comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sentiunt. S ñ uidit. qͥa siqͥs itẽ ita diui¬
dat ut dicat. eoꝵ qͥ aliqua religione de¬
tinent᷑ aliis placere unũ diñ colendũ. aliis mul¬
tos: pharic differerentiã & pagani a nob̾ remo¬
ti st̃ & isti cũ paganis deputant᷑ nos aut̃ cũ iu¬
deis. Potest gͥ aliqͥs scđdm hanc differentiã. hoc
etiã mͦ duas solas sectas putare. Hic forte di¬
catis qͦͥduos multos deos urõs exuna substan¬
ta phibetis. quasi pagani multos suos ñexu¬
na asserant. quãuis diuersa illis officia & oꝑa
& potestates attribuant. sicut etiã apud uos
aliꝰ expugnat gentẽ tenebrarũ. aliꝰ exea cap¬
ta fabricat mundũ. aliꝰ desuꝑ suspenidit
aliꝰ subt̃ portat. aliꝰ rocas igniũ. uentorũ
& aquarũ inimo uersat. aliꝰ incęlo circiu¬
ens radiis suis. etiã de cloacis m̃bra dĩ urĩ
collgit. & qͥs numeret omĩa om̃iũ deorũ¬
ur̃orũ officia fabulosa nulla ueritate mani¬

Expanded text:
sentiunt; sed non uidit, quia item, si quis ita diuisentiunt; sed non uidit, quia item, si quis ita diuidat, ut dicat eorum, qui aliqua religione detinentur, aliis placere unum deum colendum, aliis multos, per hanc differentiam et pagani a nobis remoti sunt, et isti cum paganis deputantur, nos autem cum Iudaeis. potest ergo aliquis secundum hanc differentiam hoc etiam modo duas solas sectas putaret hic forte dicatis, quod uos multos deos uestros ex una substantia perhibetis, quasi pagani multos suos non ex una adserant, quamuis diuersa illis officia et opera et potestates adtribuant. sicut etiam apud uos alius expugnat gentem tenebrarum, alius ex ea capta fabricat mundum, alius desuper suspendit, alius subter portat, alius rotas ignium, uentorum et aquarum in imo uersat, alius in caelo circuiens radiis suis etiam colligit. Et quis numeret omnia deorum vestrorum officia fabulosa, nulla veritate mani
Abbreviated transcription (Latin):
cadaueris tenet. & m̃bra uiua culpent᷑ qͥa
cadaueri st̃ similiora quã cineri. sicut nos
ideo isti culpandos putant qͥa nos similio¬
res esse dicunt funeri paganors: quã cineri
manicheorũ. Quanquã ꝑmultas differentias
alit̾ atq alit̃ quȩq res addiscernendũ diuidi
soleant. ut qͦd inhac parte erat: ꝑalias diffe¬
rentias inalia parte inueniat᷑ ubi ante non
uolatilia & ea quȩ uolare ñ possut: ꝑhanc
differentiã qd rupedia hominibꝰ st̃ similiora
quã auibꝰ. Parit̃ enĩ uolare ñ posst̃. Rursꝰ
siqͥs ꝑaliã differentiã diuidat. ut dicat alia
esse rationalia alia irrationalia: iã qͣdrũpedes
aiubꝰ st̃ similiores quã hominibꝰ. Parit̾enĩ
st̃ rationis exꝑtes Hoc faustꝰ ñ cogitans: ait
re gs̃ ã manicheis: qͦd abuno pͥncipio dict̃
esse omia qͦd manichei negant. addentes
pͥncipia gentis tenebrarũ. In hac differen¬
tia qͦd fatendũ. ẽ. pleriq pagani nobcũ

Expanded text:
cadaueris tenet, et membra uiua culpentur, quia cadaueris tenet, et membra uiua culpentur, quia cadaueri sunt similiora quam cineri. sicut nos ideo isti culpandos putant, quia nos similiores esse dicunt funeri paganorum quam fauillae Manichaeorum, quamquam per multas differentias aliter atque aliter quaeque res ad discernendum diuidi soleant, ut, quod in hac erat parte, per alias differentias in alia parte inueniatur, ubi ante non uolatilia, et ea, quae uolare non possunt, per hanc differentiam quadrupedia hominibus sunt similiora quam auibus; pariter enim uolare non possunt. rursus si quis per aliam differentiam diuidesse rationalia, alia irrationalia; jam quadrupedes avibus sunt similiores, quam hominibus; pariter enim sunt rationis expertes. Hoc Faustus non cogitans, ait:Gentes a Manichaeis, quod ab uno principio dicunt esse omnia, quod Manichaei negant, addentes principium gentis tenebrarum. In hac differentia — quod fatendum est — plerique pagani nobiscum
Abbreviated transcription (Latin):
bonis si erant aliqua mala: ñ ideo rã ma¬
linatura dicenda ẽ. nͥ abeis qͥnesciunt aͥd
loqͥnt᷑. Porro si ꝓpt̾ea mali naturã puta¬
tis qͥa ñ solũ in alterã naturã malaerat.
s etiã inse ipsa habeat malũ: nullũne
malii esse arbitramini durã necessitatẽ
quã patiehat᷑ aĩ ur̃. ante cõmixtionẽ nat̾e
contrariȩ. ut cũ ea bellare. & inelꝰ fauces sic
oppͥm̃da m̃bra sua mittẽ cogeret᷑. ut ñ pos¬
s&e tota purgariꝰ Ecce erat & inipsa mag¬
nũ malii. antequã ei misceret᷑ qͦd solũ dici¬
tis malũ. Aut eni lȩdi & corrũpi ñ potãt
agente tenebrarũ. & ꝓpͥa stulticia pacie¬
bat᷑ illã necessitatẽ: aut si poterat corrũ¬
pi eiꝰ substantia. ñ colitis dm̃ incorruptibi¬
le quale apłs p̃dicat. Quidgͦ: & ipsa corrup.
tibilitas qͥ qde ñdũ corrũpebat᷑ illa natura.
s tam̃ a qua corrũpi poterat: ñ uob indeo

Expanded text:
bonis si erant aliqua mala, num ideo iam mabonis si erant aliqua mala, num ideo iam mali natura dicenda est nisi ab eis, qui nesciunt, quid loquantur? porro, si propterea mali naturam putatis. quia non solum in alteram naturam mala erat, sed etiam in se ipsa habebat malum, nullumne malum esse arbitramini duram necessitatem. quam patiebatur deus uester ante commixbellare, et in ejus fauces sic opprimenda membra sua mittere cogeretur, ut non posset tota purgari? Ecce erat et in ipsa magnum malum, antequam ei misceretur quod solum dicitis malum. Aut enim laedi et corrumpi non poterat a gente tenebrarum, et propria stultitia patiebatur illam necessitatem; aut si poterat corrumpi ejus substantia, non colitis Deum incorruptibilem, qualem Apostolus praedicat . Quid ergo? et ipsa corrtibilitas, qua quidem nondum corrumpebatur illa natura, sed tamen ab alia corrumpi poterat, non uobis in deo
Abbreviated transcription (Latin):
frugib siue carnibꝰ. Pascit᷑ enĩ creatura dĩ
de creatura di. quȩ humanis dapib congru-¬
a est. Uobis aut̃ qͥa demonia mendaciloq ꝑsua¬
sert̃ ñ ad regendã carnẽ s adexercendã blas¬
phemiã. abstinere acibis qͦs ds creauit adꝑei

