comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qd̾ ds ẽ: Et ad quos magis ꝑtinet aꝑtio carnaliũ ocłoꝵ
quam ad istos: qui relicta interiore sapientie luce. solẽ
istum qui ꝑtinet ad oculos corporis ad orare compellũt:
Et om̃s quidẽ generaliter heretici scientie pollicitatio¬
ne decipiunt: & rep̃hendunt eos qus simpliciter cre¬
dentes inuenerint. Et quia omnino carnalia ꝑsua¬
dent: quasi ad carnalium oculorum aꝑtionẽ conan¬
corꝑa sua displicent. ñ ꝓpt̾ penalẽ mortalitatẽ quã
peccando meruimꝰ: s ita ut negent dm̃ ẽẽ corpors
conditorem. tanqͣm aꝑtis oculis carneis nuditas ista
enĩ ds̃ qm̃ quo die ederitis: aꝑientur oculi ur̃i. Si
eni isti credunt. quod scrpens ille xp̃c fuerit. & dm̃
nescio quem gentis tenebrarum sicuti affirmant il¬
luo p̾ceptum dedisse confingunt: tanqͣm in uideret
hominib scientiam boni ꝙ mali. Ex ista opinione
ȩtiam nescio quos serpentinos natos eẽ arbitror. qui

Expanded text:
quod Deus est? Et ad quos magis pertinet apertio carnalium oculorum, quod Deus est? Et ad quos magis pertinet apertio carnalium oculorum, quam ad istos qui relicta interiore sapientiae luce solem istum, qui pertinet ad oculos corporis, adorare compellunt? Et omnes quidem haeretici generaliter scientiae pollicitatione decipiunt, et reprehendunt eos quos simpliciter credentes invenerint; et quia omnino carnalia persuadent, quasi ad carnalium oculorum apertionem conancorpora sua displicent, non propter poenalem mortalitatem, quam peccando meruimus; sed ita ut negent Deum esse corporum conditorem, tanquam apertis oculis carneis nuditas ista enim Deus quoniam qua die ederitis, aperientur oculi vestri. Sic enim isti credunt, quod serpens ille Christus fuerit, et deum nescio quem gentis tenebrarum, sicuti affirmant, illud praeceptum dedisse confingunt, tanquam invideret hominibus scientiam boni et mali. Ex ista opinione etiam nescio quos serpentinos natos esse arbitror, qui
Abbreviated transcription (Latin):
que sicuti iam diximꝰ media ẽ. ut decepti expiremur
qͥd inter sit inter simplicẽ fidem catholicam & failaci¬
as hereticorum. Ita enim ꝑuenimus ad dinoscentiam
boni ce mali. Ham oportet inquit etiam hereses etẽ:
ut ꝓbati manifesti fiant inter uos. Et em̃ serpens ille
scđm ꝓpħiam. hereticorum uenena significat: & maxi¬
me istoꝵ manicheoꝵ. & quicumq ueteri testam̃to
ad uersantur. Non eñi aliquid manifestiꝰ prenuntia¬
tum arbitror: quam istos in illo serpente uel potiꝰ
illum in istis eẽ uitandũ. Nulli enĩ loquatiꝰ atq iac¬
tantiꝰ ꝓmittunt scientiam uoni ce mali. & in ipso hoĩe
tanqm in arbore que plantata ẽ in medio paradisi eã
dinoscentiam demonstraturos se eẽ p̃sumunt. Etram
illud qd̃ dictum ẽ. eritis sĩc dii: qui alii magis dñt ꝗͣ isti
qui ꝑ suã suꝑbam uanitatem eandem supbiam ꝑ¬
suadere conantes affirmant animã naturalit̾ hoc eẽ.

Expanded text:
quae, sicut jam diximus, media est, ut decepti experiremur quae, sicut jam diximus, media est, ut decepti experiremur quid intersit inter simplicem fidem catholicam, et fallacias haereticorum! ita enim pervenimus ad dignoscentiam boni et mali. Nam oportet, inquit, etiam haereses esse, ut probati manifesti fiant inter vos . Etenim serpens ille secundum prophetiam, haereticorum venena significat, et maxime istorum Manichaeorum, et quicumque Veteri Testamento adversantur. Non enim aliquid manifestius praenuntiatum arbitror, quam istos in illo serpente, vel potius illum in istis esse vitandum. Nulli enim loquacius atque jactantius promittunt scientiam boni et mali; et in ipso homine, tanquam in arbore quae plantata est in medio paradisi, eam dignoscentiam demonstraturos se esse praesumunt. Et etiam illud quod dictum est, Eritis sicut dii, qui alii magis dicunt quam isti, qui per suam superbam vanitatem, eamdem superbiam persuadere conantes, affirmant animam naturaliter hoc esse
Abbreviated transcription (Latin):
tem ascendebat de t̾ra: & irrigabat omnẽ faciem terre.
facies t̾r̃e id: dignitas tre mater dñi uirgo maria rec¬
tissume accipitur. qͣm irrigauit sp̃c sc̃s. qui fontis &
aque nomine in euangłio significatur. ut quasi de li¬
mo tali. homo ille fieret. qui constitutꝰ ẽ in paradiso
ut oꝑaretur ibi ce custodiret. idẽ in uoluntate patris
ut eam impleret atq seruaret. Nam preceptum qd̃¬
accepit nos accepimus in illo: quia unusquisq xp̃ianꝰ
ñ incongrue sustinet ꝑsonam xp̃i. dicente ipso dño.
Que fecistis uni exminimis meis: mͥ fecistis. Atq uti¬
nam fruerem᷑ sicut preceptum ẽ. omni ligno paradisi.
qd̃ significat spũales delicias: fructus autẽ sp̃s est. ca¬
ritas. gaudium. pax. longanimitas. benignitas. boni¬
tas. fides mansuetudo. continentia. sũ apłs dicit. & ñ
tangeremꝰ lignum in medio paradisi plantatũ scien¬
tie boni ce mali. id ẽ ñ uellemus suꝑbire de natura nr̃a.

Expanded text:
tem ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae. Facies terrae, id est dignitas terrae, mater Domini virgo Maria rectissime accipitur, quam irrigavit Spiritus sanctus, qui fontis et aquae nomine in Evangelio significatur ; ut quasi de limo tali homo ille fieret, qui constitutus est in paradiso, ut operaretur et custodiret, id est in voluntate Patris, ut eam impleret atque servaret. CAPUT accepit, nos accepimus in illo, quia unusquisque christianus non incongrue sustinet personam Christi, dicente ipso Domino: Quod fecistis uni ex minimis meis, mihi fecistis . Atque utinam frueremur, sicut est praeceptum, omni ligno paradisi, quod significat spirituales delicias; Fructus autem spiritus est, charitas, gaudium, pax, longanimitas, benignitas, bonitas, fides, mansuetudo, tangeremus lignum in medio paradisi plantatum scientiae boni et mali, id est non vellemus superbire de natura nostra,
Abbreviated transcription (Latin):
opꝰ ocłis istis corporis. S quanto quisq ab istis iusibi¬
lib reb in interiora intelligentie secesserit: hoc ẽ. autẽ
qͣsi obdormiscere: tanto meliꝰ & sinceriꝰ illud uidet. Ip¬
sa eñi cognitio qua intelligit᷑ in nob̃ allud ẽt̃ qd̃ ratio¬
ne dñetur aliud qd̃ rationi obtemꝑet: ipsa gͦ cogni¬
tio ueluti effectio mulieris ẽ. de costa iiri ꝓpter con¬
iunctionẽ significandam. De inde ut quisq hiuc
sue parti recte clñctur. ꝙ fiat quasi conuigał inse ipso:
ut caro ñ concupiscat aduisus sp̃m s sp̃ui subitiatur ⁊¬

