comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
orbem terraꝵ. Quid mirũ si
spͣc dñi implere potuit corda ho
minum:qͥ ĩplet orbem terrarũ:
consummatũ ẽ. Antequã sp̾c sc̃s
uenit ad corda hominũ: ñ potuit
dici consummatum ẽ. Propt̾ hoc
enim omĩa facta sunt. quȩ facta
sunt uł in natiuitate. uł in pas¬
sione. uł in resurrectione. uł in
ascensione iħu xp̃i. siue in cȩteris
omĩb quȩ uerbum incarnatum
uisibilit̾ oꝑatum ẽ. ad reparatio¬
nem hominũ: ut hoc bonũ suũ
reciperet homo. ad quod conditꝰ
fuerat: sine quo nichil ꝓfuit: cũ
quo nichil defuit. Et ꝓpterea in hoc
consummata sunt omia: quȩ ꝓpt̾
hoc facta sunt omĩa. Botrus enim
carnis portatus fuerat ad torciilar
crucis: & expressione facta. fluere ce¬
pit mustum diumitatis: & uoluit
ut uasa cordium p̾pararentur. ut ui
postea ligarent᷑ ne effusum amitte¬
retur. Mundarentur a gaudio ini¬
quitatis: ligarent᷑ contra gaudiũ
uanitatis. Non enim bonũ gau¬
dium uenire potuit: nisi prius re¬

Expanded text:
orbem terrarum . Quid mirum si Spiritus Domini implere potuit corda hominum qui implet orbem terrarum? Consummatum est . Antequam Spiritus sanctus venit ad corda hominum non potuit dici, consummatum est. Propter hoc enim omnia facta sunt a quo facta sunt, vel in nativitate vel in passione, vel in is omnibus quae Verbum incarnatum visibiliter operatum est ad reparationem hominum, ut hoc bonum suum reciperet homo, ad quod conditus fuerat, sine quo nihil profuit, cum quo nihil defuit. Et propterea in hoc consummata sunt omnia quae propter hoc facta sunt omnia. Botrus enim carnis portatus fuerat ad torcular crucis, et expressione facta fluere coepit mustum divinitatis, et voluit ut vasa cordium praepararentur ut, dumpostea ligarentur, ne effusum amitteretur. Mundarentur a gaudio iniquitatis, ligarentur contra gaudium vanitatis. Non enim bonum gaudium venire potuit, nisi prius re
Abbreviated transcription (Latin):
fĩt tam̃ ĩmunquã ut gaudiũ uanitatiᷤ
uertatur quib dam in gaudiũ conso¬
lationis: & econtrario gaudio consola
uanitatis. Rursum aliis dolor confu¬
sionis in dolorem exercitationis uerti¬
tur: & item aliis dolor exercitationis
in dolorem confusionis cõmutatur.

Expanded text:
Fit tamen nonnunquam ut gaudium vanitatis Fit tamen nonnunquam ut gaudium vanitatis vertatur quibusdam in gaudium consolationis: et econtrario gaudio consolat vanitatis. Rursum aliis dolor confusionis in dolorem exercitationis vertitur, et item aliis dolor exercitationis in dolorem confusionis commutatur.
Abbreviated transcription (Latin):
uitium deserit. neq ad uirtutis integͥ¬
tatem ueracit̾ reparat᷑. Gaudiũ con-
solationis iam quodãmͦ mentẽ intͥn¬
secus fouet atq componit: suadetq¬
ut secum ꝑmanere eligat: neꝙ extra
dignet᷑ querere: qͦd intus potest uera¬
cius atq securiꝰ possidere. Porro dolor
exercitationisita omnẽ exterioris de¬
lectationis memoriã ab animo seclu¬
dit: ut dum suo intrinsecus dolori in¬
tendere cogiur: quid foris sit delecta
bile minime recordet᷑. Postremo gaudi-¬
um felicitatis hominẽ etiã seipsum ob-¬
liuisci facit: quia dum mens tota suꝑ¬
noꝵ gaudioꝵ dulcedini inhiat. supra
se eleuata. ñ solum infimȩ delectatio¬
nis ñ meminit: s ipsa quoq sibi quo¬
dammͦ felicit̾ in oblunonẽ uenit. Igit᷑
gaudium uanitatis animũ disꝑgit:
dolor confusionis colligit: gaudiũ con¬
solationis componit: dolor exercitatio¬
nis ligat: gaudium felicitatis sanat.

Expanded text:
intimum deserit, neque ad virtutis integrintimum deserit, neque ad virtutis integritatem veraciter reparatur. Gaudium vero consolationis jam quodammodo mentem intrinsecus fovet, atqut secum permanere eligat, neque extra dignetur quaerere quod intus potest veracius atque securius possidere. Porro dolor exercitationis ita omnem exterioris delectationis memoriam ab animo secludit, ut dum suo intrinsecus dolori intendere cogitur, quod foris sit delebile minime recordetur. Postremo gaudium felicitatis hominem etiam seipsum oblivisci facit, quia, dum mens tota supernorum gaudiorum dulcedini inhiat supra se elevata non solum infimae delectationis non meminit, sed ipsa quoniam sibi quodammodo feliciter in oblivionem venit. Igitur gaudium vanitatis animum dispergit, dolor confusionis colligit, gaudium consolationis componit, dolor exercitationis ligat, gaudium felicitatis sanat.
Abbreviated transcription (Latin):
uinq status habet uita huma¬
na: ꝑ quos quia nunquã in eodẽ
statu diu ꝑmanere potest. sine inter¬
mssione mutatur: siue in melius ꝓ¬
ficiens. siue deficiens atq decrescens
in peus. Qui sunt. gaudiũ uanita¬
tis. dolor confusionis. gaudiũ conso¬
lationis. dolor exerritationis. gaudi¬
um felicitatis. Gaudiũ uanitatis ẽ:
ꝓlucͥs tp̃ralib letari. Dolor ꝯfusionis ẽ:
ꝓ dãpnis tp̃ralibꝰ ꝯtͥstari. Gaudiũ ꝯsola-¬
tionis e ab impugnatione uitioꝵ qͥescere.
Dolor exercitationis ẽ: molestias tẽptati¬
onũ sustin̾e. Gaudiũ felicitatis ẽ. inter¬
ne dulcedinis iocunditatẽ degustare.
Per gaudium uanitatis plus elongat
anima a do: quia tanto longius ab eo
qui intus ẽ recedit: quanto auidiuˢ
se ad delectationis ext̾iores effundit.
Dolor confusionis malam quidem
delectationẽ quasi foris precidit: &e ani¬
mam intus redire compellit: quȩ tam̃
eo ipso qͦd ñ sponte s. quodam coacta
ad semet ipsam retruditur: nec ꝑfecte

