comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sed argu&ur quicad semissũ
filium̃ dĩ non receperit:
Etconflabunt gladiossuos in
uomeres & lancrassuas infalces
Omnebellandi studium uestet᷑
ad pacem : & prodis cordia erit
in toto orbe concordia Cladu
mutabuntur inuomeres: & lan¬
cecie insalces : ut omisso furore
bellandi agriculturace seruia
ut uberrimas falcib messes seceNđ
Quod quidem & spĩtaliter in telle¬
gipotest: Quando omnes diritia
cordis nr̃ ixp̃iuomere frangitur.
&er dicantur spinae uitiorum
ut sementis sermonis di crescat
infruges & postec labores manu¬
um nrecrum manducemus.
Iuando uenientes uenient in ex¬
ultatione portantes manipulos
suos. Non leuabit gens contrao
gentem gladium. Nec exerce¬
buntur ultra ad pra elium.
Ueteres reuoluamus historias
& inuenimus usq aduicesimum
ostalium annum caesaris augs¬
ti cuiusquadra gesimo primo
annoxp̃snatus est in iud aea
in toto orbeterarum fuissedis¬
cordia  singulas nationes

Expanded text:
sed arguetur, quia ad se missum sed arguetur, quia ad se missum Filium Dei non receperit. Et conflabunt gladios suos in vomeres, et lanceas suas in falces. Omne bellandi studium vertetur ad pacem, et pro discordia erit in toto orbe concordia. Gladii mutabuntur in vomeres, et lanceae in falces, ut omisso furore bellandi, agriculturae serviant, et uberrimas falcibus messes secent. Quod quidem et spiritualiter intelligi potest, quando omnis duritia cordis nostri Christi vomere frangitur, et eradicantur spinae vitiorum, ut sementis sermonis Dei crescat in fruges: et postea labores manuum nostrarum manducemus, quando venientes venient in exultatione, portantes manipulos suos . 34 Non levabit gens contra gentem gladium, neque exercebuntur ultra ad praelium. Veteres revolvamus historias, et inveniemus usque ad vicesimum octavum annum Caesaris Augusti cujus quadragesimo primo anno Christus natus est in Judaea in toto orbe terrarum fuisse discordiam, et singulas nationes
Abbreviated transcription (Latin):
Legimus quod sȩpedns docuerit
intemplo quod non potuerit
moriꝓph&a extrochier usclem:
ut supra uerbum. & legem parit̾
nominatum . Verbum princi¬
pesiubentur audirelegem popu¬
lus cuirib ꝑcipere : Qui enim
prius legem fecerit: postecuenit
in hoc & lex & uerbum dñi cons¬
titutum sit : Et pulchre non dix̃
insion & in hierusodemerit.
& manebituerbum & lex dñi:
sed egredietur. ut deillo fonte.
omnes nationes dostrinadi sig¬
nific& inrigatos
Et iudicabitꝰ gentes & argu& po¬
pulos multos : Ergo & intergen¬
tes & gentes iudicandum ẽ. Et
nec omnes in creduli parisentep¬
ta condempnandi sed ꝓdiuer¬
si tatemeritorum diuersa passuris
Post quã cutem iudicauerit gen¬
tes tunc argu& populos mul¬
tos. siue ut lex traenstulerunt
populum multum: & nota or¬
dinẽ eentesiudicantur quia
crediturresunt : Qui enim non
credit iamiudicatus est: Popu¬
lus cuitẽ multus quod intellegit᷑
isrł ne quaquã iudicabitur

Expanded text:
Legimus quod saepe Dominus docuerit Legimus quod saepe Dominus docuerit in Templo : et quod non oportuerit mori Prophetam extra Jurusalem: et supra verbum et legem pariter nominata. Verbum principes jubentur audire: legem populus auribus percipere. Qui enim prius legem fecerit, postea venitin hoc et lex et verbum Domini constitutum sit. Et pulchre non dixit: in Sion et in Jerusalem erit, et manebit verbum et lex Domini; sed egredietur, ut de illo fonte omnes nationes doctrina Dei significet irrigandas. Et judicabit gentes, et arguet populos multos. Ergo et inter gentes judicandum est: nec omnes increduli pari sententia condemnandi, sed pro diversitate meritorum diversa passuri sunt. Postquam autem judicaverit gentes, tunc arguet populos multos, sive ut LXX transtulerunt, populum multum. Et nota ordinem: gentes judicabuntur, quia crediturae sunt: Qui enim non credit, jam judicatus est . Populus autem multus, qui intelligitur Israel, nequaquam judicabitur,
Abbreviated transcription (Latin):
dequib suprec diximus: quisit
mons dñi proce paratus & qual
domus dñi supuesticem monti
domus cute dñi dicitur domus
diiaicob: ut recipiamus ueus
instrumentum & non secundu
manicheum aliam extracdomũ
duia cobquaeramus domum:
Cumautem fuerimus indomũ
dniicob: tunc docebit nos uias
suas ꝑquasgradiamur adeũ.
& ambulabimus in semitis eras
quastriuerunt & alii ⁊Deniq
&ihs ciscenden s inmontẽ do¬
cebat discipulos suos ostobea¬
titudines & c&era quae euan¬
gelicus sermo complectitur :
Priusergo discendae sunt uiȩ
dñi & postea ambulandum
insemitis eius :
Quiadesion exibitlex: & uerbũ
dñi dehierus alem
Omnes gentes & populimulti
id circosemutuo hortantur
& dicent uenite ascendamus
ad montem dñi &c&era quoe
secuntur : Quiadesion egrediet᷑
lex & uerbum dñĩ dehiet usale:
Ne quaquã desincu & desolitu¬
dine & demonte coreb:sed de
montesion inquo aedificata ẽ
hieruscilem : & dehieruscilem
in quatemplũ est &religio di:

Expanded text:
sit mons Domini praeparatus et quae domus Domini super verticem montium. Domus autem Domini dicitur domus Dei Jacob, ut recipiamus vetus Instrumentum, et non secundum Manichaeum aliam extra domum Dei Jacob quaeramus domum. Cum autem fuerimus in domo Dei Jacob, tunc docebit nos vias suas, per quas gradiamur ad eum, et ambulabimus in semitis ejus, quas tribuerunt et alii. Denique et Jesus ascendens in montem, docebat discipulos suos octo beatitudines, et caetera quae Evangelicus sermo complectitur . Prius ergo discendae sunt viae Domini; et postea ambulandum in semitis ejus. Quia de Sion exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem. Omnes gentes et populi multi, idcirco se mutuo hortabuntur et dicent: Venite, ascendamus ad montem Domini, et caetera quae sequuntulex, et verbum Domini de Jerusalem: nequaquam de Sinai, et de solitudine, et de monte Oreb: sed de monte Sion, in quo aedificata est Jerusalem: et de Jerusalem, in qua Templum est et religio Dei.
Abbreviated transcription (Latin):
quod contradiimperium posside t᷑
unde & in psalmis legitur fallax
equus in sclutem & in exodo
ȩquum & ascensorem deiecit in
mare & in aliopsalmo. huncur¬
ribus & hiinȩquis nos cuitem
in nomine dnidinri in uocabimus
potest autem utrumque in telligi
quod & populus iud ceorum con¬
t rac prececeptum di sibi equos &
quadrigas multiplicauerit &
terac iudae uictorum ȩquis
& curribus sit repl&a
Et repl&aest terra eius idolis o¬
pus manuum suarum ad orauer
quod fecerunt digitieorum &
incuruauit se homo & humili¬
atus est uir
Vbi quondam eraet templum &