Expanded text:
frugibus siue carnibus. pascitur enim creatura dei frugibus siue carnibus. pascitur enim creatura dei de creatura dei, quae hominis dapibus congrua est. uobis autem quia daemonia mendaciloqua persuaserunt non ad regendam carnem, sed ad exercendam blasphemiam abstinere
Abbreviated transcription (Latin):
hominis. & uolucrũ. & quadrupedũ. & ser¬
pentiũ. Hȩc sunt enĩ simulachra gentiũ.
inqͥb int̾p̃tandis ñ habent exitũ nͣ adcreatu¬
ra quã condidit ds̃. ut in ipsa qͦq int̃p̃tatio¬
ne simulacror de qͦ se ꝑitiores eoꝵ iactare
atq in flare consuert̃: hoc ineis fiat qͦd paulo
post ide apłs dicit. Coluert̃ & seruiert̃ crea¬
turȩ potiꝰ quã creatori. qͥ ÷ benedictꝰ inscła.
Uos aut̃ & ineo qͦd eis similes estis uani estis: &e
ineo qͦdeis similes ñestis peiores estis. Adhoc
enĩ ñ cũ ipsis creditis monarchiã qͦd illi uerũ
credunt: ut ipsiꝰ uniꝰ dĩ substantiã expug¬
nabilẽ corruptibilẽq credatis. qͦd ÷ imnpię
uanitatis. Inplurib aut̃ diis colendis. doc¬
multa idola. uob multa phantasmata. Nec
sacrificia eoꝵ uertimꝰ inagapes: s sacrificiũ
illud quod paulo ante cõmemoraui intelle¬
ximꝰ dicente dño. miscđiam uolo quã sacri¬
ficiũ. Agapes enĩ nr̃ȩ pauꝑes pascunt. siue

Expanded text:
s et uolucrum et quadrupedum et serpentium. haec sunt enim simulacra gentium, in quibus interpretandis non habent exitum nisi ad creaturam, quam condidit deus, ut in ipsa quoque interpretatione simulacrorum, de qua se peritiores eorum iactare atque inflare consuerunt, hoc in eis fiat, quod paulo post idem apostolus dicit: coluerunt et seruierunt creaturae potius quam creatori, qui est benedictus in saecula. uos autem et in eo, quod eis dissimiles estis, uani estis, et in eo, quod eis similes estis, peiores estis. ad hoc enim non cum ipsis creditis monarchiam, quod illi uerum credunt, ut ipsius unius dei substantiam expugnabilem cor- . raptibilemqu credatis - quod est inpiae uanitatis — in pluribus autem diis colendis docmulta idola, uobis multa phantasmata. Nec sacrificia eorum uertimus. in agapes. sed sacrificium illud, quod paulo ante commemoraui, intelleximus dicente domino: misericordiam uolo quam sacrificium; agapes enim nostrae pauperes pascunt siue
Abbreviated transcription (Latin):
& malũ scłm. sic̃ scriptũ ẽ. Ut eximerae nos
de p̃senti scło maligno. lale ÷ enĩ & illud. Quo¬
rũ ds̃ uent̾. Nisi esset ibi qͦrũ: nullomͦ dice¬
ret᷑ ds̃ uent̾. Nec inpsalmo demonia possent
dii appellari: n adderet᷑ gentiũ. Sic enĩ scri¬
ptũ .ẽ. Qm̃ dii gentiũ demonia. Hic aut̃. nec
demonia. s simplicit̃ positũ. ẽ. dĩ tẽꝑauit
corpꝰ. qͥñ potest intelligi nͥds̃ uerꝰ om̃iũ cre¬

Expanded text:
 malum saeculum, sicut scriptum est, Ut eximeret nos de praesenti saeculo maligno . Tale est enim et illud, Quorum Deus venter : nisi esset ibi, Quorum, nullo modo diceret, deus venter. Nec in Psalmo daemonia possent dii appellari, nisi adderetur, Gentium. Sic enim scriptum est: Quoniam dii Gentium daemonia . Hic autem, nec, daemonia: sed simpliciter positum est, Deus temperavit corpus; qui non potest intelligi, nisi Deus veru
Abbreviated transcription (Latin):
nulla rẽ potest. Uos ant̃ scđm ur̃am fabulã
adhuc in arbore pendentẽ iħm iã contami¬
natũ dicitis. antequa carnẽ ingrediat᷑ cuiꝰq
uescentis. Aut siñ ÷ contaminatꝰ. quomͦ uos
eũ manducando purgatis: Deinde cũ om̃s
arbores crucẽ ipsꝰ. eẽ. dicatis. unde a fausto
pͣdicat᷑ om̃i suspensꝰ exligno. cur ñ sic̃ illũ
uerĩ iħm bonũ opus faciens ioseph ille ab
arimathia de cruce deposuit ut sepeliret.
ita ce uos poma decerpitis. ut iħm de ligni sus¬
pensione deposituĩ ur̃o uentre sepeliatis: Aut
unde piũ . t̃. xp̃m sepulebro condere. unpiũ
aut deligno deponere.: An ut de uob etia coñ¬

Expanded text:
nulla re potest; uos autem secundum uestram fabulam nulla re potest; uos autem secundum uestram fabulam adhuc in arbore pendentem legum iam contaminatum dicitis, antequam carnem ingrediatur cuiusque uescentis. aut si non est contaminatus, quomodo uos eum manducando purgatis ? deinde cum omnes arbores crucem ipsius esse dicatis, unde a Fausto praedicatur omni suspensus ex ligno? cur non sicut illum uerum Iesum bonum opus faciens Ioseph ille ab Arimathia de cruce deposuit. ut . sepeliret, ita et uos poma decerpitis, ut legum de ligni suspensione depositum uestro uentre sepeliatis? aut unde pium est Christum sepulcro condere, inpium autem de ligno deponere? an ut de uobis etiam con
Abbreviated transcription (Latin):
qͦ ferciliꝰ foecundent᷑: Nempe ad id redit ur̃i
dementia. ut de sp̃uscõ quẽ carnẽ marꝵ dici¬
tis dedignatii. tanto uberiꝰ & letiꝰ t̾ra concipi¬
at: qͣnto studiosiꝰ fuerit carnis sordibꝰ & squa¬
lorib pingue facta. An ut hoc defendatis. dici¬
tis sp̃m̃ scm incontam inabili ubiq pollere
pͣsentta: Respondet᷑ uob. Cur ñ gͦ & inutero
uirginali S ut de concepto iã taceã: partũ
ipsũ de inde respicite. Concipientẽ de spũ scõ
dicitis t̾rã gignere patibilẽ iħm. Quẽ tam̃ita
contaminactĩ om̃i exligno pendere ꝑhibe¬
tis. infrugib & pomis: ut innumerabilib
animalib animaliũ uescentibꝰ carnibꝰ am¬
pliꝰ contaminet᷑ exea sola parte purgandus
cui fames ura subuenerit. Itaq nos xp̃m fili¬
ũ dĩ uerbũ dĩ. incontaminabilit̃ carne in¬
dutũ corde credimꝰ. ore confitem᷑. qͥa illa sub¬
stantia contaminari nec carne potest: quȩ

Expanded text:
quo fertilius fecundentur? nempe ad id redit uestra quo fertilius fecundentur? nempe ad id redit uestra dementia, ut de spiritu sancto, quem carnem Mariae dicitis dedignatum, tanto uberius et laetius terra concipiat, quanto studiosius fuerit carnis sordibus et squaloribus pinguefacta. an ut hoc defendatis, dicetis spiritum sanctum incontaminabili ubique pollere praesentia ? respondetur uobis: cur non ergo et in utero uirginali? sed ut de conceptu iam taceam, partum ipsum deinde respicite. concipientem de spiritu sancto dicitis terram gignere patibilem Iesum, quem tamen ita contaminatum omni ex ligno pendere perhibetis in frugibus et pomis, ut innumerabilibus animalibus animalium uescentium carnibus amplius contaminetur, ex ea sola parte purgandus, cui fames uestra subuenerit. itaque nos Christum filium dei, uerbum dei, incontaminabiliter carne indutum corde credimus, ore confitemur, quia illa substantia contaminari nec carne potest, quae
Abbreviated transcription (Latin):
patibue iħm. q uita ac salus hominũ. om̃i
suspensꝰ ex ligno: Odemens. ut interĩ ñ discu¬
da de hac re ur̃a uaniloqͥa. potestne t̾ra de
spũ scõ conciꝑe patibilẽ tħm. & maria uirgo
ñ potuit: Cõpara si audes. uirginalia iusce
ra tanta castitate scificata cũ omibꝰ t̾rȩ locis.
ubi arbores herbȩq gignunt᷑. ltane in illa
femina exhorrescis. aut horrescere te fingis.
uterũ pudiciciȩ dedicatũ. & mortis om̃ibꝰ
circũ qͥsq urbes excloacinis aqͥs iħm gigni
nͨ ħ orrescit: Quis enĩ qua libet cenulentꝰ
humor. ñ innumerabilia germina edit &.¬
nutrit: Sic p̃dicatis nasci patibilẽ iħm: quẽ¬
credere natũ esse de uirgine clamatis indig¬
nũͤ Si carnẽ ꝓutatis ĩundã. cur̃ uob ñ ui¬
det᷑ ĩmundiꝰ qͦd a suȩ salutis tẽꝑam̃to ipsa
natura carnis expurgat: An caro ĩmunda
est. & fimꝰ qͥcarne egerit᷑ mundꝰ. ẽ Nongͦ
attenditis. ñ uidetis stercorib lȩtari agror

