comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
conditoris usq ad bona t̾rena ꝑuen¬
tũ est que corrũpunt᷑ os reformant᷑:
ut haberes supplicio mixta solatia:
ut os laudares deũ delectata ordine
bonoꝵ &e refugeres in eũ excercita¬
ta exꝑimentis maloꝵ. Ita in qͣntũ
tibi terrena seruiunt.docent te ẽe
dñam suã: in qͣntum autẽ molesta
st̃. docent ut sermas dño tuo. Qua¬
ꝓpter quãuis sit malũ corruptio oe
quãuis ñ ista a conditore naturarũ.
s ex eo sit qͦd de nichilo facte st̃: tñ
etiã ipsa illo regente ce gubernan¬
te om̃nia que fecit sic ordinata est.
ut ñ noceat nisi naturis infimis
ad suppliciũ dãnatoꝵ:. & excercita¬
tionẽ admonitionẽq redeuntiũ. ut
mhereant deo incorruptibili: mane-¬
antq incorrupti. Q. d unũ est bo¬
autẽ inherere deo bonũ est. Neq il¬
lud dixeris. ñ faceret d̃s̃ naturas
corruptibiles. In qͣntum enĩ nat᷑ȩ
st̾. fecit d̾s: in quantũ autẽ corrup¬

Expanded text:
conditoris usque ad bona terrena peruenconditoris usque ad bona terrena peruentum est, quae corrumpuntur et reformantur, ut haberes subplicio mixta solatia, ut et laudares deum delectata ordine bonorum, et refugeres in eum exercitata experimentis malorum. ita in quantum tibi terrena seruiunt, docent te esse dominam suam; in quantum autem molesta sunt, docent, ut seruias domino tuo. Quapropter quamuis sit malum corruptio et quamuis non sit a conditore naturarum, sed ex eo sit, quod de nihilo factae sunt, tamen etiam ipsa illo regente et gubernante omnia, quae fecit, sic ordinata est, ut non noceat nisi naturis infimis ad subplicium damnatorum et exercitationem admonitionemque redeuntium, ut inhaereant deo incorruptibili maneantque incorrupti, quod unum est boautem inhaerere Deo bonum est . Neque illud dixeris: Non faceret Deus naturas corruptibiles. In quantum enim naturae sunt, Deus fecit: in quantum autem corrup
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ qͦd bonũ est post deũ:iam debu¬
it ẽẽ nouissimũ. Et hinc marcime
apparet. qͣntam tibi tribuerit dig¬
nitatẽ. qͦd d̃s qui solus tibi natura¬
liter dñatur. fecit alia bona quib
tu quoq dñareris. Nec mireris qͦd
nc tibi ñ om̃imodo serimnt. cs te
aliqͣndo cruciant. qͥa dñs tuus ma¬
iorẽ habet potestatẽ in ea que tibi
seruiunt. quã tu ipse: tanquã in ser¬
uos seruoꝵ suoꝵ. Qͥd gͦ mirũ. si tͥ
peccanti id est ñ optẽperanti dño tuo.
penalia quib dñabaris effecta st̃. d
Qͥd enĩ tam iustũ: ͦ Ex qͥd iustius
deo: Hoc namq humana natura in
adam meruit. De quo ñc ñ est dis¬
putandi locus. S t̃n dñator iustus
o iustis p̃miis os iustis suppliciisᷤ
approbatur: beatitate recte uiuenti¬
ũpenaq peccantiũ. Nec tn sine mi¬
scitia derelicta es: que certis rerum
tẽporsq mensuris uocaris ut rede¬
as. Ita moderamine recto altissimi

Expanded text:
enim quod bonum est post deum, iam debuenim quod bonum est post deum, iam debuit esse nouissimum. et hinc maxime adparet, quantam tibi tribuerit dignitatem, quod deus, qui solus tibi naturaliter dominatur, fecit alia bona, quibus tu quoque dominareris. nec mireris, quod nunc tibi non omni modo seruiunt et te aliquando etiam cruciant, quia dominus tuus maiorem habet potestatem in ea, quae tibi seruiunt, quam tu ipsa, tamquam in seruos seruorum suorum. quid ergo mirum, si tibi peccanti, id est non obtemperanti domino tuo poenalia, quibus dominabaris, effecta sunt? quid enim tam iustum et quid iustius deo? hoc namque humana natura in Adam meruit, de quo nunc non est disputandi locus; sed tamen dominator iustus et iustis praemiis et iustis subpliciis adprobatur beatitate recte uiuentium poenaque peccantium. nec tamen sine misericordia derelicta es, quae certis rerum temporumque mensuris uocaris, ut redeas. ita recto moderamine altissimi
Abbreviated transcription (Latin):
ideo ce unigenitꝰ in scripturis ce pͥ¬
mogenitꝰ dicit᷑. & ingenitus a patre:¬
plenus gratia & ueritate. Et pau¬
lus dicit: ut sit ipse primogeni¬
tus in multis fatrib. Qd si dixceri¬
mus. ñ iam eent ista bona que de
nichilo facta st̃ s tantũmͦ dei natu¬
ra eẽt.inuidemus tantis bonis cs
qͦd ei p̃ponit᷑ deus. Queso patere
naturã anime rationalis aliqͣnto
m inus ẽe quã deus est: & tanto
minus. ut post istum te meliuᷤ
aliqͥd ñ sit. Patere inquã & mites¬
ce illi. ne te adhuc repellat in infi¬
ma ͥ uͥ ꝑ angustias pęnales etiã atq
etiã bonũ quo es uilescat tibi. Su¬
pba es in deũ. si indignaris qͦd te an¬
tecedit: & nimis contumeliose de
illo sentis. si ñ meffabilit̾ gratulariᷤ
tam magnũ bonũ te ẽe. ut solus
sit ille p̃stantior. Quo constituto
atq firmato. illud ne dixeris. Me
soła naturã d̃s facere debuit: nolle
ut post me aliqͥd bom fieret. Non

Expanded text:
ideo et unigenitus in scripturis et prideo et unigenitus in scripturis et primogenitus dicitur: unigenitus a patrepleni gratia et veritate : et Paulus dicit. Ut sit ipse primogenitus in multis fratribus . 43. Quod si dixerimus, Non jam essent ista bona quae de nihilo facta sunt, sed tantummodo Dei natura esset; invidebimus tantis bonis; etquoniam ei praeponitur Deus. Quaeso, patere, natura animae rationalis, aliquanto minus te esse quam Deus est, et tanto minus, ut post ipsum te melius aliquid non sit. Patere, inquam, et mitesce illi; ne te adhuc repellat in infima, ubi per angustias poenales etiam atque etiam bonum quod es vilescat tibi. Superba es in Deum, si indignaris qtecedit, et nimis contumeliose de illo sentis, si non ineffabiliter gratularis tam magnum bonum esse te, ut solus sit ille praestantior. quo constituto atque firmato illud ne dixeris: me solam naturam deus facere debuit; nollem, ut post me aliquid boni fieret. non
Abbreviated transcription (Latin):
test recte dicere ñ fecisset d̃s bona.
Si autẽ dixerit sũma bona ea fecis¬
set. oportet intelligat summũ bonũ
ipsũ ẽẽ qui fecit hec bona. Qͥd mali
inquis fieret:. si os ista fierent sũme
bona ᷤ. Ett̾n siquis ex nobis quereret
accepto & credito deo patre sũme
bono. si eẽt aliud sũme bonũ. unde
ẽe nobis pie uideretur: nullomͦ re¬
cte responderemꝰ nͥ de deo patre. qui
sũme bonus est. Qͦd gͦ de illo est:
meminerimus natũ de illo ẽe ñ ab
eo factũ de nichilo: et ideo & hoc
sũme id ẽ incorruptibilit̾ bonũ
ẽe. Uideamusq imuste flagitari.
ut tã summe bona sint que fecit
de nichilo:quã summe bonus est
quẽ de se genuit. Quẽ nͥ unũ ge¬
nuisset: ñ id qͦd ipse ẽ genuisset:
quia ipse unus est.
Ua ꝓpter de unico qͥdem fi¬
lio ꝑ quẽ facta st̃ a patre om¬
nia bona de nichilo. imꝑite atq im¬
pie fr̃s querunturm ex eo qͦd in ho¬
mine apparere dignatus est.Nam