Expanded text:
quod contra Dei imperium possidetur. quod contra Dei imperium possidetur. Unde et in Psalmis dicitur: Fallax equus in salutem . Et in Exodo: Equum et ascensorem dejecit in mare . Et in alio psalmo: Hi in curribus, 37 et hi in equis: nos autem in nomine Domini Dei nostri invocabimus . Potest autem utrumque intelligi, quod et populus Judaeorum contra praeceptum Dei sibi equos, et quadrigas multiplicaverit, et terra Judaeae victorum equis et curribus sit repleta. Et repleta est terra ejus idolis: opus manuum suarum adoraverunt, quod fecerunt digiti eorum, et incurvavit se homo, et humiliatus est vir. Ubi
Abbreviated transcription (Latin):
quasds̃ multiplicari proibuit
regibus isrł interidolaquae sun
operamanuum ominum: auari¬
ua condempnatur: undedns
p̃cipit in euangelio. Netfuri
amus thesuuros dequib fur
possit eripere : Ad extremum
inferens. Non potestis doseruire
& mamonae pulchrecutem
illud comma uersiculi semꝑuua¬
rus eg& ciliis uerbis proph&a sig¬
nificat dicens. Et non estfinis
thescuroium eius Nonquod
thesciuri finem non habeant.
sed quõ possidentium animus
non inpleatur. Vtrocq: autem
ens & iudaeorum & romanorũ
ꝑhaec uerba auaride suggilla¬
tur. quodhistoriae quoque
tam grecae namaent qualitinȩ
nihiliud eorum & romanorum
gente ẽe auarius unde&re
petundarum lex constituta ẽ
& quoti dieuidemus illud comple¬
non furandum furacris furẽ
iudicem tudit atq condempnađ
iudex furacior inalio desepro¬
mens sententiã
Etrepleta est tero cius ȩquis
& in numerabiles quadrige eius
Von enim dignum est numero

Expanded text:
quas Deus multiplicari prohibuit quas Deus multiplicari prohibuit regibus Israel: inter idola, quae sunt opera manuum hominum, avaritia condemnatur. Unde Dominus praecepit in Evangelio, ne thesaamus thesauros, de quibus fur possit eripere, ad extremum inferens: Non potestis Deo servire et mammonae . Pulchre autem illud comma versiculi: Semper avarus eget, aliis verbis Propheta significavit dicens: Et non est finis thesaurorum ejus. Non quod thesauri finem non habeant, sed quod possidentium animus non impleatur. Utraque autem gens et Judaeorum et Romanorum per haec verba avaritiae sugillatur. Quod historiae quoque tam Graecae narrant quam Latinae, nihil Judaeorum et Romanorum gente esse avarius. Unde et repetundarum lex constituta est, et quotidie videmus illud Apostonon furandum, furaris . Furem judicem audit atque condemnat judex furacior, in alio de se promens sententiam. Et repleta est terra ejus equis et innumerabiles quadrigae ejus. Non enim dignum est numero
Abbreviated transcription (Latin):
timus adheserunt. &uictorum
ingentem iudaeam turpi᷑domo¬
tretur: intantum autẽ greci&
latinihocquodam uitio labora¬
uerunt : ut & clarissimi philoso¬
phorum greciehaberent publo
concubinos : & adricinus philoso¬
phice cistibus eruditus antemo¬
um consecrxritindm̃: templum¬
que eiacuistimas & sacerdoces
instituit: & ex eo ce gypticiurtas
acregio nomen acceperit: In¬
ter scorta quoque infornicibis
spestaculorum pueri steterint
publicȩ libidini expositi: donec
sub constantio imperatore
xp̃ieuangelio coruscante. &i
fidelitas uniuersarum gentiũ
& turpitudo deleta est:
eorum uiolatãsesse significant.
dum filios alie nos iudueis gene¬
roent: symmachus quodam cir¬
cuitu & honestosermone plau¬
dentium eandem cumpueris
turpitudinem demonstrauit.
Repleta est terra argento & cu¬
ro & non est finis łescurorum ei
Intercetera uitia terraedomus
ia cob &iam auri & argenti mul¬
titudo numeractur intersomnia
&cuigures equos & quadrigas.

Expanded text:
timus, adhaeserunt, ut vitiorum in gente Judaea turpitudo monstretur. Intantum autem Graeci, et Romani hoc quondam vitio laboraverunt, ut et clarissimi philosophorum Graeciae haberent publice concubinos: et Adrianus philosophiae artibus eruditus, Antinoum consecrarit in Deum, templumque ei ac victimas, et sacerdotes 36 instituerit, et ex eo Aegypti civitas ac regio nomen acceperit. Inter scorta quoque in fornicibus spectaculorum pueri steterint publicae libidini expositi: donec sub Constantino imperatore, Christi Evangelio coruscante, et infidelitas universarum gentium, et turpitudo deleta est. eorum violatas esse significant, dum filios alienos Judaeis generant. Symmachus quodam circuitu, et honesto sermone plaudentium, eamdem cum pueris turpitudinem demonstravit. Et repleta est terra argento et auro, et non est finis thesaurorum ejus. Inter caetera vitia terrae domus Jacob, etiam auri et argenti multitudo numeratur. Inter omina et augures, equos et quadrigas,
Abbreviated transcription (Latin):
& sic catis racdicibus. omnisuiror
inariditatem uersus est acsquadore:
lterit fostitudo ura ut fabillastup¬
pe profcbilla anΟΠIΝΑΜΑ
interpra&ectus est simmacus :
quando stuppa pectitur. & quic¬
quid sordium hab & proicitur
Omnisigitur fostitudo & suꝑbia
peccatorum᷑ scele ratorum isrł
qui dereli queruntm & id cir¬
co consumpti sunt & sacrificauer
idolis &erubescent inhortis quos
elegerunt redigentur inpurga¬
menta stuppae. quaeleui uoran¬
tur incendio: sequitur enim
&opus eius id est fostitudinis ustre
siueido latrie inquaemrue ratis.
paruula scintilla consum&
Et succend&ur utrumq simul
& scientia uidelic& iuda eorum.
& omnia opera quae faciunt
siueidolorum & hicrusalem
inquaidolum fuit : & succenden¬
ted̃o nullus extinguerepoterit:
Qua eomnia de contrariis quoq
do gmatibus aaccipere possumus:
quod & magistri & discipuli
pariter percant . & omneopus eorũ
ignis pabulum sit