Expanded text:
i est uita ac salus hominum, omni suspensus ex ligno?s o demens, ut interim non discutiam de hac re uestra uaniloquia, potestne terra de spiritu sancto concipere patibilem Iesum et Maria uirgo non potuit? conpara, si audes, uirginalia ura tanta castitate sanctificata, cum omnibus terrae locis, ubi arbores herbaeque gignuntur. Itane in illa femina exhorrescis, aut horrescere te fingis uterum pudicitiae dedicatum, et in hortis omnibus circum quasque urbes ex cloacinis aquis Jesum gigni non exhorrescis? Quis enim quamlibet coenulentus humor non innumerabilia germina edit et nutrit? Sic pcredere natum esse de uirgine clamatis indignum. si carnem putatis inmundam, cur uobis non uidetur inmundius, quod a suae salutis temperamento ipsa natura carnis expurgat? an caro inmunda est et fimus, qui carne egeritur. mundus est? non ergo adtenditis, non uidetis stercoribus laetari agros,
Abbreviated transcription (Latin):
ȩ. xert̃ duo incarne una: ltaq iã ñ st̃ duo.
s una caro. Qogͦ ds̃ coniunx̃: hõ ñ sẽparae.
Ecce iudei ex libris moisi conuincunt᷑. ñ eẽ.
uxorẽ dimittendã: qͥscđm uoluntatẽ legis
moisi arbitrabant᷑ se facere cũ dimitterent
Simul & illud hic ipso xp̃o actestante cogno¬
scimꝰ. dm̃ fecisse & coniunxisse masculũ &
feminã. qͦd manichei negando dãnant᷑. ñ
iã moiseos libris s xp̃i euangłio resistentes.
Porro aut̃ si qͦo ipsi opinant᷑ & p̃dicant. ue.¬
nũ ẽ. dablũ fecisseatq iunxise masculũ ofe¬
minã qcallicitate diabolica faustꝰ rephendit
moisen tanquã coniugia dirimentẽ ꝑlibellũ
repudĩ. & laudat xp̃m tanquã iluo cimodi
uincili confirmante exp̃cepto cuangłii. cũ utiq
scd sua stultã sacrilegãq sententiã monc̃n lau¬
ligantũ solidante: lã illud qͦmͦ aꝑit magister
bonꝰ eur ipse monses excuiꝰ libro ꝓlata ÷ de pͥ¬

Expanded text:
t duo in carne una. Itaque jam non sunt duo, sed una caro. Quod ergo Deus conjunxit, homo non separet. Ecce Judaei ex libris Moysi convincuntur non esse uxorem dimittendam, qui secundum voluntatem legis Moysi arbitrabantur se facere, cum dimisimul et illud hic ipso Christo adtestante cognoscimus deum fecisse et coniunxisse masculum et feminam: quod Manichaei negando damnantur non iam Moyseos libro, sed Christi euangelio resistentes. porro autem, si quod ipsi opinantur et praedicant, uerum est diabolum fecisse atque iunxisse masculum et feminam, qua calliditate diabolica Faustus reprehendit Moysen tamquam coniugia dirimentem per libellum repudii et laudat Christum tamquam illud eiusmodi uinculum confirmantem ex praecepto euangelii, cum utique secundum suam stultam sacrilegamque sententiam Moysen lauligamentum solidantem? iam illud quomodo aperit magister bonus, cur ipse Moyses, ex cuius libro prolata
Abbreviated transcription (Latin):
mine debeat appellari. & qͥdẽ si tͥ fidẽ meã nunc
simplicit̾ ut amicis referã: uidear fortasse ex¬
cusationis causa id fingere. aut diuinoꝵ qͦd ab¬
sit luminũ erubescere culturã. S tu quidẽ
ut cunq uolueris accipe. Metam̃ dixisse ñ pęni¬
tebit. uł ꝓpt̃ aliqͦs qͥhactenꝰ scire habebunt: re¬
ligionẽ nrãm nichil cũ gentibꝰ hab̾e cõmune.¬

Expanded text:
mine debeat appellari. et quidem si tibi fidem meam nunc mine debeat appellari. et quidem si tibi fidem meam nunc simpliciter, ut in amicis. referam, uidear fortasse excusationis causa id fingere aut diuinorum, quod absit, luminum erubescere culturam. sed tu quidem, utcumque uolueris, accipe: me tamen dixisse non paenitebit uel propter aliquos, qui hactenus scire habebunt religionem nostram nihil cu
Abbreviated transcription (Latin):
m̃ti.qa ea corpora quȩ t̾rena fuerant. muta¬
tione illa quã paulꝰ aꝑtiꝰ cõmemorat in re¬
surrectione fient spualia ac ꝑhoc celestia.
inqͥb possideamꝰ regnũ cȩloꝵ. qͦd ori eiꝰ etiã no¬
minandũ seruabat᷑: quẽ regẽ ad regendos.
& sacerdotẽ ad sc̃ificandos fideles suos. uniuer¬
sus ille apparatꝰ ueteris instrum̃ti. ingenerati¬
onibꝰ. factis. dictis. sacrificiis. obseruationibꝰ.
festiuitatibꝰ. om̃ibꝰq eloqͥorũ p̃coniis. & rebꝰ
gestis. &rerũ figuris. parturiebat esse uen¬
turũ. Qui plenꝰ grã & ueritate. & adpͣcepta
facienda adiuuando ꝑgrãm. & ad ꝑmissa im¬
plenda curando ꝑueritatẽ: uenit᷑ legẽ ñ sol¬
uere sed adimplere: Eaus tꝰ
UR solẽ colitis. nͥ qͥa estis pagani. & gentiũ scis¬
ma ñ secta lgit᷑ ñ abre fuerit & hoc ipsũ quȩ¬
rere. qͥmanifestiꝰ udere possimꝰ ut̃ nr̃m hoc no¬

