comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
mouitos uuelli. Ex hiiar bellonati suum numñ
nõ compleuerunt. ꝙ se suo nouue at arbituo cũ rd̾is
bellum gesturos dicebant. neq cuiusꝙͣ Imꝑio obtr̃p¬
ioͦ eraturos. Rogatitanien ab cõno pro enus hospitio
xxͫ una iferunt. huius oꝑa cõmi ut añ demõstͣminꝰ
fideli atz. utili. suꝑioribus aiuis irat usus in britanca
Cesar. Quibus ille promeritis cuntatẽ eiq ĩuu¬
nem ẽẽ iusserat. Iura legesq reddiderat. Ipĩq
moriuos attribuerat. Camen tanta unu̾dse gallir
ꝯ seusio fuit libirtatis uiuditande. et p̾stie belli
laudis recuxande. ut neqz beue finir neqz amiacir
mẽoria mouerẽtum. ouĩs q et aĩõ et opibus In id
uellum Incimberent. Coactis equitum .uiii cet pr/¬
ditum c̾nter cc. xl. hec in heduorum fuubus rerẽ¬
rebantur. ñsq urrbatur. prosecti ꝯstiturbant᷑ Cõ.¬
nio attrebati urridoniaro et eporedorigi hodiuis
uircassiauruno arĩduo consobrino uircingecorigis

Expanded text:
elli. Ex his Bellovaci suum numerum elli. Ex his Bellovaci suum numerum non compleverunt, quod se suo nomine atque arbitrio cum Romanis bellum gesturos dicebant neque cuiusquam imperio obtemperaturos; rogati tamen ab Commio pro eius hospitio duo milia una miserunt. Huius opera Commi, ut antea demonstravimus, fideli atque utili superioribus annis erat usus in Britannia Caesar; quibus ille pro meritis civitatem eius immunem esse iusserat, iura legesque reddiderat atque ipsi Morinos attribuerat. Tamen tanta universae Galliae consensio fuit libertatis vindicandae et pristinae belli laudis recuperandae, ut neque beneficiis neque amicitiae memoria moverentur, omnesque et animo et opibus in id bellum incumberent. Coactis equitum VIII milibus et peditum circiter CCL haec in Aeduorum finibus recensebantur, numerusque inibatur, praefecti constituebantur. Commio Atrebati, Viridomaro et Eporedorigi Aeduis, Vercassivellauno Arverno, consobrino Vercingetorigis,
Abbreviated transcription (Latin):
fundi possent. aut cum xiculo ex tastris egredi co¬
gantur. Dierum .xxxi pabulum femuẽtumq habire
oñs cõuectim iubet/. Dum hec apud alesiam gerũt᷑
qalli consilio. p̾ncipũ iudicto. non om̃s hos qui arina
ferie possont. Ut ceusuit uertingecorix. cõnotaudos
statuũt. Wed c̾tum num̃ cuiq ex cuntate Imꝑ audũ
ne tanta multitudine ꝯfusa: uet modrrari uec dis¬
Aulercis Brãuouicibus Blaucioniis nulia xxxu. pare
num aruns adiũc̃tis elenatetꝭ. cadurcis. gabalis
uellaniis. qui sub Imixio ariduorum eẽ. ꝯsuerunt
.equanis senomibus. biturigibus. sautonis Ruterã
Carmitibus duodena milia. Bellonatia .x. totidem
lomonicibus. octoua. pictombus. et turouis et pa-¬
risiis et helurcis. Benouibus Ambianis mediomia/¬
tritis. petrocornis. ueruiis. moruus introbrogibus qua
milia. Aulertis cenouĩanis totidem. Attrebatibus
ꝯsuetudine armorice. appellantur. quo sunt in uno
rorio folites. Redones. ambibarii. tadetes ossisun. Ie

Expanded text:
fundi possent; ac ne cum periculo ex castris egredi cogatur, dierum triginta pabulum frumentumque habere omnes convectum iubet. Dum haec apud Alesiam geruntur, Galli concilio principum indicto non omnes eos qui arma ferre possent, ut censuit Vercingetorix, convocandos statuunt, sed certum numerum cuique ex civitate imperandum, ne tanta multitudine confusa nec moderari nec disAulercis Brannovicibus, Blannoviis, milia XXXV; parem numerum Arvernis adiunctis Eleutetis, Cadurcis, Gabalis, Vellaviis, qui sub imperio Arvernorum esse consuerunt; Sequanis, Senonibus, Biturigibus, Santonis, Rutenis, Carnutibus duodena milia; Bellovacis X; totidem Lemovicibus; octona Pictonibus et Turonis et Parisiis et Helvetiis; Suessionibus, Ambianis, Mediomatricis, Petrocoriis, Nerviis, Morinis, Nitiobrigibus quina milia; Aulercis Cenomanis totidem; Atrebatibus quaeque eorum consuetudine Armoricae appellantur, quo sunt in numero Curiosolites, Redones, Ambibarii, Caletes, Osismi, Ve
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑiorem ꝑtem collis. usq ad murũ oppidi deu¬
sissuiu̾is castus cõploneraut. nulites dato signo.
subito ad nii̾tionem ꝑue̾i̾unt. eamq trausgressi
triu̾s castris potur̾tur. Ac tanta fuit in castus
ꝯ quieuerat suꝑiore corꝑis ꝑte undata. uuluera¬
to equo. uix se ex mambus prodanciũ militum

Expanded text:
superiorem partem collis usque ad murum oppidi densuperiorem partem collis usque ad murum oppidi densissimis castris compleverant. Milites dato signo celeriter ad munitionem perveniunt eamque transgressi trinis castris potiuntur; ac tanta fuit in castris conquieverat, superiore corporis parte nudata vulnerato equo vix se ex manibus praedantium militum
Abbreviated transcription (Latin):
castia hostiũ cesar ꝯspitatus. tectis Insignibus
suorum occultatia q siguis nulitanbus. raros.
nuilites. qui ex oppido. aĩaduerterentur. ex maro/¬
ribus castris. in nuora traducit. legatisq quos
siũgulis legionibus p̃fecerat. quid fieu uellet
ostendit. qn p̾mis mouet ut ꝯtuixant uulites
ue studio pugnandi. aut spe prede. longuur pro/¬
grediantur. Quid iquitas lon hrãt Incõmodi
propenit. hoc una celeritate posse cõnuitariꝰ occa¬
sionis ẽẽ rem non p̃lii. hiiͣs rebus expositur sigiũ
dat / et ab dextrra parte alio astensu. rodꝰ temꝑe¬
ad heduos nuttit oppidi nuiroi ab plauicie atq.
Iuic̾io asceusus recta regione si nullus aufractuy
intercederet.m.cc. passus aberat quitquit huit
cͦruitus ad molliendid cliũ accesserat. id spatiũ
Ituieris augebat A uirdio fere tolle. in longitudiẽ
ut natura moutis ferobat ex grandibis saxis
erant. galli atq inferiore uĩ spatio uatuo ⁊̃ licto