Expanded text:
 siccatis radicibus, omnis viror  siccatis radicibus, omnis viror in ariditatem versus est, ac squalorem. Et erit fortitudo vestra ut favilla stupae. Pro favilla, ἀποτίναγμα interpretatus est Symmachus: quando stupa pectitur, et quidquid sordium habet, projicitur. Omnis igitur fortitudo et superbia peccatorum et sceleratorum Israel, qui dereliquerunt Dominum, et idcirco consumpti sunt: et sacrificaverunt idolis, et erubescent in hortis, quos elegerunt; redigentur in purgamenta stupae, quae levi vorantur incendio. Sequitur enim: Et opus ejus, id est, fortitudinis vestrae, sive idololatriae, in qua erraveratis, parvula scintilla consumet. Et succendetur utrumque simul scientia videlicet Judaeorum, et omnia opera quae faciunt, sive et idolum et Jerusalem, in qua idolum fuit: et succendente Domino, nullus exstinguere poterit. Quae omnia de contrariis quoque dogmatibus accipere possumus: quod et magistri et discipuli pariter pereant, et omne opus eorum ignis pabulum sit
Abbreviated transcription (Latin):
redimentur. pec omnes sclui
fient sed reliquiȩ de quibus
suꝑ racdictum est: Reduc&is
cutem iniustitia cum scelerłi
don & peccatores contritifue¬
rint & quidñm reli quere
consumpti Cum que saluatifus¬
erint confundentur qui idolis
prius sacrificauerunt. & eru¬
bescent in hostis quo selegeras :
Significat autem locum luxoriȩ
lucos& nemor &: eruntenim
quasi terebintus defluentibus
foliis: Queluthostus siue paroc¬
drsus. si ueciqua: usquehodie iu¬
deilegentesscripturasscas the¬
rebintus sunt siuequercus. ut in¬
terp̃tatus est symmachus: &iux¬
ta euangelium ficus quae aruit:
inquacum d̃s poma quaesiss&
& non in ueniss& aeterna ei
ariditate maledixit: Sed &ipsa
folia & pompa uerborum: nunc
aput eos essecessauit: hostus quo¬
que in riguus. id est scientia scrip¬
turacrum siue paraedi sus diuer¬
sarum arborum quia absq groc¬
tia sp̃italiest: nec holera quidem
ad fest de quibus cplus loquitur
Quin firmus est holero manducat:¬

Expanded text:
redimentur, nec omnes salvi fient, sed reliquiae, de quibus et supra dictum est. Reducentur autem in justitia, cum scelerati et peccatores contriti fuerint, et qui Dominum reliquere, consumpti. Cumque salvati fuerint, confundentur qui idolis prius sacrificaverant: et erubescent in hortis, quos elegerant. Significat autem loca luxuriae, lucos et nemora. Erunt enim quasi terebinthus defluentibus foliis; et velut hortus, sive paradisus, sine aqua. Usque hodie Judaei legentes Scripturas sanctas, terebinthus sunt, sive quercus, ut interpretatus est Symmachus. Et juxta Evangelium , ficus quae aruit, in qua cum Dominus poma quaesisset, et non invenisset, aeterna ei ariditate maledixit. Sed et ipsa folia et poma verborum nunc apud eos esse cessarunt: hortus quoque irriguus, id est, scientia Scripturarum, sive paradisus diversarum arborum, qui absque gratia spirituali est, nec olera quidem affert, de quibus Apostolus loquitur: Qui infirmus est, olera manducet : et
Abbreviated transcription (Latin):
gelicam ueritatem corrumpun
procua intellegentia: & sunt
caupones pessimi facientes
deuino aqua. Cum econtrario
dns noster aquas inuinum ueste¬
rit. & taler uinum quod mire¬
tur architriclinus. quale& re¬
gincisaba in selomonis est miroc¬
ta conuiuio.ꝓincernas eius &
ministrosuin isua uoce conlau¬
dans: Sed & ecclesiastesminis¬
tericuini adque conuiuii sui-
misticosermone descripsit.
nocion idest conuiuium inter¬
proc&citus est: quod aput greco
uisturestius aippellatur.
Principestui in oboedientes
socufurum: Proin oboedien¬
tibus aquila recedentes sym¬
machus declinantes intptatisẽ:
immoueritatis semitam relin¬
quentes ꝑuerso ambulauerunt
itinere. & socufuerunt prodi¬
toris furis qu&e iudae: quod qui¬
dem & nos cauere debemus ne
ciccipientes cibhominibus scłi
muneroc. Qui ꝑracpinas. miseroru¬
qu&̧e lacrimas diuitias congre¬

Expanded text:
gelicam veritatem corrumpunt gelicam veritatem corrumpunt prava intelligentia, et sunt caupones pessimi, facientes de vino aquam, 26 cum e contrario Dominus noster aquas in vinum verterit , et tale vinum quod miretur architriclinus: quale et regina Saba in Salomonis est mirata convivio, pincernas ejus et ministros vini, sua voce collaudans . Sed et Ecclesiastes ministeria vini, atque convivii sui, mystico sermone describit . ν, id est, convivium interpretatus est quod apud Graecos u rectius appellatur. Principes tui inobedientes, socii furum. Pro inobedientibus, Aquila, recedentes: Symmachus, declinantes, interpretatus est. immo veritatis semitam relinquentes, perverso ambulaverunt itinere, et socii fuerunt proditoris furisque Judae. Quod quidem et nos cavere debemus, ne accipientes ab hominibus saeculi munera, qui per rapinas miserorumque lacrymas divitias congre
Abbreviated transcription (Latin):
quodargentum illius dostri¬
na uidelic& scripturarum
Dequa in psclmis legimus
Elo quiadielo quia casta arge¬
tum igne examinatum proba¬
tum terae purgatum septu¬
plum uersum sit inscoriam.
quod hebraicedicitur sigumns
Rubigo ui delic& metcillorum
siue purgamenta & sordes
quaeign&e exquoquuntur:
ut qui argentum nominauer¬
& hoc dici quodiusti & sciuiri
quiprius in urbe uersati sunt
posteci in sordes uersi sint peccto¬
S Ccupones tui miscent uinum aq
proquo srmmachus transtulit.
uinum tuum mixtum est aquo
& est sensus lexdipura atque
sincera. &utita dicam mero
troc ditionibus phariseorum :
quod dñs in euangelio plenius
doc&: Omississe eos legem di
& sequi mandata hominum:
Omnisque dostor quicus terita¬
temscripturarum ꝑ quã potes
audientes corripere uestit
cid gratiam . & italo quitur ut
non corrigat sed delect& cu¬
dientes. Vinum scãrum scriptu¬
rocrum uiolat. atq corrumpit
sensusuo: her&iciquoque euan¬

