comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ab aspcũ celi deiq prĩs ad¬
uersus t̾ram qua calcare
debuerat .I. de t̾ra ficta et
formata uenerat᷑. In tãta
igitur ĩpietate hominu
tantisq peccatis id asseq̃t᷑
pacientia dei. Ut se ipĩ ho¬
mines dampnatis uite pri¬
oris errorib corrigant.
Deniq et boni st̃ ustiq
multi et abiectis t̾reius
cultib maiestatẽ dei sĩgu¬
laris agnoscunt. Sed cum
maxima et utilissima fit
dei patientia: tñ ꝙ̃ius sero
noxios puniat nec patitur
longius ꝓcedere cum os ĩ¬
emendabiles esse ꝓuiderit
Uperest una et extrem̾
q̃o. Nam dixĩt foͬtasse
quispia a deo nõ irasci dm̃
ut eciam in preceptis hoĩez
irasci uetet. possem dicere
ꝙ ira homuus referenda fu¬
erit. qr inuuiste sepe irascitur
poralis ẽ. Itaq ne fierent
ea que facuint piram et hu¬
miles et mediocres et mag¬
ni reges tempari debuit fu¬
ror eus in compͥmi ne men¬
tis impossibile aliquod in¬
expiabile facinus admittẽt

Expanded text:
ab aspectu caeli deique patris aab aspectu caeli deique patris auersus terram quam calcare debuerat, id est de terra ficta et formata ueneratur. in tanta igitur inpietate hominum tantisque peccatis id adsequitur patientia dei, ut se ipsi homines damnatis uitae prioris erroribus corrigant. denique et boni sunt iustique multi et abiectis terrenis cultibus maiestatem dei singularis agnoscunt. sed cum maxima et utilissima sit dei patientia, tamen quamuis sero noxios punit nec patitur longius procedere, cum eos inemendabiles esse peruiderit. Superest una et extrema quaestio. nam dixerit fortasse quispiam adeo non irasci deum, ut etiam in praeceptis hominem irasci uetet. possem dicere quod ira hominis refrenanda fuerit, quia iniuste saepe irascitur poralis est. itaque ne fierent ea quae faciunt per iram et humiles et mediocres et magni reges, temperari debuit furor eius et conprimi, ne mentis inpos aliquod inexpiabile facinus admitteret
Abbreviated transcription (Latin):
improb̾ continentes. Q mł
ti in prima etate turpes et
oinnium uidicio dampna¬
ti. postinodum tñ laudabi¬
les extiterunt. Quod utiq
non fieret si om̃e peccatu
pena sequeret᷑. Leges pu ͭ ͤ
manifestos reos dampnat
Sed plĩmi st̃ quoꝵ pecͥcata
occulunt᷑. plurimi qui de¬
latorem cõprumũt aut pre¬
cib aut premio. plurimi q
iudicia elidunt ꝑ grãm uł
potentia. Ꝙ si eos onmneᷤᷤ
qui humana penaz effugi¬
unt censura diuina damp¬
naret eẽt hõ aut rarus aut
nullus in t̾ra. deniq uł una
illa causa delendi gms hu¬
mani iusta ẽẽ potuisset. ꝙ
homines contempto deo ui¬
uo t̾renis fragilibusq fig¬
mentis honorem diuinum
tanquã celestib deferũt a¬
dorantes oꝑa humanis di¬
gitis liborata. Cumq illos
deus artifex ore sblimi sta¬
tu recto figuratos. ad con¬
templationẽ celi et notici¬
am dei excitaĩt curuare
se ad t̾ram maluerũt pecu¬
et curuus et pronus ẽ qui

Expanded text:
inprobis continentes! quam inprobis continentes! quam multi in prima aetate turpes et omnium iudicio damnati postmodum tamen laudabiles extiterunt! quod utique non fieret, si omne peccatum poena sequeretur. leges publicae manifestos reos damnant, sed plurimi sunt quorum peccata occultantur, plurimi qui delatorem conprimunt aut precibus aut praemio, plurimi qui iudicia eludunt per gratiam uel potentiam. quod si eos omnes so qui humanam poenam effugiunt, censura diuina damnaret, esset homo aut rarus aut etiam nullus in terra. denique uel una illa causa delendi generis humani iusta esse potuisset, quod homines contempto deo uiuo terrenis fragilibusque figmentis honorem diuinum tamquam caelestibus deferunt adorantes opera humanis digitis laborata. cumque illos deus artifex ore sublimi, statu recto figuratos ad contemplationem caeli et notitiam dei excitauerit, curuare se ad terram maluerunt et pecuumilis enim et curuus et pronus est qui
Abbreviated transcription (Latin):
dies homini ẽ diciq btũs
Ante obitum nemo supre¬
maq funera debet. Ut ait
porta. Non insuauis ẽ exitꝰ
qui arguit felicitatẽ. et ne¬
mo uidiciũ p̃t nec uiuus
effugere nec mortuus. ht̃
eiu potãtem et uiuos pre¬
cipitare de summno et mõ¬
tuos etternis afficere cru¬
ciatib. ymo in quit si iras¬
citur deus stati debuit
uindicare et pro merito
quẽqua punire. Atenim
si id faceret nemo supesset
Nullus ẽ enim qui nichil
peccet. et multa st̃ que ad
peccandũ incitent. Etas
uiolentia. Egestas. occa¬
sio. Premium. a deosb̾iecta
ẽ peccato humana fragili¬
tas carnis qua uiduti suꝰ
ut nisi huic necc̃ĩtati deus.
ꝑceret nimiũ fortasse pau¬
ci uiuerent ꝑp hanc cam̃
pacientissimus ẽ. et irã suã
continet. Nam qr perfecta
ẽ in eo uirtus. necc̃e ẽ pa¬
cientia quoq eius eẽ ꝑfcã
que et ipe uirtus ẽ. Qͣ mł¬
ti ex peccatorib usti postẽi
effecti st̃ ex malis boni. ex

Expanded text:
dies homini dicique beatus dies homini dicique beatus ante obitum nemo supremaque funera debet, ut ait poeta non insuauis. exitus est qui arguit felicitatem et nemo iudicium dei potest nec uiuus effugere nec mortuus. habet enim potestatem et uiuos praecipitare de summo et mortuos aeternis adficere cruciatibus. \'immo\' inquit \'si irascitur deus, statim debuit uindicare et pro merito quemque punire\'. at enim si id faceret, nemo superesset. nullus est enim qui nihil peccet et multa sunt quae ad peccandum inritent, aetas uinolentia egestas occasio praemium. adeo subiecta est peccato fragilitas carnis qua induti sumus, ut nisi huic necessitati deus parceret, nimium fortasse pauci uiuerent: propter hanc causam patientissimus est et iram suam continet. nam quia perfecta est in eo uirtus, necesse est patientiam quoque eius esse perfectam, quia et ipsa uirtus est. quam multi ex peccatoribus iusti posterius effecti sunt, ex malis boni, ex
Abbreviated transcription (Latin):
uel maximũ. Si ẽ ꝓuidus
ut oportet deum cõnsuluit
utiq qmͣ humano quo sit
uita nr̃a et copiosior et me¬
lior et tutior. Si ẽ pr̃ ac deꝰ
uniuersorum certe et uir¬
tutib hoĩm delectat᷑. et in¬
ciis cõmouet᷑. Ergo et ius¬
tos diligit et impios odit
Odio inquit opus non est.
S statuit bonis p̾miu et
malis penaz. Ꝙ si aliquis
iuste umocent̾q uiuat. et i
dem ne colat nec curãt oĩo.
tanquã fiducia integrita¬
tis adu̾sum eum rebellãti
si huic põt irasci ꝑꝑ supbiã.
Cur non magis peccatori
qui legem cum ip̃o paritez
est legis sue disceptator ⁊
uidex et̃ cum poneret eaz
non utiq adenut ũbi om
et irascitur ergo inquit ali¬
quis et qui peccant sepe fe¬
lices sunt et qui pie uirũt
sepe misezi. qr et fugituu et
abdicati libere iuuunt. et
qui sub disciplina prĩs ⁊ d̾i
sunt strictius uiuunt et fru¬
galius. Uirtus eni ꝑ mala
et probatur et constat. Ui
ultuna semꝑ Expectanda

