comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nasci potiusse płimos homines qͦꝵ cetibꝰ condi pos¬
sent ȩtram płime eiuitates. s ꝑtinuit ad dm̃ qͦ ista
inspirante ꝯsc̾pta sunt has duas societates suis di¬
u̾sis gen̾ationibꝰ pͥmitꝰ dige̾re. atq distinguere ut
seorsũ hõiũ hoc ẽ scm hominẽ iuuentiũ. seorsũ aut̃
filioꝵ dĩ. id ẽ hominũ scd̾m dm̃ uiuentiũ gen̾ationeᷤᷤ¬

Expanded text:
nasci potuisse plurimos homines, quorum coetibus condi possent etiam plurimae \'ciuitates? Sed pertinuit ad Deum, quo ista inspirante conscripta sunt, has duas societates suis diuersis generationibus primitus digerere adque distinguere, ut seorsum hominum, hoc est secundum hominem uiuentium, seorsum autem filiorum Dei, id est hominum secundum Deum uiuentiu
Abbreviated transcription (Latin):
eoꝵ qi scãm dñ uiuunt. quos etiam misticȩ appel¬
lamus euntates duas. hoc ẽ duas societates hominũ
quaꝵ ẽ una quȩ p̃destinasta ẽ in ȩt̾̃num regnare cũ
dõ. alt̾a et̃num supplitiũ subire cum abło. S istȩ finᷤᷤ
ẽ earum. de quo post loq̃ndum ẽ. Nunc aut̃ qm̃ de
exortu earũ siue in angłis quoꝵ nimerꝰ ignorat᷑ a
nob̾. siue in d̾uobꝰ pͥmis hominibꝰ satis dictũ ẽ. iam
mͥ uidet᷑ earum aggrediendꝰ excursꝰ ex qͦ illi duo
geñare cepunt. donec homines gen̾are cessabunt.
Hoc enĩ untũsum t̃ps siue scłm inqͦ cedunt morienteᷤᷤ
succeduntq nascentes. istarum duarũ eiuitatum
eiuitatẽ. postĩor abel ad eiuitatẽ di. Siẽ enĩ inimo

Expanded text:
 qui secundum Deum uiuunt; quas etiam mystice appellamus ciuitates duas, hoc est duas societates hominum, quarum est una quae praedestinata est in aeternum regnare cum Deo, altera aeternum supplicium subire cum diabolo. Sed iste finis est earum, de quo post loquendum est. Nunc autem quoniam de exortu earum siue in angelis, quorum numerus ignoratur a nobis, siue in duobus primis hominibus satis dictum est, iam mihi uidetur earum adgrediendus excursus, ex quo illi duo generare coeperunt, donec homines generare cessabunt. Hoc enim uniuerso tempus siue saeculum, in quo cedunt morientes succeduntque nascentes, istarum duarum ciuitatum, ciuitatem, posterior Abel, ad ciuitatem Dei. Sicut enim in uno
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ego oꝑer illd̾. s qd̾ inhabitat in me pecẽm. quan
partẽ am̃ĩ etiam philosophi dicunt ẽẽ uitiosã. nõ
quȩ mentẽ debeat trahere. s cui mens debeat imꝑi¬
re. eamq ab illicitis oꝑibꝰ rõne cohib̾e. Cum gͦ cõmota
fu̾it ad aliquid ꝑperam cõmittendĩ. si quiescat᷑ et¬
obtemꝑetur dicente apło. ne exhibueritis m̃bra
ur̃a arma iniquitatis pecẽo. ad mentẽ domitã et
uictã conũtit᷑. ut subdite rõ dñet᷑. Hoc p̃cepit
ds̃ huic qui facibꝰ inuidiȩ inflãmabat᷑ in frẽm et
quẽ debuerat imitari cupiebat auferri. Quiesce
inquit manus ab scelere contine. ñ regnet pecẽm in
tuo mortali corꝑe ad obediendũ in desid̾iis eiꝰ ne echi¬
beas m̃bra tua arma iniquitatis pecẽo. Ad te eni
conu̾sio eiꝰ. dum non adiuuat᷑ relaxando. s quies¬
cendo frenat᷑. Et tu dñab̃is illiꝰ id ẽ dũ forinsecꝰ ñ
ꝑmittat᷑ oꝑari sub potestate m̃tis regentis ⁊ bñ uo¬

Expanded text:
n ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum quam partem animi etiam philosophi dicunt esse uitiosam, non quae mentem debeat trahere, sed cui mens debeat imperare eamque ab inlicitis operibus ratione cohibere; — cum ergo commota fuerit ad aliquid perperam committendobtemperetur dicenti apostolo: nec exhibueritis membra nestra arma iniquitatis peccato, ad mentem domita et uicta conuertitur, ut subditae ratio dominetur. hoc praecipit dens huic, qui facibus inuidiae inflammabatur in fratre et quem debuerat imitari cupiebat auferri: quiesce, inquit; manus ab scelere contine, non regnet peccatum in tuo mortali corpore ad oboediendum desideriis eius nec exhibeas membra tua arma iniquitatis peccato; ad te enim conuersio eius — dum non adiuuatur relaxando, sed quiescendo frenatur — et tu dominaberis illius, ut cum forinseous non permittitur operari, sub potestate mentis regentis et beneuo
Abbreviated transcription (Latin):
p̃cipientis uidelic ñ p̃dicentis mͦ. ĩ c̃ enĩ dñabit᷑
quisq pecc̃o. si ids̃ ñ defendendo p̃posuerit. s peni¬
tendo subiecerit. Alioqͥn et illi seruiet dñanti. si pat̾¬
cinium adhibuerit accidenti. S ut pecem intelli¬
gat᷑ concupiscentia ipsa carnał de qua dic̃ apł̃s. eam
concupisẽ ad u̾sus sp̃m. in cuiꝰ carnis fructibꝰ ⁊ inui¬
diam cõmemorat qua utiq cam stimulabat᷑ et ac¬
cendebat᷑ infr̃is excitium bñ sub audit᷑ erit. id ẽ ad te
enĩ conu̾sio eiꝰ erit. ⁊ tu dñab̃is illiꝰ. Cũ enĩ cõmota

Expanded text:
delicet, non praedicentis modo. Tunc enim dominabitur quisque peccato, si id sibi non defendendo praeposuerit, sed paenitendo subiecerit; alioquin et illi seruiet dominanti, si patrocinium adhibuerit accidenti. Sed ut peccatum intellegatur concupiscentia ipsa carnalis, de qua dicit apostolus: Caro concupiscit aduersus spiritum, in cuius carnis fructibus et inuidiam commemorat, qua utique Cain stimulabatur et accendebatur in fratris exitium: bene subauditur \'erit\', id est: Ad te enim conuersio
Abbreviated transcription (Latin):
s si neglectis melioribꝰ quȩ ad suꝑnã ꝑtinent ciuitatĩ
nͥ erit uictoria in et̾na ⁊ suma pace sec̃a bona istasic
cõcupiscunt᷑ ut uł sola eẽ eredantur uł his quȩ me¬
liora cͥdunt᷑ ampliꝰ diligunt᷑. necesse ẽ miseria conse
ciuitatis conditor fr̃icida. nã fuum frẽm ciuẽ eiuitatis
ȩt̃nȩ in hac t̾ra ꝑegͥnantẽ inuidentia uictꝰ occidit. uni
mirandum ñ ẽ. quod tanto pꝰ in ea ciuitate condenda
quȩ fuerat hꝰ t̾renȩ enuitatis de qua loquim᷑ cap̃fut̃.
⁊ tam multis gentibꝰ regnat᷑a. huic ꝓoximo exemplo
⁊ ut greci appellant artheotipo quedã sin gen̾s imag
respondit. Nam ⁊ illic sic̃ ipsum facinus quidã poeta
cõmemorauit illoꝵ. fr̾no pͥmi maduer̃ sanguine mii
Sic eni cond̃ita ẽ roma qnõ occisii remii afr̃e romulori¬
mana testat᷑ hystoria. nͥ qd̾ isti t̾rene eiuitatis ambe

