comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bertas est: sic̃ p̃ter hunc sp̃m peccare
delectat. uhi seruitus a cuiis oꝑibus
abstinencum est: hic sp̃c sc̃s ꝑ quem
euangłio dicit᷑. Unde quia & ille ta¬
pule dligno dei conscͥpte sunt. s dligit
est sp̃c dei ꝑ quem scĩficamur. ut ex fide
uiuentes ꝑdilectionem bñ oꝑemur quẽ
non moueat ista congruentia ibidemq
distantia: Dies enim qͥnquaginta conpru¬
tantur acelebratione pasche. que occisiõe
figurate ouis ꝑ moysen fieri p̃cepta est.
in significatione utiq future dominice
passionis: usꝙ ad diem qua moyses legem
accepit intabulis digito dei conscͥptis. Si¬
milit̾ ab occasione & resurrectione illius.
qui sicut ouis ad immolandũ ductus ẽ:
quinqͣginta dieb completis. congͤgatos
in unum fideles digitus dei boc est sp̃s
tia illud certe plurimum distat. quod iͥ
ppłs accedere ad locũ uͥ lex dabat᷑ horren¬
do t̾rore ꝓhibetur: hic autem in eos super¬

Expanded text:
bertas est; sicut praeter hunc Spiritum peccare bertas est; sicut praeter hunc Spiritum peccare delectat, ubi servitus, a cujus operibus abstinendum est: hic Spiritus sanctus Evangelio dicitur . Unde quia et illae tabulae digito Dei conscriptae sunt, et digitus est Spiritus Dei per quem sanctificamur, ut ex fide viventes per dilectionem bene operemur; quem non moveat ista congruentia ibidemque distantia? Dies enim quinquaginta computantur a celebratione Paschae, quae occisione figuratae ovis per Moysen fieri praecepta est , in significationem utique futurae Dominicae passionis, usque ad diem qua Moyses legem accepit in tabulis digito Dei conscriptis: similiter ab occisione et resurrectione illius qui sicut ovis ad immolandum ductus est , quinquaginta diebus completis, congregatos in unum fideles digitus Dei, hoc est, Spitia illud certe plurimum distat, quod ibi populus accedere ad locum ubi lex dabatur, horrendo terrore prohibetur : hic autem in eos super
Abbreviated transcription (Latin):
qui datus ẽ in monte syna hoc solum pre¬
cepto fugurato occultatum est qd̾ ad sa¬
bbatum ꝑtinet. Sabbatum autem: sc̃i¬
ficationis est. Nec uacat quod int̾ oĩa
oꝑa que fecit deui illic pͥmo sc̃ificatio
sonuit: ubi ab om̃ib oꝑib requieuit.
Unde nunc ñ ẽ clisserendi locus. Nerũtñ
quod rei de qua agitur satis ẽẽ arbitror.
ñ frustra illo cdie ppłs ab om̃i oꝑe seruili
abstinere p̃ceptus ẽ. quo significatur pec¬
catum. nͥ quia ñ peccare sc̃ificationis est.
lege que duab tabulis lapideis conscͥp¬
ta est. solum int̾ cet̾a in umbra figure
positum est. in qia uidei sabbatum ob¬
seruant. ut hoc ipio signifiaretur tc̃
tempꝰ fuisse occultande gr̃e: que nouo
testam̃to fuerat ꝑ xp̃i pasuonem tanꝙͣ
seissionem ueli reuelanda. Cum enim
sp̃e clñi: ibi libertas. Hic autem sp̃s
dei eiuus dono ustificamur. quo fit
in nob̾ ut non peccare delectet ubi li¬

Expanded text:
qui datus est in monte Sina, hoc solum praequi datus est in monte Sina, hoc solum praecepto figurato occultatum est. quod ad sabbatum pertinet. sabbatum autem dies sanctificationis est. nec uacat. quod inter omnia opera, quae fecit deus, illic primo sanctificatio sonuit. ubi ab omnibus operibus requieuit, unde nunc non est disserendi locus. uerum tamen, quod rei de qua agitur satis esse arbitror, non frustra illo die populus ab omni opere seruili abstinere praeceptus est, quo significatur peccatum, nisi quia non peccatum sanctificationis est, lege, quae duabus lapideis tabulis conscripta est, solum inter cetera in umbra figurae positum est, in qua ludaei sabbatum obseruant, ut hoc ipso significaretur tempus tunc fuisse occultandae gratiae, quae nouo testamento fuerat per Christi passionem tamquam scissione ueli reuelanda; cum enimSpiritus Domini, ibi libertas . Hic autem Spiritus Dei, cujus dono justificamur, quo fit in nobis utnon peccare delectet, ubi li
Abbreviated transcription (Latin):
muũ nr̃m. Igi᷑ ego ipse mente seruio legi.¬
dei: carne autem legi peccati. Apparet igit
litere uetustatẽ si desit nouitaĩ ip̃s. reos face
potuis cognitione peccati: qm̃ lib̾are a pero.
Uñde s alibi scͥptum est. Qui apponit sciẽ¬
tiam apponit. dolorem. ñ quia ipsa lex ma¬
lum ẽ: s quia manclatum bonum habet
in litta demonstrante. ñ adiuuante ip̃u. D̾
mandatum si fit timore pene ñ amore ĩti¬
tie. seruilit᷑ fit ñ lib̾alit̃: & ideo nͨ fit. Non
enim fructus est bonus: qui de caritatis ra¬
dice ñ surgit. Porro autem si adsit fides q̃
ꝑdilectionem oꝑatur: meipit condectari
in membris achuc reprgnat legi menti.
donee in nouitatẽ que de die indiem in
int̾iore homine augetur. tota uetustas mu¬
tata ꝑt̾nseat: lib̾ante nos de corpore mortiᷤ
xp̃i euangłio reuelata est. dispensatione
temporum ordinatissima. situt cłs nouit
cuncta clisponere: & fortasse ad illud ip̃m
eiꝰ latibulum ꝑtinet. qd̾̃ in eo decalogo

Expanded text:
m nostrum. igitur ego ipse mente seruio legidei, carne antem legi peccati. Apparet igitur litterae uetustatem, si desit nouitas spiritus, reos facere potius cognitione peccati quam liberare a peccato. unde et alibi scriptum est: qui apponit scientiam, apponit dolor e m, non quia ipsa lex malum est, sed quia mandatum bonum habet in littera demonstrante, non in adiuuante spiritu. quod mandatum si fit timore poenae, non amore iustitiae, seruiliter fit, non liberaliter et ideo nec fit. non enim fructus est bonus, qui de caritatis radice non surgit. porro autem si adsit fides, quae per dilectionem operatur, incipit condelectari in membris adhuc repugnat legi mentis, donec in nouitatem, quae de die in diem in interiore homine augetur. tota uetustas mutata pertranseat liberante nos de corpore mortis Christi euangelio reuelata est dispensatione temporum ordinatissima, sicut deus nouit cuncta disponere. et fortasse ad illud ipsum eius latibulum pertinet, quod in eo Decalogo,
Abbreviated transcription (Latin):
& ostendã me ip̃m illi: utiꝙ ĩ forma dĩ
ostendet. Tũc enĩ fiet quod scͥptũ ẽ tol¬
latur impius & ñ uideat głam dñi. qͣndo
ibunt sinistri mignem et̾num: iusti aũ
in uitam et̾nam. Que uita et̾na sicut
cõmemoraui de finita est ea ẽẽ: ut cog¬
noscant unum uerum deum. Hinc di¬
cit ã ioħ̾es. Dilectissm fsii dei sumus:
& ñclũ apparuit qͥd erimꝰ. Scimꝰ qr cũ ap¬
parũit similes ei erimꝰ: qm̃ uidebimꝰ eũ¬

