comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uinus abba gregem dõ deuotũ regu¬
lari sceptro regebat. Adhoc uir
iste deuotus accedens. uirtutesq cer¬
nens beatimARTINI. ait infra se
It conicior. melius est seruire impol¬
lutum xp̃o. quam ꝑcopulã nuptialẽ
contagio in uolui mundano. Reliꝗa
sponsam t̃ritorii brturigi. & ad nec¬
affectui condonare. Haec intrase
uol uens. aduenit ad ante dictũ abbatẽ
prouolutusq ad enuis pedes. quid in timo
corde legeret. cum lacrimis pate fect
t ille gratias agens dõ profide pueri.
addita etiam predicatione sacerdo¬
tali. luuenem totondit. & gregi mo¬
Ex hoc se inhu¬
militate fratribus exhibens. caritatẽ
cum omnibus diligens. intanto scĩtatis
apice euectus adseritur. ut ab omnib
tam quam par ens proximi s sum mo¬
studio coleretur. Unde factũ est.
ut decedente abbate iam dicti monas¬
terii. ipse in loco abbatis eligentibus
fratribus substitueretur
nia c elebranda inuitatur. dix̃q fr̃ibi

Expanded text:
vinus abbas gregem Deo devotum reguvinus abbas gregem Deo devotum regulari sceptro regebat. Ad hoc vir iste devotus accedens, virtutesque cernens beati Martini, ait intra se: Ut conjicio, melius est servire impollutum Christo, quam per copulam nuptialem contagio involvi mundano. Relinquam sponsam territorii Biturigi, et anneceffectui condonare. Haec intra se volvens, advenit ad antedictum abbatem, provolutusque ad pedes ejus, quid intimo corde gereret cum lacrymis patefecit. At ille gratias agens Deo pro fide pueri, et addita etiam praedicatione sacerdotali, juvenem totondit, et gregi moEx hoc se in humilitate fratribus exhibens, charitatem cum omnibus diligens, in tanto sanctitatis apice evectus asseritur, ut ab omnibus tanquam parens proximus summstudio coleretur. Unde factum est, ut, decedente abbate, jam 1229 dicit monasterii, ipse in loco abbatis eligentibus fratribus substitueretur.nda solemnia invitatur, dixitque fratribus:
Abbreviated transcription (Latin):
ti sibi peccati debitum.rueͣnt
acatenis sordentib contagio. cȩleste
ꝓmeritis inuitarentur ad regnum
Ponebant etiam & p̃cessorũ exẽpla
ante oculos suos. atq ommpotentẽ
dnm proeorũ affectibus conlau¬
dabant : Quorum ut diximus
exempla sequi meditabantur. Vn¬
de & nos inprecomo deuoti dõ famuli
uenantii abbatis effarinitentes. diui¬
nitati potius dona sua referimus.
quia dexterã eius manifestum est
effecisse. quod scõs constitit operasse
Deprecantes ut aperiat osmuti. ad
publicanda opera antestitis sui
uia sicut esse recognoscimus scien¬
tiatenues. ita nouimus conscientia
arentibus scđm scłi dignitatem in
genuis. atq catholicis. Quidum ess&
iuuenili ȩtate florens. aparentibus
sponsali uinculo obligitur. Cumq
ut ȩtati huic conuenit amori se puel¬
lari prestar& affabilem. & cũ poculis
frequentibus etiam caltiamenta defer¬
ret. contigit ut adurbem turonicam
beati MARTINI propinquũ. in quo sil¬

Expanded text:
ti sibi peccati debitum, eruerentur ti sibi peccati debitum, eruerentur a caeni sordentis contagio, caeleste pro meritis invitarentur ad regnum. Ponebant etiam et praecessorum exempla ante oculos suos atque omnipotentem Dominum pro eorum affectibus conlaudabant, quorum, ut diximus, exempla sequi meditabantur. Unde et nos in praeconio devoti Deo famuli Venanti abbatis effari nitentes, Divinitati potius dona sua referimus, quia dextera eius manifestum est effecisse quod sanctis constitit operasse, deprecantes, ut aperiat os muti ad publicanda opera antestitis sui; quia, sicut esse nos recognoecimus scientia tenues, ita novimus conscientia parentibus secundum saeculi dignitgenuis atque catholicis . Qui dum esset juvenili aetate florens, a parentibus sponsali vinculo obligatur. Cumque, ut aetati huic convenit, amori se puellari praestaret affabilem, et cum poculis frequentibus etiam calciamenta deferret, contigit ut urbem Turonicam,sancti Martini propinquum, in quo Sil
Abbreviated transcription (Latin):
UIENANTIO ABBATE
OLIT ARIUM atq multiplex
donũ ecclesiis populisq terri¬
genis caelestis potentia prȩstat.
cum largitur iugiter sđõ. Non
modo peccatorum suffragatores.
uerum etiam uitae doctores ȩternę
Quodunicum cernitur. dũ amaiestate
diuina tribuitur. Multiplex.
qui acunctis qui expetere uoluerint.
affluenter indulgetur
uxca
illud. petite & accipietis: & reliqua
Inde uigilanter incessanterq deb&
inuestigare mens humana scoꝵ uitã:
uthoc prouocata studio. accensa
exemplo. ad ea semꝑ extendatur
quae dõ nouit esse acceptabilia:
ut ab ipso uel mereatur erui. uel
possit audiri. Laec autem ab
eius maiestate quaerebant scĩ ꝑ
cipere. poscentes iugiter. ut ipse
insinuar& corde. ip̃se ꝑficer&
inopere. ipse loqueretur inore
uo facilius purgata mens. cogitati¬
one. eloquio. actione. cogitar&
scã. loqueretur iusta. operaretur
honesta. Unde factum est. ut
dum in his quȩ diuinitati sunt placi¬
ta famulabantur. optmerent remit¬

Expanded text:
enantio Abbate. Solitarium atque multiplex donum ecclesiis populisque terrigenis coelestis potentia praestat, cum largitur jugiter saeculo non modo peccatorum suffragatores, verum etiam vitae doctores aeternae; quod unicum cernitur, dum a majestate divina tribuitur mulquia cunctis qui expetere voluerint affluenter indulgetur iuxta illud: Petite et accipietis, et reliqua. Unde vigilanter incessanterque debet investigare mens humana sanctorum vitam, ut hoc provocata studio, accensa exemplo, ad ea semper extendatur quae Deo novit esse acceptabilia, ut ab ipso vel mereatur erui vel possit audiri. Haec autem ab eius maiestate quaerebant sancti percipere, poscentes iugiter, ut ipse insinuaret cordi, ipse perficeret in opere, ipse loqueretur in ore; quo facilius purgata mens cogitatione, eloquio, actione, cogitaret sancta, loqueretur iusta, operaretur honesta. Unde factum est, ut, dum in his quae Divinitati sunt placita famulabantur, obtenerent, remit
Abbreviated transcription (Latin):
Sepcimaq mundo fabrica mira fuit
am genimis auro argento sic splenduit illud
stud trans greditur cuncta metalla fide¬
Liuorabi mordax absoluanturq priores.
U il nouet aut addat garrula posteritas
Perpetuo durent culmina ꝑpetui
pausauit inpace dñi noete media
IT̃ INCP̃ INMEMORIA SECURIRIUE COronas¬
UIN QUE beatorum retinet domꝰ ista
Hic ouat exutero sc̃s baptista iohannes
Hic felix uictorq pii geruasius almꝰ
Protasiusq sacer sunt hic ꝑseła testes
Efficiunt celsã magnocertamine palmã
Perpetui digniq dõ quã floribus ornant
Pontificis sacrimeritorũ & mole ꝑennis
Hic studiose potes mart ii discere lector
stũ militiã natales gesta parentes
D octrinã mores p̃conia bella triumphos
Supplicia  pͤatriã discrimina dicta labores
Premia uistutes acuũ preconia uitam¬