Expanded text:
Sed si neglectis melioribus, quae ad supernam pertinent ciuitatem, Sed si neglectis melioribus, quae ad supernam pertinent ciuitatem, ubi erit uictoria in aeterna et summa pace secura, bona ista sic concupiscuntur, ut uel sola esse credantur uel his, quae meliora creduntur, amplius diligantur: necesse est misciuitatis conditor fratricida; nam suum fratrem ciuem ciuitatis aeternae in hac terra peregrinantem inuidentia uictus occidit. Unde mirandum non est, quod tanto post in ea ciuitate condenda, quae fuerat huius terrenae ciuitatis, de qua loquimur, caput futura et tam multis gentibus regnatura, huic primo exemplo et, ut Graeci appellant, apxetoTttj quaedam sui generis imago respondit illorum, Fraterno primi maduerunt sanguine muri. Sic enim condita est Roma, quando occisum Remum a fratre Romulo Romana testatur historia; nisi quod isti terrenae ciuitatis ambo
Abbreviated transcription (Latin):
su partẽ bellando sinrex̃. querit eẽ uictrix gentiui
mortifera. si u̾o conditionẽ cogitans casꝰ q cõmunes mi
quȩ acced̾e possunt adu̾sis angit᷑ qͣm eis quȩ ꝓuen̾nt̃
scdis rebꝰ inflatur. tantummͦ mortał ẽ ista uictoria na
enĩ semꝑ dñari pot̾it ꝑmanendo.eis quos potuerit
subiugare iuncendo. Non aut̃ recte ddicunt᷑ ea boni
ñ ẽẽ que concupisc̃ ħ ciuitas. qño ẽ ⁊ ipsa in suo humi¬
et qui resistat non fu̾it pax erit cĩ ñ habebit partes
inuicem adu̾santes.⁊ ꝓ his rebꝰ quas simul hr̃e non
potuer̃ infelici egestate e̾tantes. hanc pacẽ requxunt
laboriosa bella. hanc adipie̾it᷑ quȩ putat᷑ głosa uictori
Quando aut̃ hanc uincunt qui causa iustiore pugnabat.
quis dubitet gratulandã eẽ uictoria ⁊ ꝓuenisse obta¬
bilẽ pacẽ : hȩc bona sunt et fine dubio dĩ dona sunt.

Expanded text:
sui partem bellando surrexerit, quaerit esse uictrix gentium, cum sit sui partem bellando surrexerit, quaerit esse uictrix gentium, cum sit ollitur, etiam mortifera; si uero condicionem cogitans casusque communes magis quae accidere possunt aduersis angitur, quam eis quae prouenerunt secundis rebus inflatur, tantummodo mortalis est ista uictoria. Neque enim semper dominari poterit permanendo eis, quos potuerit subiugare uincendo. Non autem recte dicitur ea bona non esse, quae concupiscit haec ciuitas, quando est et ipsa in suo humaet qui resistat non fuerit, pax erit, quam non habebant partes in uicem aduersantes et pro bis rebus, quas simul habere non poterant, infelici egestate certantes. Hanc pacem requirunt laboriosa bella, hanc adipiscitur quae putatur gloriosa uictoria. Quando autem uincunt qui causa iustiore pugnabant, quis dubitet gratulandam esse uictoriam et prouenisse optabilem pacem? Haec bona sunt et sine dubio Dei dona. sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
ȩtate. etiã mulieris accedente stilitate. quȩ nec tune
parere potuit. qnõ ñ ȩtas fecunditati. s etati fecunditaᷤᷤ
defuit. Qd̃ gͦ nature sic effecte fructꝰ postitatis ñ debe¬
batur. significat qd̾ natura gen̾is humani pcc̃o uicia¬
ta. ac ꝑhoc uire damnata. nicħ u̾e felicitatis ĩpost̾m
m̾ebat᷑. Recte gͥ sig̾cat ysaac ꝑ reꝓmissionẽ natꝰ filioᷤᷤ
amor ꝓp̾e ac pͥuate qͦdãm uoluntatis. s cõmuni eodẽ¬
q iminutabili bono gaudens. atq ex multis unũ cor
rena porro ciuitas que sempit̾na non erit neq enĩ
cũ in extremo supplitio damnata fu̾it iam eiuitas
erit. ħ ht bonum suũ. euiꝰ societate letat᷑ quał eẽ de
angustias faciat amatoribꝰ sus. idõ cuntas ista ad¬
u̾sus seipsã pler̃q diuuidit᷑ litigando. bellando atq
pugnando. ⁊ aut mortiferas. aut ẽte mortales uicto¬
rias requirendo. Nã ex quacq̃: sui parde adu̾sꝰ altam

Expanded text:
aetate, etiam mulieris accedente sterilitate, quae nec tunc aetate, etiam mulieris accedente sterilitate, quae nec tunc parere potuit, quando non aetas fecunditati, sed aetati fecunditas defuit. Quod ergo naturae sic adfectae fructus posteritatis non debebatur, significat quod natura generis humani peccato uitiata ac per hoc iure damnata nihil uerae felicitatis in posterum merebatur. Recte igitur significat Isaac, per repromissionem natus, filios amor propriae ac privatae quodammodo voluntatis, sed communi eodemque immutabili bono gaudens, atque ex multis unum cor rena porro civitas, quae sempiterna non erit neque enim cum in extremo supplicio damnata fuerit, jam civitas erit, hic habet bonum suum, cujus societateangustias faciat amatoribus suis, ideo ciuitas ista aduersus se ipsam plerumque diuiditur litigando, bellando adque pugnando et aut mortiferas aut certe mortales uictorias requirendo. Nam ex quacumque sui parte aduersus alteram
Abbreviated transcription (Latin):
xi. fierent nocesse ñ fuit. noc pꝰ natum enoc dechi¬
re quos ñ adcid̾at añ natũ. Sic factum ẽ. ut hic
nulla cẽt int̾ codices utrosq uarietas. S rurs
mouet cur in octaua gen̾atione añ qͣm de matusa¬
le nascẽt lamech. cum ap̃hebreos legant᷑.c. lxxxu

Expanded text:
x fierent, necesse non fuit, nec post natum Enoch eos detrahere, quos non addiderat ante natum. Sic factum est 15 ut hic nulla esset inter codices utrosque uarietas. Sed rursus mouet, quur in octaua generatione, antequam de Mathusalam nasceretur Lamech, cum aput Hebraeos legantur centu
Abbreviated transcription (Latin):
d̃o placuit cum in sacͥfitiũ eiꝰ aspex̃. s rõnẽ reddens
as eur eiꝰ oblationẽ acciꝑe noluerit. ut sͥ ipse potiꝰ¬
m̾ito qͣm ei fr̃ i merito displic̾et. cũ ẽẽt intustꝰ non
recte dundendo. ħ ẽ ñ recte uiuendo. ⁊ indignus cinꝰ
approbaret᷑ obło qͣm ẽẽt iniustior q̃ frẽm uistũ gͣcis
occidiss ostũd̾. ñ tñ eum dimittens sine mandato sco¬
⁊ nisto ⁊ bono. quiesce inquit. Ad te enĩ conu̾sio eiꝰ.
et tu dñabis illiꝰ. Nũqͥd fr̃is: Absit. Cuiꝰ gͥ nͥ pecc̃i:
dix̾at enĩ peccasti. eum dem̃ addidit qͥesce. ad te enĩ
conũsio eiꝰ. ⁊ tu dñab̃̾is illiꝰ. p̃ quidẽ ita intelligi ad¬
ipsum hominẽ conu̾sionẽ eẽ deb̾e pecẽi. ut nulli alii
qͣm sͥ seiat tͥbuere deb̾e qd peccat. hȩc ẽ salubris pe¬
nitentiȩ medicina ⁊ ueniȩ peticio non in congrua.