Expanded text:
opus oculis istis corporeis, sed quanto quisque ab istis visibiopus oculis istis corporeis, sed quanto quisque ab istis visibilibus rebus in interiora intelligentiae secesserit hoc est autem quasi obdormiscere, tanto melius et sincerius illud videt. Ipsa enim cognitio, qua intelligitur in nobis aliud esse quod ratione dominetur, aliud quod rationi obtemperet; ipsa ergo cognitio veluti effectio mulieris est de costa viri, propter conjunctionem significandam. Deinde, ut quisque huic suae parti recte dominetur, et fiat quasi conjugalis in seipso, ut caro non concupiscat adversus spiritum, sed spiritui
Abbreviated transcription (Latin):
anime. ꝑ quẽ de menbris corporis oꝑam᷑ habeat mens
interior tanqͣm uirił ratio subiugatũ. & usta lege mo¬
dum imponat adiuitorio suo. sĩ debet uir feminam re¬
gere. nec eam ꝑmittere dñari in uirum: qd̃ ubi contin¬
git. ꝑu̾sa ce misera domꝰ ẽ. Primo gͦ demonstrauit ds̃
honĩ quanto melior eẽt pecorib: & omĩb irrationabi¬
lib animantib. Et hoc significat qd̃ dictũ ẽ. adducta
ad illum eẽ omĩa ut uideret quid ea uocaret: & eis noĩa
imponẽt. Ex hoc enum apparet ipsa ratione hominem
meliorem eẽ qm pecora: qd̃ distinguere & nominatim ea
discernere ñ nisi ratio potest. que de ipsis iudicat. Sed
hec facił ratio ẽ. Cito eñi homo intelligit se meliorẽ eẽ
tiore sapientia iuidetur. ipsam uisionẽ secretam noĩe
soporis significari arbitror: qm immisit ds̃ in adã.
quando ei mulier facta ẽ. Ut enim hoc uideat᷑: ñ ẽ

Expanded text:
animae, per quem de membris corporis operamur, habeat mens animae, per quem de membris corporis operamur, habeat mens interior tanquam virilis ratio subjugatum, et justa lege modum imponat adjutorio suo, sicut vir debet feminam regere, nec eam permittere dominari in virum; quod ubi contingit, perversa et misera domus est. 16. Primo ergo demonstravit Deus homini quanto melior esset pecoribus, et omnibus irrationabilibus animantibus: et hoc significat quod dictum est, adductanimantia, ut videret quid ea vocaret, et eis nomina imponeret. Ex hoc enim apparet ipsa ratione hominem meliorem esse quam pecora, quod distinguere et nominatim ea discernere, nonnisi ratio potest, quae de ipsis judicat. Sed haec facilis ratio est; cito enim homo intelligit se meliorem essetiore sapientia videt, ipsam visionem secretam nomine soporis significari arbitror, quem immisit Deus in Adam, quando ei mulier facta est. Ut enim hoc videatur, non est
Abbreviated transcription (Latin):
int̾ra: qͦ pꝰ pectatum dãpnatꝰ ẽ. Ex eo autẽ qd̾ addi¬
tum ẽ. & custodieret: significatũ ẽ. quał illa oꝑatio
erat. Nãq intranquillitate beate uite ubi mors ñ ẽ
om̃is oꝑatio ẽ. custodire quod tenes. Accipit etiam
q̃m sic concluditur ut ñ ad unum loquat᷑. sic eñĩ dũ
qua die autem manducaueritis morte moriemini:
incipit exponi quomͦ sit facta femina. Et facta
dr̃ in adiutorium uiri: ut copulatione sp̃uali sp̃ua¬
les fetus ederet. id ẽ bona oꝑa diuine laudis. dum ille
regit hec optemꝑat: ille asapientia regitur. hec
erat qd̃ fieret ut ñ solũ anima corpori dñaretur.
qr corpꝰ seruilẽ locum optinet. s etiam uirił ratio
subiugaret sibi animalẽ partem suam: ꝑ qd̃ adiu¬
torium. imꝑat corpori. Ad huiꝰ rei exemplũ femi¬
na facta ẽ: quam rerum ordo subiungat uiro.¬
Ut qd̾ in duob homĩb euidentius apparet. idr in mascło & fe¬
mina. etiã in uno hoĩe consid̃ari possit: ut appetitum

Expanded text:
 peccatum damnatus est. Ex eo autem quod additum est, et custodiret; significatum est qualis illa operatio erat. Namque in tranquillitate beatae vitae, ubi mors non est, omnis opera est custodire quod tenes. Accipit etiam raeceptum, quoniam sic concluditur, ut non ad unum loquatur; sic enim dicit, Qua die autem manducaveritis, morte moriemini; incipit exponi quomodo sit facta femina: et facta dicitur in adjutorium viri, ut copulatione spirituali spirituales fetus ederet, id est bona opera divinae laudis; dum ille regit, haec obtemperat; ille a sapientia regitur, haec erat, quod fieret, ut non solum anima corpori dominaretur, quia corpus servilem locum obtinet, sed etiam virilis ratio subjugaret sibi animalem partem suam, per quod adjutorium imperaret corpori. Ad hujus rei exemplum femina facta est, quam rerum ordo subjugat virout quod in duobus hominibus evidentius apparet, id est in masculo et femina, etiam in uno homine considerari possit: ut appetitum
Abbreviated transcription (Latin):
dam. Quia audisti uocem mulieris tuȩ & mandu¬
casti de ligno de quo preceꝑam tibi ex illo solo ne ede¬
res. maledicta t̾ra erit tioi in omĩb oꝑib tuis: q in
tristicia & gemitu tuo manducabis ex eaomĩb die

Expanded text:
dam: Quia audisti vocem mulieris tuae, et mandudam: Quia audisti vocem mulieris tuae, et manducasti de ligno de quo praeceperam tibi, ex illo solo ne ederes, maledicta terra erit tibi in omnibus operibus tuis, et in tristitia et gemitu tuo manducabis ex ea omnibus d
Abbreviated transcription (Latin):
Et dix ille. Uocem tuam audiui dñe in paradiso
& timui. & aliscondi me: quia nudus sum. Et dĩ
dñs ds̃. Quis nuntiauit tibi quia nudus es. nisi
quia ab illa arbore de qua dixeram tibi ex illa
sola ñ manducares. ex illa manducasti: Q dixit
adam. Mulier qm dedisti mͥ dedit ut ederem: & man¬
dutaui. Et cdĩx dñs mulieri. Quid hoc fecisti: Et dix
mulier. Sexpens seduxit me: &e manducaui. Et dỹx
dñs ds serpenti. Quia hoc fecisti. maledictus tu ab
om̃i pecore. & omĩi genere bestiarum. Pectore & uentie
repes: & t̾ram mancdutab omĩb dieb uite tue. Et ini¬
micitiam ponã inter te. & int̾ mulierem: & inter
semen tuum. ꝙ int̾ sem̃ mulieris. Ipsa tuum obser¬
uabit caput: & tu eius calcaneum. Et mulieri dix̃
Multiplicans multiplicabo dolores tuos & suspiria
tua: & indolorib paries filios & ad uirum tuum cõ¬
uersio tua. & ille tui dñabitur. Et tunc dix̃ cłs ad a¬