Expanded text:
 ostendam me ipsum illi : utique in forma Dei ostendet. Tunc enim fiet quod scriptum est, Tollatur impius, ut non videat gloriam Domini . Quando ibunt sinistri in ignem aeternum, justi autem in vitam aeternam . Quae vita aeterna, sicut commemoravi, definita est ea esse, ut cognoscant unum verum Deum. Hinc dicit et Joannes: Dilectissimi, filii Dei sumus, et nondum apparuit quid erimus. Scimus quia cum apparu
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑfidem impetratio gr̃e contra pec¬
catuim. Per gr̃am sanatio anime
a uitio pecc̃i. ꝑ anime sanitatem li¬
bertas arbitrii ꝑliberum arbitͥ¬
um iustitie dilectio: ꝑ iustitie dile¬
ct̾ionem legis oꝑatio. Ac ꝑ hoc sieut
lex non euatuatur s statuitur ꝑ
fidem. quia fides impetͣt gr̃am qͣ
lex impleatur. ita liberum arbi¬
tͥum non euacutur ꝑgr̃am s sta¬
tuitur: quia grã sanat uolunta

Expanded text:
per fidem impetratio gratiae contra peccatum, per gratiam sanatio anima uitio peccati, per animae sanitatem libertas arbitrii, per liberum arbitrium iustitiae dilectio, per iustitiae dilectionem legis operatio. ac per hoc, sicut lex non euacuatur. sed statuitur per fidem, quia fides inpetrat gratiam, qua lex inpleatur, ita liberum arbitrium non euacuatur per gratiam, sed statuitur, quia gratia sanat uolunta
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtinet: Nbi gͦ ponimus lex iram ope¬
ratur. ubi enim ñ est lex nec p̃uaritio.
& usq ad legem peccatum in mundo
fuit. peccatum autẽ ñ de putabatur
cum lex non eẽt. & illud quod iam totiens
cõmemorauimꝰ. ꝑ legem cognitio peccati.
maximaꝵ illud ubi euidentiꝰ exp̃ssit unde
agitur. concupiscentiã nesciebam nͥ lex di¬
ceret non concupisces: Quem totum locũ
atcende: & uide utrum quicqmͣ ꝓpt̃ cͥcum¬
cisionẽ uł sabbatum. uł quid aliud timb᷑¬
hoc dicat. quod lict̾a ꝓhibens peccatum
ñ iuiuficat hominem. s potuisoccidit au-¬
gendo concupiscentiã. & iniquitatẽ p̃ua¬
ricatione cumulando. nͥ liberet gr̃a per
legem fidi que ẽ in xp̃o iħu: cũ diffundit᷑
caritas in cordibus nr̃is. ꝑ sp̃m sc̃m̃ qui da

Expanded text:
pertinet? ubi ergo ponimus: lex x ira m opepertinet? ubi ergo ponimus: lex x ira m operatur; ubi enim non est lex, nec praeuaricatio et: usque ad legem peccatum in mundo fuit; peccatum autem non deputabatur, cum lex non esset, et illud, quod iam totiens commemorauimus: per legem cognitio peccati, maximeque illud, ubi euidentius expressit unde agitur: concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: non concupisces? Quem totum locum adtende et uide utrum quicquam propter circumcisionem uel sabbatum uel quid aliud umbrhoc dicat, quod littera prohibens peccatum non uiuificat hominem, sed potius occidit augendo concupiscentiam et iniquitatem praeuaricatione cumulando, nisi liberet gratia per legem fidei quae est in Christo Jesu, cum diffunditur caritas in cordibus nostris per spiritum sa
Abbreviated transcription (Latin):
minsttio dãpnatiõis ĩ gła ẽ: multonagiᷤ ha¬
bundabit ministeriũ iustitie in gła. Dici
de his uerbis multa possunt: s postea for¬
tasse oportunius. Nunc autẽ adũte qmͣ
dicat litt̾am que occidit: cui uelut ecõ¬
trario uiuificantẽ ingerit sp̃m. Ea certe
est ministratio mortis inlict̃is figurata la¬
pideis. & ministratio dampnationis: quia
lex subintrauit ut abundaret delictũ.
Porro autẽ p̃cepta ipsa tã sunt utilia
facienti atꝙ salubria: ut nisiquis ea fe¬
cerit. uitam habere ñ possit. An uͦ ꝓpt̾
unum p̃ceptum quod ibi de sabbato¬
est positum. dictus est decalogus litt̃a
occidens. qm̃ quisquis illum diem sic̃
lnt̾a sonat nunc usq obseruat. carna
est: & illa nouem p̾cepta que si recte ob¬
seruant᷑ ut scͥpta sunt. ñ ad legem ope¬
rum ex qua nemo iustificatur. s ad le¬
gem fidei ex qua iustꝰ uiuit ꝑtinere
putanda sunt: Quis tam absurde sen¬
tis. s ex uno solo quod ad sabbatum

Expanded text:
ministratio damnationis gloria est, multo magis abundabit ministratio iustitiae in gloria. dici de his uerbis multa possunt, sed postea forta?se oportunius. nunc autem aduerte quam dicat litteram quae occidit, cui uelut e contrario uiuificantem ingerit spiritum. ea certe est ministratio mortis in litteris figurata lapideis et ministratio damnationis, quia lex subintrauit, ut abundaret delictum. porro autem praecepta ipsa tam sunt utilia facienti atque salubria, ut nisi quis ea fecerit uitam habere non possit. an uero propter unum praeceptum, quod ibi de sabbato positum est, dictus est Decalogus littera occidens, quoniam quisquis illum diem. sicut littera sonat, nunc usque obseruat, carnalem mors est – et illa nouem praecepta quae sic recte obseruantur, ut scripta sunt, non ad legem operum, ex qua nemo iustificatur, sed ad legem fidei, ex qua iustus uiuit, pertinere putanda sunt? quis tam absurde senraeceptis, sed ex uno solo quod ad sabbatum
Abbreviated transcription (Latin):
etiam ati etiam testimoniis immora¬
mͦ. Ipsam enim dicit legem ex qua ne¬
mo ustificatur: qmͣ dicit sub intrasse
ut abuncdaret delictum. Qmͣ tñ ne qͥs¬
qmͣ ob hoc imꝑitus argueret & sacrile¬
gnis accusaret: defendit eam dicens.
Quid gͦ dicemus. lex peccatum est:
Absit. S pecc̃m non cognoui: nisi ꝑ
legem. Nam concupiscentiam nescie¬
bam: nͥ lex diceret ñ concupisces. Oc¬
casione itaq accepta: peccatum per
mancdatum oꝑatũ est in me omnẽ
concupiscentiam. Sicit etiam lex qͥ¬
dem sc̃a. & mancdatũ sc̃m & iustum
& bonum: s pecẽm ut appareat. per¬
De qua item dicit: quod paulo ante
cõmemoraui. Per legem enim cognitio
peccati. Nunc autẽ sine lege iustitia
dei mantfestata ẽ: testificata ꝑ legem