Expanded text:
castra hostium Caesar conspicatus tectis insignibus castra hostium Caesar conspicatus tectis insignibus suorum occultatisque signis militaribus raros milites, ne ex oppido animadverterentur, ex maioribus castris in minora traducit legatisque, quos singulis legionibus praefecerat, quid fieri velit ostendit: in primis monet ut contineant milites, ne studio pugnandi aut spe praedae longius progrediantur; quid iniquitas loci habeat incommodi proponit: hoc una celeritate posse mutari; occasionis esse rem, non proeli. His rebus expositis signum dat et ab dextra parte alio ascensu eodem tempore Aeduos mittit. Oppidi murus ab planitie atque initio ascensus recta regione, si nullus anfractus intercederet, MCC passus aberat: quidquid huc circuitus ad molliendum clivum accesserat, id spatium itineris augebat. A medio fere colle in longitudinem, ut natura montis ferebat, ex grandibus saxis erant Galli, atque inferiore omni spatio vacuo relicto
Abbreviated transcription (Latin):
dat. Dorsum uius usse ingi proxe equũ sed ħut
si luestrom et augustum. qua esset adituis ad
occupato. si alteꝵ a infissent quin pout t̾rĩuallati
atq o m̃i exitu ut pabulatione interclusi. uide̾litur
ad huut nunieud̾ ouĩa a uercuicorige euotatox
hac re cogucta cesar. nuteit cum plures equitum
turiuas Eisdem media nocte imꝑat. ut paulo.
tumutuosus oñibus lotis uagarẽtur. p̾ma
lute. magicũ irm̃ Imxedimẽtoꝵ ex tasta detrahi
muliones ꝙ cum cassidibus equitũ specie ac suuuꝰ¬
latione. collibus t̾cuuuehi iubet. hiis paucos addit
equites qui laciu ostentationis cã uagarẽtur lõgo
c̾cuitu eosdem om̃s Iubet. petere rogioues. hec
procul ab oppido. uidebantum ut crat a gorgonia
despectus. in castror neq tanto spacio. crrti quid
esset explorari poterat. Regionem unã. eod̃ iugo.
mittit et paulum progressam inferiore ꝯstituit
loto. siluisq occultat. Augetur gallis suspicio.
atz oiĩs illo iuĩtionũ copie traducunt᷑ uatua

Expanded text:
rat, dorsum esse eius iugi prope aequum, sed hunc silvestrem et angustum, qua esset aditus ad aoccupato, si alterum amisissent, quin paene circumvallati atque omni exitu et pabulatione interclusi viderentur: ad hunc muniendum omnes a Vercingetorige evocatos. Hac re cognita Caesar mittit complures equitum turmas; eis de media nocte imperat, ut paulo tumultuosius omnibus locis vagarentur. Prima luce magnum numerum impedimentorum ex casmulionesque cum cassidibus equitum specie ac simulatione collibus circumvehi iubet. His paucos addit equites qui latius ostentationis causa vagarentur. Longo circuitu easdem omnes iubet petere regiones. Haec procul ex oppido videbantur, ut erat a Gergovia despectus in castra, neque tanto spatio certi quid esset explorari poterat. Legionem unam eodem iugo mittit et paulum progressam inferiore constituit loco silvisque occultat. Augetur Gallis suspicio, atque omnes illo ad munitionem copiae traducuntur. Vacua
Abbreviated transcription (Latin):
uieta gallia Cesar ut coustituerat In
ytaliam ad cõuentue agrudoe ꝓficistit᷑¬
Ibi coguostit de dodii tede. seuatus ꝙ
ꝯsulto c̾tior factus ut om̃a Inuiores
ꝑtalie ꝯuiraront dulectum tota piã a
hrẽ. iustitiũt Bares in galliam trausalpuiam
celoriter ꝑfecturi Addunt ix̃i et affingũt rumos¬
ribit galli. ꝙ res postere uidebatur retiuei
urbano motu Cesarẽ. uoq in tantis dissencõnbꝰ
ad ex̾citum uenire posso. hac iupulsi occasione
liberius atz audatius de bello ꝯsilia Iuire ĩcipiũt

Expanded text:
erat, in Italiam ad conventus agendos proficiscituIbi cognoscit de Clodii caede de senatusque consulto certior factus, ut omnes iuniores Italiae coniurarent, delectum tota provincia habere instituit. Eae res in Galliam Transalpinam celeriter perferuntur. Addunt ipsi et adfingunt rumoribus Galli, quod res poscere videbatur, retineri urbano motu Caesarem neque in tantis dissensionibus ad exercitum venire posse. Hac impulsi occasione,liberius atque audacius de bello consilia inire incipiunt.
Abbreviated transcription (Latin):
suindatem duciti pudrat. Matum atotis ad
biunuẽ uulitum. ini ad legionẽ fariri fide data
ex eppido tauillano edurunt. Idem futi reghat
eos qui urgotiandi causa. ibi ꝯstiterant. hoc ꝯtuuo
Itu̾ere. adorti oñibus Impedimẽtis epuñt rexug¬
uantes. diem nocte iq obsident. N ultia utug
Interfoctisi maiorẽ multitudinẽ armator/ contant

Expanded text:
itatem reverti pudeat. Marcum Aristium, tribunum militum, iter ad legionem facientem fide data ex oppido Cabillono educunt: idem facere cogunt eos, qui negotiandi causa ibi constiterant. Hos continuo in itinere adorti omnibus impedimentis exuunt; repugnantes diem noctemque obsident; multis utrimque interfectis maior
Abbreviated transcription (Latin):
ample magueqs fuer uirum aliquãto minorex tamõ
q̃ fama fermituri sed quia ubi ꝑuenece se̾ptorum
magua Ingenia per terrarum orbem athemensiũ
facta ꝓ mapiẽ celebrantur Itaq rorum que fecere
uirtus tanta hẽturi quãtum ea uerbis potut extollẽ
p̃clara Iuhema At populo Ronũ q̃ ea copia fuit

Expanded text:
eque fuere, verum aliquanto minores tamen, quam fama feruntur. Sed quia provenere ibi scriptorum magna ingenia, per terrarum orbem Atheniensium facta pro maxumis celebrantur. Ita eorum, qui fecere, virtus tanta habetur, quantum eam verbis potuere extollere praeclara ingenia. At populo Romano numquam ea copia fuit
Abbreviated transcription (Latin):
p̾ꝙͣ ex castris subueniret᷑ sicuti iussierãt ĩ
ꝓpiõs colles discedũt Interĩ iome gandiũ in.
tamẽ fuisset hoscueagro potiret᷑ Ing̃chã mag-¬
nificũ ex auli socordia spẽ salutꝭ ĩ solitudine
aut fuga coegisset habe Ita q senatꝰ oben feli¬
cit acta diis ĩmortalisi supplicia decer ne ciui¬
tas trepidia antea et sollitita de belli euẽtu le-¬
ta acreᷤ de metello fama p̾clara ẽẽ igit᷑ eo ĩtẽcior
ad uictoriã inti sĩb mod̾ festinare caueᷤ tñme

Expanded text:
 ex castris subveniretur, sicuti iussi erant, in proximos collis discedunt. Interim Romae gaudium ingen virtute fuisset, hostium agro potiretur, Iugurtham magnificum ex Albini socordia spem salutis in solitudine aut fuga coegisset habere. Itaque senatus ob ea feliciter acta dis immortalibus supplicia decernere; civitas, trepida antea et sollicita de belli eventu, laeta agere; de Metello fama praeclara esse. Igitur eo intentior ad victoriam niti, omnibus modis festinare, cauere tame
Abbreviated transcription (Latin):
suos sequũ locũ deducitat dũ legat᷑ ꝰ ad flumẽnt̃
quo ꝑmissa erat festinãs ꝑgit quietꝰ uti res pos¬
E tulabat aciẽ exornat neq remirtit quid ubi
hostis aget explorare / Postꝙͣ entiłiũ ꝯsedisse iã
et aĩo uacuũ accepit snułq ex ing̾the p̾liõ cla-¬
morẽ augri uerit. Ine legati cognita re laborã-¬
tib suis auxilio foret acĩẽ quã diffĩdẽs uirtuti
militũ arte statuerat./ quo hostiũ itineri office¬
ret lati.I porrigit / eoq modo ad rutiłni castra
procedit Romani ex ĩpuiso pulueris uĩ magnã
aiãdutũt Nlam prospectũ ager arbustꝭ ꝯsitꝰ ꝓhi-¬
bebat Et pͥͦ rati huiũ aridã uento agitari pest
ubi eqnabilẽ mane  et sicuti acies monebat᷑ ma¬
gis magt̃q appropĩquarẽ uident cognita re.
ꝓperãtes arma capĩt/ ac pro castrĩo sicutiĩpa.¬
rabat᷑ ꝯsistũt Dein ubi propiꝰ uẽtũ est utrĩq