Expanded text:
Septima quae mundo fabrica mira fuit. Nam gemmis, auro, argento si splenduit illud, Istud transgreditur cuncta metalla fideLivor abi mordax, absolvanturque priores, Nil novet, aut addat garrula posteritas.Perpetuo durent culmina Perpetuipausavit in pace Domini, nocte media. Item incipit in memoria securi Remuinque beatorum retinet domus istaHic ovat ex utero sanctus Baptista Johannes. Hic Felix Victorque, piis Gervasius almus, Protasiusque sacer sunt hic per saecula tEfficiunt celsam magno certamine palmam Perpetuis dignisque Deo quam floribus ornant.Pontificis sacri meritorum mole perennis, Hic studiose potes Martini discere lector Ortum, militium, natales, gesta, parentes, Doctrinam, mores, preconia, bella triumphos, Supplicia, patriam, discrimina, dicta, labores, Premia, virtutes, aevum, praeconia sa
Abbreviated transcription (Latin):
hoc conuentu & confirmauerat cum alus il¬
lustrib uiris hoc scriptũ sẽs erembertus ep̃s
urbis tolosȩ & monachus ciusdẽ coenobi fon¬
tanellensis: cuius nunc ossa sacrte in codem
monasterio uirtutũ gloria pollent. Nepos
quoq p̃dicti scĩpontificis uul frãni nomine
motgis lus. aliã largitionẽ edidit depatrimonio
maniaco siue uillare : qđ est sitũ inpago milidu¬
nensi. Qui inp̃dicto monasterio monachu
effectus & regularibus subditꝰ disciplinis.
spretis terrenis caelestia sperare didicit
SED HIS OMISSIS. NUNCINTIMANDU
qualiter p̃fatus sc̃s p̃sul ex p̃fata fresionum
gente plurimã p̃dicando partem conuerterit
ad xp̃m. Si quidẽ: pfatũ fontanellã mona

Expanded text:
hoc conventu et confirmaverat cum aliis inhoc conventu et confirmaverat cum aliis inlustribus viris hoc scriptum sanctus Erembertus episcopus urbis Tolosae et monachus eiusdem coenobii Fontanellensis, cuius nunc ossa sacra in eodem monasterio virtutum gloria pollent. Nepos quoque praedicti sancti pontificis Vulframni, nomine Motgislus, aliam largitionem edidit de patrimonio Maniaco sive Villare, quod est situm in pago Milidunensi. Qui in praedicto monasterio monachus effectus et regularibus subditus disciplinis, spretis terrenis, caelestia sperare didicit. 4. Sed his omissis, nunc intimandum est, qualiter praefatus sanctus praesul ex praefata Fresionum gente plurimam praedicando partem converterit ad Christum. Siquidem ad praefatum Fontanellae mona
Abbreviated transcription (Latin):
re apostolico. proposuit ilico animo pluribus
prodesse. Erat autem eo tempore in urbe
rotomagensi quȩ etipsa mater est ciitatum:
p̃sulscĩssimȩ religionis et abbas p̃fati monaste¬
rii fontanelle famulus dnĩ Ansbertus : & ipse
scientia scripturarum imbutus. sed et ecclesiasti¬
cis simul ac monasterialibus disciplinis sum me
instructus. monachicũ & nomen seruans & habi¬
tum : in p̃dictomonasterio multorum extar
patermonachorum. Hunc pontificem a di¬
ens beatus uulframnus. suam ei in esse patefe¬
cit uoluntatem : ut prȩdicto populo intene¬
bris ignorantiȩ sedenti. uerbum uitȩ immor¬
talis adnunciar& NNam et antea pos¬
sessionem suam quȩ uocatur mauriliacus.
quȩ sita est int̾ritorio uastinensi. pertes tam̃ti
seriem pracȩdicto sacro loco et ipsi scõ patri contra¬
didert. Quȩ facta erat anno .xIͦ. regis
theoderici. Necdum enim isdem uirdĩ pontifi¬
catus conscenderat gradum: Intererat in

Expanded text:
re apostolico, proposuit ilico animo pluribus re apostolico, proposuit ilico animo pluribus prodesse. Erat autem eo tempore in urbe Rotomagensi, quae et ipsa mater est civitatum, praesul sanctissimae religionis et abbas praefati monasterii Fontanellae famulus Domini Ansbertus, et ipse scientia scripturarum imbutus, sed et ecclesiasticis simul ac monasterialibus disciplinis summe instructus, monachicum et nomen servans et habitum, in praedicto monasterio multorum extans pater monachorum. Hunc pontificem adiens beatus Vulframnus, suam ei inesse patefecit voluntatem, ut praedicto populo in tenebris ignorantiae sedenti verbum vitae inmortalis adnuntiaret. Nam et antea possessionem suam quae vocatur Mauriliacus, quae sita est in territorio Wastinensi, per testamenti seriem praedicto sacro loco et ipsi sancto patri contradiderat. Quae facta erat anno XV. regis Theoderici; necdum enim isdem vir Dei pontificatus conscenderat gradum. Intererat in
Abbreviated transcription (Latin):
electione populi sennonicȩ urbis. consensuque
ac fauore om̃ium : pontifex eligitur acbenedicit᷑
Succes sit aut̃ in ordine episcopatus uenerabili
lant berto pontifici.
Quisusceptum episcopatus Gradũ.
ad imitationẽ priorũ scõrũ uirtutũ ornabat
operibus. Commissamnamq sibiplebem. &
orationibus ꝓtegebat assiduis: & ammonitio¬
nepia ad caelestia anhelanda prouocabat.
Et qđ maxime doctores iuuare sol&: eaquae
agenda docebat. ipseprius agendo p̃mon¬
strabat. Erat enĩ diuinȩ dilectionis igne
suc census. patientiae uirtute modestus.
orationũ deuotioni solertissime intentus
Asfabilis om̃ibus: qͥ ad seconlationis gratia
ueniebant. Erat abstinencię castigatione in¬
signis: erat grta compunctionis semper ad celestia
suspensus
LIQUOT AUTEM ANNIS IN PRAE¬
sulatu administratis. superno orecculo in uisu
ammonitus ut genti fresionum uerbũ dñi sibi
antea in auditum euuangelitaret : inito ope¬