Expanded text:
Et dixit ille: Vocem tuam audivi, Domine, in paradiso, Et dixit ille: Vocem tuam audivi, Domine, in paradiso, et timui, et abscondi me, quia nudus sum. Et dixit Dominus Deus: Quis nuntiavit tibi, quia nudus es, nisi quia ab illa arbore de qua dixeram tibi ex illa sola non manducare, ex illa manducasti? Et dixit Adam: Mulier quam dedisti mihi, dedit ut ederem, et manducavi. Et dixit Deus mulieri: Quid hoc fecisti? Et dixit mulier: Serpens seduxit me, et manducavi. Et dixit Dominus Deus serpenti: Quia hoc fecisti, maledictus tu ab omni pecore, et omni genere bestiarum. Pectore et ventre repes, et terram manducabis omnibus diebus vitae tuae. Et inimicitiam ponam inter te et mulierem, et inter semen tuum, et inter semen illius. Ipsa tuum observabit caput, et tu ejus calcaneum. Et mulieri dixit: Multiplicans multiplicabo dolores tuos, et suspiria tua, et in doloribus paries filios tuos; et ad virum tuum conversio tua, et ille tui dominabitur. Et tunc dixit Deus ad A
Abbreviated transcription (Latin):
mulier adserpentem. Ex omni ligno qd̃ ẽ in paradiso
edemꝰ: a fructu autem ligni qd̾ ẽ in medio paradiso
dixit ds̃ ne edamus. s neq tangamus: ne moriamur.
Et dix̃ serpens mulieri. Non morte moriemim. Scie¬
bat eñi ds̃ quia qua die manduraueritis ex illo
apperientur ocłi ur̃i. & eritis sĩc dii: scientes bonũ
& malũ. Et uidit mulier quia bonum ẽ lignum
in escam. & quia bonum ẽ oculis aduidendum ꝙ
cognoscendum. Et sumpsit fructum de ligno illo
& manducauit: ce dedit uiro suo. Et accepit adã
ꝙ manducauit: ꝙ aꝑti sunt ocłi eorum. Et tunc
scierunt quia nudi erant: & sũpserunt folia fici.
ꝙ fecerunt sibi succuitoria. Et cum audissent uocẽ
dñi de ambulantis in paradisum aduesꝑam: ab¬
sconderunt se adam & mulier eiꝰ ante faciem dñi
dĩ. ad illam arborem que erat in medio paradiso.
Et uocauit dñs d̾s adam: & dixit illi Adam ubi es:

Expanded text:
mulier ad serpentem: Ex omni ligno quod est in paradiso mulier ad serpentem: Ex omni ligno quod est in paradiso edemus; a fructu autem ligni quod est in medio paradisi, dixit Deus ne edamus, sed neque tangamus, ne moriamur. Et dixit serpens mulieri: Non morte moriemini; sciebat enim Deus quia qua die manducaveritis ex illo, aperientur oculi vestri, et eritis sicut dii, scientes bonum et malum. Et vidit mulier quia bonum est lignum in escam, et quia bonum est oculis ad videndum et cognoscendum; et sumpsit fructum de ligno illo, et manducavit, et dedit viro suo; et accepit Adam, et manducavit: et aperti sunt oculi eorum, et tunc scierunt quia nudi erant; et sumpserunt sibi folia fici, et fecerunt sibi succinctoria. Et cum audissent vocem Domini deambulantis in paradiso ad vesperam, absconderunt se Adam et mulier ejus ab ante faciem Domini Dei, ad illam arborem quae erat in medio paradiso. Et vocavit Dominus Deus Adam, et dixit illi: Adam, ubi es?
Abbreviated transcription (Latin):
men eiꝰ. Et post hoc uocauit adam noĩa omnium
pecorum. & omniũ auium celi. & omĩum uestiar̃
agri. & scłm qd̾ uocauit ea adam: hoc ẽ nomen eo¬
rum usq in hodiernum diem. Ipsi autem ade ñdũ
fuit adiutorium simile illi. Et inmisit ds̃ soporẽ
in adam: & obdormiuit. Et sumpsit ds unam ex
costis eiꝰ.ꝙ impleuit locum eiꝰ in carne. Et forma¬
uit ds costam quam accepit ab adam in mulierẽ:
& ad duxit iliã ad adam. ut uideret quid eam
uocaret. Et dixit adam. Hoc nunc os ex ossibus
meis: & caro de carne mea. Hec uocabitur mulier.
qm̃ de uiro suo sũpta ẽ: & hec erit michi in adiu¬
torium. ꝓpter hoc relinquet homo patrem & ma¬
trem. & adiungetur uxori sue: & erunt duo in car¬
ne una. Et erant ambo nudi adam ꝙ mulier eiꝰ: &
ñ confundebantur. Serpens autem erat sapientior
omnium bestiarum que erant suꝑ t̾ram: quas fece¬
rat dñs d̾s. Et dĩx serpens ad mulierem. Quare dix̃
d̾s. ne edatis ab omĩ ligno qd̃ ẽ inparadiso: Et dixit

Expanded text:
c vocavit Adam nomina omnium pecorum, et omnium avium coeli, et omnium bestiarum agri; et secundum quod vocavit ea Adam, hoc est nomen eorum usque in hodiernum diem. Ipsi autem Adae nondum fuit adjutorium simile illi. Et immisit Deus soporem in Adam, et obdormivit: et sumpsit Deus unam de costis ejus, et implevit locum ejus carne, et formavit Deus costam quam accepit ab Adam in mulierem. Et adduxit illam ad Adam, ut videret quid eam vocaret. Et dixit Adam, Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea: haec vocabitur mulier, quoniam de viro suo sumpta est; et haec erit mihi adjutorium. Propter hoc relinquet homo patrem et matrem, et adjungetur uxori suae; et erunt duo in carne una. Et erant ambo nudi, Adam et mulier ejus, et non confundebantur. 2. Serpens autem erat sapientior omnium bestiarum, quae erant super terram, quas fecerat Dominus Deus. Et dixit serpens ad mulierem: Quare dixit Deus ne edatis ab omni ligno quod est in paradiso? Et dixit
Abbreviated transcription (Latin):
& adherebit uxori sue: & erunt duo incarne una.
Sacram̃tũ hoc magnum ẽ: ego autẽ dico in xp̃o & ĩ
cas multos decipiunt. intelligerent qͦmͦ accipiende
sint uet̾is testam̃ti script᷑e. nec tam sacrilega uoce
auderent accusare qd̃ nesciunt. Qd̃ autem nudi erãt
adam & mulier eiꝰ ꝙ ñ confundebant᷑: simplicitatẽ
anime castitatẽq significat. Nam & apłs ita dicit:

Expanded text:
duo in carne una. Sacramentum hoc magnum est: ego autem dico in Christo et in cas multos decipiunt, intelligerent quomodo accipiendae sint Veteris Testamenti Scripturae, nec tam sacrilega voce auderent accusare quod nesciunt. Quod autem nudi erant Adam et mulier ejus, et non confundebantur, simplicitatem animae castitatemque significat. Nam et A
Abbreviated transcription (Latin):
chil mali patitur necessitate. Cuius enim uoluntas
suꝑat omĩa. nulla ex parte quicqͣm sentit inuitus.
Cumgͦ illa illi. & nos ista dicimus: unusquisq eligat
qd̃ sequatur. Ego enim qd̃ bona fide coram dõ dixerim
sine ullo studio contentionis. sine aliqua dubitatione
ueritatis. & sine aliquo preuidicio diligentioris tracta¬
tionis: que mͥ udebantur ex posui. in¬