Expanded text:
etiam atque etiam testimoniis inmoraetiam atque etiam testimoniis inmoramur. ipsam enim dicit legem, ex qua nemo iustificatur, quam dicit subintrasse ut abundaret delictum, quam tamen ne quisquam ob hoc imperitus argueret et sacrilegus accusaret, defendit eam dicens: quid ergo dicemus? lex peccatum est? absit; sed peccatum non cognoui nisi per legem; nam concupiscentiam nesciebam nisi lex diceret: non concupisces. occasione itaque accepta peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. dicit etiam: lex quidem sancta et mandatum sanctum et iustum et bonum; sed.peccatum ut appareat pe» de qua item dicit quod paulo ante commemoravi, « Per legem enim cognitio peccati. Nunc autem sine lege justitia Dei manifestata est, testificata per Legem
Abbreviated transcription (Latin):
ne qua oꝑari bonum ñ possumus. actiue¬
tur & erigatur imꝑtito sp̃u gr̃e: sine quo
ad uitorio doctrina illa litt̾a ẽ occidens. qͥa
reos pocuis p̃uaricationis tenet. qmͣ iusti¬
ficat impios. Nam sic̃ illis ꝑcreaturam cog
lutem. quia cognoscentes dm̃ ñ sicut dm̃
głificauerunt aut gr̃as egerunt. dicenteᷤᷤ
se eẽ sapientes: ita eos qui ꝑ legem cog¬
noscunt quemadmodum sit homini
inuendũ. ñ iustificat ipsa cognitio. qui
qͥ lex ficłi ꝑ qmͣ excluditur. quo int se
differunt oꝑep̃cium ẽ consicłare: si tñ
nalemus ad uert̾e atq discernere. Recte
enim quisq dixerit lege̾ oꝑum ẽẽ in iu¬
daismo. legem autem ficłi in xp̃iansino:
ꝓpt̾ea quia cͥcumtisio cet̾aq oꝑa talia
uat. S qnͣtum fallat ista discretio. iam
dui quidem est ut molimur ostendere:
acutis ad dinoscendũ tibiꝙ potissi¬
mum ac talib fortasse iam ostendimꝰ.
gruenter in ea manifestanda plurib

Expanded text:
ne qua operari bonum non possumus, adiuuene qua operari bonum non possumus, adiuuetur et erigatur inpertito spiritu gratiae, sine quo adiutorio doctrina illa littera est occidens, quia reos potius praeuaricationis tenet quam iustificat impios. nam sicut illis per creaturam cognlutem, quia cognoscentes deum non sicut deum glorificauerunt aut gratias egerunt dicentes se esse sapientes, ita eos, qui per legem dei cognoscunt quemadmodum sit homini uiuendum, non iustificat ipsa cognitio, quiaet lex fidei, per quam excluditur, quo inter se differant operae pretium est considerare, si tamen ualemus aduertere atque discernere. cito enim quisque dixerit legem operum esse in Iudaismo, legem autem fidei in Christianismo, propterea quia circumcisio ceteraque opera talia  non seruat. sed quantum fallat ista discretio, iam diu quidem est ut molimur ostendere et acutis ad dinoseendum tibique potissimum ac talibus fortasse iam ostendimus;gruenter in ea manifestanda pluribus
Abbreviated transcription (Latin):
tor qui dixit. in lumine tuo uidebimꝰ lum̃.
ab ipso lumine incõmutabilis ueritatis aũsi
st̃. ⁊ obscuratũ est insipiens cor eorum. Nõ
enim sapiens cor. qmͣuis cognouissent dm̃.
s insipiens potus. quia ñ sicut dm̃ głifica¬
uerunt: aut gr̃as egerunt. Dixit enim hoĩ.
ecce pietas est sapientia. ac ꝑ hoc dicentes se
ẽẽ sapientes. quod non aliter intelligendũ
est nͥ hoc ip̃m sibi tͥbuentes: stulti facti st̃.
Iam que sequunt᷑. quid opus est dicere: ꝑ
hanc quippe impietatẽ illi homines in quã.¬
qui ꝑcͤaturam creatorem cognoscere potu¬
erunt. quo ꝓlapsi cum deus suꝑbis refistit.
tia docent: qmͣ hic cõmemorant᷑ anobis.
Neꝙy isto oꝑe hanc epłam exponendam
suscepimꝰ: s eiꝰ maxime testimonio qnͣtũ¬
nos diuinitus aduiuari adoꝑandam iusti¬
tiam. quod deus legem declit plenam donis
scĩsq p̃ceptis. s quod ipsa uoluntas nr̃a si¬

Expanded text:
tor qui dixit: in lumine tuo uidebimus lumen, tor qui dixit: in lumine tuo uidebimus lumen, ab ipso lumine incommutabilis ueritatis auersi sunt et obscuratum est insipiens cor eorum. non enimsapiens cor, quamuis cognouissent deum, sed insipiens potius, quia non sicut deum glorificauerunt aut gratias egerunt. dixit enim homini: ecce pietas est sapientia. ac per hoc dicentes se esse sapientes, quod non aliter intellegendum est nisi \'hoc ipsum sibi tribuentes,\' stulti fact i sunt. lam quae sequuntur quid opus est dicere?per hanc quippe impietatem illi homines — per creaturam creatorem cognoscere potuerunt — quo prolapsi, cum deus superbis resistit,  consequentia docent, quam hic commemoratur a nobis. neque enim isto opere hanc epistolam exponendam suscepimus, sed eius maxime testimonio dnos diuinitus adiuuari ad operandam iustitiam, quod legem deus dedit plenam bonis sanctisque praeceptis, sed quod ipsa uoluntas nostra, si
Abbreviated transcription (Latin):
& mutauerunt głiam ineorruptibilis
dei. in similidinẽ imaginis corruptibili.
hominis a uolucrum. & quadrupedũ et
serpentium. Uile quemad modũ ñ eos dire¬
rit ueritatis ignaros. s quod ueritatem in
iniquitate detinuerint. quia occurrebat
animo ut quer̃ẽtur. unde illis ẽẽ potuerit
cognitio ueritatis. quib deus legem non
declerat: nec hoc tacuit. unde habere po¬
tuerint. ꝑ uisibilia namq creature. ꝑue¬
nisse eos dixit ad intelligentiam inuisibili¬
um creatoris: qm̃ reuera sic magna utge¬
nia querere ꝑstiterunt. sic inuenire potu¬
erunt. Ubi g impietas: Quia idelicet cũ
cognouissent lm̃. non sicut dm̃ głificaue¬
runt aut gr̃as egerunt: s euanuer̃t in co¬
gitationib suis. Corum quippe uanitatis ꝓpͥe¬
morb est. qui se ipsos seducunt: dum uidẽ¬
tur sibi aliquid ẽẽ cum nichil sint. Demos.
hoc tiͣmore suꝑbie sese obumbrantes. cuus
pedem sibi ñ uenire dep̃catur sc̃s ille canta¬