Expanded text:
suos in aequum locum deducit ac, dum legatus ad flumen, suos in aequum locum deducit ac, dum legatus ad flumen, quo praemissus erat, festinans pergit, quietus, uti res postulabat, aciem exornat neque remittit, quid ubique hostis ageret, explorare. Postquam Rutilium consedisse iam et animo uacuum accepit, simulque ex Iugurthae proelio clamorem augeri, veritus, ne legatus cognita re laborantibus suis auxilio foret, aciem, quam diffidens virtuti militum arte statuerat, quo hostium itineri officeret, latius porrigit eoque modo ad Rutili castra procedit. Romani ex improuiso pulueris vim magnam animaduertunt; nam prospectum ager arbustis consitus prohibebat. Et primo rati humum aridam vento agitari, post ubi aequabilem manere et, sicuti acies movebatur, magis magisque appropinquare vident, cognita re properantes arma capiunt ac pro castris, sicuti imperabatur, consistunt. Deinde ubi propius ventum est, utrimque
Abbreviated transcription (Latin):
fessa ꝯsederat si orare et hortai milites ne de¬
ficent. nen paterẽt᷑ hostes fugiẽtes uinceᷤ neg
ill castra ẽẽ neq munimẽtũ ullũ pcedẽtes tẽ¬
derẽt ĩ armis oĩa sita Ged neq ing̾thaqͥdẽ
et ip̃e cũ delectꝭ cẽptare õma subuenire suis
hostib dubii instare quos firmos cognouerat
emimꝰ pugnãdo retine̾ . Eo mõ int̾ se duo ĩꝑa¬
tores sũmi uiri certabãt ip̃i pares ceterũ
opibꝰ disparibꝰ Nlã metelio uirtꝰ militũ erat
locꝰ adusus Iugͣche alia cĩa p̃tͤ milites opor¬
tunas deniꝙ romãi ubi ĩtelligũt neq sibi pao¬
sugiũ eẽ neq ab hoste copiã pugnãdi fieri et
euadũt amisso loco mude fusi fugatĩ panci
ĩteriere plures ꝙ uelocitas et regio hostibꝰ ig¬
nara tutata sũt Intea bonulcar quẽ elephãte
et parti copia ⁊ pedestriũ p̃fectũ ab Ing̾tha su¬
pradiximꝰ ubi eũ rutiliꝰ p̃t̾ gressus esti paulatĩ

Expanded text:
fessa consederat. Simul orare et hortari milites, ne defessa consederat. Simul orare et hortari milites, ne deficerent neu paterentur hostis fugientis vincere: neque illis castra esse neque munimentum ullum, quo cedentes tetha quidem et ipse cum delectis temptare omnia; subvenire suis, hostibus dubiis instare, quos firmos cognoverat, eminus pugnando retinere. Eo modo inter se duo imperatores, summi viri, certabant, ipsi pares, ceterum opibus disparibus. Nam Metello virtus militum erat, locus aduersus; Iugurthae alia omnia praeter milites opportuna. Denique Romani, ubi intellegunt neque sibi perfugium esse neque ab hoste copiam pugnandi fieri—et euadunt. Amisso loco Numidae fusi fugatique; pauci interiere, plerosque uelocitas et regio hostibus ignara tutata sunt. Interea Bomilcar, quem elephantis et parti copiarum pedestrium praefectum ab Iugurtha supra diximus, ubi eum Rutilius praetergressus est, paulatim
Abbreviated transcription (Latin):
Neq qr feriendi ac ꝯserẽdi manũ copia erat ãte
iã docti ab ingͣcha equites ubi romanorũ t̾m̃a
ab ꝑsequẽdo hostes de trere nequiuerãt disiectos
a tergo aut lateribꝰ circũuemebãt Sum opor¬
tunier fuge tollis ꝙͣ cãpifuerat ea uero ꝯsue¬
ti numudarũ equi facileint̾ uirgulta euade ᷤᷤ
Nostros asꝑitas et ĩsolẽtia lociretinebat/ Cer¬
terũ facies totiꝰ negotii uariã ĩcerta feda atq mi¬
serabilis disꝑsi a suis pars cede̾ alii ĩsequi nez
signa nez ordines obẜuae̾ ubi quẽq ꝑiculit̃
ceperat ibi resisteᷤᷤ at ꝓpulsare arma tela eqͥ.
uiri hostes atꝙ cines ꝑmixti Nichil ꝯfilio neq
imꝑio agifors oĩa rege̾ itaq diei m̃ltũ ꝓcesi
serãt cũ etiã tũt euẽtꝰ ĩ incerto erat demiq
oĩbꝰ labore et estu languidis Metellis ubi
uidet iiuudas minꝰ instare paulatĩ miłi¬
tes/ legionarias qͣtuor adu̾sũ pedites hostiũ
collocat Enorũ magna pars suꝑiorib locꝭ

Expanded text:
ntra feriendi aut conserendi manum copia erat. Ante iam docti ab Iugurtha equites, ubi Romanorum turma ab persequendo hostis deterrere nequiuerant, disiectos ab tergo aut lateribus circumveniebant; sin opportunior fugae collis quam campi fuerat, ea vero consueti Numidarum equi facile inter virgulta euadere, nostros asperitas et insolentia loci retinebat. Ceterum facies totius negoti varia, incerta, foeda atque miserabilis: dispersi a suis pars cedere, alii insequi; neque signa neque ordines obseruare; ubi quemque periculum ceperat, ibi resistere ac propulsare; arma tela, equi viri, hostes atque ciues permixti; nihil consilio neque imperio agi, fors omnia regere. Itaque multum diei processerat, cum etiam tum eventus in incerto erat. Denique omnibus labore et aestu languidis Metellus, ubi videt Numidas minus instare, paulatim militis legionarias quattuor aduersum pedites hostium collocat. Eorum magna pars superioribus locis
Abbreviated transcription (Latin):
capit ĩcedit ꝙ puberes ĩt̾ficit Inbet alia oĩa mi¬
litũ p̃dã eẽ ea formdine m̃lti mortales roma¬
nia dediti sũt obsides fruẽtũ et alia q̃ usui fo-¬
rẽt affatĩ p̃bita sũt ubicũ res postulabat p̾sidiũ
ĩpositũ Que negoͦ multe mag̃ꝭ ꝙͣ p̾liũ male ab
suis pugnatũ regẽ t̾rebant / Camppe cui spes om̃s
in fuga sita erat sequi cogebat᷑ Et qui sua loca
defende. neqͥuerat ĩ alienĩs bellũgere Camẽex
mopia quod optĩmũ uidebat᷑ ꝯsuiũ capit ecitũ
delectꝭ equitibꝰ mecellũ sequit᷑ Noct̾ins et ãb.

