comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cum id quod queris eẽ non credas: Re¬
cte gͥ catholicȩ disciplinȩ maiestate
institutum ẽ: ut accedentib ad
religionẽ fides ꝑsua  deatur ante
omĩa. Itaq ille hereticus. siqͥdem de
his nobis sermo ẽ qui se xp̃ianos dici
uolunt: quam m rationẽ afferat que¬
so te: Quid ẽ unde me a credendo ue¬
luti a temeritate reuocet: si nichil me
credere dubitat: Hanc ipsam ueram
religionẽ ullam in reb humanis ẽẽ
ñ credo. Quam cum eẽ ñ credo: ñ que¬
ro. At ille ut opinor: querenti monstra¬
turus ẽ. Ita enim scriptum ẽ. Querens
inueniet. Ad eum gͥ qui me uetat cre¬
dere ñ uenirem: nͥ aliquid crederem.
Est ne ulla maior dementia. quã ut
ei sola que nulla scientia subnixa ẽ
fide displiceam: que ad eum ipsum
me sola ꝑduxit: Quid. qͦd om̃s hereti
ei xp̃o nos credere hortantur: Posst̾¬
ne magis sibi adu̾sarie In quo du¬
pliciter arguendi sunt. Primũ que¬

Expanded text:
cum id, quod quaeris, esse non credas ? recum id, quod quaeris, esse non credas ? recte igitur catholicae disciplinae maiestate institutum est, ut accedentibus ad religionem fides persuadeatur ante omnia. Itaque ille haereticus — siquidem de his nobis sermo est, qui se christianos dici uolunt — quam mihi rationem adferat, quaeso te? quid est, unde me a credendo ueluti a temeritate reuocet? si nihil me credere iubet, hanc ipsam ueram religionem ullam in rebus humanis esse non credo: quam cum esse non credo, non quaero. at ille, ut opinor, quaerenti monstraturus est; ita enim scriptum est: quaerens inueniet. ad eum igitur, qui me uetat credere, non uenirem, nisi aliquid crederem. estne ulla maior dementia quam ut ei sola, quae nulla scientia subnixa est, fide displiceam, quae ad eum ipsum me sola perduxit? Quid? quod omnes haeretici Christo nos credere hortantur. possuntne magis sibi aduersari? in quo dupliciter urgendi sunt. primum quae
Abbreviated transcription (Latin):
inuentionẽ religionis postulatũ ueniᷤ:
cum dm neq eẽ neq si sit curare nos
putes: Quid si tanta res ẽ. quȩ nͥ sedulo
atq omĩb uirib quesita nequeat re-¬
periri: Quid si illa difficillima inuen¬
nr̃ĩs hacluce iocundius & familiarius:
quam tam̃ ꝑpeti atq tolerare. post diu¬
turnas tenebras nequeunt: Quid ex¬
hausto egrotatione corpori accõmodatiꝰ:
quam cib & potio: Uideamus tam̃
conualescentes refrenari atq cohiberi.
ne saturitati ualentium committere
sese audeant: cibisq ipsis agere. ut ad
illum morbum qui eos repudiabat
reuertant᷑. De conualescentib loquor.
Quid ipsos egrotantes: ñne urgemus
ut aliquid sumant: In quo ꝓfecto no¬
bis cum tanta molestia ñ obtẽparent:
si se illum morbum euasuros eẽ ñ cre¬
derent. Quando gͦ tu te operosissime
ac laboriosissime inqͥsitioni dabis: qͣn¬
do tantam quantũ ipsa res ẽ digna cu-
ram negociumq tͥ audebis imponẽ:

Expanded text:
inuentionem religionis postulatum uenis, inuentionem religionis postulatum uenis, cum deum neque esse neque, si sit, curare nos putes ? quid ? si tanta res est, quae nisi sedulo atque omnibus uiribus quaesita nequeat reperiri? quid? si ipsa difficillima inuennostris hac luce iucundius et familiarius? quam tamen perpeti atque tolerare post diuturnas tenebras nequeunt. quid exhausto aegrotatione corpori adcommodatius quam cibus et potio ? uidemus tamen conualescentes refrenari atque cohiberi, ne saturitati ualentium committere sese audeant. cibisque ipsis agere, ut ad illum morbum, quo eos repudiabant. reuertantur. de conualescentibus loquor. quid? ipsos aegrotantes nonne urgemus, ut aliquid sumant ? in quo profecto nobis cum tanta molestia non obtemperarent, si se illum morbum euasuros esse non crederent. quando ergo tu te operosissimae ac laboriosissimae inquisitioni dabis ? quando tantam, quanta ipsa res digna est, curam negotiumque tibi audebis inponere,
Abbreviated transcription (Latin):
lis cernere: cum eaꝵ uł eius generis nos
nichil habeamꝰ. Quod autẽ intellectu ca-¬
pitur: intus apud animũ ẽ. Nec id ha¬
bere quicquã ẽ aliud. quã uidere. Caret
em̃ eã ocłis potest uidẽ. Non autẽ potest ui¬
dere. & ñ habere: neq babere ac stultꝰ eẽ.
Nescit hanc gͥ. Et dum nescit: in alio
loco cognoscere ñ potest. Non gͦ potest
quamdui stultus ẽ quisquã certissima
cognitione muenire sapientẽ: cui obtẽ¬
ꝑando tanto stulticiȩ malo liberetur.
huic gͥ tam immani difficultati. qm̃
de religione querimꝰ: ds solus mederi
potest. Quem nͥ &e eẽ & humanis m̃tib
opitulari credimus: nec querere qͥdem
ipsam ueram religionẽ debemus. Quid
enim tandẽ  tanto molimine in¬
uestigare cii.pimus: Quid opta¬
mus attingere: quo ꝑuenire desidera¬
mus: Eo ne quod eẽ aut ad nos ꝑtinere
ñ credimus: Nichil ẽ tali mente ꝑu̾siꝰ.
Tune cum beneficiũ a me petere ñ au¬

Expanded text:
lis cernere, cum earum uel eius generis nos. lis cernere, cum earum uel eius generis nos. nihil habeamus. quod autem intellectu capitur, intus apud animum est nec id habere quicquam est aliud quam uidere. caret  eam posset videre: non autem potest videre et non habere, neque habere ac stultus esse. Nescit hanc igitur, et dum nescit, in alio loco cognoscere non potest. Non potest, quamdiu stultus est, quisquam certissima ognitione inuenire sapientem, cui obtemperando tanto stultitiae malo liberetur. Huic igitur tam inmani difficultati, quoniam de religione quaerimus, deus solus mederi potest: quem nisi et esse et humanis mentibus opitulari credimus, nec quaerere quidem ipsam ueram religionem debemus. quid enim tandem tanto molimine inuestigare cupimus? quid optamus adtingere? quo peruenire desideramus? eone quod esse aut ad nos pertinere non credimus ? nihil est tali mente peruersius. tune, cum beneficium a me petere non au
Abbreviated transcription (Latin):
tum sentire ẽ. dum in est nobis supera¬
re aliquando possumus. Hic rursus
oritur difficillima questio. Quo enĩ
modo stulti sapientem inuenire pote¬
rimus: cum hoc nomen tametsi nemo
fere audeat palam. pleriq tam̃ ex ob¬
liquo sibi uendicant: cum de reb ip¬
sis quarum cognitione constat sapien¬
tia. ita inter se dissentiant. uti aut
nullum eoꝵ. aut certe unum necesse
sit eẽ sapientem: S quinam iste sit
cum a stulto requiratur: quo pacto
queat dinosci plane atq ꝑcipi. om̃i¬
no non uideo. Neq enim signis qͥb
libet cognoscere aliquid p otest: nͥ illud
ipsum cuius ea signa st̃ nouerit. Atqui
sapientiam stultus ignorat. Non enim
ut aurum & argentũ cȩteraq in id genꝰ.
& cognoscere cum uideas. & ñ habere con¬
cessum ẽtita sapientiam m̃tis eiꝰ oculo qͥ
ea careat uideri fas ẽ. Sensu enĩ corporis
quecunq attingimus formsecꝰ nobis offe¬
runtur. Et id̾o licet quoq res alienas ocu¬

