comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
iudeũ. & tanquã gentile gentib ñ m̃¬
dientis astu. s cõpatientis affectu: quẽ
admodũ dixerim parũ mͥ uisus es at¬
tendisse: immo ego fortasse ñ hoc satis
explanare potuerim. Neq eñ hoc ido
dixi. qd̾ misericordit᷑ illa simulauerit:
s qͥa sic ea ñ simulauit quȩ faciebat si¬
milia iudis. quẽ admodũ nec illa q̃ faci¬
ebat. similia gentib. q̃ tu qͦꝙ cõmemo¬
rasti:atq in eo me qd̃ ñ ingrate fateor
adiuuisti. Cũ enĩ abs te quesissem in
epła mea. quomͦ putet᷑ ido factꝰ iudis
tanquã iudeus. qͥa fallacit̾ suscepit sa¬
gentiũ: tu respondisti. in eo factũ gen¬
tib tanquã gentiłe qd p̃putiũ receꝑit:
qd̃ indifferent̃ ꝑmiserit uesci cibis:
quos dãpnant uidĩ. Ubi ego quero:
utrũ &e hoc simulate fecerit. Qd si ab¬
surdissimũ atq falsissimũ est: sic gͦ & il¬
la. in quib iudõꝵ consuetudini congru¬

Expanded text:
Iudaeum et tamquam gentilem gentilibus non meIudaeum et tamquam gentilem gentilibus non mentientis astu sed compatientis affectu, quem ad modum dixerim, parum mihi uisus es adtendisse, immo ego fortasse non satis hoc explanare potuerim. neque enim hoc ideo dixi, quod misericorditer illa simulauerit, sed quia sic ea non simulauit, quae faciebat similia Iudaeis, quem ad modum nec illa, quae faciebat similia gentibus, quae tu quoque commemorasti atque in eo me, quod non ingrate fateor, adiuuisti. cum enim abs te quaesissem in epistula mea, quo modo putetur ideo factus Iudaeis tamquam Iudaeus, quia fallaciter suscepit sagentium, tu respondisti I in eo factum gentibus tamquam gentilem, quod praeputium receperit, quod indifferenter permiserit uesci cibis,- quos damnant Iudaei. ubi ego quaero, utrum et hoc simulate fecerit, quod si absurdissimum atque falsissimum est, sic ergo et illa, in quibus Iudaeorum consuetudini congru
Abbreviated transcription (Latin):
lo suꝑiꝰ in eiꝰdem narrationis exordio.
religiosa uoce mͥ clamantẽ. Quȩ aũt
scribo uobis: ecce corã dõ qͥa ñ m̃tior
Dent ueniã quilibet aliud oꝑinantes:
ego magis credo tanto apło insiuis ce
ꝓsius litteris iuranti: quã euicũq do¬
ctissimo de alienis litteris disputanti.
Nec dici timeo sic paulũ defendere.
qd̃ ñ simularit errorẽ iudoꝵ. s uere
fuerit in errore: qm̃ neq simulabat
errorẽ. qͥ lib̾tate apłica ficut illi tp̃ri
congruebat. uetã illa sacram̃ta uͥ opꝰ
erat agendo. cõmendabat ea. ñ satha¬
nȩ uersutia decipiendis hominib. s
di ꝓuidentia p̾nuntiandis reb futiͣs
ꝓpħicȩ constituta. Hec uere fuerat in
errore iudoꝵ: qͥ ñ solũ nouerat. s etiã
instant̃ &e acrit̃ p̾dicabat eos errare.
qͥ putabant gentib imponenda. uł
iustificationi quoꝵeũq fideliũ neces¬
saria. Qd̃ aũt dixi eũ factũ iudĩs tãꝙͣ.