Expanded text:
capit incenditque, puberes interfici iubet, alia omnia micapit incenditque, puberes interfici iubet, alia omnia militum praedam esse. Ea formidine multi mortales Romanis dediti obsides; frumentum et alia, quae usui forent, affatim praebita; ubicumque res postulabat, praesidium impositum. Quae nesuis regem terrebant; quippe, cuius spes omnis in fuga sita erat, sequi cogebatur et, qui sua loca defendere nequiuerat, in alienis bellum gerere. Tamen ex copia quod optimum videbatur consilium capit: exercitum delectis equit
Abbreviated transcription (Latin):
cetera q̃ leuia sũt animã parũ gerãt pro uictoriã
sate iã pugnatũ reliquos labores pro p̃da foro
Tamẽ interĩ tͣnsfugas et alios oportunos Ing̾¬
tha ubi gẽtiũ aut quid agitaret cũ paucꝭ ne
eẽt an exercitũ habe̾t. ut sese uict ꝰIgere̾t explo-¬
ratũ misit At ille sese ĩ saltuosa loca et natura
magt ꝙͣ belli cultorẽ Id ea grã euemiẽbat ꝙ p̃t ͭ
regios equites nemo omnĩ munidatũ ex fuga
regẽ sequit᷑ Quocũq auimꝰ fert discedũt Neq
id flagitiũ milicie ducit᷑ Ita fese mores hablt igi᷑
renouari quod nisi ex illiꝰ libidine geni nõ posset
p̃te̾a ñmicũ sibi certamẽ cũ hostibꝰ minore de¬
t̾mẽto illos uinci ꝙͣ suos unnice scatuit nõ p̾liis
neq ĩ acie s alio more bellũ gerẽd̃ itaq ĩ loca
nuundie opuletissima ꝑgit agros uastat m̃lta
castella et oppida teme. munita aut sine p̃sidio

Expanded text:
cetera, quae levia sunt, parem animum gerant: pro victoria cetera, quae levia sunt, parem animum gerant: pro victoria satis iam pugnatum, reliquos labores pro praeda fore. tamen interim transfugas et alios opportunos, Iugurtha ubi gentium aut quid agitaret, cum paucisne esset an exercitum haberet, ut sese victus gereret, exploratum mimagis quam belli cultorem. Id ea gratia eveniebat, quod praeter regios equites nemo omnium Numida ex fuga regem sequitur. Quo cuiusque animus fert, eo discedunt, neque id flagitium militiae ducitur: ita se mores habent. Igi, bellum renovari, quod nisi ex illius libidine geri non posset, praeterea inicum certamen sibi cum hostibus, minore detrimento illos vinci quam suos vincere, statuit non proeliis neque in acie sed alio more bellum gerendum. Itaque in loca Numidiae opulentissima pergit, agros vastat, multa castella et oppida temere munita aut sine praesidio
Abbreviated transcription (Latin):
ramis ĩpeditos arborũ atq ita disuctos circũueni
uidẽt/ fugã faciũt dc pleriq abiectꝭ armis coli
aut notꝭ que iã adetat auxilio ĩtegri abeũt
tanẽ q metilł ampliꝰ opĩnone morabat᷑
ĩstructi ĩtẽti q obiuã ꝓcedũt Nã dolꝙ munidarũ¬
nichil languidi neq iemissi patrebãt᷑ ac pͥͦ obscura
nocte pelꝙͣ haud ꝓcul ĩt se eiãt strepitu uelut hostes
aduẽtare alteri apud alteros forundinẽ simił et tur¬
m̃ltũ face̾. Et pene imprude̾ͦ admissũ foret faci-¬
n miserabile ĩ utrĩq p̃missi equitis oẽ explora¬
uissẽt Igit᷑ pro metu repente gaudiũ exortũ
milites aliꝰ aliũ appellãt acta edocẽt atgͣ audiũt
sua qͥsq fortia facta ad celũ fert Quippe ita ies
huãne sese habunt In uictoria uel ignanis gloꝰ¬
nari licz adu̾se res etiã bones detractãt Receatã
in husdẽ cascris quatriduo morat᷑ꝰ santios cũ
cura reficit meritos ĩ p̃liĩs more milicie donat

Expanded text:
 ita disiectos circumveniri vident, fugam faciunt, ac plerique abiectis armis collis aut noctis, quae iam aderat, auxilio integri abeunt. tamen, quod Metellus amplius opinione morabatur, instructi intentique obviam procedunt; nam dolus Numidarunihil languidi neque remissi patiebatur. Ac primo obscura nocte, postquam haud procul inter se erant, strepitu uelut hostes adventare, alteri apud alteros formidinem simul et tumultum facere; et paene imprudentia admissum facinus miserabile, ni utrimque praemissi equites rem explorauissent. Igitur pro metu repente gaudium mutatur: milites alius alium laeti appellant, acta edocent atque audiunt, sua quisque fortia facta ad caelum fnt: in victoria vel ignavis gloriari licet, advorsae res etiam bonos detrectant. Metellus in isdem castris quatriduom moratus saucios cum cura reficit, meritos in proeliis more militiae donat,
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ pͥori actione ex amig qͥnqͣginta uades dederat
regno magꝭ ꝙͣ uadibꝰ ꝯsulens clam ĩ iiundia
bomilcarẽ demittit ueritꝰ ne reliquos popula-¬
res metꝰi made̾t parẽdi sibi si de illo suppliciũ
sũptũ foret et ip̃e pants diebꝰ eodẽ ꝓfeitꝰ et
uebem uenalẽ et matue periturã si empterem
ĩuenerit / Interim albiꝰ renonato bello comeatũ
scipẽ diũ alia ques militib usui forẽt maturat
tia quod tempꝰI haud lõge aberat armis aut de¬
ditiõe aut quonis mõ bellũ ꝯfice̾t Ut ꝯtͣ Ingͣtha
t heͤ oĩa et alias deĩde alias more cãs faceᷤᷤ polliced
deditiõi ac deinde metũ simulare cedẽ instãti
et paulo pꝰ ne sui diffide̾nt ĩstae ĩta belli mõ¬

Expanded text:
in priore actione ex amicis quinquaginta uades dederat, regno magis quam uadibus consulens clam in Numidiam Bomilcarem dimittit, veritus, ne relicuos popularis metus invaderet parendi sibi, si de illo supplicium sumptum foret. Et ipse paucis diebus eodem profectus est, "Urbem venalem et mature perituram, si emptorem invenerit." Interim Albinus renovato bello commeatum, stipendium aliaque, quae militibus usui forent, maturat tia, quod tempus haud longe aberat, armis aut deditione aut quouis modo bellum conficeret. At contra Iugurtha trahere omnia et alias, deinde alias morae causas facere; polliceri deditionem ac deinde metum simulare; cedere instanti et paulo post, ne sui diffiderent, instare: ita belli mo
Abbreviated transcription (Latin):
Igit᷑ legatos ad ꝯsulẽ cũ suppliciĩs mittit qui
mẽte cognitũ erat genꝰ numidarũ ĩfidũ ĩge-¬
nio mobili nouarũ rerũ aidũ ẽĩ Ĩtaq lega.¬
⁊ tos aliũ ab alio diu̾sos aggredit᷑ ac paulatĩ
tẽptãdo Post ꝙͣ opor timos sibi cognonͭ m̃lta pol.¬
licẽdo ꝑsuadet uti ingchã maxiẽ uinũ sur
id parũ procedat necatũ sibi trad̾e̾nt Eeterũ
pala̾ q̃ ex uolũtate forẽt remĩciari iub dem̃¬
diã procedit Wi ꝯtͣ belli faciẽ tuguria plena
homii pecora cultores q in agris erãt rex oppi-¬
do et mappalib p̃fecti regꝭ obiiͣ ꝓcedebãt
parati frumẽtit dare ꝯmieatũ portare postre¬
mo oĩa q̃ imperarẽt᷑ face̾. Neq metell idcirco¶
minꝰ agebat s parit᷑ acsi hostes adessẽt cũ¬
ĩimco agmine ĩcede . late explorare oĩa illa
deditioĩs signa ostentus crede̾ Et ĩsidiis locũ