Expanded text:
uel maximum. si est prouidus, uel maximum. si est prouidus, ut oportet deum, consulit utique generi humano, quo sit uita nostra et copiosior et melior et tutior. si est pater ac dominus uniuersorum, certe et uirtutibus hominum delectatur et uitiis commouetur. ergo et iustos diligit et inpios odit. \'odio inquit \'opus non est: semel enim statuit bonis praemium et malis poenam\'. quod si aliquis iuste innocenterque uiuat et idem deum nec colat nec curet omnino,tamquam fiducia integritatis aduersus eum rebellanti. si huic potest irasci propter superbiam, cur non magis peccatori qui legem cum ipso pariter latore est legis suae disceptator et iudex: quam cum poneret, non utique ademit sibi omnet irasci. cur ergo\' inquiet aliquis \'et qui peccant, saepe felices sunt et qui pie uiuunt, saepe miseri?\' quia et fugitiui et abdicati libere uiuunt et qui sub disciplina patris aut domini sunt, strictius frugaliusque. uirtus enim per mala et probatur et constat, uitultima semper expectanda
Abbreviated transcription (Latin):
iuicẽ. Anuni enim bona
que sunt in continendis li¬
bidinib contraria st̃ cõpi.
Et corporis bona quest̃ in
omĩ gnͣe uoluptatu inimi¬
tus animi regugnauĩt uo¬
luytatibus casq cõpresserit
ent uere deo similis. Unde
apparet animã homĩs que
cẽ mortalem. Sed discrimẽ
illud ẽ. ꝙ cum uirtus hẽat
amaritudinẽ et sic dulcis
illecebra uoluptatis uincũ¬
tur plim et abstrahunt᷑ ad
suauitate. hi uero qui se r̾¬
bus corporis rebusq t̾renis
adlixerint p̾muntur in t̾¬
ram nec assequi possũt di¬
uicioru labib inquinar̃t
Qui aũt deum secuti eiq
contempserint et uirtutẽ
p̃ferentes uoluptatibus
innocentia iusticiãq ser¬
uai̾ũt. hos deus et si si¬
nules recognoscit. Cumgͥ
scĩssima legem posũt. ue¬
beneficos cẽ. põt ne nõs ira¬
sci. cum uidet contempni
legem sua abici urtutem
appeti uoluptatem. Ꝙ si est
mundi ad ministrator sicut
ẽẽ debet. nõ utiq contemp¬
uit to qd̃ ẽ ui omni mundo

Expanded text:
icem. Animi enim bona, quae sunt in continendis libidinibus, contraria sunt corpori; et corporis bona, quae sunt in omni genere voluptatum, inimitus animi repugnaverit cupiditatibus, easque compresserit, erit vere Deo similis. Unde apparet animam hominis, quae esse mortalem. Sed discrimen illud est, quod cum virtus habeat amaritudinem, et sit dulcis illecebra voluptatis, vincuntur plurimi, et abstrahuntur ad suavitatem. Ii vero, qui se corpori rebusque terrenis addixerunt, premuntur in terram, nec assequi possunt divitiorum labibus inquinaverunt. Qui autem Deum secuti, eique contempserint, et virtutem praeferentes voluptatibus, innocentiam justitiamque servaverint: hos Deus ut sui similes recognoscit. Cum igitur sanctissimam legem posubeneficos esse, potestne non irasci, cum uidet contemni legem suam, abici uirtutem, adpeti uoluptatem? quod si est mundi administrator, sicut esse debet, non utique contemnit id quod est in omni mundo
Abbreviated transcription (Latin):
phetans. alia quoq ꝑ ĩdig¬
nationem dei aduersus in-¬
uistos. Cathaclismum priore
seculo esse fcm̃ dixit ut ma¬
licia generis humani extĩ¬

Expanded text:
. alia quoque per indignationem dei aduersus iniustos cataclysmum priore saeculo factum esse dixit, ut malitia generis humani extin
Abbreviated transcription (Latin):
quos noĩaui. cuiis ii ac
pot̾ate omĩa que uidemu
et fcã sunt et regunt Nec
em tanta reruz magnitu¬
do tanta dispositio tanta ĩ
seruandis ordinib tempo¬
zibusq constantia. aut oliz
potuit sine prouido artifi¬
ce oriri. aut constare tot
seculis sine incola potenti
aut in ꝑpetuam gub̾narisi¬
quod rõ ip̃a declarat. Quic¬
quid ẽ enim quod ht rõe
rõne sit ortum necesse est.
Fatio aũt sentientis sapi¬
entieq natura nicħ aliud¬

Expanded text:
quos nominaui: cuius ui ac quos nominaui: cuius ui ac potestate omnia quae uidemus et facta sunt et reguntur. nec enim tanta rerum magnitudo, tanta dispositio, tanta in conseruandis ordinibus temporibusque constantia aut olim potuit sine prouido artifice oriri aut constare tot saeculis sine incola potenti aut in perpetuum gubernari siquod ratio ipsa declarat. quidquid est enim quone sit ortum necesse est. Ratio autem sentientis sapientisque naturae est: sapi
Abbreviated transcription (Latin):
a deo Exceptis ig̃r duob
trib ue calumpniatorib
qui diagore Theodoriq sen¬
tentiam uel lencippi ĩane
comentu uel democriti e¬
picuriq leuitatẽ p̃ferre au¬
deat auctoritati uel illoꝵ
septem priorum qui arpella¬
ti sunt sapientes uel pitha¬
gore uel socratis uel pla¬
tonis. ceterorumq phorum
qui esse ꝓuidentia uidicaue¬
runt. Falsa igitur ẽ illa snĩa
qua putant terroris ac metꝰ
gr̃a religionẽ a sapientib
iuustitutaz quo se homines
imperiti a peccatis abstine¬
rent. Quod si uerũ ut ẽgo
derisi ab antiquis sapientib
sumus. Ꝙ si fallendi atq a
deo tocius generis hũani cã
comentati st̃ religionẽ sapi¬
entes igitur nõ fuerũt. quia
ui sapientem nõ cadit men¬
tanta felicitas menciẽdi
ut nõ modo indoctos. Sed
platonẽ quoq Socratez
Fallerent et pythagoraz
zenomẽ Aristotelez max¬
imaru sectaꝵ principes
tam facile deluderent.
Est ig̃r duuna ꝓuidentia