Expanded text:
Deo placuit, cum in sacrificium eius adspexit. Sed rationem reddens Deo placuit, cum in sacrificium eius adspexit. Sed rationem reddens Deus, quur eius oblationem accipere noluerit, ut sibi ipse poticum esset iniustus non recte diuidendo, hoc est non recte uiuendo, et indignus cuius approbaretur oblatio, quam esset iniustior, quod fratrem iustum gratis odisset, ostendit, non tamen eum dimittens sine mandato sancto, iusto et bono: quiesce, inquit; ad te enim conuersio eius et tu dominaberis illius. numquid fratris? absit. cuius igitur nisi peccati? dixerat enim: peccasti; tum deinde addidit: quiesce; ad te enim conuersio eius et tu dipsum hominem conversionem esse debere peccati, ut nulli alii quam sibi sciat tribuere quod peccat. Haec enim est salubris poenitentiae medicina, et veniae petitio
Abbreviated transcription (Latin):
apłs eum de his fr̃ibꝰ loqueret᷑. non sic̃ eam inquit qͥ
ex maligno erat : ⁊ occidit frm suñ. & euiꝰ rei gr̃a occi¬
dit: Quia oꝑa illiꝰ maligna fuer̃. fr̃is aut̃ eiꝰ iusta.
dat᷑ intelligi. ꝓptẽa dm̃ non respexisse in munꝰ eiꝰ. q
ħ ipso male diuidebat dans dõ aliqͥd sinĩ sͥ aut̃ se ipsũ.
Qd̾ oñs faciunt. qui non dĩ s suam sectantes uolunta
dõ mumis quo putant eũ redimi. ut eoꝵ ñ opitulet᷑
regnet inuictoriis ⁊ pace t̾̃rena. non caritate con¬
sulendi. s dñandi cupiditate. Bom quippe ad hue
utuntur mundo. ut fruant᷑ dõ. mali aut̃ contra
ut fruant᷑ mundo uti uolunt dõ. qui tam̃ eũ uł
elatꝰ debint emulari. S contͥstatꝰ ẽ ⁊ coneidit facieᷤᷤ
inuidebat. ds̃ uidebat:⁊ hoc arguebat. Nam hom̃ibꝰ
quibꝰ absconditũ ẽ cor alt̾uis eẽ posset ambiguũ et
ꝓrsus inc̃tũ. utrũ illa tͥstieia malignitatẽ suã inqͣ se
dõ displicuisse didic̾at. anfr̃is doluerit bonitatẽ quȩ

Expanded text:
is fratribus loqueretur: Non sicut Cain, inquit, 9 ex maligno erat et occidit fratrem suum; et cuius rei gratia occidit? Quia opera illius maligna fuerunt, fratris autem eius iusta: datur intellegi propterea Deum non respexisse in munus eius, quia hoc ipso male diuidebat, dans Deo aliquid suum, sibi autem se ipsum. Quod omnes faciunt, qui non Dei, sed suam sectantes uoluntatDeo munus, quo putant eum redimi, ut eorum non opitulequibus adiuuantibus regnet in uictoriis et pace terrena, non caritate consulendi, sed dominandi cupiditate. Boni quippe ad hoc utuntur mundo, ut fruantur Deo; mali autem contra, ut fruantur mundo, uti uolunt Deo; qui tamen eum uel elatus debuit aemulari. Sed contristatus est et concidit facies inuidebat, Deus uidebat et hoc arguebat. Nam hominibus, quibus absconditum est cor alterius, esse posset ambiguum et prorsus incertum, utrum illa tristitia malignitatem suam, in qua se Deo displicuisse didicerat, an fratris doluerit bonitatem, quae
Abbreviated transcription (Latin):
ei cõmemorande satis eẽt ut ciuitas dĩ etiã sue adũ¬
sariȩ comꝑatione clareseat. Cum gͥ scͥptura diuina
ibi ⁊ numer̃ annoꝵ qͦs illi homines uixer̃ cõmemo¬
rata coneludat. ut dicat de illo de quo loquebat᷑ ⁊
genuit filios et filias. ⁊ fuer̃ om̃s dies illiꝰ uł illiꝰ quoᷤᷤ
iux̃ anni tot.⁊ mortiuis ẽ. numqͥd quia eosdẽ filios

Expanded text:
i etiam suae aduersariae conparatione clarescat. Cum igitur scriptura diuina, ubi et numerum annorum, quos illi homines uixerunt, commemorat, ita concludat, ut dicat de illo, de quo loquebatur: Et genuit filios et filias, et fuerunt omnes dies illius uel illius quos uixit anni tot, et mortuus
Abbreviated transcription (Latin):
memibͣ nr̃a ułut iniquitatis arma exhibemꝰ. sonũtit᷑
ad iñtẽ ñ sͥ ad malũ dõ regnante consentiente. ⁊ eã reg¬
nantẽ tͣnquilliꝰ nc̃ habebit. p̾ea sanitate ꝑfecta atq im¬
mortalitate ꝑcepta hõ sine ullo pecẽo in et̾na pace re¬
d̾s locutꝰ eẽt ad cam eo more quo cum pͥmis homimbꝰ
ꝑ c̾aturã subiectã uł ut eoꝵ socius forma congrua loq̃¬
bat᷑. quid ei ꝓfuit : Nonne conceptũ scelꝰ in necando
fiẽ etiam pꝰ u̾bum diuine admonitionis impleuit:
dit facies eiꝰ. Sic enĩ scͥptum ẽ. & diã dñs ad cam. Qua¬
qͣm d̃s ꝓtulit ad cam. illd̾ quidẽ qd̾ dictũ ẽ. nõne si re¬
cte offeras recte aut̃ non diuidas peccasti. qr ñ elucet
cur. uł uñ sit dictũ. multos sensus peꝑit eiꝰ obseuritas.
cum diuinarũ scͥpturaꝵ quisq tͣctator scđm fidi regulã
id conat᷑ exepoñe. Recte quippe offert᷑ sacͥficiũ. eũ offert᷑
u̾o dõ. eniuni tantũmͦ sacͥficandñ ẽ. Non aut̃ recte di¬

Expanded text:
exhibemus, conuertitur ad mentem non sibi ad mala, Deo regente, consentientem et eam regentem tranquillius nunc habebit, postea sanitate perfecta adque inmortalitate percepta homo sine ullo peccato in aeterna pace res locutus est ad Cain eo more quo cum primis hominibus per creaturam subjectam velut eorum socius forma congrua loquebatur, quid ei profuit? Nonne conceptum scelus in necando fratre etiam post verbum divinae admonitionis implevit? dit facies ejus. Sic enim scriptum est: Et dixit Deus ad Cain: Qualit ad Cain, illud quidem quod dictum est: nonne si recte offeras, recte autem non diuidas, peccasti? quia non elucet cur uel unde sit dictum, multos sensus peperit eius obscuritas, cum diuinarum scripturarum quisque tractator secundum fidei regulam id conatur exponere. recte quippe offertur sacrificium, cum offertur deo uero, cui uni tantummodo sacrificandum est. non autem recte di
Abbreviated transcription (Latin):
maniĩ. Neq enĩ ullom᷑ audiendi s̃ qui putant alit̾
annos illis tp̃ribꝰ ꝯputatos id ẽ tante breuitatis. ut
unus annꝰ nr̃. decẽ illos hũisse c̾dat᷑. Qua ꝓpt̾ in quiut̃
cum audierit quisq uł leg̾it ñgentos annos quẽꝗͣ
uixisse. deb intellige nonaginta decẽ quippe illi an

Expanded text:
nt. Neque enim ullo modo audiendi sunt, qui putant aliter annos illis temporibus conputatos, id est tantae breuitatis, ut unus annus noster decem illos habuisse credatur. Quapropter, inquiunt, cum audierit quisque uel legerit nongentos annos quemque uixisse, debet intellegere nonaginta; decem quippe illi an
Abbreviated transcription (Latin):
ciues in quibꝰ ꝑegͥnat᷑. donec regni eiꝰ t̃ps adueniat
cũ ꝯg̾gat᷑a ẽ om̃is insius corꝑibꝰ resurgentes. qnõ eis
ꝓmissũ dabit᷑ regnũ. uͥ cũ suo pͥncipe rege scłoꝵ sine
tis huiꝰ ⁊ ymago ꝓfecto ei significande potiꝰ qͣm p̾sen¬
tande serinit int̾ris. quo eam tp̃re demonstrari opor¬
tebat. ⁊ dicta ẽ etiam ipsa enutas scã m̾ito significanttᷤᷤ
ymaginis non exp̃sse sic̃ futura ẽ u̾itatis. De hac uma¬
gine seruiente.: ⁊ de illa quȩ sigẽat lib̾am ciuitatẽ. sic̃
apłs ad galatas loquit᷑. Dicite inquit michi sub lege
uolentes eẽ. legem nonlegistis: Scͥptum ẽ enĩ qͥ abra¬
ham duos filios hũit. unuĩ de aucilla et unũ de lib̾a.

