comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
& seruus est. Quis gecus nisi qui seruus
nonne custodies quȩ ibi dicuntur: Qui
habes aꝑtas aures corporis nonne audi¬
es  Hoc ÷ nonne oboedies: & dñs uo¬
luit ut scĩficaret eũ subaudis popłm
& magnificaret legẽ. id÷ magnã eam
faceret ob seruando eã & extolleret. hoc
eleuaret cos de uiciis ad iuircutes. Sed
quia noluit implere uoluntate eius
direptꝰ est & uastatꝰ. uł amalignis
spiritib uł ab hostib. chaldeis scilicet
atu romanis. laqueus iuuenũ omnes
simub. & indomib carcerũ absconditi
sunt Hunc reuertitur ad tempus prȩdi¬
cationis adnĩ. loquens de scribis & pharin¬
sei scribȩ & pharisei laqueo comparan¬
tur: quia ꝑsuam ꝑuersam doctrinam
illa queabant animos simpliciĩ Subie¬
ctiuer illoꝵ iuuenes appellant᷑ ꝓpt̾
simplicitate facile eni decipiebantur.
ne inxp̃m crederent. Sed qr subiectos dece¬¬

Expanded text:
et servus est. « Quis caecus, » nisi qui « servus et servus est. « Quis caecus, » nisi qui « servus nonne custodies » quae ibi dicuntur? « Qui habes apertas aures » corporis, « nonne audies » hoc est, nonne obedies? « Et Dominus voluit ut sanctificaret eum » subaudis populum « et magnificaret legem, » id est, magnam eam faceret observando eam, « et extolleret, » hoc est, elevaret eos de vitiis ad virtutes. Sed quia noluit implere voluntatem ejus, « Direptus est et vastatus » vel a malignis spiritibus, vel ab hostibus, Chaldaeis scilicet atque Romanis. « Laqueus juvenum omnes simul, et in domibus carcerum absconditi sunt. « Nunc revertitur ad tempus praedicationis Domini, loquens de scribis et pharisaeis. Scribae et pharisaei laqueo comparantur, quia per suam perversam doctrinam illaqueabant animos simplicium. Subjecti vero illorum juvenes appellantur, propter simplieitatem. Facile enim decipiebantur, ne in Christum crederent. Sed quia subjectos dece
Abbreviated transcription (Latin):
confidunt insculptili. qui dicunt conflatili:
uos dii nri. De gentilib loquit᷑ qui pͣdicanti¬
b apłis credere noluerunt: ꝑmanentes in
suiserroribus. Surdi audite. & cȩci intu¬
emini aduidendũ. De quib ista ꝓpheticus
sermo dicat: in subsequentib ostendit di¬
cens. Quis ÷ cȩcus nisi adquẽ seruos cnun-¬
de uideis dicta ẽt̾. constant: qui surdi
erant ñ corporis aurib sed illis quas dñs
requirit in euangło dicens. Qui habet
aures audiendi audiat. id ÷ qui habet
intelligentiã: intelligat quȩ dico liuis
enĩ dixerat ꝓphetia suꝑius. Auditu audie¬
tis aurib corporis: & non intelligetis au¬
rib mentis. Cȩci intuemini ad uidendũ:
id ÷ qui in tenebris infidelitatis estis. aꝑi¬
te oculos mentis ad uidendũ saluatorem
urm̃. Quis oetus nisi seruus meus isrł. &
surdus quis est nisi adquẽ nuncios meos
ꝓpħas misi: Quis cecus nisi isrł qui uentin¬
datus est peccatis Cui enĩ seruit quis: eiꝰ

Expanded text:
icunt conflatili: Vos dii nostri. » De gentibus loquitur qui praedicantibus apostolis credere noluerunt, permanentes in suis erroribus. « Surdi audite, et caeci intuemini ad videndum. » De quibus ista propheticus sermo dicat, in subsequentibus ostendit, dicens: Quis est caecus nisi ad quem servos et nunde Judaeis dicta esse constet, qui surdi erant non corporis auribus, sed illis quas Dominus requirit in Evangelio, dicens: « Qui habet aures audiendi audiat , » id est, qui habet intelligentiam, intelligat quae dico. Illis enim dixerat Propheta superius : Auditu audietis auribus corporis, et non intelligetis auribus mentis. Caeci, intuemini ad videndum, id est, qui in tenebris infidelitatis estis, aperite oculos mentis ad videndum Salvatorem vestrum. « Quis caecus, nisi servus meus Israel, et surdus quis est, nisi ad quem nuntios meos, prophetas, misi? Quis caecus, nisi Israel, qui venundatus est » peccatis? Cui enim servit quis, ejus
Abbreviated transcription (Latin):
usq ad minores deleuero: tunc flumina
doctrinȩ meȩ & insulas gentiũ currere fa¬
ciam. ce stagna. hoc est uosqui ꝓfundita¬
tẽ scientiȩ quondã habuistis redigã iN
ariditatem: ut legentes dicta legis & ꝓ-¬
pħarũ intelligere nequeatis. Ducã cȩcos
inuiã quã nesciunt: Cȩci erant gentiles.
non cȩcitate corporis sed mentis: qr inte.¬
nebris peccatorũ iacebant. Uia ꝑ quam
fidem meã ut credant in me quẽ antea
ignorabant. In semitis quas ignorauer̃
continetur natiuitas. passio. resurrectio
& ascensio eiꝰ. ac uocatio nr̃a. Ponã tene¬¬
bras coram eis in lucem. & praua in re-¬¬
cta. id÷ corã gentilib inlucẽ uerã &
cognitionẽ dĩ omĩpotentis. & praua sub-¬¬
audis corda eoꝵ ponã in recta. Praua
& tortuosa corda gentiliũ conuersa sunt
in recta: ut legentes dicta ꝓpħarũ in¬¬
telligant quȩ ibi continentur. & oculis
cordis clare xp̃i lumen aspiciant. Hȩc

Expanded text:
usque ad minores delevero, tunc flumina usque ad minores delevero, tunc flumina doctrinae meae ad insulas gentium currere faciam: et stagna, hoc est, vos qui profunditatem scientiae quondam habuistis, redigam in ariditatem, ut legentes dicta legis et prophetarum intelligere nequeatis. « Ducam caecos in viam quam nesciunt. » Caeci erant gentiles, non caecitate corporis sed mentis, quia in tenebris peccatorum jacebant. Via per quam fidem meam, ut credant in me quem antea ignorabant. « In semitis quas ignoraverunt, continetur nativitas, passio, resurrectio, et ascensio ejus, ac vocatio nostra. « Ponam tenebras coram eis in lucem, et prava in recta, » id est, coram gentibus in lucem veram, et cognitionem Dei omnipotentis. Et prava, subaudis corda eorum, ponam in recta. Prava et tortuosa corda gentilium conversa sunt in recta: ut legentes dicta prophetarum intelligant quae ibi continentur, et oculis cordis clare Christi lumen aspiciant. « Haec
Abbreviated transcription (Latin):
fantẽ & aꝑtũ facit qđ pruis clausum
uiscerib tenebatur: ita ego qđ diu ta-¬
cui sustinens miserias ur̃as. modo ꝓferã
& demonstrabo dolorem. & simulationem
quã semꝑhabui suꝑ scelerib urĩs Dissipabo
urã consilia: & ab sorbebo simul. id ÷ dele-¬
bo inimicos meos uideos. Desertos faciam
montes ce colles: & omẽ gramen eorũ ex¬
iccabo. ꝑmontes intelligamꝰ principes.
seribas & phariseosac sacerdotes ꝑcolles:
mediocres iudices. uidelicet tribunos &
centuriones ꝑ gram̃ uero popłm illis sub¬
iectũ. Uno enĩ tempore principes & iuue-¬¬
nes & senes omĩsq eiꝰ popłs absorpti sunt
exiccati hoc ÷ int̾fecti a romanis. fame.
gladio & captiuitate. Ponã flumina in
insulas: hoc ⁊ abundantiã scientiȩ ingentes
Ꝙ stagna arefaciã. hoo ÷ uos qui uidemini
habere scientiam legis. faciã exꝑtes ascien-¬¬
tia dĩ & est sensus Cũ uos amaioribus