Expanded text:
test recte dicere "non fecisset deus bona"; test recte dicere "non fecisset deus bona"; si autem dixerit "summe bona ea fecisset" oportet intellegat summum bonum ipsum esse, qui fecit haec bona. Quid mali, inquis, fieret, si et ista fierent summe bona? et tamen si quis ex nobis quaereret accepto et credito deo patre summo bono, si esset aliud summe bonum, unde esse nobis pie uideretur, nullo modo recte responderemus nisi de deo patre, qui summe bonus est. quod ergo de illo est, meminerimus natum de illo esse, non ab eo factum de nihilo, et ideo et hoc summe, id est incorruptibiliter bonum esse, uidemusque iniuste flagitari, ut tam summe bona sint, quae fecit de nihilo, quam summe bonus est, quem de se genuit: quem nisi unum genuisset, non id, quod ipse est, genuisset, quia ipse unus est. quapropter unico quidem filio, per quem facta sunt a patre omnia bona de nihilo, inperite atque inpie fratres quaeruntur, nisi ex eo, quod in homine adparere dignatus est. nam
Abbreviated transcription (Latin):
rans. Wnde est ista corruptiõ qͦd qͣ¬
si generale malũ rerũ bonarũ s t̃n
corruptibiliũ ẽẽ cõꝑimus: Qui
talis querit. eito inuemet magno¬
ardore uerũ petens. & constanti
ꝑseuerantia pulsans pie. Per ho¬
mines enĩ cõmemoratio aliqua
signis uerboꝵ fieri potest. Docet
autẽ unus uerus magister. ipsa in¬
corruptibilis ueritas. solus magi¬
ster interior: qui etiã exterior factꝰ
est. ut nos ab exteriorib ad interi¬
ora reuocaret: et formã serui acci¬
piens. ut surgentib eius sublimitaᷤᷤ
mnotesceret. iacentib humilis ap¬
parere dignatus est. In eius nomine
supplices simus: & ꝑ eũ miscdiam
patris implorantes ita queramus.
Orimo breuissime responderi po¬
test querentib unde corruptio est:
cũ dicit᷑ ex eo qͦd hȩ naturȩ que cor¬
rũpi posst̃ ñ de deo geitȩ. s ab illo
de nchilo factȩ st̃. Quas qͣm bona ᷤ
suꝑior ratio demonstrauit: nemo po¬

Expanded text:
rans: unde est ista corruptio, quod qurans: unde est ista corruptio, quod quasi generale malum rerum bonarum, sed tamen corruptibilium esse conperimus? qui talis quaerit, cito inuenit magnoardore uerum petens et constanti perseuerantia pulsans pie. per homines enim commemoratio aliqua signis uerborum fieri potest; docet autem unus uerus magister, ipsa incorruptibilis ueritas, solus magister interior: qui etiam exterior factus est, ut nos ab exterioribus ad interiora reuocaret, et formam serui accipiens, ut surgentibus eius sublimitas innotesceret, iacentibus humilis adparere dignatus est. in eiusupplices simus, et per eum misericordiam Patris implorantes ista quaeramus. Primo enim brevissime responderi potest quaerentibus unde corruptio est, cum dicitur, Ex eo quod hae naturae quae corrumpi possunt, non de deo genitae, sed ab illo de nihilo factae sunt: quas quo- Diam bonas superior ratio demonstrauit, nemo po
Abbreviated transcription (Latin):
Quo bono suꝑius nicbil est. Si po¬
terant: aut corrũpebant᷑ aut ñ cor¬
rũpebant᷑. Si ñ corrũpebant᷑. incor¬
rupte erant. Qd uidemus dici sine
magna laude ñ posse. Si autẽ cor¬
rũpebant᷑: minuebant᷑ illo tã mag¬
no bono. Si minuebant᷑ bono: habe¬
bant bonũ quo minuerent᷑. Qd̃ si
habebant bonũ: ñ erant naturȩ il¬
lȩ sũmum malum: & omnis man¬
chex fabula falsa est.
ed qͣm quesiuimus qͥd eẽt malũ:
neq hoc naturã s contra natu¬
ram ẽẽ cognouimꝰ consequent̾ que¬
rendũ est unde sit. Qd ille si fecis¬
set: minus fortasse in has tanti er¬
rons angustias laberet᷑. Preppere
quippe ac p̃postere quesunt unde
eẽt. qd̾ primo ñ quesiuit qͥd eẽt. Et
ideo nullom poruert̃ querenti oc¬
currere.nͥ uana phantasmata: qui¬
b difficile animus carnalib sensi¬
b multũ pastus exiut᷑. Dicet gͦ ali¬
quis ñ iã certare s ñ errare deside¬

Expanded text:
quo bono superius nihil est. si poquo bono superius nihil est. si poterant, aut corrumpebantur, aut non corrumpebantur; si non corrumpebantur, incorruptae erant, quod uidemus dici sine magna laude non posse; si autem corrumpebantur, minuebantur illo tam magno bono; si minuebantur quo bono, habebant bonum, quo minuerentur. quodsi habebant bonum, non erant naturae illae summum malum et omnis Manichaei fabula falsa est. Sed quoniam quaesiuimus, quid esset malum, neque hoc naturam, sed contra naturam esse cognouimus, consequenter quaerendum est, unde sit: quod ille si fecisset, minus fortasse in has tanti erroris angustias laberetur. praepropere quippe ac praepostere quaesiuit, unde esset, quod primo non quaesierat, quid esset; et ideo nullo modo potuerunt quaerenti occurrere nisi uana phantasmata, quibus difficile animus carnalibus sensibus multum pastus exuitur. dicet ergo aliquis non iam certare, sed non errare deside
Abbreviated transcription (Latin):
rũpitur bono aliquo mininit᷑. qͥa
si ñ corrũperet᷑. in corruptũ eẽt.
Si uͦ ñ posset om̃mo corrũpi. in cor¬
ruptile eẽt. Necesse ẽ autẽ. nt siue
incorruptio siue in corruptibilitaᷤ
bonũ sit: si malũ est corruptio. S
nc̃ de incorruptibili natura. nul¬
la questio est. De his agitur.: que
posst̃ corrũpi. Que dũ ñ corrum¬
punt᷑ incorrupta dici posst̃: in cor
ruptibilia ñ posst̃. Illud enĩ solũ
incorruptibile ꝓprie dicit᷑. qͦd ñ tã¬
tũ ñ corrũpitur: s etiã nulla ex
parte corrũpi potest. Incorrupta
corrũpi ceperint. eo ipso bono mi¬
nuunt᷑ quo incorrupta erant. Et
magno quidem bono:qͥa magnũ
malũ est corruptio. Et quãdn in
eis augeri corruptio potest: tãdiu
babent bonũ quo minuant᷑. Qua¬
ꝓpter naturȩ illȩ quas in terra te¬
nebrarũ fuisse confingit: aut pote-¬
rant corrũpi aut ñ poterant. Si ñ
poterant.: incorruptibiles erant.