Expanded text:
quod argentum illius, doctriquod argentum illius, doctrina videlicet Scripturarum, de qua in Psalmis legimus: Eloquia Domini, eloquia casta: argentum igne examinatum, probatum terrae, purgatum septuplum , versum sit in scoriam, quod Hebraice dicitur SIGIM  : rubigo videlicet metallorum, sive purgamenta et sordes, quae igne excoquuntur, ut quia argentum nominaveret hoc dici, quod justi et sancti viri qui prius in urbe versati sunt, postea in sordes versi sint peccatorum. Caupones tui miscent vinum aqua. Pro quo Symmachus transtulit, Vinum tuum mixtum est aqua. Et est sensus: Lex Dei pura atque sincera, et ut ita dicam meratraditionibus Pharisaeorum: quod Dominus in Evangelio plenius docet, omisisse eos legem Dei, et sequi mandata hominum. Omnisque doctor qui austeritatem Scripturarum per quam potest audientes corripere, vertit ad gratiam: et ita loquitur, ut non corrigat, sed delectet, audientes: vinum sanctarum Scripturarum violat, atque corrumpit sensu suo. Haeretici quoque Evan
Abbreviated transcription (Latin):
Ciuitas ergo fidelium quaeprius
fuit plenaiudicii & iustitia rȩ¬
quieuit in ea nuncplena est.
homicidis quunterfecerunt
proph&as & ipsum dñim saluatorẽ :
fornicationem cutẽ hierusalẽ.
quomodo diuaricauerit cruroc
sua omnitranseunti s ub nomi¬
ne oolibeetechihel prosequitur.
quae interpiatur tabernacu¬
lum meum inea: quod nungaliis
uerbis dicitur. iustitia requieuit
in ec: Proiustitia. nebrocico
scriptum est sedec: quodiustũ
magissonat quam iustitiam
ut intellegamus prius inead̃m
commoratum. declibi dicitur:
lustus cuitem quid fecit: dñsin
temploscõsuo dñs incaelosedes
eius: Quiomnia possumus se¬
cundum ANasΩIsER Referre
ad anim am sci quondam uiri in
quaprius diiustitia commora¬
ta est sipostea peccauerit. & ꝓ
hospitedõ homicidae daemo¬
nesinea fuerint commorati:
Argentum tuum uersum est ins¬
coram
Ad ciuitatem loqui tursion.
inqua prius requieuit iustitia

Expanded text:
. Civitas ergo fidelium, quae prius . Civitas ergo fidelium, quae prius fuit plena judicii, et justitia requievit in ea, nunc plena est homicidis: qui interfecerunt 25 prophetas, et ipsum Dominum Salvatorem. Fornicationem autem Jerusalem, quomodo divaricaverit crura sua omni transeunti, sub nomine Oolibae Ezechiel prosequitur: quae interpretatur, tabernaculum meum in ea: quod nunc aliis verbis dicitur justitia requievit in ea. Pro justitia in Hebraeo scriptum est SEDEC  , quod justum magis sonat quam justitiam: ut intelligamus prius in ea Dominum commoratum, de quo alibi dicitur: Justus autem quid fecit? Dominus in templo sancto suo: Dominus in coelo sedes ejus . Quae omnia possumus secundum Anagogen referre ad animam sancti quondam viri, in qua prius Dei justitia commorata est, si postea peccaverit, et pro hospite Deo, homicidae daemones in ea fuerint commorati. Argentum tuum versum est in scoriam. Ad civitatem loquitur Sion, in qua prius requievit justitia:
Abbreviated transcription (Latin):
dormiuit: & requieurt & requi¬
esc&. id est & pra&eritum &
futurum tempus significat.
undeciquila & theodotio qua¬
si defuturo dicunt. Miroc tur
autẽ proph&i cospu quod ciuitas
quae quondam fidelis fuit uel
fidelium receptaculum: subito
fcicta sit meretrix : Quod quidẽ:
& in isaiae temporibus intellegi
potest: sed plenius refertur
ad passionem xp̃i : quando
omnes declinauerunt. simul
inutiles facti sunt : Et quã quã
in hebracico non habeatur sion
tamen lex ut sensum manifes¬
tiorem facerent. addiderunt:
Si on cuitem monsest. in quohierł
urb scondita est: quae postquã
captaerit ad auid: appellata
estciuitas dauid Nec ambigo
fuisse inea scõs uiros quando
tabernaculum di habuit &
poste templum dedificatum .ẽ.
Quando nathan & gad prophe¬
tauerunt & suꝑchoros qui in
libro dierum plenius describun᷑
Asaph &idithun &eman & filii
core constituti sunt. ut pculatĩ
ascicrificus uistimarum adlau¬
desdñi transir& religio

Expanded text:
ivit; et requievit, et requiescet, id est, et praeteritum et futurum tempus significat. Unde et Aquila et Theodotio quasi de futuro dicunt. Miratur autem Prophetico spiritu, quod civitas quae quondam fidelis fuit, vel fidelium receptaculum, subito facta sit meretrix. Quod quidem et in Isaiae temporibus intelligi potest: sed plenius refertur ad passionem Christi, quando omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt . Et quamquam in Hebraico non habeatur Sion: tamen LXX, ut sensum manifestiorem facerent, addiderunt. Sion autem mons est, in quo Jerusalem urbs condita est: quae postquam capta est a David, appellata est civitas David. Nec ambigo fuisse in ea sanctos viros, quando tabernaculum Dei habuit, et postea Templum aedificatum est: quando Nathan et Gad prophetaverunt: et super choros qui in libro Dierum plenius describuntur Asaph, et Idithun, et Eman, et filii Chore constituti sunt, ut paulatim a sacrificiis victimarum ad laudes Domini transiret religio
Abbreviated transcription (Latin):
iustosiue iustitia habita uerun
in eo homicidiȩ Id eo dns con¬
uestit manum suam : ut ex co¬
quat eampurum. & cuferoet
omne stagnum eius & restituat
iudices illius sicut fuerunt aprir¬
cipio & consiliarios sicut anti¬
quitus iudices priores fuerunt
aquibus &iam liber scriptu roce
scae nomen accepit: & postea
douid & aliuustiregis restitu¬
& ergo iudicum similitudine.
uel post captiuitatẽ babylo¬
niam utiudaei uolunt. ⁊oro¬
babel & ezrdrarm & nee mia
& c&eros principes. quiusque
adhircanum populo procefue¬
runt cuiherodes successit
in regnum: Velceste uerius
& restius cipostolos & quiꝑ apło¬

Expanded text:
justo, sive justitia, habitaverunt justo, sive justitia, habitaverunt in ea homicidae. Ideo Dominus convertit manum suam, ut excoquat eam ad purum et auferat omne stannum ejus, et restituat judices illius, sicut fuerunt a principio, et consiliarios sicut antiquitus. Judices priores fuerunt a quibus etiam liber Scripturae sanctae nomen accepit: et postea David et alii justi reges. Restituet ergo Judicum similitudinem: vel post captivitatem Babylonicam, ut Judaei volunt, Zorobabel, Esdram, et Neemiam et caeteros principes, qui usque ad Hircanum populo praefuerunt, cui Herodes successit in regnum: vel certe verius et rectius, Apostolos, et qui p
Abbreviated transcription (Latin):
sordes aicuitia peccatorum.
ut reparcestagno. purum
argentum remaneat: quod
absq ignefierinon potest: per
quod significat eos passuros ẽe
tormenta: Legimus &inmala¬
chia dedño Ipse e ꝯredi&ur qua¬
siignis conflatorii & quasiher¬
ba fullonum & sed ebit conflars
& emundans: sicut argentum
& curum emundadut filios leui:
& post quã mundati fuerint
diccctur de eis : &erunt dño of
ferentes uictimas in iustitia¬
Hierechiel quoque omnem do¬
mum isrł cere & ferro & plubo
& stagno dicit esse commixtã
& posteapurganda: Vt postqã
purgata fuerit cognoscat
quic ipsesit dñs: sed & in euan¬
gelio subalia meta dopa mea sora
idem sensus ostenditur cuius
uentil abrum in manueius & pur¬
bit triticum & congregubit
frumentum inhorrea. palecis
cuitem conbur& igniinextin¬
guibili Et restituam iudices
tuos ut fuerunt prius & consi¬
liarios tuos sicut antiquitus
Inciuitate fidelission. quae pos¬
tea fcta est meretrix & pro