Expanded text:
fantem, et apertum facit quod prius clausum fantem, et apertum facit quod prius clausum visceribus tenebatur: ita ego quod diu tacui sustinens miserias vestras modo proferam, et demonstrabo dolorem, et simulationem quam semper habui super sceleribus vestris. « Dissipabo » vestra consilia « et absorbebo simul, » id est, delebo inimicos meos Judaeos. « Desertos faciam montes et colles, et omne gramen eorum exsiccabo. » Per montes, intelligamus principes, scribas, et pharisaeos, ac sacerdotes. Per colles, mediocres judices, scilicet, tribunos et centuriones. Per gramen vero populum illis subjectum. Uno enim tempore principes, et juvenes, et senes, omnisque ejus populus absorpti sunt, et exsiccati, id est, interfecti a Romanis, fame, gladio, et captivitate. « Ponam flumina in insulas, » id est, abundantiam scientiae in gentes. « Et stagna arefaciam, » hoc est vos qui videmini habere scientiam legis, faciam expertes a scientia Dei. Et est sensus: Quum vos a majoribus
Abbreviated transcription (Latin):
ultionem & uindictam suꝑ iudeos ini micos
suos: suꝑ fortitudinẽ & potentiã romanoꝵ.
Hec quȩ leguntur in loco isto: a romanis dño
ut de clemnentia sua & mansuetudine ma¬
qua dicatur exire. quando uindictã suscipit
qr ita uidet illis dequib suscipitur. Com¬
paratur arit̃ fortissimo prȩliatori. qui pu¬
guat contra aduersarios suos. suscitat in
animo suo ⁊ elũ &e feruorem ulciscendi
contra hostes suos. Uociferabitur & cla-¬
mabit: aꝑte in saniam eorũ redarguens.
Uos inquiens ex patre diabolo estis. & suꝑ
inimicossuos udeos scilicet: confortabi.¬
tur. Iacui. semꝑ silui. patiens fui: sicut
parturiens loquar. Quidam codices
habent parturiens: sed melius ÷ pari.¬
ens loquitur uͦ contra iudeos. & ÷ sensꝰ.
Diu uos delinquentes portaui &e sustinui:
expectans utrũ mei memoresessetis.
Sed qr ñ uultis agere poenitentiã & con-¬
uerti ad me: nequaquã ultra tacebo.
sed sicut pariens dũ in lucẽ ꝓfundit in¬¬

Expanded text:
ultionem et vindictam, super Judaeos inimicos suos, super fortitudinem et potentiam Romanorum. Haec quae leguntur in loco isto, a Romanis Domino ut de clementia sua et mansuetudine magna dicatur exire, quando vindictam suscipit quia ita videtur illis de quibus suscipitur. Comparatur autem fortissimo praeliatori, quia pugnat contra adversarios suos, et suscitat in animo suo zelum et fervorem ulciscendi contra hostes suos. « Vociferabitur et clamabit » aperte insaniam eorum redarguens. « Vos, inquiens, ex patre diabolo estis . » « Et super inimicos suos, » Judaeos scilicet, « confortabitur. Tacui, semper silui, patiens fui, sicut pariens loquar. » Quidam codices habent parturiens, sed melius est pariens. Loquitur vero contra Judaeos, et est sensus: Diu vos delinquentes portavi et sustinui, exspectans utrum mei memores essetis. Sed quia non vultis agere poenitentiam et converti ad me, nequaquam ultra tacebo: sed sicut pariens dum in lucem profundit in
Abbreviated transcription (Latin):
Cont̾riti sunt ab aquis multis: in mom̃to
quasi linũ extincti sunt. Sicuti linũ in mo¬
mento succiditur & cito extinguitur: sic illi
in momento mortui sunt & extinctisunt
de t̾ra he memineritis õ apłi priorũ quȩ

Expanded text:
« Contriti sunt » ab aquis multis in momento. « Contriti sunt » ab aquis multis in momento. Quasi linum exstincti sunt. » Sicuti linum in momento succenditur, et cito exstinguitur: sic illi in momento mortui sunt, et exstincti sunt de terra. « Ne, memineritis » o apostoli, « priorum »
Abbreviated transcription (Latin):
sos. & demones etiã detrari de cordib ho-¬
minũ. qui głabant᷑ exanimab quas dece¬
ꝑant. ut ꝑfidẽ ꝑfectã & dilectionẽ certã.
mari rubro & in aquis torrentib idest
fortissimis semitã. in iorda ne uidelicet
uł etiã in arnon sicut dix̃moises. Quem¬
admodũ fecit in mari rubro. prebens
uob̾ it̃ ꝑ siccũ mare: sic faciet intorren¬
tib arnon. Ipse enĩ qui dedit in mari
uiã & in aquis iordanis semitã. uideli.¬
cet ut egressio exegipto. & introitꝰ in t̃.¬
ram reꝓmissionis haberet miraculũ: ip
expulitq demones de cordib hominum
mundo: ut libere possent pͣdicare. Ego
eduxi quadrigam de egipto. & equum.
agmen & robustũ. Quadrigam & equũ:
ꝓ multis quadrigis & equitib dix̃: sicut
agnĩ & robustũ ꝓmultis agminib &
multitudine robustoꝵ. Simul obdormi.¬
erunt. id ÷ simul mortui sunt Hec re-¬
surgent. qr somno ꝑpetuo inuoluti sunt

Expanded text:
sos, et daemones etiam detraxi de cordibus hosos, et daemones etiam detraxi de cordibus hominum, qui gloriabantur ex animabus quas deceperant: ut per fidem perfectam et dilectionem certam mari » Rubro, « et in aquis torrentibus, » id est fortissimis « semitam, » in Jordane videlicet, vel etiam in Arnon, sicut dixit Moses: « Quemadmodum fecit in mari Rubro, praebens vobis iter per siccum mare, sic faciet in torrentibus Arnon . » Ipse enim qui dedit in mari viam et in aquis Jordanis semitam, videlicet, ut egressio ex Aegypto et introitus in terram repromissionis haberet miraculum, ipsexpulitque daemones de cordibus hominummundo, ut libere possent praedicare. « Ego eduxi quadrigam de Aegypto et equum, agmen et robustum. » Quadrigam et equum, pro multis quadrigis et equitibus dixit, sicut agmen et robustum pro multis agminibus et multitudine robustorum. « Simul obdormierunt, » id est simul mortui sunt. « Nec resurgent » quia somno perpetuo involuti sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
filii mei misi in babilonẽ & detraxi uectes uni¬
uersos: & chaldeos innauib głantes. Quan.¬
tũ adlitterã ꝑtinet. babilon idõ int̾pretatur
confusio: qr ibi confusum ÷ labiũ uniuersȩ
t᷑rȩ. Quantũ ad altiorẽ intellectũ actinet.
hunc mundũ significat: qui adueniente
dno incarne. inconfusione peccatoꝵ positꝰ
erat. ꝑ uecles intelliga mꝰ reges&e principes
potentesq istius scłi. qr sicut uectib por¬
tatur aliquid: sic illoꝵ munimine pom¬
pahuius mundi ferebatur. Quantũ uͦ
historico congruit intellectu. ido dicit
chaldeos głantes innauib suis. qr ha¬
bentes multa & magna flumina ꝑrcissi¬
mi nautȩ existebant. Altiori aut intel¬
ligentia icciroo hoc dicto: qr animas
mi serorũ hominũ ꝑ fluctꝰ istius mundi
demones qui ꝑ eos intelliguntur uagare
faciebant Ppt̾ uos inqͥt o̾apłi filii mei
misi in babilonẽ. hoc ÷ inmundũ qui
degebat in confusionẽ peccatorũ & detra¬
xiꝰ de suꝑbia potentes huius scłi uiliner¬