Expanded text:
rumpitur, bono aliquo minuitur: quia rumpitur, bono aliquo minuitur: quia si non corrumperetur, incorruptum esset;  non posset omnino corrumpi, incorruptibile esset. necesse est autem, ut siue incorruptio siue incorruptibilitas bonum sit, si malum est corruptio. sed nunc de incorruptibili natura nulla quaesito est; de his agitur, quae possunt corrumpi quae dum non corrumpuntur, incorrupta dici possunt, incor- . ruptibilia non possunt. illud enim solum incorruptibile proprie dicitur, quod non tantum non corrumpitur, sed etiam nulla ex parte corrumpi potest. incorrupta corrumpi coeperint, eo ipso bono minuuntur, quo incorrupta erant, et magno quidem bono, quia magnum malum est corruptio; et quamdiu in eis augeri corruptio potest, tamdiu habent bonum, quo minuantur. quapropter naturae illae, quas in terra tenebrarum fuisse confingit. aut poterant corrumpi aut non poterant. si non poterant, incorruptibiles erant,
Abbreviated transcription (Latin):
uentꝰ. que me necessitas cogit. ħe¬
ticis tã ꝑicłose &e tã facile credere:S
In libro enĩ memorato: sic scriptũ
ẽ. Primũ qͥdem sermonẽ feci de õi¬
b o theophile. que cȩpit ih̾c face¬
re os docere: in die qua apłos ele¬

Expanded text:
uentus, quae me necessitas cogit haeuentus, quae me necessitas cogit haereticis tam periculose et tam facile credere? in libro enim memorato sic scriptum est: primum quidem sermonem fecimus de omnibus. o Theophile, quae coepit Iesus facere et docere in die, qua apostol
Abbreviated transcription (Latin):
humanis ocłis ostendisset. ñ ꝑtu¬
lisse s finxisse passionẽ. Quis ñ¬
ingemiscat homines qui se xep̃ia¬
nos dici uolunt.timere ne pollu¬
at᷑ ueritas de uirginis utero & de
mendatio ñ timere:ᷤ S ut ad rẽ
redeã. quis ñ suspicet᷑ qui diligent̾
attenderit. ido negari a manicheo
xp̃m natũ ẽẽ de femina. & huma¬
nũ corpus habuisse. ne passio eniᷤ
qͦd totius iã orbis festissimũ tempꝰ
est ab eis qui sibi credidissent cele¬
braret᷑: o ñ tanta deuotione diẽ mor¬
tis suȩ desiderata sollenitas hono¬
raret: S hoc enĩ nobis erat in illa
bematis celebritate gratissimũ. qͦd
ꝓ pascha freqͣnt abat᷑. qm̃ uehemen¬
tius desiderabamꝰ illũ diẽ festũ. sub¬
tracto alio qui solebat ẽẽ dulcissi
nit a dño ꝓmissus paraclitꝰ.ᷤᷤ Hic
ego siñ haberẽ aliud qͦd crederẽ:
facilius adhuc eũ uenturũ expe¬
ctarẽ: quã ꝑ manicheũ uenisse con

Expanded text:
humanis oculis ostendisset, non pertuhumanis oculis ostendisset, non pertulisse, sed finxisse passionem. quis non gemescat homines. qui se christianos dici uolunt, timere, ne polluatur ueritas de uirginis utero, et de mendacio non timere ? sed ut ad rem redeam, quis non suspicetur, cum diligenter aChristum natum esse de femina, et humanum corpus habuisse, ne passio ejus, quod totius jam orbis festissimum tempus est, ab eis qui sibi credidissent celebraretur, et non tanta devotione diem mortis suae desiderata solemnitas honoraret? Hoc enim nobis erat in illa bematis celebritate gratissimum, quod per Pascha frequentabatur: quoniam vehementius desiderabamus illum diem festum, subtracto alio qui solebat esse dulcissimnit a Domino promissus Paracletus? Hic ego si non haberem aliud. quod crederem, facilius eum adhuc uenturum expectarem quam per Manichaeum uenisse conc
Abbreviated transcription (Latin):
sapientia natũ eẽ de uirgine. cum
uos eũ in quo sp̃m sc̃m uenisse p̃¬
dicatis. natũ de femina uiro mix¬
ta nchil horreatis. Qd gͦ aliud sus¬
picer nescio: nͥ qͥa iste manicheus̾.
mos aditũ querit: ꝓ ip̃o xxp̃o se coli
uoluerit. Hoc unde comtiã. bre¬
int̾ dicã. Cũ sepe a uobis quererẽ
illo tẽpore quo uos audiebã. que
causa eẽt qͦd pascha dñi plerũq
nullũ interdu a paucis tepidissi¬
ma celebritate freqͣntaret᷑. nulliᷤ
ingiliis. nullo ꝓliciore ieiumo in¬
dicto auditorib. nullo demq festi¬
uiore apparatu. cũ bema ur̃m id ẽ
diẽ quo maicheus occisus est. qͥn¬
q gradib instructo tribimali ce
p̃ciosis linteis adornato. ac in ꝓmp¬
tu posito & obiecto adorantib mag¬
nis honorib ꝓsequamim. hoc gͦ
cũ quererẽ. respondebat᷑ enis diẽ
passionis celebrandũ ẽẽ qui uere
passus est: xp̃m autẽ qui natus
ñ eẽt. neq uerã s simulatã carnẽ

Expanded text:
sapientia, natum esse de uirgine, cum sapientia, natum esse de uirgine, cum uos eum, in quo spiritum sanctum uenisse praedicatis, natum de femina uiro mixta nihil horreatis. quid ergo aliud suspicer nescio, nisi quia iste Manichaeus, mos aditum quaerit, pro ipso Christo se coli uoluit. hoc unde coniciam, breuiter dicam. cum saepe. a uobis quaererem illo tempore. quo uos audiebam, quae causa. esset, quod pascha domini plerumque nulla, interdum a paucis tepidissima celebritate frequentaretis nullis uigiliis, nullo prolixiore ieiunio indicto auditoribus, nullo denique festiuiore adparatu, cum bema uestrum. id est diem, quo Manichaeus occisus est, quinque gradibus instructo tribunali et pretiosis linteis adornato atque in promptu posito et obiecto adorantibus magnis honoribus prosequamini: hoc ergo cum quaererem, respondebatur eius diem passionis celebrandum autem, qui natus non esset, neque ueram, sed simulatam carnem
Abbreviated transcription (Latin):
caro gestabat. & his om̃ib ñ creda
ego uterũ uirginałe os intacta ge¬
nitalia ita reformidẽ. os ñ potiusᷤ
credã sapientiã dei. in ipsis mat̾ni ᷤ
uiscerib homine suscepto ĩmacu¬
latã sincerãq mansisse.ͦ Q uappt̾
qm̃ siue missũ siue susceptũ apa¬
raclito se manicheus u̾r affirmet.
nichi hoꝵs poterit obtinere: ego¬
iã cautior neq missũ eũ credo ne-¬
q susceptũ. Na qͦd ad didit dicens
ꝓuidentia dei patris. qͥd aliud am¬
biuit ih̃u xp̃o nominato. cuiꝰ se
dicit apłm & deo patre cuiꝰ ꝓuid̃n¬
tia missũ se dicit a filio: nͥ ut sp̃m
sc̃s nominatꝰ ñ est. Qui maxcime
desistit ab eo nominari. qui nobi ᷤ
aplatũ suũ paracliti ꝓmissione
cõmendat. ut euangłica auctori¬
tate impitos p̾mat. Qͦd cũ a uo¬
bis querit᷑: respondetis utiq ma
nire dignatꝰ est. Quero gͦ sic̃ suꝑi¬
us dicebã. quare echorreatis. cũ dicit
catholica eũ in quo uenit diuina

