
caritatẽ. s ad mala aliqua cogereris: nec sic
tͥ ipse mortem inferre debiusti. Audiui qd̾¬
dixeris apłm paulum significasse. hoc fieri
debere ubi ait. & si tradidero corpus meũ
ut ardeam: quia uidelicet omnia bona di¬
cebat. que sine caritate nicħ ꝓsunt: sicut
sunt lingue hominum & angłoꝵ & oĩa
sacramenta. & omnis scientia. & omnis ꝓ¬
pħia. ce omĩs fides. ita ut montes transfe¬
rantur. & rerum suaꝵ distributio pauꝑib.
ideo udetur tͥ etiam hoc inter bona nu¬
merasse. ut sibi quisq inferat mortem.
S attende diligenter. & cognosce quẽ a dio¬
oum dicat scͥptura. quod tradat qͥsq suũ
corpus ut ardeat: non utiq ut ipse se in
ignem mittat quando ꝑsequentẽ patit᷑
inimicũ: s qñei proponitur ut aut mali al¬
quid faciat. aut mali aliquid patiat᷑ eligat
non facere mala. quam ñ pati mala: atq ita
corpus suum tradat in potestatẽ int̾fecto¬
ris: sicut illi tres uiri fecerunt. qui aureã

Expanded text:
caritatem sed ad mala aliqua cogereris, nec sic tibi ipse mortem inferre debuisti. Considixeris apostolum Paulum significasse hoc fieri debere, ubi ait: Et si tradidero corpus meum, ut ardeam. quia uidelicet omnia bona dicebat, quae sine caritate nihil prosunt, sicut sunt linguae hominum et angelorum et omnia sacramenta et omnis scientia et omnis prophetia et omnis fides ita, ut montes transferantur, et rerum suarum distributio pauperibus, ideo uidetur tibi etiam hoc inter bona numerasse, ut sibi quisque inferat mortem. sed adtende diligenter et cognosce, quem ad modum dicat scriptura, quod tradat quisque suum corpus, ut ardeat, non utique, ut ipse se in ignem mittat, quando persequentem patitur inimicum. sed, quando ei proponitur, ut aut mali aliquid faciat aut mali aliquid patiatur, eligat non facere mala quam non pati mala atque ita corpus suum tradat in potestatem interfectoris, sicut tres illi uiri fecerunt, qui auream
Abbreviated transcription (Latin):
bi ẽ inuidia: amor fr̃nus ẽe ñ pot̃.
Intendat caritas ur̃a. Qui inuidet: ñ
amat᷑. Peccatum diaboli ẽ in illo: quia & in
inuidet stanti. Non ideo uoluit deicere. ut
ipse staret: s ne solus caderet. Tenete in a¬
nimo: ex hoc quod subiecit. inuidiã
non posse ẽẽ in caritatẽ. Habes aꝑte cũ lau¬
daretur ipsa caritas: caritas ñ emulatur.
Don fuit caritas in cain. Et nisi eẽt caritas
in abel: non acciperet deus sacrificiũ eiꝰ.¬

Expanded text:
bi est invidia, amor fraternus esse non potest. Intendat Charitas vestra. Qui invidet, non amat. Peccatum diaboli est in illo; quia et invidit stanti. Non ideo voluit dejicere ut ipse staret, sed ne solus caderet. Tenete in animo ex hoc quod subjecit, invidiam non posse esse in charitate. Habes aperte cum laularetur ipsa charitas, Charitas non aemulatur . Non fuit charitas in Cain; et nisi esset charitas in Abel, non acciperet Deus sacrificium e
Abbreviated transcription (Latin):
uidgͦ de caritate maius aut tis¬
uberius possum dicere: quam ꝑ os
diuitie pauꝑum: uita morientiũ. Quid tã
magnanimum: quam ꝓ impiis mori: Quid
tam benignum: quã & inimicos diligere:
inflatur. Sola enim quam conscientia ma¬
la non pũgit: quia ñ agit ꝑperam. Int̾ ob¬
ꝓbria secura ẽ. inter odia benefica ẽ. in ter
iras placida ẽ: inter insidias in nocens. int̃
iniquitates gemens: in ueritate respirans.
Quid illa fortus non ad retribuendas. s ad
ñ curandas in iurias: Quid illa fidelius. non
uanitati: s ȩt̾̃nitati: Nam ideo tolerat oĩa¬
in p̾̃senti uita: quia credit omĩa de futura
uita. Et suffert omnia quȩ hic immittun¬
tur: quia sꝑat omĩa que ibi ꝓmittuntur.

Expanded text:
uid ego de caritate maius aut uberius possum dicere, quam quas diuitiae pauperum, uita morientium. quid tam magnanimum quam pro impiis mori? quid tam benignum quam et inimicos diligere? inflatur; sola est, quam conscientia mala non pungit, quia non agit perperam. inter obprobria secura est, inter odia benifica est, inter iras placida est, inter insidias innocens, inter iniquitates gemens, in ueritate respirans. quid illa fortius non ad retribuendas, sed ad non curandas iniurias ? quid illa fidelius non uanitati, sed aeternitati? nam ideo tolerat in praesenti uita, quia credit omnia de futura uita, et suffert omnia, quae hic immittuntur, quia sperat omnia, quae ibi promittuntur:
Abbreviated transcription (Latin):
menbra. Habentes aũ dona diu̾sa scđm
grãm quȩ data ẽ nobis. Ideo & cũ cõmon̾et
coniugatos. ne debito carnalis cõmixtioĩs
fraudarent inuicem. & ꝑ hoc alter eoꝵ ne¬
gato sibi debito conuigali. ꝑ intẽꝑantiã
suam temptatꝰ a sathana in fornicationẽ
ꝓlaberet᷑. hoc aũ dico inquit scđm uenia.
meipsum. S unusquisq ꝓpͥum donũ ht̃¬
iugalem pudicitiam. & thori xp̃iani ma¬
trimonalem fidẽ donũ eẽ. & hoc adeo.
ut illud quod ultra liberoꝵ ꝓcreandoꝵ ne¬
cessitatem. modum concumbendi aliqua¬
tenꝰ concupiscentia carnalis excedit: non
nuptiaꝵ sit hoc malũ: s ueniale sit ꝓꝑter
nuptiaꝵ bonum. Non enĩ de a coniu
gii copula liberoꝵ ꝓcreandoꝵ causa. &
fide pudicitie coniugalis. & indissolubi¬
li quandiu ambo uiuunt matͥmonii
sacram̃to. quȩ omĩa bona st̃. s de illo in¬
modito carnis usu qͥ in infirmitate con¬
iugum agnoscitur. & int̾uentu boni nup¬