Expanded text:
lo superius in eiusdem narrationis exordio lo superius in eiusdem narrationis exordio religiosa uoce mihi clamantem: quae autem scribo uobis, ecce coram deo, quia non mentior. Dent ueniam quilibet aliud opinantes; ego magis credo tanto apostolo in suis et pro suis litteris iuranti quam cuique doctissimo de alienis litteris disputanti. nec dici timeo sic Paulum defendere, quod non simularit errorem Iudaeorum, sed uere fuerit in errore, quoniam neque simulabat errorem, qui libertate apostolica, sicut illi tempori congruebat, uetera illa sacramenta, ubi opus erat, agendo commendabat ea non satanae uersutia decipiendis hominibus, sed dei prouidentia praenuntiandis rebus futuris prophetice constituta, nec uere fuerat in errore Iudaeorum, qui non solum nouerat, sed etiam instanter et acriter praedicabat eos errare, qui putabant gentibus inponenda uel iustificationi quorumque fidelium necessaria. Quod autem dixi eum factum Iudaeis tamquam
Abbreviated transcription (Latin):
nec nobis defuisse. qͦs in eo qͦd asserimꝰ
sequerem᷑: quãquã sicut pauloante
dixi. tantummꝰ scpturis canonicis hãc
ingenuã debeam seruitutẽ: qua eas so¬
las ita sequar. ut conscͥptores eaꝵ nicħ
in eis omino errasse. nicħ fallacit᷑ posu¬
isse ñ dubitẽ. Sinde cũ quero tereiũ.
ut tres etiã ego trib opponã: possem
qͥdem ut arbitror facile repꝑire. si mul¬
ta legissem. Yerũptam̃ ipse mͥ ꝓ his õĩb
immo supͣ hos om̃s apłs paulus occrit.
Ad ipsũ confugio: ad ipsũ ab om̃ib qͥ id ñ
sentiunt litterarũ eiꝰ tractatorib ꝓuo¬
co: ipsũ int̾rogans int̾pello a&e reqͥro in
eo qd̾ scͥpsit ad galathas. uidisse se petrũ
ñ recte ingredientẽ ad ueritatẽ eũgłii.
eiq in faciẽ ꝓꝑt̾ea restitisse. qd̾ illa simu¬
latione gentes iudaizare cogebat. utr̃u
uerũ scripserit. an forte nescio qͣ dispensa¬
tiua falsitate m̃titus sit: & audio pau¬

Expanded text:
nec nobis defuisse, quos in eo, quod adserimus, nec nobis defuisse, quos in eo, quod adserimus, sequeremur, quamquam, sicut paulo ante dixi, tantum modo scripturis canonicis hanc ingenuam debeam seruitutem, qua eas solas ita sequar, ut conscriptores earum nihil in eis omnino errasse, nihil fallaciter posuisse non dubitem. proinde, cum quaero tertium, ut tres etiam ego tribus opponam, possem quidem, ut arbitror, facile reperire, si multa legissem. uerum tamen ipse mihi pro his omnibus, immo supra hos omnes apostolus Paulus occurrit. ad ipsum confugio, ad ipsum ab omnibus, qui aliud sentiunt, litterarum eius tractatoribus prouoco, ipsum interrogans interpello et requiro in eo, quod scripsit ad Galatas uidisse se Petrum non recte ingredientem ad ueritatem euangelii eique in faciem propterea restitisse, quod illa simulatione gentes iudaizare cogebat, utrum uerum scripserit an 3OI forte nescio qua dispensatiua falsitate mentitus sit. et audio pau
Abbreviated transcription (Latin):
astruis p̾cesserunt: petens ut in eo
si te rep̾hendo errantẽ. patiar te er-¬
rare cũ talib: quoꝵ ego fateor nemi¬
nem legi. S cũ sint ferme sex uł septẽ:
hoꝵ. quatuor auctoritatẽ tu qͦq infri¬
gis. Nam laodicenũ euiꝰ nom̃ taces. de
ȩccłia dicis nuꝑ egressũ: alexandrũ
aũt uete̾m hereticũi: origenẽ uͦ ac di¬
dimũ rep̾hensos abs te lego. in recentio¬
rib opusculis tuis: & ñ medioerit᷑. nec
de mediocrib questionib: quãuis orige¬
nem mirabilit ante laudaueris. Cũ his
gͦ errare puto qͥa nec te ipse patieris:
quãuis hoc ꝑinde dieat᷑. ac si in hac sen¬
dentia ñ errauerint. Nam qͥs ẽ. qͥ se ue¬
lit cũ quolibet errare: Tres gͥ restaii
eusebiꝰ emisenꝰ cheodorus heracleotes.
& quẽ paulopost cõmemoras ioħs: qͥ du¬
dum in pontificali gradu constantino
politanã rexit ȩccłiam. Porro si queraᷤᷤ
uł recolas qͥd hinc senserit nr̃ ambrose.