Expanded text:
tum sentire, dum inest nobis, et euatum sentire, dum inest nobis, et euadere aliquando possimus. Hic rursus oritur difficillima quaestio. quonam enim modo stulti sapientem inuenire poterimus, cum hoc nomen, tametsi nemo fere audeat palam, plerique tamen ex obliquo sibi uindicant. cum de rebus ipsis, quarum cognitione constat sapientia, ita inter se dissentiant, ut aut nullum eorum, aut certe unum necesse sit esse sapientem? sed quinam iste sit, cum ab stulto requiratur, quo pacto queat dinosci plane atque percipi, omnino non uideo. neque enim quibuslibet signis cognoscere aliquid potest nisi illud ipsum, cuius ea signa sunt,. nouerit. atqui sapientiam stultus ignorat. non enim ut aurum et argentum ceteraque id genus et cognoscere, cum uideas. et non habere concessum est, ita sapientiam mentis eius oculo qui ea careat, uideri fas est. sensu enim corporis quaecumque adtingimus, forinsecus nobis offeruntur, et ideo licet quoque res alienas ocu
Abbreviated transcription (Latin):
cunt᷑. Nec ut ita dicam dñs sui facti stul¬
tus existimandus ẽ: cum ẽ tanquã mnstiru¬
m̃tum minist̾iumq sapientis. Qua re
si om̃ib hominib ñ peccare quã pecrare
melius ẽ: melius ꝓfecto stulti om̃s uiue¬
rent. si serui possent eẽ sapientiũ. Atq
hoc sim reb minorib. ut in mercando
uł in colendo agro. in uxore ducenda
in suscipiendis educandisq liberis. in
ipsa deniq re familiari administranda
expedire nemo ambigit: multomagis
in religione. Nam & res humanȩ ꝓmp¬
tiores ad dinoscendum sunt: quã diui¬
nȩ. Et in quib cunq sanctiorib & p̾stan¬
tiorib quo maius eis obsequium cul¬
tumq debemꝰ: eo sceleratius ꝑiculosiꝰ¬
q peccat᷑. Nichil gͥ nobis restare ad mod̃
uides. quam diu stulti sumus. si nobis
uita optima ce religiosa cordi ẽ. nisiut
queramꝰ sapientes: quib obtẽpando.
dominationem stulticiȩ. neq ita mul¬

Expanded text:
cuntur nec, ut ita dicam, dominus sui facti stulcuntur nec, ut ita dicam, dominus sui facti stultus existimandus est, cum est tamquam instrumentum ministeriumque sapientis. quare si omnibus hominibus non peccare quam peccare melius est, melius profecto stulti omnes uiuerent, si serui possent esse sapientium. atque hoc si in rebus minoribus, ut in mercando uel colendo agro, in uxore ducenda, in suscipiendis educandisque liberis, in ipsa denique re familiari administranda expedire nemo ambigit, multo magis in religione. nam et res humanae promptiores ad dinoscendum sunt quam diuinae et in quibuscumque sanctioribus et praestantioribus, quo maius eis obsequium cultumque debemus, eo sceleratius periculosiusque peccatur. nihil igitur nobis restare admodum uides, quamdiu stulti sumus, si nobis uita optima et religiosa cordi est, nisi ut quaeramus sapientes, quibus obtemperando dominationem stultitiae neque ita mul
Abbreviated transcription (Latin):
uoco ñ cordatos &e ingeniosos homineᷤ:
s eos quib ẽ quanta ineẽ homini pot̾.
ipsius hominis diq firmissime ꝑcepta
cognitio:atq huic cognitioni uita mo¬
resq congruentes. Cȩteros autẽ cuiꝰq
modi artib mercusq affectisint. qͦͣ libet
uictu ꝓbandi. siue imꝓbandistultoꝵ in
numero deputauerim. Quȩ cum itasia:
quis mediocrit᷑ intelligens. ñ plane uide¬
rit stultis utilius atq salubrus eẽ p̾cep¬
tis obtemꝑare sapientiũ: quã suo iudi¬
cio uitam degere: Nam om̃e factum. si
recte factum ñ ẽ:peccatum ẽ. Nec recte fa¬
ctum ec̃ ullomͦ potest: quod ñ a recta ra¬
tione ꝓficiscit᷑. Porro recta ratio ẽ.: ipsa
uirtus. Cui autẽ hominũ uirtꝰ. nͥ sapien¬
tis animo presto ẽ Solus gͥ sapiens non
peccat. Stultus gͦ omnis peccat: nͥ in
his factis in quib sapienti obtẽꝑauerit.
Arecta enim ratione: talia facta ꝓficis¬

Expanded text:
uoco non cordatos et ingeniosos homines, uoco non cordatos et ingeniosos homines, sed eos, quibus inest, quanta inesse homini potest, ipsius hominis deique firmissime percepta cognitio atque huic cognitioni uita moresque congruentes: ceteros autem cuiusque modi artibus inertiisque adfecti sunt, quolibet uictu probandi siue inprobandi, stultorum in numero deputauerim. quae cum ita sint. quis mediocriter intellegens non plane uiderit stultis utilius atque salubrius esse praeceptis obtemperare sapientium quam suo iudicio uitam degere? nam omne factum, si recte factum non est, peccatum est; nec recte factum esse ullo modo potest, quod non a recta ratione proficiscitur. porro recta ratio est ipsa uirtus. cui autem hominum uirtus nisi sapientis animo praesto est? solus igitur sapiens non peccat. stultus ergo omnis peccat. nisi in iis factis, in quibus sapienti obtemperauerit; a recta enim ratione talia facta proficis
Abbreviated transcription (Latin):
test aliusq supponi: nonne potest decep¬
ta decipere: Credimus tam̃. & sine ul¬
la dubitatione credimꝰ. qͦd scire ñ posse
confitemur. Quis enim ñ uideat pieta¬
uinculum: suꝑbissimo scelere uiolari:
Nam quis uł insanus eum culpandu
putet. qui eis officia debita impenderit:
quos parentes eẽ crediderit. etiam si non
eeñts Quis contra ñ ext̾minandum
uidicauerit. qui ueros fortasse parentes
minime dilexerit: dum ne falso diligat
metuit: Multa possunt afferri: quib
ostendatur nichil omĩno humanȩ so-¬
cietatis in colume remanere: si nichil cre¬
dere statuerimus qͦd ñ possumꝰ tenere
ꝑceptum. s nunc accipe. qͦd iam faciliꝰ
me tͥ ꝑsuasurũ eẽ confido. Cum de re¬
ligione id est cum de colendo atq intel¬
ligendo do agitur: hi minus sequendi
sunt. qui nos credere uetant. rationem
ꝓmptissime pollicentes. Nam nemini
dubium ẽ: om̃s homines aut stultos
aut sapientes eẽ. Nunc autẽ sapientes