Expanded text:
membra: habentes dona diversa secundum gratiam quae data est nobis . 5. Ideo etiam cum moneret conjugatos, ne debito carnalis commixtionis fraudarent invicem; et per hoc alter eorum negato sibi debito conjugali, per intemperantiam suam tentatus a satana, in fornicationem prolaberetur: Hoc autem dico, inquit, secundum veniam, me ipsum: sed unusquisque proprium donum jugalem pudicitiam et thori christiani matrimonialem fidem donum esse, et hoc a Deo: ut illud quod ultra liberorum procreandorum necessitatem modum concumbendi aliquatenus concupiscentia carnalis excedit, non nuptiarum sit hoc malum, sed veniale sit propter nuptiarum bonum. Non enim de conju copulatur liberorum procreandorum causa et fide pudicitiae coniugalis et indissolubili, quamdiu ambo uiuunt, matrimonii sacramento, quae omnia bona sunt. sed de illo inmodico carnis usu, qui in infirmitate coniugum agnoscitur et interuentu boni nup
Abbreviated transcription (Latin):
suit. Quantũ aũ bonum habeat nuptiaꝵ
da fornicatione preciꝑet. ubi utiq & con¬
iugatos alloquebatur: nescitis inquit. qͥa
corpora ur̃a menbra sunt xꝑis Tantum gͦ
bonum est fidelis coniugii: ut & ipsa men
num continentię uidualis. non hac ꝓfessi¬
one ĩd agitur. ut aliquid plus sit catholica
uidua. quam menbrũ xꝑi s ut meliorẽ ꝗͣ
conuigata locum habeat. in ter menbra xͥ
Dicit quidẽ idem apłs. Sicut enim in uno

Expanded text:
suit. Quantum autem bonum habeat nuptarumsuit. Quantum autem bonum habeat nuptarumda fornicatione praeciperet, ubi utique et conjugatos alloquebatur, Nescitis, inquit, quia corpora vestra membra sunt Christi . Tantum ergo bonum est fidelis conjugii, ut etiam ipsa num continentiae vidualis, non hac professione id agitur, ut aliquid plus sit catholica vidua quam membrum Christi; sed ut meliorem quam conjugata locum habeat inter membra Christi. Dicit quippe idem apostolus: Sicut enim in uno
Abbreviated transcription (Latin):
placeat uiro. Innuptam certe ñ eã tantum
intelligi uoluit quȩ nũꝙͣ nupsit: s ẽ eã q̃
nuptiaꝵ uinculo ꝑ uiduitatem lib̾ata. nupta
eẽ destitit. Ntam ideo & nuptam ñ dicit nͥ eã
que uirum ht̃.: ñ &̃ eam quȩ habuit. & ñ ht̃.
Quappt̃ uidua omĩs innupta ẽ. S qͥa ñ oĩs
innuꝑta uidua ẽ. sunt enim & uirgines:
idõ hic utrũq posuit. ubi ait. Dico aũ in nup¬
tis &e uiduis. Tanquã dicet. Qd̾dico innuptiᷤᷤ
ñ eis solis dico quȩ uirgines st̃ s etiã eis quȩ
uiduȩ sunt: bonũ eẽ illis si sic ꝑmanserint.
sicut & ego. Ecce ẽ bonum tuum. ei bono cõ
paratũ qd̾ dic̃ apłs suum. si fides adest: ĩ mo
quia fides ad est. Breuis ẽ ista doctrina. Nec
ĩdeo contempnenda qi breuis ẽ: s idõ faciliꝰ &
carius tenenda. quia in breuitate ñ uilis. N
enĩ qualecũq bonum hic cõmendaret apls.:
qd fidi nuptiaꝵ sine ulla ambiguitate p̃̾po¬