Expanded text:
Igitur legatos ad consulem cum suppliciis mittit, qui Igitur legatos ad consulem cum suppliciis mittit, qui mentis cognitum erat genus Numidarum infidum, ingenio mobili, novarum rerum auidum esse. Itaque legatos alium ab alio diuersos aggreditur ac paulatim temptando, postquam opportunos sibi cognovit, multa pollicendo persuadet, uti Iugurtham maxime viuum, sin id parum procedat, necatum sibi traderent. Ceterum palam quae ex voluntate forent regi nuntiari iubediam procedit, ubi contra belli faciem tuguria plena hominum, pecora cultoresque in agris erant. Ex oppidis et mapalibus praefecti regis obvii procedebant parati frumentum dare, commeatum portare, postremo omnia quae imperarentur facere. Neque Metellus idcirco minus, sed pariter ac si hostes adessent munito agmine incedere, late explorare omnia, illa deditionis signa ostentui credere et insidiis locum
Abbreviated transcription (Latin):
illo excitu cñcta fue et alia ãpliꝰ S ĩea posulibꝰ
difficultate mnetellũ nõ minꝰ ꝙͣ ĩ ubꝰ hostih
⁊ magnũ et sapiẽtẽ uirũ fuisse ꝯperior tãta
tẽperãtia ĩt ambitiõnẽ seuiciãq momodera¬
tũ Nãq edicto pͥmũ adimiũta ignanie sus¬
tulisse/ ne quisꝙ incastris panẽ aͥ quẽ aliũ
p̃tẽa tͥnsusi itinerib i cotidie cast᷑ͬ moue inota
ac si hostes adessẽt uallo atq fossa inunire ui-¬
gilias crebras pone̾ et eas ip̃e cũ legatꝭ cir-¬
cũuenire/ Itẽ in agrnẽ ĩ pͥmis mõ modo ĩptre.¬
nus sepe ĩ medio adc̃e ne quisꝙͣ ab erdine egre-¬
diẽt᷑ ut cũsignis frequẽtes ĩcede̾nt miles cibũ
et arma portaret Ita prohibendo a delictꝭ maz¬
ge ꝙͣ uĩdicando excitũ brenit᷑ ꝯfirmauit Incẽa
ing̃tha ubi q̃ metelĩꝰ agebat accepͭ ex mĩciis sũ¬
suis actũ demũ uerã deditionẽ face conatꝰꝰ est

Expanded text:
illo exercitu cuncta fuere et alia amplius. sed in ea illo exercitu cuncta fuere et alia amplius. sed in ea difficultatanta temperantia inter ambitionem saevitiamque moderatum. Namque edicto primum adiumenta ignaviae sustulisse: ne quisquam in castris panem aut quem alium Praeterea transuersis itineribus cottidie castra movere, iuxta ac si hostes adessent vallo atque fossa munire, vigilias crebras ponere et eas ipse cum legatis circumire; item in agmine in primis modo, modo in postremis, saepe in medio adesse, ne quispiam ordine egrederetur, ut cum signis frequentes incederent, miles cibum et arma portaret. Ita prohibendo a delictis magis quam vindicando exercitum brevi confirmauit. Interea Iugurtha, ubi quae Metellus agebat ex rebus ac tum demum veram deditionem facere conatus est.
Abbreviated transcription (Latin):
quẽtiã negociatorũ et quieatũ uanaturũ excitũ
etiã paratꝭ rrbꝰ munimẽto fore Intͥ hec nigoͣ
Iugtha ĩpẽsiꝰ legatos nõ supplices mittẽ patẽ
orare p̾t ͤ suã liberorũq uitã oia metelło dedẽ
Quos itẽ uti pͥores ꝯsul illectos ad ꝓditionẽ do-¬
mũ dimittrbat regi pace̾ quã postuilabat noꝵ
abime̾ noq poluceri et int̾ eas moras ꝓmissa¬
ooͦ legatorũ expectare / Ing̾tha ubi metelli dicta
cũ facte ꝯposuit/ ac se suis artibꝰ cẽptari aiade¬
u̾tit quippe cui uerb̃ paxnũtiabat᷑ ceterũ re bel¬
lũ asperimũ erat urbis maxia alienata agᷤ
hostibꝰ cogniti añni populariũ tẽptatẽceatꝰ
rerũ necessitudiẽ armis cectare statuit Igi᷑
ex plorato hostiũ itine i spem uictorie addunctꝰ

Expanded text:
atum iuvaturum exercitum et iam paratis rebus munimento fore. Inter haec negotia Iugurtha impensius modo legatos supplices mittere, pacem orare, praeter suam liberorumque vitam omnia Metello dedere. Quos item uti priores consul illectos ad proditionem domum dimittebat, regi pacem, quam postulabat, neque abnuere neque polliceri et inter eas moras promissa legatorum expectare. Iugurtha ubi Metelli dicta cum factis composuit ac se suis artibus temptari animaduertit, quippe cui verbis pax nuntiabatur, ceterum re bellum asperrimum erat, urbs maxima alienata, ager hostibus cognitus, animi popularium temptati, coactus rerum necessitudine statuit armis certare. Igitur ex
Abbreviated transcription (Latin):
sise regnũ q suũ ab romãorũ auaritia defedãt
Cũ hiis certaniẽ fore quos antea uictos subiu-¬
gũ miserint ducẽ illis nõ aninũ mutatũ q̃ ab
imꝑatore decuerĩt oiã suis ꝓuisa locũ suꝑcorẽ
uti prudẽtes cũ imꝑitꝭ ne panciores cũ plu-¬
ribꝰ aut rudes cũ bello melioribꝰ manũ ꝯse-¬
ient ꝓuide parati ĩtẽtiq eeñt signo dato ro.¬
manos ĩuade̾ illũ diẽant om̃s labores et
uictorias ꝯfirmaturũ aut mariãrũ erũp¬
uarũ ũtiũ fore Ad hoc m̾ritĩ uc e qͣn eq ad mi

Expanded text:
sese regnumque suum ab Romanorum auaritia defendant: sese regnumque suum ab Romanorum auaritia defendant: cum iis certamen fore, quos antea victos sub iugum miserint; ducem illis, non animum mutatum; quae ab imperatore decuerint omnia suis prouisa, locum superiorem, ut prudentes cum imperitis, ne pauciores cum pluribus aut rudes cum belli melioribus manum consererent. Proinde parati intentique essent signo dato Romanos invadere: illum diem aut omnis labores et victorias confirmaturum aut maximarum aerumnaru
Abbreviated transcription (Latin):
generũ parat/ ac ꝑ tͣmites occultos ex̾citũ me¬
tello ãtenenit Erat ĩ ea ꝑte numdie quã ade¬
herbal ĩ diuisiõe possedit flumẽ orie̾s a meridie
noĩe muthul a qui aberat mõs ferme milia¬
passuũ uĩgĩti tractu pari uastꝰ ab naturaet
huãno cultu s iy eo medi quasi coll oriebat᷑ in
ĩmensũ ꝑtingens uestit/ oleastro ac mirtetꝭ aliis¬
q generibꝰ arborũ que humo ĩ arida acq areno¬
sa gignũt᷑ media autẽ planiceis deserta pemi-
ria aque pret̾ flumini ꝓpinqua loca Ca ꝯsrta
arbuste peccore atq cultoribꝰ frequẽtabãt IIgĩ
in eo colle quẽ tͣnsuerso itine por rectũ documꝰ
iugͣtha extennata suoꝵ acĩe ꝯced᷑ Elephãr et
parti copiarũ pedest̾ũ ticiũ bonũtarẽ p̃fecit eĩq
edocet q̃ agẽt ip̃d ꝓpior mõtẽ cũ õni equitatu et
peditibꝰ delecte suis collocat dein singulas tur¬
mas et manipulos circnẽs mouet atq obtes:¬