Expanded text:
test aliusque subponi, nonne potest deceptest aliusque subponi, nonne potest decepta decipere? credimus tamen et sine ulla dubitatione credimus, quod sciri non posse confitemur. quis enim non uideat pietauinculum. superbissimo scelere uiolari? nam quis uel insanus eum culpandum inputet, qui eis officia debita inpenderit, quos parentes esse crediderit, etiamsi non essent? qui contra non exterminandum iudicauerit, qui ueros fortasse parentes minime dilexerit, dum, ne falsos diligat, metuit? multa possunt adferri, quibus ostendatur nihil omnino humanae societatis incolume remanere, si nihil credere statuerimus, quod non possumus tenere perceptum. Sed nunc accipe, quod iam facilius me tibi persuasurum esse confido. cum de religione, id est cum de colendo atque intellegendo deo agitur, ii minus sequendi sunt, qui nos credere uetant, rationem promptissime pollicentes. nam nemini dubium est omnes homines aut stultos aut sapientes esse. nunc autem sapientes
Abbreviated transcription (Latin):
Qui tam̃ utrũ in reb humanis inueniri
possint: rursus ignoro. Hȩc dicta sunt:
ut intelligeremꝰ nos retenta fide illaꝵ
etiam rerum. quas ñdum comp̃hendi¬
mus. a temeritate opinantiũ uendicari.
Nam qui dicunt nichil ẽẽ credendum
nͥ quod scimus: hi unum cauent nom̃
opinationis: quod fatendum ẽ turpe
ac miserrimum. S siquis diligent̾ con¬
sideret. plurimũ intereẽ. utrum se scire
quis putet. aut quod nescire se intelligit
credat aliqua auctoritate commotus:
ꝓfecto erroris & inhumanitatiᷤᷤ atq su¬
ꝑbie crim̃ uitauit. Quero enim si qͦd
nescitur credendum ñ ẽ. quomͦ serui¬
ant parentib liberi: eosq mutua pie¬
tate diligant: qͦs parentes suos eẽ ñ cre¬
uant. ⁊ son enim ratione ulloue pacto:
sciri potest. S int̾posita matris auctori-¬
tate de patre creditur: de ipsa uͦ matre
plerumq nec matri. s obstetricib. nutͥ¬
cib famulis. Nam cui furari filius po¬

Expanded text:
qui tamen utrum in rebus humanis inueniri qui tamen utrum in rebus humanis inueniri possint, rursus ignoro. haec dicta sunt, ut intellegeremus nos retenta fide illarum etiam rerum, quas nondum conprehendimus. a temeritate opinantium uindicari. nam qui dicunt nihil esse credendum nisi quod scimus, hi unum cauent nomen opinationis, quod fatendum est turpe ac miserrimum; sed si diligenter considerent plurimum interesse, utrum se scire quis putet, an quod nescire se intellegit. credat aliqua auctoritate commotus, profecto errores et inhumanitatis atque superbiae crimen euitabunt. Quaero enim, si quod nescitur, credendum non est, quomodo seruiant parentibus liberi eosque mutua pietate diligant, quos parentes suos esse non credant. non enim ratione ullo pacto sciri potest, sed interposita matris auctoritate de patre creditur; de ipsa uero matre plerumque nec matri, sed obstetricibus, nutricibus, famulis. nam cui furari filius po
Abbreviated transcription (Latin):
pͥmum beatoꝵ genus ipsi ueritati cre¬
dere: scdm autẽ studiosoꝵ amatoꝵq
ueritatis auctoritati. In quib duoꝵ
generib laudabilit̾ creditur. In pͥmo
autẽ uiciosoꝵ. id est eoꝵ qui opinant᷑ se
scire quod nesciant: ẽ ꝓfecto uitiosa ere¬
dulitas. Cetera duo imꝓbanda genera ni¬
chil credunt: & illi qui uerũ querunt cũ
desꝑatione inueniendi: &e illi qͥ omĩno
ñ querunt: & hoc dumtaxat in reb
ad aliquam ꝑtinentib disciplinam
Nam in alio uitȩ actu prorsus nescio:
quo pacto possit homo nichil credere.
Quamqua in illis etiam qui se in agen¬
do ꝓbabiliora sequi dicunt: scire potiꝰ
nichil posse. quã nichil credere uolunt
uideri. Quis enim qͦd ꝓbat ñ credit:
Aut quomͦ est illud qͦd sequunt᷑: si ñ ꝓba¬
tur ꝓbabile: Qua re duo genera posst̾
eẽ adu̾santiũ ueritati. Unum eoꝵ qui
scientiam tantũ oppugnant ñ fidem:
alterum eoꝵ qui utrumq condepnant.

Expanded text:
primum beatorum genus ipsi ueritati creprimum beatorum genus ipsi ueritati credere, secundum autem studiosorum amatorumque ueritatis auctoritati. in quibus duobus generibus laudabiliter creditur. in primo autem uitiosorum, id est eorum, qui opinantur se scire quod nesciant, est profecto uitiosa dulitas. cetera duo inprobanda genera nihil credunt: et illi qui uerum quaerunt cum desperatione inueniendi, et illi qui omnino non quaerunt. et hoc dumtaxat in rebus ad aliquam pertinentibus disciplinam. nam in alio uitae actu prorsus nescio quo pacto possit homo nihil credere. quamquam in illis etiam qui se in agendo probabilia sequi . dicunt, scire potius nihil posse quam nihil credere uolunt uideri. quis enim quod probat non credit? aut quomodo est illud quod sequuntur, si non probatur, probabile? quare duo genera possunt esse aduersantium ueritati: unum eorum, qui scientiam tantum obpugnant, non fidem, alterum eorum, qui utrumque condemnant:
Abbreviated transcription (Latin):
sibi iam se scire ꝑsuasit. si modo illud dis¬
ci potest: & ꝑ se ipsa temeritas. ñ bene af¬
fecti animi signum ẽ. Nam etiam si hoc
ipsum qͦd de cicerone dixi scire se quiꝰquã
arbitratur. quã quã nichil eum impediat.
a discendo. quia res ipsa nulla scientia
teneri potest: tam̃ quod ñ intelligit mł¬
tum int̾esse. utrum aliquid mentis cer¬
ta ratione uideat᷑ qͦd intelligere dicimꝰ.
an famȩ uł litteris credendum posteriᷤ
utiliter cõmendetur: ꝓfecto errat. Neq
quisquã error turpitudine caret. Quod
intelligimus gͥ debemus rationi: qͦd cre-¬
dimus auctoritati: qͦd opinam errori.
S intelligens omĩs etiam credit: credit
omĩs &e qui opinatur: ñ omĩs qͥ credit
intelligit: nullus qui opinat᷑ intelligit.
Hȩc gͦt᷑a. si ad illa qͥnq hominũ genera.
quȩ pauloante commemorauimꝰ refe¬
rantur: idest duo ꝓbanda quȩ pͥora po¬
suimus. & tria reliqua uitiosa: inuenimꝰ