Expanded text:
placeat uiro. innuptam certe non eam tantum placeat uiro. innuptam certe non eam tantum intellegi uoluit, quae numquam nupsit, sed etiam eam, quae nuptiarum uinculo per uiduitatem liberata nupta esse destitit: nam ideo et nuptam non dicit nisi eam quae uirum habet. non etiam eam, quae habuitQuapropter vidua omnis innupta est: sed quia non omnis innupta vidua est; sunt enim et virgines; ideo hic utrumque posuit, ubi ait, Dico autem innuptis et viduis: tanquam diceret, Quod dico innuptis, non eis solis dico quae virgines sunt, sed etiam eis quae viduae sunt; bonum esse illis si sic permanserint, sicut et ego. paratum, quod dicit Apostolus suum, si fides adest; imo quia fides adest. Brevis est ista doctrina, nec ideo contemnenda, quia brevis: sed ideo facilius et charius tenenda, quia in brevitate non vilis. Non enim qualecumque bonum hic commendaret Apostolus, quod fidei nuptarum sine ulla ambiguitate praepo
Abbreviated transcription (Latin):
cã scͥptura nr̃e doctrinȩ regulam figit.
ne audeamus saꝑe plus quã oportet
laꝑe. s sapiamus ut ipse ait ad temꝑantiã
sicut unicuiq ds partitus ẽ mensurã fidi.
Non sit gͦ aliud te docere. nͥ u̾ba tui doctoris
exponere: & de his qd̾ dñs dederit disputa¬
re. Ait itaq apłs. doctor gentiũ. uas electio¬
nis. Dico aũ innuptis & uiduis. bonum ẽ
illis si sic ꝑmanserint: sicut & ego. Hec
uerba intelligenda ita st̃. ut ñ existime¬
mus uiduas non oportere innuptas diq:
quia nuptias uidentur experte. In nup¬
taꝵ enim nomine. illaᷤ significat quȩ ñ st̃
nuptiis alligate: siue fuerint. sine ñ fu̾inł.
Q alio loco aꝑit: ubi dicit. Diuisa ẽ mulier
innupta. & uirgo. Quando utiq & uͥginẽ
aduingit: quid mulierẽ innuptã nisi ui¬
duam uult intelligi. Unde etiam deincep
uno innupte nomine: ꝓfessionẽ utramq
complectitur dicens. Que innupta ẽ solli¬
cita ẽ ea quȩ sunt dñi: quomͦ placeat dño.

Expanded text:
 scriptura nostrae doctrinae regulam figit. ne audeamus sapere plus quam oportet sapere, sed sapiamus, ut ipse ait, ad temperantiam. sicut unicuique deus partitus est mensuram fidei. non sit ergo mihi aliud te docere nisi uerba tibi doctoris exponere et de his quod dominus dederit disputare. Ait itaque apostolus, doctor gentium, uas electionis: dico autem innuptis et uiduis bonum esse illis. si sic permanserint sicut et ego. haec uerba ita intellegenda sunt, ut non existimemus uiduas non oportere innuptas dici, quia nuptias uidentur expertae; innuptarum enim nomine illas significat, quae non sunt nuptiis alligatae, siue fuerint sine non fuerint. quod alio loco aperit, ubi ait: diuisa est mulier innupta et uirgo. quando utique et uirginem adiungit, quid mulierem innuptam nisi uiduam uult intellegi? unde etiam deinceps uno innuptae nomine professionem utramque conplectitur dicens: quae innupta est, sollicita est ea quae sunt domini, quomodo placeat domino:
Abbreviated transcription (Latin):
ulti qui optime posft᷑ scripturas di¬
noscere & ꝑtractare. latebant in po¬
pło dei: nec asserebant solutionẽ questio¬
num difficilium. cum calũpniator nullus
obstaret. Numquid enĩ ꝑfecte de tͥnitate
tractatum ẽ antequã oblatrarent arriam:
Numquid ꝑfecte de penitentia tractatũ
ẽ. antequam obsisterent nouatiani. Sic
ñ ꝑfecte de baptismate tractatum ẽ. añꝙͣ
contradice̾nt foris positi rebaptiratores.
nec de ipsa unitate xꝑi enucleate dictũ
pit fratres infirmos: ut iam illi qui no¬
uerant hec tractare atq dissoluere. ne pe¬
rirent infirmi sollicitati questionib impi

Expanded text:
ulti qui optime possent Scripturas dignoscere et pertractare, latebant in populo Dei; nec asserebant solutionem quaestionum difficilium cum calumniator nullus instaret. Numquid enim perfecte de Trinitate tractatum est, antequam oblatrarent Ariani? numquid perfecte de poenitentia tractatum est, antequam obsisterent Novatiani? Sic non perfecte de Baptismate tractatum est, antequam contradicerent foris positi rebaptizatores; nec de ipsa unitate Christi enucleate dicta epit fratres infirmos, ut jam illi qui noverant haec tractare atque dissolvere, ne perirent infirmi sollicitati quaestionibus imp
Abbreviated transcription (Latin):
sꝑm scm ñ ꝑmittitis adorari: ut ipsi dĩ gr̃e
remaneatis ingrati. S da inquis testimonia
ubi adoratur sꝑc sc̃s: quia ex his quȩ legimus¬
sicut dignum ẽ cogitares. multoplꝰ eẽ cerne
oratos. Templum uͦ non ẽ factũ ab hominib
nͥ aut uero deo. sict salomon fecit: aut eis qͥ ꝓ
diis haberentur: sicut gentes quȩ ignorant dm̃.
tum ẽ. non in manufactis templis habitat
s corpꝰ nr̃m templũ ẽ sꝑc scĩ & ne corꝑa nr̃a¬

Expanded text:
m non permittitis adorari, ut ipsi Dei gratiae remaneatis ingrati! Sed, Da, inquis, testimonia ubi adoratur Spiritus sanctus: quasi non ex iissicut dignum est cogitares, multo plus esse cerneroratos: templum vero non est factum ab hominibus, nisi aut vero Deo, sicut Salomon fecit; aut eis qui pro diis habentur, sicut gentes quae ignorant Deum.tum est, non in manufactis templis habitat , sed corpus nostrum templum est Spi
Abbreviated transcription (Latin):
ohannes dicit alienȩ doctrine hominib aue.
ñ est dicendum. Paulus aũ apls uehementiꝰ
dicit. Si quis fr̃ nominatur inter uos aut
auarus. aut ebriosus. & cȩtera. cũ huiꝰmodi
ne quidem cibum simul sumere: & tam̃ cum
collegis feneratorib insidiosis. fraudatorib.
raptorib. ñ pͥuatam mensam. s di altare
habebat cõmine ciprianꝰ. Quomͦ aũ hoc