Expanded text:
sordes, ac vitia peccatorum: sordes, ac vitia peccatorum: ut separato stanno, purum argentum remaneat, quod absque igne fieri non potest: per quod significat eos passuros esse tormenta. Legimus et in Malachia de Domino: Ipse egredietur quasi ignis conflatorii, et quasi herba fullonum et sedebit conflans, et emundans sicut argentum et aurum: et emundabit filios Levi ; ut postquam mundati fuerint, dicatur de eis: Et erunt Domino offerentes victimas in justitia. Ezechiel quoque omnem domum Israel, aere, et ferro, et plumbo, et stanno dicit esse commixtam, et postea purgandam: ut postquam purgata fuerit, cognoscat, quia ipse sit Dominus . Sed et in Evangelio sub alia metaphora idem sensus ostenditur: Cujus ventilabrum in manu ejus, et purbit triticum, et congregabit frumentum in horrea: paleas autem comburet igni inexstinguibili . Et restituam judices tuos, ut fuerunt prius et consiliarios tuos sicut antiquitus. In civitate fideli Sion, quae postea facta est meretrix; et pro
Abbreviated transcription (Latin):
proph&cie : plangit autem
dementissimus pater princi¬
pes delinquentes & hostessuos
uocait. &inimicos appellat.
Quod pereant. quod nolint ago
penitentiam. quod seueniente
non susceperint : Ad propin¬
quans enimhierusadem fleuit
& dixit hierusclem hierusale
qua e occidis proph&cis & lapi¬
dciseos quiad te missi sunt:
quotiens uolui congregarefilios
tuos sicut gallin apullos suos &
noluisti: Consolatio ergo dĩ
suphostibus eius & inimicis est
ut qui non senserunt beneficia.
supliciis corri gantur:
Et conuestam manum meam
adte & ex coquam adpurum sco¬
riam tuam & aufertm omne
stagnum tuum
Prohiscoria quo interp̃tatus est
id est uinacia. theo dotiorit ap¬
riaic id est acinum uuce in¬
terp̃tatus est: solilxx incredulos
uel in oboedientes sensum magis
quam uerba uestentes quiaeni
suprac dixerat argentum tuum
uersum eit in scoriam nunserliat
suꝑ etm id est extendat manũ
suam adpuniendum atq pur¬
gandum. et excoquatomnes

Expanded text:
prophetae . Plangit autem prophetae . Plangit autem clementissimus pater principes delinquentes et hostes suos vocat, et inimicos appellat, quod pereant, eo quod nolint agere poenitentiam, quod se venientem non susceperint. Appropinquans enim Jerusalem, flevit, et dixit: Jerusalem, Jerusalem, quae occidis Prophetas, et lapidas eos, qui ad te missi sunt, quoties volui congregare filios tuos, sicut gallina pullos suos, et noluisti ! Consolatio ergo Dei super hostibus ejus et inimicis est: ut qui non senserunt beneficia, suppliciis corrigantur. Et convertam manum meam ad te; et excoquam ad purum scoriam tuam, et auferam omne stannum tuum. Pro scoria, quod interpretatus est id est, vinacia, Theodotio γιγαρτῶδες, id est, acinum uvae interpretatus est: soli LXX, incredulos vel inobedientes, sensum magis quam verba vertentes. Quia enim supra dixerat: Argentum tuum versum est in scoriam, nunc servat  eam, id est, extendat manum suam ad puniendum, atque purgandum, et excoquat omnes
Abbreviated transcription (Latin):
cuidicitur: Quite ꝑ cusserit
inmcoillam procebe & cilterõ
 Propterhoc ait dñs exertitu¬
um fortis isrł
Profostis isrł quodomnessimi¬
liter troenstulerunt᷑ solilxx
nescio quid uolentes posuerunt
uae fostes isrł quod nossicedis¬
serere possumus ut dicamus
principes quosque corripial¬
que robustos dequibus scrip¬
tum est: Potentespotenter
tormenta patiuntur. &cui
plus datur. plus exigent abeo
Ab utimur que hoc testimoni
siquando opus fuerit aduersi
ec desiae principes qui destru¬
unt operibus dignitatem:
Eheuconsolabor suꝑ hostib
meis & uindicabor de inimio
meis Rursum & in hoc quod
inhebraciconon habetur po¬
nuntlxx : Non cesscaut furor
meus contra inimicosm eos:
Corripit autem scribas & pha¬
riscieos: ddequibus & in euange¬
lio loquimur: ucie uobis scribe
& pharisaei : & inclioloco: ge¬
neratio adultera & ꝑuersa
signum querit & signum non
dabitur ei nisi signum ion ce

Expanded text:
cui dicitur: Qui 27 te percusserit cui dicitur: Qui 27 te percusserit in maxillam, praebe ei et alteram . Propter hoc ait Dominus exercituum, fortis Israel: Pro fortis Israel, quod omnes similiter transtulerunt, soli LXX, nescio quid volentes posuerunt: Vae fortes Israel; quod nos sic edisserere possumus, ut dicamus, principes quoque corripi, atque robustos, de quibus scriptum est: Potentes potenter tormenta patientur ; et: Cui plus datur, plus exigetur ab eo . Abutimurque hoc testimonio, si quando opus fuerit adversum Ecclesiae principes, qui suam destruunt operibus dignitatem. Heu consolabor super hostibus meis, et vindicabor de inimicis meis. Rursum et in hoc, quod in Hebraico non habetur, ponuntur LXX, Non cessavit enim furor meus contra inimicos meos. Corripit autem Scriba et Pharisaeos, de quibus et in Evangelio loquitur: Vae vobis, Scribae et Pharisaei . Et in alio loco: Generatio adultera et perversa signum quaerit: et signum non dabitur ei, nisi signum Jonae
Abbreviated transcription (Latin):
que nobis uidebas furem. &cur¬
rebascumeo & cum aidulteris
portionem tuamꝰ Omnes dili:¬
gunt munera secuntur r&ri¬
butiones. IN catalozo.
Uitiorumnu merantur &iam
hii quidiligunt munero: non
dixit qui accipiunt. Hoc enim
sce penecessi tate fit sed qui non
putant amicos nisi a quibus do¬
na ꝑceperint. Nec osconside¬
rant amicorum sed manus. &
eosscõs iudicant quorum excui¬
riunt marsuppium: dequibus.
& ecclesicstes loquitur: quidi¬
ligit pecuniam non in plebitur
pecunia: Istius modi secuntur
r&ributiones ut laudent eos
& quibus aliquid acceperint
uelcestenulliquippiam tribu¬
ant nisia quos ecepturosputa¬
rint. pror&ributionibus srm¬
machus uicissi tudines uelultio¬
nes interp̃tatus est: Vt hisquoq
inculpa sint qui reddit malũ
promalo & dentem ꝓdente
oculum prooculo & non imi¬
ttontur illud dauid si red didi
r&ribuentibus mihi mala:
Et hieremiae deiusto dicentis.
Dabit ꝑcutienti icoxillam
sucm saturabitur oꝓbrus.
ut inpleat euangelicum uirũ