Expanded text:
sibi iam se scire persuasit, si modo illud dissibi iam se scire persuasit, si modo illud disci potest,' et per se ipsa temeritas non bene adfecti animi signum est. nipsum quod de Cicerone dixi, scire se quisquam arbitratur, quanquam nihil eum impediat a discendo, quia res ipsa nulla scientia teneri potest: tamen quod non intelligit multum interesse, utrum aliquid mentis certa ratione teneatur, quod intelligere dicimus, an famae vel litteris credendum posteris utiliter commendetur; profecto errat, neque quisquam error turpitudine caret. Quod intelligimus igitur, debemus rationi: qdimus, auctoritati, quod opinamur, errori. sed intellegens omnis etiam credit, credit omnis et qui opinatur; non omnis qui credit intellegit; nullus qui opinatur intellegit. haec ergo tria si ad illa quinque hominum genera, quae paulo ante commemorauimus, referantur, id est duo probanda, quae priora posuimus, et tria reliqua uitiosa: inuenimus
Abbreviated transcription (Latin):
pͥmum semꝑ sine uicio ẽ: scđ̾m aliqͣndo
cum uicio: tercium nunquã sine uicio.
Nam intelligere magna &e honesta uel
etiam diuina beatissimũ ẽ. intelligere aũ
suꝑflua nichil nocet: s fortasse discere no¬
cuit. cum tempꝰ necessarioꝵ occuparent.
Ipsa etiam noxia ñ intelligere: s facere
aut pati miserum e̾. Non enim siquis in¬
telligat. qͦmͦ possit inimicꝰ sine suo ꝑicło
occidi: intelligentia ipsa ac ñ cupidita¬
te reus ẽ. Quȩ si absit: quid innocentiꝰ
dici potest: Credere autẽ tunc ẽ culpan¬
dum: cũ uł de do indignum aliquid
credit᷑. uł de homine facile creditur. In
cetis uͭ reb siquis quid credit: si se id nescire
intelligat. nulla culpa ẽ. Credo enim scele¬
ratissimos coniuratos: uirtute ciceroniᷤ
quondam int̾fectos. Atq id ñ solum nes¬
cio: s etiam nullo pacto mescire posse
certo scio. Opinari autẽ duas ob res tur¬
pissimum ẽ. quodediscere ñ potest qui

Expanded text:
primum semper sine uitio est, secundum aliquando primum semper sine uitio est, secundum aliquando cum uitio, tertium numquam sine uitio. nam intellegere magna et honesta uel etiam diuina, beatissimum est; intellegere autem superflua, nihil nocet, sed fortasse discere nocuit, cum tempus necessariorum occuparent. ipsa etiam noxia non intellegere, sed facere aut pati miserum est. non enim si quis intellegat. quomodo possit inimicus sine suo periculo occidi, intellegentia ipsa, a cupiditate reus est; quae si absit, quid innocentius dici potest? credere autem tunc est culpandum, cum uel de deo indignum aliquid creditur uel de homine facile creditur. in ceteris uero rebus si quis quid credit, si se id nescire intellegat, nulla culpa est. credo enim sceleratissimos coniuratos uirtute Ciceronis quondam interfectos: atqui id non solum nescio, sed etiam nullo pacto me scire posse certo scio. opinari autem duas ob res turpissimum est: quod et discere non potest, qui
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑ est. ut consideremus quo pacto hi
sequendi ñ sint: qui se pollicentur ra¬
tione ducturos. Nam quomͦ sine cul¬
pa possimus sequi eos. qui credere ui¬
bent: iam dictum est. Ad hos aut̃ẽ spon¬
sores rationis: ñ mͦ sine uituꝑatione.
s etiam cum aliqua laude se uenire
qui iam inuenerunt: qͦs etiã beatissimsᷤ
uidicare necesse ẽ: alia uͦ qui studiosissi¬
me ce rectissime inquirut. Primi qͦ st̃
iam in ipsa possessione: alteri in uia;ꝗ
tam̃ certissime ꝑuenit᷑. Tria sunt alia
hominum genera: ꝓfecto imꝓbanda
ao detestanda. Unum ẽ opinantium id
est eoꝵ qui se arbitrant᷑ scire qͦd nesci¬
unt: alterum eoꝵ qui senciunt qͥdem
se nescire. s non ira querunt. ut inuenire
possint: terciũ eoꝵ qui neq se scire existi¬
mant. nec querere uolunt. Tria sunt itẽ
uelut finitima sibimet in animis hõi¬
num distinctione dignissima: intellige.
credere. opinari. Quȩ si ꝑse ipsa consid̾ent᷑:

Expanded text:
superest. ut consideremus, quo pacto hi superest. ut consideremus, quo pacto hi sequendi non sint, qui se pollicentur ratione ducturos. nam quomodo sine culpa possimus sequi eos, qui credere iubent, iam dictum est; ad hos autem sponsores rationis non modo sine uituperatione. sed etiam cum aliqua laude se uenire qui iam inuenerunt, quos etiam beatissimos iudicare necesse est; alia eorum, qui studiosissime et rectissime inquirunt. primi ergo sunt iam in ipsa possessione, alteri in uia, qua tamen certissime peruenitur. tria sunt alia hominum genera, profecto inprobanda ac detestanda. unum est opinantium, id est eorum, qui se arbitrantur scire quod nesciunt; alterum eorum, qui sentiunt quidem se nescire. sed non ita quaerunt, ut inuenire possint; tertium eorum, qui neque se scire existimant nec quaerere uolunt. tria sunt item uelut finitima sibimet in animis hominum distinctione dignissima: intellegere, credere, opinari. quae si per se ipsa considerentur,
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ ad est: si societatis humanȩ in dm
tendentib cura sit. Quo gradu: nichil
firmiꝰ in celum reꝑiri potest. Ego qͥdem
huic rationi ñ possum resistere. Nam
nichil sine cognitione eẽ credendum
quomͦ possum dicere: cum & amicitia
nisi aliquid credatur. qͦd certa ratione
demonstrari ñ potest. omĩno nulla sit.
ce sepe dispensatorib seruis sine ulla
culpa dominoꝵ credatur: In religione
uͦ quid iniquiꝰ fieri potest. quã ut di an¬
tistites nobis ñ fictum animũ pollicenti¬
b crcdant: nos eis p̾cipientib nolimus
credere: Postremo que potest ẽẽ uia sa¬
lubrior. quam idoneum pͥmo fieri ꝑci¬
piendȩ ueritatis. adhibendo his fidẽ.
quȩ ad p̾colendum & ad p̾curandum
animum sunt diuinitꝰ constituta: aut
si iam prorsus idoneus sis. cucuire po¬
tius aliquantũ qua tutissimũ ẽ ingre¬
di: quã &e tͥ eẽ auctorem ꝑiculi. & oetis
temeritatis exemplum: Qua re iam

Expanded text:
autem adest, si societas humana in deum autem adest, si societas humana in deum tendentibus curae sit. quo gradu nihil firmius in caelum reperiri potest. ego quidem huic rationi non possum resistere; nam nihil sine cognitione esse credendum qui possum dicere? cum et amicitia, nisi aliquid credatur, quod certa ratione demonstrari non potest, omnino nulla sit, et saepe dispensatoribus seruis sine ulla culpa dominorum credatur. in religione uero quid iniquius fieri potest, quam ut dei antistites nobis non fictum animum pollicentibus credant, nos eis praecipientibus nolimus credere ? postremo quae potest esse uia salubrior quam idoneum primo fieri percipiendae ueritati, adhibendo iis fidem, quae ad praecolendum et ad praecurandum animum sunt diuinitus constituta? aut si iam prorsus idoneus sis, circuire potius aliquantum qua tutissimum est ingredi, quam et tibi esse auctorem periculi et ceteris temeritatis exemplum. Quare iam
Abbreviated transcription (Latin):
qua illi qui pͥmitus credunt: nunquid
tandem oberit: Non arbutror. S ta¬
men ais. Quid eos morari opus ẽe Qa
& si facto sibi nichil nocebunt: nocebt̾
tam̃ exemplo cȩteriᷤ. Uix enim ẽ qͥ de se
tantum sentiat: quantũ potest. S qui
minus excitandus ẽ. qui ampliꝰ repri¬
mendus: ut neq ille desperatione fran¬
gatur: neq iste precipitet᷑ audatia. Qd
facile sit: si etiam hi qui ualent uolare.
ne cui sint pericłosum inuitam̃tum.
paulisꝑ cogant᷑ incedere: qua etiam
cȩteris tutũ ẽ. Hec ẽ ꝓuidentia uere re¬
ligionis: hoc iussum diuinitꝰ. hoc a¬
beatis maiorib traditum: hoc ad nos
usq seruatum. Hoc ꝑturbare uelle atq
ꝑu̾tere: nichil ẽ aliud. quã ad ueram re¬
ligionem sacrilegam uiam querere.Qd̃
qui faciunt: nec si eis concedatur quod
uolunt. possunt quo intendunt ꝑue¬
nire. Cuiꝰmodi eminlibet excellant
ingenio: nͥ ds adsit. humo repunt. Tẽ