Expanded text:
ciues, in quibus peregrinatur, donec regni eius tempus adueniat, ciues, in quibus peregrinatur, donec regni eius tempus adueniat, cum congregatura est omnes in suis corporibus resurgentes, quando eis promis sum dabitur regnum, ubi cum suo principe rege saeculorum sine tis huius et imago prophetica ei significandae potius quam praesentandae seruiuit in terris, quo eam tempore demonstrari oportebat, et dicta est etiam ipsa ciuitas sancta merito significantis imaginis, non expressae, sicut futura est, ueritatis. De hac imagine seruiente et de illa, quam significat, libera ciuitate sic apostolus ad Galatas loquitur: Dicite mihi, inquit, sub lege uolentes esse legem non audistis? Scriptum est enim, quod Abraham duos f
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ sp̃alis sic in uniu̾so gen̾e humano eum pͥmũ due
istȩ ceꝑunt nascendo atq moriendo ꝓcuirsre ciuitateᷤ.
in scło. ⁊ ꝑtinens ad ciuitatẽ dĩ. gr̾a p̃destinatꝰ. ad grã
electꝰ. gr̾a ꝑegͥnus deorsum gr̃a eiues sursũ. Nam qͣn¬
tum ad ipsum attinet ex eadem massa oritur quę
orignalit̾ ẽ tota damnata. s tamꝗͣ figulꝰ ds̃. hanc
enĩ similitudinẽ ñ ĩprudent̾ s prudent̃ introducit
apłs. ex eadẽ massa fec̃ uas in honorẽ. aliud in con¬
tumeliam. Pruis aut̃ factum ẽ uas in contumeliam.
pꝰca u̾o alt̾m inbonorẽ quia et in ipso uno sic̃ iã dixi
homine pͥꝰ e repbũ uñ necesse ẽ incipiamꝰ iuͥ ñ ẽ
quidem om̃is homo malꝰ erit bonis. nemo tñ erit
bonus qui ñ erat malꝰ. Sed qnõ quisq cuiꝰ mutat᷑
in meliꝰ. ħ in se fac̃ nominari qd̾ app̃hendit celeriꝰ. ⁊
postĩore co oꝑit uocabulum pͥus. Scͥptum ẽ itaq de
cam quod condid̾it cuntatẽ abel aut tamꝗͣ. ꝑegͥnus ñ

Expanded text:
alis: sic in universo genere humano cum primum duae istae coeperunt nascendo atque moriendo procurrere civitates, in saeculo et pertinens ad ciuitatem Dei, gratia praedestinatus gratia electus, gratia peregrinus deorsum gratia cinis sursum. Nam quantum ad ipsum adtinet, ex eadem massa oritur, quae originaliter est tota damnata; sed tamquam figulus Deus hanc enim similitudinem non inpudenter, sed prudenter introducit apostolus ex eadem massa fecit aliud uas in honorem, aliud in contumeliam. Prius autem factum est uas in contumeliam, post uero alterum in honorem, quia et in ipso uno, sicut iam dixi, homine prius est reprobum, unde necesse est incipiamus et ubi non est quidem omnis homo malus erit bonus, nemo tamen erit bonus qui non erat malus; sed quanto quisque citius mutatur in melius, hoc in se facit nominari quod adprehendit celerius, et posteriore cooperit uocabulum prius. Scriptum est itaque de Cain, quod condiderit ciuitatem; Abel antem tamquam peregrinus non c
Abbreviated transcription (Latin):
in tr̃a .i. pͥmus homo pat̾ omniũ. ⁊ ipse eam ⁊ eiꝰ filiꝰ
enor. ex euiꝰ nomine ipsa ciuitas nuincupata ẽ.S qͦs
ħ mouet parum consid̾at. non om̃s homines qui tc̾ eẽ
potuerunt scͥptorẽ sacre hꝰ historie necesse habuisse
nominare. s eos solos quos oꝑis suscepti ratio postu¬
labat. ẜͦ positũ quippe scͥptoris illiꝰ fuit ꝑ quẽ sẽs sp̃s¬

Expanded text:
in terra, id est primus homo pater omnium et ipse Cain et eius filius Enoch, ex cuius nomine ipsa ciuitas nuncupata est. Sed hoc quos mouet, parum considerant non omnes homines, qui tunc esse potuerunt, scriptorem sacrae huius historiae necesse habuisse nominare, sed eos solos, quos operis suscepti ratio postulabat. Propositum quippe scriptoris illius fuit, per quem s
Abbreviated transcription (Latin):
num eoꝵq pecc̃o atq suppliti
multi multa senserunt. mila
dic̾unt. mnustas lit̾s mandauer. nas quoq scd̃m scͥpt̃ã
querant᷑. multiplices atq multimodas pariunt diᷤ¬
putationes quȩ pluribꝰ intexende sunt uoluminibꝰ
qͣm ħ opis tp̃q deposẽ. qd̾ non ita largum habemus
ut om̃ibꝰ que possunt requirere ociosi ⁊ scrupulosi
parationes ad int̾rogandũ qͣm capatiores adintelligen¬
dum nos oporteat immorari. Arbitror tam̃ satis nos¬
satis iam ferisse magnis ⁊ difficillimis questionibꝰ de

Expanded text:
num eorumque peccato adque supplicio multi multa senserunt, multa dixerunt, multa litteris mandauerunt. Nos quoque secundum scripturas quaerantur, multiplices atque multimodas pariunt disputationes, quae pluribus intexendae sunt voluminibus, quam hoc opus tempusque deposcit. Quod non ita largum habemus, ut in omnibus quae possunt requirere otiosi et scrupulosi, paratiores ad interrogandum, quam capaciores ad intelligendum, nos oporteat immorari. Arbitror tamen satis nos jam fecisse magnis et difficillimis quaestionibus de
Abbreviated transcription (Latin):
Qs gͥ sceptum ẽ. ⁊ cognout cam uxorẽ sua.: et conci¬
piens peꝑit enoc. ⁊ erat edificans cuntatẽ in nomine
filii sui enoc. ñ ẽ qͥd̾̃ consequens ut istũ pͥmĩ filiũ ge¬
nuisse c̾dat᷑. neq eni ħ ex eo putandũ ẽ qr dictĩ ẽ cog¬
miscuiss. nã ⁊ de ipso pat᷑ om̃ĩũ adã non tc̃ solũ hoc
dictũ ẽ. qño conceptꝰ ẽ cam que pͥmogenitũ uidet᷑