Expanded text:
uinque status habet vita humana, per quos quia nunquam in eodem statu diu permanere potest sine intermissione mutatur, sive in melius proficiens, sive deficiens atque decrescens in pejus. Qui sunt gaudium vanitatis, dolor confusionis, gaudium consolationis, dolor exercitationis, gaudium felicitatis. Gaudium vanitatis est pro lucris temporalibus laetari. Dolor confusionis est pro damnis temporalibus contristari. Gaudium consolationis est ab impugnatione vitiorum quiesceonis est molestias tentationum sustinere. Gaudium felicitatis est internae dulcedinis jucunditatem degustare. Per gaudium vanitatis plus elongatur anima a Deo, quia tanto longius ab eo qui intus est recedit, quanto avidius se ad delectationes exteriores effundit. Dolor confusionis malam quidem delectationem quasi foris praecidit, et animam intus redire conpellit: quae tamen eo ipso quod non sponte, sed quodammodo coacta ad semetipsam retruditur, nec perfecte
Abbreviated transcription (Latin):
heophania: ẽ apparitio diuina.
Ipsa est similitudo diuina: in
qua apparet & manifestat᷑ ds. Siqͥs
omnẽ creaturã theophaniã dixerit:
ñ errabit. Theophania potentiȩ ẽ
creaturarũ magnitudo:. theopha¬
nia sapientiȩ creaturarũ pulchri¬
tudo: theophania bonitatis. creatu¬
rarum utilitas. Omĩs creatura: aliqͣ
similitudinem habet cum dõ. Pri¬
ma similitudo creaturȩ ad di est
quod ẽ scda quod una ẽ: quia om¬
ne quod est. in hoc est quod unũ
est. S ex his quȩ sunt. & unum sunt.
alia ex uno sunt. ut naturalit̾ sim¬
plicia alia ex plurib. ut composita.
Illa autem quȩ ce sunt. & unum st̃.¬
& ex uno sunt. magis do similia
sunt: precipue si unitatẽ suam ꝗͣ
ex plurib non colligunt: ad plura
ñ effundunt. Tales sunt naturȩ
sp̃uales: quȩ magis ad similitudinẽ¬
d̾i accedunt: quȩ nec ex pluribus
sunt. quia sunt natura simplicia:
nec plura ex ipsis. quia ñ possunt
naturam: duo ad formam. Uitam
& sensum ad naturam: cognitionẽ

Expanded text:
heophania est apparitio divina. Ipsa est similitudo divina, in qua apparet et manifestatur Deus. Si quis omnem creaturam theophaniam dixerit, non errabit. Theophania potentiae est creaturarum magnitudo: theophania sapientiae, creaturarum pulchritudo; theophania bonitatis, creaturarum utilitas. Omnis creatura aliquam similitudinem habet cum Deo. Prima similitudo creaturae ad Deum est quod est. Secunda quod una est, quia omne quod est in hoc est quod unum est. Sed ex iis quae sunt et unum sunt, alia ex uno sunt, ut naturaliter simplicia, alia ex pluribus, ut composita. Illa autem, quae et sunt et unum sunt et ex uno sunt, magis Deo similia sunt, praecipue si unitatem suam, quam ex pluribus non colligunt, ad plura non effundunt. Tales sunt naturae spiritales, quae magis ad similitudineDei accedunt, quia nec ex pluribus sunt, quia sunt natura simplicia; nec plura ex ipsis, quia non possunt naturam, duo ad formam: vitam et sensum ad naturam, cognitionem
Abbreviated transcription (Latin):
in timore. Sta ñ ut ñ ꝓficias: s ne
deficias. Sta ꝑmanens in eo quod
cepisti: ñ rediens ad id quod fiuisti.
Sta in timore. Timor configat lu¬
brica carnis. ut ñ effluat ad culpã.
dum ꝓspicit pęnam: &e p̃para ani¬
mam tuã ad temptationẽ. Firma
ꝓposito: exerce uirtute: cautela mu¬
ni. firma ut cedere nolit: exerce ut
resistere possit: muni ut uͥ ñ potest
uincere. sciat declinare:¬

Expanded text:
in timore. Sta, non ut non proficias, sed ne in timore. Sta, non ut non proficias, sed ne deficias. Sta permanens in eo quod coepisti, non rediens ad id quod fuisti. Sta in timore. Timor configat lubrica carnis, ut non effluat ad culpam, dum prospicit poenam. Et praepara animam tuam ad tentationem. Firma proposito, exerce virtute, cautela muni; firma ut cedere nolit, exerce ut resistere possit, muni ut, ubi non potest vincere, sciat declinare
Abbreviated transcription (Latin):
icut ocłi̾ seruoꝵ. in manib
dominoꝵ suoꝵ. Ubi baculus: ibi
ocłs. Seruus enim ẽ: qui timet fla¬
gellum. Oculus filii ad faciem: ocl̃s
serui ad manum. Ita oculi nr̃i ad
dñm dm nr̃m. donec misereatur
nostri¬
ili accedens ad seruitutẽ di.
sta in timore: &e ppara animã
tuam ad temptationẽ. Primũ hoc
intendite: quam longe homo est.
adeo: qui accedere iubet᷑. ut seruuᷤ
fiat. Quam longe ẽ ab eo uͭ filius
ẽ: qui necdum eẽ cepit uͥ seruus ẽ.
Nec mirum. Seruus enim qͣmius
seruus. tam̃ in domo ẽ: & domesticꝰ
&e notus. Quamuis ñ ꝑmansurus
tam̃ intus est: & cognoscens & cog¬
nitus. Qui extra ẽ: non nouit ea quȩ
intus agunt᷑. foris canes & uenefici:
intus filii &e serui. Serui exituri: fi¬
lii ꝑmansuri. fili accedens. Adhuc
foris: & filius dicitur. Nundum ser
uus: &e iam filius. Sic ifrł in egyp¬
to positus: filius pͥmogenitꝰ uoca¬
tur. Qr̃ã enim mi̾tum anticipat.
Ergo accedens ad seruitutẽ di: sta

Expanded text:
icut oculi servorum in manibus dominorum suorum . Ubi baculus, ibi oculus. Servus enim est, qui timet flagellum. Oculus filii ad faciem. Oculus servi ad manum. Ita oculi nostri ad Dominum Deum nostrum, donec misereatur nostriFili, accedens ad servitutem Dei, sta in timore: et praepara animam tuam ad tentationem . Primum hoc intendite quam longe homo est a Deo, qui accedere jubetur ut servus fiat. Quam longe est ab eo ubi filius est qui necdum esse coepit, ubi servus est? Nec mirum. Servus enim, quamvis servus, tamen in domo est, et domesticus et notus. Quamvis non permansurus, tamen intus est, et cognoscens et cognitus. Qui extra est, non novit ea quae intus aguntur. Foris canes et venefici, intus filii et servi. Servi exituri, filii permansuri. Fili, accedens, adhuc foris est, et filius dicitur, nondum servus est, et jam filius. Sic Israel in Aegypto positus, filius primogenitus vocatur. Gratia enim meritum anticipat. Ergo accedens ad servitutem Dei, sta
Abbreviated transcription (Latin):
conscientias hominũ in p̾sen
bentes confunderent᷑. Tanta ete¬
nim mala quȩ in corde hominis
u̾santur si paterent: de uidentib
mutuo eeñt incitam̃tum ad cul¬
pam: & habentib testimoniũ ad
ignominiam.Propter hoc uela¬
ta sunt occulta cordium: ut fut᷑o
uidicio locus eẽt. Est autẽ uelam
cordis. habitus corporis: siue ma¬
nifestus siue dubiꝰ: &e boni ce ma

Expanded text:
e bentes confunderentur. Tanta etenim mala, quae in corde hominis versantur, si paterent, et videntibus mutuo essent incitamentum ad culpam, et habentibus testimonium ad ignominiam. Propter hoc velata sunt occulta cordium, ut in futuro judicio locus esset. Est autem velamen cordis habitus corporis sive manifestus, sive dubius et boni ma
Abbreviated transcription (Latin):
s̃ homo factus ẽ. ut idem eẽt
redemptor qui creator: & ut de suo
lib̾aretur homo: & ut familiariꝰ
ab homine diligeret᷑ ds in simili¬
tudine hominis apparens: & ut ut̾¬
q sensus in ipso beatificaret᷑. de refi¬
ceretur oculus cordis in eiꝰ diuinita¬
te. & ocłs corporis in humanitate.
ut siuie ingrederet᷑ siue egrederet᷑.
in ipso pascua inueniret natura
condita ab ipso:¬