Expanded text:
oannes dicit alienae doctrinae hominibus Ave non esse dicendum : Paulus autem apostolus vehementius dicit: Si quis frater nominatur inter vos, aut avarus, aut ebriosus, etc., cum hujusmodi nec quidem cibum simul sumere . Et tamen cum collegis feneratoribus, insidiosis, fraudatoribus, raptoribus, non privatam mensam, sedhabebat commune Cyprianus. quomodo autem hoc
Abbreviated transcription (Latin):
omĩa. S post triduũ resurrexit. & ascendit in
cęlum: & humanã ꝙͣ susceꝑat carnẽ. ad patͥs
dexteram collocauit. Mirabile ẽ fr̃s: & hoc ẽ
qd̾ credere impii nolunt. Mirabile ẽ hoĩem
resurrexisse in carne: & in celũ ascendisse cũ
carne: s multo ẽ mirabiliꝰ dotũ mundũ rẽ
tam incredibilẽ credidisse. Qͥd ẽ in credibiliꝰ
dm̃ talia fecisse: an mundũ credere potuisse:
Qd si ce ipse modꝰ consideret᷑ a nob̃. qͦ credidit
mundꝰ: cẽ ipse uere diuinꝰ aduertit᷑. & ualde
mirabilis inuenit᷑. Ineruditos liberalib dis¬
ciplinis. &e omino quantũ ad scłi doctrinas
ꝑtinet impolitos: ñ ꝑitos gr̃amaticos. ñ ar¬
matos dialetica: piscatores xp̃i cũ retib fid̾i
ad mare scłi paucissimos misit. Eo dico pau¬
cissimos: Duodeci misit: &e tñ ꝑ eos sic omi
genere piscium impleuit ȩccłias: ut plurimi
&̃ ex ipsis sapientib scłi. quib uidebat᷑ igno¬
miniosa crux xp̃i. ea in fronte signet᷑: & de

Expanded text:
in coelum, et humanam quam susceperat carnem, ad Patris dexteram collocavit. Mirabile est, fratres, et hoc est quod credere impii nolunt; mirabile est hominem resurrexisse in carne, et in coelum ascendisse cum carne: sed multo est mirabilius, totum mundum rem tam incredibilem credidisse. Quid est incredibilius Deum talia fecisse, an mundum credere potuisse? Quid, si et ipse modus consideretur a nobis, quo credidit mundus? etiam ipse vere divinus advertitur, et valde mirabilis invenitur. Ineruditos liberalibus disciplinis, et omnino quantum ad saeculi doctrinas pertinet impolitos, non peritos grammatica, non armatos dialectica, piscatores Christus cum retibus fidei ad mare saeculi paucissimos misit. Quid dico paucissimos? Duodecim misit; et tamen per eos sic omni genere piscium implevit Ecclesias, ut plurimi etiam ex ipsis sapientibus saeculi, quibus videbatur ignominiosa crux Christi, ea in fronte signentur; et de
Abbreviated transcription (Latin):
autem xp̃i: xꝑc aũ di. Si a capite nume¬
rentur: inueniuntur unum. duo tres. qua¬
tres. & quatuor. Porro unum & duo. & tres.
& quatuor simul ducti: fiunt decem. Qua¬
ꝓpter disciplina que insinuat conditorẽ dm̃
& conditam creaturam: recte significat de¬
naruis numerus. Et cum corpus ꝑfectum
atq inext̾minabile. subditur anime ꝑ¬
fecte atq in exterminabili: rursꝰq ipsa sub¬
ditur xꝑo. & ille deo ñ tamquam dissimiliᷤ
aut alterius naturȩ. s tamquã patri filiuᷤ:
hoc totum eodem numero denario recte sig¬
nificatur: qd̃ post resurrectionẽ corporis sꝑa¬
tur futurum in ȩternum. Et fortasse ꝓpterea
qͥ conducunt᷑ ad uineam: denariũ accipiunt
mercedis nomine.¬

Expanded text:
autem Dei . Si a capite numerentur, inveniuntur unum, duo, tria, quatria et quatuor. Porro unum et duo et tria et quatuor simul ducta fiunt decem. Quapropter disciplinam, quae insinuat conditorem Deum et conditam creaturam, recte significat denarius numerus. Et cum corpus perfectum atque inexterminabile subditur animae perfectae atque inexterminabili, rursusque ipsa subditur Christo, et ille Deo, non tanquam dissimilis aut alterius naturae, sed tanquam Patri Filius, hoc totum eodem numero denario recte significatur, quod post resurrectionem corporis speratur futurum in aeternum. Et fortasse propterea qui conducuntur ad vineam, denarium accipiunt mercedis nomine
Abbreviated transcription (Latin):
poralib ita subiugati erant. ut unus in
eis omĩb cõmendaret᷑ ds̃. Et quãꝙͣ signa
rerum sꝑualium ꝓipsis reb obseruarent.
nescientes quo referrentur: id tam̃ insitu
habebant. qd̃ tali seruitute uni omnium
queni ñ uidebãt. placerẽt deo. Quã custo¬
diam tamquã sub pedagogo paruuloꝵ
fuisse. scͥpsit apłs. Et ideo qui talib signis
ꝑtinaciter in heserunt. contempnentem
ista dñm. cum iam tempus reuelatioĩs
eoꝵ uenisset. ferre non poterant. Atq in¬
de calumpnias quod sabbato curaret. mo¬
liti sunt principes eoꝵ & popłs: qr signsᷤ
illis tamquam reb astricti. ñ credebant
dm̃ eẽ uel aduenisse: qui ea sicut a iudeis
obseruabantur. nollet attendere. S qͥ cre¬
diderunt. ex qͥb facta ẽ pͥma ȩccła ieroso¬
limitana. satis ostenderunt quanta uti¬
litas fuerit. eo modo sub pedagogo custo¬
diri: ut signa que temporaliter imposita
erant seruientib: ad unius dei cultũ qͥ