Expanded text:
menti, quia ea corpora, quae terrena fuerant, mutamenti, quia ea corpora, quae terrena fuerant, mutatione illa, quam Paulus apertius commemorat, in resurrectione fient spiritalia ac per hoc caelestia, in quibus possideamus regnum caelorum. quod ori eius etiam nominandum seruabatur, quem regem ad regendos et sacerdotem ad sanctificandos fideles suos uniuersus ille adparatus ueteris instrumenti in generationibus, factis, dictis, sacrificiis, obseruationibus, festiuitatibus omnibusque eloquiorum praeconiis et rebus gestis et rerum figuris parturiebat esse uenturum: qui plenus gratia et ueritate et ad praecepta facienda adiuuando per gratiam et promissa inplenda curando per ueritatem uenit legem non soluere sed adinplere. LIBER schisma, non secta? igitur non ab re fuerit et hoc ipsum quaerere, quo manifestius uidere possimus, utrum nostrum hoc no
Abbreviated transcription (Latin):
merces eoru. & cogitatio eorũ apud altissimũ.
Ideo accipient regnũ decoris. & diadema spe¬
ciei demanu dñi. Hȩc & alia multa. siue aꝑ¬
tissima siue sub obscura inueniunt᷑ illic testi¬
monia uitȩ ȩt̃nȩ. & de ipsa corporũ resurree¬
tione ñ tacuert̃ ꝓpħȩ. Unde pharisei aduer¬
sũ saduceos ea ñ credentes: acerrime confli¬
gebant. Qͦd ñ solũ inactibꝰ apłoꝵ canonicis qͦs
isti ñ accipiunt. ne de aduentu ueri paracli¬
ti quẽ ꝓmisit dñs conuincant᷑. euident̃ ap.¬
parae: uerũ etiã ⁊neuangłio. ubi ei ꝓpont̃
saducei quȩstionẽ de muliere quȩ septẽ fribꝰ
singillati nupserat. cũ in eiꝰ coniugiũ alter
alteri morienti succederet: cuiꝰna eoꝵ in
resurrectione uxor esset. fucura. Pinde tes¬
timoniis uitȩ ȩt̃nȩ & resurrectionis mortu-¬
ors. abundat illa scriptura. S hoc nom̃ id :
regni cęloꝵ: denullo inde loco mͥ occurrit.
Hoceni ꝓpͥe ꝑtinet adreuelationẽ noui testa¬

Expanded text:
atio eorum apud altissimum; ideo accipient regnum decoris et diadema speciei de manu domini? haec et alia multa siue apertissima siue subobscura inueniuntur illic testimonia uitae aeternae. et de ipsa corporum resurrectione non tacuerunt prophetae. unde pharisaei aduersum Sadducaeos eam non credentes acerrime confligebant: quod non solum in actibus apostolorum canonicis, quos isti non accipiunt, ne de aduentu ueri paracleti, quem promisit dominus, conuincantur, euidenter adparet, uerum etiam in euangelio. ubi ei proponunt Sadducaei quaestionem de muliere, quae septem fratribus singulatim nupserat, cum in eius conubium alter alteri morienti succederet. cuiusnam eorum in resurrectione uxor esset futura. proinde testimoniis uitae aeternae et resurrectionis mortuorum abundat illa scriptura; sed hoc nomen, id est regnum caelorum, de nullo inde loco mihi occurrit. hoc enim proprie pertinet ad reuelationem noui testa
Abbreviated transcription (Latin):
diuinãq auctoritatẽ eiꝰdẽ coniunctionis
exposuit: & dandũ libellũ repudĩ. ꝓpt̃ du¬
riciã uł domandi uł indomiti cordis osten¬
dit. Qua ꝓpt̃ cũ om̃ia illa excellentia p̃cepta dñi
quȩ ueterib hebreorũ libris contraria faustꝰ
uolebat ostendere. ineisdẽ quoq libris inue¬
niantꝰ : unde uenit diĩs legẽ ñ soluere s ad¬
implere. nͥ ut exceptis ꝓmissorũ figuris quae
nouitate sps adiuuantis & humiliũ confessi¬
onẽ salutis gr̃a liberantis. implere in nob: Qa
reueri sic̃ om̃ĩa ista pcepta sullimia nec illis
libris ueterib desunt: ita illic finis qͦ refe¬
rant᷑ occultꝰ .ẽ. Quãuis scđm eũ uiuerent scĩ:
qͥfuturã eiꝰ reuelationẽ uidebant. & ꝓtẽpors¬

Expanded text:
auctoritatem eiusdem coniunctionis exposuit et dandum libellum repudii propter duritiam uel domandi uel indomiti cordis ostendit. Quapropter cum omnia illa excellentia praecepta domini, quae ueteribus Hebraeorum libris contraria Faustus uolebat ostendere, in eisdem quoque libris inueniantur, unde uenit dominus legem non soluere sed adinplere, nisi ut exceptis promissorum figuris, quae nouitatem spiritus adiuuantis et humilium confessionem salutis gratia liberantis inplerentur in nobis? quia reuera, sicut omnia ista praecepta sublimia nec illis libris ueteribus desunt, ita illic finis, quo referantur, occultus est, quamuis secundum eum uiuerent sancti, qui futuram eius reuelationem uidebant
Abbreviated transcription (Latin):
bris inuenit nom̃ regni celorũ. qͦd tã cre¬
bro nominat dñis. dicit᷑ qͥdẽ ibi. diligite sapientiã
ut inȩcnũ regnetis. Et ipsa uita ȩtna sin illie.
inmanifesto p̃dicaret᷑: ñ diceret dñs etiã malis
iudeis. Scrutamini scripturas in qͥb putatis
uos uitã ȩc̃nã habe. ipsȩ testimoniũ ꝑhibent
de me. Quo enĩ nͥ adhoc ꝑtinet qͦd ibi scriptũ
est. ñ moriar s uiuã & narrabo oꝑa dñi & il
lumina oculos meos ne unquã obdormiã in.

Expanded text:
bris inuenit nomen regni caelorum, quod tam crebro nominat dominus. dicitur quidem ibi: diligite sapientiam, ut in aeternum regnetis. et ipsa uita aeterna si non illic in manifesto praedicaretur, non diceret dominus etiam malis Iudaeis: scrutamini scripturas, in quibus putatis uos uitam aeternam habere; ipsae testimonium perhibent de me. quo enim nisi ad hoc pertinet, quod ibi scriptum est: non moriar, sed uiuam et enarrabo opera domini et: inlumina oculos
Abbreviated transcription (Latin):
bitũ abeo qͥ nullũ hab& debitũ. Possẽ gͦ &
ego sic ista ponere. Dictũ ÷ antiqͥs ñ in iuste
uindicabis. Ego aut̃ dico. ne uindicetis qͥ¬
dem. Adimpletio. ẽ. Sicut de iurando fau-¬
stus ait. dictũ. ẽ. ñ peierabis. Ego aut̃ dico.
ne iuretis quidẽ. Aequȩ adimpletio .ẽ. Po¬
terã gͦ & ego ita dicere. simͥ ꝑhȩc adiecta
uerba. qͦd legi defuit a xp̃o additũ uidere¬
tur. ac ñ potiꝰ id qͦd lex uolebat efficere.
ne iniuste se qͥsquã uindicando peccar&:
conseruari tutiꝰ si omĩno se ñ uindicar&.
sicut id qͦd uolebat efficere. ne qͥsquã pe¬
ierando peccar&: conseruari tutiꝰ si ñ iu¬
raret. Nã si contrariũ. ẽ oculũ ꝓoculo. & qͥte

Expanded text:
bitum ab eo, qui nullum habet debitum. possem ergo et bitum ab eo, qui nullum habet debitum. possem ergo et ego sic ista ponere: dictum est antiquis: non iniuste uindicabis; ego autem dico, ne uindicetis quidem: adimpletio est sicut de iurando Faustus ait: dictum est "non peierabis; ego autem dico, ne iuretis quidem; aeque adimpletio est." poteram ergo et ego ita dicere. si mihi per haec adiecta uerba, quod legi defuit, a Christo additum uideretur, ac non potius id, quod lex uolebat efficere. ne iniuste se quisquam uindicando peccaret, conseruari tutius. si omnino se non uindicaret, sicut id quod uolebat efficere, ne quisquam peierando peccaret, conseruari tutius, si non iuraret. nam si contrarium est: oculum pro oculo e
Abbreviated transcription (Latin):
Est eni quȩdã iusta uindicta. iusteq debet᷑ ei
qͥ fuerit pasiꝰ in iuriã. Unde utiq cũ ignosci¬
mꝰ. de nr̃o qdã mͦ iure Pargim᷑. Unde etiã de¬
bita dicunt᷑. quȩ inoratione dnĩca humanitꝰ
tit᷑: ñ tam̃ inĩquȩ repetit᷑ D sicut in iuran¬
do etiã qͥuerũ iurat ꝓpinquat ꝑiurio: un-¬
de longe abest qͥomino ñ iurat: & quã uis
ñ peccet qͥuerũ iurat. remotior tam̃ aper¬
cato e. qͥn iurat. unde admonitio ñ iurandi
conseruatio ⁊ ã peccato ꝑiurũ: ita cũ percet
qͥ ꝑĩmocerationẽ in iuste uult uindicari. non
peceet aut̃ qͥmodũ adhibens iuste uindicari¬
uult: remotior ÷ a peccato iniustȩ undic¬
tȩ qͥñ uult om̃ino uindicari. Peccat eni qͥ
exigit ultra debitũ. ñ peccat aut̃
qui exigit debitũ. S tutiꝰ longe ÷
a peccato iniusti exactoris qͥ omĩno ñ exigit
debitũ. pͣsertĩ ne cogat᷑ & ipse reddere de-¬