Expanded text:
s homo factus est, ut idem esset Redemptor qui Creator, et ut de suo liberaretur homo, et ut familiarius ab homine diligeretur, Deus in similitudine hominis apparens, et uterque sensus in ipso beatificaretur, et reficeretur oculus cordis in ejus divinitate, et oculus corporis in ejus humanitate ut sive ingrederetur, sive egrederetur in ipso pascua inveniret natura condita ab ipso
Abbreviated transcription (Latin):
re singłariter in munere datum
erat.a ceteris etiã fidelib ñ cognoᷤᷤ¬
cebatur. Sub lege autẽ ꝑsona re¬
demptoris mittenda p̾dicebatur.
& uentura expectabat᷑: quȩ autẽ
ipsa ꝑsona foret. hoc ẽ homo uł
stabatur. Soli hoc cognouerunt:
qui ꝑ sp̃m singularit̾ ad hoc illu¬
minati fuerunt. Sub gr̃a autẽ ma¬
nifeste ab omib iam &e p̾dicatur
&e creditur: & modus redemptioniᷤᷤͤ
& qualitas ꝑsonȩ redemptoris. Sẽ¬
ꝑ tam̃ in eccłia di. ab initio fides
fuit incarnationis & passionis xp̃i:
quia ab initio nunquã defuert̾̃.
qui hoc cognouerunt. Alii salua¬
bantur: quia hoꝵ ꝑfectioni. fide
simplici uingebant᷑: & eos bene
oꝑando sequebant᷑. Item sciendu
qm̃ aliud est. affectio animi. qua
creditur: aliud cognitio. qua ꝑci¬
pit᷑ quod creditur. In affectione
fides est: in cognitione ea quȩ ꝑ¬
tinent ad fidem. Aliud ẽ gͦ fides:
aliud cognitio fidei. Et potest qͥ¬

Expanded text:
re singulariter in munere datum re singulariter in munere datum erat, a caeteris etiam fidelibus non cognoscebatur. Sub lege autem persona Redemptoris mittenda praedicebatur, et ventura exspectabatur: quae autem ipsa persona foret, hoc est, an homstabatur. Soli hoc cognoverunt qui per spiritum singulariter ad hoc illuminati fuerunt. Sub gratia autem manifeste ab omnibus jam et praedicatur et creditur, et modus redemptionis, et qualitas personae Redemptoris. Semper tamen in Ecclesia Dei ab initio fides fuit incarnationis et passionis Christi, quia ab initio nunquam defuerunt qui hoc cognoverunt. Alii salvabantur, quia horum perfectioni fide simplici jungebantur, et eos bene operando sequebantur. Item sciendum quod aliud est affectio animi qua creditur, aliud cognitio qua percipitur quod creditur. In affectione fides est; in cognitione, ea quae pertinent ad fidem. Aliud est ergo fides, aliud cognitio fidei. Et potest qu
Abbreviated transcription (Latin):
res sunt gradus fidei. Primꝰ
ẽ. ea quȩ dicunt᷑ ꝑ pietatẽ solã
eligere: S cd̃s. ea quȩ electa sunt per
rationem approbare. Tercius. quȩ
approbata sunt ꝑ puritatẽ appre¬
hendere. Quartũ genus hominũ ẽ.
quib solum credere ẽ. fidei ñ contͣ¬
dicere. Qui tamen consuetudine
uiuendi. magis quã ueritate cre¬
dendi fideles nominant᷑. fideles
autẽ pͥmum ꝑ pietatẽ electionem
faciunt:postea ex ratione estima¬
tionem concipiunt: nouissime ꝑ
puritatẽ assertionẽ comp̾henduł.
Trib item gradib cognitio fidei
crescit. Alii audita sine discussi¬
one credenda suscipiunt: alii
credenda ratione discutiunt &¬
credunt: alii discussa & credita
effectu comp̾hendunt. Primi ha¬
bent fidei cognitionẽ: scdi cogni¬
tionis rationẽ: tercii rationis as¬
sertionẽ. Sic ꝑ tempora creuit fi¬
des: ante legem d̾s creator crede¬
batur: de ab eo salus ce redemptio
dem salus implenda ac ꝑficienda
foret. exceptis paucis quib hoc sci¬

Expanded text:
res sunt gradus fidei: Primus est ea quae dicuntur per pietatem solam eligere; secundus, ea quae electa sunt per rationem approbare; tertius, quae approbata sunt per puritatem apprehendere. Quartum genus hominum est, quibus solum credere est fidei, non contradicere. Qui tamen consuetudine vivendi magis quam veritate credendi fideles nominantur. Fideles autem primum per pietatem electionem faciunt. Postea ex ratione existimationem concipiunt. Novissime per puritatem assertionem comprehendunt. Tribus item gradibus cognitio fidei crescit. Alii enim audita sine discussione credenda suscipiunt. Alii credenda ratione discutiunt et credunt. Alii discussa et credita effectu comprehendunt. Primi habent fidei cognitionem, secundi cognitionis, tertii rationis assertionem. Sic per tempora crevit fides. Ante legem Deus creator credebatur, et ab eo salus et redemptio dem salus implenda ac perficienda foret, exceptis paucis quibus hoc sci
Abbreviated transcription (Latin):
Aauenna.
antua.
Cremone.
Maguntiacus.
herbipolis.
Argentina.
Basilea. Treueris.¬
Senonis.
esontium.
ugdunum.
emis
ARelas.
ienna.
aranthasia.
bredunum.
urdegala

Expanded text:
Ravenna, Mantua, Cremona. Magunciacus, Herbipolis, Argentina, Basilea TreSenonis, Bysuntium, Lugdunum, emis, Arelas, Vienna, Darantasia, Ebrodunum, degala
Abbreviated transcription (Latin):
ihm quid est ueritas: &e statim
ingressus ẽ in p̾torium. fecit gͦ que¬
stionemi & non expectauit solu¬
tionem. uł responsionẽ. Sic multi
transitorio feruore ad d̾m conu̾si.
uera bona desiderare incipiunt:
s eadem mentis mutabilitate ite¬
rum ad transitoria effusi. in m̾tis
ꝓposito non ꝑsistunt. Querunt gͦ
conu̾si ꝑ desid̾ium ueritatis: s ñ ex¬
pectant responsionẽ auersi ꝑ appe¬
titum uanitatis

Expanded text:
atim egressus est in praetorium. Fecit ergo quaestionem, et non exspectavit responsionem. Sic multi transitorio fervore ad Deum conversi vera bona desiderare incipiunt; sed eadem mentis mutabilitate iterum ad transitoria effusi, in mentis proposito non persistunt. Quaerunt ergo conversi per desiderium veritatis, sed non exspectant responsionem aversi per appetitum vanitatis
Abbreviated transcription (Latin):
oꝯplete ydrias aqua. Qalilea is
interpretatur transinigratio. Uita
gͦ presens galilea est: transmigͣns
de p̾sentib ad futura. In galilea
nuptiȩ fuint: quia in transitu
temporis. sanctificat᷑ copula ꝑ¬
mansurȩ dilectionis : Eccłiȩ ad
xp̃m: animȩ ad dm. Sex ydrie:
sex sunt ȩtates in mundo. Prima