Expanded text:
poralibus ita subiugati erant. ut unus in poralibus ita subiugati erant. ut unus in eis omnibus commendaretur deus. et quamquam signa rerum spiritalium pro ipsis rebus obseruarent, nescientes quo referrentur, id tamen insitum habebant, quod tali seruitute uni omnium quem non uidebant placerent deo; quam custodiam tamquam sub paedagogo paruulorum fuisse scribit apostolus. et ideo qui talibus signis pertinaciter inhaeserunt, contemnentem ista deum, cum iam tempus reuelationis eorum uenisset, ferre non potuerunt atque inde calumnias, quod sabbato curaret, moliti sunt principes eorum, populusque signis illis tamquam rebus astrictus non credebat deum esse uel a deo uenisse, quia ea sicut Iudaeis obseruabantur nollet attendere. sed qui crediderant, ex quibus facta est prima ecclesia Hierosolymitana, satis ostenderunt, quanta utilitas fuerit eo modo sub paedagogo custodiri, ut signa, quae temporaliter imposita erant seruientibus, ad unius dei cultum, qui
Abbreviated transcription (Latin):
figuratam locutionẽ ad litterã acci¬
pias. Et ad hoc ꝑtinet quod ait apłs. lit¬
tera occidit: sꝑc autem uiuificat. Cum
ꝓpͥe dictum sit: carnaliter sapit᷑. Neq enĩ
ulla mors anime congruentus appellat᷑.
quam cum id &̃ qd̃ in ea bestiis antecellit.
hoc ẽ intelligentia. carni subicitur. seqͣn¬
do litteram. Qui enim sequit᷑ litteram
transiata u̾ba sicut ꝓpͥa tenet: neq illud
qd̾ ꝓpͥo uerbo significatur. refert ad aliã
significationẽ. S cum sabbatũ audierit.
uerbi grã: non intelligit nͥ unum diem
de septem. qui continuo uolumine repe¬
tuntur. Et cum audierit sacͥficium: non
excedit cogitatione illud. qd fieri de uicdti¬
mis ꝑecoꝵ uł terrenis fructib solet. Ea
demum ẽ miserabilis animȩ seruitꝰ. signa
ꝓreb acciꝑe: & supra creaturã corporeã
oculum mentis. ad hauriendum et̃num
lumen. leuare ñ posse. Que tam̃ seruitus
in iudaico popło. longe a cet̾aꝵ gentium
more distabat: quandoquidem reb tem¬

Expanded text:
figuratam locutionem ad litteram accipias. Et ad hoc enim pertinet quod ait Apostolus: Littera occidit, spiritus autem vivificat . Cum am proprie dictum sit, carnaliter sapitur. Neque ulla mors animae congruentius appellatur, quam cum id etiam quod in ea bestiis antecellit, hoc est, intelligentia carni subjicitur sequendo litteram. Qui enim sequitur litteram, translata verba sicut propria tenet, neque illud quod proprio verbo significatur, refert ad aliam significationem: sed si Sabbatum audierit, verbi gratia, non intelligit nisi unum diem de septem, qui continuo volumine repetuntur; et cum aexcedit cogitatione illud quod fleri de uictimis pecorum terrenisque fructibus solet. ea demum est miserabilis animae seruitus, Signa pro rebus accipere et supra creaturam corpoream oculum mentis ad hauriendum aeternum lumen leuare non posse. Quae tamen seruitus in ludaeo populo longe a ceterarum gentium more distabat, quando quidem rebus tem
Abbreviated transcription (Latin):
one accepta peccatum ꝑ mandatũ. oꝑatũ ẽ
in me omnẽ concupiscentiã: hoc ẽ adueni¬
ente mandato peccatum reuixit. hoc est
inuentum ẽ mͥ mandatum quod erat in
uitam. hoc ẽẽ in mortem: hoc ẽ occasione ac¬
cepta peccatum ꝑ mandatum fefellit me. &
ꝑ illud occidit: hoc ẽ lex subintrauit ut abũ¬
daret peccatum:. hoc ẽ lex iram oꝑat᷑: hoc ẽ
uirtus peccati lex. Ahibitio enim peccati
quod ẽ lex. auget ꝓfecto desidium peccan¬
di: quod ñ extinguitur. nͥ contrario desid̾io
recte faciendi: ubi fides ꝑ dilectionẽ oꝑat᷑.
hoc aũ ñ prestat littera iubens. s sꝑc ui¬
uificans: non lex gͦ. s grã: ñ uetus testa¬
mentum in seruitutem generans. quod
ẽ agar: s nouum in quo ñ sumꝰ ancillȩ
filii s libere: qua lib̾tate xꝑc nos lib̾auit.
Et tamen lex sc̃a ẽ.: & mandatũ scm & iustũ
& bonum. ꝑ hoc gͦ mandatum sc̃m. & iustr̃
& bonum. in his qui ñ hñt sꝑm xꝑi oꝑatur