Expanded text:
ectes universos, et Chaldaeos in navibus gloriantes. » Quantum ad litteram pertinet, Babylon ideo interpretatur confusio, quia ibi confusum est labium universae terrae. Quantum ad altiorem intellectum attinet, hunc mundum significat, qui adveniente Domino in carne in confusione peccatorum positus erat. Per vectes intelligamus reges et principes potentesque istius saeculi, quia sicut vectibus portatur aliquid, sic illorum munimine pompa hujus mundi ferebatur. Quantum vero historico congruit intellectui, ideo dicit Chaldaeos gloriantes in navibus suis, quia habentes multa et magna flumina peritissimi nautae exsistebant. Altiori autem intelligentia, idcirco hoc dicit, quia animas miserorum hominum per fluctus istius mundi daemones, qui per eos intelliguntur, vagari faciebant. Propter vos inquit, o apostoli mei, misi in Babylonem, hoc est in mundum qui degebat in confusione peccatorum, et detraxi de superbia potentes hujus saeculi univer
Abbreviated transcription (Latin):
piet ꝑsonã sub audis inuidicio: sed iustũ iudiciuĩ
iudicabit. Neq audietur foris uox eiꝰ subaudis
a uidea uł galilea Licet enĩ legamus prȩdicasse
eũ & apꝓpinquasse t̾minos tiri & sidonis &
cesareȩ philippi quȩ ciuitates erant gentium:
nusquam inuenimus scriptũ ingressum ẽt.
in ciuitates uł regiones sed iniudea ce galilea
& maxime cura ierłm: Calamũ quassatum

Expanded text:
dis in judicio, sed justum judicium judicabit. « Neque audietur foris vox ejus, » subaudis a Judaea vel Galilaea. Licet enim legimus praedicasse eum et appropinquasse terminis Tyri et Sidonis et Caesaraeae Philippi, quae civitates erant gentium, nusquam invenimus scriptum ingressum esse in civitates vel regiones: sed in Judaea et Galilaea, et maxime circa Hier
Abbreviated transcription (Latin):
exinde quoddam uas in honorẽ. quoddã
incontumeliam. Quis annunciauit ab
exordio ut sciamus. & a principio creatu¬
rarũ pͣdix̃ futura ut dicamꝰ qr iustus es &
Ꝙ ÷ sensus. Quis ds fuit ingentib ut an¬
nunciaret aduentũ filii dei: Si est ali¬
quis ds qui hȩc fecerit: dicemꝰ qr iustꝰ est.
suꝑius diximꝰ. qr post aduentũ dni &
postquam fides eiꝰ cȩpit dilatari ꝑ orbẽ.
demones qui responsa ante soliti erant
dare: conticuerunt. Primꝰ ad sion di¬
cet. ecce assum : & ierłm. euangłistam
dabo Per sion quȩ int̃pretat᷑ speculum.

Expanded text:
exinde quoddam vas in honorem, quoddam exinde quoddam vas in honorem, quoddam in contumeliam. « Quis annuntiavit ab exordio ut sciamus et a principio, » creaturarum praedixit futura « ut dicamus quia justus est. » Et est sensus: Quis Deus fuit in gentibus, ut annuntiaret adventum Filii Dei? Si est aliquis Deus qui haec fecerit, dicemus quia justus esuperius diximus, quia post adventum Domini et postquam fides ejus coepit dilatari per orbem, daemones quae responsa ante soliti erant dare, conticuerunt. « Primus ad Sion dicet: Ecce adsum, et Hierusalem evangelistam dabo. » Per Sion quae intrepretatur speculum
Abbreviated transcription (Latin):
hoc est qui frigus erroris patiebantur.
quoꝵ corda non arlebant amore dile-¬
ctionis dĩ &e ꝑximi Ꝙ ueniet subau¬
dis xp̃c abort᷑u solis: in quem credent.
Abortu solis uenire dr̃: ꝙr iudea in orien¬¬
ts partib est. Ille ueniet aborti solis.
eius Ideoq suscitabit gentes de infidelitate
ad fidem. ut credant in eũ qui uenit ab.
ortu solis. & quare dicit dnm uenire ab
ortu solis adgentes. cũ ipse non pͣdicauerit
gentes: Uen̾it quidemꝑ apłos suos: quia
inuanũ expenderent p̃dicationẽ suam.
Nocauit nom̃meũ subaudis ille qui ueniet
abortu solis. & adducet id ÷ rediget ma¬
gistratꝰ quasi lutũ. hoc ⁊ principes huiꝰ
mundi uł demones: qui magisteriũ tene¬
bant suꝑ genꝰ humanũ. Ꝙ uelut plastes
conculcans humũ. Plastes est figulus. fa.¬
bricator artuũ. Sicut figulus conculcat
lutũ. & humũ ad componendas ollas: sic
dñs iħc in suo aduentu conculcauit & re.

Expanded text:
hoc est qui frigus erroris patiebantur, hoc est qui frigus erroris patiebantur, quorum corda non ardebant amore dilectionis Dei et proximi. Et veniet, subaudis Christus ab ortu solis, in quem credent. Ab ortu solis venire dicitur, quia Judaea in Orientis partibus est. Ille veniet ab ortu solis, ejus . » Ideoque suscitabit gentes de infidelitate ad fidem, ut credant in eum, qui venit ab ortu solis. Et quare dicit Dominum venire ab ortu solis ad gentes, cum ipse non praedicaverit gentibus? Venit quidem per apostolos suos, quia in vanum expenderent praedicationem suam. « Vocavit nomen meum, » subaudis, ille qui veniet ab ortu solis, « et adducet, » id est rediget « magistratus quasi lutum, » hoc est, principes hujus mundi vel daemones, qui magisterium tenebant super genus humanum. « Et velut plastes conculcans humum. » Plastes est figulus, fabricator arcuum. Sicut figulus conculcat lutum, et humum ad componendas ollas: sic Dominus Jesus in suo adventu conculcavit et rede
Abbreviated transcription (Latin):
uosestis ex nichilo o idola. subaudisqr abho¬¬
betur. Similes illis fiant qui faciunt ea:
hoc ÷ nichil sunt idola. & quantũ ad
culttĩ ꝑtinet qui faciunt ea: nichil sunt.
hoc qd̾ indõ estis fabricati estis nichil est:
quia non sunt dii. Possumus etiam hoc
referre ad idola qđ dicit Ecce uos estisex
nichilo: sicut dictũ habemꝰ. & hoc quod
dicit. opus urm̃ ex eo qđ non est ad cul¬¬
tores idolorũ: quantũ ꝑtinet ad materi:¬
am unde idola fiebant᷑. uudelicet aurũ
ł tale huiusmodi aliquid erat. sed ipse
cultꝰ nichil erat. insuꝑ & ad cõparationẽ
auri & ȩs. ł illud unde fiebant: nichil
erat Abhominatio ⁊ qui elegit uos: hoc
⁊ abiectio & detestatio ille homo qui
conflauit uos o idola: Suscitaui abaqui¬
lone: ueniet abortu solis Uoxdĩ patris.
Aquilo ÷ uentus frigidus & contrarius.
& significat diabolum. Suscitauit gͦ ds
pater gentiles subaquilone degentes