Expanded text:
a Deo. » Exceptis igitur duobus a Deo. » Exceptis igitur duobus tribusve calumniatoribus qui Diagorae Theodorique sententiam, vel Leucippi inane commentum, vel Democriti Epicurique levitatem praeferre audeat auctoritati, vel illorum septem priorum, qui sunt appellati sapientes, vel Pythagorae, vel Socratis, vel Platonis, caeterorumque philosophorum, qui esse Providentiam judicaverunt; falsa igitur est et illa sententia, qua putant terroris ac metus gratia Religionem a sapientibus institutam, quo se homines imperiti a peccatis abstinerent. Quod si verum sit, ergo derisi ab antiquis sapientibus sumus. Quod si fallendi nostri, atque adeo totius generis humani causa commenti sunt Religionem; sapientes igitur non fuerunt, quia in sapientem non cadit mentanta felicitas mentiendi, ut non tantummodo indoctos, sed Platonem quoque ac Socratem fallerent, et Pythagoram, Zenonem, Aristotelem, maximarum sectarum principes, tam facile deluderent? Est igitur divina providentia,
Abbreviated transcription (Latin):
sensus ullus in hac rerũ nã
pollet. Unde ig̃r mens hũa¬
na tam solers tam intelligeᷤᷤ
ẽẽ credetur. Si enĩ corpus
hominis et humo fictu ẽ.
Unde homo nomẽ accepit.
Animus gͦ qui sapit ẽ rector
corporis cui membra obse¬
quuntur tanquã regi et
Impatori qui nec aspici nec
comprehendi põt non potuͭ
ad hominẽ nisi a sapiente
natura puenire. Sed sicut
omme corpus mens et au̾is
gubernat ita et mundũ ds̃
Nec eni uerisimile ẽ ut mi¬
nora et humilia regimen
hẽant. maiora et sunima nõ
hẽant. deniq. M. Cicero ĩ
tusculanis et in cõsolatione
animoru inquit. Nulla
in t̾ris origo inueniri põt.
concretu. Aut qd̃ ex tera
flabile aut igneum. his e¬
nim naturis in est quod
Uim nemorie mentis cogita¬
tionis habeat. quo et pt̃a
teneat. et futura p̃uideat
et complecti possit pñtia q̃
que sola diuina st. Nec eĩz
iueniunt᷑ unquã unde ad
hominẽ uenire possint nisi

Expanded text:
sensus ullus in hac rerum natura sensus ullus in hac rerum natura pollet; unde igitur mens humana tam solers, tam intelligens orta esse credetur? Si enim corpus hominis ex humo fictum est, unde homo nomen accepit; animus ergo qui sapit, qui rector est corporis, cui membra obsequuntur tanquam regi et imperatori, qui nec aspici, nec comprehendi potest, non potuit ad hominem nisi a sapiente natura pervenire. Sed sicut omne corpus mens et animus gubernat: ita et mundum Deus. Nec enim verisimile est, ut minora et humilia regimen habeant, majora et summa non habeant. Denique M. Cicero in Tusculanis, et in Consolatione: « Animorum inquit nulla in terris origo inveniri potestconcretum, aut quod ex terra flabile, aut igneum. His enim naturis nihil inest, quod vim memoriae, mentis, cogitationis habeat, quod et praeterita teneat, et futura praevideat, et complecti possit praesentia, quae sola divina sunt. Nec enim inveniuntur unquam, unde ad hominem venire possint, nisi
Abbreviated transcription (Latin):
ergo de animalib loquar ĩ
quorũ corporib nicħ. sine rc̃e
sine ordine. sine utilitate sine
specie figuratũ uidemus a do
ut solertissima et diligẽtissĩa
oũm partium mnenbrorũq
descriptio casum ac fortimã
repellat Sed putemus et ar¬
tus et ossa et neruos et san¬
guinẽ de athomis posse con¬
crescere. Quid sensus cogi¬
tatio memoria ingeniũ qb
seminib coaugmnentari pos¬
sint. Mitissimis inquit
Sũt ergo alia maiora. Qũo
igit᷑ insecabilia. Deinde si ex
mõ ergo sine rõne coeuntia
possunt aliquid effice̾ rõna¬
le. Uidemus enĩ nich̃ ẽẽ in
omni m̃do qd̾ nõ hẽat inse
maximã mirabilẽq rõne
que qr supra homĩs sensum
et ingenium ẽ. Cui rectius
ꝙ diuine prouidentie tͥbu¬
enda est. An simulachrum
sibi efficeret que ui usus su¬
os essent necessaĩa. Si uerc
in huius mundi ut ita dix.¬
erim re. pu nulla ꝓuidentia
ẽ que regat nullus deus q
administret. nec omnino

Expanded text:
ergo de animalibus loquar, in ergo de animalibus loquar, in quorum corporibus nihil sine ratione, sine ordine, sine utilitate, sine specie figuratum uidemus, adeo ut sollertissima et diligentissima omnium partium membrorum- 20 que discriptio casum ac fortunam repellat? sed putemus artus et ossa et neruos et sanguinem de atomis posse concrescere: quid sensus cogitatio mens memoria ingenium, quibus seminibus coagmentari possunt? \'minutissimis\' inquit. sunt ergo alia maiora. quomodo igitur insecabilia? deinde, si ex omodo ergo sine ratione coeuntia possunt aliquid efficere rationale? uidemus enim nihil esse in omni mundo quod non habeat in se maximam mirabilemque rationem. quae quia supra hominis sensum et ingenium est, cui rectius quam diuinae prouidentiae tribuenda est? an simulacrum sibi efficeret, quae ad usus suos essent necessaria. Si vero in hujus mundi ut ita dixerim republica nulla providentia est, quae regat, nullus Deus, qui administret, nec omnino
Abbreviated transcription (Latin):
tur ignis excutitur. Num
in ferro aut silice athomi la¬
tent. Quis inclusit: aut cur
sua sponte non emicant aut
qũo semina ignis in matĩa
frigidissima ꝑmanẽ potueĩt
Omitto silicem ac ferrũ or¬
bem utreũ plenũ aqua si
tenueris insole de lumine
quod ab aqua refulget ig¬
nis accenditur etiã in du̾is¬
simo frigore. Num etiã in
aqua ignem esse credendũ
ẽ Atqui desole ignis ne es¬
tate quidẽ accendi p̃t. Si
certe in halauĩs uel si uapor
leins aliquid attigerit aut
crustam marmoris aut la¬
minam paulatim ꝑminu¬
tissimos rores aqua cõcrescit
Ĩtem de alitu t̾re aut maris
nebula existit que aut dis¬
ꝑsa humefacit ꝗcquid texĩt
aut collectio in arduos mõ
tes in sb̃limi uento rapta
stipatur in nubem atq mi¬
bres maximos deicit. Ubi
ergo dicimus liquores na¬
tos eẽ. ꝯlum i uapore. Nu
in alicu. Num in uento: At¬
qui nichil põt consistẽ in eo qd̾
nec tangitur nec uidet᷑. Quid