Expanded text:
hil mali patitur necessitate. Cujus enim voluntas hil mali patitur necessitate. Cujus enim voluntas superat omnia, nulla ex parte quidquam sentit invitus. Cum ergo illa illi, et nos ista dicimus, unusquisque eligat quid sequatur. Ego enim, quod bona fide coram Deo dixerim, sine ullo studio contentionis, sine aliqua dubitatione veritatis, et sine aliquo praejudicio diligentioris tractationis, quae mihi videbantur exposui.
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntate ẽẽ mutatam. Illi dicunt dĩ nature nocere
aliena peccata: negamus. S: dicimꝰ nulli nat᷑e noce¬
re peccata nisi sua. & dm̃ dicimus tante bonitatis
eẽ. tante iusticie. tante in corruptionis. ut neq pec¬
cet. neq ipse alicui noceat qui peccare noluerit: nec
ipsi aliquis qui peccare uoluerit. Illi dicunt eẽ natu¬
ram malicui ds̃ coactus ẽ nature sue partem dare
cruciandam: nos dicimꝰ nullum eẽ malũ naturale.
s om̃s naturas bonas eẽ. & ipsum dm̃. sũmam eẽ na¬
turam. ceteras ex ipso ẽẽ: & om̃s bonas in quantum
sunt. qm̃ fecit ds omĩa bona ualde. seil distinctionis
gradib ordinata: ut sit aliud alio meliꝰ: atq ita oĩ
genere bonoꝵ uniuersitas ista compleatur. que qui¬
busdam ꝑfectis quibdam imꝑfectis tota ꝑfecta est:
qͣm d̃s effector conditorq eiꝰ iusto moderamine am¬
ministrare ñ cessat. qui omĩa bona facit uoluntate. ni¬

Expanded text:
voluntate esse mutatam. Illi dicunt naturae Dei nocere voluntate esse mutatam. Illi dicunt naturae Dei nocere aliena peccata: nos negamus, sed dicimus nulli naturae nocere peccata, nisi sua; et Deum dicimus tantae bonitatis esse, tantae justitiae, tantae incorruptionis, ut neque peccet, neque ipse alicui noceat, qui peccare noluerit, nec ipsi aliquis qui peccare voluerit. Illi dicunt esse naturam mali cui Deus coactus est naturae suae partem dare cruciandam: nos dicimus nullum malum esse naturale , sed omnes naturas bonas esse, et ipsum Deum summam esse naturam, caeteras ex ipso esse naturas: et omnes bonas in quantum sunt, quoniam fecit Deus omnia bona valde, sed distinctionis gradibus ordinata, ut sit aliud alio melius; atque ita omni genere bonorum universitas ista compleatur, quae quibusdam perfectis, quibusdam imperfectis, tota perfecta est, quam Deus effector conditorque ejus justo moderamine administrare non cessat; qui omnia bona facit voluntate, ni
Abbreviated transcription (Latin):
uidentia. que de illo bene facit. Postremo qm̃ cũ¬
manicheis nob̾ de religione questio ẽ. questio au¬
tem religionis ẽ. quid de eo pie sentiatur: qm̃ ne¬
gare ñ possunt in miseria peccatoꝵ ẽẽ genus hu¬
manum. Illi dicunt naturã dĩ eẽ in miseria. nos neganꝰ:¬
s eã naturam dicimꝰ eẽ in miseria. qͣm de nichilo ds fecit.
&e ad hoc uenisse ñ coactam. s uoluntate peccandi. Illi
dicunt nat᷑am dĩ cogi ab ipso dõ ad penitentiam pec¬
catoꝵ: nos negamꝰ. s dicimus eam naturam qͣm ds fe¬
cit de nichilo. postea quam peccauit cogi ad peniten¬
tiam peccatorum. Iui dicunt naturam cl̃ ab ipso dõ
acciꝑe ueniam. nos negamus. s dicimus eam naturã
qͣm d̾s fecit de nichilo. si se apeccatis sius ad dñm
suum conũterit. acciꝑe ueniam peccatorum. Iui dñt
naturam dĩ necessitate ẽẽ mutabilem. nos neganius:
s dicimus eam naturam quam ds fecit de nichilo.

Expanded text:
videntia, quae de illo bene facit. CAPUT XXIX.-- Cvidentia, quae de illo bene facit. CAPUT XXIX.-- CManichaeis nobis de religione quaestio est, quaestio autem religionis est, quid de Deo pie sentiatur, quoniam negare non possunt in miseria peccatorum esse genus humanum; illi dicunt naturam Dei esse in miseria: nos neganaturam esse in miseria, quam de nihilo fecit Deus, et ad hoc venisse non coactam, sed voluntate peccandi. Illi dicunt naturam Dei cogi ab ipso Deo ad poenitentiam peccatorum: nos negamus, sed dicimus eam naturam quam Deus fecit de nihilo, posteaquam peccavit cogi ad poenitentiam peccatorum. Illi dicunt naturam Dei ab ipso Deo accipere veniam: nos negamus, sed dicimus eam naturam quam fecit Deus de nihilo, si se a peccatis suis ad Deum suum converterit, accipere veniam peccatorum. Illi dicunt naturam Dei necessitate esse mutabilem: nos negamus, sed dicimus eam naturam quam Deus fecit de nihilo,
Abbreviated transcription (Latin):
ret. Sic eñĩ factus ẽ: ut si noliusset ñ peccaret. Nõ
aͦmitteretur inquit diabolus ad mulierem eius.
Immo ipsa ad se diabolum ñ a ñmitteret. Sic enim
facta ẽ. ut si uoluisset: ñ admitteret. Non fieret in¬
diabolum: Seipse. Non enim natura: s peccando
diabolus factus ẽ. Uel ipsum ñ faceret ds̃. si eum pec¬
caturũ eẽ sciebat. Immo quare ñ faceret. cum ꝑ
suam iusticiam ꝙ ꝓuidentiam. multos de malicia
diaboli corrigat : An forte ñ audistis apłm pau¬
lum dicentem quosdam tradi sachane. ut liscant
ñ blasphemare : Et de se ipse dicit. et ne magni¬
tudine reuelationum extouar: datus ẽ stimulus¬
mͥ carnis. angłs sathane. qui me colaphizat. Ergo
inquit uonus ẽ diabolus: quia utilis est. Immo
malꝰ: in qͣntum diabolus ẽ. S bonus & omnipo¬
tens. ds ẽ: qui ȩtiam de malicia eius multa iusta
& bona oꝑatur. Non enĩ diabolo imputatur. nisi
uoluntas sua qua conatur facere male. ñ dĩ pro¬