Expanded text:
qua illi qui primitus credunt, numquid qua illi qui primitus credunt, numquid tandem oberit? non arbitror. sed tamen, ais. quid eos morari opus est? quia etsi facto sibi nihil nocebunt, nocebunt tamen exemplo ceteris. uix enim est, qui de se tantum sentiat, quantum potest; sed qui minus, excitandus est, qui amplius, reprimendus, ut neque ille desperatione frangatur, neque iste praecipitetur audacia. quod facile fit, si etiam ii, qui ualent uolare, ne cui sint periculoso inuitamento, paulisper cogantur incedere. qua etiam ceteris tutum est. haec est prouidentia uerae religionis, hoc iussum diuinitus, hoc beatis maioribus traditum, hoc ad nos usque seruatum: hoc perturbare uelle atque peruertere, nihil est aliud quam ad ueram religionem sacrilegam uiam quaerere. quod qui faciunt, nec si eis concedatur quod uolunt, possunt quo intendunt peruenire. cuiusmodi enim libet excellant ingenio, nisi deus adsit, humo repunt. tunc
Abbreviated transcription (Latin):
ita eẽ: e uero animo te ad accipien dam
religionẽ accedere: &e ita paucoꝵ te ẽẽ ho¬
minũ ut rationes quib ad certã cogniti¬
onem uis diuina ꝑducit᷑. capere possis.
Quid ceteris hominib qui tam sereno
ingenio p̾diti ñ sunt. negandam religi¬
onem putas: an eos pedetẽptim qͥb dam
gradib ad illa summna penetralia esse
ducendos: Vides plane. quid sit religiosiꝰ.
Neq enim tͥ quiuis homoan rei tantȩ cu¬
piditate. ullomͦ deserendus. aut respu¬
endus uideri potest. S nonne censes nͥ
pͥmo credat. se ad id quod instituit per¬
uenturum. mentẽq supplicem p̾beat. &
qͥbusdam magnis necessariisq p̾ceptis
obtemꝑans quadam uitȩ actione ꝑp̃¬
get᷑: non eum eẽ aliter illa quȩ pure
uera sunt adepturum: Censes ꝓfecto.
Quid gͦ isti quoꝵ de genere te eẽ iam cre¬
do. qui facillime diuĩna secreta ratione
certa caꝑe posst̾. si hac uia ueniunt.

Expanded text:
ita esse, et vero animo te ad accipiendam ita esse, et vero animo te ad accipiendam religionem accedere et ita paucorum te esse hominum, ut rationes. quibus ad certam cognitionem uis diuina perducitur, capere possis: quid ? ceteris hominibus, qui tam sereno ingenio praediti non sunt, negandam religionem putas? an eos pedetentim quibusdam gradibus ad illa summa penetralia esse ducendos? uides plane, quid sit religiosius. neque enim tibi quiuis homo in rei tantae cupiditate ullo modo deserendus aut respuendus uideri potest. sed nonne censes, nisi primo credat se ad id, quod instituit, peruenturum. mentemque subplicem praebeat et quibusdam magnis necessariisque praeceptis obtemperans quadam uitae actione perpurget, non eum esse aliter illa, quae pure uera sunt, adepturum? censes profecto. quid ergo istis, quorum de genere te esse iam credo, qui facillime diuina secreta ratione certa capere possunt. si hac uia ueniant,
Abbreviated transcription (Latin):
id ipsum asserens uerbis: s tam̃ uerbis:
ñ enĩ animi tui latebras ita ut intime
sciaris homo homini aꝑire possis. At
ille si dixerit ecce credo tͥ. s num ẽ equiꝰ
ut etiam tu credas mͥ. cum tu benefici¬
um si aliquid ueri teneo sis accepturꝰ.
daturus ego: qͥd respondebimꝰ nisi eẽ
credendum: S inquis. nonne erat me¬
lius rationẽ mͥ redderes: ut ea quocũq
me diiceret. sine ulla sequerer temerita¬
te: Erat fortasse. Scum res tanta sit. ut
d̾s tibi ratione cognoscendus sit: om̃sne
putas idoneos eẽ ꝑcipiendis rationib.
quib ad diuinam intelligentiã mens
ducit᷑ humana: an plures an paucos:
Paucos ais existimo. Hoꝵ ne in numero
ec̃ te credis: Non ẽ meũ inquis. hoc re¬
spondere. Illus gͦ putas etiam hoc tibi
credere: Quod quidem facit. Tu tantũ
mem̃to.iam eum uis credidisse tͥ incer¬
ta dicenti: tu illi religiose ammonenti.
ne semel qͥdem uoles crederes llerũ fac

Expanded text:
idipsum asserens verbis, sed tamen verbis. idipsum asserens verbis, sed tamen verbis. Non enim animi tui latebras, ita ut intime sciaris, homo homini aperire possis. At ille si dixerit, Ecce credo tibi; sed nonne est aequius ut etiam tu credas mihi, cum tu beneficium, si aliquid veri teneo, sis accepturus, daturus ego? quid respondebis, nisi esse credendum? 24. Sed, inquis, nonne erat melius, rationem mihi redderes, ut ea quocumque me duceret, sine ulla sequerer temeritate? Erat fortasse: sed cum res tanta sit, ut Deus tibi ratione cognoscendus sit, omnesne putas idoneos esse percipiendis rationibus, quibus ad divinam intelligentiam mens ducitur humana, an plures, an paucos? Paucos, ais, existimo. Horumne in numero esse te credis? Non est meum, inquis, hoc respondere. Illius ergo putas, etiam hoc tibi credere: quod quidem facit. Tu tantum memento, jam eum bis credidisse tibi incerta dicenti; te illi religiose admonenti ne semel quidem velle credere. Verum fac
Abbreviated transcription (Latin):
credens: quomͦ amicũ uł ipsum uel
se appellet ñ uideo. Hic fortasse dicas:
concedo aliquid aliquando ẽẽ creden¬
dum. Nunc expedi. quomͦ in religione
turpe ñ sit credere: antequã scire. faciã
si potero. Quocirca ex te quero. qͥd existi¬
mes in grauiore culpa eẽ: religionem
tradere indigno: an id qͦd ab eis qͥ illa
tradunt. dicit᷑ credere. Si quẽ dicã in¬
dignum ñ intelligis: eum dico qͥ ficto
pectore accedit. Concedis ut arbitior.
magis culpandum eẽ tali homini pan
dere. si qua sunt sc̃a secreta: quã religio¬
sis uiris de ipsa religione aliquid affir¬
mantib credere. Neq enim te aliud re¬
spondere decuerit. Qua re nunc fac: pu¬
tes eum adesse. qui tͥ religionẽ sit traditu¬
rus. Quonam modo illi fidem facturꝰ
es. uero animo te accedere: neq qͥcquã
in te qͦd ad hanc rem attinet. doli atq
simulationis eẽ: Dices bona tua consci¬
entia nichil te fingere. quantis poteriᷤ