Expanded text:
m incorruptibilis dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et uolucrum et quadrupedum et serpentium. uide quemadmodum non eos dixerit ueritatis ignaros, sed quod ueritatem in iniquitate detinuerint. et quia occurrebat animo, ut quaereretur, unde illis esse potuerit cognitio ueritatis, quibus deus legem non dederat, neque hoc tacuit unde habere potuerint; per uisibilia namque creaturae peruenisse eos dixit ad intellegentiam inuisibilium creatoris, quoniam reuera sic magna ingenia quaerere perstiterunt, sic inuenire potuerunt. ubi ergo impietas? quia uidelicet cum cognouissent deum, non sicut deum glorifieauerunt aut gratias egerunt, sed euanuerunt in cogitationibus suis. eorum proprie uanitas morbus est, qui se ipsos seducunt, dum uidcntur sibi aliquid esse, cum nihil sint. denique hoc tumore superbiae sese obumbrantes, cuius pedem sibi non uenire deprecatur sanctus ille canta
Abbreviated transcription (Latin):
est : Absit. S peccatum ñ cognoui: nͥ per
legem. Nam contupiscentiam nesciebam:
nͥ lex diceret non concupisces. Occasione
accepta: peccatum per mandatũ oꝑatũ
est nime omnẽ concupiscentiã. Sine lege
enim peccatũ mortuum est. Ego autem
uiuebam aliqnͣdo sine lege. Aoueniente
autẽ mandato pecc̃m reiuixit. ego autẽ
mortiis sum: & inuentum est mͥ man¬
datum quod erat inuita. hoc ẽẽ in mor¬
te. Peccatum enim occasione accepta ꝑ
mandatum fefellit me: & ꝑ illud occi¬
dit. Itaꝙ lex quidem sc̃a: & mancdatũ¬
est mortem: ut fiat suꝑ modum pec¬
cans peccatũ ꝑ mandatum. Scimus em̃
quia lex sp̃ualis est: ego autẽ carnalis
sum. uenundatus sub pecc̃o. Qd̾ enim
opor ignoro. Nõ enĩ quod uolo hocago:
illd̾. s quod habitat in me peccatum.
Scio eium quia ñ habitat mine: hoc est
incarne mea bonum̃. Uelle enim ad iacet
mͥ: ꝑficere autem bonum non Non enim
ꝗd̾ uolo fatio bonum: s quod nolo malũ

Expanded text:
s, dicens: Peccatum non cognovi nisi per legem. Nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: Non concupices . Occasione autem accepta, peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. Sine lege enim peccatum mortuum erat. Ego autem vivebamautem mandato peccatum reuixit. ego autem mortuus sum et inuentum est mihi mandatum, quod erat in uitam, hoc esse in mortem. peccatum enim occasione accepta per mandatum fefellit me et per illud occidit. itaque lex quidem sancta et mandatutum est mortem, ut fiat supra modum peccans peccatum per mandatum. scimus enim, quia lex spiritalis est, ego autem carnalis s u m, uenundatus sub peccato. quod enim operor, ignoro. non enim, quod uolo, hoc ago, illud, sed quod habitat in me peccatum. Scio enim quia non habitat in me, hoc est in carne mea, bonum. Velle enim adjacet mihi, perficere autem bonum non. Non enim quod volo facio bonum; sed quod nolo malum,
Abbreviated transcription (Latin):
mͥ popłs. Quid hoc bono melius. quid
hac felicitate felicius. uiuere deo uiuere
dedeo. apud quem est fons uite. & incꝰ
lumine iudebimus lumen: De hac uita
dicit ipse cdñs. hec ͤ autem uita et̾na. ut
cognoscant te unum uerum dm̃ & ciuẽ
misisti iħ̾m xp̃m: so ẽ te & quem misi

Expanded text:
mihi p u lus. quid hoc bono melius, quid mihi p u lus. quid hoc bono melius, quid hac felicitate felicius uiuere deo, uiuere de deo, apud quem est fons uitae et in cuius lumine uidebimus lumen? de hac uita dicit ipse dominus: haec est autem uita aeterna. ut cognoscant unum uerum deum et quem misisti Iesum
Abbreviated transcription (Latin):
ime duab illis tabulis sine figura ad¬
ũbrate significationis exp̃ssa sunt. si¬
cuti est ñ adult̾abis. ñ homicidiũ faci¬
es. ñ concupisces. & siquod ẽ aliud man¬
datum quod in hoc sermone recapitu
tñ quia in eo sieut dixi ꝓmissa t̾rena
& temporalia recitant᷑. que bona sunt
huius corruptibilis carnis. qmͣuis eis
sempit̾na atꝙ celestia. ad noriũ seilicet
testam̃tum ꝑtinentia figurentur: nc̃
ipsuis cordis bonum ꝓmutit᷑. mentis
bonum. sp̃s bonũ. Hoc ẽ intelligibile
bonum: cum dicitur dans leges meas
imente eorum. & incordib eorum scri¬
bãs eas. Unde significauit eos nõ forin¬
secis t̾rentem legem formidaturos: s
intͥnsects habitantem ipsam legis iꝰtici¬
am dilecturos. Deinde addilit & mer¬
cedem: & ero eis indm̃. & ipsi erunt mͥ
inpopłm. Noc ẽ illud quod de cleo ait
ille. Michi autem adherere deo bonum
est. Ero inquit illis in dm̃: & ipsi erunt

Expanded text:
ime duabus illis tabulis sine figura adime duabus illis tabulis sine figura adumbratae significationis expressa sunt, sicuti est: non adulterabis, non homicidium facies, non concupisces et si quod est aliud mandatum, quod in hoc sermone reeapitul ipsum, tamen, quia in eo, sicut dixi, promissa terrena et temporalia recitantur, quae bona sunt huius corruptibilis carnis, quamuis eis sempiterna atque caelestia ad nouum scilicet testamentum pertinentia figurentur, nunc ipsius cordis bonum promittitur, mentis bonum. spiritus bonum, hoc est intellegibile bonum. cum dicitur: dans leges meas in mente eorum et in cordibus eorum scribam eas. unde significauit eos non forinsecus terrentem legem formidaturos, sed intrinsecus habitantem ipsam legis iustitiam dilecturos. Deinde addidit et mercedem: et ero eis in deum et ipsi erunt mihi in populum. hoc est illud, quod deo ait ille: mihi autem adhaerere deo bonum est. ero, inquit, illis in deum et ipsi erunt
Abbreviated transcription (Latin):
ait quod supͣ cõmemorauimus. ñ in ta¬
pulis lapideis. s in tabulis cordis carna¬
lib: quia ñ attram̃to. s sp̃u dei uiui. Nec
ob aliud arbitror meo loco apłm uoluisse
cõmemorare testam̃tum nouũ. ibi quippe
batur ꝓpħiam cum diceret nron in tabuł
lapideis. s intabulis cordis carnalib: qm̃
hic dictum est incordib scribo eas. ubi
nominatim ꝓmissum est testam̃tũ no¬
uum. Quid sunt gͦ leges dei ab ip̃o deo
digitus dei: Quo p̃sente diffunditur
caritas in cordib nr̃is: que plenitudo le¬
gis est.&. finis p̃cepti. Nam quia ueteriᷤ
testam̃ti ꝓmissa t̃rena sunt. licet excep¬
tis sacͣmentis que umbra erant futuroꝵ.
sicut ẽ circumcisio & sabbatum. & alie
dierum obseruatione. & quarũdã esca¬
rum cerimonie. & multiplex sacͥfitioꝵ
saerorumꝙ ritus. que uetustati carna¬
li lege uigõꝙ seruili congruebant. ta¬
lia contineat p̃cepta iustitie qualia
nunc quoq obseruare p̃cipim᷑. que mar¬