Expanded text:
enim factus est, ut si noluisset, non peccaret. Non admitteretur, inquiunt, diabolus ad ejus mulierem. Imo ipsa ad se diabolum non admitteret; sic enim facta est, ut si noluisset, non admitteret. Non fieret, indiabolum? Se ipse; non enim natura, sed peccando diabolus factus est. Vel ipsum, aiunt, non faceret Deus, si eum peccaturum esse sciebat. Imo, quare non faceret, cum per suam justitiam et providentiam multos de malitia diaboli corrigat? An forte non audistis apostolum Paulum dicentem, Quos tradidi Satanae, ut discant non blasphemare ? et de seipso dicit, Et ne magnitudine revelationum extollar, datus est mihi stimulus carnis, angelus Satanae qui me colaphizet . Ergo, inquiunt, bonus est diabolus, quia utilis est? Imo malus in quantum diabolus est; sed bonus et omnipotens Deus est, qui etiam de malitia ejus multa justa et bona operatur. Non enim diabolo imputatur, nisi voluntas sua, qua conatur facere male, non Dei pro
Abbreviated transcription (Latin):
duxit adhuc d̾s de t̾ra omẽ lignum formosũ
ad aspectum: & bonum ad escam. Et lignum ui¬
te plantauit in medio paradisi. & lignũ scientie
boni ce mali. Flumen autem ꝓdiebat ereden
& irrigabat paradisum : qd̃ inde duuditur ĩ
quattuor partes. Nomen uniꝰ fison. hoc ẽ qd̃ cir¬
cuit totam t̾ram eiulath: ibi ẽ aurum. Aurum
autem terre illiꝰ obtimum ẽ. Et ibi ẽ carbuncu¬
culus. & lapis prasinꝰ. Et nomen sccł̃i fluminis
geon: hoc circuit totam t̾ram ethiopie. Et flu¬
men tercium tigris: hoc ẽ qd̃ uadit contra as¬
sirios. Et flumen quartum dr̃ euphrates. Et sũpsit
ds hominem quem fectrat. & posuit illum in para¬
ddisum. ut oꝑaretur ibi. ce custodiret eum. Et prece.¬
pit dñs cłs ade dicens. Ex omĩ ligno qd̃ est in para¬
diso ecles adescam: de ligno autem scientie boni ce
mali ñ edetis ab eo. Qua die enĩ ederitis ab illo: mor¬
te moriemini. Et dixit dñs ds. Non ẽ bonum ẽẽ ho¬

Expanded text:
duxit adhuc Deus de terra omne lignum formosum duxit adhuc Deus de terra omne lignum formosum ad aspectum, et bonum ad escam: et lignum vitae plantavit in medio paradisi, et lignum scientiae boni et mali. Flumen autem prodibat ex Eden, et irrigabat paradisum: quod inde dividitur in quatuor partes. Nomen uni Phison; hoc est quod circuit totam terram Evilath, ibi est aurum, aurum autem terrae illius optimum; ibi est carbunculus et lapis prasinus. Et nomen secundi fluminis Geon; hoc circuit totam terram Aethiopiae. Et flumen tertium Tigris; hoc est quod vadit contra Assyrios. Et flumen quartum dicitur Euphrates. Et sumpsit Dominus Deus hominem quem fecerat, et posuit eum in paradiso, ut operaretur ibi, et custodiret eum. Et praecepit Dominus Deus Adae, dicens: Ex omni ligno quod est in paradiso, edes ad escam; de ligno autem scientiae boni et mali non edetis ab eo: qua die enim ederitis ab illo, morte moriemini. Et dixit Dominus Deus: Non est bonum esse ho
Abbreviated transcription (Latin):
dam conclusio. & appellatus ẽ liber cre¬
ature cȩli &e terre. quicquid superius
dictum ẽ: cum sit parua pars libri. S ideo sic
meruit uocari: quia uniu̾sa. scl. a capite
usq ad finem. quasi breius aliqua imago in
his dieb septem figurata ẽ. De inde incipit de ho¬
mine diligentius narrari. que omĩs narratio
ñ aꝑte s figurate explicatur: ut exerceat m̃tes
querentium uentatem & spũali negotio a nego¬
tiis carnalib auocet. Sic enim se continet. Hic
ẽ liber creature celi ce t̾re. cum factus eẽt dies qͦ
fecit ds celum & t̾ram. & omĩa uiricdia agri an¬
teqͣm eeñt suꝑ t̾ram: & omne pabulũ agri an¬
teqͣm germinaret. Nondum eñi pluerat ds̃ suꝑ
t̾ram : nec erat homo qui oꝑaretur in ea. Fons
autem ascendebat de t̾ra: &e irrigabat omnẽ
faciem t̾re. Et tunc fuycit ds̃ hominẽ de limo
factus ẽ homo in animam uiuentem. Et tuc
plantauit ds̃ paradisum ineden adorientẽ:
& posuit ibi hominẽ quem finxerat. Et pro¬

Expanded text:
nclusio, et appellatus est liber creaturae coeli et terrae, quidquid superius dictum est, cum sit parva pars libri: sed ideo sic meruit vocari, quia universi saeculi a capite usque ad finem quasi brevis quaedam imago in his diebus septem figurata est. Deinde incipit de homine diligentius narrari. Quae omnis narratio non aperte, sed figurate explicatur, ut exerceat mentes quaerentium veritatem, et spirituali negotio a negotiis carnalibus avocet. Sic enim se continet: Hic est liber creaturae coeli et terrae, cum factus esset dies quo fecit Deus coelum et terram, et omnia viridia agri, antequam essent super terram, et omne pabulum agri, antequam germinaret. Nondum enim pluerat Deus super terram, nec erat homo qui operaretur in ea. Fons autem ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae. Et tunc finxit Deus hominem de limo factus est homo in animam viventem. Et tunc plantavit Deus paradisum in Eden ad orientem, et posuit ibi hominem quem finxerat. Et pro
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ib tamen cum mensuras ce numeros ce ordinẽ
uides. artificem quere. nec alium inuenies. nisi ubi
sũma mensura. ce sũmus numerꝰ & sũmꝰ ordo est.
ide dm̃. cde quo uerissime dictum ẽ qd omĩa inm̃su¬
ra ce numero ce ponclere disposuerit. Sic fortasse ub̾i
orem fructum capies. cũ dm̃ laudas in humilitate
formice: qm cum transis fluuium in alicuiꝰ uim̃ti

Expanded text:
omnibus tamen cum mensuras et numeros et ordinem omnibus tamen cum mensuras et numeros et ordinem vides, artificem quaere. Nec alium invenies, nisi ubi summa mensura, et summus numerus, et summus ordo est, id est Deum, de quo verissime dictum est, quod omnia in mensura, et numero, et pondere disposuerit . Sic fortasse uberiorem capies fructum, cum Deum laudas in humilitate formicae, quam cum transis fluvium in alicujus jumenti
Abbreviated transcription (Latin):
ubiq laudarent. Et qm̃ ñ ĩquam ofendit᷑ ratio. sicubi
forte sensus carnalis offenditur: ñ rerum ipsarum
uicio. s nr̃e mortalitatis meritis in putarent. Et certe
omĩa animalia aut utilia sunt nob̾. aut ꝑniciosa
aut suꝑflua. Adu̾sus utilia. ñ habent qd̾ dicant. De
ꝑniciosis autem uel punimur. uel exercemur. uel ter¬
remur. ut ñ istam uitã muitis ꝑiculis ce laborib sub¬
ditam. s aliam meliorẽ ubi sũma ẽ serenitas diligamꝰ
& desideremus: & eam nob̃ pietatis meritis compare-¬
mͦ. De suꝑflus uero quid nob̃ est querere: Si tibi
displicet. qd̾ ñ prosunt placeat qd̃ ñ obsunt. Quia &¬
si domui nr̃e ñ st̃ necessaria: eis tamen completur hu¬
ius unuiersitatis integntas que muito maior ẽ qmͣ
dorꝰ ña de inuito melior. Hanc enĩ multo meluis
administrat ds. qm unus quisq nr̃m domum suã
Nsurpa gͣ itilia: caue ꝑniciosa: relinq̃ suptlua. In