Expanded text:
vos estis ex nihilo, » o idola, subaudis, quia ab hovos estis ex nihilo, » o idola, subaudis, quia ab hobetur: « Similes illis fiant qui faciunt ea , » hoc est nihil sunt idola, et quantum ad cultum pertinet, qui faciunt ea nihil sunt. hoc quod in deos fabricati estis, nihil est, quia non sunt dii. Possumus etiam hoc referre ad idola, quod dicit: Ecce vos estis ex nihilo: sicut dictum habemus, et hoc quod dicit opus vestrum ex eo quod non est, ad cultores idolorum, quantum pertinet ad materiam unde idola fiebant, videlicet aurum vel aliud hujusmodi, aliquid erat, sed ipse cultus nihil erat. Insuper et ad comparationem auri et aeris, vel illius unde fiebant, nihil erat. « Abominatio est, qui elegit vos, » hoc est abjectio et detestatio, ille homo, qui conflavit vos, o idola. « Suscitavi ab aquilone, veniet ab ortu solis. » Vox Dei Patris. Aquilo est ventus frigidus et contrarius, et significat diabolum. Suscitavit ergo Deus Pater gentiles ab aquilone degentes,
Abbreviated transcription (Latin):
aduentũ filii mei. & cȩtera quȩ suꝑuis
dicta sunt. Bene quoq aut male si pate¬
stis facite o idola ce loqua mͦ & uidean
simul quis ds̃ colidebeat ab hominibu
Himerbis ostenditur. qr post acluentũ fili
dĩ omĩa idola conticuerunt: & nichilde
xpo potuerunt predicere. melnilq de
ruina ce subuersione suorũ templorũ. Si enĩ
ñ potuerunt suũ iuteritũ prȩdicere. quomodo
aliismala uł bona potuerunt nunciare:
Lluid quoq signũ est idola deos ñ ẽẽ: qđ nec
bene possunt facere nec male. Nonqđ idola
uł demones assidentes idolis mala sȩpe ñ
fecerint. sedqr nisi potestas concessa eis
fuerit adnõ: hoc facere ñ possint. Demones
enĩ ingrediebant᷑ insimulacris: & dño ꝑ
mittente. sȩpe futura pͣdicebant. Maxime uͭ
taliadabant responsa: ut duplicit̾ posset in¬
telligi Ut est illud: Aio te acida. romanos
uint̾ere posse. Loquam᷑ simul. id ÷ sicut
ego loquor futura: Toͣ quantur & illi Ecce

Expanded text:
adventum Filii mei, et caetera quae superius dicta sunt. « Bene quoque aut male si potestis facite, » o idola, « et loquamur, et videamus simul » quis Deus coli debeat ab hominibus. His verbis ostenditur, quia post adventum Filii Dei omnia idola conticuerunt, et nihil de Christo potuerunt praedicere, nihilque de ruina et subversione suorum templorum. Si enim non potuerunt suum interitum praedicere, quomodo aliis mala vel bona potuerunt nuntiare? Aliud quoque signum est, idola deos non esse, quod nec bene possunt facere, nec male. Non quod idola, vel daemones assidentes idolis, mala saepe non fecerunt, sed quia nisi potestas concessa eis fuerit a Domino, hoc facere non possint. Daemones enim ingrediebantur in simulacris, et, Domino permittente, saepe futura praedicebant. Maxime vero talia dabant responsa, ut dupliciter posset intelligi. Ut est illud: Aio te Aeacida Romanos vincere posse. « Loquamur simul, » id est, sicut ego loquor futura, ita loquantur et illi. « Ecce
Abbreviated transcription (Latin):
erat neq ex istis subaudis simulachris ł demo¬
nib quisquã qui iniret consiliũ hoc est qui
intrat inconsiliũ & int̾rogatꝰ a cultorib suis:
responderet uerbũ: licet enĩ int̾rogaretur:
ñ poterat respondere Ecce om̃s. subaudis cul-

Expanded text:
erat neque ex istis, » subaudis simulacris vel daemonibus « quisquam, qui iniret consilium, » hoc est qui intraret in consilium, « et interrogatus » a cultoribus suis, « responderet verbum. » Licet enim interrogaretur, non tamen poterat respondere. « Ecce omnes, » subaudis culto
Abbreviated transcription (Latin):
Acsi diceret. Hunquid sculpendo fecit eũ
aliquis. & non ipse qui omĩa fecit. a ne¬
mine ÷ factus: Hȩc uoxdĩ omĩpotentis
stulticiã gentiũ redarguit: ut recedant
acultura simulachiorum: Forte lignũ
id ÷ durabile elegit artifex sapiens ut fa¬
ciat inde dm̃ suũs ex lignis imputribi¬
lib & ex auro & argento. ali isq metal¬¬
lis faciebant antiqui simulachra: ut
longa ꝑ tempora durare possent. his
uerbis ostenditur qđ robur sit in idolis
addĩ comparationẽ. Hunquid scitis o g̃s¬
ꝑnaturalẽ legẽ. & cognitionẽ creaturarũ
mȩ ȩtnũ. & idolũ niohil esse: Hunquid
non audistis legẽ quȩ ꝑ moy sendata est.
Nunquid non annunciatũ est abinitio

Expanded text:
Acsi diceret: Nunquid sculpendo fecit eum Acsi diceret: Nunquid sculpendo fecit eum aliquis, et non ipse qui omnia fecit a nemine est factus? Haec vox Dei omnipotentis stultitiam gentium redarguit, ut recedant a cultura simulacrorum. « Forte lignum, » id est durabile « elegit artifex sapiens » ut faciat inde deum suum. Ex lignis imputribilibus, et ex auro, et argento, aliisque metallis faciebant antiqui simulacra, ut longa per tempora durare possent. His verbis ostenditur, quod nullum robur sit in idolis ad Dei comparationem. « Nunquid non scitis, naturalem legem, et cognitionem, creaturarum me aeternum, et idolum nihil esse? « Nunquid non audistis » legem quae per Mosen data est? « Nunquid non annuntiatum est » ab initio
Abbreviated transcription (Latin):
solis uidetur: & potus sentitur inoculis
quã uideat᷑. & libanꝰ non sufficiet ad suc¬
cendendũ: & animalia eiꝰ ad holocaustũ
Ut reuocet gentes abido latria: idõ talialo.¬
quitur. Libanꝰ mons ÷ mirȩ magnitudius
uberrimis pascuis abundans. cuiꝰ ligna
omĩa ce pecora ibi pascentia. non satis
et queunt adñi sacrificris. Ꝙ ÷ similtudo
quȩdã. Acsi diceretaliis uerbis Etiã si omĩa
animalia immolaueritis. & ligna suocende¬
ritis ad comburenda holocausta: ñ sufficient
ad placandã tantȩ maiestatis potentiam.
Om̃s gentes subaudis quȩ subcȩlo sunt quasi
ñ su̾it sic sunt corã eo: hoc ÷ in cõparatione
illius quiomĩa implet. Cui gͦ similem
fecistis dm̃ uiuũ ogentiles ex om̃ib simii¬
lachris manufactis. aut quã imaginem
N unquid sculptile conflauit faber: aut au¬
risex figurauit illud simulachrũ auro.
ut possit similis ẽt̃ dõ qui ubiq est