Expanded text:
credens quomodo amicum uel ipsum uel credens quomodo amicum uel ipsum uel se appellet. non uideo. hic fortasse dicas : concedo aliquid aliquando esse credendum; nunc expedi, quomodo in religione turpe non sit credere antequam scire. faciam, si potero. quocirca ex te quaero, quid existimes in grauiore culpa esse, religionem tradere indigno, an id quod ab eis, qui illam tradunt, dicitur credere. si, quem dicam indignum, non intellegis, eum dico, qui ficto pectore accedit. concedis, ut arbitror, magis culpandum edere si qua sunt sancta secreta, quam religiosis viris de ipsa religione aliquid affirmantibus credere. Neque enim te aliud respondere decuerit. Quare nunc fac putes eum adesse, qui tibi religionem sit traditurus: quonam modo illi fidem facturus es, vero animo te accedere, neque quidquam in te, quod ad hanc rem attinet, doli atque simulationis esse? Dices, bona tua conscientia nihil te fingere, quantis poteris
Abbreviated transcription (Latin):
bens illiꝰ rei curam: quã libent̾ audi¬
re ꝓfecto uideret᷑. Quappter etiam eu¬
riosi definitio: ea regula qua studiosi
em̃danda ẽ. Uide igitur: utrum & il¬
la suꝑiora emendanda sint. Cur em̃
ñ &e suspiciosi nomine indignus sit
qͥ aliquando aliquid suspicat᷑: & cre¬
duli qui aliquando aliqͥd credit: Ita¬
q ut int̾ studentẽ alicuiꝰ rei ce omĩno
studiosũ. rursũq int̾ curã habentem atq
curiosũ: ita int̾ credentẽ &e credulũ pluri¬
mũ int̾est. S nc̃ uide inqͥes: utrũ in religi¬
one credere debeamꝰ. Neq enĩ si ꝯcedimꝰ aliud
ẽẽ credẽ. aliud eredulũ eẽ: sequit᷑ ut nulla
culpa sit in religionib credere. Quid si
enim &e credere &e credulum eẽ uiciosũ ẽ.
quẽ admodũ & ebrium & ebriosũ eẽ:
Quod qui certũ existimat: nullũ mͥ ha¬
bere posse amicum uidetur. Si enim
turpe ẽ aliquid credere: aut turpiter
facit qͥ amico credit. aut nichil amico

Expanded text:
bens illius rei curam, cum libenter audibens illius rei curam, cum libenter audiret, profecto uideretur. quapropter etiam curiosi definitio ea regula. qua studiosi, emendanda est. uide igitur, utrum et illa superiora emendanda sint. cur enim non et suspiciosi nomine indignus sit, qui aliquando aliquid suspicatur, et creduli, qui aliquando aliquid credit? itaque ut inter studentem alicuius rei et omnino studiosum rursumque inter curam habentem atque curiosum, ita inter credentem et inter credulum plurimum interest. Sed nunc uide, inquies, utrum in religione credere debeamus. neque enim si concedimus aliud esse credere, aliud credulum esse, sequitur, ut nulla culpa sit in religionibus credere. quid? si enim et credere et credulum esse uitiosum est, quemadmodum et ebrium et ebriosum esse? quod qui certum existimat, nullum mihi habere posse amicum uidetur. si enim turpe est aliquid credere, aut turpiter facit, qui amico credit, aut nihil amico
Abbreviated transcription (Latin):
gnopere scire uult. & ea que ad se maxi¬
me ꝑtinent. Quare iam intelligis eo ua¬
cillare istam definitionẽ studiosi: quod
omĩs qͥdem studiosus ea nosse uult que
ad se ꝑtinent: ñ tam̃ omĩs qui id agit.
studiosus uocandus ẽ: s is qui ea que ad
animũ nutriendũ liberalit̾ atq ornan¬
dum ꝑtinent. impensissime requirit.
Tam̃ studentẽ recte appellamꝰ: p̾sertĩ
addentes qͥd studeat audire. Nam etiã
suoꝵ studiosum possumus appellare.
si suos tantum diligit. ñ tam̃ adiunctio¬
ne nulla communi nomine studiosoꝵ
dignũ putamꝰ Audiendi aũ cupidu quẽad¬
modũ se sui hab̾ent ñ appellarẽ studiosũ
audiendi: nisi gaudens bona fama idip¬
sum sepe uellet audire: studentẽ uͦ etiã¬
neq id odiose atq crebro s rarissime ac
modestissime. uł in conuiuio. ułin aliqͦ cir¬
culo. ulloue consessu: uideretur ne tͥ
curiosus: Non opinor. S certe ha¬

Expanded text:
gno opere scire uult et ea, quae ad se maxigno opere scire uult et ea, quae ad se maxime pertinent. quare iam intellegis eo uaccillare istam definitionem studiosi, quod omnis quidem studiosus ea nosse uult, quae ad se pertinent, non tamen omnis. qui id agit. studiosus uocandus est, sed is. qui ea, quae ad animum nutriendum liberaliter atque ornandum pertinent, inpensissime requirit: tamen studentem recte appellamus praesertim addentes, quid studeat audire. nam etiam suorum studiosum possumus appellare, si suos tantum diligit. non tamen adiunctione nulla communi nomine studiosorum dignum putamus. audiendi autem cupidum, quemadmodum se sui haberent, non appellarem studiosum audiendi, nisi gaudens bona fama id ipsum saepe uellet audire; studentem uero, etiamneque id odiose atque crebro, sed rarissime ac modestissime uel in conuiuio uel in aliquo circulo ulloue consessu, uidereturne tibi curiosus ? non opinor, sed certe ha
Abbreviated transcription (Latin):
si suspiciosus in uicio ẽ. eo qͦd ñ comꝑta
suspicatur: quantomagis credulus. qui
hoc a suspicioso differt. qͦd ille incogni¬
tis aliquam. iste nullam tribuit dubita¬
tionem: Interim accipio hanc opinio¬
nem: ac distinctionem. S scis etiam cu¬
riosum ñ nos solere appellare sine con¬
uicio: studiosum uͦ etiam cũ laude.
Quamobrem attende si placet: etiam
int̾ hec duo quid tͥ distare uideatur.
Id certe respondes. quod quamius uter¬
q agatur magna cupiditate noscendi:
curiosus tam̃ ea requirit quȩ nicbil ad
se attinent: studiosus autẽ contra. quȩ
ad se attinent requirit. S qͥa ñ negamꝰ
ad hominẽ ꝑtinere conuigem ac liberoᷤ
& eoꝵ salutem: si quispiam peregre po¬
situs. quemadmodũ ualeant. ac sese agatł
sua coniunx ac liberi. om̃s aduenien¬
tes sedulo ꝑcunctetur: magna utiq
ducit᷑ cupiditate noscendi. Et tamen
hunc studiosum ñ uocamꝰ: qui &e ma¬