Expanded text:
ercitum Metelli antevenit. Erat in ea parte Numidiae, quam Adherbal in divisione possederat, flumen oriens a meridie nomine Muthul, a quo aberat mons ferme milia viginti tractu pari, vastus ab natura et humano cultu. sed ex eo medio quasi collis oriebatur, inmensum pertingens, vestitus oleastro ac murtetis aliisque generibus arborum, quae humi arido atque harenoso gignuntur. media autem planities deria aquae praeter flumini propinqua loca; ea consita arbustis pecore atque cultoribus frequentabantur. Igitur in eo colle, quem transuerso itinere porrectum docuimus, Iugurtha extenuata suorum acie consedit. Elephantis et parti copiarum pedestrium Bomilcarem praefecit eumque edocet quae ageret. ipse propior montem cum omni equitatu et peditibus delectis suos conlocat. dein singulas turmas et manipulos circumiens monet atque obtes
Abbreviated transcription (Latin):
quacũqz accedent equitat ꝰ hostiũ propulsarẽt
Rla in lugurcha tãtꝰ doli tãtaq pericia locorũ et
milicie erat ut absens an presens pacẽ ã bellũ
gerẽs pronicasior esset ĩ incerto habetite Erat hᵈ
longe ab eoitine quo metellꝰ ꝑgebat oppidũ ni-¬
mdarũ nomiẽ uacta forũ rerũ uenaliũ tociireq¬
ni maxie scelebratũ ibi et ĩcole et mercari qsue¬
nerãt itali gener m̃lti mortales que ꝯsul sat
tẽptãdi grã et si paterẽt oportiũtatis loci p̃sidiũ¬

Expanded text:
accederent, equitatus hostium propulsarent. Nam in Iugurtha tantus dolus tantaque peritia locorum et militiae erat, ut, absens an praesens, pacem an bellum gerens perniciosior esset, in incerto haberetur. Erat haud longe ab eo itinere, quo Metellus pergebat, oppidum Numidarum nomine Vaga, forum rerum venalium totius regni maxime celebratum, ubi et incolere et mercari consueuerant Italici generis multi mortales. Huc consul, simul temptandi gratia, et si paterentur, et
Abbreviated transcription (Latin):
cias intͤ se ꝑtinerãt metello q inumidia ene-¬
nerat acry uno et quãꝙͣ adu̾so populi ꝑtiũfa¬
ma tñ equabili et ĩmolata is ubi p̾mũ mar¬
gisttũ ĩ qͥssus est alia om̃a sibi cũ collega ratꝰ
ad bellũ quod gestur. Ierat añm ĩte̾dͭ igit̃ diffi-¬
des uet̾i exeratui milites scriłeᷤ elige p̃sidia
undiq accerce arma tela equos et cetera ĩstun¬
mẽta milicie parare did hoc ꝯmeatũ affatim
deniq oĩa q̃ ĩ bello uariõ et młtarl̃ rerũ gẽti usni
ẽẽ solent/ Ceterũ ad ea patrãda fenat i aucto¬
ritate socii nomẽ q latinũ et ieges ultro auxilia
mittẽdo. Postremo om̃s ciuitas sũmo studio ad¬
nitebat᷑ Itaq ex sinã omĩbi rebꝰ paratꝭ ꝯposit¬

Expanded text:
as inter se partiuerant, Metelloque Numidia evenerat, acri viro et, quamquam aduerso populi partium, fama tamen aequabili et inviolata. Is ubi primum magistratum ingressus est, alia omnia sibi cum collega ratus, ad bellum, quod gesturus erat, animum intendit. Igitur diffidens ueteri exercitui milites scribere, praesidia undique arcessere, arma tela equos et cetera instrumenta militiae parare, ad hoc commeatum affatim, denique omnia, quae in bello vario et multarum rerum egenti usui esse solent. Ceterum ad ea patranda senatus auctoritate, socii nomenque Latinum et reges ultro auxilia mittendo, postremo omnis civitas summo studio annitebatur. Itaque ex sententia omnibus rebus parat
Abbreviated transcription (Latin):
eiꝰ ꝑscribe̾ ac potissimũ eã dicã quã in ꝯtiõe
post reditũ bestie huiꝰ cemodi uerbis disseruit¬
nullũ ac in quẽ quia mocẽtie plꝰ ꝑiculi ꝙͣ hono¬
ris est/ Nam illa quidẽ piget dice  hiis anis xu.¬

Expanded text:
eius perscribere, ac potissimum ea dicam, quae in contione eius perscribere, ac potissimum ea dicam, quae in contione post reditum bestiae huiusce modi verbis disseruitnullum, ac maxime quod innocentiae plus periculi quam honoris est. Nam illa quidem piget dicere, his annis qu
Abbreviated transcription (Latin):
nuxi pecus atq equi multiicũ nõ parno
argenti põdẽ quescori tͣdũtur / Calp̃mꝰ
romã ad magise̾t rogandos ꝓficiscit᷑ꝰ in
munidia et exercitu nr̃o pax agitabat᷑
Postꝙͣ res in affrica gestas quoq mõ acte
forẽt fama diuulganit, rome per om̃s le¬
cos et quẽtꝰ de facto ꝯͥsulis agitari apͭ
ꝯstabat At maxie eos potentia stauriq Is anc¬
tor et socii bestie ferebat᷑ a uero bono q impedie¬
bat᷑ At g meminis cuiꝰ de libertate ĩgenii
et odio potẽtie nobilitat supͣ diximꝰ Inter
dubitacionẽ et moras senati cõtionibꝰ popu¬
lũ ad uindicad̃. hortari moue̾ po Ro. ne rem
p. ne libertatẽ suã desererẽt, multa suꝑba et
crudelia facinora nobilitatꝭ ostendẽ prorsus ĩ¬
tentꝰ oni mõ plebis añi accendebat S qm̃ͥ
ea tẽpestate rome memii facũdia clara pollẽs¬
q fuit doce existimaui unã ex tã m̃łtꝭ orõibꝰ

Expanded text:
triginta, pecus atque equi multi cum paruo triginta, pecus atque equi multi cum paruo argenti pondere quaestori traduntur. Calpurnius Romam ad magistratus rogandos proficiscitur. In Numidia et exercitu nostro pax agitabatur. Postquam res in Africa gestas quoque modo actae forent fama diuulgauit, Romae per omnis locos et conventus de facto consulis agitari. Apuconstabat. Ac maxime eos potentia Scauri, quod is auctor et socius Bestiae ferebatur, a vero bonoque impediebat. At C. Memmius, cuius de libertate ingeni et odio potentiae nobilitatis supra diximus, inter dubitationem et moras senatus contionibus populum ad vindicandum hortari, monere, ne rem publicam, ne libertatem suam desererent, multa superba et crudelia facinora nobilitatis ostendere; prorsus intentus omni modo plebis animum incendebat. Sed quoniam ea tempestate Romae Memmi facundia clara pollensque fuit, decere existimaui unam ex tam multis orationem
Abbreviated transcription (Latin):
nauerat Tamẽ magnitudine peciuẽ a bono
honesco q in pͣuũ abstractꝰ est Bed ingͣtha
pͥmo cãtũmõ belli morã redimebat exis¬
timãs aliquid sese interĩ rome p̃tio aut gr̃a
effucturũ/ Postea uero ꝙͣ participẽ negociĩ
staurũ accepit in maxĩami spem adductꝰ
recuꝑande patis statuait cũ eis de õnib pas-¬
tiõib presens age ᷤ certũ ĩterea fidei causa
mictit᷑ a ꝯsule sextꝰ q̃stor in oppidũ ing̾the
naccã Cuii rei spẽs erat acceptio frumẽti
Quod calfͣmꝰ palã legatꝭ imꝑauerat:
quĩ deditioĩs mora ĩducie agitabant᷑ Igit᷑. rex
uti ꝯstituerat ĩ cascͣ uenit At pauca p̃sentiꝯsi.¬
lio locutꝰ de ĩuidia facti sui atq uti ĩ de dic¬
tionẽ acciperet᷑ reliqua cũ bestia et stauio
secreta trãsegit/ dein postera die quasi per
satirã sentẽciis exquisitꝭ ĩ deditionẽ accipit᷑
Ded uti pro qͣsilio imꝑatũ erat elephãti