Expanded text:
plete hydrias aqua . Galilaea interpretatur, transmigratio. Vita ergo praesens Galilaea est transmigrans de praesentibus ad futura. In Galilaea nuptiae fiunt, quia in transitu temporis sanctificatur copula permansurae dilectionis Ecclesiae ad Christum, animae ad Deum. Sex hydriae sex sunt aetate
Abbreviated transcription (Latin):
ham circumcisum: in moy se pre¬
ceptis informatũ: sub uidicibus
consilio gub̃natum: Quarto sub
regib dominationi subiectum:
Quinto sub pontificib religioni
parens: Sexto sub gr̃a uera boni¬
tate illustratum. Iste sex ydriȩ
siue in decursu seculi p̾sentis. siue
in uita hominis. om̃s aquis im¬
plentur: quia iudicio plenus est
mundus. Iudicia tua. abyssus
multa. Multa oꝑatus ẽ ds ab mni¬
tio seculi: & oꝑari ñ desinit usq
ad finem eiꝰ: &e cura hominẽ a pͥn¬
cipio usq ad finem eius de omĩa
hec iudicium sunt: & nichil sine
causa fit. S quamdui dicere non
potest homo udicia tua iocunda:
nondum aqua in uinum conu̾sa
ẽ. Deficiente uetere uino. ydriȩ aqͣ
implentur: quia cum in uita ho¬
minis carnales delectationes defi¬
ciunt᷑. diuinȩ consolationes succe¬
dunt. Quȩ quidem initiantibus
minus saporis conferunt: ꝓficien¬
tib amplius dulcescunt: qͥa tunc
aquȩ in uinum conuertuntur:

Expanded text:
ham circumcisum, in Moyse praeham circumcisum, in Moyse praeceptis informatum, sub judicibus consilio gubernatum, et quarto sub regibus dominatori subjectum, quinto sub pontificibus religioni parens, sexto sub gratia vera bonitate illustratum. Istae sex hydriae sive in decursu saeculi praesentis, sive in vita hominis, omnes aquis implentur, quia judicio plenus est mundus. Judicia tua, Domine, abyssus multa. Multa operatus est Deus ab initio saeculi, et operari non desinit usque in finem ejus, et circa hominem a principio usque ad finem ejus, et omnia haec judicium sunt, et nihil sine causa fit. Sed quandiu dicere non potest homo: « Judicia tua jucunda , » nondum aqua in vinum conversa est. Deficiente vetere vino, hydriae aqua implentur, quia cum in vita hominis carnales delectationes deficiunt, divinae consolationes succedunt. Quae quidem initiantibus minus saporis conferunt, proficientibus amplius dulcescunt, quia tunc aquae in vinum convertuntur,
Abbreviated transcription (Latin):
usq ad finem seculi. In uita homi¬
nis. pͥma infantia. scda puericia.
tercia adolescentia. quarta uiuẽ¬
tus. quinta uirilis etas: sexta sene¬
ctus. Prima id est infantia. quasi
quodam diluuio lubrice obliui¬
onis obruitur. ut ñ uideatur in
posterum: nec uestigia sui ulla re¬
linquat. Scdã id est puericia. pri¬
mum de diluuio obluuonis ad sen¬
sum exiens. ꝑ supbiam erigitur: ꝑ
concupiscentiã diuidit᷑ &e disꝑgit᷑.
Tercia id est adolescentia. pͥmum
ꝑ cohibitionẽ disciplinȩ circumci¬
ditur: deinde preceptis informat᷑.
&e consilio regitur. Quarta idest
iuuentus seruire iam cogitur. et
subicit᷑ regimini: ut ꝑ timorem
hominis diuinum discat. Qum¬
ta idest uirilis etas: post timorẽ
hominis ad diuinum uenit. Sex¬
ta id est senectus: quasi itura con¬
cupiscentia futuroꝵ trahitur. Sic
humanum genus pͥmum dilu¬
uio obrutum ẽscdo in edificatio¬
ne turris elatum:mn diuisione lin¬
guarum disꝑsum: tercio in abra¬

Expanded text:
vita hominis prima est infantia, secunda pueritia, tertia adolescentia, quarta juventus, quinta virilis aetas, sexta senectus. Prima, id est infantia, quasi quodam diluvio lubricae oblivionis obruitur, ut non videatur in posterum, nec vestigia sui ulla relinquat. Secunda, id est pueritia, primum de diluvio oblivionis ad sensum exiens, per superbiam erigitur, et per concupiscentiam dividitur et dispergitur. Tertia, id est adolescentia, primum per cohibitionem disciplinae circumciditur, deinde praeceptis informatur et consilio regitur. Quarta, id est juventus, servire jam cogitur, et subjicitur regimini, ut per timorem hominis divinum discat. Quinta, id est virilis aetas, post timorem hominis, ad divinum venit. Sexta, id est senectus, quasi hinc mox abitura concupiscentia futurorum trahitur. Sic humanum genus, primum diluvio obrutum est, secundo in aedificatione turris elatum, in divisione linguarum dispersum, tertio in Abra
Abbreviated transcription (Latin):
Stephanus
Marinus
Agapitus
ohannes
Benedictus
Iohannes
Benedictus
Senedictus¬
ohannes
ohannes
Clemens
Damasus

Expanded text:
us, Martinus, Agapetus, Joannes, Leo, Benedictus, Joannes, Benedictus, Benedictusoannes, Joannes,Clemens, Damasus
Abbreviated transcription (Latin):
tura. diumitatẽ creatoris ꝓfitentes.
Magnitudo potentiȩ. pulchritudo
sapientiȩ: benignitatis utilitas.De¬
inde scriptura explicat. quȩ creatu-¬
ra ꝓbat: pͥmum dm̃ eẽ. deinde u¬
num eẽ. deinde &e trinũ: & contesta¬
tur ipse ds fidi: ne testimoniũ ho¬
minis minus firmum foret. Ante
legem dixit se eẽ sub lege unum:
sub gr̃a trinum: ut paulatim cres¬
ceret cognitio ueritatis. Ante legem
dixit ego sum. & iterũ ego sum qͥ
sum: & rursum hec dices filiis isrł.
qui ẽ misit me ad uos. Sub lege
dixit. Audi isrł. Ds̃ tuus d̾s unꝰ e:
ipsum adorabis: &e ei soli seriies.
onem aspirationis nouit ille. qͥ
accipit

Expanded text:
tura divinitatem Creatoris profitentes, tura divinitatem Creatoris profitentes, magnitudo potentiae, pulchritudo sapientiae, benignitatis utilitas. Deinde Scriptura explicat quae creatura probat. Primum Deum esse, deinde unum esse, deinde et trinum. Et contestatur ipse Deus fidei, ne testimonium hominis minus firmum foret. Ante legem dixit se esse, sub lege unum, sub gratia trinum, ut paulatim cresceret cognitio veritatis. Ante legem dixit: Ego sum . Et iterum: Ego sum qui sum . Et rursum: Haec dices filiis Israel: Qui est misit me ad vos . Sub lege dixit: Audi, Israel, Deus tuus Deus unus est, ipsum adorabis, et ei soli servies . onem aspirationis novit ille qui accipit
Abbreviated transcription (Latin):
nifestat᷑. Duob intus. duob foris:
duob ꝑ naturã. duob ꝑ grãm. In¬
tus ꝑrationem ce aspirationẽ. foris
ꝑ creaturam & doctrinam. Ad natu¬
ram ꝑtinet ratio. & creatura. Ad
grãm aspiratio &e doctrina. fuert̃
gͦ simul duo natura &e gr̃a: ñ sola
natura. neq sola gr̃a: Ne si natura
totum posset. gr̃a non quereretur:
aut si nicħ posset. culpa excusaret᷑
Iudei naturam totum posse dixert̃.
& grãm ñ quesiuerunt: gentiles qͥ¬
dam naturam nicħ posse existima¬
uerunt. & culpam excusauerunt:
& utriq errauerunt. Int̾ quatuor
pͥma ẽ ratio: scda creatura: tercia
doctrina: quarta aspiratio. Ratio
inuestigat: creatura approbat. do¬
ctrina explicat: aspiratio confirmat
fidem. Tres sunt testes approbatio¬
nis qm̃ ds ẽ: affectus. & defectus
& effectus. Affectus precedit: sequit᷑
defectus: occurrit effectus. Affectus
querit. defectus exigit: effectus tri¬
buit: quod ñ eet. siꝑuidentia ñ eẽt.
Sunt adhuc alii testes tres in crea¬