Expanded text:
uam, et concipiens peperit Enoch; et erat aedificans" ciuitatem in nomine filii sui Enoch: non est quidem consequens, ut istum primum filium genuisse credatur. Neque enim hoc ex eo putandum est, quia dictus est cogmiscuisset. Nam et de ipso patre omnium Adam non tunc solum hoc dictum est, quando conceptus est Cain, quem primogenitu
Abbreviated transcription (Latin):
suo decordibꝰ ur̃is. hoc mͦ eurant᷑ ciues eiuitatis dĩ
in hac t̾ra ꝑ egͥ̾nantes. ⁊ pacis suꝑne patrie suspirantes.
adhibet᷑ extͥnsecꝰ. Alioqͥn etiã si ds̃ ipse utẽs c̾at᷑a sͥ subdita
in aliq̃ sp̃e humana sensꝰ alloqt᷑ humanos. siue istos cor¬
ꝑis. siue istas quos istis simillimos hẽmꝰ in somnis. nec
int̾iore gre intẽ regat atq agat. nicħ ꝓdest homini
oĩs p̾dicatio u̾itatis. ẜ acit aut̃ ħ ds a uasis miscdiȩ ire
uasa discernens. dispensatione qua ipse nouit multũ
occulta. s tamen iusta. Ipso quippe adiuuante mira¬
bilibꝰ ⁊ latentibꝰ modis. cum pecc̃m qd̾ habitat in m̃bri ᷤᷤ¬
nr̃is quȩ potiꝰ iam pena pecci ẽ. sic̃ apłs p̾cep̃ ñ regnet¬

Expanded text:
cordibus uestris. Hoc modo curantur ciues ciuitatis Dei in hac terra peregrinantes et paci supernae patriae suspirantes. adhibetur extrinsecus. Alioquin etiamsi Deus ipse utens creatura sibi subdita in aliqua specie humana sensus adloquatur humanos, siue istos corporis siue illos, quos istis simillimos habemus in somnis, nec interiore gratia mentem regat adque agat, nihil prodest homini omnis praedicatio ueritatis. Facit autem hoc Deus a uasis misericordiae irae uasa discernens, dispensatione qua ipse nouit multum occulta, sed tamen iusta. Ipso quippe adiuuante mirabilibus et latentibus modis, cum peccatum quod habitat in membris nostris, quae potius iam poena peccati est, sicut apostolus prae
Abbreviated transcription (Latin):
gra EUñ illa uocantur uasa irȩ. ista uasa miccłie. Si¬
gnificatum ẽ ħ etiã in duobꝰ filiis abrahe. qͣ unꝰ de an¬
cilla que dicebat᷑ agar scãm carnẽ natꝰ ẽ ismahel. alt̾¬

Expanded text:
gratia unde illa uocantur uasa irae, ista uasa misericordiae. Sigratia unde illa uocantur uasa irae, ista uasa misericordiae. Significatum est hoc etiam in duobus filiis Abrahae, quod unus de ancilla, quae dicebatur Agar, s
Abbreviated transcription (Latin):
hȩc forma intelligendi de apłica auctoritate descendenᷤ.
locum nob aꝑit quẽadmodũ scͥpturas duoꝵ testam̃toꝵ
uet̾ĩs ⁊ noui acciꝑe debeamus. Pars enĩ queda t̾renȩ
seruiens. non eñ ꝓpt̾ se ipsam s ꝓpt̾ aliam sig̾tandã
ẽ instituta. ⁊ p̾cedente alia sig̾eatione et ipsa ꝑfigͤas
p̃fig̾ata ẽ. Namq agar ancilla sanȩ. eiꝰq filius. ima¬
go quedã huiꝰ imaginis fuit. &̾ qm̃ transitẽ erant
humbre. luce ueniente. ⁊dõ dioc lib̾am sairam. quȩ
sig̾eabat lib̾am eiuitatẽ. Cui rursus alio mͦ sig̾candȩ.
etiam illa umbra seruiebat. eice aneilla et filiũ eius.
non enim heres erit filius ancille cum filio meo ysaae.
Q d̾ ait apłs cum filio lib̾e. Inuenimus gͦ in terrena enuta¬
te duas formas. unam suam p̾sentiam demonstrantẽ.
Alt̾am celesti ciuitati significande sua p̃sentia seriuen¬
tem. Parit aut̃ cuies t̾renȩ ciuitatis pec̃o uiciata nat᷑a.
celestis u̾o ciuitatis eiues parit a pecco nat᷑s lib̾ans

Expanded text:
auctoritate descendens locum nobis aperit, quem ad modum scripturas duorum testamentorum, ueteris et noui, accipere debeamus. Pars enim quaedam terrenseruiens. Non enim propter se ipsam, sed propter aliam significandam est instituta, et praecedente alia significatione et ipsa praefigurans praefigurata est. Namque Agar ancilla Sarrae eiusque filius imago quaedam huius imaginis fuit; et quoniam transiturae erant umbrae luce ueniente, ideo dixit libera Sarra, quae significabat liberam ciuitatem, cui rursus alio modo significandae etiam illa umbra seruiebat: Eice ancillam et filium eius; non enim heres erit filius ancillae cum filio meo Isaac, quod ait apostolus: Cum filio liberae. Inuenimus ergo in terrena ciuitate duas formas, unam suam praesentiam demonstrantem, alteram caelesti ciuitati significandae sua praesentia seruientem. Parit autem ciues terrenae ciuitatis peccato uitiata natura, caelestis uero ciuitatis ciues parit a peccato naturam liberans
Abbreviated transcription (Latin):
tinua possessione firmauit. Domitis gͥ ꝓreanis cũ
accessione uirium fortior ad alios transuet. ⁊ ꝓxina
quęq uictoria instrum̃tũ sequentis ȩẽt. tocuis orien¬
tis ppłos subegit. Qualibet aut̃ fide rerum uł istȩ
uł trogus scripserit. nam queda illos fuisse m̃titos
aliȩ fideliores littẽ hostendunt. constat tam̃ ⁊ int̾ alioᷤ
scͥptores regnum assiriorũ amino rege fuisse longe
lateq porrectum. Tam dui aut̃ ꝑseu̾auit. ut roma¬
num nondum sit eiꝰ ȩtatis. Nam sic̃ scͥbunt qͥ cronicã
anno pͥmo quo ninꝰ regnare cepit ꝑmansit ħ reg¬
num. donec tͣnferet᷑ ad medos. Inferre aut̃ bella
finitimis : ⁊ in cȩtã iñ ꝓcedere. ac ppłos sibi ñ molestoᷤᷤ
sola regni cupiditate cont̾ere ⁊ subdere. quid aliud
qͣm grande latrocinium nominandum ẽ: Si nullo¬
fuit. quare diis romanis tͥbuit᷑ romanum regnum.
locis amplum temporibꝰq duiturni: Quocumq

Expanded text:
tinua possessione firmauit. Domitis igitur proximis cum tinua possessione firmauit. Domitis igitur proximis cum accessione uirium fortior ad alios transiret et proxima quaeque uictoria instrumentum sequentis esset, totius Orientis populos subegit\'. Qualibet autem fide rerum uel iste uel Trogus scripserit nam quaedam illos fuisse mentitos aliae fideliores litterae ostendunt, constat tamen et inter alios scriptores regnum Assyriorum a Nino rege fuisse longe lateque porrectum. Tam diu autem perseuerauit, ut Romanum nondum sit eius aetatis. Nam sicut scribunt, qui chronicam anno primo, quo Ninus regnare coepit, permansit hoc regnum, donec transferretur ad Medos. Inferre autem bella finitimis et in cetera inde procedere ac populos sibi non molestos sola regni cupiditate conterere et subdere, quid aliud quam grande latrocinium nominandum est? CAPUT Vfuit, quare dis Romanis tribuitur Romanum regnum locis amplum temporibusque diuturnum? Quaecumque
Abbreviated transcription (Latin):
luptatibꝰ quib̾ uoluer̃. qd̾ suggessit libido fecer̃. postre¬
nio donec uinc̾ent᷑ qd̾ difficillime factum ẽ. sublies
regnantesq uix̾unt. S ad maiora ueniamꝰ. Lusti¬
nis qui grecam uł potius ꝑ egrinam trogum pom¬
peium secutus non latinȩ tantum sic̃ ille. uerum
ȩtiam breuit̾ scͥpsit historiam. opus libioꝵ suorum
sic incipit. P rincipio rerum gentium. nationũq
imꝑium penes reges erat. quos ad fastigium huiꝰ
magͥestatis nõ ambitio ppłaris.s exepectata int̾ bonoᷤ
mod̾eratio ꝓuehebat. ppłi nullis legibꝰ tenebantur.
suã cuiq patriam regna finebant᷑. Primus omniũ
ninꝰ rex assirioꝵ uet̾em ⁊ quasi auitũ gentibꝰ morẽ.
noua imꝑii cupiditate mutauit. hic pͥmus intulit
bella finitimis ⁊ rudes adhuc ad resistendum ppłes
ad t̾minos usq libie ꝑdomuit. & paulopost. Ninꝰ
inquit magnitudinem quesitȩ dominationis. con¬