Expanded text:
nauerat, tamen magnitudine pecuniae a bono nauerat, tamen magnitudine pecuniae a bono honestoque in prauum abstractus est. Sed Iugurtha primo tantummodo belli moram redimebat, existimans sese aliquid interim Romae pretio aut gratia effecturum. Postea vero quam participem negoti Srecuperandae pacis statuit cum iis de omnibus pactionibus praesens agere. Ceterum interea fidei causa mittitur a consule Sextius quaestor in oppidum Iugurthae Vagam. Cuius rei species erat acceptio frumenti, quod Calpurnius palam legatis imperauerat, quoniam deditionis mora indutiae agitabantur. Igitur rex, uti constituerat, in castra venit, ac pauca praesenti consilio locutus de invidia facti sui atque uti in deditionem acciperetur, relicua cum Bestia et Scauro secreta transigit. Dein postero die quasi per saturam sententiis exquisitis in deditionem accipitur. Sed, uti pro consilio imperatum erat, elephanti
Abbreviated transcription (Latin):
nũ ipsũq diditũ uenissẽt uti in diesꝰ ꝓppĩs.
decẽ italia decedent, Consul muundis ex
senatꝰ decreto nũtiari iubet/ ita ĩfecte res i
illi domũ decedũt, interim calẜurmꝰ parato
exercitu le gat sibi hpĩes nobiles factiosos
quorũ auctoritate que deliquisset munita
fore sꝑabat in quibꝰ fuit stautꝰ cuiꝰ de na-¬
tura et habitu supͣ memeranimꝰ Nã ĩꝯsule
nr̃o multe bone ꝙ artes animi corporisq
erãt quas onis anaritia p̃pediebat patiẽs ¶
laborũ acri ĩgeiõ sate puidẽs belli hand
ignarꝰ fur missimꝰ ꝯtra pericła et insidias
aliquos pugnãdo Bed ubi ing̾tha ꝑ legatos
peciuã temptare belliq quod admĩstrabat asꝑi¬
tatẽ oscẽde cepit anim Ieger auancia falias. facile
quersus est Ceterũ socius et admĩster om̃i cõ¬
o siliorũ assũt᷑ staurꝰ qui tãet si p̾actipio ple¬
risq ex factiõe ei I corrupet acerriẽ regẽ ĩ pug¬

Expanded text:
num ipsumque deditum venissent, uti in diebus proximis num ipsumque deditum venissent, uti in diebus proximis decem Italia decederent. Consul Numidis ex senatus decreto nuntiari iubet. Ita infectis rebus illi domum discedunt. Interim Calpurnius parato exercitu legat sibi homines nobilis factiosos, quorum auctoritate quae deliquisset munita fore sperabat. In quis fuit Scaurus, cuius de natura et habitu supra memorauimus. Nam in consule nostro multae bonaeque artes et animi et corporis erant, quas omnis auaritia praepedieli haud ignarus, firmissimus contra pericula et invidias. aliquot pugnando cepit. Sed ubi Iugurtha per legatos pecunia temptare bellique, quod administrabat, asperitatem ostendere coepit, animus aeger auaritia facile conuersus est. Ceterum socius et administer omnium consiliorum assumitur Scaurus, qui tametsi a principio plerisque ex factione eius corruptis acerrime regem impug
Abbreviated transcription (Latin):
plelis designatꝰ uir acer et infestꝰ ponẽtee
factiosos ingurche scelꝰ ꝯdonarẽt᷑. Profecto.
omĩs ĩuidia platãd ꝯsultatioĩbꝰ dilapsa foret
tãta iis grẽ atqi pecinẽ regio erat ‸ Bed ubi
senatꝰ delicti ꝯsciẽtia populũ tumet lege semp.¬
nia piũcie futius ꝯͣsulibꝰ mimida atq italia
decrete sũt Cõsules declarati. p. scipio nafica
l bestia calpͬmꝰ/ Calẜurmo niuudiasstir¬
pioni italia obuenit Tenĩ exercitꝰ qui ĩ affri-¬
cã portaret᷑. scribit᷑ stipendiũ aliaq q̃ bello
usui forẽt decernũt᷑ At Ing̃tha qͣ spẽ nũcio
accepto quippe cui rome omã ueniũre ĩ aiõ
heserat filiũ et cũ eo duos familiaes ad senatũ
legatos mittit hiisq uti illis quos hyẽpsale ĩ¬
terfecto miẜat p̾cepit om̃a ut mortales pe¬
cuĩa aggrediãt᷑ Qui postꝙͣ romã aduẽtabãt
senatꝰ a bestia ꝯsulti est placeret ne legatos

Expanded text:
plebis designatus, vir acer et infestus potentiaplebis designatus, vir acer et infestus potentiafactiosos Iugurthae scelus condonaretur, profecto omnis invidia prolatandis consultationibus dilapsa foret: tanta vis gratiae atque pecuniae regis erat. Sed ubi senatus dilicti conscientia populum timet, lege Sempronia prouinciae futuris consulibus Numidia atque Italia decretae; consules declarati P. Scipio Nasica, L. Bestia Calpurnius; Calpurnio Numidia, Scipioni Italia obuenit. Deinde exercitus, qui in Africam portaretur, scribitur; stipendium aliaque, quae bello usui forent, decernuntur. At Iugurtha contra spem nuntio accepto, quippe cui Romae omnia venire in animo haeserat, filium et cum eo duos familiaris ad senatum legatos mittit iisque uti illis, quos Hiempsale interfecto miserat, praecipit, omnis mortalis pecunia aggrediantur. Qui postquam Romam adventabant, senatus a Bestia consultus est, placeretne legatos
Abbreviated transcription (Latin):
graues mine nũtiabãt᷑. ꝙͣ as oppugnatiõe nõ
desisteret Multa tamẽ oratioẽ ꝯsũpta lega¬
ti frustͣ discessiᷤᷤ Ea postꝙͣ cirthe audita sũt
italici quorũ uirtute meniã defensabãt᷑. ꝯfi
latos sese fore Adherbali suadẽt uti seq et opa-¬
dũ ing̾the tradat cãtũ ab eo uitã paciscatur
De ceteris senatui cue̾ fore, At ille tã et si om̃ia
potiora fide ing̾che rebat᷑ tamẽ qr penes eos:¬
dem si adu̾saret᷑ cogendi potestas erat ita
uti cẽsuerãt italici deditionẽ facit Ing̃tha ĩ
pͥmis adherbaleꝰ excrictiatũ necat denñ os̃
puberes miunidas atq negotiatores ꝓmiscue
uti qͥsq armat᷑ꝰꝰ obuꝰ suerat int̾fecit Quod
postꝙͣ rome cognitũ est et res ĩsenatu agi-¬
tari cepit Idẽ illi mĩstri regi ĩtpellãdo ac sepe
gratiã ĩc̾dũ iurgiis tͣħendo tẽpꝰ atrocitatẽ
facti lemebãt ac nisi S. menemꝰ tribun