Expanded text:
nt, ignis excutitur? num nt, ignis excutitur? num in ferro aut silice atomi latent? quis inclusit? aut cur sua sponte non emicant? aut quomodo semina ignis in materia frigidissima permanere potuerunt? mitto silicem ac ferrum. orbem uitreum plenum aquae si tenueris in sole, de lumine quod ab aqua refulget ignis accenditur etiam in durissimo frigore. num etiam in aqua ignem esse credendum est? atquin de sole ignis ne aestate quidem accendi potest. si cerae inhalaueris uel si uapor leue aliquid attigerit, aut crustam marmoris aut laminam, paulatim per minutissimos rores aqua concrescit. item de halitu terrae aut maris nebula existit: quae aut dispersa umefacit quidquid texerit, aut collecta in arduos montes et in sublime uento rapta stipatur in nubem atque imbres maximos deicit. ubi ergo dicimus liquores atomos esse? num in uapore ? num in halitu ? num in uento ? atquin nihil potest consistere in eo quod nec tangitur nec uidetur. quid
Abbreviated transcription (Latin):
sine radicib. sine humore
sinc semine. nõ herba. nõ ar¬
bor. non fruges oriri aut ge¬
nerari possint. Uũ apparet
nichil ex athoms fieri qnͣ¬
quidem unaquoq res hẽt
propriam certamq naturã
ordio datam Deniq lu¬
crecius quasi oblitus atho¬
moꝵ quos asserebat ut re¬
dargueret cos qui dicunt
et nichilo fieri om̃ia. his
argumentis usus ẽ. que ꝯt̃
ip̃m ualerent. Sic enĩdixit
Sam si de nichilo fierẽt ex
omnib reb om̃e genus nas¬
ci posset. nil semine egeret
item postea. nil igitur fieri
de nullo posse putandũ ẽ se¬
mine qũ opus c̃ reb quo
queq create acris in tẽra
possit proferre ꝑ auras. Qͥs
hũc putat hũisse cerebrum
cum hec diceret. nec uideret
sibi ẽẽ contraria. Nlich̾ eiu
ꝑ Athomos fieri exinde appa¬
ret. ꝙ semẽ cuiuscunq rei
certuz ẽ. nisi forte ignis et
aque naturaz ex athomis
esse credemus. Quid qd̃
durissimi rigoris materie
si ictuuehementiore collida¬

Expanded text:
sine radicibus, sine umore, sine radicibus, sine umore, sine semine non herba, non arbor, non fruges oriri augerique possunt? unde apparet nihil ex atomis fieri, quandoquidem una quaeque res habet propriam certamque \'\\ 10ordio datam. denique Lucretius quasi oblitus atomorum quos adserebat, quo redargueret eos qui dicunt ex nihilo fieri omnia, his argumentis usus est, quae contra ipsum ualerent. sic enim dixit: nam si de nihilo fierent, ex omnibus rebus omne genus nasci posset, nil semine egeret. item postea nil igitur fieri de nilo posse putandum est, semine quando opus est rebus, quo quaeque creatae aeris in teneras possint proferrier auras. quis hunc putet habuisse cerebrum, cum haec diceret nec uideret sibi esse contraria? nihil enim per atomos fieri exinde apparet, quod semen cuiusque rei certum est, nisi forte ignis et aquae naturam ex atomis esse credemus. quid quod durissimi rigoris materiae si ictu uehementiore conlida
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ innumerabiles eẽ mũdos.
Que tanta ius fuerat atho¬
moꝵr ut moles tam mextĩa¬
biles et tam minutas con¬
globaret. at primum reꝗro
que sit istorũ seminũ uł rõ
uel origo. Si enm ex illis
sunt omnia ip̃a igitur esse
dicemus. Que natura tan¬
tam copiam ad efficiendu
ĩnumerabiles mundos sb̾¬
munstrauit. Sed concedam
ut impinie de mundis deli¬
rauerit de hoc loquamur in
quo sumus et quẽ uidemu.
Ait omĩa ex induidius cor¬
pusculis fieri. Si hoc ita esset
nulla res unquã sui genĩs
semine indigeret. Sine omᷤ
alites nascerentur aut oua
sine partu. Ĩtẽ cetera iuiuen¬
tia sine coitu. Arbores et q̃
gignutur cetera propͥa se¬
mina nõ haberẽt que nos co¬
tidie tractanus et serimus
Cur ex frumento seges nas¬
citur et rursus ex segete fru¬
mentum. Deniq si athomoꝵ
coitio et conglabatio efficẽt᷑
omma. et inaere uniuiersa ꝯ¬
crescerent. Si quidẽ ꝑmane
athoni uolitant sine terra

Expanded text:
ergo innumerabiles esse mundos\'. ergo innumerabiles esse mundos\'. quae tanta uis fuerat atomorum, ut moles tam inaestimabiles ex tam minutis conglobarentur ? ac primum requiro quae sit istorum seminum uel ratio uel origo. si enim ex illis sunt omnia, ipsa igitur unde esse dicemus ? quae natura tantam copiam ad efficiendos et innumerabiles mundos subministrauit ? sed concedamus ut inpune de mundis delirauerit, de hoc loquamur in quo sumus et quem uidemus. ait omnia ex indiuiduis corpusculis fieri. si hoc ita esset, nulla res umquam sui generis semine indigeret, sine ouis alites nascerentur aut oua sine partu, + item cetera uiuentia sine coitu, arbores et quae gignuntur e terra, propria semina non haberent; quae nos cottidie tractamus et serῑmus. cur ex frumento seges nascitur et rursum ex segete frumentum? denique si atomorum coitio et conglobatio efficeret omnia, in aere uniuersa concrescerent, siquidem per inane atomi uolitant. cur sine terra,
Abbreviated transcription (Latin):
te natura ea que uidemus
efficit. Quero cur celum fa¬
cere potuit. Urbem aut do¬
nium nõ potuit. Cur mon¬
tes marmoris fecerit colũ¬
nas et simulacra nõ fecerit
Atqui nõ debuerant athõi
et̾ ad hoc efficienda cõcurrẽ
Si quidẽ nullã põne relin¬
linquunt quã nõ expiant᷑.
Num de natura que mentẽ
nõ hẽat nõ ẽ mirandu ꝙ
hec facere oblita sit. quid
ergo ẽ Utiq deus cum inco¬
haret hoc tempus mundi
quo nichil põt ẽẽ nec dispo¬
sitius ad ordinem Nec ap¬
tius ad utilitate nec orna¬
tius ad pulchritudinẽ. nec
mauis ad molem que fieri
ab homine nõ poterant. fe¬
cit ip̃e in quib etia hoiẽm
ipm̃ cui particulam de sua
sapientia dedit et instruxit
cum rõne quantũ fragili¬
tas t̾rena capiebat. Ut ip̃e
ferri hoc põt ꝙ̃ duide reb par¬
uis agitur. Ex his et̃ mun¬
dus concretus ẽ impleuit nu
omne inquit infinitũ nec
p̃t quicquã uacare. nec̃c̃e ẽ.

Expanded text:
te natura ea quae uidemus te natura ea quae uidemus effecit, quaero cur facere caelum potuerit, urbem aut domum non potuerit, cur montes marmoris fecerit, columnas et simulacra non fecerit. atquin non debuerant atomi etiam ad haec efficienda concurrere, siquidem nullam positionem relinquunt / quam non experiantur? nam de natura quae mentem non habeat non est mirandum quod haec facere oblita sit. quid ergo est? utique deus cum inchoaret hoc opus mundi, quo nihil potest esse nec dispositius ad ordinem nec aptius ad utilitatem nec ornatius ad pulchritudinem nec maius ad molem, quae fieri ab homine non poterant fecit ipse, in quibus etiam hominem ipsum: cui particulam de sua sapientia dedit et instruxit eum ratione quanta<m fragilitas terrena capiebat, ut ipse ferri hoc potest, quamdiu de rebus paruis agitur. \'ex his etiam mundus concretus est\'. inpleuit numomne\' inquit \'infinitum est nec potest quicquam uacare, necesse est
Abbreviated transcription (Latin):
aut figura. quo põt ab eofi¬
eri quod et sensum hẽat et
figura. Nisi forte quis arbi¬
potuisse. aut istam celi sp̃ez
tam prouidentẽ ad utilita¬
tes uiuentium tempatum.
Mescio quo casu sine ꝯditõe
sine artifice subito extitisse.
Si quid ẽ inquit Crisippus
qd efficiat ea que homo li¬
cet rõne sit preditus facere
non possit. id profc̃o ẽ maiꝰ
et fortiis et sapientius hoĩe.
homo aũt non põt facere ce¬
lestia ergo illud quod effici¬
at uel effecerit supat hoĩcz
pestate. Quis igitur p̃t ẽe
nisi deus. Natura uero quã
ueluti matrem rerum eẽ pu¬
tant si mentẽ non habet
nichil efficiet unquã nicħ
molietur. Sbi enim nõ ẽ
cogitatio. nec motus ẽ ullꝰ
nẽc efficatia. Si aũt ꝯsilia
utitur ad incipiendũ aliqd
rõne disponendum arte
ad efficiendu uirtute ad
consumanduz. Potestate
ad regenduz et continẽduz
Cur natura potius ꝙ̃ deus
noĩetur Aut si concursus
Athomoruz uel carens mẽ¬