Expanded text:
commemorauimus: non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis, quia non atramento, sed spiritu dei uiui. nec ob aliud arbitror in en loco apostolum noluisse commemorare testamentum nouum ibi quippe batur prophetiam, cum diceret: non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis cordibus, quoniam hic dictum est: in cordibus eorum scribo eas, ubi nominatim promissum est testamentum nouum. Quid sunt ergo leges dei ab ipso deo sancti, qui est digitus dei, quo praesente diffunditur caritas in cordibus nostris, quae plenitudo legis est et finis praecepti? nam quia ueteris testamenti promissa terrena sunt, licet — exceptis sacramentis, quae umbrae erant futurorum, sicut est circumcisio et sabbatum et aliae dierum obseruationes et quarundam escarum cerimoniae et multiplex sacrificiorum sacrorumque ritus, quae uetustati carnali lege iugoque seruili congruebant — talia contineat praecepta iustitiae, qualia nunc quoque obseruare praecipimur, quae max
Abbreviated transcription (Latin):
simus cogitare aliquid quasi ex nob̾¬
met ipsis. s sufficientia nr̃a ex leo est:
qui idoneos nos fecit ministros noui te¬
stamen. non litt̾e s sp̃s. Lict̾a enim occidit:
sp̃c autem iuuificat. Si autem ministratio
mortis litt̾is figurata in lapidib fuit in
gła ita ut ñ possent intendere filii isrł
in faciẽ moysi. ꝓpt̾ głam uultꝰ eiꝰ q̃ euacuat᷑.

Expanded text:
simus cogitare aliquid a nobis quasi ex nobmetipsis; sed sufficientia nostra ex Deo est, qui idoneos nos fecit ministros Novi Testamenti, non litterae, sed spiritus. Littera enim occidit, spiritus autem vivificat. Si autem ministratio mortis in litteris figurata in lapidibus fuit in gloria, ita ut non possent intendere filii Israel in faciem Moysi, propter gloriam vultus ejus qu
Abbreviated transcription (Latin):
de ñ accipiendo nomine dei inuam̃.
siue de honore parentib deferendo:
siue de cauendis fornicationib. homi¬
eidiis. furtis. falsis testimoniis. ad ul¬
teriis. re aliena concupiscenda. Quid
horum qͥsqmͣ dixerit xp̃ianum non
debere seruare: An forte ñ istam
legem que in illis diiab tabulis scͥpta
est. licc̾am occidentem appłłat apłs. si
illam circumcisionis. aliorumq uete¬
rum iamq abolitorum sacͣm̃torum: s¬
quomͦ putabimus tum in ea sit nõ cõ¬
cupisces. ꝑ quod mandatum qmͣus
sc̃m & iustum & bonum. fefellit me in¬
quit pecẽm & ꝑ illum occidit: Quid enĩ
alnd ẽ litta occidit. qmͣuĩ euidentius
eo ipso loco ad corinthios ubi art. litt̾a
occidit sp̃c autem uiuificat. ñ aliam
uelit intelligi litt̾am. qmͣ ip̃m decalo¬
gum in illis duab tabulis scͥptum᷑ Sic

Expanded text:
de non accipiendo nomine dei in nanum de non accipiendo nomine dei in nanum siue de honore parentibus deferendo siue decauendis fornicationibus, homicidiis, furtis, falsis testimouiis, adulteriis, re aliena concupiscenda. quid horum quisquam dixerit Christianum non debere seruare? an forte non istam legem, quae in illis duabus tabulis scripta est, litteram occidentem appellat apostolus. sed illam circumcisionis aliorumque ueterum iamqquomodo putabimus, cum in ea sit, Non concupisces: per quod mandatum, quamvis sanctum et justum et bonum, fefellit me, inquit, peccatum, et per illud occidit? Quid enim aliud est, Littera occidit? 24. Quamvis evidentius eo ipso loco ad Corinthios, ubi ait, Littera occidit, spiritus autem vivificat; non aliam velit intelligi litteram, quam ipsum Decalogum in illis duabus tabulis scriptum. Sic
Abbreviated transcription (Latin):
corrigere uideatur apłs. ut legis noĩe
eancdem cͥcucisionẽ appellet. cet̾asꝙ eiꝰ¬
moch legis obseruationes. quas tanqmͣ
umbras futuri iam mnc respuunt xͥa¬
ni. so tenentes qd̃ ꝑ illas umbras figͣa¬
te ꝓmitebat᷑: tñ legem ex qua neminẽ
dicit iustificari. ñ tm̃ in illis sacͣm̃tis que
habuerunt ꝓmissiuas figuras net̾um.¬
s etiam millis oꝑib uult intelligi que
quisqͥs fecerit iuste uuit: ubi est & illud
ñ concupiscis. Atq ut hoc qd̾ dicimus
fiat planuis: ipsum decalogum uidea¬
mus. Certe enin legem moy ses ministnͣ¬
dam ppło accepit in monte scͥptam in
lapideis tabulis cligito dei. Nec decẽ p̃¬
ceptis constringitur. Ubi nicħ de cͥcum¬
cisione mandatum est: nicħ de uictimiᷤᷤ
pecorum. que nũc a xp̃ianis ñ ummo¬
lantur. In illis gͥ decem p̃ceptis excepta
sabbati obseruatione. dicatur in quid
ñ sit obseruandum axp̃iano. siue de
ñ faciendis colendisq idolis. aliisq ul¬
lis diis p̃ter unum dm̃ uerum. siue

Expanded text:
corrigere uideatur apostolus, ut legis nomine eandem circumcisionem appellet ceterasque eiusmodi legis obseruationes, quas tamquam umbras futuri iam nunc respuunt Christiani id tenentes quod per illas umbras figurate promittebatur, tamen legem, ex qua neminem dicit iustificari, non tantum in illis sacramentis, quae habuerunt promissiuas figuras, uerum etiam in illis operibus uult intellegi, quae quisquis fecerit iuste uiuit; ubi est et illud: non concupisces. atque ut hoc quod dicimus fiat planius, ipsum Decalogum uideamus. certe enim legem Moyses ministrandam populo accepit in monte, scriptam in lapideis tabulis digito dei. haec decem praeceptis constringitur, ubi nihil de circumcisione mandatum est, nihil de uictimus pecorum, quae nunc a Christianis non immolantur. in illis igitur decem praeceptis excepta sabbati obscruatione dicatur mihi quid non sit obseruandum a Christiano siue de non faciendis. colendisique idolis aliisque ullis diis praeter unum uerum deum siue
Abbreviated transcription (Latin):
medicina iaudib p̾dicatur: tantõma¬
gis uituꝑant᷑ &. horrent᷑ uulnera et
morbi. aquib lib̾at que ita laudat᷑.
Sic & laus et p̃dicatio gr̃e: nituꝑatio
& dampnatio est delictorum. Demonstũ¬
da enu fuerat homini feditas lango¬
ris euis. cui contra iniquitatẽ suam
nec p̃ceptum sc̃m & bonum ꝓfuit.
quo magis aucta est miquitas quam
minuta: qnͣdõquidem lex subint᷑uit
ut abundaret delictum. ut eo mͦ cõ¬
uictus ate confusus. iuideret nõ tan¬
tum doctorem sibi ẽẽ necessarium.
uerumetiam ad uitorem deũ. a quo
euis itinera dirigant᷑. ne dñetur ei
onũs iniquitas & confugiendo ad opẽ
cdauit delictum suꝑabundet gr̃a:
non peccantis merito. s subuenien¬
tis auxilio. Consequenter eandẽ me¬
dicinam in passione & resurrectione
xp̃i mistice de monstratam: ostendit
apłis dicens. An ignoratis qm̃ qͥcunꝙ:¬