Expanded text:
solis videtur, et potius sentitur in oculis solis videtur, et potius sentitur in oculis quam videatur. « Et Libanus non sufficiet ad succedendum, et animalia ejus ad holocaustum. » Ut revocet gentes ab idololatria, ideo talia loquitur. Libanus mons est mirae magnitudinis, uberrimis pascuis abundans cujus ligna omnia et pecora ibi pascentia, non satis esse queunt Domini sacrificiis. Et est similitudo quaedam. Acsi diceret aliis verbis: Etiam si omnia animalia immolaveritis, et ligna succenderitis ad comburenda holocausta, non sufficient ad placandam tantae majestatis potentiam. « Omnes gentes, » subaudis quae sub coelo sunt, « quasi non sint, sic sunt coram eo, » hoc est, in comparatione illius qui omnia implet. « Cui ergo similem fecistis Deum » vivum, o gentiles, ex omnibus simulacris manufactis, « aut quam imaginem « Nunquid sculptile conflavit faber? aut aurifex figuravit illud » simulacrum auro, ut possit simile esse Deo qui ubique est?
Abbreviated transcription (Latin):
est spũi scõ qui illi dat salubre consiliũ. in
liũ ille sp̃s sc̃s qualit̾ oꝑari debuisset. &
instruxit & docuit eũ semitã iusticiȩ id:
recticudinẽ oꝑationis: & erudiuit eũ ser¬
entia. & uiã prudentiȩ ostendit illi
Nullus Prudentia ÷ in appetendis bonis.
& uitandis malis Ecce gentes idola colen¬
tes uł om̃e humanũ genus ad cõparatio¬
nẽ dĩ quasi stilla situlȩ. & quasi mom̃cũ
statere reputatȩ sunt. Sicuti modica stella
pondere in aliam partẽ declinatur: sic
om̃i gentes ȩt̃nitati dĩ comparatȩ ꝓ ni¬
chiloꝰ reputantur. Momentũ amotudr̾.
Est aut̃ momentũ minima inclinatio
libix & celerrima in aliquã partẽ. quȩ fit
ex paruo pondere. Ecce insulȩ om̃iũ ter¬
rarũ quȩ in fluminib sunt ł om̃s gentes
ut ꝑ insulas gentes intelligamꝰ Quasi pul¬
uis exiguus comparationẽ dĩqui in radio

Expanded text:
est Spiritui sancto, qui illi dat salubre consilium, in est Spiritui sancto, qui illi dat salubre consilium, in lium » ille Spiritus sanctus qualiter operari debuisset, « et instruxit et docuit eum semitam justitiae, » id est rectitudinem operationis, « et erudivit eum scientia, et viam prudentiae ostendit illi? » Nullus. Prudentia est in appetendis bonis, et vitandis malis. « Ecce gentes » idola colentes, vel omne humanum genus ad comparationem Dei, « quasi stilla situlae » et quasi momentum staterae reputatae sunt. Sicuti modica stilla pondere in aliam partem declinatur: sic omnes gentes aeternitati Dei comparatae pro nihilo « reputantur. » Momentum a motu dicitur. Est autem momentum minima inclinatio librae, et celerrima in aliquam partem, quae fit ex parvo pondere. « Ecce insulae » omnium terrarum quae in fluminibus sunt, vel omnes gentes, ut per insulas gentes intelligamus, « quasi pulvis exiguus » comparatione Dei, qui in radio
Abbreviated transcription (Latin):
ułq ad sumitate minimi digiti. Pixdicta
rum. Hunc uerone aliquis diffideret de uo-¬
catione illarũ: his uerbis magnitudo uocan.¬
tis ex pͥmitur. Qđ aut̃ pugillus dnõ om̃ipo¬
tenti&e palmꝰ ascribitur. non ÷ intelligendĩ
qđ ille qui sp̃s est humana habeat officĩa mecꝯ¬
Storũ. sed quȩdã ÷ similitudo adexpͥmendã
potentiȩ eꝰ magnitudinẽ. Quis enĩ metiri
potest om̃s aguias aut in pondere celũ t̾ramq
redigere: Nullus nisi iis qui ex nichilo om̃ia
fecit. Quis appendit trib digitis molẽ t̾re
montes ce colles instatera. id ÷ in pondus
redegit: Quis adiuuit sp̃m dnĩ increatio¬
ne scilicet om̃is creaturȩ. quȩ trina maie¬
state est facta: Nullus Ille enĩ qui dat
fortitudinẽ fessis: nullius indiget auxilio
lus. nisi pat̾ & filius quorum una ÷ pote¬
stas. in separabilis deitas: & qui tres iN
ꝑsonis. unũ sunt indeitate. Consiliarius

Expanded text:
usque ad summitatem minimi digiti. Praedictausque ad summitatem minimi digiti. Praedictarum. Nunc vero, ne aliquis diffideret de vocatione illarum, his verbis magnitudo vocantis exprimitur. Quod autem pugillus Domino omnipotenti et palmus ascribitur, non est intelligendum quod ille qui spiritus est humana habeat officia membrorum: sed quaedam est similitudo, ad exprimendam potentiae ejus magnitudinem. Quis enim metiri potest omnes aquas, aut in pondere coelum terramque redigere? Nullus nisi is qui ex nihilo omnia fecit. « Quis appendit tribus digitis molem terrae, » montes, et colles in statera, » id est in pondus redegit? « Quis adjuvit spiritum Domini, » in creatione scilicet omnis creaturae, quae trina majestate est facta? Nullus. Ille enim qui dat fortitudinem fellis, nullius indiget auxilio.lus nisi Pater et Filius, quorum una est potestas, inseparabilis Deitas: et qui tres in personis, unum sunt in Deitate. Consiliarius
Abbreviated transcription (Latin):
aduentu. Ac si diceret aliis uerbis Ille qui
postea inmaiestate uenturꝰ ÷ iudicare
uniuersũ orbem in ȩquitate. prius ue-¬
niet informa pastoris: sicut ipse dicit.
Ego sũ pastor bonus Ipse ÷ enim pastor
bonus qui nunc satiat electos suos ꝑ
mentis contemplationẽ. tunc uͦ saciabit
ꝑfecta uisione: Primũ docendo. post in¬
croducendo ad gaucdia ȩt̾na. Inbrachio
suo hoc ÷ in fortitudine sua. Congrega.¬
bit agnos. id ÷ colliget simplices. manꝰ¬
suetos & innocentes: & nouit̾ ad fidẽ
suã uenientes. ñ suꝑbos & tumidos
In sinu suo hoc ÷ in ꝓtectione sua leuabit
subaudis electos suos ad cȩlestia. qui in-¬
nocentiam agni imitantur. foetas ipse
one exemplis & miraculis. & ad huc
parturiunt salutẽ plurimorũ: & dicunt.
m̃sus est pugillo aquas. & cȩlos palmo
ponderauit⁊ Fugillũ contractis digitis.
pugnũ dicinꝰ Palmus aut̃ ⁊ extenta ma-¬
nus ꝑtransuersũ a sũmitate pollicis.