Expanded text:
uobus foris. Duobus per naturam, duobus per gratiam. Intus, per rationem et aspirationem. Foris per creaturam et per doctrinam. Ad naturam pertinet ratio et creatura; ad gratiam, aspiratio et doctrina. Fuerunt ergo duo simul natura et gratia, non sola natura, neque sola gratia: ne, si natura totum posset, gratia non quaereretur; aut si nihil posset, culpa excusaretur. Judaei naturam totum posse dixerunt, et gratiam non quaesiverunt. Gentiles quidam naturam nihil posse existimaverunt, et culpam excusaverunt; et utrique erraverunt. Inter quatuor prima est ratio, secunda creatura, tertia doctrina, quarta aspiratio. Ratio investigat, creatura approbat, doctrina explicat, aspiratio confirmat fidem. Tres sunt testes approbationis quod Deus est: affectus, defectus, et effectus. Affectus praecedit, sequitur defectus, occurrit effectus. Affectus quaerit, defectus exigit, effectus tribuit - quod non esset, si Providentia non esset. Sunt adhuc alii testes tres in crea
Abbreviated transcription (Latin):
teriorẽ & ext̾iorem murũ. Murus
ext̾ior ẽ corpꝰ quo anima clauditur.:
& quodammͦ in carrerata tenetur.
Murus int̾ior ẽ ira naturalis u̾tutiᷤ
animȩ qua uitiis irascitur. & contra
temptam̃ta munit᷑: quia ad hoc da¬
ta ẽ hec uirtꝰ animȩ. ut ꝑ eam contͣ
omĩa quȩ carnis sunt. si possibile eẽt
respuere cupit. Ext̾iori aut̃ muro
p̃ssa. ñnunquã etiã ad sordes carna¬
lium illecebrarũ descendit. S tunc
int̾ murũ & murũ ẽ: quando carnẽ
nec in necessitate respuit: nec in uo¬
luptate diligit. Non gͦ culpa ẽ inter
pa ẽ int̾ murũ & murũ ad colligendaᷤᷤ
aquas lacũ facere: quia culpa non est
temporalib bonis in necessitatib na¬
turam confouere: s culpa ẽ necessita¬
tis loco cupiditatẽ admittere:

Expanded text:
teriorem et interiorem murum. Murus teriorem et interiorem murum. Murus exterior est corpus, quo anima clauditur, et quodammodo incarcerata tenetur. Murus interior est ira naturalis virtus animae, qua vitiis irascitur, et contra tentamenta munitur, quia ad hoc data est haec virtus animae, ut per eam contra omnia quae carnis sunt, si possibile esset, respuere cupit; exteriori autem muro pressa, nonnunquam etiam ad sordes carnalium illecebrarum descendit. Sed tunc inter murum et murum est, quando carnem nec in necessitate respuit, nec in voluptate diligit. Non ergo culpa est inter pa est inter murum et murum ad colligendas aquas lacum facere, quia culpa non est temporalibus bonis in necessitatibus naturam confovere; sed culpa est necessitatis loco cupiditates admittere.
Abbreviated transcription (Latin):
sed uitiũ ẽ congregare: quia licet no¬
bis bonis transitoriis uti ad necessitatẽ:
s ñ dilig̾e ad suꝑfluitatẽ. Aquas enĩ
piscinȩ inferioris congregat: qui tẽ¬
poralia bona ñ ad usum necessitatis.
s ad expletionẽ cupiditatis accumu¬
lat. Deinceps domus ait iherłm nu¬
merastis. Si iherłm anmas dicimus:
pellamus. Domus gͦ iherłm numerare
ẽ: considerata multitudine hominũ.
timere de defectu rerũ: computare sũp¬
tus corporis: &e ñ confidere in munifi¬
centia largitoris. Unde &e postmodũ
subiunxit. A quas piscine ueteris col¬
legistis: & respexistis ad eum qͥ fecit eã.
Quasi diceret. Temporalia bona quȩ
transeunt & ueterascunt. auare colli¬
gitis: & datorẽ eoꝵ ȩt̾num respicere ñ
uultis. sanimas ad ꝑpetuam uitam
creatas. temporalit̾ deficere timetis. Qd̃
autẽ ait fecistis lacum int̾ murũ &
murum: ad eandem cupiditatẽ refe¬
rendum ẽ. Habet enim anima & in¬

Expanded text:
sed vitium est congregare, quia licet nosed vitium est congregare, quia licet nobis bonis transitoriis uti ad necessitatem, sed non diligere ad superfluitatem; aquas enim piscinae inferioris congregat qui temporalia bona non ad usum necessitatis, sed ad expletionem cupiditatis accumulat. Deinceps domus, ait, Jerusalem numerastis. Si Jerusalem animas dicimus, pellamus. Domus ergo Jerusalem numerare est, considerata multitudine hominum, timere de defectu rerum, computare sumptus corporis, et non confidere in munificentia largitoris. Unde et postmodum subjunxit: Aquas piscinae veteris collegistis, et non respexistis ad eum qui fecit eam . Quasi diceret: Temporalia bona quae transeunt et veterascunt, avare colligitis, et Datorem eorum aeternum respicere non vultis; sed animas ad perpetuam vitam creatas temporaliter deficere timetis. Quod autem ait, fecistis lacum inter murum et murum , ad eamdem cupiditatem referendum est. Habet enim anima et ex
Abbreviated transcription (Latin):
hoc ẽ sensualitas. Hȩc habet quinq
aqueductus quinꝙ sensus corporis. ꝑ
quos oblectam̃ta huiꝰ mundi influ¬
unt. quasi aque quedã. ad replendu
appetitum m̃ȩ carnalitatis. Mundus
enuim fons ẽ: aquȩ oblectamenta mun¬
di: aqueductus. sensus nr̃i: piscina. sen¬
sualitas nr̃a. Isti quinꝙ aqueductus
quinꝙ porticus sunt. in quib mul
titudo languentiũ iacet: qͥa dũ qͥnq
rem intus tangit: ilico t̾rore iudicii
conturbat᷑ carnalis conscientia. Et
quicunq pꝰt motionẽ aquȩ in piscinã
descenderit sanus fit. a quacunq te¬
neatur infirmitate: quia diuina gr̃a
preuentꝰ peccator. siuere se ad peniten¬
tiam humiliat. & conscientiã purã
conueniens. ante acta mala distͥcte
puniendo diiudicat: de quolibet de¬
licto ueniam consequi meret᷑.S iam
ipsa uerba quȩ de hac piscina supͣ
posuimꝰ inspiciamꝰ. Congregastis in¬
quit aquas piscinȩ inferioris. Non ẽ