Expanded text:
as furem, et currebas cum eo, et cum adulteris portionem tuam ponebas . Omnes diligunt munera, sequuntur retributiones. In catalogo vitiorum numerantur etiam hi qui diligunt munera. Non dixit, qui accipiunt: hoc enim saepe necessitate fit; sed qui non putant amicos, nisi a quibus dona perceperint: nec os considerant amicorum, sed manus: et eos sanctos judicant, quorum exhauriunt marsupium: de quibus et Ecclesiastes loquitur: Qui diligit pecuniam, non implebitur pecunia . Istiusmodi sequuntur retributiones, ut laudent eos a quibus aliquid acceperint, vel certe nulli quidpiam tribuant, nisi a quo se recepturos putaverint. Pro retributionibus, Symmachus, vicissitudines, vel ultiones, interpretatus est, ut hi quoque in culpa sint, qui reddunt malum pro malo, et dentem pro dente, oculum pro oculo ; et non imitantur illud Davidicum: Si reddidi retribuentibus mihi mala ; et Jeremiae de justo dicentis: Dabit percutienti se maxillam suam, saturabitur opprobriis : ut impleat Evangelicum virum,
Abbreviated transcription (Latin):
tionem patris ia cobsubplan¬
tactor arripuit. Primoge¬
nitus ruben & tamenbene¬
dictio seminis xp̃i traensfestꝰ
adiudam. Ittique illi iuxta
uocationis ordinem primi
fuerunt & appellabantur
caput. Nos secundi quidice¬
bamur caudauersi sumus
incaput. & di appellamur
filii. Quod quod enim eum¬
susceperunt dediteis potestate
filiosdi fieri Nec accepimus
spm̃serui tutis iterum intimore
sed spm̃ adoptionis in quoela¬
mamus cibba pater. Qui a ꝑfer¬
ta dilestio. forasmitat timorẽ
legere. filios enutriui quã genu
contracrium. Omnis quinatus
est exdo non peccat. Ergo isti
sinati sunt exdo. quomodo pec¬
care potuerunt Cum omnis
qui ex dõ natus est peccare
non possit
Cognouit bos possessorem suum
& csinus procesepe dñĩ sui isrł non

Expanded text:
tionem patris Jacob supplantionem patris Jacob supplantator eripuit. Primogenitus Ruben, sed tamen benedictio seminis Christi transfertur ad Judam. Itaque illi juxta vocationis ordinem primi fuerunt, et appellabantur caput: nos secundi qui dicebamur cauda, versi sumus in caput, et Dei appellamur filii. Quotquot enim receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri . Nec accepimus spiritum servitutis in timore, sed spiritum adoptionis, in quo clamamus: Abba, Pater : quia perfecta dilectio foras mittit timorem legere, Filios enutrivi, quam genui, contrarium: Omnis, qui natus est ex Deo, non peccat . Ergo isti si nati sunt ex Deo, quomodo peccare potuerunt: cum omnis qui ex Deo natus est, peccare non possit? Cognovit bos possessorem suum, et asinus praesepe Domini sui
Abbreviated transcription (Latin):
rencie in tellegentiae
Filios genui & ex altaui ipsi aut̃¬
mes proceuerunt. Proquo
symmachus & theo dotio lta
uesterunt: Filios enutriui
& exciltcui ab hocloco nar¬
rat proph&a quid dñssit
locotus quod populum isrł
quos seruos communi lege
condiderat. infilios uesterit
dixerit que filids primo geni¬
tus meusisrł Denique & dñs
in euan gelio apostolis reꝓ¬
mittit. quod si fecerint uolun¬
tattm eius. icm non appell&
eos seruos sed amicos quod
si suꝑ bierit isrł. Eudiens
seesse primo genitum. intel¬
legat primogenitum id cir¬
cosedici quia secundi filiisig¬
nificentur exgentibus. non eni
appellatur unigenitus qui ex¬
cludat fyactres c&eros sed pri¬
mogenitus ut monstr& clios
secuturos Et tamen iux ta
misteria scripturarum. Non
primogeniti accipiunt haere¬
ditatem sed secundi. Primo¬
genitus fuit cam sed abel mu¬
nera placuerunt dõ: Primo¬
genitus is mahel. sed isciao
accepit haereditatem. pri¬
mogenitus escui sed benedic¬

Expanded text:
renae intelligentiae. renae intelligentiae. Filios genui et exaltavi: ipsi autem spreverunt me. Pro quo Symmachus et Theodotio ita verterunt: Filios enutrivi, et exaltavi . Ab hoc loco narrat Propheta, quid Dominus sit locutus, quod populum Israel, quos servos communi lege condiderat, in filios verterit, dixeritque: Filius primogenitus meus Israel. Denique et Dominus in Evangelio Apostolis repromittit, quod si fecerint voluntatem ejus, jam non appellet eos servos, sed amicos . Quod si superbierit Israel, audiens se esse primogenitum: intelligat primogenitum idcirco se dici, quia secundi filii significentur ex gentibus. Non enim appellatur unigenitus, qui excludat fratres caeteros; sed primogenitus, ut monstret et alios secuturos: et tamen juxta mysteria Scripturarum, non primogeniti accipiunt haereditatem, sed secundi. Primogenitus fuit Cain, sed Abel munera placuerunt Deo. Primogenitus Ismael, sed Isaac accepit haereditatem. Primogenitus Esau, sed benedic
Abbreviated transcription (Latin):
estq ehebrocica carocsteris.
iaiu ana Vtomnia quȩ silla¬
ba finiuntur im̃. masculin&x
sint & pluralia ut cherubi.
& sertephim: & quae in oth. fe¬
mininci plurodia ut scibaoth.
Ethoc notandum quod ccelis
dicatur audite torrȩ aurib:
ꝑcipe: Ecenim quae ex celsa
sunt. Mciorem habent intel¬
legentiam quae humiliora ter¬
renis sensibus in uoluuntur
Vnde & sciluator in euangelio
qui hab& inquitꝰ cures cuidien¬
diciudiat: Siquis igitur ccelum
est & hab& municipatum in cę¬
lestibus. cudiat mysticȩ quae
dicuntur : Siquis terrenus. sim¬
plicem sequatur historiam. il¬
lud quo que anim ad uestendu
quod non dixerit audiccelum
& ccuribus ꝑcipe teroem quid uo¬
bis locuturus sit dñs sed quidlo¬
cutus sit mihi: ut quod ego aui¬
diui in spũ. uobis referorm. qui ip¬
sum loquentem audire non
meremini Quidam caelum
& terorm quasi animantia
ad audiendum prouocacripu
teram & facit eam tremere
Cum hocpotes tas disit non ter¬