Expanded text:
ac figura, quomodo potest ab ea fiac figura, quomodo potest ab ea fieri quod et sensum habeat et figuram? nisi forte quis arbipotuisse aut istam caeli speciem tam prouidenter ad utilitates uiuentium temperatam nescio quo casu sine conditore, sine artifice subito extitisse. si quid est inquit Chrysippus quod efficiat ea quae homo, licet ratione sit praeditus, facere non possit, id profecto est maius et fortius et sapientius homine. homo autem non potest facere caelestia: ergo illud quod haec efficiat uel effecerit, superat hominem potestate. quis igitur potest esse nisi deus? natura uero, quam ueluti matrem esse rerum putant, si mentem non habet, nihil efficiet umquam, nihil molietur. ubi enim non est cogitatio, nec motus est ullus nec efficacia. si autem consilio utitur ad incipiendum aliquid, ratione ad disponendum, arte ad efficiendum, uirtute ad consummandum, potestate ad regendum et continendum, cur natura potius quam deus nominetur? aut si concursus atomorum uel carens men
Abbreviated transcription (Latin):
cur sibi hĩtaculũ nõ edifica¬
uerint. Uidelicet nisi atho¬
mi coissent celumq fecissẽt
ad huc dii ꝑ mediũ mane
penderent. Quo igit᷑ consi¬
lio qua rõne de confuso ac
u& athomi se congregaue¬
runt ut ex aliis t̾re inferius
conglabarentur. Celum de¬
suꝑ tenderet. tanta syderum
uarietate distinctũ ut nich̾
unꝗ̃ excogitari possit ornatiꝰ
Tanta ergo qui uideat et ta¬
lia põt existimare uullo effc̃ã
esse consilio. Nulla ꝓuidẽtia
Nulla rõne diuina. Sed ex
athomis sb̾tilius exigius cõ¬
creta esse tanta nuracła. Nõ¬
ne prodigio simile ẽ aut na¬
tum cẽ hominẽ qui hoc dicẽt
aut extitisse qui crederent
Ut demochritũ qui auditor
eius fuit uel Epycurũ ĩ quẽ
uanitas omnis de lencippi
fonte profluxit.
tenim sicut alii dicunt
uatura mundus efftũs
est que sensu et figura carz.
Hoc uero multo ẽ absurdius
si natura mundu fecit ne
qui aut uoluntatẽ faciendi
h̾t aut scĩam. Si caret sẽsu

Expanded text:
cur sibi dii habitaculum non aedificacur sibi dii habitaculum non aedificauerint ? uidelicet nisi atomi coissent caelumque fecissent, adhuc dii per medium inane penderent. quo igitur consilio, qua pactione de confuso aceruo se atomi congregauerunt, ut ex aliis inferius terra conglobaretur, caelum desuper tenderetur tanta siderum uarietate distinctum, ut nihil umquam excogitari possit ornatius? tanta ergo qui uideat et talia, potest existimare nullo effecta esse consilio, nulla prouidentia, nulla ratione diuina, sed ex micis subtilibus et exiguis concreta esse tanta miracula? nonne prodigio simile est aut natum esse hominem qui haec diceret aut extitisse qui crederent, ut Democritum, qui auditor eius fuit, uel Epicurum, in quem uanitas omnis de Leucippi fonte profluxit ? at enim, sicut alii dicunt, natura mundus effectus est, quae sensu et figura caret. hoc uero multo est absurdius. si natura mundum fecit, coqui aut uoluntatem faciendi habet aut scientiam. si caret sensu
Abbreviated transcription (Latin):
parentiu ul latentiũ mira¬
biles utilitates. Quid arti¬
fex potuit aut cor hoĩs aut
uocem aut ipsam sapĩa fa¬
bricare. Qui sꝙͣ ne igr̃ sanꝰ
existimat qd̾ homo rõne et
consiho facere nõ possit. Qͥl¬
ꝙͣ ne igitur sanus existimat
qd̾ homo rõne et consilio fa¬
cere nõ possit. Id concursu
athomoꝵ passim coherentiũ
fieri potuisse. Uides in q̃ de¬
liramenta inciderint dum
nolunt effectionẽ curamq
reru deo dare. Concedamꝰ
tamẽ his ut ex athomis fi¬
ant que t̾rena st̃ ũ etia
celestia Deos aũt incõrup¬
tos eternos btõs esse solisq
dant ĩmunitatẽ ne ꝯcursu
athomoꝵ concreti eẽ uidcã¬
tur. Si enim deos quoq ex
illis constituissẽt dissipabi¬
les ficrent seminib aliquãdo
resolutis atq in naturã suã
reuertentib. Eg̃o si ẽ aliqd
qd̾ Athomi nõ effecerint cũ
non cetera eodẽ mõ intelliga¬
nius. Sed quero anꝙ̃ mim
duz primordia ista gnarent

Expanded text:
parentium uel latentium miraparentium uel latentium mirabiles utilitates: quis artifex potuit aut cor hominis aut uocem aut ipsam sapientiam fabricare? quisquamne igitur sanus existimat, quod homo ratione et consilio facere non possit, ne igitur sanus existimat, quod homo ratione et consilio facere non possit, id concursu atomorum passim cohaerentium perfici potuisse? uides in quae deliramenta inciderint, dum nolunt effectionem curamque rerum deo dare. concedamus tamen his ut ex atomis fiant quae terrena sunt: num etiam caelestia? deos aiunt incorruptos aeternos beatos esse solisque dant inmunitatem, ne concursu atomorum concreti esse uideantur. si enim dii quoque ex illis constitissent, dissipabiles fierent seminibus aliquando resolutis atque in naturam suam recurrentibus. ergo si est aliquid quod atomi non effecerint, cur non et cetera eodem modo intellegamus ? sed quaero, antequam mundum primordia ista generassent,
Abbreviated transcription (Latin):
coaugmentationẽ cõstrĩgẽ
lenitudo ip̃a granoꝵ ĩ massa
coire nõ sinat. Asꝑa inquit
et angulata sunt et hamata
ut possint coherẽ. Diuidua
ergo et secabilia sunt. Ha¬
mos enun necc̃e ẽ et angu¬
los eminere. ut possint am¬
purari. Ita quod ampurãi
ac diuelli põt et uideri po¬
terit et uideu teneri. Hec
inquit ꝑ manc requietis
morib uolitant. et hucat
illuc ferunt᷑ sicut pulueris
minucias uidemus in sole
cum ꝑ fenestram radios ae
lumẽ immiẜit. Exhis ar¬
hores et herbe et fruges oẽs
oruit᷑. exhis aĩalia et aq̃
et ignis. et uniu̾sa gignũt᷑
et rursus in eode resolũt᷑¬
homĩs et statuã ratio et aro
fingit. Ipin hominẽ de frustͥs
tenere cõcurrentib fieri pu¬
tabimus. Et quid simile
xitatis inficto. cum sũmũ
et excellens artificiũ nichil
aliud nisi umibram et extre¬
ma corporis linimenta pos¬
dendi audiendi odorandi
ceteroꝵq menbroꝵ uel ay¬