Expanded text:
medicina laudibus praedicatur, tanto mamedicina laudibus praedicatur, tanto magis uituperantur et horrentur uulnera et morbi, a quibus liberat quae ita laudatur. sic laus et praedicatio gratiae uituperatio et damnatio est delictorum. demonstranda enim fuerat homini foeditas languoris eius, cui contra iniquitatem suam nec praeceptum sanctum et bonum profuit, quo magis aucta est iniquitas quam minuta, quando quidem lex subintrauit, ut abundaret delictum, ut eo modo conuictus atque confusus uideret non tantum doctorem sibi esse necessarium, uerum etiam adiutorem deum, a quo eius itinera dirigantur, ne dominetur ei omnis iniquitas et confugiendo ad opem ndauit delictum superabundet gratia non peccantis merito, sed subuenientis auxilio. Consequenter eandem medicinam in passione et resurrectione Christi mystice demonstratam ostendit apostolus dicens: an ignoratis, qu
Abbreviated transcription (Latin):
& ꝑ unum hominẽ iustitiam & uitã
et̾nam: illum adam. hunc aꝑtissime
xp̃m in sinuans ait. Lex autem subĩ¬
tͣuit: ut ab unlaret delictum. Ubi
autẽ abunclauit delictum: suꝑ abũ¬
dauit gr̃a: ut quẽ admodum regna
questionẽ. quid gͦ dicemus inquit:
Permanebimus inpecco. ut gr̃a ab ũ¬
det: Absit. Uidit enim aꝑu̾sis ꝑũse
posse accipi qd dixerat. lex subintra¬
uit ut habundaret delictum. ubi
antẽ abundauit delictum suꝑ abũ¬
dauit gr̃a: tanqmͣ dixerit ꝑꝑter abũ¬
dantiam gre ꝓdesse pecc̃m. Hoc dilu-¬
ens respondit absit: atꝙ subiecit. Qͥ¬
cõmortui sumus xp̃o pecc̃o. quomo¬
do iuuemꝰ in eo: Hoc est. Cum id pre¬
stiterit gr̃a ut moreremur peccato.
quid aliuid fatiemus si uiuimus in
eo. nͥ ut gr̃e simus ingrati: Neꝙ enĩ
qui laudat bñfitium meditine. ꝓ¬
desse morbos dicit & uulnera: a ciͥb
illa hominẽ sanat. S qͣto maioribꝰ

Expanded text:
per unum hominem iustitiam et uitam per unum hominem iustitiam et uitam aeternam, illum Adam, hunc Christum apertissime insinuans ait: lex autem subintrauit, ut abundaret delictum; ubi autem abundauit delictum, superabundauit gratia, ut quemadmodum regnauquaestionem: quid ergo dicemus? inquit, permanebimus in peccato, ut gratia abundet? absit. uidit enim a peruersis peruerse posse accipi quod dixerat: lex subintrauit, ut abundaret delictum; ubi autem abundauit delictum, superabundauit gratia, tamquam dixerit propter abundantiam gratiae prodesse peccatum. hoc diluens respondit: absit atque subiecit: qui mortui sumus peccato, quomodo uiuemus in eo? hoc est: \'cum id praestiterit gratia, ut moreremur peccato, quid aliud faciemus, si uiuemus in eo, nisi ut gratiae simus ingrati?\' neque enim qui laudat beneficium medicinae prodesse morbos dicit et uulnera, a quibus illa hominem sanat, sed quanto maioribus
Abbreviated transcription (Latin):
que facit sola sua uoluntate. siue q̃
cooꝑantib creature sue uoluntatibꝰ
a se fieri posse constituit: ac ꝑ hoc qͥe¬
quid eorum ñ facit. sine eremplo ẽ qͥdẽ
inoꝑib factis. s apud dm̃ & in euis iͥ¬
tute habet causam qua fieri posuit:
& meius sapientia quare ñ factum
sit. Que causa etiam si ladeat hominẽ.
ñ se obluuscatur ẽẽ hominẽ: nec ꝓpt̾ea
deo det insipientiã. quia ñ plene ca¬
pit eius sapientiã. Attende gͥ apłm
ad romanos. explicantẽ satisq mon¬
strantẽ quod scripsit ad corinthios.
litt̃a occidit. sp̃c autem uiuificat. sic
magis accipiendũ quẽad modũ supͣ
diximus: q̃m̃ legis uit̾a que docet ñ
Scire̾ enim facit pece̾m pocius qmͣ
caueri. & ideo magis augeri quam
minui: quia male concupiscentie
etiam p̾uaricatio legis accedit. uo¬
cepta lege extollerent se.postea qmͣ
dixi ͭ pecc̃m & mortem ꝑunum hoĩ¬
nem intrasse ingenus humanum.

Expanded text:
quae facit sola sua uoluntate siue quae quae facit sola sua uoluntate siue quae cooperantibus creaturae suae uoluntatibus a se fieri posse constituit. ac per hoc quicquid eorum non facit, sine exemplo est quidem in operibus factis, sed apud deum et in eius uirtute habet causam qua fieri possit et in eius sapientia quare non factum sit; quae causa etiamsi lateat hominem, non se obliuiscatur esse hominem nec proptera deo det insipientiam, quia non plene capit eius sapientiam. Adtende igitur apostolum ad Romanos explicantem satisque monstrantem quod scripsit ad Corinthios: littera occidit, spiritus autem uiuificat, sic magis accipiendum quemadmodum supra diximus, quoniam legis littera quae docet non sciri enim facit peccatum potius quam caueri et ideo magis augeri quam minui, quia malae concupiscentiae etiam praeuaricatio legis accedit. Vocepta lege se extollerent, posteaquam dixit peccatum et mortem per unum hominem intrasse in genus humanum et
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ sp̃m sc̃m diffundit caritatem in corcibꝰ
eorum. quos p̃sciuit ut p̃destinaret. pre¬
destinauit ut uocaret. uocauit ut uisti:¬
ficaret: iustificauit ut glorificaret. Hoc
autem cum apparuerit. uidebis ut ex¬
istimo frustra cdicialla tm̃ ẽẽ possibilia
sine exemplo que dei oꝑa sunt. sieut
de cameli tͣnsitu ꝑforamen aciis cõme¬
morauimus. & quecumq alia sunt apd̃ noᷤ
impossibilia. aptid deum autem possi¬
bilia: & ideo non inter hec humanã
deputandam ẽẽ iustitiam. quod ñ ad
dei s ad hominis opus ꝑtinere debeat.
cuius ꝑfectio si est in hac uita possibilis.
nullam ẽẽ causam cur sine exemplo ẽẽ
credatur. Hoc gͦ frustra clici satis elu¬
cebit. cum & ipsam humanam iustitiã
oꝑatiomi dei tͥbuendam ẽẽ claruerit:
qmͣuis ñ fiat sine hominis uoluntate.
Et icleo eius ꝑfectionẽ. etiam in hacui.¬
ta ẽẽ possibilem negare ñ possumus.
quia omnia possibilia sunt deo: siue