Expanded text:
Estque Hebraici characteris Estque Hebraici characteris idioma, ut omnia quae in syllabam finiuntur IM masculina sint, et pluralia, ut Cherubim et Seraphim. Et quae in OTH , feminina et pluralia: ut Sabaoth. Et hoc notandum quod coelis dicatur, audite, terrae, auribus percipe; ea enim quae excelsa sunt, majorem habent intelligentiam: quae humiliora, terrenis sensibus involvuntur. Unde et Salvator in Evangelio: Qui habet, inquit, aures audiendi, audiat . Si quis igitur coelum est, et habet municipatum in coelestibus, audiat mystice quae dicuntur. Si quis terrenus, simplicem sequatur historiam. Illud quoque animadvertendum, quod non dixerit: Audi, coelum, et auribus percipe, terra, quid vobis locutus sit Dominus; sed quid locutus sit mihi, ut quod ego audivi in spiritu, vobis referam, qui ipsum loquentem audire non meremini. Quidam coelum et terram quasi animantia ad audiendum provocari putterram, et facit eam tremere : cum hoc potestatis Dei sit, non ter
Abbreviated transcription (Latin):
Audiccelum & auribus ꝑcipe
terrox quia dñs locutus est
Suprac quis proph&a cuius
filius. quid contra iudam
&hieru sclem siue sup iudam
& hierusclem & quo tempore
uiderit titulo de monstroctume
Nunc ccelum & term ad cudi¬
endam prouocat. incaelo su¬
ꝑnassignificcns angelicasq¬
uistutes interax mortalium
genus MEΤΩ NΥ MΠΚΩ C Abhis
testes uocauerat dñs Caelum
& tero medans populo is rachel
legem suam & dixit Ad ten¬
deccelum & loquor. cudiat
terrax uerba ex ore meo
Post proceuaricationem po¬
puli. Eosdem rursum intesti¬
monium uocat ut cuncta
elementa cognoscant iuste
dm̃ inultione mandatorum
suorum a direccundiam con¬
citatum percaelum hebrai¬
cum sc̃ocom ccelos sonat
plupalinumero mcoxime cum¬
auditedixerit. id est semu. qđ
plurocli efficitur numero
non singulari s ed quidam
uolunt plurtliter quidem dici
caelos sed singulariler intellegi
iuxta illutꝰ quo singulas ciuitti¬
tes thebas & ihena suocamis

Expanded text:
. Audi, coelum, et auribus percipe, . Audi, coelum, et auribus percipe, terra: quia Dominus locutus est. Supra, quis propheta, cujus filius, quid contra Judam et Jerusalem, sive super Judam et Jerusalem, et quo tempore viderit, titulo demonstratum est: nunc coelum et terram ad audiendum provocat. In coelo supernas significans angelicasqvirtutes; in terra mortalium genus, μετωνυμικῶς ab his testes vocaverat Dominus coelum et terram, dans populo Israel legem suam et dixerat: « Attende, coelum, et loquar, audiat terra verba oris mei, » post praevaricationem populi, eosdem rursum in testimonium vocat, ut cuncta elementa cognoscant, juste Deum in ultionem mandatorum suorum ad iracundiam concitatum. Pro coelo Hebraicum coelos sonat plurali numero, maudite dixerit, id est, SEMU  , quod plurali effertur numero, non singulari. Sed quidam volunt pluraliter quidem dici coelos, sed singulariter intelligi, juxta illud quod singulas civitates, Thebas et Athenas vocamus.
Abbreviated transcription (Latin):
Quid seorsum subotia & quid
sub ioatham & quid sub achat
Quid sub ezechiaȩ adnõ reue¬
latum sit: Sciamus quoque
etechiam in hieruscdem duo¬
decimo annoromuli. qui sui no¬
minis initalia condidit ciui¬
tatem regnare cȩpisse. utli¬
quido appareat quanto anti¬
qui ores sunt nroce historiae.
quam gentium c&eracrum
Interp̃tatur autem isaias. sal¬
uator dñi iuda. confessio hie¬
ruscdem uisio pacis. otics for¬
titudo dñi: ioatham. dñiper¬
fectio: Achat tenenssiue
robustus. Etechias imperi¬
um dñi : Qui igitur dño proce¬
si deñsciluatur. & est filius
amos idest fortis atq robus¬
tus. Cernit spiritaliter. uisi¬
onem confessionan dum
antiqua peccata plangit.¬
& pacis dum post penitentiã
transit adlucem & ci&erna
pace requi escit. cunetoque
llius tempora traenseunt
subfortitudinedñi & ꝑfectio¬
ne eius acrobore. Cum que
ommia fecerit : dic& illud euan¬
gelicum. Serui in utiles su¬
mus quod enim debuimus
fcicere fecimus

Expanded text:
quid seorsum sub Ozia, et quid quid seorsum sub Ozia, et quid sub Joatham, et quid sub Achaz, et quid sub Ezechia ei a Domino revelatum sit. Sciamus quoque Ezechiam in Jerusalem duodecimo anno Romuli, qui sui nominis in Italia condidit civitatem, regnare coepisse: ut liquido appareat, quanto antiquiores sint nostrae historiae, quam gentium caeterarum. Interpretatur autem Isaias, salvatus Domini: Juda, confessio: Jerusalem, visio pacis: Ozias, fortitudo Domini: Joatham: Domini perfectio: Achaz, tenens sive robustus: Ezechias, imperium Domini. Qui igitur Domino praesidente salvatur, et est filius Amos, id est, fortis atque robusti, cernit spiritualiter visionem confessionis, dum antiqua peccata deplangit: et pacis, dum post poenitentiam transit ad lucem, et aeterna pace requiescit: cunctaque illius tempora transeunt sub fortitudine Domini, et perfectione ejus ac robore. Cumque omnia fecerit, dicet illud Evangelicum: Servi inutiles sumus: quod enim debuimus facere, fecimus
Abbreviated transcription (Latin):
illi deccelestihieruselem somnian
eos qui uel propter peccata e¬
grediuntur ex ecc uel obpenilen¬
tiam reuestuntur adsedmpris¬
tinam dequa & illud in hoc eo¬
dem proph&a dici arbitracm̃
Inluminare in luminare hieru¬
scilem uenitenim luxtua. &
gloriadñi suꝑte ortaest. Et in
tecipparebit dñs & gloria illis
suꝑte ostend&ur Et regre dien¬
tur reges in luminetuo. & gen¬
tes insplendore tuo. Quando
uenientomnes filii eius delonge
& filiȩ illius in humeris porta¬
bantur: &operient eam came¬
limatian & ephaadferenes
cuirum &tͥus & greges cedar
congregabuntur in hieru scle
& cri&es nabcoth propero¬
buntur &erunt placabiles
hostiae suꝑ altaredni: quodq
intitulo ponitur proph&asse
eum sub otia & ioaham &a
chair &etechia regibus iuda
non ut in aliis proph&is confu¬
se in tellegendum est ut nescia¬
mus quid subquo specialiter
regedictum sit. Sed usq ad fine
uolum in is scriptum refestur