Expanded text:
est enim quaedam iusta uindicta iusteque debetur ei, est enim quaedam iusta uindicta iusteque debetur ei, qui fuerit passus iniuriam. unde utique cum ignoscimus, de nostro quodam modo iure largimur. unde etiam debita dicuntur, quae in oratione dominica humanitus titur, non tamen inique repetitur. sed sicut in iurando etiam qui uerum iurat, propinquat peiurio, unde longe abest, qui omnino non iurat, et quamuis non peccet, qui uerum iurat, remotior tamen a peccato est qui non iurat — unde admonitio non iurandi conseruatio est a peccato peiurii —: ita cum peccet qui per inmoderationem iniuste uult uindicari, non peccet autem, qui modum adhibens iuste uult uindicari, remotior est a peccato iniustae uindictae qui non uult omnino uindicari. peccat enim, qui exigit ultra debitum; non peccat autem, qui exigit debitum: sed tutius longe est a peccato iniusti exactoris. qui omnino non exigit debitum, praesertim ne cogatur et ipse reddere de
Abbreviated transcription (Latin):
terã p̃be illi & alterã. & cet̾a. qͣndoqͥdẽ & illud
antiquũ ad repͥm̃das flãmas odiorũ. seuientũq
ĩmoderatos animos refrenandos. ita pͣceptũ
est: Quis enĩ tandẽ facile contentꝰ ÷ tantũ
reponere uindictȩ. qͥntũ accepit iniuriȩ:
Nonne uidemꝰ homines leuit̃ lȩsos. moliri cedẽ.
sitire sanguinẽ. uixq inuenire inmalis ini¬
mici unde satient᷑: Quis pugno ꝑcussꝰ ñ aut
irdicia concitat indãnatione eiꝰ qui ꝑcusserit.
aut si ipse reꝑcutere uelit totũ hominẽ. si
n etiã telo aliqͦ arrepto. pugnis calcibꝰq con¬
tundit: Huic gͥ ĩmoderatȩ ac ꝑhoc iniustȩ
ultioni. lex iustũ modũ figens: poenã tali¬
onis instituit. hoc ⁊ ut qͣlẽ qͥsq intulit in iu¬
riã. tale suppliciũ pendat. Ainde oculũ ꝓ
oculo. dentẽ ꝓdente. ñ fomes s limes furoris.
ñ ut id qͥd sopitũ erat hinc accenderet᷑: s ne
ia qͥd ardebat ultra extenderet᷑. est positus.

Expanded text:
e illi et alteram et cetera, quandoquidem et illud antiquum ad reprimendas flammas odiorum saeuientiumque inmoderatos animos refrenandos ita praeceptum est? quis enim tandem facile contentus est tantum reponere uindictae, quantum accepit iniuriae? nonne uidemus homines leuiter laesos moliri caedem, sitire sanguinem uixque inuenire in malis inimici unde satientur? quis pugno percussus non aut iudicia concitat in damnationem eius, qui percusserit, aut, si ipse repercutere uelit, totum hominem, si non etiam telo aliquo arrepto. pugnis calcibusque contundit? huic igitur inmoderatae ac per hoc iniustae ultioni lex iustum modum figens poenam talionis instituit, hoc est, ut qualem quisque intulit iniuriam, tale subplicium pendat. proinde oculum pro oculo, dentem pro dente non fomes, sed limes furoris est, non ut id. quod sopitum erat, hinc accenderetur, sed ne id. quod ardebat, ultra extenderetur, inpositus.
Abbreviated transcription (Latin):
bellũ & dimictere: ait illis. Qm̃ moises ad duri¬
cia cordis ur̃i ꝑmisit uob dimittere uxores
urãs. Hoc ẽ. qͦd paulo ante exposuimꝰ. Quanta
enĩ duricia erat. quȩ neq libelli int̾positionẽ
ubi dissuadendi locus iustis & prudentibꝰ tri¬
buebat᷑ solui & flec̾ti posset adrecipiendã uł
reuocandã coniugiĩ caritatẽ. Ita dñi qͥd lex
a bonis p̾ciꝑet & duris ꝑ micteret. eiꝰdẽ le¬

Expanded text:
re? ait illis: quoniam Moyses ad duritiam cordis uestri permisit uobis dimittere uxores uestras. hoc est, quod paulo ante exposuimus. quanta enim duritia erat, quae nec per libelli interpositionem, ubi dissuadendi locus iustis et prudentibus tribuetur, solui et flecti posset ad recipiendam uel reuocandam coniugii caritatem? ita dominus, quid lex et bonis praeciperet et duris permitteret, ei
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓeucharistia xpi. ꝓsigno xp̃i. adomĩa ꝑferenda
paratior deb& esse xp̃ianꝰ. cũ illa fuerint ꝓmis¬
siones rerũ cõplendarũ. hȩc sint indicia cõple¬
tarũ: Qͦdenĩ adhuc ꝓmittit᷑ ȩccłȩ. id ÷ cor¬
pori xp̃i: & inmanifestatione p̃dicat᷑. & imp¬
so capite corporis saluatore id÷ in ipso me¬
diatore dĩ & hominũ homine xp̃o iħu. iã utiq
cõplecũ.ẽ. Qͥd enĩ ꝓmittit᷑. nͥ uita ȩt̾na exre¬
surrectione amortuis: Hoc iã cõpletũ ÷ in il¬
la carne qͦd uerbũ factũ. ẽ. & habitauit in no¬
bis. Tc̃ gͦ &e occulta erat fides. Nã eadẽ credebant.
eadẽq sꝑabant om̃s iusti & scĩ etiã tẽpoꝵ il¬
loꝵ. & ꝓmissiua erant illa omĩa sacram̃ta oisq
ritꝰ ille sacrors. Nc̃ aut̃ reuelata ÷ fides: in
quã conclusus erat popłs qͣndo sublege custo¬
diebat᷑. & qͦd fidelibꝰ ꝓmictit᷑ unudicio. iã
cõpletũ. ẽ in exẽplo. ꝑ eũ qͥlegẽ & ppłas ñ ue¬

Expanded text:
Christi, pro signo Christi ad omnia perferenda paratior debet esse Christianus, cum illa fuerint promissiones rerum complendarum, haec sint indicia completarum? Quod enim adhuc promittitur Ecclesiae, id est, corpori Christi, et in manifestatione praedicatur, so mediatore dei et hominum homine Christo Iesu, iam utique conpletum est. quid enim promittitur nisi uita aeterna ex resurrectione a mortuis? hoc iam conpletum est in illa carne, quod uerbum caro factum est et habitauit in nobis. tunc ergo et occulta erat fides; nam eadem credebant eademque sperabant omnes iusti et sancti etiam temporum illorum; et promissiua erant illa omnia sacramenta omnisque ritus ille sacrorum. nunc autem reuelata est fides, in quam conclusus erat populus, quando sub lege custodiebatur, et quod fidelibus promittitur in iudicio, iam conpletum est in exemplo per eum, qui legem et p
Abbreviated transcription (Latin):
uenit legẽ soluere s adimplere: respondeo.
consepelire nos sibi ꝑbaptismũ inmortẽ. ut
quẽ ad modũ xp̃c̃ resurrex̃ amortuis: ita
& nos innouitate uitȩ ambulemꝰ. Cũ quȩ
ris qͥo causȩ ⁊ ut scenophegia ñ sit solenni¬
tas xp̃ĩanoꝵ si lex a xpõ adimpleta ⁊ ñ soluta: re¬
spondeo tabnaculũ dĩ fideles eiꝰ esse in qͥbꝰ carita¬
te sociatis & qͥdamͦ cõpactis habitare dignat᷑. Et
ideo magis illud ñ obseruari a xp̃ianis: qͥa iã¬