Expanded text:
ubique laudarent; et quoniam nusquam offenditur ratio, sicubi ubique laudarent; et quoniam nusquam offenditur ratio, sicubi forte sensus carnalis offenditur, non rerum ipsarum vitio, sed nostrae mortalitatis meritis imputarent. Et certe omnia animalia aut utilia nobis sunt, aut perniciosa, aut superflua. Adversus utilia non habent quid dicant. De perniciosis autem vel punimur, vel exercemur, vel terremur, ut non vitam istam multis periculis et laboribus subditam, sed aliam meliorem, ubi securitas summa est, diligamus et desideremus, et eam nobis pietatis meritis comparemus. De superfluis vero quid nobis est quaerere? Si tibi displicet quod non prosunt, placeat quod non obsunt; quia etsi domui nostrae non sunt necessaria, eis tamen completur hujus universitatis integritas, quae multo major est quam domus nostra et multo melior. Hanc enim multo melius administrat Deus, quam unusquisque nostrum domum suam. Usurpa ergo utilia, cave perniciosa, relinque superflua. In
Abbreviated transcription (Latin):
cem homine᷑. ñ audeant uituꝑare que ignorant: s cum
ea uiderint credant necessaria ꝓpt̃ usus aliquos insti¬
tuta: in hoc autem mundo cuiꝰ conditor & administra¬
tor p̾dicatur ds̃. audent multa reprehendere quors
causas ñ uident.: & in oꝑib atq instrumentis omĩpo
tentis artificis. uolunt se uideri scire qd̾ nesciunt. Ego
uͦ fateor me nescire mures ce rane quare create sint: aut
musce aut uermiculi. Uideo tam̃ oĩa in suo genere
Adu̾sa. Hon eñĩ alicuiꝰ animalis corpꝰ ce mẽbra considero:
ubi ñ mensuras & numeros & ordinẽ inueniam ad uni¬
tatẽ concorilie puenire. Que omĩa unde ueniant non
intelligo: nisi asũma mensura. & numero. & ordine.
que in ipsa dĩ sullimitate incõmutabili atq et̾na
consistunt. Quod si cogitarent isti loquacissimi. & in.¬
eptissimi. ñ nob̃ tedium facerent. s ipsi considerando
pulcritudines om̃s. & sũmas & infimas. dm̃ artificẽ

Expanded text:
cem hominem non audeant vituperare, que ignorant, sed cum cem hominem non audeant vituperare, que ignorant, sed cum ea viderint, credant necessaria propter usus aliquos instituta. In hoc autem mundo, cuius conditor et administrator predicatur deus, audent multa reprehendere, quorum causas non vident, et in operibus atque instrumentis omniptentis artificis volunt se videri scire quod nesciunt. 26. Ego vero fateor me nescire mures et ranae quare creatae sint, aut muscae aut vermiculi: video tamen omnia in suo genere adversa. Non enim animalis alicujus corpus et membra considero, ubi non mensuras et numeros et ordinem inveniam ad unitatem concordiae pertinere. Quae omnia unde veniant non intelligo, nisi a summa mensura et numero et ordine, quae in ipsa Dei sublimitate incommutabili atque aeterna consistunt. Quod si cogitarent isti loquacissimi et ineptissimi, non nobis taedium facerent, sed ipsi considerando omnes pulchritudines et summas et infimas, Deum artificem
Abbreviated transcription (Latin):
ds bestias t̾re sccłm genꝰ. ce peccora scdm genus: oe oĩa
reppentia t̾re scłm genus. Et uidit ds quia bona st
Solent etiam istam manichei cõmouere questione.
ut dicant. Quid opꝰ erat ut tam multa aĩalia ds
faceret. siue inaquis siue in t̾ra. que homib ñ st̃
necessaria: nulta etiam ꝑuiciosa sunt & timenda:.
S cum ista dñt. ñ intelligunt quemadmod̾ omĩa
pulcra sint conditori & suo artifici. qui omĩb uti¬
tur ad gub̃nationem uniu̾sitatis: cui sũma lege
dominat᷑. Si enĩ in alicuiꝰ opificis officinam in ꝑi¬
tus intrauerit. uidet ii muita instramenta quoꝵ
causas ignorat. & simultũ ẽ insipiens: suꝑflua
putat. Iam uͦ si infor. nacem incautus ceciderit
aut ferramento aliquo a cuto cum id male trac¬
tat se ipsum uulnera uerit. etiam ꝑnitiosa ce nox¬
nouit artifex insipientiam eius irridet: & u̾ba
inepta ñ curans. officinam suam instanter exer¬
cet. Et tam̃ ñ tam stulti sunt homines. ut apud artifi¬

Expanded text:
m genus, et pecora secundum genus, et omnia repentia terrae secundum genus. Et vidit Deus quia bona sunt. Solent etiam istam Manichaei movere quaestionem ut dicant: Quid opus erat ut tam multa animalia Deus faceret, sive in aquis, sive in terra, quae hominibus non sunt necessaria? multa etiam perniciosa sunt et timenda. Sed cum ista dicunt, non intelligunt quemadmodum omnia pulchra sunt conditori et artifici suo, qui omnibus utitur ad gubernationem universitatis, cui summa lege dominatur. Si enim in alicujus opificis officinam imperitus intraverit, videt ibi multa instrumenta, quorum causas ignorat, et si multum est insipiens, superflua putat. Iam vero, si infornacem incautus ceciderit aut ferramento / aliquo acuto, cum id male tractatt se ipsum vulneraverit, eciam perniciosa et noxquoniam novit artifex, insipienciam eius irridet et verba inepta non curans officinam suam instanter excercet. Et tamen tam stulti sunt homines, ut aput artifi
Abbreviated transcription (Latin):
dere.Lamen qd̃ diuise st̃ aque it alie eẽnt supra
firmamentũ & alie sub firmamento: qm̃ matĩam
illam dicebamus nomine aque apellatam. credo
um fuisse discretam. Cum enim sit celum corpus
pulcherrimum: omĩs inuisibilis creatura excedit
etiam pulcritudinẽ celi. Q ideo fortasse suꝑ celum
ẽẽ dicunt᷑ aque in uisibiles que apautis intelligun¬
tur. ñ locorum sedib s dignitate nature suꝑare ce¬
dum ẽ. Obscura ẽ eñi ce remota a sensib hominũ.
S quoquom se habeat: ateqͣm intelligatur creden¬
da ẽ. Et factum ẽ uesꝑa. & factum ẽ mane. dies se¬

Expanded text:
ere: tamen quod divisae sunt aquae ut aliae essent super firmamentum, et aliae sub firmamento, quoniam materiam illam dicebamus nomine aquae appellatam, credo um fuisse discretam. Cum enim coelum sit corpus pulcherrimum, omnis invisibilis creatura excedit etiam pulchritudinem coeli; et ideo fortasse super coelum esse dicuntur aquae invisibiles, quae a paucis intelliguntur non locorum sedibus, sed dignitate naturae superare coedum est; obscura est enim, et remota a sensibus hominum: sed quoquo modo se habeat, antequam intelligatur, credenda est. Et facta est vespera, et factum est mane dies se
Abbreviated transcription (Latin):
requiem dĩ. & carnauter sappatum obseruantes ñ
uidebant quid illius diei significatio figurarer: sic
& isti diu̾sa quidẽ uoluntate. pariter tame q̃ mi¬
telligunt sabbati sacram̃tum. Et uli enum carna¬
liter obseruando. ce isti carnaliter exẽtrancdo: sabba¬
aufertur: quando similitudinis &e allegorie coopi¬
mento ablato. ueritas nuclatur ut possit uitleri.