Expanded text:
 sanctum diffundit caritatem in cordibus  sanctum diffundit caritatem in cordibus eorum quos praesciuit ut praedestinaret, praedestinauit ut uocaret, uocauit ut iustificaret, iustificauit ut glorificaret. hoc autem cum apparuerit, uidebis, ut existimo, frustra dici illa tantum esse possibilia sine exemplo, quae dei opera sunt — sicut de cameli transitu per foramen acus commemorauimus et quaecumque alia sunt apud nos inpossibilia, apud deum autem facilia — et ideo non inter haec humanam deputandam esse iustitiam, quod non ad dei, sed ad hominis opus pertinere debeat, cuius perfectio, si est in hac uita possibilis, nullam esse causam cur sine exemplo esse credatur. hoc ergo frustra dici satis elucebit, cum et ipsam humanam iustitiam operationi dei tribuendam esse claruerit, quamuis non fiat sine hominis uoluntate. et ideo eius perfectionem etiam in hac uita esse possibilem negare non possumus quia omnia possibilia sunt deo, siue
Abbreviated transcription (Latin):
malum : sicut aque impetus. si in cã
partem ñ cess influere uehem̃tior fit
obice opposito. cuius mołe cum euic̾it.
maiore cumulo p̾cipitatus uiolentiꝰ
ꝑ ꝓna ꝓ uoluitur. Nescio quo enim
modo hoc ipsum quod concupiscitur:
fit iocundus dum uetat᷑. Et hoc est
quod fallit peccatum ꝑmandatum.
& ꝑ illud occidit. cum decedit etiam
p̃uaricatio: que nulla est ubi lex ñ
si placet concideremus: & sic̃ cdñs ad¬
iuuerit ꝑtͣctemus. Nolo enim si potue¬
ro demonstrare illud quod ait apłs.
litt̃a occidit sp̃s autem uiuificat. ñ
de figuratis locutionib dictum. qmͣ¬
uis & illic congruenter accipiat᷑: s po¬
tius delege aꝑde quod malum est ꝓ¬
hibente. Quod cum ostendero. ꝓfecto
manifestus apparebit bñ uinere do¬
num ẽẽ diuinum: ñ tantum quia
hõi ds dedit liberũ arbitum. sine
quo nec male nec bene uiuitur. nec
tantũ quia p̾ceptum dedit. quo do¬
ceat quẽ admodũ sit uiuendũ. s qͥa¬

Expanded text:
malum, sicut aquae impetus, si in eam malum, sicut aquae impetus, si in eam partem non cesset influere, uehementior fit obice obposito, cuius molem cum euicerit maiore cumulo praecipitatus uiolentius per prona prouoluitur. nescio quo enim modo hoc ipsum, quod concupiscitur, fit iocundius, dum uetatur. et hoc est quod fallit peccatum per mandatum et per illud occidit, cum accedit etiam praeuaricatio, quae nulla est ubi lex nonsi placet, consideremus et sicut dominus adiuuerit pertractemus. uolo enim, si potuero, demonstrare illud, quod ait apostolus: littera occidit, spiritus autem uiuifieat, non de figuratis locutionibus dictum, quamuis et illic congruenter accipiatur, sed potius de lege aperte quod malum est prohibente. quod cum ostendero, profecto manifestius apparebit bene uiuere donum esse diuinum non tantum quia homini deus dedit liberum arbitrium, sine quo nec male nec bene uiuitur, nec tantum quia praeceptum dedit, quo doceat quemadmodum sit uiuendum, sed q
Abbreviated transcription (Latin):
apłs. litt̾a occidit sp̃s autem uiuificat.
s etiam illo eoq uł maxime. quoda¬
ꝑtissime alio loco dicit. concupiscentiã
nesciebam nͥ lex diceret. ñ concupisce:
& paulop̾t ait. Occasione accepta pec¬
catum ꝑmandatum fefellit me: & ꝑ illd̾
occidit. Ecce quod est litt̾a occidit. Et
ñ concupisces. s aꝑtissimũ saluberri¬
mumꝙ p̃ceptum ẽ: quod siquis im¬
pleuerit. nullum habebit omino pec̃m.
Nam hoc ideo elegit apłs generale qͥd¬
dam quo cuncta complexiis est: tan¬
qmͣ hec eẽt nor legis ab omni pecc̃o
ꝓhibentis quod ait. ñ concupisces. Ne¬
ꝙ enim ullum pecẽm: nisi concupis
cendo cõmutitur. Proinde que hoc p̃¬
cipit bona & lauclabilis lex est: s ubi
sc̃s ñ ad uiuat sp̃c. inspirans ꝓconcu¬
piscentia mala concupiscentiam bo¬
nam. hoc est caritatem diffundenᷤ
in cordib nr̃is. ꝓfecto illa lex qmͣuiᷤᷤ
bona auget ꝓ hibendo desiderium

Expanded text:
Apostolus, Littera occidit, spiritus autem vivificat: Apostolus, Littera occidit, spiritus autem vivificat: sed etiam illo, eoque vel maxime, quo apertissime alio loco dicit, Concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret, Non concupisces. Et paulo post ait: Occasione accepta peccatum per mandatum fefellit me, et per illud occidit . Ecce quid est, Littera occidit. Et Non concupisces: sed apertissimum saluberrimumque praeceptum est, quod si quis impleverit, nullum habebit omnino peccatum. Nam hoc ideo elegit Apostolus generale quiddam, quo cuncta complexus est, tanquam haec esset vox legis ab omni peccato prohibentis, quod ait, Non concupisces; neque enim ullum peccatum nisi conccendo committitur. proinde quae hoc praecipit bona et laudabilis lex est. sed ubi sanctus non adiuuat spiritus inspirans pro concupiscentia mala concupiscentiam bonam, hoc est caritatem diffundens in cordibus nostris, profecto illa lex quamuis bona auget prohibendo desiderium
Abbreviated transcription (Latin):
metur accedere ad participationẽ illiꝰ
uiri luminis. ut ex illo ei bene sit: aqͦ
habet ut sit. Nam neq lib̾um arbitũ
quicqmͣ nisi ad peccandum ualet. si late¬
at ueritatis uia: & cum io quod agendũ
⁊ qd̃ nitendũ ẽ ceꝑit ñ lat̾e. nͥ etiam de¬
lectet & ametur ñ agit᷑ ñ suscipitur. nõ
bene uiuitur. Ut autem diligatur. caritaᷤ
dei diffuntur incordib nr̃is: ñ ꝑ libe¬
rum arbitrium quod surgit ex nobis.
cimus continent̾ur rectec uiuendi.
littera est occidens. nͥ ad sit uiuificans
sp̃c. Neq enim solo illo modo intelli¬
gendum est quod legimus. lutera oc¬
esdit sp̃c autem iuuificat. ut aliquid
fugͣate scͥptum cuius est absurda ꝓͥpͥ¬
etas. ñ accipiamꝰ scut lut̾a sa̾nat. s ali¬
in cantica canticorum carnalit accipi¬
at. ñ ad luminose caritatis fructum.
s ad libidinos: cupiditatis affectum. nõ
gͦ solo illo mͦ intelligendũ ẽ quod ait