Expanded text:
uenit legem soluere, sed adinplere, respondeo iconsepelire nos sibi per baptismum in mortem, ut, quemadmodum Christus resurrexit a mortuis, sic et nos in nouitate uitae ambuleritur qua causa scenopegia non sit solemnitas Christianorum, si lex a Christo adimpleta est, non soluta, respondetur tabernaculum Dei fideles esse, in quibus charitate sociatis, et quodammodo compactis, habitare dignatur. Et ideo magis illud non observari a Christianis, quia
Abbreviated transcription (Latin):
ipse dũ caro sit reseruat irã. &e reꝓpiciatio¬
nẽ petit a dño: & qͥs exorabit ꝓpeccatis illiꝰ
ã uͦ de uxore ñ dimittenda quid aliud uł
qͥd oportuniꝰ ex illis libris cõmemorẽ. quã id
unde iudeis de hac re int̾rogantibꝰ dñs ipse
respondit: Cũ enĩ querȩrent. utrũ liceret
quacq excausa dimittere uxorẽ: ait illis.
Ion legistis qͥa qͥfecit hominẽ abinitio. mascu¬
lũ & feminã fecit eos. & dix̃. ꝓpt̾ hoc dimit

Expanded text:
eseruat. iram et repropitiatioeseruat. iram et repropitiationem petit a domino? et quis exorabit pro peccatis illius? Iam uero de uxore non dimittenda quid aliud uel quid oportunius ex illis libris conmemorem quam id, unde Iudaeis de hac re interrogantibus dominus ipse respondit? cum enim quaererent, utrum liceret quacumque ex causa dimittere uxorem, ait illis : non legistis, quia qui fecit ab initio masculum et feminam, fecit eos
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ib ꝓpt᷑ qͦd eds qexerrant partib cotripis.
& de qͥb peccant admonens alloqueris. ut
relicta malicia credant inte dnẽ. Adhanc
benignã patientiã dĩ qfacit sole suũ oriri
suꝑ bonos &e malos & pluit suꝑ iustos & in¬
iustos. nos unitandã xpc̃ hortat᷑: ut uindi¬
care nr̃as iniurias neglegamꝰ: & bene faci¬
amꝰ iis qͥnos oderunt. ut simꝰ ꝑfecti sic̃ pat̃
nr̃ cęlestis ꝑfectꝰ. ẽ. Ualcre aut̃ nob o atre¬
mittenda debita peccatorũ nr̃oꝵ. qͦd aliis
ista ultionũ debita relaxamꝰ & cauendũ
esse. ne sic hoc ñ fecerimꝰ nec nob dep̃cantibꝰ
peccati obligatio remittat᷑: sic in illis libriᷤᷤ
ueterib scriptũ. ẽ. Qui nindicari uult: in¬
ueniet a dõ uindictã: & peccata illiꝰ confirma¬
ns confirmabit. Relinque ꝓximo tuo nocen¬
ti te. & tẽ dep̃canti tͥ peccata soluent᷑. homo
homini reseruat irã. &a dño quęxit mede¬
lã carnis: In hominẽ similẽ sibi ñ habet

Expanded text:
od eos, qui exerrant partibus, conripis et de quibus peccant admonens adloqueris, ut relicta malitia credant in te, domine. ad hanc benignam patientiam dei, qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos, nos imitandam Christus hortatur, ut uindicare nostras iniurias neglegamus et benefaciamus his, qui nos oderunt, ut simus perfecti, sicut pater noster caelestis perfectus est. ualere autem nobis et ad remittenda debita peccatorum nostrorum, quod aliis ista ultionum debita relaxamus, et cauendum esse, ne si hoc non fecerimus, nec nobis deprecantibus peccati obligatio remittatur, sic in illis libris ueteribus scriptum est: qui uindicari uult, inueniet uindictam a deo et peccata illius confirmans confirmabit. relinque proximo tuo nocenti te, et tunc deprecanti tibi peccata soluentur. homo homini reseruat iram et a domino quaerit medelam carnis? in hominem similem sibi non habet
Abbreviated transcription (Latin):
se ÷ exoratio ꝓpeccatis nr̃is. Prophetias aut̃
sic adimpleuit: cũ ineo ueritas facta ÷ ꝓmis¬
sionũ dĩ. Hoc paulo ante exapło cõmemora¬
ui. dicente. Quot qͦt eni ꝓmissiones di: in il¬
lo etiã. Idẽ ruriꝰ dic̃ Dico enĩ xp̃m mini¬
strũ fuisse circuncisionis. ꝓpt̾ ueritatẽ dĩ

Expanded text:
se est exoratio pro peccatis nostris. Prophetias autem sic adinpleuit, cum in eo ueritas facta est promissio dei. hoc paulo ante ex apostolo conmemoraui dicente: quotquot enim promissiones dei, in illo etiam. idem rursus dicit: dico enim Christum ministrum fuisse circumcisi
Abbreviated transcription (Latin):
Sic enĩ mͥ qͥdã ur̃m exposuit. cur appellatꝰ sit
manicheus. ut scilicet ingreca lingua. tanqͣm
manna fundere uideret᷑. Qua grece fundi.
chei dr̃. Ubi qͥd egeritis nescio. nͥ ut expressius
inparte pͥore nominis unã licterã. ut ag¬
nosceret᷑ manna : s addidistis inposteriore
duas sẏllabas. ñ appellantes manicheũ s ma
nicheũ. ut nichil aliud uob tã plixis & ua¬
nis sermonib suis. nͥ insaniã fundere sonara.
Sepissime iuratis & ꝑparaclitũ. ñ sane illũ quẽ
xpc̃ discipłis ꝓmisit & misit. s ꝑeũ ipsũ ut la¬
tine nom̃ eiꝰ int̾pret̃ insaniȩ fusorẽ. Cũ gͦ u¬
telligi. qͦd uob dñs ad impleuerit. & magis
ꝓpt̃ iurationes apłi. Nã urã quȩ auctoritas :

Expanded text:
sic enim mihi quidam uestrum exposuit, cur appellatus sit sic enim mihi quidam uestrum exposuit, cur appellatus sit Manichaeus, ut scilicet in graeca lingua tamquam manna fundere uideretur, quia graece fundit XET dicitur: ubi quid egeritis nescio, nisi ut expressius in parte priore nominis unam litteram, ut agnosceretur manna; sed addidistis in posteriore duas syllabas, non apnichaeum, ut nihil aliud uobis tam prolixis et uanis sermonibus suis nisi insaniam fundere sonaret. saepissime iuratis et per paracletum, non sane illum, quem Christus discipulis promisit et misit, sed per eum ipsum, ut latine nomen eius interpreter. insanifusorem. cum ergo iutellegi. quod uobis dominus adinpleuerit, et magis propter iurationes apostoli. nam uestra quae auctori
Abbreviated transcription (Latin):
bant᷑ in cordib suis. & aut ñerat cor eoꝵ tẽplũ
dĩ. aut moechabant᷑ intẽplo dĩ: Qͦd si ñ audes
dicere. qͦmͦ etiã dehac re legẽ illoꝵ quȩ apud
illos iã tc̃ plena erat. mͦ ueniens xpc̃ impleuit.
De ñ iurando aut̃ qͥa & hic illoꝵ legẽ a xp̃o ad¬
impletã esse dixisti. ñ possũ affirmare antiqͦs
itosñ iirasse. Nã ae paulũ apłm iurasse inuenimꝰ.
De ur̃o aut̃ ore ñ tollit᷑ crebra iuratio. cũ iure¬
tis ꝑlum̃ qͦd amatis cũ muscis. Neq enĩ lumen
illud m̃tiũ abistis oculis penitꝰ alienũ. qͦd illu¬
minat omnẽ hominẽ uenientẽ inhc̃ mun¬
dũ. nostis aliqua exparte cogitare. Et ꝑ dõnũ
ur̃m manicheũ. qͥ manis lingua patriã uoca¬
bat᷑. S uos ut apud grecos nom̃ insaniȩ uita¬
retis: uelut declinato & ꝓlongato nomine
qͣsi fusionẽ addidistis. ubi ampliꝰ laberemini.