Expanded text:
requiem Dei, et carnaliter sabbatum observantes non requiem Dei, et carnaliter sabbatum observantes non videbant quid illius diei significatio figuraret; sic et isti diversa quidem voluntate, pariter tamen non intelligunt sabbati sacramentum. Et illi enim carnaliter observando, et isti carnaliter exsecrando, sabbaaufertur, quando similitudinis et allegoriae cooperimento ablato, veritas nudatur, ut possit videri.
Abbreviated transcription (Latin):
liquo oruato att comporto. uidon ial enseringue ae
siuadas uel etiam singulas litteras. que c̃ sonuerĩt
statim transeunt: ñ in eis uenimꝰ quid delectet ato
laudandum sit. Lotus enĩ ille sermo ñ de singulis
siliabis aut litteris. ẜ de om̃ib puictr ẽ. Iam nunc¬
uatamus ȩtiam illud quod solent maiori in puden¬
tia qm inꝑitia deridere. qd̾ scͥptum ẽ. dm̃ consũma¬
to celo ce t̾ra & omĩb que fecit requieuisse die sepri¬
mo abomib oꝑib sius. & benedixisse diem seꝑtimũ
& sc̃ĩficasse eum: quia requieuit ab oꝑib suis. Di cũ
enim. Quid opus erat ut deus requiesteret: An for¬
te oꝑib sexdierum fatigatus &e lassatus erat : Aodũt
etiam testimonium dñi ubi ait. Pater mis uscq nunc
oꝑatur. Q hinc multos imꝑitos decipiunt: quib
ꝓsuaddere conantur. nouum testamentum uet̾ testa¬
mento aduersari. S sicut ilii quib dñs dit̃. pater
meus usq nunc oꝑatur: carnaliter opinabantur

Expanded text:
liquo ornato atque composito si consideremus singulas syllabas, vel etiam singulas litteras, quae cum sonuerint statim transeunt, non in eis invenimus quid delectet atque laudandum sit. Totus enim ille sermo non de singulis syllabis aut litteris, sed de omnibus pulcher est. CAPUvideamus etiam illud, quod solent majore impudentia, quam imperitia deridere, quod scriptum est, Deum consummato coelo et terra et omnibus quae fecit, requievisse die septimo ab omnibus operibus suis, et benedixisse diem septimum, et sanctificasse eum, quia requievit ab operibus suis. Dicunt enim: Quid opus erat ut Deus requiesceret? an forte operibus sex dierum fatigatus et lassatus erat? Addunt etiam Domini testimonium, ubi ait, Pater meus usque nunc operatur ; et hinc multos imperitos decipiunt, quibus persuadere conantur Novum Testamentum Veteri Testamento adversari. Sed sicut illi quibus Dominus dicit, Pater meus usque nunc operatur, carnaliter opinabantur
Abbreviated transcription (Latin):
completur dies sextus. Istam maxime questionem
solent manichei loquatiter agitare: & insultare. no¬
bis. qd̃ hominem credamus factum ad imaginẽ dĩ.
runt utrum habet ds nares. & dentes. & barbam.
ꝙ menbra etiam interiora: ꝙ cet̾a que nob̾ sunt
necessaria. In deo autẽ talia ridiculũ ẽ. immo in¬
pum credere: & ideo negant hominẽ factum ẽẽ
ad imaginẽ &r similitudinẽ dĩ. Quib respondemꝰ
menbra quide ista in scripturis plerũq nominari
cum ds insinuatur audientib paruuł: & hoc ñ solũ
inuet̾is testam̃ti librᷤꝰ sed etiam in noui. Ham ce ocłi
dlĩ commemorant᷑. & aures ce labia. ce ꝑedes: r adlexte

Expanded text:
completur dies sextus. Istam maxime quaestionem solent Manichaei loquaciter agitare, et insultare nobis quod hominem credamus factum ad imaginem et sirunt utrum habeat Deus nares et dentes et barbam, et membra etiam interiora, et caetera quae in nobis sunt necessaria. In Deo autem talia ridiculum est, imo impium credere, et ideo negant hominem factum esse ad imaginem et similitudinem Dei. Quibus respondemus, membra quidem ista in Scripturis plerumque nominari, cum Deus insinuatur audientibus parvulis; et hoc non solum in Veteris Testamenti libris, sed etiam in Novi. Nam et oculi Dei commemor
Abbreviated transcription (Latin):
genda: quia herbe uirides &e ligna fructifera om̃i
gener bestiarum. & omĩb uoiatilu &e omib ser¬
pentib ingenesi dantur adcibũ: cum uudeaitꝰ.
lcones & accipitres. ce miluos. & aquilas ñ pasci ͥ
carnib & interfectione aliorum animaliũ. qd̃
etiam de nonnulus serpentib credo. qui sunt ĩ
arenosis & desertis locis. ubi nec herba nec lignũ

Expanded text:
genda, quia herbae virides et ligna fructifera omni genda, quia herbae virides et ligna fructifera omni generi bestiarum, et omnibus volatilibus et omnibus serpentibus in Geneleones, et accipitres, et milvos, et aquilas non pasci nisi carnibus, et interfectione aliorum animalium. Quod etiam de nonnullis serpentibus credo, qui sunt in arenosis et desertis locis, ubi nec lignum nec herba
Abbreviated transcription (Latin):
tationes nos rapiunt: & faciunt similes omĩ gene¬
ribestiarum. Cum autem regunt᷑ & subiciuntur
omnino mansuescunt. & nobiscum concorditer ui¬
uunt. Non eñi alieni a nob̃ sunt. motꝰ animi nr̃i.
Pascuntur etiam nobiscum cognitione rationum
& mors obtimoꝵ. & uite ęt̾ne tanqͣm herbis semi¬
nalib. & lignis fructiferis. & herbis uiridib. Et hec
ẽ homĩs uita beata atq tranquilla. cum om̃s motꝰ
eiꝰ rationi ueritatiq consentiunt: & uocantur gau¬
dia & amores sci. ce castiꝙ boni. Si autẽ ñ consenti
sipant animum. & faciunt uitam miserrimam. &
uocantur pturbationes ce libidines. &e coneupiscen¬
tie male. de quib nob̃ iam p̃cipitur ut eas eum
quanto possumus labore crucifigamus in nobis.
donet absorbeatur mors inuictoriam. Dĩc enim apls.
Qui autẽ iħu xp̃i sunt: carnem suam crucificerunt
cũ ꝑturbationib & concupiscentiis. Uel hint eñi
quiuis admoneri debet ñ carualiter hec eẽ intelli¬

Expanded text:
tiones nos rapiunt, et faciunt similes omni generi bestiarum. Cum autem reguntur et subjiciuntur, omnino mansuescunt et nobiscum concorditer vivunt. Non enim a nobis alieni sunt motus animi nostri. Pascuntur etiam nobiscum cognitione rationum et morum optimorum, et vitae aeternae, tanquam herbis seminalibus et lignis fructiferis et herbis viridibus. Et haec est hominis vita beata atque tranquilla, cum omnes motus ejus rationi veritatique consentiunt; et vocantur gaudia, et amores sancti, et casti et boni. Si autem non consentisipant animum, et faciunt vitam miserrimam; et vocantur perturbationes, et libidines, et concupiscentiae malae. De quibus jam nobis praecipitur, ut eas cum quanto possumus labore crucifigamus in nobis, donec absorbeatur mors in victoriam . Dicit enim Apostolus: Qui autem Jesu Christi sunt, carnem suam crucifixerunt cum perturbationibus et concupiscentiis . Vel hinc enim quivis admoneri debet non carnaliter haec esse intelli
Abbreviated transcription (Latin):
quam culturam eis adhibent. ante peccatum a
pabuli &e ligna fructuosa. Post peccatum autem ui¬
demus multa horrida ce infructuosa de t̾ra nasci.
credo ꝓpter eam causam quam diximꝰ. Sic enĩ dicimꝰ
ad pͥmum hominẽ postea quam peccauit. Male¬
dicta t̾ra erit cibi. in omĩb oꝑib tius. In tristicia¬
& in gemitu edes ex ea. omĩb dieb uite tuȩ: spinas
ce tribulos eiciet tibi. & edes pabulum agri tui. In
sudore uultus tui edes panẽ tuum donec reuer¬
taris int̾ram de qua sumptus es: quia t̾ra es. & ĩ