Expanded text:
electione populi Senonicae urbis consensuque electione populi Senonicae urbis consensuque ac favore omnium pontifex eligitur ac benedicitur. Successit autem in ordine episcopatus venerabili Lantberto pontifici. Qui susceptum episcopatus gradum ad imitationem priorum sanctorum virtutum ornabat operibus; commissam namque sibi plebem et orationibus protegebat assiduis et ammonitione pia ad caelestia anhelanda provocabat, et quod maxime doctores iuvare solet, ea quae agenda docebat ipse prius agendo praemonstrabat. Erat enim divinae dilectionis igne succensus, patientiae virtute modestus, orationum devotioni sollertissime intentus, affabilis omnibus, qui ad se consolationis gratia veniebant. Erat abstinentiae castigatione insignis, erat gratia compunctionis semper ad caelestia suspensus. 3. Aliquot autem annis in praesulatu administratis, superno oraculo in visu ammonitus, ut genti Fresionum verbum Domini sibi antea inauditum euangelizaret, inito ope
Abbreviated transcription (Latin):
EATUS ICITURUULFRAMNUS
sennonũ pontifex. exordiũ natiuitatis territo¬
rio uastinensi habuit . patrimonio nuncupante
mauriliaco. Euit enĩ carnis origine nobilis.
sed culmine mentis nobilior. Cenitor quoq
eius uultbertus nomine. inaula regis dago berti
& filueius hludouii. militari operi aeuum
impendit. Praedictus uͦ dĩ famulus in puerili
aetate constitutus. ab ipso magistris catholicis
traditus est: sacrarũ litterarũ ftudiis imbuendis
Qquae ꝑ om̃epueritiae uel adolescentiae tempus
exercens: usque aduirilem aetatem abhac inten¬
tione animũ non reftxit. Ex in crescentibus
meritis piae intentionis. dericatus habitum¬
sumens parentũ hortatu ac suffragiiam ni¬
culo fultus. in aula regũ iuniorũ hlotharii &
theo derici ecdesiastici ordinis curȩ delegatus.
diuinis se studebat attentissime inseriuire
edictis. terrena uidelic& quaeq transiliens.
atq: ad caelestia semꝑamanda. petenda. &
quaerenda ꝑ uolans. Subhorũ tẽporeregũ.

Expanded text:
eatus igitur Vulframnus Senonum pontifex exordium nativitatis territorio Wastinensi habuit, patrimonio noncupante Mauriliaco. Fuit enim carnis origine nobilis, sed culmine mentis nobilior. Genitor quoque eius Vultbertus nomine in aula regis Dagoberti et filii eius Hludovii militari operi aevum impendit. Praedictus vero Dei famulus in puerili aetate constitutus, ab ipso magistris catholicis traditus est sacrarum litterarum studiis imbuendus; quae per omne pueritiae vel adolescentiae tempus exercens, usque ad virilem aetatem ab hac intentione animum non refixit. Exin, crescentibus meritis piae intentionis, clericatus habitumsumens, parentum hortatu ac suffragii amminiculo fultus, in aula regum iuniorum Hlotharii et Theoderici ecclesiastici ordinis curae delegatus, divinis se studebat attentissime inservire edictis, terrena videlicet quaeque transiliens atque ad caelestia semper amanda, petenda et quaerenda pervolans. 2. Sub horum tempore regum
Abbreviated transcription (Latin):
sermo perculerit. Quia regnum dĩ non in¬
eloquentia. sed infide constat. Memine¬
rint &iam salutem scło. non ab orxtoribi.
sed apiscatoribus predicatam: cum utiq siutile
fuiss& id quoq. dñs prestare potuiss&
go enim cumprimum animum adscriben¬
dum appuli. quia nefas putaran tanti uiri
latere instutes. apud me ipsũ didici ut soloecis¬
mis ponerubeseerem. quia nec magnam istarũ
unquam rerum spentiam contigissem
tsiquid exhis studiis olim fostasse libassem.
totum id dissuetudine tanti temporis per¬
didissem. Sed tamen penos ironeat tam
molesta defensio. subpressositibi uid&ur no¬
mine libellus edatur. Quod ut ficri ualeat.
titulum frontis carde. ut muta sit paginia:
t quod sufficit loquatur materies rionlo¬
quatur auctorem
INCIPIUNT

Expanded text:
sermo perculerit: quia regnum Deloquentia, sed in fide constat. Meminerint etiam, salutem saeculo non ab oratoribus, sed a piscatoribus praedicatam; cum utique, si utile fuisset, id quoque Dominus praestare potuisset. Ego enim cum primum animum ad scribendum appuli, quia nefas putarem tanti viri latere virtutes, apud me ipse decidi ut soloecismis non erubescerem: quia nec magnam istarum umquam rerum scientiam contigissem; et, si quid ex his studiis olim fortasse libassem, totum id desuetudine tanti temporis perdidissem. Sed tamen, ne nos maneat tam molesta defensio, suppresso, si tibi videtur, nomine libellus edatur. Quod ut fieri valeat, titulum fronti erade, ut muta sit pagina; aut, quod sufficit, loquatur materiam, non loquatur auctorem. INCIPIT
Abbreviated transcription (Latin):
chori. una cũ fidelib ad erant plebib
Iunc cũ ymnoꝵ laudib tumuli aperiuN
De quib tantus in effabilis fraglantie odor
ꝓdiit. ut mira dul cedine non solũ in ecła
parte. ubi signis & miraculis coruscant
prȩsulexpõ. cui est cũ dõ patre inunitate sp̃is
scĩ. omis honor & gloria ꝑcuncta scła scloꝵ¬

Expanded text:
chori una cum fidelibus aderant plebibus. chori una cum fidelibus aderant plebibus. Tunc cum ymnorum laudibus tumuli aperiuntur, de quibus tantus ineffabilis fraglantiae odor prodiit, ut mira dulcedine non solum in ęccleparte, ubi signis et miraculis coruscant praesule Christo, cui est cum Deo patre in unitate Spiritus sancti omnis honor et gloria per cuncta saec
Abbreviated transcription (Latin):
Ibiq languore corporis quẽ diuꝓtraxerat
fuerat die. postꝗ obitũ suũ dñĩci corporis &
sanguinis ꝑceptione muniuit. soluta ab
ergastulo carnis anima scã. ducentib angelis
ȩternȩ felicitatis gaudia & consortia ciuiũ
p&ut supernoꝵ. Obut uero uenerandus
pontifex . xui ikalendarũ apriliũ die. anno
dni eȩ incarnationis dcc .xxx. Sepult᷑q
est primo quidem in ȩcła beati pauli apłi
iuxta facerdotẽ dĩ andregisilũ. indextera parte
in quo loco iacuit ꝑannos GiIII. Sc̃s quoq pat̾
UUandregisilus requieuit in eadẽ basilica anras
fontanellensis coenobii. sub annoregiminis sui
quinto. qui erat ab incarnatione dñĩ OCXXVIIIII
Qui ita integri abomĩ corrũptione cũ uestimen¬
tis quib induti fuerant repertisunt: quasi
eodem die fuissent sepulturę traditi.
Nec ergo dies cunctoꝵ uotis p̾stolata ad¬
uenerat: Sacerdotes. monachi. clericoꝵq.