Expanded text:
bantur in cordibus suis et aut non erat cor eorum templum bantur in cordibus suis et aut non erat cor eorum templum dei, aut moechabantur in templo dei? quod si non audes dicere, quomodo etiam de hac re legem illorum, quae apud illos iam tunc plena erat, modo ueniens Christus inpleuit? De non iurando autem, quia et hic illorum legem a Christo adinpletam esse dixisti, non possum adfirmare antiquos iustos non iurasse; nam et Paulum apostolum iurasse inuenimus. de uestro autem ore non tollitur crebra iuratio, cum iuretis per lumen, quod amatis cum muscis — neque enim lumen illud mentium ab istis oculis penitus alienum, quod inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum. nostis aliqua ex parte cogitare - et per dominum uestrum Manichaeum, qui Manis lingua patria uocabatur. sed uos, ut apud Graecos nomen insaniae uitaretis, uelut declinato et prolongato nomine quasi fusionem addidistis, ubi amplius laberemini.
Abbreviated transcription (Latin):
re frĩ fatuȩ cũ apud antiqͦs iustos ñ fuisso
iniustũ. nc̃ ita iniustũ esse xp̃c uoluit. ut
qͥsqͥs hoc dixerit reus sit gehennȩ. ꝓinde ñdũ
inuenisti. cuinã legi hȩc aliqndo defuert̃.
moechandi lex apud illos iustos antiqͦs se¬
miplena erat. donec a dño adimpleret᷑ ad¬
dente. neqͥs ad concupiscendũ uideat mu¬
lierẽ : Sic enĩ cõmemorasti ipsã sententiã.
audistis dictũ esse. ñ moechaberis. Ego aut̃
dico uob̃. ne concupiscatis qͥdẽ. Adimple¬
tio .ẽ. inqͥs. Explica plane ipsa uerba¬
euangłica. Noli tuis extenuare qͦd dictũ. ẽ & in
de qd de illis antiqͥssimis iustis senseris. Audistiᷤᷤ
inqͥt qͥa dictũ. ẽ: ñ moechaberis. Ego aut̃ dico uo¬
bis. Siqͥs inderit mulierẽ ad concupiscendũ eã:
iã moechatꝰ ÷ eã incorde suo. Itaue uͦ illi iusti.
sech. uł enoch. uł siqui eis similes fuert̾ moecha¬

Expanded text:
re fratri "fatue," cum apud antiquos iustos non fuisset re fratri "fatue," cum apud antiquos iustos non fuisset iniustum, nunc ita iniustum esse Christus uoluit. ut quisquis hoc dixerit, reus sit gehennae. proinde nondum inuenisti, cuinam legi haec aliquando defuerunt, moechandi apud illos iustos antiquos semiplena erat, donec a domino adinpleretur addente, ne quis ad concupiscendum uideat mulierem ? sic enim commemorasti ipsam sententiam: audistis dictum esse: non moechaberis; ego autem dico uobis, ne concupiscatis quidem. adinpletio est, inquis. explica plane ipsa uerbaeuangelica, noli tuis extenuare, quod dictum est, et uide, quid de illis antiquissimis iustis senseris. audistis, inquit, quia dictum est: non moechaberis; ego autem dico uobis: si quis uiderit mulierem ad concupiscendum eam, iam moechatus est eam in corde suo. itane uero illi iusti, Seth uel Enoch uel si qui eis similes fuerunt, moecha
Abbreviated transcription (Latin):
ñ poterant: Ergo rei erant gehennȩ. Qͦmͦ¬
gͥ iusti: ꝓfecto enĩ nec imꝑitã rerũ ad su¬
ũ officiũ ꝑtinentiũ. nec intẽꝑantẽ audes
dicere eoꝵs fuisse iusticiã. intantũ ut eos
facer& reos gehennȩ. Cur̃ gͦ illã legẽ scđm
quã uiuebant᷑ antiqui iusti hec addendoꝵp̃c
implera. cũ eoꝵs qͥq iusticia sine istis. eẽ. ñ pos¬
s&: An dicturꝰ es. qͦd p̃ceps iracundia & lingua
imꝓba. ex qͦ uenit xpc̃ coepit adiniqͥtatẽ ꝑti¬
nere. antea uͦ ñerat iniquũ uł corde uł ore
ista cõmittere. sic̃ inqͥbꝰdã rebꝰ ꝓtẽpoꝵ ꝓpͥeta¬
tibꝰ insticutis inuenimꝰ. nc̃ aliqͥo ñ licere quod
ante licuerit. uł qͦd ante ñ licuerit nẽ lice¬
re: Non usq adeo desipis. ut hoc dicas. S etiã
si dicas: respondebit᷑ tͥ. qͦd scãm istũ intellec¬
tũ xpc̃ ñ adimplere uenerit qͦd legi antiquȩ
defuit. s legẽ insticuere quȩ ñ fuit. si dice¬

Expanded text:
non poterant ? ergo rei erant gehennae, qnon poterant ? ergo rei erant gehennae, q iusti ? profecto enim nec inperitam rerum ad suum officium pertinentium nec intemperantem audes dicere eorum fuisse iustitiam in tantum, ut eos faceret reos gehennae. cur ergo illam legem. secundum quam uiuebant antiqui iusti, haec addendo Christus inpleret, cum eorum quoque iustitia sine istis esse non posset? an dicturus es, quod praeceps iracundia et lingua inproba. ex quo uenit Christus, coepit ad iniquitatem pertinere, antea uero non erat iniquum uel corde uel ore ista committere? sicut in quibusdam rebus pro ttibus institutis inuenimus nunc aliquid non licere, quod ante licuerit uel quod ante non licuerit, nunc licere. non usque adeo desipis, ut hoc dicas.; sed etiam si dicas, respondebitur tibi, quod secundum istum intellectum Christus non adinplere uenerit, quod legi antiquae defuit, sed legem instituere. quae non fuit, si dice
Abbreviated transcription (Latin):
se cũ ait. Ego aut̃ dico uob̃. ñ resistere malo.
s siqͥs te ꝑcusserit inmaxillã tuã dexterã:
p̃be illi & alterã. & eȩtera. Nos enĩ dicunꝰ etiã
hec quȩ isti putant soluise xpm uelut contꝰ¬
ria referendo. & tẽ ꝓtẽpore bene fuisse insti
& sech. hos enĩ potissimũ faustꝰ cõmemorat.
& siqͥd alii ñ solũ ante moisen s & siqui ante
abrahã fuert̃: uatist frĩ sine causa. aut di¬
xertͣ frĩfatue. Si eni ñ dixert̃. cur ñ& ta
lia docuert̃ Qͦdsi& talia docuer̃: quȩro quẽ¬
admodũ uł eoꝵ iusticiã doctrinãq xpc̃ ad¬
impleuit addendo. ego aut̃ dico uob. siqͥs
irascit᷑ frĩ suo. aut siqͥs dic̃ racha. aut siquis
dicit fatue. reuserit uł iudicii. uł concilii.
uł gehennȩ ignis. qͣndoqͥdẽ & illi eodẽ mͦ
uiuebant. eode mͦ uiuendũ monebant.
An ignorabant illi iusti frenandã esse rracun¬
diã. nec petulanti conuitio frẽm lacessen:¬
diĩ: Aut nouerant qͥdẽ. s abiis se abstinere