Expanded text:
luptatibus quibus uoluerunt, quod suggessit libido fecerunt, postreluptatibus quibus uoluerunt, quod suggessit libido fecerunt, postremo donec uincerentur, quod difficillime factum est, sublimes regnantesque uixerunt. Sed ad maiora ueniamusnus, qui Graecam uel potius peregrinam Trogum Pompeium secutus non Latine tantum, sicut ille, uerum etiam breuiter scripsit historiam, opus librorum suorum sic incipit: \'Principio rerum gentium nationumque imperium penes reges erat, quos ad fastigium huius maiestatis non ambitio popularis, sed spectata inter bonos moderatio prouehebat. Populi nullis legibus tenebantur suam cuique patriam regna finiebantur. Primus omnium Ninus rex Assyriorum ueterem et quasi auitum gentibus morem noua imperii cupiditate mutauit. Hic primus intulit bella finitimis et rudes adhuc ad resistendum populos ad terminos usque Libyae perdomuit.\' Et paulo post: \'Ninus, inquit, magnitudinem quaesitae dominationis con
Abbreviated transcription (Latin):
dum ẽ. quod exiguo tempore in uno quoq homine.
ac ꝑ hoc singillatim utiq in omibꝰ uice uaporis eua¬
nescit. Quio enim int̾est eorum qui sub romulo dõ
coluer̃ ⁊olim sunt mortui. qd̾̃ post eoꝵ mortẽ ro¬
manũ tantum creuit imꝑium. eũ illi apud inferoᷤ
causas suas agunt: utrum bonas an malas ad rem
q mortalibꝰ in longa spatia ꝓtendatur. paucis diebꝰ
uitȩ sue cursim raptimq tnsierunt actuum suoꝵ sar¬
cinas bauilantes. Sin uͦ etiam ipsa breuissimi tem¬
poris bñficia dõꝵ adutorio tͥbuenda sunt. ñ parum
aduiti sunt illa gladiatores. qui seruilis conditionis
uinela ruperunt. fuger̃. euaserunt. ex̾citum mag¬
num ⁊ fortissimum collegerunt. obedientes regũ suoꝵ
consiliis ⁊ iussis multũ romanȩ celsitudini metuendi.
⁊ aliquot romanis imꝑatoribꝰ insuꝑabiles multa
multa ceꝑunt. potiti sunt uictoriis płimis. usi uo¬

Expanded text:
dum est, quod exiguo tempore in unoquoque homine dum est, quod exiguo tempore in unoquoque homine ac per hoc singillatim utique in omnibus uice uaporis euanescit. Quid enim interest eorum, qui sub Romulo deos coluerunt et olim sunt mortui, quod post eorum mortem Romanum tantum creuit imperium, cum illi aput inferos causas suas agant? utrum bonas an malas, ad remsque mortalibus in longa spatia protendatur paucis diebus uitae suae cursim raptimque transierunt, actuum suorum sarcinas baiulantes. Sin uero etiam ipsa breuissimi temporis beneficia deorum adiutorio tribuenda sunt, non parum adiuti sunt illi gladiatores: seruilis condicionis uincla ruperunt, fugerunt, euaserunt, exercitum magnum et fortissimum collegerunt, oboedientes regum suorum consiliis et iussis multum Romanae celsitudini metuendi et aliquot Romanis imperatoribus insuperabiles multa ceperunt, potiti sunt uictoriis plurimis, usi uo
Abbreviated transcription (Latin):
illa uita data sibi consortio ciuitatis penas debitaᷤᷤ
cogitare desisterent. quarũ metus eos inmaiora
facinora ꝓpellebat. ut deinceps peccatiores ẽẽnt
rebus humanis. Hoc dico qued ipsum romanũ
imꝑium iam magnum multis gentibꝰ subuigati.
cȩt̾isq t̾ribile. acerbe sensit. grauit̾ timuit. nam
paruo negocio deuitandȩ ingentis cladis opp̾ssũ¬
ẽ. quando paucissimi gladiatores in campania de
ludo fugientes. magnum ex̾eitum comparauer.
tres duces habuerunt. italiam latissime ⁊ erudeliᷤ¬
simȩ uastauer. Dicant quis istos dõs adiuuerit.
ut er paruo ⁊ contemptibili latro einio. ꝑuen̾int
ad regnum tantis iam romanis iurib: areib q me¬
tuendum. Anquia ñ du fuer̃. io diuinitꝰ negabut᷑
aduiti: qͣsi uͦ ipsa cuiꝰ libet hominis uita diuturna
ẽ. Isto gͦ pacto neminem dii aduuant ad regnandũ.
q̃m singłi quiq cito moriunt᷑. nec bñficium deputã¬

Expanded text:
illa uita dato sibi consortio ciuitatis poenas debitas illa uita dato sibi consortio ciuitatis poenas debitas cogitare desisterent, quarum metus eos in maiora facinora propellebat, ut deinceps pacatiores essent rebus humanis. Hoc dico, quod ipsum Romanum imperium iam magnum multis gentibus subiugatis ceterisque terribile acerbe sensit, grauiter timuit, non paruo negotio deuitandae ingentis cladis obpressit, quando paucissimi gladiatores in Campania de ludo fugientes magnum exercitum conpararunt, tres duces habuerunt, Italiam latissime et crudelissime uastauerunt. Dicant, quis istos deus adiuuerit, ut ex paruo et contemtibili latrocinio peruenirent ad regnum tantis iam Romanis uiribus arcibusque metuendum. An quia non diu fuerunt, ideo diuinitus negabuntur adiuti? Quasi uero ipsa cuiuslibet hominis uita diuturna est. Isto ergo pacto neminem di adiuuant ad regnandum, quoniam singuli quique cito moriuntur, nec beneficium deputan
Abbreviated transcription (Latin):
uitioꝵs. De quibꝰ uiciis cum ag̾et scͥptura diuma.
aquo enim quis inquit deuictus ẽ. Huic ⁊ seruus
ad dictus ẽ. Remota itaq usticia. quid sunt regna.
nisi magna lotrocua: Qua ⁊ lotiocinia quid sunt.
nisi parua regna : Manis ⁊ ipsa hominũ ẽ imꝑio
pͥncipis regitur pacto societatis astringit᷑. placiti le¬
ge p̃ta diuiditur. Hoc malum si in tantum ꝑditoꝵ
hominum accessibꝰ crescit. ut ⁊ loca teneat. sedes cõ¬
stituat. eiuitates occupet. ppłos subiuget. euidentiꝰ
regni nomen assumit. qd̾ ei iam in manifesto con¬
fert. nõ dempta cupiditas. s andita impunitas. Ele¬
gant̃ enim ueracit̾ alexandro illi magno quidam
comp̃hensus pirata respondit. Nam cum idem rex
eum int̾rogass quid ei uideret᷑ ut mare haberet in¬
festum. ille lib̾a contumacia. quid tͥ inquit ut ĩ orbẽ
nauigio facio. latro uocor. quia tu magna classe
congregau̾it. qñ multum eis consultum ẽ. ut ex