Expanded text:
si suspiciosus in uitio est, eo quod non conperta si suspiciosus in uitio est, eo quod non conperta suspicatur, quanto magis credulus, qui hoc a suspicioso differt. quod ille incognitis aliquam, iste nullam tribuit dubiationem. interim accipio hanc opinionem ac distinctionem. sed scis etiam curiosum non nos solere appellare sine conuicio, studiosum uero etiam cum laude. quamobrem adtende, si placet. etiam inter ' haec duo quid tibi distare uideatur. id certe respondes. quod quamuis uterque agatur magna cupiditate noscendi, curiosus tamen ea requirit. quae nihil ad se adtinent. studiosus autem contra quae ad sese adtinent requirit. sed quia non negamus ad hominem pertinere coniugem ac liberos et eorum salutem, si quispiam peregre positus, quemadmodum ualeant ac sese agant sua coniux ac liberi. omnes aduenientes sedulo percontetur, magna utique ducitur cupiditate noscendi. et tamen. hunc studiosum non uocamus, qui et ma
Abbreviated transcription (Latin):
diti:s ut aliquam concilient multitu¬
dinem nomine rationis. Qua ꝓmissa:
naturalit̾ anima gaudet humana. Nec
uires suas ualitudinẽq considerans sa¬
norum escas appetendo. que male cõ¬
mittuntur nisi ualentib: irruit inue¬
nena fallentium. Nam uera religio. nͥ
credantur ea que quisq postea si se be¬
ne gesserit dignusq fuerit assequatur
atq ꝑcipiat: & omĩno sine quodam gra¬
ui auctoritatis imꝑio miri recte nullo
pacto potest. S queris fortasse uł de hoc
ipso aliquam accipere rationem: qua tibi
ꝑsuadeatur. ñ prius ratione quã fide te
ẽẽ docendum. Quod facile potest: si mͦ
equum te p̾beas. S ut commode fiat.
uolo quasi respondeas int̾roganti: & pͥ¬
mo dicas mͥ. quare tͥ uideatur ñ eẽ cre¬
dendum. Quod ipsa inquis credulitas
a qua creduli nominant᷑: uicium qͦd¬
dam mͥ uidetur eẽ. Alioquin: hoc nom̃
ñ ꝓ ꝯuicio obiectare soleremus. ⁊ lam

Expanded text:
diti, sed ut aliquam concilient multituditi, sed ut aliquam concilient multitudinem nomine rationis: qua promissa naturaliter anima gaudet humana nec uires suas ualetudinemque considerans sanorum escas adpetendo, quae male committuntur nisi ualentibus, inruit in uenena fallentium. nam uera religio, nisi credantur ea. quae quisque postea, si se bene gesserit dignusque fuerit, adsequatur atque percipiat, et omnino sine quodam graui auctoritatis imperio inire recte nullo pacto potest. Sed quaeris fortasse uel de hoc ipso aliquam accipere rationem, qua tibi persuadeatur non prius ratione quam fide te esse docendum. quod facile potest, si modo aequum te. praebeas. sed ut commode fiat, uolo quasi respondeas interroganti et primo dicas mihi, quare tibi uideatur non esse credendum. quod ipsa, inquis, credulitas, a qua creduli nominantur, uitium quoddam mihi uidetur esse, alioquin hoc nomen non pro conuicio obiectare soleremus. nam
Abbreviated transcription (Latin):
eram: donec aut inuenirẽ qͦd uellem:
aut mͥ ꝑsuaderem ñ eẽ querendum. O¬
portunissimum gͦ me ac ualde dociłe
tunc inuenire posset: si fuisset qͥ pos¬
set docere. Hoc gͦ mͦ & simili: animȩ
tuȩ cura sit. Diu quoq te affectum ui¬
des. Et si iam satis tͥ iactatꝰ uideris. fi¬
nemq huiꝰmodi laborib uis impone:
sequere uiam catholicȩ disciplinȩ: qͣ
uit: & ab hinc ad posteros manatura
ẽ. Ridiculum in quis istud ẽ. cum
õs hanc se ꝓfiteantur tenere. ac docere.
Profitentur hoc om̃s heretict̾ negare ñ
possunt: s ita. ut eis quos illectant. ra¬
tionem se de obscurissimis reb polli¬
ceant᷑ reddituros. Eoq catholicã maxi¬
me criminant᷑: qͦd illis qui ad eam ue¬
niunt p̾cipitur ut credant. Se autẽ
ñ uigum credendi imponere: s do¬
cendi fontem aꝑire głantur. Quid
inquis dici potuit: quod ad eorum
laudem maxime ꝑtineret: Non ita ẽ.
Hoc enim faciunt nullo robore pre¬

Expanded text:
eram, donec aut inuenirem, quod uellem, eram, donec aut inuenirem, quod uellem, aut mihi persuaderem non esse quaerendum. oportunissimum ergo me ac ualde docilem tunc inuenire posset, qui posset docere. hoc ergo modo et simili animae tuae cura sit. diu quoque te adfectum uides; et si iam satis tibi iactatus uideris finemque huiusmodi laboribus uis inponere, sequere uiam catholicae disciplinae, quauit et abhinc ad posteros manatura est. Ridiculum, inquis. istuc est, cum omnes hanc se profiteantur tenere ac docere. profitentur hac omnes haeretici, negare non possum, sed ita, ut eis, quos inlectant, rationem se de obscurissimis rebus polliceantur reddituros, eoque catholicam maxime criminantur, quod illis, qui ad eam ueniunt, praecipitur, ut credant, se autem non iugum credendi inponere, sed docendi fontem aperire gloriantur. quid, inquis, dici potuit, quod ad eorum laudem maxime pertineret? non ita est. hoc enim faciunt nullo robore prae
Abbreviated transcription (Latin):
latere ueritatẽ. nͥ qͦd in ea querendi mo¬
dus lateret: eundemq ipsum modum
ab aliqua diuina auctoritate sum̃¬
dum: restabat querere. quenã illa eẽt
auctoritas: cum in tantis dissensionib
se quisq illam traditurũ polliceret᷑.
Occurrebat gͥ mexplicabilis silua.
cui demum inseri multum pigebat.
Atq int̾ hec sine ulla requie: cupidita¬
te reꝑiendi ueri animus agitabatur.
Dissuebam me tam̃ magis magisq
ab istis: quos iam deserere ꝓposueram.
Restabat autẽ alud nichil in tantis
ꝑiculis: quam ut diuiam ꝓuidentiã
lacrimosis & miserabilib uocib ut opẽ
mͥ ferret deprecarer. Atq id sedulo faci¬
ebam. Et iam fere me cõmouerant. ñ¬
nullȩ disputationes mediolanensis epi :
ut ñ sine spe aliqua. de ipso uetere te¬
stam̃to multa querere euperẽ: quȩ
ut scis male nobis comm̃data exsecra¬
bamur:. Decreueramq tamdui eẽ cathe¬
cuminꝰ in eccł̃ia. cui traditus a parentibꝰ