Expanded text:
adventu. Acsi diceret aliis verbis: Ille qui adventu. Acsi diceret aliis verbis: Ille qui postea in majestate venturus est judicare universum orbem in aequitate, prius veniet in forma pastoris, sicut ipse dicit: « Ego sum pastor bonus . » Ipse est enim pastor bonus qui nunc faciat electos suos per mentis contemplationem: tunc vero satiabit perfecta visione, primum docendo, post introducendo ad gaudia aeterna. « In brachio suo, » hoc est, in fortitudine sua, « congregabit agnos, » id est colliget simplices, mansuetos, et innocentes, et noviter ad fidem suam venientes: non superbos et tumidos. « In sinu suo, » hoc est in protectione sua « levabit » subaudis electos suos ad coelestia, qui innocentiam agni imitantur: « Fetas ipse one, exemplis et miraculis, et adhuc parturiunt salutem plurimorum, et dicunt mensus est pugillo aquas, et coelos palmo ponderavit? » Pugillum contractis digitis pugnum dicimus. Palmus autem est extenta manus, per transversum a summitate pollicis,
Abbreviated transcription (Latin):
Ochorus doctorũ id ÷ sinagogis uł populo
Oiudei qui uob̾ reꝓmissus ÷ in lege & ꝓpħis.
& quẽ uos expectabatis: iã uenit. lã uos
redemit de laqueo mortis: tantũ credite
ineũ. Ꝙ uos ogentiles credite in eũ qui
sit iacob patriaicha dicens. & ipse erit
expectatio gentiũ. Foce dñs ds infortitu¬
dine ueniet. & brachiũ eiꝰ dominabitur
contempsistis oiudei &gentes. uenientẽ
in humilitate & informa serui: ueniet
in potentia iudicii. sicut ipse dicit Cũ
uenerit filius hominis in potestate magna
& maiestate. fcce merces eiꝰ cũ eo. hoc ⁊ retri¬
butio bonoꝵ ce damnatio reꝑboꝵ. Ꝙopus
illius coram eo: id ÷ iudicii potestas sicut
ipse dix̃. Uenturus est enĩ filius hominis
ingła patris sui: & reddet unicuiq scđm
oꝑa sua. Ꝙ iterũ. Pat̾ non iudicat quenqͣm:
sedomẽ iudiciũ dedit filio. Sicut pastor
gregẽ suũ pascet. Uex ꝓph̃ȩ de primodnĩ

Expanded text:
o chorus doctorum, id est synagogis, vel populo o chorus doctorum, id est synagogis, vel populo udaei qui vobis repromissus est in lege et prophetis, et quem vos exspectabatis, jam venit. Jam nos redemit de laqueo mortis: tantum credite in eum. Et vos, o gentiles, credite in eum qui sit Jacob patriarcha, dicens: « Et ipse erit exdine veniet, et brachium ejus dominabitur,contempsistis, o Judaei et gentes, venientem in humilitate et in forma servi, veniet in potentia judicii. Sicut ipse dicit: « Cum venerit Filius hominis in potestate magna et majestate . » « Ecce merces ejus cum eo, » hoc est retributio bonorum, et damnatio reproborum. « Et opus illius coram eo, » id est judicii potestas, sicut ipse dixit: « Venturus est enim Filius hominis in gloria Patris sui, et reddeta sua . » Et iterum: « Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio . » « Sicut pastor gregem suum pascet. » Vox Prophetae de primo Domini
Abbreviated transcription (Latin):
redigitur ad nichilũ. Uerbũ aut̃ dnĩ manet
tionẽ: regnabit in ȩt̾num. De hoc uerbo di¬
cit ioħs. In principio erat uerbũ. Suꝑ mon¬
tẽ excelsũ ascende: quȩ euangłitas sion.
Quidã codices habent qui euangeliras ge-¬
nere masculino: sed falso scriptũ est
B eatꝰ enĩ ieronimꝰ feminino genere expo¬
nit. dicens in hebraica ueritate & in lxx
huiꝰ uerficuli hȩc est. Osion quȩ eugłi.¬
tas bona & doces. ascende suꝑ montem
bona: exalta in fortitudine uocẽ tuam
ut a multis audiri possis exalta p̾dicati¬
onẽ tuã. Noli timere ꝑ secutorũ seuitiã:
& diaboli astutiã. Per sion & ierłm choꝵ¬
apłorũ & doctoꝵ uult intelligi. & allo.¬
quit᷑ eos sermo diuinus: ut ea predicent
huiꝰ sermonis. ꝙr omĩs predicator adcul¬¬
mina uirtutũ debet conscendere : ut suo
exemplo auditorũ corda ad suꝑna ap¬¬
petenda eleuentur. Dic ciuitatib iudȩ

Expanded text:
redigitur ad nihilum. « Verbum autem Domini manet redigitur ad nihilum. « Verbum autem Domini manet num. De hoc Verbo dicit Joannes: « In principio erat Verbum . » « Super montem excelsum ascende, quae evangelizas Sion. » Quidam codices habent qui evangelizas genere masculino, sed falso scriptum est. Beatus enim Hieronymus feminino genere exponit, dicens in Hebraica veritate, et in Sehujus versiculi haec est: O Sion, quae evangelizas bona et doces, ascende super montem bona, « exalta in fortitudine vocem tuam: » ut a multis audiri possis, exalta praedicationem tuam. « Noli timere » persecutorum saevitiam, et diaboli astutiam. Per Sion et Horum et doctorum vult intelligi: et alloquitur eos sermo divinus, ut ea praedicenthujus sermonis: Quia omnis praedicator ad culmina virtutum debet conscendere, ut suo exemplo auditorum corda ad superna appetenda eleventur « Dic civitatibus Judae, »
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑis. Dictumq ⁊ ei a dño Omĩs caro id⁊
prȩsenti possidet quasi flos agri. tam sa-¬
nitas quam uiuentus: quanq etiam di-¬
uitiȩ temporales. Ꝙest sensus. Sicut foe¬
nũ nascendo habet uiriditatem. pullu¬
lando decorẽ: abscisum aut̃ siccatur. &
in puluerem redigitur. sic homo ꝑ succes¬
siones ȩtatũ amittit uiriditatem uigo¬
ris & decorẽ: & desinit. ẽẽ Exiccatũ est
foenũ & cecidit flos: qr sp̃s dĩ sufflauit
in eo foenũ subito ꝓducitur ex t̾ra. & su-¬
bito decidit. qr uentus urens & estus
ardens siccauit eũ. Si milit̾ homo subito
nascitur. & subito cadit in mortem: qr
sp̃s dĩ hoc ÷ sententia omĩpotentis dĩ
abstulit ei uitam prȩsentem. Here foenii
÷ popłs. Modo exponit qđ supra ait.
Dicit beatus ieronimꝰ. qr quiando iuueni
ꝓsꝑi uident᷑ successusce seruit uiciis. &
maxime libidini: quasi inflore est. Cũ
ueno subito piȩoccupat eũ sententia dei :