Expanded text:
caro /jestabat, et his omnibus non credatcaro /jestabat, et his omnibus non credatego uterum uirginalem et intacta genitalia reformidem et non potius credam sapientiam dei in ipsis maternis uisceribus homine suscepto inmaculatam sinceramque mansisse ? quapropter quoniam siue missum siue susceptum a paracleto se Manichaeus uester adfirmet, nihil horum poterit obtinere, ego cautior neque missum eum credo neque susceptum. Nam quod addidit dicens: prouidentia dei patris, quid aliud ambiuit Iesu Christo nominato. cuius se dicit apostolum, et deo patre, cuius prouidentia missum se dicit a filio, nisi ut spisanctus nominatus non est, qui maxime debuit ab eo nominari, qui nobis apostolatum suum paracleti promissione commendat, ut euangelica auctoritate inperitos premat. quod cum a uobis quaeritur, respondetis utique Manire dignatus est. quaero ergo, sicut superius dicebam, quare exhorreatis, cum dicit catholica eum, in quo uenit diuina
Abbreviated transcription (Latin):
sũ a ih̃u xp̃o. qui eũ se missurũ
ẽẽ ꝓmisit. Singłaris audaria ista:
& meffabile sacrilegiũ.
cur hominẽ susceptũ a sp̃u sc̃o
manicheũ. ñ putatis turpe natũ
ex utroq sexu p̃dicare:: hominẽ
autẽ susceptũ ab unigenta sapi¬
entia dei. natũ de uirgine crede¬
re formidatis: ᷤ Si caro humana.
si coneubitꝰ uiri. si uterus mulie
inqͥnare dei sapientiã:ᷤ Mani¬
anglica lectione glatur necesse
ẽ nobis concedat. aut missũ se
ẽẽ a sp̃u scõ. aut susceptũ. Simiᷤᷤ¬
sus ẽ: paracliti se apłm dicat. Si
susceptus: concedat ei hominem
matrẽ. quẽ suscepit unigenitꝰ
filiꝰ. si ei quẽ suscepit sp̃s sc̃s con¬
cedit & patrẽ. Credat uirginitate
mariȩ uerbũ dei ñ ẽẽ pollutũ: si
ñ potuisse pollui ut credamus hor
teamini habuisse carnẽ de uiro ce
femina ꝓcreatã. Cũ enĩ uos ñ time¬
atis uiscera & sangumẽ manichei.
de humano concubitu uenientẽ.
&e in testina fimo plena que illa

Expanded text:
sum a Iesu Christo, qui eum se missurum esse promisit. singularis audacia ista et ineffabile sacrilegium! cur hominem susceptum ab spiritu sancto Manichaeum non putatis turpe natum ex utroque sexu praedicare, hominem autem susceptum ab unigenita sapientia dei natum de uirgine credere formidatis? si caro humana, si concubitus uiri, si uterus mulierinquinare dei sapientiam? Maniangelica lectione gloriatur. necesse est uobis concedat aut missum se esse a sancto spiritu aut susceptum. si missus est, paracleti se apostolum dicat; si susceptus, concedat ei hominem matrem, quem suscepit unigenitus filius dei, si ei, quem suscepit spiritus sanctus, concedit et patrem. credat uirginitate Mariae uerbum dei non esse pollutum, si piritum non potuisse pollui ut credamus hortteamini habuisse carnem de uiro et femina procreatam. cum enim uos non timeatis uiscera et sanguinem Manichaei de humano concubitu uenientem et intestina fimo plena, quae illa
Abbreviated transcription (Latin):
huiꝰ consideratione. tͣnseamꝰ ad alia.
abitabant inqͥt in illa terra
ignea corpora: genera scilicet
pestifera. Cũ dicit habitabãt: am-¬
mata utiq atq uiuentia uult in¬
telligi. S ne de uerbo calũmiari
uelle uideamur: attendamus istos
om̃s habitatores terre illius. quẽ ad¬
modũ in qͥnq genera uiua distribu-¬
at. Hinc infuntȩ inqͥt tenebre ecc
eadẽ manantes natura mestimabi¬
les: cũ ꝓpriis fetib Sltra quas erãt

Expanded text:
huius consideratione transeamus ad alia. huius consideratione transeamus ad alia. Habitabant, inquit, in illa terra ignea corpora, genera scilicet pestifera. cum dicit "habitabant," animata utique atque uiuentia uult intellegi. sed ne de uerbo calumniari uelle uideamur, adtendamus istos omnes habitatores terrae illius, quemadmodum in quinque genera uiua distribuat. hic infinitae, inquit, tenebrae ex eadem manantes natura inaestimabiles cum propriis fetibus; ultra quas
Abbreviated transcription (Latin):
eũq boni est alienare ab artifice
deo: a quo ẽe om̃e bonũ qͦd in quacũ¬
q natura est nisi credimus. ꝑnitio¬
sissime erramus. Quomͦ gͦ ille &
summũ malũ ẽẽ dicit hanc terrã.
in cuius lateris rectitudine mue¬
nio qͣntum ad corpus attinet. ñ par¬
ue pulchritudinis bonũ. & ab om̃i-¬
potente atq optimo deo eã uult ẽẽ¬
penitꝰ alienã: cũ id̃ ipsũ bonũ qͦd in
illa muenimus.cin alii tribuendũ
sit nisi auctori bonors omniũ ñ mn¬
ueniamus:ͦ S malũ erat inqͥt etiã
illud latus. Puta malũ ẽẽ. Determiᷤ
test aliqͥd cogitari deteriꝰ.ᷤ Deinde
necesse est aliqͥd bom sit: quo caren¬
do fit res quecũq deterior. Carendo
autẽ rectitudine. fieret latus illud
deterius. In est gͦ illi boni aliqͥd. re-¬
ctitudo. Et numqͣm dicis mͥ unde
ẽ: nisi ad eũ te contuleris. a quo siue
magna siue parua. om̃ia tñ bona
necesse ẽ fateamur. S iã a lateriᷤ

Expanded text:
cumque boni est, alienare ab artifice cumque boni est, alienare ab artifice Deo, a quo esse omne bonum quod in quacumque natura est, nisi credimus, perniciosissime erramus. Quomodo ergo ille et summum malum esse dicit hanc terram, in cujus lateris rectitudine invenio, quantum ad corpus attinet, non parvae pulchritudinis bonum; et ab omnipotente atqpenitus alienam, cum id ipsum bonum, quod in illa inuenimus, cui alii tribuendum sit nisi auctori bonorum omnium. non inueniamus? sed malum erat, inquit, etiam illud latus. puta malum esse: deterius test aliquid cogitari deterius ? deinde necesse est aliquid boni sit. quo carendo fit res quaecumque deterior; carendo autem rectitudine fieret latus illud deterius: inest ergo illi boni aliquid, rectitudo. et numquam mihi dices, unde inest, nisi ad eum te contuleris. a quo siue magna siue parua, omnia tamen bona esse fateamur. sed iam a lateris
Abbreviated transcription (Latin):
re cõmunem. Hanc gͦ auferens ce
de recto prauũ faciens. ut discorda-¬
ret qͦd concordabat. os ab horreret
qͦd congruebat: numqͥd inde aliquã
auferret substantiã:ͦ Sic gͦ discite
ñ substantiã malũ ẽẽ: s sicut in cor¬
pore cõmutatione forme in determᷤ
cere corpus ꝯ qͦd ante placuerat:
sic in animo recte uoluntatis decuᷤ
quo pie iusteq inuit᷑ cõmutata in
deterius uoluntate deprauari: quo
peccato effici animã miserã quȩ ho¬
nestate recte uoluntatis beatitudi¬
nẽ optinebat: nulla addita detcta¬
ue substantta. Deinde etiã illud co¬
gitate. qͥa & si concedamus aliis cau¬
sis latus terre tenebrarũ malũ ẽẽ.
qͦd obscurũ qͦd tenebrosũ uł siqͥd ali¬
ud dici potest: ñ tñ in eo qͦd rectum¬
ẽ malũ est. Siẽ gͦ ego concedo in eiuᷤ
colore aliqͥd mali: sic necesse ẽ os uoᷤ
concedatis in eius rectitudine ẽẽ ali¬
qͥd boni. Nefas est itaq hoc qͣntum¬