Expanded text:
coagmentationem constringere, coagmentationem constringere, lenitudo ipsa granorum in massam coire non sinat. sin aspera et angulata sunt et hamata, ut possint cohaerescere, diuidua ergo et secabilia sunt; hamos enim necesse est et angulos eminere, ut possint amputari. ita quod amputari ac diuelli potest, et uideri poterit et teneri. \'haec\' inquit \'per inane inrequietis motibus uolitant et huc atque illuc feruntur, sicut pulueris minutias uidemus in sole, cum per fenestram radios ac lumen inmiserit. ex his arbores et herbae et fruges omnes oriuntur, ex his animalia et aqua et ignis et uniuersa gignuntur et rursum in eadem resoluhominis et statuam ratio et ars fingit; ipsum hominem de frustis temere concurrentibus fieri putabimus? Et quid simile veritatis in ficto, cum summum et excellens artificium nihil aliud, nisi umbram et extrema corporis lineamenta posdendi audiendi odorandi ceterorumque membrorum uel ap
Abbreviated transcription (Latin):
sit. quis audint. Aut solꝰ
leuoppus oculos hũit solus
mentem qui profecto solꝰ
om̃n cecus et excors fuit. qũi
ea loqueret. que nec eget ꝗs¬
ꝙ̃ delirare. nec dormiens pos¬
set somniare: Quatuor ele¬
mentis constare oĩa phẏ ne¬
teres disserebant. Ille noluit
ne alicnis uestigiis uideret᷑
uisistere. S ip̃oꝵ elementoꝵ
alia uoluit ẽẽ pͥmordia. que
nec uideri possint nec tan¬
gi nec ulla corporis ꝑte senti¬
ri. Tam inuuita st̃ inqt ut
nulla sit acies ferri tã subtilis
quacecari ac diuidi possint
Uñ illis nomẽ imposuit atho¬
moru. Sed occurrebat ei qd̾
siuna eẽt om̃ib eadẽ natã
nõ possent res efficẽ diu̾sas
tanta uaritate quantã ui¬
demus messe mundo. Dixit
et hamata. Quanto melius
fellenda. rñdeamus tñ uelut
aliqua dicenti.Si leuia sũt
et iocunda utiq nõ possunt
inuicẽ se apprehendẽ ut ali¬
quod corpꝰ efficiant. ut si
quis miliũ uelit in unam

Expanded text:
sit? quis audiuit? an solus sit? quis audiuit? an solus Leucippus oculos habuit? solus mentem? qui profecto solus omnium caecus et excors fuit, qui ea loqueretur quae nec aeger quisquam delirare nec dormiens posset somniare. quattuor elementis constare omnia philosophi ueteres disserebant. ille noluit, ne alienis uestigiis uideretur insistere, sed ipsorum elementorum alia uoluit esse primordia quae nec uideri possent nec tangi nec ulla corporis parte sentiri. tam minuta sunt\' inquit \'ut nulla sit acies ferri tam subtilis qua secari ac diuidi possint\'. unde illis nomen inposuit atomorum. sed occurrebat ei quod, si una esset omnibus eademque natura, non possent res efficere diuersas tanta uarietate quantam uidemus inesse mundo. dixit et hamata. quanto melius fellenda, respondeamus tamen uelut aliquid dicenti. si leuia sunt et rotunda, utique non possunt inuicem se adprehendere, ut aliquod corpus efficiant, ut si quis milium uelit in unam
Abbreviated transcription (Latin):
athenis. Itez cyreneus theo¬
torus. ambo. qr nicħ noui
poterant repire. om̃ib iam
dictis et inuẽtis maluerũt
contra uĩtatez id negare. ĩ
quo priores ynuisi sine am¬
biguitate consenserãt Hi st̃
qui tot seculis tot ingeniis
affectam atq defensa pro¬
iudentiã calumpniati st̃. Qͥo
gͦ. Utrum ne istos minutos
lemus an potius utroq. Sed
ꝓperandu ẽ. ne longius ma¬
teria diuaget᷑ or̃o. Qui uolũt
diuma prouidentia fcm̃ eẽ
mundũ aut principus inter
se temere coeuntib dicũt cẽ
concretũ. aut repente naz
extitisse. natura uõ ut stra¬
tio ait hr̃e in se iim gignen¬
di et minuendi. s eam nec
sensum hr̃e ullu. nec figũa
ut in telligamus õma quasi
sua sponte eẽ generata. nlło
artifice. nec auctore. Utrũq
uanu et ĩpossibile. Sed hoc
euenit ignorantib uitatẽ
ut quid uis potius excogi¬
tent ꝙ̃ idsentiant quod rõ
deposcit. Primũ miruita
tur. ubi aut unde sint q̃ro.
Quis illa uidit unꝙͣ ꝗs sen¬

Expanded text:
atheus, item Cyrenaeus Theodorus, et ambo quia nihil noui poterant reperire omnibus iam dictis et inuentis, maluerunt contra ueritatem id negare in quo priores uniuersi sine ambiguitate consenserant. hi sunt qui tot saeculis, tot ingeniis adsertam atque defensam prouidentiam calumniati sunt. quid ergo? utrumne istos minutos lemus an potius utroque ? sed properandum est. ne longius a materia deuagetur oratio. Qui nolunt diuina prouidentia factum esse mundum. aut principiis inter se temere coeuntibus dicunt esse concretum aut repente natura extitisse, naturam uero, ut Straton ait, habere in se uim gignendi et minuendi, sed eam nec sensum habere ullum nec figuram, ut intellegamus omnia quasi sua sponte esse generata, nullo artifice nec auctore. utrumque uanum et inpossibile. sed hoc euenit ignorantibus ueritatem, ut quiduis potius excogitent quam id sentiant quod ratio deposcit. primum minuta idum locuntur, ubi aut unde sint quaero. quis illa uidit umquam? quis sen
Abbreviated transcription (Latin):
Sumili mõ postea deflagra¬
tionem futuram uaticina¬
ta ẽ qua rursus impietas
hominum deleatur
Unde apud nasonẽ de Io¬
ue ita dicit᷑ esse quoq ui fa¬
cis remissio affore tempus
quo mare quo tellus cor¬
ruptaq regia celi ardeat
et mundi moles oppressa
laboret. Quod tunc fiat
necc̃ẽ ẽ. tum honor et cult
dei summni apud homine ᷤᷤ
interierit. Eadem tñ placa¬
ri cum penitencia fc̃oꝵ et
sui emendatione cõtestans

Expanded text:
Simili modo deflagrationem postea futuram vaticinata est, qua rursus impietas hominum deleaturUnde apud Nasonem de Jove ita dicitur: Esse quoque in fatis reminiscitur, affore tempus, Quo mare, quo tellus, correptaque regia coeli Ardeat, et mundi moles operosa laboret. Quod tunc fiat necesse est, cum honor, et cultus Dei summi apud homines interierit. Eadem tamen, placari eum poenitentia factorum et sui emendatione contestans,
Abbreviated transcription (Latin):
Uerum qr plures ut oñdi
Sibelle a doctissimis auctori¬
bus fuisse tradunt᷑. Unius
testimoniu satis nõ sit ad
confirmand̾ sic̃ intendimꝰ
ꝟitatem. Cumee queda
uolumina quib ẜomano¬
rum fata scripta st̃ in archa¬
nis hñtur. Ceteraꝵi tñ fere
om̃s libelli quo minus in
usu sint omnib nõ u̾tũt᷑
Ex quib alia denuntians
unuiersis gentib iram dei
ob impietatem hoĩm hoc