Expanded text:
peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam; hoc est, Adveniente mandato peccatum revixit; hoc est, Inventum est mihi mandatum quod erat in vitam, hoc esse in mortem; hoc est, Occasione accepta peccatum per mandatum fefellit me, et per illud occidit; hoc est, Lex subintravit, ut abundaret delictum ; hoc est, Lex iram operatur ; hoc est, Virtus peccati Lex . Prohibitio enim peccati quod est Lex, auget profecto desiderium peccandi: quod non exstinguitur, nisi contrario desiderio recte faciendi, ubi fides per dilectionem operatur . Hoc autem non praestat littera jubens, sed spiritus juvans: non Lex ergo, sed graenerans, quod est Agar, sed Novum in quo non sunt ancillae filii, sed liberae, qua libertate Christus nos liberavit . Et tamen Lex sancta est, et mandatum sanctum et justum et bonum. Per hoc mandatum sanctum et justum et bonum, in his qui non habent spiritum
Abbreviated transcription (Latin):
& bonum. Quod gͦ bonũ ẽ. mnͥ factum ẽ mors :
absit. S peccatum ut appareat ꝑectatũ: ꝑ bo¬
num mͥ oꝑatum ẽ mortẽ. Ecce qd ẽ ministia¬
tio mortis. ecce quod ẽ litt̾a occidit: ecce quẽ¬
admodum lex non ẽ peccatũ & mandatum
erat inuitam: & lex scã. & mandatũ sc̃m &
uistum & bonum. Et tam̃ quia de ipso bono
int̾ficit᷑ in obediens anima. uͥ dĩ ñ adiuuat
gr̃ã: ministratio mortis facta ẽ lex in uet̾e
testamento ꝓpt̾ occidentem litterã: &e mi¬
nistratio uite facta ẽ grã in nouo testam̃to

Expanded text:
mors? Absit: sed peccatum ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem . Ecce quid est ministratio mortis; ecce quid est, Littera occidit : ecce quemadmodum Lex non est peccatum; et, mandatum erat in vitam; et, lex sancta, et mandatum sanctum et justum et bonum: et tamen quia de ipso bono interficitur inobediens anima, ubi Dei non adjuvat gratia, ministratio mortis facta est Lex in Veteri Testamento propter occidentem litteram; et ministratio vitae facta est gratia in novo Tes
Abbreviated transcription (Latin):
dens. occasione inqͥt accepta pecẽm ꝑ manda¬
tum oꝑatum ẽ in me omnẽ concupiscentiã.
ꝑ qd̾ mandatum: nͥ qd ait concupiscentiã
nesciebam. nisi lex diceret ñ concupisces:
Numqͥd malum ẽ ñ concupiscere: Immo
maxime bonũ. Bona ẽ lex quȩ occidit. S
uͥ ñ ad est uiuificans sꝑc. hec ipsa lex quã
bonam dicit occidit. qr peccati uirtꝰ ẽ. cũ
ꝑuiam oꝑatur omnẽ concupiscentiã: in¬
flãmans deꝓhibitione: qd̾ ñ extinguitur¬

Expanded text:
casione, inquit, accepta peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. Per quod mandatum, nisi quod ait, Concupiscentiam nesciebam, nisi Lex diceret, Non concupisces? Numquid malum est non concupiscere? Imo maxime bonum. Bona est ergo Lex quae hoc dicit: sed ubi non adest vivificans spiritus, haec ipsa Lex quae bonum dicit, occidit: quia peccati virtus est, cum per illam operatur omnem concupiscentiam, inflammando prohibitione; quod n
Abbreviated transcription (Latin):
ne ignorantie conuictus iacet: sub ista uͦ
& parcente & opitulante. nec qͥ mala est
oꝑatus extinguitur. de ut bona oꝑet᷑. ac¬
cenditur. Quid gͦ mirũ est si illa dicta est
ministratio mortis: ubi litt̾a occidit ma¬
morte surgamus: & iusticiam ñ rei legamꝰ
in tabulis: s lib̾i in cordib. & in moribus
habeamus. hoc & testamentũ nouũ distat
a uetere. quia ibi uetus homo formidinis
coartat᷑ angustiis: hic nouus hõ spaciatur
latitudine caritatis. Atq ut om̃s auferant᷑
ambages. quom̃ lex & ministratio mortis
recte dicta sit. & tam̃ sc̃a & iusta & bona
sit: illud recolamus qd̃ in epła positũ ẽ ad
romanos. Cum enim dixisset ita. ut seruia¬
mus in nouitate sꝑc. & ñ in uetustate lit¬
t̾e. que sententia simillima ẽ illi quã iste
ñ intelligens posuit: continuo ꝓspexit istos
futuros uerbosos atq blasphemos. qui pu¬
taturi eẽnt ex hoc legem fuisse reprehensã