Expanded text:
adstruis, praecesserunt, petens, ut in eo adstruis, praecesserunt, petens, ut in eo si te reprehendo errantem, patiar te errare cum talibus, quorum ego, fateor, neminem legi. sed cum sint ferme sex uel septem, horum quattuor auctoritatem tu quoque infringis. nam Laodicenum, cuius nomen taces, de ecclesia dicis nuper egressum, Alexandrum autem ueterem haereticum, Origenem uero ac Didymum reprehensos abs te lego in recentioribus opusculis tuis et non mediocriter nec de mediocribus quaestionibus, quamuis Origenem mirabiliter ante laudaueris. cum his ergo errare puto quia nec te ipse patieris, quamuis hoc perinde dicatur, ac si in hac sententia non errauerint. nam quis est, qui se uelit cum quolibet errare? tres igitur restant, Eusebius Emisenus, Theodorus Heracleotes et, quem paulo post commemoras, Iohannes, qui dudum in politanam rexit ecclesiam. Porro, si quaeras uel recolas, quid hinc senserit noster Ambros
Abbreviated transcription (Latin):
ñ dedignarent᷑ sicubi forte recti tra¬
mitem reliquissent. etiã a posteriori¬
b corrigi. quã paulus. quo fidenter
auderent etiã minores maiorib. ꝓ
defendenda ȩuãgłica ueritate salua
fr̃na caritate resistere. Nam cũ satius
sit a tenendo itinere in nullo quã in
aliquo declinare: multo tam̃ ẽ mira¬
biliꝰ ce laudabilia libent̃ accipe corri¬
gentem: quã audact corrigere deuian¬
tem. Laus itaq iustȩ lib̾tatis in paulo.
et sc̃ȩ humilitatis in petro. qnͣtum mͥ
ꝓ modulo meo uidet᷑. magis fuerat ad¬
uersus całupniantem porphyriũ de¬
fendenda: quã ut ei daretur obtrec¬
tandi maior occasio: qm̃ multo morda¬
cius criminaret᷑ xꝑianos. fallacit᷑ uł su¬
as litteras scribere. uł di sui sacram̃ta
portare. Fagitas a me ut aliquẽ saltim
unũ ostendã. euiꝰ in hoc magistri senten¬
tiam sim secutꝰ : cũ tu tã plures nomi¬
natim cõmemoraueris. qͥ te in eo qͦd

Expanded text:
non dedignarentur, sicubi forte recti tranon dedignarentur, sicubi forte recti tramitem reliquissent, etiam a posterioribus corrigi, quam Paulus. quo fidenter auderent etiam minores maioribus pro defendenda euangelica ueritate salua fraterna caritate resistere. nam cum satius sit a tenendo itinere in nullo quam in aliquo declinare. multo est tamen mirabilius et laudabilius libenter accipere corrigentem quam audacter corrigere deuiantem. laus itaque iustae libertatis in Paulo et sanctae humilitatis in Petro, quantum mihi pro modulo meo uidetur, magis fuerat aduersus calumniantem Porphyrium defendenda, quam ut ei daretur obtrectandi maior occasio, qua multo mordacius criminaretur Christianos fallaciter uel suas litteras scribere uel dei sui sacramenta portare. Flagitas a me, ut aliquem saltem unum ostendam, cuius in hac re sententiam sim secutus, cum tu tam plures nominatim commemoraueris, qui te in eo, quod
Abbreviated transcription (Latin):
canonicarũ inconcusse credat᷑ & de¬
fendatur abeẽ om̃ino mendatiũ: ne
dispensatores xꝑi de quib dictũ est.
hic iã querit᷑ int̾ dispensatores ut. fi¬
delis qͥs inueniat᷑. tanquã magnũ a¬
liqͥd sibi fidelit̃ didicisse uideantur.
ꝓueritatis dispensatione m̃tiri. cũ ip¬
sa fides in latino sermone ab eo dicat᷑
appellata. qͥa fit qd dicit᷑. Ubi aũt fit
qd̃ d̾r: mentiendi utiq ñ est locus.
fidelis gͥ dispensator apłs paulus. ꝓcul
dubio nobis exhibet inscribendo fi¬
denr̃ qͥa ueritatis dispensator erat:
ñ falsitatis: ac ꝑ hoc uerũ scͥpsit uidis¬
se se petrĩi ñ recte ingredientẽ ad ue¬
ritatẽ eũgłii: eiq in faciẽ restitisse.
qd̃ gentes cogeret iudaizare. Ipse uͦ
petrus. qd̾ a paulo fiebat utilit̾. lib̾¬
tate caritatis. sc̃e ac benignȩ pietate
humilitatis accepit: atq ita rariꝰ &
sanctiꝰ exempłu posteris p̃buit. qͦ