Expanded text:
uitiorum. De quibus uitiis cum ageret scriptura diuina: uitiorum. De quibus uitiis cum ageret scriptura diuina: A quo enim quis, inquit, deuictus est, huic et seruus addictus est. nisi magna latrocinia? quia et latrocinia quid sunt nisi parua regna? Manus et ipsa hominum est, imperio principis regitur, pacto societatis adstringitur, placiti lege praeda diuiditur. Hoc malum si in tantum perditorum hominum accessibus crescit, ut et loca teneat sedes constituat, ciuitates occupet populos subiuget, euidentius regni nomen adsumit, quod ei iam in manifesto confert non demta cupiditas, sed addita inpunitas. Eleganter enim et ueraciter Alexandro illi Magno quidam conprehensus pirata respondit. Nam cum idem rex hominem interrogaret, quid ei uideretur, ut mare haberet infestum, ille libera contumacia: Quod tibi, inquit, ut orbem nauigio facio, latro uocor; quia tu magna classe,congregauerit, quoniam multum eis consultum est, ut ex
Abbreviated transcription (Latin):
tet unitas. ⁊ ubi felicitas. Qua ꝓpt̾ si ds̃ uerꝰ colatꝰ
eiq sacris ueracibꝰ ⁊ bonis moribꝰ seruiatur. utile
ẽ ut boni longe lateq cdui regnẽt. neq hoc tam
ipsis quam illis utile ẽ quibꝰ regiant. Nam qͣntu
ad ipsos ꝑtinet. piȩtas ⁊ ꝓbitas eoꝵ quȩ magna
dĩ dona sunt. sufficit eis aduerum feliertatem. qua
⁊utta ista bene agatur⁊ ⁊ pea ꝑcipiatur ȩcͥna Anhac
gtra reguum bonorum non tam al re ꝑsantur. q̃m
febus humanis. malorum ueno regnum magis ieg¬
mantiꝰ nocet qui suos animos uastant selerum
muior doeriti a iħ is aẽt qui ens seruiende subdunt᷑.
non mocet nisi iniquitas ꝓpͥa. ham iustis quicquid¬
malorun ab iniquis hm̃is irogatur. no ẽ pena eͥmi¬
m s uirtitis excam̃. P roinde bonus ȩciam si ser¬
niat siben ẽ. malus aut̃ ȩtiam si regnet seruus est.
Hcr uuiuus hominis. s qd̾ grauius. tot dominoꝵ quot

Expanded text:
tet uanitas et ubi felicitas. Quapropter si uerus Deus colatur tet uanitas et ubi felicitas. Quapropter si uerus Deus colatur eique sacris ueracibus et bonis moribus seruiatur, utile est ut boni longe lateque diu \' regnent; neque hoc tam ipsis quam illis utile est, quibus regnant. Nam quantum ad ipsos pertinet, pietas et probitas eorum, quae magna Dei dona sunt, sufet in ista vita bene agatur, et postea percipiatur aeterna. In hac ergo terra regnum bonorum non tam illis praestatur, quam rebus humanis: malorum vero regnum magis regnantibus nocet, qui suos animos vastant scelerum majore licentia; his autem, qui eis serviendo subduntur, non nocet nisi iniquitas pmalorum ab iniquis dominis inrogatur, non est poena criminis, sed uirtutis examen. Proinde bonus etiamsi seruiat, liber est; malus autem etiamsi regnet, seruus est, nec unius hominis, sed, quod est grauius, tot dominorum quot
Abbreviated transcription (Latin):
pauꝑem uł potius medioctem. alium p̃diuitẽ cogi¬
temus. s diuitem timoribꝰ anaium. meroribꝰ tabi¬
dum. uł tabescentem. cupiditate flagrantẽ. nũqͣm
securum. semꝑ inquiȩtũ ꝑpetius inimicitiarum
contencionibꝰ anelantẽ. augentẽ sane bis miseriis
patrimonium suum in inm̾sũ modũ. atq illis aug¬
mentis curas quoq amarissimas aggerantẽ. medio¬
crem uero illum re familiari parua atq succincta
sibi sufficientem. carissimũ suis. cum cognatis.
uicinis. amicis. dulcissima pace gaudentẽ. pietate
religiosum. benignum m̃te. sanũ corpore. uita par¬
cum. moribꝰ castum. conscientia securum. nescio
utrum quisqͣm ita desipiat. ut audeat dubitare
quem p̃ferat. Ut gͦ inhis duobꝰ hoĩbꝰ ita ĩduabꝰ fa¬
miliis. ita ĩduob ppłis. ita induobꝰ regnis regula
sequit᷑ equitatis. qua uigilant̾ adhibita. si nrã
intentio corrigatur. facillimȩ iudebimus ubi habi¬

Expanded text:
pauperem uel potius mediocrem, alium praediuitem cogipauperem uel potius mediocrem, alium praediuitem cogitemus; sed diuitem timoribus anxium, maeroribus tabescentem, cupiditate flagrantem, numquam securum, semper inquietum, perpetuis inimicitiarum contentionibus anhelantem, augentem sane his miseriis patrimonium suum in inmensum modum adque illis augmentis curas quoque amarissimas aggerantem; mediocrem uero illum re familiari parua adque succincta sibi sufficientem, carissimum suis, cum cognatis uicinis amicis dulcissima pace gaudentem, pietate religiosum, benignum mente, sanum corpore, uita parcum, moribus castum, conscientia securum. Nescio utrum quisquam ita desipiat, ut audeat dubitare quem praeferat. Ut ergo in his duobus hominibus, ita in duabus familiis, ita in duobus populis, ita in duobus regnis regula sequitur aequitatis, qua uigilanter adhibita si nostra intentio corrigatur, facillime uidebimus ubi habi
Abbreviated transcription (Latin):
tͥbuere. quos etiam ꝑ turpium ludorum obsequia.
et ꝑ turpium hominum minist̾ia se honeste co¬
luisse contendunt. qͣnqͣm prius uellem paululum
inquitrere. quȩ sit ratio. quȩ prudentia. cum homi¬
num felicitatem non possis ostende nisi semꝑ inbes¬
licis cladibꝰ ⁊ in sanguine eiuili. uł hostili tamen
humano cum tenebroso timore ⁊ cruenta eupidita¬
te u̾santium. ut uitrea leticia comparetur fragi¬
lit̾ splendida. cui timeatur horribiliꝰ ne repente
frangatur. de imꝑii latitudine ac magnitudine uelle
głari. Hoc ut facilius diuidicet᷑. ñ uanescamus
mani u̾bositate ictati. atq obtundamꝰ intencioniᷤ
aciem altisonis uocabuł rerum. cum audimuis ppło
regna. ꝓuintias. s duos constituamus homines.
Nam singi̾s quisq homo ut in sermone una litt̾a.
ita quasi elementum ẽ eiuitatis ⁊ regni. qͣntalibet t̾ra
occupatione latissimi. Quoꝵ duoꝵ hominum unũ