Expanded text:
co uobis non resistere malo; sed si quis te percusserit in maxillam tuam dextram. praebe illi et alteram et cetera. nos enim dicimus etiam haec. quae isti putant soluisse Christum. uelut contraria referendo et tunc pro tempore bene fuisse institet Seth — hos enim potissimum Faustus commemorat — et si qui alii. non solum ante Moysen, sed et si qui ante Abraham fuerunt, irati sint fratri sine causa aut dixerunt fratri: fatue. si enim non dixerunt, cur non et talia docuerunt? quodsi et talia docuerunt, quaero, quemadmodum uel eorum iustitiam doctrinamque Christus adinpleuerit addendo: ego autem dico uobis: si quis irascitur fratri suo aut si quis dicit "racha" aut si quis dicit "fatue." reus erit uel iudicii uel consilii uel gehennae ignis, quandoquidem et illi eodem modo uiuebant, eodem modo uiuendum monebant. an ignorabant illi iusti frenandam esse iracundiam nec petulanti conuicio fratrem lacessendum, aut nouerant quidem, sed ab his se abstinere
Abbreviated transcription (Latin):
nec aliud qͥcquã: qͦd se xp̃c̃ ñ uenisse soluere
dixerit s adimplere. Nec ĩmerito. Qͥdenĩ lex
sine mandatis: Qͥd ꝓpħȩ. sine p̃fatibꝰ: Adhȩc
inuenio etiã amarũ illic inditũ maledictũ
aduersꝰ eos: qñ ꝑmanserint in om̃ibꝰ quȩ scri¬
pta st̃ in libro legis illiꝰ. ut faciant ea. Et il
linc gͦ maledictũ metuens tanquã dĩ & hinc
xp̃m tanquã eiꝰ filiũ dicentẽ audiens. qͦd ñ
uenerit eadẽ soluere s adimplere: uide siqͥd
impedire iã poterat. qͥn factꝰ essẽ iudeus. S
huic ꝑiculo. me manichei ueneranda fidese-
qͥo tͥ ñ minꝰ uideat᷑ esse contrariũ. Si xp̃iñ.ẽ.
legẽ soluere & ꝓpħas: utiq nec xp̃ianorũ.

Expanded text:
nec aliud quicquam. quod se Christus non uenisse soluere nec aliud quicquam. quod se Christus non uenisse soluere dixerit, sed adinplere. nec inmerito; quid enim lex sine mandatis? quid prophetae sine praefatibus? ad haec inuenio etiam amarum illic inditum maledictum aduersus eos. qui non permanserint in omnibus, quae scripta sunt in libro legis illius, ut linc ergo maledictum metuens tanquam Dei, et hinc Christum tanquam ejus filium dicentem audiens quod non venerit eadem solvere, sed adimplere; vide si quid impedire jam poterat quin factus essem judaeus. Sed huic periculo me Manichaei veneranda fides erquod tibi non minus videatur esse contrarium. Si Christi non est Legem solvere et Prophetas, utique nec Christianor
Abbreviated transcription (Latin):
meo refero grãs: qͥ me similit̃ labentẽ reti¬
nuit. ut essẽ hodie xp̃ianꝰ. Nã ego qͦq cũ ca¬
pitulũ hoc imprudens legerẽ quẽ admodũ¬
tu pent iartĩ inconsiliũ iudeus fieri. Nec ĩme¬
rito. Et enĩ s̃ xp̃c legẽ ñ uenit soluere si ad¬
implere. adimpletio aut̃ nunquã inuase in¬
ani dr̃ s nisemo.: solꝰ mͥ uidebat᷑ usrł ita posse
xpianꝰ fieri. qͥrefertꝰ maxima exparte lege ac
uideret᷑ esse capatior. sitam̃ & ipse pͥora ñ sol¬
uera Alioqn. ne circa eũ adĩpletio hec essec:
s ex haustio. At ego exgentibꝰ ueniens incassũ
me accessisse putabã ad xp̃m: qͥa nichil tale
afferre qͦd inme de suis posset adiectionib
adimplere. Querens gͦ quenã ess& pͥor illa m̃¬
sura inuenio sabbata. peritom̃. sacrificia. neo¬
menias. bapcismata. a⁊ imophegias. ciborũ
discretiones. potuũ. uestim̃tors. & alia quȩ
ꝑcurrere longũ ẽ. Arbitratꝰ gͦ sũ hoc esse.

Expanded text:
meo refero gratias, qui me similiter labantem retimeo refero gratias, qui me similiter labantem retinuit, ut essem hodie -christianus. nam ego quoque, cum capitulum hoc inprudens legerem, quemadmodutu paene ieram in consilium Iudaeus fieri. nec inmerito; etenim si Christus legem non uenit soluere, sed adinplere, adinpletio autem numquam in uase inani dicitur, sed in semo, solus mihi uidebatur Israhelita posse christianus fieri. qui refertus maxima ex parte lege ac uideretur esse capacior, si tamen et ipse priora non solueret; alioquin nec circa eum adinpletio haec esset, sed exhaustio. at ego ex gentibus ueniens incassum me accessisse putabam ad Christum, quia nihil tale adferrem, quod in me de suis posset adiectionibus adinplere. quaerens ergo, quaenam esset prior illa mensura, inuenio sabbata. peritomen, sacrificia, neomenias ac baptismata. azymophagias ciborum, discretiones potuum, uestimentorum et alia, quae percurrere longum est. arbitratus ergo sum hoc esse
Abbreviated transcription (Latin):
ñ pusillũ ut dixi certam̃. donec capituli huiꝰ
a me molestiã demolirer. Libi uͦ nequaquã
congredi metuã. nullis confiso uirib & impu¬
dentia potiꝰ lacessenti. ut faciliꝰ tẽptari me
putẽ abste: quã cogi ut credã dixisse xp̃m
qͦd nec te uideã credidisse. Nec enĩ qͥcquã coꝵ
p̃ferens qͥb lex & ꝓpħȩ ñ solui uideant᷑ s ad¬
impleri: me tanquã desidẽ obiurgas ac pͣ¬
uaricatorẽ ex huiꝰ obiectione capituli. An
& tu iã detruncatorũ inguinũ obsceno illo
signaculo gloriaris. tanquã iudeus aut na¬
zareus: An suꝑciliũ de obseruatione erigis
sabbatorũꝰ Ande porcinȩ abstinentia tͥ con¬
scius gaudes: Andeniq de uictimaruĩ sangui¬
nȩ & holocaustorũ nidoribꝰ. iudeoꝵ te exatu¬
rasse din exultas: Qͦosihorũ fecisti nichil:
qͥd ita xp̃m ñ uenisse legẽ soluere s adĩplere
contendas: Quare indeficientes ego pͣceptori

Expanded text:
non pusillum, ut dixi, certamen, donec capitulij huius non pusillum, ut dixi, certamen, donec capitulij huius a me molestiam demolirer, tibi uero nequaquam congredi metuam nullis confiso uiribus et inpudentia potius lacessenti, ut facilius temptar, me putem abs te quam cogi, ut credam dixisse Christum, quod nec te uideam credidisse. nec enim quicquam eorum praeferens, quibus lex et prophetae non solui uideantur, sed adinpleri, me tamquam desidem obiurgas ac praeuaricatorem ex huius obiectione capituli. an et tu iam de truncatorum inguinum obscaeno illo signaculo gloriaris, tamquam Iudaeus aut Nazaraeus? an supercilium de obseruatione erigis sabbatorum? an de porcinae abstinentia tibi conscius gaudes? an denique de uictimarum sanguine et holocaustorum nidoribus Iudaeorum te exsaturasse deum exultas ? quodsi horum fecisti nihil, quid ita Christum non uenisse legem soluere. sed adinplere contendis? Quare indeficientes ego praeceptori