Expanded text:
ibique languore corporis, quem diu protraxerat, ibique languore corporis, quem diu protraxerat, fuerat, die, postquam obitum suum dominici corporis et sanguinis perceptione munivit, soluta ab ergastulo carnis anima sancta, ducentibus angelis, aeternae felicitatis gaudia et consortia civium petiit supernorum. 14. Obiit vero venerandus pontifex XIII. Kalendarum Aprilium die anno dominicae incarnationis DCCXX sepultusque est primo quidem in ecclesia beati Pauli apostoli iuxta sacerdotem Dei Wandregisilum in dextera parte, in quo loco iacuit per annos VIIII. Sanctus quoque pater Wandregisilus requievit in eadem basilica annis Fontanellensis coenobii sub anno regiminis sui quinto, qui erat ab incarnatione Domini DCCXXVIIII. Qui ita integri ab omni corruptione cum vestimentis quibus induti fuerant reperti sunt, quasi eodem die fuissent sepulturae traditi. Haec ergo dies cunctorum votis praestolata advenerat. Sacerdotes, monachi clericorumque
Abbreviated transcription (Latin):
coenobiũ fontanellȩ . Aqi coepit ardore febri¬
ũ fatigari. & ꝑaliquot tẽpus eadẽ corporis
laborabat molestia. Inquo toto ipso tẽpore &
conditori grãs agere. & fr̃i puplice & priuatĩ
docere non p̃ter mitabat Ammonebat naq
eos ut uirtutẽ dilectionis & pacis ad inuicea
&adom̃s seruarent Instituta quoq disciplinȩ
regularis. quȩ ascȩ recordationis patre Uandre¬
gidilo didicerant̃. uel in ipso uidissent. in patrũq
p̃cedentiũ factis siue dictis inuenissent. indefes¬
sainstantia sequerentur. De inde subiunxit.
diem sui obitus ia ꝓximo imminere. Cũq
hȩc & huiꝰ modi plura scã exortationis uerba
inter sacra missarũ sollẽpnia eis loquer&.
atq ꝑcepta eiꝰ benedictione desuo tãcito re¬
sponso tristes flentesq exis terenit. redut ad
stratũ quẽ iuxta ęclãm scĩ stephani martẏris
inmansiuncula fr̃s eidem prȩparauerant

Expanded text:
coenobium Fontanellae, acri coepit ardore febricoenobium Fontanellae, acri coepit ardore febrium fatigari et per aliquot tempus eadem corporis laborabat molestia. In quo toto ipso tempore et conditori gratias agere et fratres publice et privatim docere non praetermittebat. Ammonebat namque eos, ut virtutem dilectionis et pacis ad invicem et ad omnes servarent, instituta quoque disciplinae regularis, quae a sanctae recordationis patre Wandregisilo didicerant vel in ipso vidissent in patrum que praecedentium factis sive dictis invenissent, indefessa instantia sequerentur. Deinde subiunxit diem sui obitus iam proximo imminere. Cumque haec et huiusmodi plura sancta exhortationis verba inter sacra missarum sollempnia eis loqueretur, atque percepta eius benedictione, de suo tam cito responso tristes flentesque existerent, rediit ad stratum, quem iuxta ęcclesiam sancti Stephani martyris in mansiuncula fratres eidem praeparaverant,
Abbreviated transcription (Latin):
mundi quȩrere . nil amare curabat. Cun¬
cta quȩ sibi aregib. uel diuitib. scłi donabatꝰ.¬
mox pauperib: hy lariter erogabat. Num ꝗ
diuitib honoris siu& imoris grã siqua delẽ¬
quissent rxicebat: sed aspera illos inuectione
corrigebat. atq adelemosinas operũq bo¬
norũ executionẽ & uerbis excitabat &actib
Deniq cũ sacrificiũ dõ uictimȩ salutaris
offerr& non elata in altũ uete. sed profu¬
sis eximo pectore lacrimis dno uota sua
cõmendabat. Cũq indocendo uerbũdĩ in ꝓun¬
cia p̃fata deger& occupatais. diuino ammonit᷑
oraculo. redut aduenerabile coenobiũ fonta¬
nelle. quia diem suȩ resolutionis iã ꝓximȩ in¬
stare cognouerat. sicut ipse quoq tẽpore eodẽ
nonullis sed ũbis obscuriorib. quȩ postea mani¬
feste intellegerent. solita sibi benignissima
dilectione pandebat. Quib:dã hoc idem &iã
mani feste reuelabat. Reuerso autẽ eo ad

Expanded text:
mundi quaerere, nil amare curabat. Cunmundi quaerere, nil amare curabat. Cuncta, quae sibi a regibus vel divitibus saeculi donabantmox pauperibus hylariter erogabat. Numquam divitibus honoris sive timoris gratia, si qua deliquissent, reticebat, sed aspera illos invectione corrigebat atque ad elemosinas operumque bonorum executionem et verbis excitabat et actibus. Denique cum sacrificium Deo victimae salutaris offerret, non elata in altum voce, sed profusis ex imo pectore lacrimis Domino vota sua commendabat. 13. Cumque in docendo verbum Dei in provincia praefata degeret occupatus, divino ammonitus oraculo, rediit ad venerabile coenobium Fontanellae, quia diem suae resolutionis iam proxime instare cognoverat, sicut ipse quoque tempore eodem nonnullis, sed verbis obscurioribus, quae postea manifeste intellegerent, solita sibi benignissima dilectione pandebat, quibusdam hoc idem etiam manifeste revelabat. Reverso autem eo ad
Abbreviated transcription (Latin):
aba silica scl apłi pauli passib. fere .xxͫx. Annis
itaq plurimis expers erat lectuli. Cuius corpꝰ
sub monachili tonica. ciliciũ tege bat
Uam & egrotis mede lã ita con ferebat. ut quo¬
cũq quis languore d&entus fuiss&. siabeo uisitari.
benedici ac contrectari meruiss&. in colomitati
mox pristinȩ reddebatur. Uirnãq uenerandus
bert gaudus monachus. patruũ scilic& uyandonis
abbatis ex eapassione que greco eloquio paraly sis
dr̃. ita subito membroꝵ dissolutione per cussus fu¬
erat. ut & loquelam pariter & omẽ amitter&
officiũ corporis. Atquẽ cũ beatus xp̃i ponti¬
fex VULERANi uisendũ ueniss& & eum oleo
pontificali benedictione conseerato tetigiss&
fugata est i lico omĩs molestia morbi: & pri¬
stinȩ sanitati redditus est. His & huius modi
miraculorũ signis. qualis fuerit ei uita inter¬
nus arbiter edocuit. Cuius &iã doctrinȩ
id maxime cõmendabat omĩb.. quia non alit̃
uiuebat. quã docebat Nil enĩ huius