Expanded text:
operis. Dictumque est ei a Domino. « Omnis caro, » operis. Dictumque est ei a Domino. « Omnis caro, » gri, » tam sanitas quam juventus, quamque etiam divitiae temporales. Et est sensus: sicut fenum nascendo habet viriditatem, pullulando decorem, abscissum autem siccatur, et in pulverem redigitur: sic homo per successiones aetatum amittit viriditatem vigoris et decorem, et desinit esse. « Exsiccatum est fenum et cecidit flos, quia Spiritus Dei sufflavit in eo. » Fenum subito producitur ex terra et subito decidit, quia ventus urens et aestus ardens siccavit illud. Similiter homo subito nascitur, et subito cadit in mortem, quia spiritus Dei, hoc est sententia omnipotentis Dei, abstulit ei vitam praesentem. « Vere fenum est populus. » Modo exponit quod supra ait. Dicit beatus Hieronymus, quia quando juveni prosperi videntur successus, et servit vitiis et maxime libidini, quasi in flore est. Cum vero subito praeoccupat eum sententia Dei,
Abbreviated transcription (Latin):
Exurgegła mea. Piedicantib enĩ aplis: ma¬
nifestatus est filius dĩ ingentibus. & uide:¬
bit omis caro. idest om̃ĩs homo salutare dĩ
Hoc addiem udicii ꝑtinet. Loquens nanq
ꝓ pħa de primo aduentu ap̃i: tetendit ocu¬
lu̾mentis ad scđm. Hã in pͥmo aduentu ñ
uiderunt eũ om̃s. in scđo uero conspecturi
sunt illũ om̃s & qui uiderunt & qui non
aut̃ dixit & uidebit: potest & ita intel¬
ligi hidebit om̃ĩs caro. id ÷ tunc intelli¬
gent om̃s quȩ dñs ꝑ ꝓpħas suos prȩdixit
uera. ẽẽ. Uox dicentis. subaudis xp̃i ad i¬
saiam. Clama subaudis plebi israhelitȩ:
uł adomẽ genus hominũ &dixi. Quid
clamabo: Honsine causa dix̃ quid clama¬
bo. Quando uidit dñm sedentẽ suꝑ solium
excelsũ. & audiuit a dño. quẽ mitt̾am:
Respondit. Ecce ego mitte me. Ꝙ qr tunc
dura nunciauit popło suo: timebat & nc̃
similia nunciare. Ideoq: non sponte se¬
optulit sicut suꝑius: sed requisiuit rem

Expanded text:
 Praedicantibus enim apostolis, manifestatus est Filius Dei in gentibus. « Et videbit omnis caro, » id est omnis homo, « salutare Dei. » Hoc ad diem judicii pertinet. Loquens namque Propheta de primo adventu Christi, tetendit oculum mentis ad secundum. Nam in primo adventu non viderunt eum omnes, in secundo vero conspecturi sunt illum omnes, et qui viderunt et qui non autem dixit et videbit, potest et ita intelligi: Videbit omnis caro, id est, tunc intelligent omnes vera esse. « Vox dicentis » subaudis Christi ad Isaiam: « Clama » subaudis plebi Israelitae: vel ad omne genus hominum. « Et dixi: Quid clamabo? » Non sine causa dixit, quid clamabo? Quoniam vidit Dominum sedentem super solium excelsum, et audivit a Domino quem mittam, respondit: Ecce ego, mitte me. Et quia tunc dura nuntiavit populo suo, timebat et nunc similia nuntiare. Ideoque non sponte obtulit sicut superius, sed requisivit rem
Abbreviated transcription (Latin):
subaudis adducã ad societatem electoꝵ
meorũ. Creaui eũ corpore: qui in me
toras de infidelitate ad fidem. de morte
adutã de tenebris ertoris adueram
uice. Nox dĩ patris ad filiũ de iude isqͥ
oculos habebant corporis: sed eeci erant
mente. S imilit aures corporis. sed sur¬
di erant. qr obturatas habebant aures
mentis: ut nequirent audire legem dĩ
intelligetis. & oculos habętis ce ñ ꝑspicie.
tn. Qnotandiĩ pͥmũ factã eẽ. uocationẽ

Expanded text:
subaudis, adducam ad societatem electorum subaudis, adducam ad societatem electorum meorum. « Creavi eum » corpore, qui in me foras, » de infidelitate ad fidem, de morte ad vitam, de tenebris erroris ad veram lucem. Vox Dei Patris ad Filium de Judaeis qui oculos habebant corporis, sed caeci erant mente. Similiter aures corporis, sed surdi erant: quia obturatas habebant aures mentis, ut nequirent audire legem Dei.intelligetis, et oculos habebitis, et non perspicietis . Et notandum primum factam esse vocati
Abbreviated transcription (Latin):
Phas duas partes mundi. quattuor climata
debemꝰ intelligere. ex quib colligunt᷑ ad fi¬
dem: & congregantur ad unitatem ȩccłȩ
Ꝙ si ñ corpore: tam̃ mente Undedicit in eugło
Multi uenient aboriente &e occidente. & re¬
cumbent cũ abraham. isaach & iacob in
regno celoꝵ. Siquęrimꝰ qđ sit semen apłoꝵ
dequo hic loquitur: patet de semine sp̃uali
ẽe. dictũ. Om̃s enĩ qui ꝑ predicationẽ illorũ
crediderunt. semen eorũ sunt: sicut dicit
Dicam aquiloniho c ÷ diabolo da:÷ fubaudis
filios meos quos tenes captiuos apł̃is meis
& austro dicã. noli ꝓhibere filios meos ue¬
nientes ad fidem ȩccłȩ Affer filios meos
lias meas id ÷ animas uidelicet prȩdesti:¬
natas ad regnũ affer abextremis t̾rȩ
Abindia scilicet & ȩthiopia: uł ꝑfilias in¬
telliqamꝰ mulieres quȩ ad dñm ꝑfidem
uenerunt. Crediderunt nempẽ uiri.
crediderunt & feminȩ Adhoc aut̃ quod
dicit affer filios meos gentiles de longin¬

Expanded text:
has duas partes mundi, quatuor climata debemus intelligere, ex quibus colliguntur ad fidem, et congregantur ad unitatem Ecclesiae, et si non corpore tamen mente. Unde dicit in Evangelio: « Multi venient ab Oriente et Occidente, et recumbent cum Abraham, Isaac et Jacob in regnode quo hic loquitur: patet de semine spirituali esse dictum. Omnes enim qui per praedicationem illorum crediderunt, semen eorum sunt: sicut dicit » « Dicam aquiloni, » id est, diabolo « da, » subaudis, filios meos, quos tenes captivos apostolis meis. « Et austro dicam, noli prohibere » filios meos, venientes ad fidem Ecclesiae. « Aufer filios meos lias meas, » id est animas, scilicet praedestinatas ad regnum, affer « ab extremis terrae, » ab India, scilicet Aethiopia. Vel per filias intelligamus mulieres, quae ad Dominum per fidem venerunt. Crediderunt nempe viri, crediderunt et feminae. Ad hoc autem quod dicit, affer filios meos gentiles de longin
Abbreviated transcription (Latin):
derunt nolentes sermonẽ euangłicũ pre¬
dicari ab apłis. Hebrei tam̃ ꝑ aquas uo-¬
lunt intelligere egiptios: ꝓpt̃ magnum
nili flumen. ꝑflumina chaldeos. qui
habent multa flumina ꝑignẽ macedo¬
nes. ꝓpt̾ asꝑitatẽ eorũ ꝑ flammã roma¬¬
nos. qui ita conati sunt delere pͣdicato¬
res: sicuti flãma consumitomĩa ꝑ ista
enĩ omĩa regna scĩ apłi & prȩdicatore s
transicũ fecerunt: annunciantes uerbũ
euangłii. Hortatun eos sermodiuinus
ne timeant neq pauescant duriciam¬
& ferocitatẽ quia dñs ds̃ isrł saluator &e ꝓ¬¬
tector eorũ est. Licet enĩ corpore necarent᷑
traditi diuersis & in exquisitis tormentis:
anima tam̃ illȩsi ꝑuenerunt ad gaudia
cȩlestis patriȩ cursu consũmato. Decdi
ꝓpitiationem tuã ochorus apłoꝵ. egiptũ¬
ȩthiopiam & saba ꝓte Ethiopia regio est
infinib t̾rȩ posita. Saba ciuitas magna ::
infinib eiusdem regionis: dequa fuit re¬
gina saba. quȩ uenit a finib trȩ audire