Expanded text:
tribuere, quos etiam per turpium ludorum obsequia tribuere, quos etiam per turpium ludorum obsequia et per turpium hominum ministeria se honeste coluisse contendunt. Quamquam uellem prius paululum inquirere, quae sit ratio, quae prudentia, cum hominum felicitatem non possis ostendere, semper in bellicis cladibus et in sanguine ciuili uel hostili, tamen humano cum tenebroso timore et cruenta cupiditate uersantium, ut uitrea laetitia conparetur fragiliter splendida, cui timeatur horribilius ne repente frangatur, de imperii latitudine ac magnitudine uelle gloriari. Hoc ut facilius diiudicetur, non uanescamus inani uentositate iactati adque obtundamus intentionis aciem altisonis uocabulis rerum, cum audimus populos regna prouincias; sed duos constituamus homines nam singulus quisque homo, ut in sermone una littera, ita quasi elementum est ciuitatis et regni, quantalibet terrarum occupatione latissimi, quorum duorum hominum unum
Abbreviated transcription (Latin):
straturum quos eoꝵ mores ⁊ qͣm: ob causã ds̃ uerꝰ
ad augendum imꝑium adiuuare dignatꝰ ẽ. ĩ emiꝰ
potestate sunt regna omnia qͣmqͣm nicħ eos ad u
uerint hi quos dõs putant: ⁊ potius qͣntum deci¬
piendo ⁊ fallendo nocuerint. Uñ nunc michi uideo
eẽ dicendum. ⁊ magis de uicrem̃tis ymꝑii romani.
Nam de nex̾a fallatia delnonum quos ułut dõs co¬
lebant. quantiłm maloꝵ inuex̾it moribꝰ eorum.
in se̾o maximȩ libro non pauea iam dicta sunt.
Pomnes aut̾ absolutos tres libros. uͥ oportunũ uisũ
ẽ cõmendauimus etiam in ipsis bellicis malis. qͣn¬
tum solatiorum ds̃ ꝑ xͥ nomen cui tantum honoriᷤ¬
barbari detulerunt p̃ter bellorum morem. boniᷤᷤ
małq contulerit. quomͦ qui facit oriri solem suum
suꝑ bonos ⁊ malos. ⁊ pluit suꝑ iustos ⁊ iniustos. Iã¬
itaq uideamnus quale sit qd̾ tantam latitudinem
ac diuturnitatẽ imꝑii romani illis diis audent

Expanded text:
straturum, quos eorum mores et quam ob causam Deus uerus straturum, quos eorum mores et quam ob causam Deus uerus ad augendum imperium adiuuare dignatus est, in cuius potestate sunt rverint hi quos deos putant, et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint: unde nunc mihi video esse dicendum, et magis de incrementis imperii Romani. Nam de noxia fallacia daemonum, quos velut deos colebant, quantum malorum invexerit moribus eorum, in secundo maxime libro non pauca jam dicta sunt. Per omnes autem absolutos tres libros, ubi opportunum visum est, commendavimus etiam in ipsis bellicis malis quantum solatiorum Deus per Christi nomen, cui tantum honoribarbari detulerunt praeter bellorum morem, bonis malisque contulerit, quo modo qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos. CAitaque uideamus, quale sit quod tantam latitudinem ac diuturnitatem imperii Romani illis dis audent
Abbreviated transcription (Latin):
concordiam. uictoria quȩ dat uictoriam. Ita inqͥunt
cum felicitas dea dicitur nõ ipsa quȩ datur. s num̃
illud attenditur. a quo felicitas datur. Ista nob̾ red
dita ratione. multo faciluis eis quoꝵ cor ñ nimis ob¬
duruit ꝑsuadebimus fortasse quod uolumꝰ. Si enĩ
iam umana infirmitas sensit nõ nisi ab aliquo dõ
dari posse felicitatẽ: ⁊hoc senserunt homines qui
tam multos colebant das. in quibꝰ ⁊ ipsum eoꝵ re¬
gem iouem quia nom̃ eus a quo daretur felicitas
ignorabant idõ ipsius rei nomine qͣm credebant
ab illo dari eum appellare uoluerunt. Satis gͦ u
dicauer nec ab ipso ioue dari posse felicitatẽ que iã
colebant. s utiq ab illo quem nomine ipsius feli¬
citatis colendum ẽ censebant. Confirmo ꝓrsus a quo¬
dam do quẽ nesciebant eos eredidisse dari felicitatẽ
Ipsȩ gͦ queratur. ipse colatur ⁊ sufficit. repudietur stre¬
pitus innmm̾iabilium demonioꝵ illi ñ sufficiat

Expanded text:
concordiam, Victoria, quae dat uictoriam. Ita, inquiunt, concordiam, Victoria, quae dat uictoriam. Ita, inquiunt, cum Felicitas dea dicitur, non ipsa quae datur, sed numen illud adtenditur a quo felicitas dadita ratione multo facilius eis, quorum cor non nimis obduruit, persuadebimus fortasse quod uolumus. Si enim iam humana infirmitas sensit non nisi ab aliquo deo dari posse felicitatem, et hoc senserunt homines, qui tam multos colebant deos, in quibus et ipsum eorum regem Iouem: quia nomen eius, a quo daretur felicitas, ignorabant, ideo ipsius rei nomine, quam credebant ab illo dari, eum appellare uoluerunt, satis ergo indicarunt nec ab ipso Ioue dari posse felicitatem, quem iam colebant, sed utique ab illo, quem nomine ipsius felicitatis colendum esse censebant. Confirmo prorsus a quodam deo, quem nesciebant, eos credidisse dari felicitatem: ipse ergo quaeratur, ipse colatur, et sufficit. Repudietur strepitus innumerabilium daemoniorum; illi non sufficiat
Abbreviated transcription (Latin):
tate qui tanqͣm deam felicitatem colit: ⁊ dm̃ datorẽ
felicitatis relinquid. sic̃ carere ñ pot̾ famȩ qui panẽ
pictum lingit. ⁊ ab homine qui uerũ h̃t̃ ñ petit. Li¬
bet aut̃ eorum consid̾are rationes. usq ad eone inqͥnt̃
maiores nr̃os in sipientes fuissȩ credendum ẽ ut hec ne¬
mini talia nisi aliquo dõ largiente concedi. quoꝵ doꝵ
nomina nõ inueniebant. eaꝵ rerum nominibꝰ appel¬
labant dõs. quas ab eis sentiebant dari. ab eisq aliqͣ
uocabula inde flectentes. sicut abello bellonã nunc¬
cupauerunt. ñ bellum. sicut a cunis cuninã nõ cu¬
nã. sicut a segetibꝰ segeciam nõ segetem. a pomis pomo¬
nam nõ pomũ. sicut abubus bubonam ñ bouem.
aut certe nulla uocabuli declinatione sic̾ res ipsȩ no¬
minantur. ut pecunia dicta ẽ dea quȩ dat peccuniã.
nõ omnino peccunia dea ipsa putata ẽ. Ita uirtus
quȩ dat iurtutem. honor qui honorẽ. concordia q̃

Expanded text:
tate, qui tanquam deam felicitatem colit, et Deum datorem tate, qui tanquam deam felicitatem colit, et Deum datorem felicitatis relinquit: sicut carere non potest fame, qui panem pictum lingit, et ab homine qui verum habet, non petit. CAbet autem eorum considerare rationes. Usque adeone. inquiunt, maiores nostros insipientes fuisse credendum est, ut haec nemini talia nisi aliquo deo largiente concedi, quorum deorum nomina non inueniebant, earum rerum nominibus appellabant deos, quas ab eis sentiebant dari, aliqua uocabula inde flectentes, sicut a bello Bellonam nuncupauerunt, non Bellum; sicut a cunis Cuninam, non Cunam; sicut a segetibus Segetiam, non Segetem, a pomis Pomonam, non Pomum: sicut a bubus Bubonam, non Bouem: aut certe nulla uocabuli declinatione sicut res ipsae nominantur, ut Pecunia dicta est dea, quae dat pecuniam, non omnino pecunia dea ipsa putata est; ita Virtus. quae dat uirtutem, Honor, qui honorem, Concordia, quae
Abbreviated transcription (Latin):
scenici eẽ debuissẽt. Quod ꝓfecto nõ auctoritate
sua fecit. s qnĩ eos romȩ natus ⁊ educatꝰ. in diumiᷤ
rebꝰ inuenit. & qm̃ in finem pͥmi libri quȩ dem¬
ceps dicenda eẽnt breuit̾ posiumꝰ ⁊ his quedam
in duobꝰ consequentibꝰ diximus. expectacioni le¬
gentium quȩ restant reddenda cognoscimus. Pro¬

Expanded text:
scaenici esse debuissent Quod profecto non auctoritate scaenici esse debuissent Quod profecto non auctoritate sua fecit, sed quoniam eos Romae natus et educatus in diuinis rebus inuenit. Et quoniam in fine primi libri, quae deinceps dicenda essent, breuiter posuimus et ex his quaedam in duobus consequentibus diximus, expectationi legentium quae restant reddenda cognoscimus.