Expanded text:
ne ignorantiae convictus jacet: sub ista vero ne ignorantiae convictus jacet: sub ista vero et parcente et opitulante, nec qui mala est operatus exstinguitur, et ut bona operetur accenditur. Quid ergo est mirum, si illa dicta est ministratio mortis, ubi littera occidit, mamorte surgamus, et justitiam non rei legamus in tabulis, sed liberi in cordibus et in moribus habeamus? Hoc est Testamentum Novum distans a Vetere; quia ibi vetus homo formidinis coarctatur angustiis, hic novus homo spatiatur latitudine charitatis. 26. Quod autem ambages, quonam modo et Lex ministratio mortis recte dicta sit, et tamen sancta et justa et bona sit, illud recolamus quod in Epistola positum est ad Romanos. Cum enim dixisset, Ita ut serviamus in novitate spiritus, et non in vetustate litterae; quae sententia simillima est illi quam iste non intelligens posuit: continuo prospexit istos futuros verbosos atque blasphemos, qui putaturi essent ex hoc Legem fuisse reprehensam;
Abbreviated transcription (Latin):
tantiimm. s iuuantem: quȩ nouo testa¬
mento ẽ reuelata. Hinc putant isti diui¬
noꝵ eloquioꝵ blasphematores. malã fu¬
isse legem quȩ data est ꝑ moysen. qͥa dicta
ẽ ministratio mortis in litteris figurata
lapideis: non intuentes ꝓpt̾ eos eẽ dictum.
qͥ suo libero arbitrio legem sufficere ar
Unde alibi dicit. Lex iram oꝑatur. ubi
enim lex ñ est. nec p̾uaricatio: hinc osten¬
dens unde dixerit. lex iram oꝑat᷑. Neq
enim eus preuaricatio mala ẽẽt: nisi lex
ipsa bona ẽẽt. Multum ẽ & nimis lon¬
gum. cuncta colligere que in hanc senten¬
tiã beatꝰ dic̃ apłs. legem distinguens a gr̃a.
eoqd̾ sub illa elidantur suꝑbi. sub ista eri¬
gantur elisi: & qd illa in tantum bona
sit. ut bona iubeat: hec in tantum bona¬
ut bona conferat: illa iusticiȩ faciat au¬
ditorẽ: ista factorẽ. Et ideo sub illa peccator.
insuꝑ etiam preuaricator. amissa excusatio¬

Expanded text:
tantummodo, sed juvantem, quae Novo Testatantummodo, sed juvantem, quae Novo Testamento est revelata. Hinc putant isti divinorum eloquiorum blasphematores, malam fuisse Legem quae data est per Moysen, quia dicta est ministratio mortis in litteris figurata lapideis: non intuentes propter eos esse dictum, qui suo libero arbitrio Legem sufficere arbUnde alibi dicit, Lex iram operatur: ubi enim lex non est, nec praevaricatio : hinc ostendens unde dixerit, Lex iram operatur. Neque enim ejus praevaricatio mala esset, nisi Lex ipsa bona esset. 25. Multum est et nimis longum colligere, quae in hanc sententiam beatus dicit Apostolus, Legem distinguens a gratia; eo quod sub illa elidantur elati, sub ista erigantur elisi; et quod illa in tantum bona sit ut bona jubeat, haec tantum ut bona conferat. Illa justitiae facit auditorem, ista factorem. Et ideo sub illa peccator, insuper etiam praevaricator amissa excusatio
Abbreviated transcription (Latin):
sꝑc erit ingła: Nam si ministratio dãp¬
nationis gła ẽ: multomagis mn inistra¬
tio iusticie abundabit in gła. Etenim
ñ głificatũ ẽ in hac parte id qd̾ decla¬
ratum ẽ ꝓpt̾ excellentẽ claritatẽ: nã
si id quod destriutur ingła ẽ multo
magis illud quod manet ingła ẽ. hoc
modo iste posuit u̾ba apłica: nec a meliore
interp̃tatione plurimũ distat. quia dicta
ẽ ministratio mortis in litteris formata la¬
pideis. Hinc existimat in sanus iste quod
morti ministrau̾it moyses id est mortis au¬
ctori: maligno scilicet sꝑui. quẽ mundi hu¬
iuis iste opinatur auctorẽ: ignorans ministͣ¬
tionem mortis dictam legem. scd̾m illud.
p̃uaricatorib intulit mortem: quos gr̃ã¬
dei non adiuuit. ad iusticiam legis implẽ¬
dam. Oportebat enim ut testam̃to uetere
lex imponeretur suꝑb̃. & de sue uolunta¬
tis uirtute fidentib quȩ ñ daret iusticiã
s iuberet: ac sic morte. preuaricatioĩs im¬
pliciti. ad grãm confugerent ñ iubentem

Expanded text:
s erit in gloria? Nam si ministratio damnationis gloria est, multo magis ministratio justitiae abundabit in gloria. Etenim non glorificatum est in hac parte id quod declaratum est propter excellentem claritatem. Nam si id quod destruitur, in gloria est; multo magis illud quod manet, in gloria est. Hoc modo iste posuit verba apostolica, nec a meliore interpretatione plurimum distat. Quia ergo dicta est ministratio mortis in litteris formata lapideis, hinc existimat quod morti ministraverit Moyses, id est, mortis auctori, maligno scilicet spiritui, quem mundi hujus iste opinatur auctorem: ignorans ministrationem mortis dictam Legem, secundum illupraevaricatoribus intulit mortem, quos Dei gratia non adjuvit ad justitiam Legis implendam. Oportebat enim ut Testamento Vetere Lex imponeretur superbis, et de suae voluntatis virtute fidentibus, quae non daret justitiam, sed juberet; ac sic morte praevaricationis impliciti, ad gratiam confugerent, non jubentem
Abbreviated transcription (Latin):
iuuficat: ñ ut aliud impleas quã tibi
ꝑ literam iubetur s sola littera reum
facit. Gra & a peccato liberat: & litt̃a
donat impleri. Unde fit ꝑ grãm remis
sio peccatoꝵ: & fides quȩ ꝑdilectionẽ
oꝑatur. Nolite gͦ putare dampnatã ẽẽ
litterã: quia dictum ẽ littera occidit
Hoc ẽ enim. littera reos facit. Dat᷑ p̃ceptũ.
ñ adiuuaris gr̃ã: continuo inuenis te ñ
solum ñ oꝑatorem legis: s etiã reum
preuaricationis. Ubi enim ñ ẽ lex. nec
preuaricatio. Nongͦ reprehensa ẽ lex
cum dictum ẽ litera occidit. sꝑc autem
sola littera sine grã. Exemplum accipite
hac locutione dictum ẽ: scientia inflat.
Quid est scientia inflat: Scientia damp¬
tia sine caritate inflat: caritas cũ scien¬
tia edificat