Expanded text:
basilica sancti apostoli Pauli passibus fere triginta. Annis itaque plurimis expers erat lectuli, cuius corpus sub monachili tonica cilicium tegebat. Nam et egrotis medelam ita conferebat, ut, quocumque quis languore detentus fuisset, si ab eo visitari, benedici ac contrectari meruisset, incolomitati mox pristinae reddebatur. 12. Vir namque venerandus Bertgaudus monachus, patruus scilicet Wandonis abbatis, ex ea passione, quae Greco eloquio paralysis dicitur, ita subito membrorum dissolutione percussus fuerat, ut et loquelam pariter et omne amitteret officium corporis. Ad quem cum beatus Christi pontifex Vulframnus visendum venisset et eum oleo pontificali benedictione consecrato tetigisset, fugata est ilico omnis molestia morbi, et pristinae sanitati redditus est. His et huiusmodi miraculorum signis, qualis fuerit eius vita, internus arbiter edocuit. Cuius etiam doctrinam id maxime commendabat omnibus, quia non aliter vivebat quam docebat. Nil enim huius
Abbreviated transcription (Latin):
Atq omne fas dolendum & ingemiscen¬
dum. Non alii fuere insectatores eius:
ic& pauci admodum. Non alii tamen
quam ep̃i ferebantur. Nec uero quem¬
quam nominari necesse est. Lic&
nos m& ipsos pleriq circumlatrent.
sufficit ut siquis exhis haec legerit &
agnouerit. erubescat.Nam suras¬
citur. de ipso se fatebitur. cum fostas¬
se non dealiis senserimus.
fugimus autem. ut si qui ciusmodi sunt.
Nos quoq cum tali uiro oderint
llud facile confido. omnibus scĩs opus¬
culum istud gratum fore. Dece¬
tero siquihaec infideliter legerit.
ipse peccabit. Ego mihi conscius
sum.mererum fide & amore xp̃i
Inpulsum ut scriberem: manifesta
exposuisse. uera dixisse. Parctũq
ut spero habebit adõ premium. non
quicumq legerit. sed qui cum que
crediderit

Expanded text:
adque, o nefas dolendum et ingemescenadque, o nefas dolendum et ingemescendum, non alii fere insectatores eius, licet pauci admodum, non alii tamen quam episcopi ferebantur. nec uero quemquam nominari necesse est, licet nosmet ipsos plerique circumlatrent: sufficiet ut, si qui ex his haec legerit et agnouerit, erubescat. nam si irascitur, de se dictum fatebitur, cum fortasse nos de aliis senserimus. non refugimus autem, ut, si qui eius modi sunt, nos quoque cum tali uiro oderint. illud facile confido, omnibus sanctis opusculum istud gratum fore. de cetero si qui haec infideliter legerit, ipse peccabit. ego mihi conscius sum me, rerum fide et amore Christi inpulsum ut scriberem, manifesta exposuisse, uera dixisse: paratumque, ut spero, habebit a Deo praemium, non quicumque legerit, sed quicumque crediderit
Abbreviated transcription (Latin):
foste aliud agebat. Numquã animus
aboratione laxabat᷑. Uimirumut
fabri ferrarii moris est. quiinter operan¬
dum proquodam laboris leuamine in¬
cudem suam referiunt. Ita MARTIN
etiam dum aliud agere uider&ur. semꝑ
orabat. Quere beatus in quo dolus p̾
fuit. Neminem udicans. Neminem dam¬
nans. Nulli malum promalo reddens
antam quippe aduersum omnes iniu¬
rias patientiam ad sumpserixt. ut cum
ess& summus sacerdos. impune etiam
ab infimis clericis leder&ur
propter idos aut loco umquam amo¬
uerit. aut asua quantum in ipso fuit
caritate repulerit.Nemo um quã
illum uidit iirtum. Nemo merentẽ.
caelestem quodam modo la&itiam
uultu preferens. extra naturam homi¬
nis uidebatur: Numquam inillius
flere peccatis. qui remotum & quictum
uenenatis linguis. & uperto ore carpe¬
bant Etꝰ uere non nullos exꝑti
sumus inuidos istutibus uitaeq. eius.
qui in illo oderent quod inse nonuide¬
bant. & quod imitari non ualebant

Expanded text:
aliud forte agebat, numquam animum aliud forte agebat, numquam animum ab oratione laxabat. nimirum ut fabris ferrariis moris est, qui inter operandum pro quodam laboris leuamine incudem suam feriunt, ita Martinus etiam, dum aliud agere uideretur, semper orabat. o uere uir beatus, in quo dolus non fuit: neminem iudicans, neminem damnans, nulli malum pro malo reddens. tantam quippe aduersum omnes iniurias patientiam adsumpserat, ut, cum esset summus sacerdos, inpune etiam ab infimis clericis laederetur, nec propter id eos aut loco umquam amouerit aut a sua, quantum in ipso fuit, caritate reppulerit. Nemo umquam illum uidit iratum, nemo commotum,  semper, caelestem quodammodo laetitiam uultu praeferens extra naturam hominis uidebatur. numquam in illius flere peccatis, qui remotum et quietum uenenatis linguis et uipereo ore carpebant. et uere nonnullos experti sumus inuidos uirtutis uitaeque eius, qui in illo oderant, quod in se non uidebant et quod imitari non ualebant.
Abbreviated transcription (Latin):
fuisse. S ed iam finem liber postu¬
lat. sermo claudendus est Non quod
omnia quae de MART INO fuerant
dicenda defecerint. sedquia nos ut in¬
ertes poetȩ. extremo in opere negle¬
gentes uicti materię mole suc cũbimi
am & si facta illius explicari uerbis ut¬
cumq potuerunt. Interiorem uitam
& animum caelo super intentum. nul¬
la umquam uere profittor. Nulla ex¬
plicat orctio. Illam scilic& ꝑseueran¬
tiam. & temperamentum Inabstinen¬
tia &iciuniis. potentiã Inuigilus
& orationibus. noctesq ab eo per inde
acdies actas. Nullumq uacuum ab
opere dĩ tempus. quo uelotio indul¬
serit uel negotio: Sedne cibo aut¬
rae necessitas coegebat. Uere fatebor
nonsi ipse ut aiunt ab inferis omerus
emerger& poss& exponere. Adeo
omnia maiora inMARTINO sunt.
quam ut uerbis concipi quȩant
um quam hora ulla momentumq pure¬
terut. quo non aut orationi incum¬
ber&. Aut insister& lectioni: Quam¬
quam etiam inter legendum. aut siqͥd