Expanded text:
metur accedere ad participationem illius metur accedere ad participationem illius ueri luminis, ut ex illo ei bene sit, a quo habet ut sit. nam neque liberum arbitrium quicquam nisi ad peccandum ualet, si lateat ueritatis uia; et cum id quod agendum et quo nitendum est coeperit non latere, nisi etiam delectet et ametur, non agitur, non suscipitur, non bene uiuitur. ut autem diligatur, caritas dei diffunditur in coidibus nostris non per arbitrium liberum, quod surgit ex nobis, cipimus continenter recteque uiuendi, littera est occidens, nisi adsit uiuificans spiritus. neque enim solo illo modo intellegendum est quod legimus: littera occidit, spiritus autem uiuificat, ut aliquid figurate scriptum, cuius est absurda proprietas, non accipiamus sicut littera sonat, sed aliin Cantico canticorum carnaliter accipiat non ad luminosae caritatis fructum, sed ad libidinosae cupiditatis adfectum. non ergo isto solo modo intellegendum est q
Abbreviated transcription (Latin):
ri ceꝑint quom id p̃sumant asserere
fieri sine ope diuina. repͥmunt se. nͨ
hanc uocem audent emitt̾e: qm̃ urdẽt
qmͣ sit impia & ñ ferenda. S aiunt
ideo ita sine ope diuina ñ fieri: quia
se docet quemadinodũ homim sit u¬
uendũ. Et ideo utiq ad iuat quod
docendo aufert ignorantiam ut sciat
homo moꝑib suis. quid euitare et
quid appetere debeat: quo ꝑ liberũ
arbitͥum naturalit̾ insitũ uiam de¬
monstratam ingrediens. continenter &
iiste & pie iuuendo adbeatam eandẽꝙ.
et̾nam iuitam ꝑuenire mereamur. Nos
autẽ dicimus humanam uoluratatem
sic diuinitus adiuuari ad fatiendam
ustitiam. ut p̃ter quod creatus est hõ
cum libero uoluntatis arbitrio. p̾terq
doct̾riam qua ei p̾cipitur quemadino
sũmi illuiᷤ atꝙ incõmutabilis boni. qd̾
deus est. etiam nunc cum adhuc ꝑfidẽ
ambulatur ñclũ ꝑ speciem. ut hac sibi
uelut arra data gratinti muneris in¬
ardescat inherere creatori: atcy inflã¬

Expanded text:
ri coeperint, quomodo id praesumant asserere ri coeperint, quomodo id praesumant asserere fieri sine ope diuina, reprimunt se nec hanc uoccm audent emittere, quoniam uident quam sit impia et non ferenda. sed aiunt ideo ista sine ope diuina se docet, quemadmodum homini sit vivendum: et ideo utique adjuvat quod docendo aufert ignorantiam, ut sciat homo in operibus suis quid vitare et quid appetere debeat; quo per liberum arbitrium naturaliter insitum viam demonstratam ingrediens, continenter, juste, et pie vivendo, ad beatam, eamdemque aeternam vitam, pervenire mereatur. Nos autem dicimus, humanam voluntatem sic divinitus adjuvari ad faciendam justitiam, ut praeter quam quod creatus est homo cum libero voluntatis arbitrio, et praeter doctrinam, qua ei praecipitur quemadmodusummi illius atque incommutabilis boni, qeus est, etiam nunc cum per fidem ambulatur, nondum per speciem, ut hac sibi uelut arra data gratuiti muneris inardescat inhaerere creatori atque inflam
Abbreviated transcription (Latin):
inueniri sine pecc̃o. sicuti est. ne intres
in iudicium cum seruo tuo. qm̃ ñ tͦtifi
& cet̾a talia. quisqimͣ docere potuerit
alit̾ accipienda qmͣ sonant. & de mon¬
strauerit aliquem usł aliquos sine ullo
hic uixisse peccato. qui ñ ei ñ solum
minime ad u̾satus. uerũetiam pluri¬
mum gratulatus fuerit. ñ mediocri¬
b inuidentie stimulis agitatur: qͥn
etiam si nemo est aut fuit aut erit
quod magis credo tali puritate per¬
fectus: & tñ ẽẽ aut fuisse aut fore de¬
fendit᷑ aut putatur. qnͣtum ego ui¬
dicare possum ñ multum erratur.
ne ꝑnitiose cum quadam quisq be¬
niuolentia fallitur: si tñ qui hoc pu¬
tat se ipsum talem eẽ non putet.
nͥ reuera aliqñdo talem se eẽ ꝑspererit.
S illis acerrime ac uehemtissime resi¬
stendum est: qui putant sine ad iuto¬
rio dei. ꝑ se ip̃am uim uoluntatis hu¬
mane uł iustitiam posse efficere. us ad
eam tenendam ꝓficere. Et cum urge¬

Expanded text:
inueniri sine peccato, sicuti est: ne intres inueniri sine peccato, sicuti est: ne intres in iudicium cum seruo tuo, quoniam n.on iuens, et cetera talia quisquam docere potuerit aliter esse accipienda quam sonant et demonstrauerit aliquem uel aliquos sine ullo hic uixisse peccato, qui non ei non solum minime aduersatus, uerum etiam plurimum gratulatus fuerit, non mediocribus inuidentiae stimulis agitatur. quin etiam si nemo est aut fuit aut erit, quod magis credo, tali puritate perfectus et tamen esse aut fuisse aut fore defenditur et putatur, quantum ego iudicare possum, non multum erratur nec perniciose cum quadam quisque beniuolentia fallitur, si tamen qui hoc putat se ipsum talem esse non putet, nisi reuera ac liquido talem se esse perspexerit. Sed illis acerrime ac uehementissime resistendum est, qui putant sine adiutorio dei per se ipsam uim uoluntatis humanae uel iustitiam posse perficere uel ad eam tendendo proficere et, cum urgue
Abbreviated transcription (Latin):
mꝰ fieri posse ut homo sine peccato
sit: quia nullus est hominũ p᷑ter
illum qui ñ tm̃ homo. s etiam nat᷑a
deus ẽ. in quo id ẽẽ ꝑfectum de mon¬
strare possimꝰ. Hic fortasse responde¬
as. ista que cõmemoraui facta nõ ẽẽ
& fieri potuisse oꝑa eẽ diuina. ut aũ
sit homo sine peccato. ad opus ipsus
hominis ꝑtinere. ioꝙ opus est optimũ.
quo fiet plena & ꝑfecta & ex omni ꝓrsꝰ
parte absoluta uistitia: & ideo ñ ẽẽ cre¬
dendum neminẽ fuisse uł ẽẽ uł fore in
hac uita. qͥ hoc opꝰ ĩpleuerit. si ab homĩe
ĩpleri pot S cogitare debes ꝙͣuis ad ho¬
minẽ idag̃e ꝑtineat. hoc ꝙͦ munꝰ eẽ diui¬
multum molesti sunt: & in standum ẽ
eis. ut si possunt ostendant
ita eẽ. qui dicunt uiuere hic hominẽ
siue uixisse. sine ullo omnino peccato.
Nam si testiminia scͥpturarum quibus
existimo definitum. nullũ hominẽ hic
iuentem. qmͣuis utatur libero arbitͥo

Expanded text:
mus fieri posse, ut homo sine peccato mus fieri posse, ut homo sine peccato sit, quia nullus est hominum praeter illum, qui non tantum homo, sed etiam natura deus est, in quo id esse perfectum demonstrare possimus. Hic fortasse respondeas ista, quae commemoraui facta non esse et fieri potuisse, opera esse diuina, ut autem sit homo sine peccato ad opus ipsius hominis pertinere idque opus esse optimum, quo fiat plena et perfecta et ex omni prorsus parte absoluta iustitia, et ideo non esse credendum neminem uel fuisse uel esse uel fore in hac uita, qui hoc opus inpleuerit, si ab homine inpleri potest. sed cogitare debes, quamuis ad hominem id agere pertineat, hoc quoque munus esse diuimultum molesti sunt et instandum est eis, ut, si possunt, ostendant ita esse qui dicunt uiuere hic hominem siue uixisse sine ullo omnino peccato. nam si testimonia scripturarum, quibus existimo definitum nullum hominum hic uiuentem, quamuis utatur libero arbitrio,