Expanded text:
re communem. hanc ergo auferens et re communem. hanc ergo auferens et de recto prauum faciens, ut discordaret, quod concordabat, et abhorreret, quod congruebat, numquid aliquam inde auferret substantiam? sic ergo discite non substantiam malum esse, sed sicut in corpore conmutatione formae in deterius cere corpus, quod ante placuerat: sic in animo rectae uoluntatis decus, quo pie iusteque uiuitur, conmutata in deterius uoluntate deprauari; quo peccato effici animam miseram, quae honestate rectae uoluntatis beatitatem obtinebat, nulla addita detractaue substantia. Deinde etiam illud cogitate, quia etsi concedamus aliis causis latus terrae tenebrarum malum esse, quod obscurum, quod tenebrosum uel si quid aliud dici potest, non tamen in eo, qest malum est. Sicut ergo concedo in ejus colore esse aliquid mali, sic necesse est et vos concedatis esse in ejus rectitudine aliquid boni. Nefas est itaque hoc quantum
Abbreviated transcription (Latin):
Non enĩ attendunt. Rogo nemo
uos urgetꝰ. nemo in certamen p̃-¬
mit: nemo p̃teritis insultat erro-¬
rib. nisi qui diuinã miscd̾iam ex¬
ꝑtus ñ est: ut careret errorib. Tan¬
tũ id agamus: ut aliq̃n finant᷑. In¬
tuemini paululũ: sine ammositate
& amaritudine. Om̃s homines su¬
mus. Non uos s errores os falsitateᷤ
oderimus. Queso intuemin paulu¬
lũ. Ds miscdiarum adiuua intuen¬
tes. & uerũ querentib interius lu¬
men accende. Qͥd enĩ queso intelligi¬
mus: siñ intelligimus rectũ meliuᷤ
ẽe quã prauũ: ͦ Quero gͦ a uobis si
placide ac modeste accipitis rectũ
latus terrȩ tenebrarũ. qͦd recto la¬
tere terrȩ lucis adiungit᷑. si quispi¬
am deprauaret. nullane illi pulcͥ¬
tudinẽ adimeret. Necesse est fate¬
amini si latrare nolitis. ñ solũ ei si
deprauet᷑ pulchritudinẽ auferri. s
eã etiã pulchritudinẽ. quã cũ recto
latere terrȩ luminis potuit habe¬

Expanded text:
on enim adtendunt. rogo, nemo on enim adtendunt. rogo, nemo uos urget, nemo in certamen premit, nemo praeteritis insultat erroribus, nisi qui diuinam misericordiam expertus non est. ut careret erroribus, tantum id agamus, ut aliquando finiantur. intuemini paululum sine animositate et amaritudine — omnes homines sumus, non nos, sed errores et falsitates oderimus — quaeso, intuemini paululum. deus misericordiarum, adiuua intuentes et uerum quaerentibus interius lumen accende. quid enim intellegimus, si non intellegimus rectum melius esse quam prauum? quaero ergo a uobis, si placide modesteque accipitis, rectum latus terrae tenebrarum, quod recto lateri terrae lucis adiungitur, si quispiam deprauaret, nullamne illi pulchritudinem adimeret. necesse est fateamini, si latrare nolitis, non solum ei, si deprauetur, pulchritudinem auferri, sed eam etiam pulchritudinem, quam cum recto latere terrae luminis potuit habe
Abbreviated transcription (Latin):
tam pacẽ tantãq secũ terrȩ utriꝰq
concordiã. ut maior conninctio ẽẽ ñ
possit. Qͥd enĩ speciosius. qͥd conue¬
mientius. quã rectũ recto ita copula¬
riut nulla ex parte sinus uł fle
deus dirũpat. aut dirimat natura¬
le ac stabiłe ꝑ infinitũ spaciũ loci.
&e ab infinita et̾nitate iuncturã :ᷤ
Que recta latera utriꝰq terrȩ etiã¬
si int̾posito mani separarentur: non
solũ ꝑ se ipsa pulchra eẽnt. qͥa tam
recta eeñt. s int̾iecto quoq int̾uallo
ita sibi congruerent: ut hinc atq in¬
de pariles rectitudies. etiãsi nulla
comunctio. qͥd concordius ac pacatiꝰ
hac utͣq terra. qͥd uͦ etiã ipsa copula¬
tione duoꝵ rectoꝵs laterũ pulehrꝰ
dici aut cogitari possit ñ inuenio.
Qͥd faciã cũ errore puersis & con¬
suetudmne implicatis miserrimis
animis.  Non enĩ sciunt isti homi-¬
nes qͥd loquant᷑ cũ hec loquunt᷑.¬

Expanded text:
tam pacem tantamque secum terrae utriusque tam pacem tantamque secum terrae utriusque concordiam, ut maior coniunctio esse non possit. quid enim speciosius, quid conuenientius quam rectum recto ita copulari, ut nulla ex parte sinus aliquis uel flexus disrumpat aut dirimat naturalem ac stabilem per infinitum spatium loci et ab infinita aeternitate iuncturam ? quae recta latera utriusque terrae, etiamsi interposito inani separarentur, non solum per se ipsa pulchra essent, quia tam recta essent, sed interiecto quoque interuallo ita sibi congruerent, ut hinc atque illinc pariles rectitudines etiamsi nulla coniunctio, quid concordius et pacatius hac utraque terra, quid uero etiam ipsa copulatione duorum rectorum laterum pulchrius dici aut cogitari possit, non inuenio. Quid faciam cum errore peruersis et consuetudine inplicatis miserrimis animis? non enim sciunt isti homines. quid loquantur, cum haec loquunt
Abbreviated transcription (Latin):
reo supportentur. ꝑ illud mane p̃ci¬
pitati. os qͥa in infintũ deorsũ uersuᷤ
eẽt. ad nullũ aliqͣndo fundũ ꝑueni¬
entes. etrã si semꝑ possent uiuere.
numqͣm tñ dũ deorsũ semꝑ ferunt᷑
possent nocere. Si autẽ curuo latere
adiungebat᷑: terra quoq lucis curuo
eã sinu deformit̾ recipiebat. Aut si
introrsus ista quasi specie theatri cur¬
ua erat: curuã terr& luminis partẽ
tali sinu receptã. ñ minus deformi co¬
pulatione amplectebat᷑. Aut si ista
curuũ habebat latus de illa rectũ ñ
ex toto eam latere attingebat. Et u¬
tiq melius erat sic̃ supradixi. ut nul¬
la ex parte contingeret: tantũq
inane intereẽt. ut oe iusto int̾ual¬
lo utramq terrã ser iungeret: es te¬
merarios imꝓbos ꝑ infinitũ p̃cipi¬
tes nichil nocere ꝑmitteret. Qͦd si
recto latere latus rectũ attingebat:
ñ uideo quidem aliqua uł recepta¬
cula uł hiatus. s plane uideo tan¬