Expanded text:
m quia plures, ut ostendi, Sibyllae a doctissimis auctoribus fuisse traduntur, unius testimonium satis non sit ad confirmandam, sicut intendimus, veritatem. Cumeae quidem volumina, quibus Romanorum fata conscripta sunt, in arcanis habentur: caeterarum tamen fere omnium libelli, quominus in usu sint omnibus, non vetantur; ex quibus alia de nuntians universis gentibus iram Dei ob impietatem hominum, hoc
Abbreviated transcription (Latin):
aut etiam casus attraxit
et quicqd sumpserint illis
erit utile ac salubre. Quid
igitur nocebit eos sic̃ sũt
ꝑmanere et semꝑ infãteᷤᷤ¬
esse ac nescios uerũ. Si ãt
admisceas uel amara uel
mnutilia uel uenenata. de¬
cipiuntur utiq ꝑ ignorã¬
tiam boni ac mali nisi
accedat his sapientia per
quã heant maloꝵ reiecti¬
onem bonorũq delectu¬
Ides ergo magis py
mala bonis opus
ee sapientia que nisi fu¬
issent propoĩta rõnale a¬
uimale nõ essemꝰ Ꝙ si
hec rõ uera ẽ qua stoici

Expanded text:
aut etiam casus attraxerit, aut etiam casus attraxerit, et quidquid sumpserint, id illis erit uitale ac salubre. quid igitur nocebit eos sicuti sunt permanere et semper infantes ac nescios esse rerum? si autem admisceas uel amara uel inutilia uel etiam uenenata, decipientur utique per ignorantiam boni ac mali, nisi accedat his sapientia per quam habeant malorum reiectionem bonorumque dilectum. uides ergo magis propter mala opus nobis esse sapientia: quae nisi fuissent proposita, rationale animal non essemus. quod si haec ratio uera est, quam Stoici
Abbreviated transcription (Latin):
Deus cum formass hoĩez
ueluti simulacrũ suũ. qd̾
rauit ei sapientiam soli ut
omnia imꝑio ac ditiõĩsue
subuigaret om̃ib mundi
cõmodis uteretur. Propo¬
suit tamen ei bona et ma¬
la qr sapĩa dedit cuiꝰ oĩs
rõ indiscernendis bonis
ac malis sita ẽ. Non põt
enu quisquã eligẽ meli¬
ora et scire quid bonuz sit
nisi sciat simul reicere q̃¬
et uitare que mala st̃ in¬
uicem sibi alt̾utrũ ꝯnex
a ut sublatao alt̾utro. Y¬
trumq sit tolli uecc̃ẽ.
Propõitis igitur bonis
malisq tum demũ opus
suũ pagit sapientia. et
quide bonu appetit ad
utilitate. malum reicit
ad salutem. Ego sic̃ bo¬
na ĩnumerabilia data st̃¬
homini quib frui poss.
Sic et mala que caueret
nec erit homini necessaĩa.
Positis enim tantũmõ
aptum et cõmodum sit
Ut quis uelit apparatissi¬
uam cenam uifantib
qui nonduz sapiant ap¬
ponere utiq id appetent
singuli quo unũquemq
aut impetus. aut fames

Expanded text:
deus cum formaret hominem deus cum formaret hominem ueluti simulacrum suum, quodrauit ei sapientiam soli, ut omnia imperio ac dicioni suae subiugaret omnibusque mundi commodis uteretur. proposuit tamen ei et bona et mala, quia sapientiam dedit, cuius omnis ratio in discernendis bonis ac malis sita est. non potest enim quisquam eligere meliora et scire quod bonum sit, nisi sciat simul reicere ac uitare quae mala sunt. inuicem sibi alterutra conexa sunt, ut sublato alterutro utrumque sit tolli necesse. propositis igitur bonis malisque tum demum opus suum peragit sapientia et quidem bonum adpetit ad utilitatem, malum reicit ad salutem. ergo sicut bona innumerabilia data sunt quibus frui posset, sic etiam mala quae caueret.nec erit homini necessaria. positis enim tantummodoaptum et adcommodatum sit? ut si quis uelit apparatissimam cenam infantibus qui nondum sapiant adponere, utique id adpetent singuli quo unum quemque aut impetus aut fames
Abbreviated transcription (Latin):
uestitu ꝑtim ad oꝑis aux¬
ilia. ut clarum sit diuinã
ꝓuidentiã rerũ et copiaꝵ
habundantia hominũ uitã
instruere ac ornare uolu¬
isse ob eamq causam et a¬
erem uolucrib et mare
piscib et t̾ram quadrupe¬
dib impleuit. Sed acha¬
denuci contra stoicos dise¬
rentes solent querẽ. Cur
et pestifera nob̾ repiantur
stoici u̾itate nõ respicien¬
tes ineptissime repulerũt
Auĩt enun multa ingig¬
nentib et in nuo aĩalium
quoru lateat utilitas. in¬
murib. in blactis in ẜpen¬
tib repiri. que hoĩ molesta
et ꝑuiciosa sunt. An medi¬
cina in his aliqua latet. q̃
si ẽ inuenit᷑ aliqñ. nempe
adũsus cum id illi q̃rant᷑
eẽ omĩo malum. Uipera
ferũt exusta ui cyneremq
dilapsam mederi eiusde
bestie morsui. Quanto me¬
lius fuerat eaz prorsus nõ
eẽ ꝙͣ remedium contrase
ab ip̃ã desiderari. Breuius
igitur ac leuius rñdere po¬
tuerunt In hunc modum

Expanded text:
uestitum partim ad operis auxuestitum partim ad operis auxilia, ut clarum sit diuinam prouidentiam rerum et copiarum abundantia hominum uitam instruere atque ornare uoluisse, ob eamque causam et aerem uolucribus et mare piscibus et terram quadrupedibus inpleuit. sed Academici contra Stoicos disserentes solent quaerere curet pestifera nobis reperiantur Stoici ueritatem non perspicientes ineptissime reppulerunt. aiunt enim multa esse in gignentibus et in numero animalium quorum adhuc lateat utilitas, muribus in blattis in serpentibus reperiri, quae homini molesta et perniciosa sunt? an medicina in his aliqua latet? quae si est, inueniatur aliquando, nempe aduersus mala, cum id illi querantur, esse omnino malum! uiperam ferunt exustam in cineremque dilapsam mederi eiusdem bestiae morsui. quanto melius fuerat eam prorsus non esse quam remedium contra se ab ea ipsa desiderari! breuius igitur ac uerius respondere potuerunt in hunc modum:
Abbreviated transcription (Latin):
fruges maturitate durent᷑
uel que sunt in humidis
incocta feruefẽa mitescant
Luna quoq nocturni tprĩs
gub̾natrix amissi et recep¬
ti luminis uicib mẽstrua
spacia moderatur. et cẽtas
fulgore sue claritatis illus¬
trat. Ut estiia itinera et ex¬
peditiones et oꝑa sine labo¬
re ac molestia consi ci pos¬
sint. Si quidẽ nocte leueᷤᷤ
prata condentur. Astra e¬
tiam cetera uł ortu uł oc¬
casu suo certis stationib
oportunitates temporum
sb̾ministrant. Sed et na¬
uigiis quominus ẽrabũ¬
do cursu per ĩmensuz ua¬
gentur regunẽ prebẽt cũ
rite gub̾nator obseruans
ad portum destinati litoi̾s
puehatur. uentoꝵ spũ at¬
trahunt᷑ nubes. ut sata y¬
bribus irrigent᷑. ut uites
fecib arbusta pomis exu¬
berent et hec ꝑ orbẽ uicib
exhibrnt᷑. ne desit aliqũqͦ
ceteras aiãntes eadẽ trans
tu etia muta pascuntur
Nu etia mutoꝵ causa ds̃
laborauit: Minime. qr st̃
rõnis exptia. Sed intelli