Expanded text:
vivificat . Non ut aliud impleas, quam tibi per Litteram jubetur: sed sola littera reum facit, gratia et a peccato liberat, et litteram donat impleri. Unde fit per gratiam remis fides quae per dilectionem operatur. Nolite ergo putare damnatam esse litteram, quia dictum est, Littera occidit. Hoc est enim, littera reos facit. Datur praeceptum, non adjuvaris gratia: continuo te invenis non solum non operatorem legis, sed etiam reum praevaricationis. Ubi enim non est lex, nec praevaricatio . Non ergo reprehensa est lex, cum dictum est, Littera occidit, Spiritus autem sola littera sine gratia. Exemplum accipite. Hac locutione dictum est, Scientia inflat. Quid est, Scientia inflat? Scientia damtia sine charitate inflat, charitas cum scientia aedificat
Abbreviated transcription (Latin):
uanto sunt caritati futura meliora:
tanto sunt infirmitati uiolentiora
presentia. Et utinam hi qui ea quȩ uidere.
& gemere nouerunt: uincere & euade mere¬
antur. Quod sine di grã nullomͦ uolun¬
tas implet humana: quia nec libera dicen¬
da ẽ. quaidui ẽ uincentib & uincientib
cupiditatib subdita. Aquo enim qͥs deuictꝰ
ẽ: huic & seruus addictus ẽ. Et si uos filiꝰ
liberauerit. ait ipse filius di: tunc liberi
eritis. Lex itaq iubendo & dicendo quod
sine grã impleri non potest. homini de¬
monstrat suam infirmitatẽ: ut querat
demonstrata infirmitas saluatorẽ: a qͦ sa¬
nata uoluntas possit. quod infirma ñ possit
Lex gͥ adducit ad fidem: fides impetrat
sꝑm largiorem. Diffundit sꝑc caritatẽ:
implet caritas legem: ideo lex pedagogꝰ
uocatur. Sub cuius minacissima seueri¬
tate. qui inuocauerit nom̃ dñi: saluus e¬
rit. Quomodo aũ inuocabunt: inquẽ ñ
crediderunt: sinde ne littera sine sꝑu

Expanded text:
nim sunt caritati futura meliora, tanto sunt infirmitati uiolentiora praesentia. et utinam hi, qui ea uidere et gemere nouerunt, uincere et euadere mereantur! quod sine dei gratia nullo modo uoluntas implet humana, quia nec libera dicenda est, quam diu est uincentibus et uincientibus cupiditatibus subdita; a quo enim quis deuictus est, huic et seruus addictus est, et: Si uos filius liberauerit, ait ipse dei filius, tunc uere liberi eritis. Lex itaque docendo et iubendo, quod sine gratia impleri non potest, homini demonstrat suam infirmitatem, ut quaerat demonstrata infirmitas saluatorem, a quo sanata uoluntas possit, quod infirma non posset. lex igitur adducit ad fidem, fides impetrat spiritum largiorem, diffundit spiritus caritatem, implet caritas legem. ideo lex paedagogus uocatur, sub cuius minacissima seueritate qui inuocauerit nomen domini,! saluus erit. quo modo autem inuocabunt, in quem non crediderunt? proinde, ne littera sine spiritu
Abbreviated transcription (Latin):
tem sꝑm. dilectione iusticiȩ. Ideo ait pecc̾m¬
mͥ mortẽ. Non enim ait ꝑ malũ: s ꝑ bonũ
hic euigilent si possunt: qui legẽ dei atq
euis inmistrum moysen. cȩto & furioso cor¬
de rep̾hendunt. Ideo quippe ẽ ministratio
mortis. quia peccatum ꝑ bonũ oꝑatũ est
mortem: ideo ẽ ministratio dãpnationis
qͥa peccatũ ꝑ bonũ oꝑatũ ẽ dampnationẽ.

Expanded text:
t peccat mortem. Non enim ait, Per malum; sed, per bonum. Hic evigilent, si possunt, qui Legem Dei atque ejus ministrum Moysen caeco et furioso corde reprehendunt. Ideo quippe est ministratio mortis, quia peccatum per bonum operatum est mortem: ideo est ministratio damnationis, quia peccatum per bonum operatum est damnationem.
Abbreviated transcription (Latin):
lum sioculos claudant: uerũetiã unde st̃
inquit. qͦd ait apłs facie ad faciem. ñ cogit
ut dm̃ ꝑ hanc faciem corporalem ubi sunt
ocłi corporales. nos uisuros eẽ credamꝰ: quẽ sꝑu
sine intermissione uidebimus. Nisi enim eẽt
interioris hominis facies: ñ diceret idem apłs.
nos aũ reuelata facie głiam dei speculantes.
in eandem imaginem transformamͣ de gła¬

Expanded text:
lum si oculos claudant, uerum etiam unde sunt lum si oculos claudant, uerum etiam unde sunt , quod ait apostolus: Facie ad faciem, non cogit ut Deum per hanc faciem corporalem, ubi sunt oculi corporales, nos uisuros esse credamus, quem spiritu sine intermissione uidebimus. Nisi enim esset etiam interioris hominis facies, non diceret idem apostolus: Nos autem reuelata facie gloriam Domini speculantes in eandem imaginem transformamur, de g