Expanded text:
es sermonem evangelicum praedicari ab apostolis. Hebraei tamen per aquas volunt intelligere Aegyptios, propter magnum Nili flumen. Per flumina Chaldaeos, qui habent multa flumina. Per ignem Macedones, propter asperitatem eorum. Per flammam Romanos, qui ita conati sunt delere praedicatores, sicuti flamma consumit omnia. Per ista enim omnia regna sancti apostoli et praedicatores transitum fecerunt, annuntiantes verbum Evangelii. Hortaturque eo sermo divinus, ne timeant neque pavescant duritiamt ferocitatem, quia Dominus Deus Israel salvator et protector eorum est. Licet enim corpore necarentur traditi diversis et inexquisitis tormentis, anima tamen illaesi pervenerunt ad gaudia coelestis patriae cursu consummato. « Dedi propitiationem tuam, » o chorus apostEthiopiam, et Saba pro te. » Aethiopia regio est in finibus terrae posita Saba civitas magna est in finibus ejusdem regionis, de qua fuit regina Saba, quae venit a finibus terrae audire
Abbreviated transcription (Latin):
intellexer malicia sua occȩcati. & nunc
hec dicit dns̃ creanste iacob: &e formanste
ifrł. Sicut suꝑius iã diximꝰ popłs isrł in
duo diuiditur. in credentib & ñ credenti¬
b. Similit̃ & gentiles. Paulo in suꝑiorib
locutꝰ est de captiuitate ultima iudeorũ.
&ede infidelitate illoꝵ qui in malicia ꝑse¬¬
uerauere. Nunc uͦ alloquit᷑ primitiuam
eccłam quȩ constitit in apłis. & eis qui ꝑ
eos exiudeis credidere & nunc inquit hȩc
dicit dñs Acsi diceret aliis uerbis. Quiã
illi in ꝑfidia sua manserunt nolentes re.¬
ciꝑe pralicationẽ meã. neq tuã ochorus
apłoꝵ: hȩc dicit dñs qui creauit te incor-¬
pore. & formauit in anima: lacob qui int̃ptat᷑¬
ͥ int̾pretat᷑ uir uidens dm̃. apłos significat.
& apłicos uiros: qui supplantauerunt ui¬
filii mei. & uocauite nomine tuo subau¬¬
dit᷑ ut isrł. idest uir uidens dm̃ uocare¬
ris. Meus es. subaudit᷑ seruus Cũ tran¬
sieris ꝑaquas ochorus apłorũ: tecũ ero.

Expanded text:
nunc haec dicit Dominus creans te Jacob, et formans te Israel, » Sicut superius jam diximus, populus Israel in duo dividitur, in credentes et non credentes. Similiter et gentiles. Paulo in superioribus loquutus est de captivitate ultima Judaeorum, et de infidelitate illorum qui in malitia perseveravere: nunc vero alloquitur primitivam Ecclesiam, quae constitit in apostolis, et eis qui per eos ex Judaeis credidere. Et nunc, inquit, haec dicit Dominus. Ac si diceret aliis verbis: Quia illi in perfidia sua manserunt, nolentes recipere praedicationem meam, neque tuam, o chorus apostolorum: haec dicit Dominus qui creavit te in corpore, et formavit in anima . Jacob qui interpret interpretatur vir videns Deum apostolos significat et apostolicos viros, qui supplantaverunt viFilii mei, « et vocavi te nomine tuo, » subauditur, ut Israel, id est vir videns Deum, vocareris. « Meus es, » subauditur servus. « Cum transieris per aquas, » o chorus apostolorum, « tecum ero,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑcedar qui interpretatur tenebrȩ. signifi¬
cant᷑ gentiles qui in tenebris erroris &
infidelitatis positi erant. Sed postquan
uenerunt ad fidem. audientes apłos can.¬
tare canticũ nouũ euangłicȩ prȩdicatio¬
nis: cȩperunt in domib habitare. hoc:
in eccłiis. laudate habitatores petrȩ dñm
Petra in istoloco. nomen ÷ ciuitatis in ꝓ.¬
uincia palestinȩ sita: Significat᷑ aut̃ ꝑ
hoc qđ gentiũ popłs desertꝰ priis a nõti¬
cia di. &e idolatriȩ errorib obligatus.
ad laudes dñi conuertantur. De uerticȩ
p̃dicantes. De uertice montiũ clamãt p̃¬
dicator quisq. cũ in culmine uirtutũ

Expanded text:
Per Cedar qui interpretatur tenebrae signifiPer Cedar qui interpretatur tenebrae significantur gentiles, qui in tenebris erroris et infidelitatis positi erant. Sed postquam venerunt ad fidem, audientes apostolos cantare canticum novum evangelicae praedicationis, coeperunt in domibus habitare, hoc est, in ecclesiis. « Laudate habitatores Petrae Dominum. » Petra in isto loco, nomen est civitatis in provincia Palaestinae sita. Significatur autem per hoc, quod gentium populus desertus prius a notitia Dei, et idololatriae erroribus obligatus, ad laudes Domini convertatur. « De vertice praedicantes. De vertice montium clamat praedicator quisque, quum in culmine virtut
Abbreviated transcription (Latin):
fuit isimnahelis. a quo ce ꝓuincia nom̃
accepit. inqua & sarraceni habitant. Qui
nequaquã saraceni. sed abagar agareni
debuissent nuncupari: qr ismahel a quo
originem duxerunt. filius fuit agar an¬
cillȩ sarȩ. Sed quia ꝓcerto cognoscũnt se
filios. eẽ. ancillȩ & non liberȩ. imꝓprie
nom̃ libertatis sibi asciuerunt: non solũ
uliqͥa cedar filio hismahelis originem
duxerunt. sed om̃s posteri eorũ qui ex
om̃ib fili is hismahelis ꝓcesserunt: qr¬
duodecim duces generauit. & quantũ
adlicteram attinet. cedar id ÷ saraceni
non in domib habitant. sed intentori¬
i & intabnaculis. Quantũ ad altiorẽ
intelligentiam. in domib hoc ÷ in ec¬
clesiis habitabit cedar ueniens ad fidẽ
ꝑ prȩdicationẽ apłoꝵ. agens contra corsu¬
etudinẽ suã ut qui insolitus erat habita.¬
re in domib: habitet in ęccłiis iamfi.¬
delis existens. Potest & alit̃ intelligi

Expanded text:
fuit Ismaelis, a quo et provincia nomen fuit Ismaelis, a quo et provincia nomen accepit, in qua et Saraceni habitant . Qui nequaquam Saraceni, sed ab Agar Agareni debuissent nuncupari: quia Ismael a quo originem duxerunt, filius fuit Agar ancillae Sarae. Sed quia pro certo cognoscunt se filios esse ancillae, et non liberae, improprie nomen libertatis sibi asciverunt: non solum illi qui a Cedar filio Ismaelis originem duxerunt, sed omnes posteri eorum qui ex omnibus filiis Ismaelis processerunt, quia XII duces generavit. Et quantum ad litteram attinet, Cedar, id est Saraceni, non in domibus habitant, sed in tentoriis et in tabernaculis. Quantum ad altiorem intelligentiam, in domibus, hoc est, in ecclesiis habitabit Cedar, veniens ad fidem per praedicationem apostolorum, agens contra consuetudinem suam, ut qui insolitus erat habitare in domibus, habitet in ecclesiis, jam fidelis exsistens. Potest et aliter intelligi.