Expanded text:
fuisse. Sed iam finem liber postufuisse. Sed iam finem liber postulat, sermo claudendus est, non quod omnia, quae de Martino fuerint dicenda, defecerint, sed quia nos, ut inertes poetae, extremo in opere neclegentes, uicti materiae mole succumbimus. nam etsi facta illius explicari uerbis utcumque potuerunt, interiorem uitam et animum caelo semper intentum nulla umquam — uere profiteor — nulla explicabit oratio. illam scilicet perseuerantiam et temperamentum in abstinentia et in ieiuniis, potentiam in uigiliis et orationibus, noctesque ab eo perinde ac dies actas nullumque uacuum ab opere Dei tempus, quo uel otio indulserit uel negotio, sed ne cibo quirae necessitas cogebat, uere fatebor, non si ipse, ut aiunt, ab inferis Homerus emergeret, posset exponere: adeo omnia maiora in Martino sunt, quam ut uerbis concipi queant. numquam hora ulla momentumque praeteriit, quo non aut orationi incumberet aut insisteret lectioni, quamquam etiam inter legendum aut si quid
Abbreviated transcription (Latin):
tantissimumq nobis presentium tempo¬
rum inlustris uiri paulini. cuius supra
ui sum mis opibus abiectis. xp̃m sequtus.
solus penc his temporibus euangelica
precepta compless&. llum nobis sequen¬
dum. illum clamabat imitandum: bea¬
tumq esse presens saeculum tantę fidei
uistutisq documendo: Cum scđm
sententiam dñi diues & possidens multa.
uendendo omnia & dando pauperibus.
quoderat factu impossibile. possibile
feciss& exemplo. Iam uero in uerbis
& confabulatione eius. quanta grauitas.
quanta dignitas erat: Quam alacer.
quam efficax. quam in exsoluendis scrip¬
turarum questionibus promptus & facilis:
et quia multos adhanc partem incredu¬
los scio quippe quos uiderim meipso
etiam referente Noncredere. hm̃
testor spemq communem. me ex nul¬
lius umquam ore tantum scientiȩ. tan
monis audisse. quam inMARTINI
uistutibus. Quantula est istalauda¬
tio. Nisi quod mirum est homini in lit¬
tercto. Nehanc quidem gratiam de¬

Expanded text:
tantissimumque nobis praesentium tempotantissimumque nobis praesentium temporum inlustris uiri Paulini, cuius supra ui summis opibus abiectis Christum secutus solus paene his temporibus euangelica praecepta conplesset: illum nobis sequendum, illum clamabat imitandum: beatumque esse praesens saeculum tantae fidei uirtutisque documento, cum secundum sententiam Domini diues et possidens multa uendendo omnia et dando pauperibus, quod erat factu inpossibile, possibile fecisset exemplo. iam uero in uerbis et confabulatione eius quanta grauitas, quanta dignitas erat! quam acer, quam efficax erat, quam in absoluendis scripturarum quaestionibus promptus et facilis! et quia multos ad hanc partem incredulos scio, quippe quos uiderim me ipso etiam referente non credere, Iesum testor spemque communem me ex nullius umquam ore tantum scientiae, tantmonis audisse. quamquam in Martini uirtutibus quantula est ista laudatio! nisi quod mirum est homini inlitterato ne hanc quidem gratiam de
Abbreviated transcription (Latin):
AM cum olim audita fide eius uita
atq uistutibus desiderio illius aestu¬
aremus. gratam nobis ad eum uidendũ
peregrinationem suscepimus
quia iam ardebat animus uitam illius
scribere : Pastim ab ipso inquantum
ille interrogari potuit sciscitati sumus.
pastim ab his qui inter fuerant uelscieban
cognouimus. Quo quidem tempore
credi non potest. quame humilitate. qua
benignitate susceperit. Congratula¬
tus plurimum & gauisus in dño. quod
tanti ess& habitus anobis. quempere¬
grinatione suscepta exp&issemus
iserum me pene non audeo confiteri.
cum me scõ conuiuio suo dignatus est
quam manibus nostris ipse
optulit. Aduesperam autem ipse nobis
pedes abluit. Nec reniti aut contra ire con¬
stantiae fuit. Ita auctoritate illius oppres¬
sus sum. ut nefas putarem. si non adquieuis
ermo autem illius non alius
apud nos fuit. quam mundi huius in lece¬
bras & saeculi onerx relinquenda. ut dñm
ihm̃ liberi expeditiq sequeremur. Pres

Expanded text:
XXV. Nam cum olim audita fide ejus, vita XXV. Nam cum olim audita fide ejus, vita atque virtutibus, desiderio illius aestuaremus, gratam nobis ad eum videndum peregrinationem suscepimus: simul, quia jam ardedat animus vitam illius scribere, partim ab ipso, in quantum ille interrogari potuit, sciscitati sumus; partim ab his qui interfuerant vel sciebant, cognovimus. Quo quidem tempore credi non potest qua me humilitate, qua benignitate susceperit, congratulatus plurimum et gavisus in Domino, quod tanti esset habitus a nobis, quem peregrinatione suscepta expetissemus. Miserum me! pene non audeo confiteri cum me sancto convivio suo dignatus esset adhibere, aquam manibus nostris ipse obtulit; ad vesperam autem ipse nobis pedes abluit. Nec reniti aut contra ire constantia fuit: ita auctoritate illius oppressus sum, ut nefas putarem, si non acquievissem. Sermo autem illius non alius apud nos fuit, quam mundi hujus illecebras et saeculi onera relinquenda, ut Dominum Jesum liberi expeditique s
Abbreviated transcription (Latin):
quam diabolus putar&ur. oranti incellula
asstitit: Cumq MARTINUS pri¬
mo aspectu eius fuiss& hȩbetatus. diumul¬
tumq ambo silentium tenuerunt¬
um prior diabolus: Agnosce inquit
MARTINE quem cernis. xp̃s ego sum.
descensurus ad terras. priusme manifestare
tibi uolui. Adhaec cum MARTIN
tacer&. Nec quicquam responsi referr&.
iterare ausus est diabolus professionus
audatiam. MARTINE quid du¬
bitas credere. cum uideas Xp̃s ego
sum. Ium ille reuelante sibi spũ. ut
intelleger& diabolum esse nondm̃.
nonse inquit iħs xp̃s purpurrtum &
diademate renitentem uenturum esse
predixit. Ego xpmnisi ineo habitu
formaq quapassus est. Nisi crucis stig¬
mata proferentem. uenisse Ncredam
dhanc ille uocem statim ut fumus
euanuit. & cellulam tanto fo&ore com¬
pleurt. ut in dubia inditia relinquer&
diabolum se fuisse. H oc ita gestum ut
supra retulimus. exipsius MARTINI
ore cognoui. nequis foste existim& fabu¬
losum