Expanded text:
illi de coelesti Jerusalem somniant, illi de coelesti Jerusalem somniant, eos qui vel propter peccata egrediuntur ex ea, vel ob poenitentiam revertuntur ad sedem pristinam, de qua et illud in hoc eodem Propheta dici arbitramur: Illuminare, illuminare, Jerusalem: venit enim lux tua, et gloria Domini super te orta est: et, In te apparebit Dominus, et gloria illius super te ostendetur: et gradientur reges in lumine tuo, et gentes in splendore tuo: quando venient omnes filii ejus de longe, et filiae illius in humeris portabuntur, et operient eam cameli Madian, et Epha, afferentes aurum et thus: et greges Cedar congregabuntur in Jerusalem, et arietes Nabaioth properabunt, et erunt placabiles hostiae super altare Domini Quodque in titulo ponitur prophetasse eum sub Ozia, et Joatham, et Achaz, et Ezechia, regibus Juda, non ut in aliis Prophetis confuse intelligendum est, ut nesciamus quid sub quo specialiter rege dictum sit: sed usque ad finem voluminis scriptum refertur,
Abbreviated transcription (Latin):
ad gentes misi proph&cieenim
prius uocabantur uidentes.
qui dicere poterant. Oculinr
semper addñm. Et ad teleuaui
oculos meos. quihabitas in caelo
Vnde & a postolis a saluatore
procecipitur. Leuate oculosuro
oculos & sponsahabebatncan¬
ticocanticorum Cuisponsus
dicit: uulne rasticormeum
soror mea sponsa uno ex oculis
tuis &in euangelio legimus
lucernacorporis tui est oculus
tuus In u&en quoque dicitur
instrumento. quodpopulus ui
derit uocemdi Exmontani
deliramento conticeant
qui in extas &cordis a mentia
proph&cis putat uenturoc
dixisse neque enim uidere po¬
teraent quod ignorabant
isaiam subpersona dñi sciluato¬
ris quodeaptiui tatem illius ꝓ¬
uinciae innya terra procenunti&
& postea reditum conscensumq
admontem scm in diebusno¬
uissimis quaenos contracria
xp̃ia norum fideiiudicantes
uniuersa despicimus: & sequen¬
tes historiae ueritatẽ. sic inter¬
p̃tamur spitaditer. ut quicqud

Expanded text:
ad gentes misit . Prophetae enim ad gentes misit . Prophetae enim prius vocabantur videntes, qui dicere poterant: Oculi nostri semper ad Dominum . Et: Ad te levavi oculos meos qui habitas in coelo . Unde et Apostolis a Salvatore praecipitur: Levate oculos vesoculos, et sponsa habebat in Cantico Canticorum, cui sponsus dicit: Vulnerasti cor meum, soror mea sponsa, uno ex oculis tuis . Et in Evangelio legimus: Lucerna corporis tui est oculus tuus . In veteri quoque dicitur instrumderit vocem Dei . Ex quo Montani deliramenta conticeant, qui in ecstasi, et cordis a mentia Prophetas putat ventura dixisse: neque enim videre poterant quod ignorabant.Isaiam sub persona Domini Salvatoris: quod captivitatem illius provinciae in nostra terra praenuntiet, et postea reditum conscensumque ad montem sanctum in diebus novissimis. Quae nos contraria Christianorum fidei judicantes, universa despicimus, et sequentes historiae veritatem, sic interpretamur spiritualiter, ut quidquid
Abbreviated transcription (Latin):
uersa narrari: otias cutem
ipse est qui & atarias duplici
nomine: & uno quidem aatque
eodem tempore Isaiam. osce
iohel &amos proph&asse ex
regibus quiponuntur intitulo
cognoscimus sed principium uer¬
bi dnifuit in osee filiobehe ri:
Amos autem pater isaiae non ut
płerique cuitum ant testius duo¬
decim proph&arum est sed alius
diuersisque apuhebrȩos scribun¬
tur litteris: iste primam & ex¬
tremam litteras hab& alẽph
is tesecundum quosdam interp¬
tatur fortudo siue robustus ille
populus durus uel grocuis de quo
in amos plenius diximus non so¬
lum autem hic proph&a sed &
alii cumꝰ abeant intitulo
Visio quam uidit isaias siue cib¬
dias non inferunt. quid uide¬
rint. uerbi groctia uidi dñm
sciba oth sedentem super
thronum excelsum & eleua¬
tum. & seroephim duo incir¬
cuitueius sed quae dicta sunt
nanoent. Id est audicȩlum
& cuiribus ꝑcipeterra: Et haec
dicit dnsds adidumacam audi¬
tum audiuiadno Et legatum

Expanded text:
versa narrari. Ozias autem versa narrari. Ozias autem ipse est, qui et Azarias, duplici nomine. Et uno quidem atque eodem tempore Isaiam, Osee, Joel, et Amos prophetasse, ex regibus qui ponuntur in titulo, cognoscimus: sed principium verbi Domini fuit in Osee filio Beeri. Amos autem pater Isaiae, non ut plerique autumant, tertius duodecim Prophetarum est, sed alius; diversisque apud Hebraeos scribuntur litteris. Iste primam et extremam litteras habet ALEPH iste secundum quosdam interpretatur fortitudo, sive robustus; ille populus durus vel gravis: de quo in Amos plenius diximus. Non solum autem hic propheta, sed et alii cum habeant in titulo: Visio quam vidit Isaias, sive Abdias, non inferunt quid viderint. Verbi gratia: Vidi Dominum Sabaoth sedentem super thronum excelsum et elevatum et Seraphim duo in circuitu ejus; sed quae dicta sunt, narrant, id est: Audi, coelum, et auribus percipe, terra . Et: Haec dicit Dominus Deus ad Idumaeam. Auditum audivi a Domino, et legatum
Abbreviated transcription (Latin):
tribus. IxX et theo dotiopo¬
suere iudȩam. quae totam
terrom duo decim tribuum
ostendit: Et proeo quod nos
exhebrȩo uestimus super
iudam & hieru sclem: illi in¬
terp̃tasunt contraiudecom
& hieru salem symmachus
more suo manifestius deiuda
& hierusclem ut nec prospera
nec aduersa uelittitulo demors¬
tracri sed ea quae deiuda & hie¬
ruscdem in utram que pastem
proph&icus sermo procedixeril:
Ergo isaias principaliter deducib
loquitur tribubus iuda & ben¬
iamin exceptis decem quae in
scimarici erant. &uocantur
efrcim & isrł. Et quas subotia
regeiuda & hieru sclem phul
rex cissyriorum Vastareiam
coeperat: denique quin qua¬
ginta simo & secundo imperii
cius anno. regnante apudsamariã
phacefilio romeliae: uenit the¬
glah phalcissar rextassyriorũ.
& coepit chion & abel domum
cisor. & galaad & galileam.
omnem teram nep talim &
transtulit eos in assrrios: & quo
ostenditur uicinae uersione
sa marice. in commonitione
ducrum tribuum: Haec uni¬

Expanded text:
tribus, LXX et Theodotio potribus, LXX et Theodotio posuere, Judaeam, quae totam terram duodecim tribuum ostendit. Et pro eo quod nos ex Hebraeo vertimus, super Judam et Jerusalem: illi interpretati sunt, contra Judaeam et Jerusalem. Symmachus more suo manifestius, de Juda et Jerusalem; ut nec prospera, nec adversa velit titulo demonstrari: sed ea quae de Juda et Jerusalem in utramque partem Propheticus sermo praedixerit. Ergo Isaias principaliter de duabus loquitur tribubus, Juda et Benjamin: exceptis decem, quae in Samaria erant, et vocabantur Ephraim et Israel; et quas sub Ozia rege Juda, et Jerusalem, Phul rex Assyriorum vastare jam coeperat. Denique quinquagesimo et secundo imperii ejus anno, regnante apud Samariam Phacee filio Romeliae, venit Teglathphalasar rex Assyriorum, et cepit Ajon et Abel, domum Asor et Galaad et Galilaeam, omnem terram Nephthali, et transtulit eos in Assyrios . Ex quo ostenditur, vicina eversione Samariae in commonitionem duarum tribuum haec uni