Expanded text:
hoc est sensualitas. Haec habet quinque hoc est sensualitas. Haec habet quinque aquaeductus, quinque sensus corporis, per quos oblectamenta hujus mundi influunt, quasi aquae quaedam ad replendum appetitum nostrae carnalitatis. Mundus enim fons est, aquae oblectamenta mundi, aquaeductus sensus nostri, piscina sensualitas nostra. Isti quinque ductus aquae quinque porticus sunt, in quibus multitudo languentium jacet, quia, dum per rem intus tangit, illico terrore judicii conturbatur carnalis conscientia. Et quicunque post motionem aquae in piscinam descenderit, sanus fit a quacunque teneatur infirmitate, quia divina gratia praeventus peccator, si vere se ad poenitentiam humiliat, et conscientiam puram conveniens anteacta mala districte puniendo dijudicat, de quolibet delicto veniam consequi meretur. Sed jam ipsa verba quae de hac piscina supra posuimus inspiciamus. Congregastis, inquit, aquas piscinae inferioris . Non est
Abbreviated transcription (Latin):
scriptura. uͭ pascunt᷑ animalia di: in
qua inueniunt᷑ diu̾sarũ precepta
uirtutũ. quasi flores qͥdam ad deco¬
randas animas: ce cardi qͦq correp¬
tionum ad depectenda suꝑflua. In
hoc agro currimꝰ qñ diuinã scrip¬
turã legimus: flores colligimꝰ qͣndo
p̾cepta discimꝰ: pannos coloramꝰ q̃n
p̾cepta implendo uirtutib animaᷤᷤ
nrãs decoramꝰ. Patientia ẽ in rosa. ca¬
stitas in lilio: caritas in croco: humili¬
tas in uiola: puritas in saphiro. Bene
autẽ ꝑ agrũ fullonis transit aquedu¬
ctus piscine suꝑioris. Piscina enĩ suꝑior
sicut iam dictum ẽ: eminentior uis est
nrẽ mentis idest ratio. Aqueductus
piscine suꝑioris: radius ẽ contẽplatio¬
nis. E studium autẽ diuinȩ lectionis
aꝑitur uia ooedi nr̃o. usꝙ ad contem¬
plandum lum̃ diuinitatis: ut illinc
dum &e implendũ sinũ mentis nr̃e.
Piscina inferior ẽ inferior uis animȩ:

Expanded text:
Scriptura, ubi pascuntur animalia Dei, in Scriptura, ubi pascuntur animalia Dei, in qua inveniuntur diversarum praecepta virtutum, quasi flores quidam ad decorandas animas, et cardui quoque corruptionum ad depectenda superflua. In hoc agro currimus, quando divinam Scripturam legimus; flores colligimus, quando praecepta discimus; pannos coloramus, quando praecepta implendo virtutibus animas nostras decoramus. Patientia est in rosa, castitas in lilio, charitas in croco, humilitas in viola, puritas in saphiro. Bene autem per agrum fullonis transit aquaeductus piscinae superioris; piscina enim superior, sicut jam dictum est, eminentior vis est mentis nostrae id est ratio. Aquaeductus piscinae superioris radius est contemplationis. Per studium autem divinae lectionis aperitur via cordi nostro usque ad contemplandum lumen divinitatis, ut illinc, dum et implendum sinum mentis nostrae. Piscina inferior est inferior vis animae,
Abbreviated transcription (Latin):
eam.Si gͦ iherłm ẽ anma. duȩ nati¬
ix animȩ. sunt duȩ piscinȩ. Suꝑior piᷤᷤ¬
cina ẽ ratio: ꝑ quã comp̾hendit cȩle¬
stia. Inferior piscina ẽ sensualitas: ꝑ
quam affectat terrena. Suꝑior pisci¬
na: a queductũ habet in agro fullõĩs.
fullo ẽ xp̃c qui pannossuos calcat:
quia electos suos ꝑ tͥbulationẽ emun¬
dat: ut eos suꝑ muem dealbatos sibi
uestimentũ faciat. Cumb fullonis ẽ
ista conuallis latͥmaꝵ: p̾sens scilicet
mundus: in quo ad conculcandũ
ꝓiecti sumus. S dum calcam᷑. unim᷑
& mundamur: quia p̾ssura tͥbulato¬
nis &e caritatẽ accendit᷑ ce culpã ablu¬
it. Iste ẽ fullo. qui illa angłica uesti¬
menta fecerat: de quib dictũ ẽ. quia
candida erant sicut nix: qualia ñ
potest fullo facere suꝑ t̾ram. S hoc
fullo cȩlestis preualet: qͦd fullo t̾renꝰ
facere ñ potest. Igit᷑ fullo iste agrũ
habet: uͥ flores inueniunt᷑ optimi ad
colorandos pannos. Ager est sacra

Expanded text:
anima, duae naturae animae sunt duae piscinae: Superior piscina est ratio, per quam comprehendit coelestia. Inferior piscina est sensualitas, per quam affectat terrena. Superior piscina aquaeductum habet in agro fullonis. Fullo est Christus, qui pannos suos calcat, quia electos suos per tribulationem emundat, ut eos super nivem dealbatos sibi vestimentum faciat. Civibus fullonis est ista convallis lacrymarum, praesens scilicet mundus in quem ad conculcandum projecti sumus; sed dum calcamur, unimur et mundamur, quia pressura tribulationis et charitate accendit et culpam abluit. Iste est fullo qui illa evangelica vestimenta fecerat, de quibus dictum est quod candida erant sicut nix, qualia non potest fullo facere super terram . Sed hoc fullo coelestis praevalet quod fullo terrenus facere non potest. Igitur fullo iste agrum habet, ubi flores inveniuntur optimi ad colorandos pannos. Ager est sacra
Abbreviated transcription (Latin):
quia ipsa int̾iori ocło mundi
cordis ueram pacẽ. id est dm̃ ꝯtẽplat᷑.
In hac iherłm duȩ piscine sunt: una
suꝑior. & una inferior: quȩ utreq in
ysaia commemorant᷑. Uade inquit
dñs ad ysaiam. in occursum acharitu
& qui relictꝰ ẽ iasub filiꝰ tuus ad aque¬
ductum piscine suꝑioris. in agro ful¬
lonis. De inferiori piscina: postea sic
ait. Congregastis inquit aquas pisci-¬
nȩ inferioris. & domos iherłm nume¬
rastis: & fecistis lacũ int̾ murum &e

Expanded text:
quia ipsa interiori oculo mundi cordis veram pacem, id est Deum contemplatur. In hac Jerusalem duae piscinae sunt, una superior, et una inferior: quae utraeque in Isaia commemorantur. Vade, inquit Dominus ad Isaiam, in occursum Achaz, tu et qui relictus est filius tuus Iasub, ad aquaeductum piscinae superioris in agro fullonis . De inferior piscina postea sic ait: Congregastis, inquit, aquas piscinae inferioris, et domos Jerusalem numerastis, et fecistis locum inter muru
Abbreviated transcription (Latin):
cunt homines. quando pęnam su¬
stinent. si meruissemꝰ n̾ erubescere¬
mus: nunc autẽ in iuste pati ce si¬
ne culpa ignominiosum nobis est.
Oculi qͥ ñ uident. Immo si ꝓcul¬
pa pateris erubesce: si sine culpa
pateris. głare. Latro magis uis eẽ
quã xp̃c: Et forte sinister blasphe¬
mator. ñ confessor. Tu enim ꝓ cul¬
pa pateris: &e culpam ñ agnoscis:
nec iudicem ueneraris. Si saltem
dexter fuisses latro. culpam humi¬
liter agnosceres. penam patienter
sustineres. ueniam deuote implo¬
rares: nec ꝓ pena p̾sumeres. nec ꝓ
culpa desperares: sicut qͥdam qui
de sua sustinentia głantur. de pe¬
na murmurant. de culpa desꝑant.
De duplici ue xxi