Expanded text:
quam culturam eis adhibent. Ante peccatum erquam culturam eis adhibent. Ante peccatum erpabuli et ligna fructuosa: post peccatum autem videmus multa horrida et infructuosa de terra nasci, credo propter eam causam quam diximus. Sic enim dicitur ad primum hominem posteaquam peccavit: Maledicta terra erit in omnibus operibus tuis. in tristitia et gemitu edes ex ea omnibus diebus uitae tuae. spinas et tribulos eiciet tibi, et edes pabulum agri in sudore uultus tui. edes panem tuum, donec reuertaris in terram, de qua sum
Abbreviated transcription (Latin):
solent ditere. Snad iusut nasci dlefla hec ham papu¬
bece lignum fruetiserum: quis iussitndam patit
herbas uel spmosas uel uenenosas. que adpabulum
lum ferunt: Quib sic respondentlũ eustt n uu
indigris apiantur misteria. neq ostendatur
inona sigera fururorum ista sic ddictasiut sipo
dicenclum ẽ Qd̾ ꝑ peccatũ homĩs tra maledi ła
siti  e spuinad pareret. ñ ut ipla penas sentiret q̃
sine sensue: sut pecati humam crunea sempet
homib ante oculos poneret. quo ad mone rem ali¬
siuands deũti apereatis & ad dĩ precepta conuie il
Herde autem uenenose ad penam uel ad e ceruarto¬
nem mort alium tr̃eate sunt. Et hoc totum ꝓpter
pectatum: quia mortales post percatum facti eu¬
mus. P infrutuosas uero arbores insultatur ho¬
ininio ut intelugant qͣm sit erubescendum
sine fructu bonorum opum eẽ in agro qli hoc est ÷
eła. Et temeant ne deserat illos ds: quia & ipsi in
agris suis infructuosas arbores deseruntt nec ali¬

Expanded text:
t nasci de terra herbam pabuli, et lignum fructiferum, quis jussit nasci tantas herbas vel spinosas vel venenosas, quae ad pabulum tum ferunt? Quibus sic respondendum est, ut nulla indignis aperiantur mysteria, neque osticta sint. Ergo dicendum est, quod per peccatum hominis terra maledicta sit, ut spinas pareret: non ut ipsa poenas sentiret, quae sine sensu est, sed ut peccati humani crimen semper hominibus ante oculos poneret, quo admonerentur aliquando averti a peccatis, et ad Dei praecepta converti. Herbae autem venenosae ad poenam, vel ad exercitationem mortalium creatae sunt; et hoc totum propter peccatum, quia mortales post peccatum facti sumus. Per infructuosas vero arbores insultatur hominibus, ut intelligant quam sit erubescendum sine fructu bonorum operum esse in agro Dei, hoc est in Ecclesia; et timeant ne deserat eos Deus, quia et ipsi in agris suis infructuosas arbores deserunt, nec ali
Abbreviated transcription (Latin):
nolite ꝑtelum uirare quia sedes dĩ ẽ: neq pt̾ram. qr
scabellum pedum eiꝰ ẽ. Item ipse dĩc: qd indigito dĩ
ales potentias acciꝑe didicerunt. sicut galeas &e
scutum. & gladium. & alia multa. Primo ergo istis
hereticis dicendũ ẽ qua inpudentia de tali ũbis
uet̾i testamento calumpnientur. cum etiam in no-¬
uo hec posita uideant aut fortasse ñ uideant sed
cũ litigant extecentur. S tam̃ nouerint incatho¬
lica distiplina sp̃uales fideles ñ credere dm̃ forma
corporea definitum. & qd homo ad imagint̃ dĩ face¬
tus dr̃. scd̃m interiorem homine dici ubi ẽ ratio &
intellectus. unde habet potestatem piscium ma
&e omĩs t̾re. & repentium que repunt suꝑ t̾ram.
Cumeñi dixisset faciamus hominẽ adimagiuem
& similitudinẽ nr̃am. addidit continuo. & habe¬
at potestatem piscium maris & uolatilium celi. q
cetera: ut intelligeremus ñ ꝓpter corpus dici ho¬
minẽ factum adimaginẽ dĩ. s ꝓpt̾ eam potesta¬

Expanded text:
Nolite per coelum jurare, quia sedes Dei est; neque per terram, quia scabellum pedum ejus est . Item ipse dicit quod in digito Deiales potentias accipere didicerunt, sicut galeas, et scutum, et gladium , et alia multa. Primo ergo istis haereticis dicendum est, qua impudentia de talibus verbis Veteri Testamento calumnientur, cum etiam in Novo haec posita videant, aut fortasse non videant, sed cum litigant excaecentur. 28. Sed tamen noverint in catholica disciplina spirituales fideles non credere Deum forma corporea definitum; et quod homo ad imaginem Dei factus dicitur, secundum interiorem hominem dici, ubi est ratio et intellectus: unde etiam habet poteset omnium repentium quae repunt super terram. Cum enim dixisset, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; addidit continuo, Et habeat potestatem piscium maris et volatilium coeli, et caetera: ut intelligeremus non propter corpus dici hominem factum ad imaginem Dei, sed propter eam potesta
Abbreviated transcription (Latin):
paruit arida. Et uocauit d̃s aridam t̾ram: & congre¬
gationt̃ aque uocauit mare. uidit ds q bonũ ẽ. In
isto loco manichei dicunt. Si totum aquis plenum
erat. quomͦ pot̾ant aque congregari in unum: S iam¬
ut supiꝰ dictum ẽ: nõie aquarum dictum mat̾ia ilia
appellata ẽ. suꝑ qͣm ferebatur sp̃c dĩ. unde erat ds or̃a
formaturꝰ. Nc̃ uero cum dr̃ congregetur aqua que ẽ
tĩa illa corporalis formetur in eam speciem qm haberl
iste aque uisibiles. Ipsa eñi congregatio inunum: ip¬
gimꝰ. Omĩs enĩ forma ad unitatis reguiam cognur.
Et᷑ qd̃ dr̃ appareat arida. quid aliud dici intelrigenclũ
ẽ nisi ut illa materies accipiat uisibilẽ formam qm̃
nunc habet t̾ra ista qͣm uidemꝰ &e tangimꝰ: Suꝑius
gͦ qd nominabatur t̾ra inuisibilis ce incomposita:¬

Expanded text:
ruit arida. Et vocavit Deus aridam, terram; et congregationem aquae vocavit mare. Et vidit Deus quia bonum est. In isto loco Manichaei dicunt: Si totum aquis plenum erat, quomodo poterant aquae congregari in unum? Sed jam superius dictum est, nomine aquarum materiam illam appellatam super quam ferebatur Spiritus Dei, unde erat Deus omnia formaturus. Nunc vero cum dicitur, Congregetur aqua, quae et illa materia corporalis formetur in eam speciem quam habent aquae istae visibiles. Ipsa enim congregatio in unum, ipgimus. Omnis enim forma ad unitatis regulam cogitur. Et quod dicitur, Appareat arida, quid aliud dici intelligendum est, nisi ut illa materies accipiat visibilem formam, quam runc habet terra ista quam videmus et tangimus? Superius ergo quod nominabatur t