Expanded text:
reo supportentur, per illud inane praecireo supportentur, per illud inane praecipitati, et quia infinitum deorsum versus esset, ad nullum aliquando fundum peruenientes, etiamsi semper possent uiuere, numquam tamen, dum deorsum semper feruntur, possent nocere. si autem curuo latere adiungebatur, terra quoque lucis curuo eam sinu deformiter recipiebat. aut si introrsus ista quasi specie theatri curua erat, curuam terrae luminis partem tali sinu receptam non minus deformi copulatione amplectebatur. aut si ista curuum habebat latus et illa rectum, non ex toto eam latere adtingebat. et utique melius erat, sicut supra dixi, ut nulla ex parte contingeret tantumque inane interesset, ut et iusto interuallo utramque terram seiungeret et temerarios inprobos per infinitum praecipites nihil nocere permitteret. quodsi recto latere latus rectum adtingebat, non uideo quidem aliqua uel receptacula uel hiatus, sed plane uideo tan
Abbreviated transcription (Latin):
mus amplius: T̾enemus e nĩ qͦd
iuxta latꝰ erat. Quom᷑libet iam
fingite figuras: & qualialibet lim¬
amenta describite. Moles certe
illa iimense terre tenebrarũ. aut
recto latere adiungebat᷑ terrȩ lu-¬
cis aut curno aut tortuoso. S si
tortuoso: & illa sc̃a terra tortuosũ
habet latus. Ña si ipsa rectũ habet
latus & tortuoso huius latere tan¬
git᷑ int̾patent cauernȩ qued̃ã ꝓ¬
fundȩ ꝑ infinitũ manes: nec supͣ
terrã tantũ tenebrarũ manitas e¬
rat. sic̃ audire solebamus. Qͦd si ita
est: qͣnto meliꝰ erat. ut se aliqͣnto
longius terra luminis remoueret.
atq illa manitas tanta intereẽt. ut
om̃ino ñ posset a tenebͣrũ t̾ra ulla ex
parte contingi: immo etiã tantum
spaciũ pateret inanis ꝓfunditatis.
ut siqua gentis illius oriret᷑ imꝓbi¬
tas. etiã si temere tnͣsilire in illa uel¬
lent pͥncipes tenebrarũ. q̃m nec uo¬
lare posst̾ corpora. nisi aere corpo¬

Expanded text:
mus amplius? tenemus enim, quod mus amplius? tenemus enim, quod iuxta latus erat. quomodo libet iam fingite figuras et qualialibet liniamenta describite, moles certe illa inmensa terrae tenebrarum aut recto latere adiungebatur terrae lucis aut curuo aut tortuoso. sed si tortuoso, et illa sancta terra tortuosum habet latus; nam si ipsa rectum habet latus et tortuoso huius latere tangitur, interpatent cauernae quaedam profundae per infinitum inanes nec iam supra terram tantum tenebrarum inanitas erat, sicut audire solebamus. quod si ita est, quanto melius erat, ut se aliquanto longius terra luminis remoueret atque illa inanitas tanta interesset, ne omnino posset a tenebrarum terra ulla ex parte contingi! immo etiam tantum spatium ut si qua gentis illius oriretur improbitas, etiamsi temere transilire in illam vellent principes tenebrarum quoniam nec volare possunt corpora, nisi aere corpo
Abbreviated transcription (Latin):
facies animo occurrat: terrã scilicet
dei siue sit eiusde nature qͣ d̾s ẽ.
siue diuersȩ in qua tñ dei regna
fundata sint. ita ingenti mole ꝑ n
mensũ ia. cere. ut ꝑ infinitũ porre¬
ctis & aꝑtis membris iaceat. quib
fedissime atq turpissime ab infe¬
riore parte. recipiat etiã ipsũ im¬
mensȩ magnitudinis marctatũ il¬
lũ cuneũ terrȩ tenebrarũ. S quic¬
quid aliud inueneritis: Figurȩ quo
duȩ istȩ terrȩ sibi comungant᷑ de¬
lere ꝓfecto manichei litteras ñ po¬
testis: hoc dico alias quib exp̃ssiᷤͤ
ista describit: fortassis enĩ qͥa pauci-¬
orib notȩ st̃.minus ꝑicłi habere
uideant᷑:. s istas ipsas de quib ñe¬
agit᷑ eplȩ fundamenti. que fere
om̃ib qui apud uos illummati uo¬
cant᷑ solet ẽẽ notissima. Hic quip¬
pe ita scribit᷑. Iuxta uͦ partẽ ac la¬
rat tenebrarũ terra ꝓfunda os im-¬
mensa magnitudine. Qͥd ex pecta¬

Expanded text:
facies animo occurrat, terram scilicet facies animo occurrat, terram scilicet dei, siue Sit eiusdem naturae, qua deus est, siue diuersae, in qua tamen dei regna fundata sint, ita ingenti mole per inmensum iacere, ut per infinitum porrectis et apertis membris iaceat. quibus foedissime atque turpissime ab inferiore parte recipiat etiam ipsum inmensae magnitudinis inartatum illum cuneum terrae tenebrarum. sed quicquid aliud inueneritis figurae. quo duae istae terrae sibi coniungantur, delere profecto Manichaei litteras non potestis: non dico alias, quibus expressius ista descripsit — fortassis enim quia paucioribus notae sunt. minus periculi habere uideantagitur, Epistolae Fundamenti, quae fere omnibus qui apud vos illuminati vocantur solet esse notissima. Hic quippe ita scribitur: Juxta unam vero parat tenebrarum terra profunda et inmensa magnitudine. Quid expecta
Abbreviated transcription (Latin):
si uł admonitꝰ intuet᷑ atq conside¬
rat:. qͥsqͥs manicheo temere credi-¬
dit sine dubitatione cognoscit. cũ
de istis naturis loquit᷑. de bonis qui¬
busdã se loqui. s ñ summis & infa-¬
bricatis sicuti ẽ deus una trintas:
neq de his fabricatis que sublum¬
t̾ ordinata st̃. sicuti st̃ angli sc̃ĩ ce be-¬
atissimȩ potestates: s de infimis as¬

Expanded text:
si uel admonitus intuetur atque considesi uel admonitus intuetur atque considerat, quisquis Manichaeo temere credidit, sine dubitatione cognoscit, cum de istis naturis loquitur, de bonis quibusdam se loqui, sed non summis et infabricatis, sicuti est deus una trinitas, neque de his fabricatis, quae sublimiter ordinata sunt, sicuti sunt angeli sancti et beatissimae potestates, sed de infimis
Abbreviated transcription (Latin):
mirabiliter laudat. Qͥd qͦd etiã fu¬
mo addis uĩ potentiãq generandi.
qͣndo eid̃e quoq in habitatores pͥn¬
cipes tribuis. ut qͦd hic numqͣm ui¬
dimus ibi fumus fecundus sit. & sa¬
lubrẽ suis habitatorib p̃beat man¬
sionẽ:  Qͦd etiã in ipso fumi pͥncipe
immanitatẽ soła aduertisti quã ui¬
tuperares:ñe debuisti adtendere
cetera que os te in eius amorẽ & lau¬
dẽ cogerent.  Habebat enĩ animã
et corpus. Illã ininficantẽ. hoc iu-¬
ta inspiratũ. cũ illa regeret hoc ob¬
tẽperaretꝰ illa p̾iret hoc sequere¬
t᷑ illa contineret. hoc ñ difflueret:
illa moueret ninumeros. hoc mi¬
merosa membroꝵs cõpagine con¬
stabiliret᷑. Nonne ad laude te mo¬
uet in hoc uno principe uł pare
ordinata: uł ordo pacatus ͦ Qd̃ aũ
de uno dictũ ẽ. hoc de cet̾is intelligi li
ed enĩ erat in alios seuerꝰ Icet.¬
ce immanis. Non hoc laudo. s
tanta illa que ñ uis attendere. Que