Expanded text:
cunt homines, quando poenam sustinent: Si meruissemus non erubesceremus; nunc autem injuste pati et sine culpa ignominiosum nobis est. Oculi qui non vident, imo si pro culpa pateris erubescere; si sine culpa pateris, gloriare. Latro magis vis esse quam Christus; et forte sinister blasphemator, non confessor. Tu enim pro culpa pateris, et culpam non agnoscis, nec judicem veneraris. Si saltem dexter fuisses latro, culpam humiliter agnosceres, poenam patienter sustineres, veniam devote implorares, nec pro poena praesumeres, nec pro culpa desperares, sicut quidam qui de sua sustinentia gloriantur, de poena murmurant, de culpa desperant. De duplici
Abbreviated transcription (Latin):
N pęnitentia tria sunt: dolor pre¬
teriti:̃ custodia futuri: satiffactio
delicti. Dolor culpam placat: satiᷤ¬
factio uicium sanat: custodia sani¬
tatem seruat. In his custodia futu¬
ri pͥmum locum tenet᷑. dolor p̾t̾iti
scdm. nouissimũ satisfactio deli¬
cti: quȩ tantum ꝓficit: quantũ
cȩtera efficit. Ido saluator solam
hanc id est custodiam furari qͣsi
p̾cipuam. & in qua om̃is peniten¬
tiȩ fructus constat:suis confessori¬
b inuinxit. Uade ce ampliuᷤ noli
peccare: ce uade in pace: & iterũ
uide ne quid tͥ deterius contingat.
Hec tria sic pensanda sunt: ut sit
dolor plenus: eustodia ꝑfecta: satiᷤ¬
factio condigna

Expanded text:
n poenitentia tria sunt: Dolor praeteriti, custodia futuri, satisfactio delicti. Dolor culpam placat, satisfactio vitium sanat; custodia sanitatem servat. In his custodia futuri primum locum tenet, dolor praeteriti secundum, novissimum satisfactio delicti. Quae prima tantum proficit quantum caetera duo efficiunt. Ideo Salvator solam hanc, id est custodiam futuri, quasi praecipuam et in qua omnis poenitentiae fructus consistat sibi confitentibus injunxit: Vade et amplius noli peccare : et: Vade in pace . Et iterum: Vide ne quid tibi deterius contingat . Haec tria sic pensanda sunt, ut sit dolor plenus, custodia perfecta, satisfactio condigna
Abbreviated transcription (Latin):
amant᷑ qͦd facta sunt.s quasi corde
ñ amant᷑: quia postea mala effe¬
cta sunt. sicut scͥptũ est: disꝑsit su¬
ꝑbos mente cordis sui. Sod̾a aman¬
tur quod facta sunt. & corde aman¬
tur quod bona sunt: s tam̃ illoꝵ
amor quasim corde foris est. quia
amant᷑. qͦd sunt ab ipso bona: s ñ
amant᷑. ut sint in ipso beata. A¬
mor gͦ hominis intus in corde cre¬
atori fuit: qm̃ in tantũ homo ab
ipso dilectus ẽ. ut &e ab ipso eẽt bo¬
nus: &e in ipso beatus. Amor gͦ ho¬
minis intꝰ fuit: & ibi dolor fuit:
uͥ amor fuit. S quid ẽ. qͦd dicitur
precauens in futurũ: Nunquid
aliqͣndo d̾s incautus fuit. ut face̾t
quȩ facienda non erant: ut postea
considerans quȩ ñ bene fecerat. de
factis peniteret. & facienda cauẽt:
S sciendum ẽ. quod sicut penitentia
d̾i ñ est mutata uoluntas in appro¬
batione facienhiͥs ordo mutatus
in institutione facti: sic cautela eiꝰ

Expanded text:
amantur quae facta sunt, sed quasi corde amantur quae facta sunt, sed quasi corde n amantur, quia postea mala effecta sunt. Sicut scriptum est: Dispersit superbos mente cordis sui . Secunda amantur, quod facta sunt; et corde amantur, quod bona sunt. Sed tamen illorum amor quasi in corde foris est, quia amantur, quod sunt ab ipso bona; sed non amantur, ut sint in ipso beata. Amor ergo hominis intus in corde Creatoris fuit, quoniam in tantum homo ab ipso dilectus est, ut et ab ipso esset bonus, et in ipso beatus. Amor ergo hominis intus fuit, et ibi dolor fuit, ubi amor fuit. Sed quid quod dicitur praecavens in futurum? Nunquid Deus aliquando incautus fuit, ut faceret quae facienda non erant, ut postea considerans quae non bene fecerat, de factis poeniteret, et facienda caveret? Sed sciendum est quod sicut poeniientia Dei non est mutata voluntas in approbatione faciendi, sed ordo mutatus in institutione facti, sic cautela ejus
Abbreviated transcription (Latin):
pͥcauens in futurũ. delebo inquit
hominẽ quẽ creaui a faciȩ terre. Pri¬
mum considera. quia ñ facile pie
licia nr̃a. Cum autẽ nos a bono in
quo ab illo facti sumus mutari ce¬
ꝑimꝰ: tunc ipsum penitet. super
nos. ne ad bonum ad qͦd facti sumꝰ
ꝑueniamꝰ. Penitentia autẽ eiꝰ ñ ẽ
mutatio intentionis a pͥmo ꝓposi¬
to: s mutatio oꝑis a pͥmo instituto.
Et nota: quod ꝑeunte homine. ds
dolore cordis intͥnsecus tangi dici¬
tur. Ibi enim dolor fuit: ubi amor.
Amat enim d̾s uniu̾sa quȩ fecit.
Quia uͦ cȩtera om̃ia ab ipso amant᷑.
s ad ipsum possidendũ ñ amant᷑ :
rationalis autẽ creatura. & qͦd facta
ẽ ab ipso diligitur. & ad qͦd facta ẽ
in ipsoꝑeuntis hominis dolor cre¬
atorem intͥnsecus tetigit in corde:
uͥ stantis & bene incedentis amor
fuit. Sunt enĩ tͥa queda genera re¬
rum.Unũ a conditione lapsoꝵ :
aluid in conditione stantiũ. aliud
supra conditionẽ ꝓuectoꝵ. Prima