Expanded text:
graues minae nuntiabantur, quod ab oppugnatione non graues minae nuntiabantur, quod ab oppugnatione non desisteret, multa tamen oratione consumpta legati frustra discessere. Ea postquam Cirtae audita sunt, Italici, quorum virtute moenia defensabantur, confislatos sese fore, Adherbali suadent, uti seque et oppidum Iugurthae tradat, tantum ab eo vitam paciscatur; de ceteris senatui curae fore. At ille, tametsi omnis potiora fide Iugurthae rebatur, tamen, quia penes eosdem, si aduersaretur, cogendi potestas erat, ita, uti censuerant Italici, deditionem facit. Iugurtha in primis Adherbalem excruciatum necat, deinde omnis puberes Numidas atque negotiatores promiscue, uti quisque armatus obvius fuerat, interficit. Quod postquam Romae cognitum est et res in senatu agitari coepta, idem illi ministri regis interpellando ac saepe gratia, interdum iurgiis trahendo tempus atrocitatem facti leniebant. Ac ni C. Memmius tribunus
Abbreviated transcription (Latin):
duo nauẽ ascẽdeᷤᷤ deni breni uticã appuisi lit¬
teras ad ing̃chã mittũt ꝙͣ citissiẽ ad ꝓuĩciã
accedat seq ad eũ ab senatu missos Ille ubi
accipit homnẽs claros quorũ auctoritatẽ
rome ioolẽ audiuerat ꝯtͣ inceptũ suũ ueĩsse
pͥmo ꝯmotꝰ metu atq libidine duisꝯ agĩs¬
tabat᷑. Tunebat irãsenati ni paruisset le-¬
gatꝭ porro animꝰ cupidiẽ cecus ad inceptũ
scelus rapiebat᷑ uicit tñ ⁊ aindo ĩ gene pͣmũ¬
cõsiliũ Igitur exertitu arcũdato sũma nituthã
ĩ rũꝑe nitit᷑ in qrie sperãs ducta manu hosa¬
tiũ aut ui aut dolis sese casũ uictorie ĩnẽtu.¬
nũ Quod ubi secus ꝓcrdit neq quod ĩtende.¬
rat effice̾ potest ut p̾usꝙͣ legates queniret did¬
herbalis potiret᷑. ne ãplius morãdo staurũ
quẽ plurimũ metuebat ĩ cẽde̾t cũ paucꝭ equi-¬
tibi in prouĩtiã uenit dlctã et si senat᷑ꝰ uers

Expanded text:
duo nauem ascendere. Dein brevi Vticam appulsi litduo nauem ascendere. Dein brevi Vticam appulsi litteras ad Iugurtham mittunt: quam ocissime ad prouinciam accedat, seque ad eum ab senatu missos. Ille ubi accepit homines claros, quorum auctoritatem Romae pollere audiuerat, contra inceptum suum venisse, primo commotus metu atque libidine diuersus agitabatur: timebat iram senatus, ni paruisset legatis; porro animus cupidine caecus ad inceptum scelus rapiebat. vicit tamen in auido ingenio prauconsilium. Igitur exercitu circumdato summa vi Cirtam irrumpere nititur, maxime sperans diducta manu hostium aut vi aut dolis sese casum victoriae inventurum. Quod ubi secus procedit neque quod intenderat efficere potest, ut, prius quam legatos conveniret, Adherbalis potiretur, ne amplius morando Scaurum, quem plurimum metuebat, incenderet, cum paucis equitibus in prouinciam venit. Ac tametsi senati verbis
Abbreviated transcription (Latin):
est reliqui ñ uis ur̃ã q̃ moueri possit / Nã ego
quidẽ uellẽ et hec que scribo et illa q̃ antea
ĩ senatu questus sũ una forẽt potiIꝙͣ mir
seria mea fidẽ uerbis facet S quĩ ee nati
sũ ut ingͣthe scelerũ ostẽtui essẽ. nõ iã mortẽ
neq erũpnas s tãtũmõ ĩimiti imꝑiũ cru-¬
tiatꝰ corporis dep̃cor regno muidie qd uriñ
est uti lib ꝯsulte me maibꝰ impiis eripite.
ꝑ maiestatẽ imꝑii ꝑ amicitie fidẽ si ulla ap̃
uos memoria remanet aui mei masmisse,
Siis licteris recitatꝭ fuere qui exercitũ ĩ affri-
tis nõ paruiss Bed ab isdem illis regis fau-¬
toribꝰ sũma ope uisũ est netale decietũ fie-¬
ret ĩta bonũ publicũ utrĩ plerisq negotiis sol
p̾nata gra deuictũ est degant᷑ tamẽ ĩ affri¬
cã maiores natu nobiles ãplis honoribꝰ
iuidia erat siuĩl et a muidis obsecrati tri-¬

Expanded text:
est relicuum nisi vis vestra, quo moveri possit? nam ego est relicuum nisi vis vestra, quo moveri possit? nam ego quidem vellem, et haec, quae scribo, et illa, quae antea in senatu questus sum, uana forent potius, quam miseria mea fidem verbis faceret. Sed quoniam eo natus sum, ut Iugurthae scelerum osteo inimici imperium et cruciatus corporis deprecor. regno Numidiae, quod vestrum est, uti libet, consulite; me manibus impiis eripite, per maiestatem imperi, per amicitiae fidem, si ulla apud vos memoria remanet aui mei Masinissae." His litteris recitatis fuere qui exercitum in Africamtis non paruisset. Sed ab isdem illis regis fautoribus summa ope enisum, ne tale decretum fieret. Ita bonum publicum, uti in plerisque negotiis solet, privata gratia deuictum. legantur tamen in Africam maiores natu nobiles, amplis honoribuses in invidia erat, simul et ab Numidis obsecrati, tri
Abbreviated transcription (Latin):
p .s. s ins ing̃the subigit quẽ tãta libide me¬
extiguẽdo ĩnasit ut neq uoa neq deos ĩmorta¬
les ĩ animo habeat / sangoinẽ meũ ꝙͣ om̃a
malit itaq quĩtũ iã mẽsẽ sociꝰ et amicꝰ
p. Romani armis obsessoe teneor Req mͥ mie¬
cipse prĩs mei beneficia/ neq ur̃a decreta auxẽ¬
liãt᷑ ferro an fame acriꝰ urgear ĩcert ꝰsũ
Pluã de ing̾chia scriłeᷤᷤ deortat᷑. me fortuã mea
Etiã antea exꝑtussũ parũ sidei miseris eẽ
nͥ tamẽ ĩtelligo illũ supͣ ꝙͣ ego sũ peteᷤ noq
suũl amititiã urañ et rignũ meũ sperare
utrũ gͣuiꝰ existimet nemini ocultũ est Nã
ũtio occidit hiẽsalẽ fratrẽ meũ deinde pa-¬
trio regno me expulit que saue fuerĩt nr̃e
ĩiuriẽ nichil ad uos uerũ nũt ucm̃ regnũ
armis tenet me quẽ ues imꝑatorẽ mumidis
posuistt clansũ obsidet / degatorũ uerba
quãti fecerit ꝑicula mea declarãt Quid

Expanded text:
 sed vis Iugurthae subigit, quem tanta libido extinguendi me invasit, ut neque vos neque deos immortalis in animo habeat, sanguinem meum quam omnia malit. Itaque quintum iam mensem socius et amicus populi Romani armis obsessus teneor; neque mihi Micipsae patris mei beneficia neque vestra decreta auxiliantur; ferro an fame acrius urgear, incertus sum. Plura de Iugurtha scribere dehortatur me fortuna mea, et iam antea expertus sum parnisi tamen intellego illum supra quam ego sum petere neque simul amicitiam vestram et regnum meum sperare. utrum grauius existimet, nemini occultum est. Nam initio occidit Hiempsalem fratrem meum, deinde patrio regno me expulit. Quae sane fuerint nostrae iniuriae, nihil ad vos. Verum nunc vestrum regnum armis tenet, me, quem vos imperatorem Numidis posuistis, clausum obsidet; legatorum verba quanti fecerit, pericula mea declarant. Quid