Expanded text:
mirabiliter laudat. quid? quod etiam fumirabiliter laudat. quid? quod etiam fumo addis uim potentiamque generandi, quando eidem quoque inhabitatores principes tribuis, ut quod hic numquam uidimus, ibi fumus fecundus sit et salubrem suis habitatoribus praebeat mansionem. Quod etiam in ipso fumi principe inmanitatem solam aduertisti, quam uituperares, nonne debuisti adtendere cetera, quae te in eius naturae laudem cogerent? habebat enim animam et corpus, illam uiuificantem, hoc uita inspiratum, cum illa regeret, hoc obtemperaret; illa praeiret, hoc subsequeretur; illa contineret, hoc non difflueret; illa moueret in numeros, hoc numerosa membrorum conpagine constabiliretur. nonne te ad luet in hoc uno principe uel pax ordinata uel ordo pacatus? quod autem de uno dictum est, hoc de  ceteris intellegi licet. sed enim erat in alios ferus et inmanis. non hoc laudo, sed tanta illa, quae non uis adtendere. quae
Abbreviated transcription (Latin):
ceteris que in om̃ib animantib
suꝑiore ratione laudata st̃. tũ ꝓpͥe
impigros os faciles unde uelint &¬
quo uelint tͣnsitus. & alarũ in uo¬
latu concorde nisũ ce ñ imparẽ mo¬
tũ. Uitupero ibi tecũ corrruptionẽ
ignis. Lauda ibi mecũ genitabilem
ignẽ & uigentẽ. oportunãq eiꝰ tẽpe¬
rationẽ nascentib ut coalescerent:¬
& ut suis numeris liniamentisq
ꝑficerent᷑ & ut uniere atq habita¬
re ibi possent. Que om̃ia ñ solũ
in ignis habitatione. s in ipsis quo¬
q habitantib miranda os laudan¬
da ẽẽ cognoscis R itupero ibi tecũ
obscuritatẽ fumi. o immanitatẽ
pͥncipis qui in eo sic̃ dicis morabat᷑:
lauda ibi mecũ qͦd uł in ipso fumo
nullła partẽ inuenis dissimiłe cet̾s᷑:
Ex quo in genere suo partiũ int̾
se suarũ congruentiã modũq cu¬
stodit: ut quada unitate sit qͦd ẽ.
Que nemo sobrie considerat: ce ñ

Expanded text:
cetera, quae in omnibus animantibus cetera, quae in omnibus animantibus superiore ratione laudata sunt, tum proprie inpigros et faciles unde uelint et quo uelint transitus et alarum in uolatu concordem nisum et non inparem motum. uitupero ibi tecum corruptionem ignis, lauda ibi mecum genitabilem ignem et uigentem oportunamque eius temperationem nascentibus, et ut coalescerent et ut suis numeris liniamentisque perficerentur et ut uiuere atque habitare ibi possent: quae omnia non solum in ignis habitatione, sed in ipsis quoque habitantibus miranda et laudanda esse cognoscis. uitupero ibi tecum obscuritatem fumi et inmanitatem principis, qui in eo, sicut dicis, morabatur, lauda ibi mecum, quod uel in ipso fumo nullam partem inuenis dissimilem ceteris, ex quo in genere suo partium inter se suarum congruentiam modumque custodit. ut quadam unitate sit quod est: quae nemo sobrie considerat et non
Abbreviated transcription (Latin):
& pacantur qualitatẽ. auferre ñ po¬
tes: qͥa si abstuleris. nullũ erit corpꝰ.
Que om̃ia si homo es: sentis ẽe lau¬
danda. Et qͣntũuis illoꝵ inhabita¬
toꝵ seuitiã & int̾ se impetꝰ dilace¬
rationis ce uastationis exaggeres: ñ
eis tñ adimis numerosos formarum
terminos. quib sibi singła eors cor¬
pora membroꝵ parilitate pacata
st̃. o tẽperamentũ salutis os mode¬
ramen forme. partes sui corporis in
unitatẽ amicitiȩ concordiȩq redi-¬
gentis. Que si humano sensu intu-¬
earis:uides plus ẽe laudanda. quã
illa uituꝑanda que displicent. Ui¬
tupero ibi tecũ horrorẽ uentoꝵ. lau-¬
da ibi mecũ eoꝵ dẽ uentoꝵ spirabi¬
łe nutricẽq naturã. & speciẽ cor¬
poris conuenientia partiũ continu¬
ati atq diffusi. Quib reb om̃ib
illos inhabitatores suos poterant
&e gignere cs alere. o salubriter
continere: eoꝵq inhabitatoꝵ cũ

Expanded text:
 pacanturque qualitatem, auferre non po pacanturque qualitatem, auferre non potes, quia si abstuleris, nullum erit corpus: quae omnia, si es homo, sentis esse laudanda. et quantumuis illorum inhabitatorum saeuitiam et inter se impetus dilacerationis et uastationis exaggeres, non eis tamen adimis numerosos formarum terminos, quibus sibi singula eorum corpora membrorum parilitate pacata sunt, et temperamentum salutis, et moderamen animae partes sui corporis in unitatem amicitiae concordiaeque redigentis: quae si humano sensu intueris, uides plus esse laudanda quam illa uituperanda, quae displicent. uitupero ibi tecum horrorem uentorum, lauda ibi mecum eorundem uentorum spirabilem nutricemque naturam et speciem corporis conuenientia partium continuati atque diffusi : quibus rebus omnibus illos inhabitatores suos poterant et gignere et \' alere et salubriter continere eorumque inhabitatorum, cum
Abbreviated transcription (Latin):
sentia ẽ. sic̃ nuditas carere uestitu:
& inanitas uacare corporis plemtu¬
dine. Ac ꝓpt̾ea tenebrȩ nichil gig¬
nere potuerunt: quãuis terra po¬
tuerit tenebrosa id est carens luce
aliqͥd gignere. S interĩ hoc omitta
concordia numerosa ordinat: atq in
unitatẽ coedificat mẽbra nascentiũ.
sibimet inuicẽ moderationis pace
congruentia. Que om̃ia quis ñ in¬
telligat maiore laude: quã tenebraᷤᷤ
uituꝑatione donandãN itupero ibi
tecũ cenũ turbidũ aquarũ: lauda
ibi mecũ & ipsam speciẽ qualitatẽ¬
q aquarũ: & inhabitatorũ natanti¬
ũ membra congruentia. corpus uitã
continentẽ &s regentẽ: & om̃e tẽpe¬
ramentũ sin generis ualitudim ac¬
cõmodũ. Quantũuis enĩ aquas ceno¬
sas cs turbidas rep̃hendas: eo tn qͦd
tales aquas dicis. ut ammantia sua
possent &e gignere &e continere. spe¬
ciẽ illis qualiscũq corporis & partiũ
similitudmẽ. qua in unã formantur¬