Expanded text:
latere ueritatem, nisi quod in ea quaerendi molatere ueritatem, nisi quod in ea quaerendi modus lateret, eundemque ipsum modum ab aliqua diuina auctoritate esse sumendum. restabat quaerere, quaenam illa esset auctoritas, cum in tantis dissensionibus se quisque illam traditurum polliceretur. occurrebat igitur inexplicabilis silua, cui demum inseri multum pigebat; atque inter haec sine ulla requie cupiditate reperiendi ueri animus agitabatur. dissuebam me tamen magis magisque ab istis. quos iam deserere proposueram. restabat autem aliud nihil in tantis periculis, quam ut diuinam prouidentiam lacrimosis et miserabilibus uocibus. ut opem mihi ferret, deprecarer. atque id sedulo faciebam; et iam fere me commouerant nonnullae disputationes Mediolanensis episcopi, ut non sine spe aliqua de ipso uetere testamento multa quaerere cuperem, quae, ut scis, male nobis commendata execrabamur. decreueramque tamdiu esse catechumenus in ecclesia, cui traditus a parentibus
Abbreviated transcription (Latin):
eo animo quererẽ ueram religionẽ. quo
nunc exposui eẽ querendam. Ut enim
a uobis transmare abcessi. iam cuncta¬
bundus atq hesitans quid mͥ tenendu
qͥd dimittendũ ect: que mͥ cunctatio
indies maior oboriebatur. ex qͦ illum
hominẽ. cuiꝰ nobis aduentꝰ ut nosti ad
explicanda omĩa quȩ nos mouebant.
quasi de cȩlo ꝓmittebat᷑ audiui. eũq
excepta quadam eloquentia talem qua¬
les cȩteros eẽ cognoui: rationem ipse me¬
cum habui. magnamq deliberationẽ.
iam in italia constitutus. ñ utrũ ma¬
nerem in illa secta in quã me incidis¬
se penitebat: s quonã modo uerũ in¬
ueniendum eẽt: in cuiꝰ amorẽ suspiria
mea nulli meliꝰ quã tͥ nota st̃. Sepe mͥ
uidebatur non posse inueniri:mag¬
niq fluctꝰ cogitationũ mearũi. in aca¬
demicorum sustragium ferebantur.
Sepe rursus intuens quantũ poteram
mentẽ humanam. tam uiuacem. tam
sagacem. tam ꝑspicacem. ñ putabam

Expanded text:
eo animo quaererem ueram religionem, quo eo animo quaererem ueram religionem, quo nunc exposui esse quaerendam. ut enim a uobis trans mare abscessi, iam cunctabundus atque haesitans. quid mihi tenendum, quid dimittendum esset — quae mihi cunctatio in dies maior oboriebatur, ex quo illum hominem, cuius nobis aduentus, ut nosti, ad explicanda omnia, quae nos mouebant, quasi de caelo promittebatur, audiui eumque excepta quadam eloquentia talem quales ceteros esse cognoui — rationem ipse mecum habui magnamque deliberationem iam in Italia constitutus. non utrum manerem in illa secta, in quam me incidisse paenitebat, sed quonam modo uerum inueniendum esset. in cuius amorem suspiria mea nulli melius quam tibi nota sunt. saepe mihi o uidebatur non posse inueniri magnique fluctus cogitationum mearum in academicorum suffragium ferebantur. saepe rursus intuens, quantum poteram, mentem humanam tam uiuacem, tam sagacem, tam perspicacem, non putabam
Abbreviated transcription (Latin):
uocabulis que negare ñ audeant. ap¬
pellentur. Ex quo intelligi. datur
iudicantibus arbitris. quos nulla
impedit gr̃a: q̃d ei sit catholicum nom̃.
ad quod om̃s ambiunt tribuendum.
S ne id loquacissime aut suꝑfluo qͥs¬
piam disserendum putet:una ẽ certe.
in qua ipse quodammͦ etiã humanȩ
leges xp̃ianȩ sunt. Nullum ego hinc
p̾nidiciũ fieri uolo: s exordium quȩ¬
rendi oportunissimũ iudico. Non
enim metuendum ẽ: ne uerꝰ dĩ cultꝰ
nullo ꝓpͥo robore innixus ab eis qͦs
fulcire debeat fulciendus eẽ uideatur.
S certe ꝑfecte felicitatis ẽ. si potuerit
ibi uerum inueniri: uͥ & in quisitio eiꝰ
& retentio securissima ẽ. Si ñ potuerit:
tum demũ alio quocumq periculo
adeundum ẽatq rimandum. His gͥ
constitutis. que ut opinor ita uista st̃.
ut optinere apud te istam causam qͦ¬
uis adu̾sario debeam: edam tibi ut
possum cuiꝰmodi uia usus fuerim: cũ

Expanded text:
uocabulis, quae negare non audeant, apuocabulis, quae negare non audeant, appellentur. ex quo intellegi datur, iudicantibus arbitris, quos nulla inpedit gratia, cui sit catholicum nomen, ad quod omnes ambiunt, tribuendum. sed ne id loquacissime aut superfluo quispiam disserendum putet. una est certe, in qua ipsae quodam modo etiam humanae leges christianae sunt. nullum ego hinc praeiudicium fieri uolo, sed exordium quaerendi oportunissimum iudico. non enim metuendum est, ne uerus dei cultus nullo proprio robore innixus ab eis. quos fulcire debeat, fulciendus esse uideatur; sed certe perfectae felicitatis est, si potuerit ibi uerum inueniri, ubi et inquisitio eius et retentio securissima est: si non potuerit, tum demum alia quocumque periculo adeunda atque rimanda sunt. His igitur constitutis, quae, ut opinor. ita iusta sunt, ut obtinere apud te istam causam quouis aduersario debeam, edam tibi, ut possum, cuiusmodi uiam usus fuerim, cum
Abbreviated transcription (Latin):
unt. honestissimũ ẽ religionis nom̃:
& p̾clarissimũ. Quid impedit tandẽ
ꝑserutari atq discittere. pia & sedula
inuestigatione: utrum hic sit illud. qͦd
sincerissime nosse & custodire paucos ne¬
cesse ẽ. etiãsi omniũ in id gentiũ uolun¬
tas fauorq conspiret: Quȩ cũ ita sint:
fac nos ut dixi nunc pͥmũ querere. cui¬
nam religioni animas nrãs purgandaᷤ.
instaurandasq tradamꝰ. P rocul dubio
a catbolica eccłia. sum̃dum exordium.
Plures enim iam xp̃iani sunt: quã si
uideis simulacroꝵ cultores adiungant᷑.
Eorumdem autẽ xp̃ianoꝵ cum sint he¬
reses plures. atq om̃s se catholicoᷤᷤ uelint
uideri: aliosq preter sc hereticos nomi¬
nant: una ẽ eccłia ut om̃s concedunt:
si totum orbem consideres refercior ml¬
titudie: ut autẽ qui nouerunt affir¬
mant. etiam ueritate sincerior cȩteriˢ
omĩb. S de ueritate alia questio ẽ.
Quod autẽ querentib satis ẽ. una est

Expanded text:
unt; honestissimum est religionis nomen unt; honestissimum est religionis nomen et praeclarissimum. quid inpedit tandem perscrutari atque discutere pia et sedula inuestigatione. utrum hic est illud. quod sincerissime nosse et custodire paucos necesse est, etiamsi omnium in id gentium uoluntas fauorque conspiret? . Quae cum ita sint, fac nos, ut dixi, nunc primum quaerere, cuinam religioni animas nostras purgandas instauran dasque tradamus. procul dubio a catholica ecclesia sumendum exordium. plures enim iam christiani sunt, quam si Iudaei simulacrorum cultoribus adiungantur. eorundem autem christianorum, cum sint haereses plures atque omnes se catholicos uelint uideri aliosque praeter se haereticos nominent, una est ecclesia, ut omnes concedunt: si totum orbem consideres, refertior multitudine; ut autem qui nouerunt adfirmant, etiam ueritate sincerior ceteris omnibus. sed de ueritate alia quaestio est. quod autem quaerentibus satis est. una est