Expanded text:
quam diabolus putaretur, oranti in cellula quam diabolus putaretur, oranti in cellula adstitit. cumque Martinus primo aspectu eius fuisset hebetatus, diu multum silentium ambo tenuerunt. tum prior diabolus: \'agnosce\' inquit, Martine, quem cernis: Christus ego sum: descensurus ad terram prius me manifestare tibi uolui\\ ad haec cum Martinus taceret nec quidquam responsi referret, iterare ausus est diabolus professionis audaciam: \'Martine, quid dubitas credere, cum uideas? Christus ego sum\\ tum ille, reuelante sibi spiritu, ut intellegeret diabolum esse, non Dominum, non se' inquit cIesus Dominus purpuratum nec diademate renidentem uenturum esse praedixit: ego Christum nisi in eo habitu formaque, qua passus est, nisi crucis stigmata praeferentem uenisse non credam . ad hanc ille uocem statim ut fumus euanuit et cellulam tanto foetore conpleuit, ut indubia indicia relinqueret diabolum se fuisse. hoc itaque gestum, ut supra rore cognovi, ne quis forte existimet fabulosum.
Abbreviated transcription (Latin):
tamen eodem fere tempore fuisse in
hispaniis iuuenem. quicum sibi multis
signis auctoritatẽ pantuiss&. eo usq elatd
est. ut se heliam profiter&ur. Quod
cum pleriq temere credidissent. addidit
ut se xp̃m esse dicer&. In quo etiam
adeo inlusit. ut eum quidam episcopus
rufus nomine ut dñm adoraer& :
ropter quod eum postea abepiscopatu
dciectum uidimus. Pleriq etiam
nobis efratribus r&ulerunt. eodem tẽ¬
pore inoriente quendam extitisse. qui
se iohannem esse iactitar&
proph&cis existentibus antixp̃i aduen¬
tum imminere. quiiam inistis misteriũ
Iniquitatis operoctur.Uec enim¬
procetercundum uid&ur. quanta
MARTINUM subhisdem diebus
diabolus aste temptauerit. Quodã
enim die prremissa pr ese & circuitu
ipsa luce purpurta. quo facilius claritate
ad sumpti fulgoris in luder&. ueste
etiam regia indutus. diademate
ex geminis auroq redimitus. calceis auro in¬
litis. sereno ore. la&a facie. ut nihil minus

Expanded text:
tamen, eodem fere tempore fuisse in tamen, eodem fere tempore fuisse in Hispania iuuenem, qui cum sibi multis signis auctoritatem parauisset, eo usque elatus est, ut se Heliam profiteretur. quod cum plerique temere credidissent, addidit ut se Christum esse diceret: in quo etiam adeo inlusit, ut eum quidam episcopus Rufus nomine ut Deum adoraret: propter quod eum postea ab episcopatu deiectum uidimus. plerique etiam ex fratribus nobis rettulerunt, eodem tempore in Oriente quendam extitisse, qui se Iohannen esse iactitauerprofetis existentibus, Antichristi aduentum imminere, qui iam in istis mysterium iniquitatis operatur. Npraetereundum autem uidetur, quanta Martinum sub isdem diebus diabolus arte temptauerit. quodam enim die praemissa prece et circumiectus ipse luce purpurea, quo facilius claritate adsumpti fulgoris inluderet, ueste etiam regia indutus, diademate ex gemmis auroque redimitus, calceis auro inlitis, sereno ore, laeta facie, ut nihil minus
Abbreviated transcription (Latin):
tarum u̾ocum audiebatur. Dem
facto silentio egressus. unum defratrib
indutus ostendit. Obstupe facto
ille. conuocat c&eros: ipse etiam¬
clarus accurrit. adhibitoq lumine.
uestem omnes diligenter inspiciunT
uirt autem summȩ mollitiei candore
aut digitis attrectata. Non aliud quam
uestis uidebatur. Nterea clarus fric¬
tres admon& onrtioni instare. ut mani¬
festius cis dñs quidnam ess& ostender&
taque reliquum noctis. hẏmnis psalmisq
consumitur Etubi inluxit dies. ad¬
prehensum dextera trahere adMAR¬
TIN UM uolebat. bene conscius inludi
illum chaboli aste nonposse. Iunc
uero reniti ac reclamare miser coepit :¬
nter dictumq sibi esse dicebat. Ne se
MART INO ostender& Cumq
inuitum ire compellerent. Inter tichen
tium manus uestis euanuit. Vnde
quis dubit& hanc ctiam MARTINI
fuisse uistutem. ut fantasiam suam diabo¬
lus cumerit MARTIU oculis inge¬
renda. dissimulare diutius aut tegere
non poss&: Anim aduersum est

Expanded text:
tarum uocum audiebatur. dein tarum uocum audiebatur. dein facto silentio egressus unum de fratribuindutus, ostendit. obstupefactus ille conuocat cClarus accurrit; adhibitoque lumine vestem omnes diligenter inspiciunt. Erat autem summa mollitie, candore aut digitis attrectata, non aliud quam vestis videbatur. Interea Clarus fratres admonet orationi instare, ut manifestius eis Dominus, quidnam id esset, ostenderet: itaque reliquum noctis hymnis psalmisque consumitur. At ubi illuxit dies, apprehensum dextera trahere ad Martinum volebat, bene conscius illudi illum diaboli arte non posse. Tum vero reniti ac reclamare miser coepit, interdictumque sibi esse dicebat, ne se Martino ostenderet. Cumque invitum ire competium manus uestis euanuit. unde quis dubitet hanc etiam Martini fuisse uirtutem, ut fantasiam suam diabolus, cum erat Martini oculis ingerenda, dissimulare diutius aut tegere non posset. Animaduersum est
Abbreviated transcription (Latin):
abitauitq aliquamdiu in com mune
cum c&eris. Dem procedente tem¬
pore. angelos apud se loqui solere di¬
cebat: Cum fidem Nullus adhi¬
ber&. signis quibus dam plerosq ad
credendum cohostabatur. Postremo
eo usq processit. ut inter se ac dm̃
angelos discurrere predicar& Iaq
se unum exproph&is haberi uolebat
larus tamen nequaquam ad creden¬
dum cogi poterat: ille ei irorm dni
& presentes plagas. cur scõ non crede¬
r&r cõminari: Postremo inhanc
uocẽ crupisse fertur. Eccchac
Nocte uestem mihi candidam dris
decaelo dabit. qua indutus in medio
uestrum diuersabor. idq uobis signũ
erit me indĩ esse iustute. quidĩ ueste
donatussi m. um uero grandis
omnium. adhanc professionem expec¬
tatio. Itaq ad mediam fere noctẽ
fremitu insultantium commoueri
omne monasterium loco uisum est
ellulam autem quaidem adolescens
continebatur. crebris cerneres micare
luminibus. fremitusq in ea discurren¬
tium. & murmur quoddam mul¬