Expanded text:
sentia est, sicut nuditas carere uestitu sentia est, sicut nuditas carere uestitu et inanitas uacare corporis plenitudine; ac propterea tenebrae nihil gignere potuerunt, quamuis terra potuerit tenebrosa, id est carens luce aliquid gignere. sed interim hoc omittamconcordia numerosa ordinat atque in unitatem coaedificat membra nascentium sibimet inuicem moderationis pace congruentia. quae omnia quis non intellegat maiore laude quam tenebras uituperatione dignanda? uitupero ibi tecum caenum turbidum aquarum, lauda ibi mecum et ipsam speciem qualitatemque aquarum et inhabitatorum natantium membra congruentia, uitam corpus continentem et regentem et omne temperamentum sui generis ualetudini adcommodatum. quantumuis enim aquas caenosas turbidasque reprehendas, eo tamen, quod tales aquas dicis, ut animantia sua possent et gignere et continere, speciem illis qualiscumque corporis et partium similitudinem, qua in unam formantur
Abbreviated transcription (Latin):
antecellit om̃ib uitã. Hec tanta bo¬
na enumerare. & ab auctore omni¬
ũ bonoꝵ deo aliena ẽẽ dicere: hoc
est nec in reb agnoscere tantũ ordi¬
nis bonũ. nec in se tantũ erroris ma¬
lũ. S ista inquit genera qͥnq illas
naturas inhabirantia: seua erant
atq pestifera. Quasi ego meis se¬
uitiã pestẽq laudauerĩ. Ecce ego
tecũ uitupero: que in illis mala ẽe
criminaris. Lauda tu merũ quȩ
in illis bona cõmemoras. Ita uidebi ᷤ
bona malis ꝑmixta te uelle consti¬
tiiere: ꝓ sũmo & exxtremo malo&i¬
tupero ibi tecũ pestẽ:lauda ibi me¬
cũ salutẽ. Non enĩ genera illa uel
gigni uł nutriri uł in habitare ilła
terrãsine aliqua salute potuissent.
Uitupero ibi tecũ tenebras: lauda
ibi mecũ fecunditatẽ. Tenebras enĩ
dicis mestimabiles: & addis tñ cũ
ꝓpriis fetib. Quãquã tenebre ñ st̃
corpora: totũq hoc nomen lucis ab¬

Expanded text:
antecellit omnibus, uitam. haec tanta boantecellit omnibus, uitam. haec tanta bona enumerare et ab auctore omnium bonorum deo aliena esse dicere, hoc est nec in rebus agnoscere tantum ordinis bonum nec in se tantum erroris malum. Sed ista, inquit, genera quinque illas naturas inhabitantia saeua erant atque pestifera. quasi ego in eis saeuitiam pestemque laudauerim. ecce, ego tecum uitupero, quae in illis mala esse criminaris, lauda tu mecum, quae in illis bona ipse commemoras: ita uidebis bona malis permixta te uelle constituere pro summo et extremo malo. uitupero ibi tecum pestem, lauda ibi mecum salutem; non enim genera illa uel gigni uel nutriri uel inhabitare illam terram sine aliqua salute potuissent. uitupero ibi tecum tenebras, lauda ibi mecum fecunditatem; tenebras enim dicis „inaestimabiles. et addis tamen "cum propriis fetibus," quamquam tenebrae non sunt corporeae totumque hoc nomen lucis ab
Abbreviated transcription (Latin):
ordinauit  Quis distribuit atq
distinxit: Q uis numerũ. quali¬
tates.formas. uitã deditꝰ. Hec enm
om̃ia ꝑ se ipsa bo na st̃. Nec inue¬
int᷑ unde. cinq nCaturȩ insi ab
on enĩ sic̃ chaos describere uel
quomͦ etiã insimiare poete so¬
lent. informẽ qͣnd̾a materiã sine spe¬
cie. sine qualitate. si: ne mensurᷤ
numero os pondere sine ordine
ac distinctione. confusũ nescio qͥd at¬
q om̃ino expers om̃i qualitate. un¬
de illud quid̃a doctores gr̃a poe & on
uocant: non gͦ sic isti hanc quã uo¬
cant terrã tenebrarũ insinuare co¬
nant᷑: s om̃ino alit̾ longeq diuerse
atq contrarie. latꝰ lateri adiung̃t
atq colliniant. Naturas qͥnq mime¬
rant. distingunt. ordmant: qualita¬
tib ꝓpriis enuntiant. Nec eas deser¬
tas & infecundas ẽe ꝑmiitunt. s
suis inhabitatorib cõplent. eisq ip¬
sis formas congruas & suis habita¬
tronib accõmodas attribuunt: & qͦd

Expanded text:
ordinauit? quis distribuit atque ordinauit? quis distribuit atque distinxit? quis numerum, qualitatem, formas, uitam dedit ? haec enim omnia per se ipsa bona sunt nec inuenitur, unde cuique naturae nisi ab non enim sicut chaos describere, uel quo modo insinuare etiam poetae solent informem quandam materiem sine specie, sine qualitate, sine mensuris, sine numero et pondere, sine ordine ac distinctione confusum nescio quid atque omnino expers omni qualitate, — unde illud quidam doctores graeci iiroiov uocant — non ergo sic isti hanc quam uocant terram tenebrarum insinuare conantur, sed omnino aliter longeque diuerse atque contrarie latus lateri adiungunt atque conliniant: naturas quinque numerant, distingunt, ordinant, qualitatibus propriis enuntiant nec eas desertas infecundasque esse permittunt, sed suis inhabitatoribus conplent eisque ipsis formas congruas et suis habitationibus adcommodatas adtribuunt et quod
Abbreviated transcription (Latin):
pes quors om̃ium ipse erat mens atq
origo. Heq fuerunt naturȩ qͥnq t̾¬
rȩ pestiferȩ. Animadu̾timus qͥnq
naturas quasi partes unꝰ nature:. ꝙͣ
uocant terrã pestiferã. Hȩ sunt autẽ:
tenebrȩ aque. uenti.ignis. fumus.
Quas qͥnq naturas sic ordinat: ut
exteriores sint tenebrȩ:a quib nu¬
merare incipit. Intͣ tenebras aquaᷤ
constituit.¶ Intra aquas. uentos. Intͣ
uentos ignẽ: Intͣ ignẽ fumũ. Et ha¬
bebant iste qͥnq nature. sua queq
genera inhabitators suors. que nich̾o¬
minus qͥnq st̃. Q uero itaq utrũ u¬
nũ genus habitantiũ fuerit in om̃i¬
b qͥnq naturis. an diu̾sa genera. sic̃
nature ipse diuersȩ st̃. Diuersa
fuisse respondent. Et de aliis libriᷤ
ita dicent. qͦd tenebrȩ serpentes ha¬
buerint: aque natantes. sicuti st̃
pisces: uenti uolantes. sicuti st̃ aue ᷤ :¬
ignes qͣdrupedes. sicuti st̃ equi leo¬
nes os cetera huiꝰmodi.: fumus bipe¬
des. sicu. ti st̃ homines. Quis gͥ ista

Expanded text:
ium ipse erat mens atque origo: haeque fuerunt naturae quinque terrae pestiferae. animaduertimus quinque naturas quasi partes unius naturae, quam uocat terram pestiferam. hae sunt autem: tenebrae, aquae,. uenti, ignis. fumus; quas quinque naturas sic ordinat, ut exteriores ceteris sint tenebrae, a quibus numerare incipit. intra tenebras aquas constituit; intra aquas uentos; intra uentos ignem; intra ignem fumum. et habebant istae quinque naturae sua quaeque genera inhabitatorum suorum, quae nihilominus quinque sunt. quaero namque, utrum unum genus habitantium fuerit in omnibus quinque naturis, an diuersa genera, sicut naturae ipsae diuersae sunt. diuersa fuisse respondent et de aliis libris ita docent, quod tenebrae serpentes habuerunt; aquae natantes, sicut sunt pisces; uenti uolantes, sicut sunt aues; ignis quadrupedes, sicuti sunt equi, leones et cetera huiusmodi; fumus bipedes, sicuti sunt homines. Quis igitur ista