Expanded text:
fruges maturitate durentur, fruges maturitate durentur, vel quae sunt in humidis, incocta et fervefacta mitescant. Luna quoque nocturni temporis gubernatrix, et amissi ac recepti luminis vicibus menstrua spatia moderatur, et caecas tenebris fulgore suae claritatis illustrat; ut aestiva itinera, et expeditiones, et opera sine labore ac molestia confici possint. Siquidem: Nocte leves prata Tondentur. Astra etiam caetera, vel ortu, vel occasu suo, certis stationibus opportunitates temporum subministrant. Sed et navigiis, quominus errabundo cursu per immensum vagentur, regimen praebent, cum ea rite gubernator observans, ad portum destinati littoris pervehatur. Ventorum spiritu attrahuntur nubes, ut sata imbribus irrigentur, ut vites foetibus, arbusta pomis exuberent. Et haec per orbem vicibus exhibentur, ne desit aliquando, ceteras animantes eadem terra tu etiam muta pascuntur. num etiam mutorum causa deus laborauit? minime, quia sunt rationis expertia. sed intelleg
Abbreviated transcription (Latin):
ad utilitatem hois accom¬
odata st̃. ho̾ igr̃ utitur ig ͤ¬
adusu caleficiendi et liũs
et coquendoru ciboꝵ fe̾ri¬
q fabricandi. Utitur fon¬
tib ad potũ et ad lauera.
fluminib ad agros irrigã¬
dos t̾mmandasq regiones.
tib ausum arboꝵ atq lig¬
norum. Utitur mari nõso¬
lum ad ꝯmertia et copias
gionib ferendas. ueꝵr etiã
ad ubertatẽ om̃ĩs generis
piscuiz. Ꝙ si his elementis
utitur quib ẽ proximꝰ nõ
ẽ dubiu quin de celo qm̃
et celestiũ reru offio. ad fer¬
tilitatẽ t̾re qua uiuimꝰ tem
perata sunt. Sol irrequictiꝰ.
cursib et spatiis in cqualib
orbes annuos conficit. et
aut oriens diẽ ꝓmittit ad
laborem. Aut cecidit noctẽ
supducit ad quietẽ. Et tu
abscessu longius ad meridi¬
em. tũ accessu propus ad sẽp¬
tentrionẽ. hyemis et estatis
iuicissitudines facit. Ut et hy¬
bernis humorib ac prumis
inub̾tate t̾ra pinguescat
et estuus calorib et herbide

Expanded text:
s adcommodata sunt. homo igni utitur ad usum calefaciendi et luminis et molliendorum ciborum ferrique fabricandi, utitur fontibus ad potus et ad lauacra, fluminibus ad agros inrigandos terminandasque regiones, tibus ad usum arborum atque lignorum, utitur mari non solum ad commercia et copias gionibus ferendas, uerum etiam ad ubertatem omnis generis piscium. quod si his elementis utitur to quibus est proximus, non est dubium quin et caelo, quoniam et caelestium rerum officia ad fertilitateperata sunt. Sol irrequietis cursibus et spatiis inaequalibus orbes annuos conficit, et aut oriens diem promit ad laborem, aut occidens noctem superducit ad requiem: et tum abscessu longius ad meridiem, tum accessu propius ad septentrionem, hyemis et aestatis vicissitudines facit, ut et hybernis humoribus ac pruinis in ubertatem terra pinguescat, et aestivis caloribus, vel herbidae
Abbreviated transcription (Latin):
artifici deo eẽt ip̃e subiectus.
Si ergo deus hominẽ suum
uoluit ẽẽ cultorẽ. ideoq tm̃
illi honoris attribuit. Ut re¬
ta prestiterit amare. et ho¬
minẽ qui sit nobiscũ diui¬
ni uiris ẽ societate ꝯiunct.
Nec enim fas ẽ cultorẽ dei
et dei cultore uiolare. Uñ
intelligitur religioĩs et uis¬
ticie causa hominẽ eẽfigu¬
ratum. Cuiꝰ rei testis ẽ.M.
Tulius in libris de legib ⁊¬
ta dicens. Sed omniũ que
disputatione u̾santur. Nic¬
hil ẽ profcõ p̃stabilius ꝙͣ
plane intelligi nos ad ius

Expanded text:
artifici deo esset ipse subiectus. artifici deo esset ipse subiectus. si ergo deus hominem suum uoluit esse cultorem ideoque illi tantum honoris attribuit, ut reta praestiterit amare et hominem qui sit nobiscum diuini iuris societate coniunctus. nec enim fas est cultorem dei a dei cultore uiolari. unde intellegimus religionis ac iustitiae causa esse hominem figuratum. cuius rei testis est Marcus Tullius in libris De legibus ita dicens: sed omnium quae disputatione uersantur, nihil est profecto praestabilius quam plane
Abbreviated transcription (Latin):
uestigia. Cuiꝰ rõ in substi¬
nendoa et suꝑanda maloꝵ
a cerbitate consistit. Ĩta
ꝙ exiguu compendiu sb¬
latorum maloꝵ maxĩo et
uõ et proprio nob̾ bono ca¬
remus. Constat igr̃ omĩa
Ip hominẽ propoĩta ta ma¬
la ꝙͣ etiam bona.
Equitur ut onda cur
fecerit hominẽ ipẽ deuᷤ
Sicut mundu pꝑ hominẽ
machinatus ẽ. ita ipm pꝑ
ĩc tanqua diuini templi
antistitem spectatorẽ oꝑm
rerumq celestiũ. Solus est
eiz qui sentiens capaxq
rõnis intellige̾ põt deum
qui oꝑa eius admirari uͥ¬
tute pocestateq pspicẽ. Id¬
circo eni consilio mẽtẽ y¬
uidentia instructus ẽ. Idro
solus preter ceteres animã¬
tes recto corpore ac statu
factus ẽ. Ut ad comtẽpla¬
tionẽ garentis sui excitatꝰ
eẽ uideat᷑. Ĩdeo ẜmone solꝰ
accepit ac linguã cogita¬
tionis int̾prete ut enãraẽ
marestate dui sui possit
Dostremo idcirco ei cuncta
subiecta sunt ait fcõri atq

Expanded text:
tigia: cuius ratio in sustinenda et superanda malorum acerbitate consistit. ita propter exiguum conpendium sublatorum malorum maximo et uero et proprio nobis bono careremus. constat igitur omnia propter hominem proposita tam mala quam etiam bona. Sequitur ut ostendam cur fecerit hominem ipsum deus. sicut mundum propter hominem machinatus est, ita ipsum propter se tamquam diuini templi antistitem. spectatorem operum rerumque caelestium. solus est enim qui sentiens capaxque rationis intellegere possit deum, qui opera eius admirari, uirtutem potestatemque perspicere: idcirco enim consilio mente prudentia instructus est, ideo solus praeter ceteras animantes recto corpore ac statu fictus est, ut ad contemplationem parentis sui excitatus esse uideatur, ideo sermonem solus accepit ac linguam cogitationis interpretem, ut enarrare maiestatem domini sui possit, postremo idcirco ei cuncta subiecta sunt, ut fictori atque