Expanded text:
cavens in futurum: Delebo, inquit hominem, quem creavi, a facie terrae. . Primum considera quod non facile pietlitia nostra. Cum autem nos a bono, in quo ab illo facti sumus, mutari coeperimus, tunc ipsum poenitet super nos, ne ad bonum, ad quod facti sumus, perveniamus. Poenitentia autem ejus non est mutatio intentionis a primo proposito, sed mutatio operis a primo instituto. Et nota quod, pereunte homine, Deus dolore cordis intrinsecus tangi dicitur. Ibi enim dolor fuit, ubi amor; amat enim Deus universa, quae fecit. Quia vero caetera omnia ab ipso amantur, sed ad ipsum possidendum non amantur, rationalis autem creatura, et quod facta est, ab ipso diligitur, et ad quod facta est. In ipso pereuntis hominis dolor Creatorem intrinsecus tetigit in corde, ubi stantis et bene incedentis amor fuit. Sunt enim tria quaedam genera rerum, unum a conditione lapsorum, alterum in conditione stantium, aliud supra conditionem provectorum. Prima
Abbreviated transcription (Latin):
natus ẽ: quod ñ eẽt. si homo
ñ peccasset. Primum enim
in magna iocunditate fuit: & ab il¬
la ad suminam felicitatẽ ꝑuenire
debuit: s quia obedientiam ñ te¬
nuit. nec retinere potuit qͦd habuit:
nec adipisci quod habiturus fuit.
Ad miseriam gͥ deiectus. & ad mise¬
ricordiam reseruatus: cepit in eodẽ
cruciari & exerceri. Cruciari ut cul¬
pam agnosceret: exerceri ut ad mi¬
sericordiam reparari posset: ut in
dolore sentiret bonũ quod ꝑdidit :
in exercitatione ꝓficeret ad bonũ.
quod habiturus fuit. Totum gͦ
ad cruciatum uersum ẽ. quod crea¬
tum fuerat ad iocunditatẽ: ut in
omĩb dolorem & laborẽ inueniat:
ut in sua afflictione & p̾sentẽ mi¬
seriam. & amissam felicitatẽ agnoᷤ¬

Expanded text:
natus est. Quod non esset, si homo non peccasset. Primum enim in magna jucunditate fuit, et ab illa in summam felicitatem pervenire debuit; sed quia obedientiam non tenuit, nec retinere potuit quod habuit, nec adipisci quod habiturus fuit. Igitur ad miseriam dejectus et ad miseriam reservatus, coepit in eodem cruciari et exerceri. Cruciari, ut culpam agnosceret; exerceri, ut ad misericordiam reparari posset. Ut in dolore sentiret bonum quod perdidit, in exercitatione proficeret ad bonum quod habiturus fuit. Totum ergo ad cruciatum versum est quod creatum fuerat ad jucunditatem, ut in omnibus dolorem et laborem inveniat, ut in sui afflictione et praesentem miseriam, et amissam felicitatem agnos
Abbreviated transcription (Latin):
go. Sufficit mͥ. Non amplius ille
querit. Quod potius meum est:
illi dedi. Cor habet: illud possideat.
Dicam homini quod libet. Ipse do¬
minus nouit: quia inuitus ne¬
go. Lingua hoc dicit. non consci¬
entia. Ore quidem nego: s corde
ꝯfiteor. Audi fr̃. Scͥptura dic̾. Corde cre¬
ditur ad iusticiam:ore autẽ con¬
fessio fit ad salutẽ. Quomͦ gͦ salu

Expanded text:
go: sufficit mihi. Non amplius ille go: sufficit mihi. Non amplius ille quaerit. Quod potissimum meum est, illi dedi. Cor habet, illud possideat. Dicam homini quodlibet. Ipse Dominus novit quod invitus nego. Lingua hoc dicit, non conscientia. Ore quidem nego, sed corde confiteor. Audi, frater. Scriptura dicit: Corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem . Quomodo ergo salu
Abbreviated transcription (Latin):
magnus. c& omniũ contemptor tor¬
mentoꝵ: &e nemo illi loquebatur
uerbum: quia uidebant dolorẽ
loqui poterimus: in tanti doloris
uehementia: Si tam̃ doles: quan
Tenebimus conceptum sermonẽ:
quem cornr̃m & anima nr̃a non
quomͦ in illis impatientia loquen¬
di.s uehementia dolendi parturi¬
re iam cepit: Ergo tacere poterit
caritas̾ut non erumpat ce clamet
in dolorib suis &e in angustia tri¬
bulationis suȩ. Iam enim gladiꝰ
ꝑuenit usq ad animam: &e uenit
mors fraudulenta carni parcens.
ut sp̃m extinguat. Nosti frater:
quid dicere uelim. Deanima tua
causa agitur. Uide quid facias. Xp̃c
tibi opponit mortem suam: xp̃ia¬
nus redemptionẽ suam. Querit
ille emptum: iste redemptũ. Ille
se precium ꝓ te incassum dedisse
conquerit᷑: iste precio redemptum
ꝑditum lamentat᷑. S dicis. E go
conscientiam meam noui. Nemo
me terreat. xp̃ianum ñ facit lin¬
gua. s conscientia. Ego xp̃m dili¬

Expanded text:
magnus, et omnium contemptor tormagnus, et omnium contemptor tormentorum, et nemo illi loquebatur verbum, quia videbant dolorem loqui poterimus in tanti doloris vehementia? Si tamen doles quantuTenebimus conceptum sermonem, quem cor nostrum et anima nostra, non quomodo in illis impatientia loquendi, sed vehementia dolendi parturire jam coepit. Ergo tacere poterit charitas, ut non erumpat et clamet in doloribus suis, et in angustia tribulationis suae. Jam enim gladius pervenit usque ad animam, et venit mors fraudulenta carni parcens, ut spiritum exstinguat. Nosti, frater, quid velim? De anima tua causa agitur. Vide quid facias. Christus tibi opponit mortem suam, Christianus redemptionem suam. Quaerit ille emptum, iste redemptum. Ille se pretium pro te incassum dedisse conqueritur; iste pretio redemptum perditum lamentatur. Sed dicis: Ego conscientiam meam novi. Nemo me terreat: Christianum non facit lingua, sed conscientia. Ego Christum dili
Abbreviated transcription (Latin):
trorsum consistunt pistilia in¬
altum porrigunt᷑ anteriora quasi
genib coaptant᷑: quia timor et
amor ꝑ contemplationem ampliꝰ
in utraq parte concipiunt:̃terror
uero & blandimentũ in predica¬
tione non quantũ est semꝑ sed qͣn¬
tum expedit ꝓferendo. paruulis
& qui adhuc quasi genib eccłiȩ
matris portantur condescendunt.
Quod sedenti deorsum esti t̾rena
significat. Sub ipso necessitas: in
dextra ꝓsꝑitas: in sinistra adu̾sitas.
Primum portat & premitur: Se¬
cundum astat. & contempnitur:
Tercium instat & suꝑatur. Quod
sedenti uixta est. presentis uitȩ ẽ.
edificatio: quod suꝑius future ex¬
pectatio. Quod iuxta est. in dextera:
boni oꝑis cautelam significat. Qd̃
in sinistra. contra malum muni¬
men curumspectionis designat.
Quod sursum ẽ retro est: quia quȩ¬
futura sunt ñ uident᷑.¬
chiepiscopo. hugo seruus crucis xͥ.
Si ceꝑimus loqui tibi: forsitan mo¬
leste accipies. Uir ille fortis erat &

Expanded text:
trorsum consistunt, pistillia introrsum consistunt, pistillia inaltum porriguntur anteriora, quasi genibus coaptantur, quia timor et amor per contemplationem amplius in utraque parte concipiunt; terror vero et blandimentum in praedicatione, non quantum est semper, sed quantum expedit proferendo parvulis; et qui adhuc quasi genibus Ecclesiae matris portantur, condescendunt. Quod sedenti deorsum est, terrena significat. Sub ipso necessitas, in dextra prosperitas, in sinistra adversitas. Primum portat et premitur. Secundum astat et contemnitur. Tertium instat et superatur. Quod sedenti juxta est, praesentis vitae est aedificatio, quod superius, futurae exspectatio. Quod juxta est in dextra, boni operis cautelam significat. Quod in sinistra contra malum munimen circumspectionis designat. Quod sursum est retro est, quia qufutura sunt non videntchiepiscopo, HUGO servus crucis ChriSi coeperimus loqui tibi, forsitan moleste accipies. Vir ille fortis erat et