Expanded text:
habitauitque aliquamdiu in commune habitauitque aliquamdiu in commune cum ceteris. dein procedente tempore angelos apud se loqui solere dicebat. cum fidem nullus adhiberet, signis quibusdam plerosque ad creden dum coartabat. postremo eo usque processit, ut inter se ac Deum nuntios discurrere praedicaret, iamque se unum ex profetis haberi uolebat. Clarus tamen nequaquam ad credendum cogi poterat. ille ei iram Domini et praesentes plagas, cur sancto non crederet, comminari. postremum in hanc uocem erupisse fertur: ecce hac nocte uestem mihi candidam Dominus de caelo dabit, qua indutus in medio uestrum diuersabor: idque uobis signum erit, in me Dei esse uirtutem, qui Dei ueste donatus sim. tum uero grandis omnium ad hanc professionem expectatio. itaque ad mediam fere noctem fremitu terram insultantium commoueri omne monasterium loco uisum est: cellulam autem, qua idem adulescens continebatur, crebris cerneres micare luminibus, fremitusque in ea discurrentium et murmur quoddam mul
Abbreviated transcription (Latin):
uelhoc tempore cum dies iudicii inpxi¬
mo est pęniter&. ego tibi uere confisus
O quam scã de dnĩ pi&ate presumptio.
Inqua & si auctoritatem prestare non
potuit: ostendit affectum. Et quia
dediabolo eiusdemq artibus sermo ex¬
ostus est. Non ab re uid&ur. lic& ex¬
trinsecus referre quod gestum est.
quia & quȩdam in eo MARTINI
ustut um postio est. & res digna mira¬
culo. recte memoriȩ mandabitur iN
exemplum cauendi. siquid deinceps
uspiam tale contigerit. Clarus qui¬
dam nomine ad tilescens nobilissimi
mox presbiter. Nunc felici beatus ex¬
cessu. cum relictis omnibus se ad MaR¬
TIN UM contuliss&. breui tempore
ad summum fidei uistutumq omniũ¬
culmen enituit¬
taq cum aud lon¬
ge sibi ab episcopi monasterio taber nacu¬
lum constituiss&. multiq apud eum fur¬
tres commonrrentur. iuuenis quidam
ad eum anatholius Nomine sub pro¬
fessione monachi. omni humilitate
atq innocentia mentitus accessit

Expanded text:
uel hoc tempore, cum dies iudicii in proxiuel hoc tempore, cum dies iudicii in proximo est, paeniteret, ego tibi uere confisus o quam sancta de Domini pietate praesumptio, in qua etsi auctoritatem praestare non potuit, ostendit affectum. et quia de diabolo eiusdemque artibus sermo exortus est, non ab re uidetur, licet extrinsecus, referre quod gestum est, quia et quaedam in eo Martini uirtutum portio est et res digna miraculo recte memoriae mandabitur, in exemplum cauendi, si quid deinceps uspiam tale contigerit. Clarus quidam, adulescens nobilissimus, mox presbyter, nunc felici beatus excessu, cum relictis omnibus se ad Martinum contulisset, breui tempore ad summum fidei uirtutumque omniuculmen enituite cum haut longe sibi ab episcopi monasterio tabernaculum constituisset multique apud eum fratres commorarentur, iuuenis quidam ad eum Anatolius nomine, sub professione monachi omnem humilitatem adque innocentiam mentitus, accessit
Abbreviated transcription (Latin):
figuratum uultibus offerebat.
duersus quem semꝑ interritus. signo
se crucis & orationis auxilio prote¬
gebat. Audiebantur plerumq
conuitia. quibus illum turba doemo¬
Num proter uis uocibus increpabat
ed omnia falsa &uana cognoscens.
Non mouebatur obiectis. Testaban
tur aliqui exfratribus audisse sedoemo¬
Nem proteruis MARTINUM uocib
Increpantem. quur intra monasteriũ
aliquos exfratribus quiolim baptismũ
diuersis erroribus ꝑdidissent. con¬
uersos postea recepiss&. exponentem
crimina singulorum: MARTINU
diabolo repugnantem respondisse con¬
stanter.Antiqua delicta melioris
uitae conuersatione purgari . & per
misericor diam dñĩ ab soluendos esse pec¬
catis. qui peccare desinerent
Contra
dicente diabolo. Nonꝑtinere aduenia
criminosos. & semel lapsis nullam ad nõ
prestari clementiam.   unc inhanc
uocem. festur exclamasse MARTIN
ituipse omiserabilis ab hominum in sec¬
tatione desisteres. & te factorum tuorũ

Expanded text:
figuratum uultibus offerebat: figuratum uultibus offerebat: aduersus quem semper interritus signo se crucis et orationis auxilio protegebat. audiebantur plerumque conuicia, quibus illum turba daemonum proteruis uocibus increpabat: sed omnia falsa et uana cognoscens non mouebatur obiectis. testabantur etiam aliqui ex fratribus, audisse se daemonem proteruis Martinum uocibus increpantem, cur intra monasterium aliquos ex fratribus, qui olim baptismum diuersis erroribus perdidissent, conuersos postea recepisset, exponentem crimina singulorum: Martinum diabolo repugnantem respondisse constanter, antiqua delicta melioris uitae conuersatione purgari, et per misericordiam Domini absoluendos esse peccatis, qui peccare desierint. contra dicente diabolo, non pertinere ad ueniam criminosos, et semel lapsis nullam a Domino praestari posse clementiam, tunc in hanc uocem fertur exclamasse Martinus: si tu ipse, miserabilis , ab hominum insectatione desisteres et te factorum tuorum
Abbreviated transcription (Latin):
diabolus indicass&. Sollicitos esse
precepit ꝑcellulas singulorum. quis¬
quidem deesse demonachis. sed unum
rusticum mercede conductum. ut
uehiculo ligna deferrex isse ad siluã
obuiam Ita haud longe amonasterio iã
poene exanimis inuenitur. Extre¬
mum tamen spm̃ trahens. Indicat fra¬
tribus casum mostis &uulneris. Iunc¬
tis scilic& bobus dum dissoluta artius
lorx constringit. bouem sibi excusso capite
hater inguina cornu iniecisse Nec mul¬
to post uitam reddidit. Uideris quo
iudicio dñi. diabolo data fuerit haec
potestas. IN MARTIN O illud mi¬
rorbile erat. quod Non solum hoc quod
suprr r&ulimus. sed multa istius modi
siquoties accidissent. longe ante preui¬
debat. & sibi nuntiata fratribus indicabat
requenter autem diabolus dũmille no¬
cendi astibus scm̃ uirum conabatur in¬
ludere. uisibilem seei formis diuersis¬
simis ingerebat.am interdum¬
Iniouis ꝑsona. plerumq mercurii.
ꝑ sepe enim se ueneris acminerue trans¬

Expanded text:
diabolus indicasset: sollicitos ire diabolus indicasset: sollicitos ire praecipit per cellulas singulorum, quisquidem deesse de monachis, sed unum rusticum mercede conductum, ut uehiculo ligna deferret, isse ad siluam obuiam: ita haut longe a monasterio iam paene exanimis inuenitur. extremum tamen spiritum trahens indicat fratribus causam mortis et uulneris: iunctis scilicet bubus dum dissoluta. artius lora constringit, bouem sibi excusso capite inter inguina cornu adegisse. nec multo post uitam reddidit. uideris, quo iudicio Domini diabolo data fuerit haec potestas. in Martino illud mirabile erat, quod non solum hoc, quod supra rettulimus, sed multa istius modi, si quotiens accidissent, longe antea praeuidebat aut sibi nuntiata fratribus indicabat. Frequenter autem diabolus, dum mille nocendi artibus sanctum uirum conabatur inludere, uisibilem se ei formis diuersissimis ingerebat. nam interduIouis personam, plerumque Mercuri, saepe etiam se Veneris ac Mineruae trans