Expanded text:
canonicarum inconcusse credatur et decanonicarum inconcusse credatur et defendatur abesse omnino mendacium, ne dispensatores Christi, de quibus dictum est: Hic iam quaeritur inter dispensatores, ut fidelis quis inueniatur, tamquam magnum aliquid sibi fideliter didicisse uideantur pro ueritatis dispensatione mentiri, cum ipsa fides in Latino sermone ab eo dicatur appellata, quia fit, quod dicitur. ubi autem fit. quod dicitur, mentiendi utique non est locus. fidelis igitur dispensator apostolus Paulus procul dubio nobis exhibet in scribendo fidem, quia ueritatis dispensator erat, non falsitatis. ac per hoc uerum scripsit uidisse se Petrum non recte ingredientem ad ueritatem euangelii eique in faciem restitisse, quod gentes cogPetrus quod a Paulo fiebat utiliter libertate charitatis, sancte ac benigne pietate humilitatis accepit atque ita rarius et sanctius exemplum posteris praebuit, quo
Abbreviated transcription (Latin):
neste mentiendi: aut qͥd aliud sit oĩ¬
no ñ uideo: nͥ forte addito nomine
dispensationis fit. ut mendaciũ noz
sit mendaciũ. Qd̾̃ si absurdũ ẽ: cur
gͦ ñ aꝑte dicis officiosũ mendatiũ
defendendũ: nͥ forte nom̃ te mouet.
qͥa ñ tam usitatũ est in eccłiasticis
libris uocabulũ officii: Qd̃ ambrosiꝰ
nr ñ timuit: qͥ suos quosd̃a libros
utiliũ p̾ceptionum plenos. de offici¬
is uoluit appellare. An si offitio se
mentiat᷑ qͥsq culpandus ẽ. si dispen¬
satiue approbandus: Nogo te m̃tiat᷑
uͥ legerit qͥ hoc putat. qͥa ce in hȩc¬
magna questio ẽ. sit ne aliquando
mentiri uiri boni. immo uiri xͥani:
qualib dictũ est. sit in ore ur̃o ẽ ẽ.
om̃s qͥ loquunt᷑ mendatiũ. S hȩc
ut dixi & alia & magna questio ẽ. Eli¬
gat qd uoluerit qͥ hoc existimat ubi
mentiat᷑: du tam̃ ahscribentib auc¬
torib sc̃arũ scͥpturarum. & maxime

Expanded text:
neste mentiendi, aut, quid aliud sit, omnneste mentiendi, aut, quid aliud sit, omnino non uideo, nisi forte addito nomine dispensationis fit, ut mendacium non sit mendacium. quod si absurdum est, cur ergo non aperte dicis officiosum mendacium defendendum? nisi forte nomen te mouet, quia non tam usitatum est in ecclesiasticis libris uocabulum officii, quod Ambrosius noster non timuit, qui suos quosdam libros utilium praeceptionum plenos de officiis uoluit appellare. an, si officiose mentiatur quisque, culpandus est, si dispensatiue, adprobandus? rogo te. mentiatur, ubi legerit, qui hoc putat — magna quaestio est, sitne aliquando mentiri uiri boni, immo uiri Christiani. qualibus dictum est: sit in ore uestro \'estomnes, qui loquuntur mendacium; sed, ut dixi, et alia et magna quaestio est — eligat, quod uoluerit, qui hoc existimat, ubi mentiatur, dum tamen ab scribentibus auctoribus sanctarum scripturarum et maxime
Abbreviated transcription (Latin):
uoluminis sermo debet᷑. Si gͦ illud
qd̾ lex ait. ñ concupisces. si humana
infirmitas gr̃a di adiuta ñ fuerit.
sub se reum tenet. & p̾uaricatorẽ
potiꝰ dampnat quã liberat peccato¬
rem: qnͣtomagis illa quȩ significa¬
tionis causa p̾cepta st̃. eircũcisio &
cȩtã. quȩ grẽ reuelatione latiꝰ imo¬
tescente necesse fuerat aboleruusti¬
ficare neminẽ poterant: Non tam̃
ido fuerant. tanquã diabolica gen-¬
tiũ sacrilegia fugienda: etiã cũ ip¬
sa grã ĩa ceꝑat reuelari. quȩ uin-¬
bris talib fuerat p̾nuntiata: s ꝑ¬
mittenda paulułu. eis maxime qͥ
ex illo ppło cui data st̃ uenerant: pꝰ¬
ea uͦ tanquã cũ honore sepulta siñ:
a xꝑianis omĩb irreparabilit̾ dese¬
renda. Hoc aũt qd dicis ñ dispensa¬
tiue ut nr̃i uoluere maiores: qͥl
sibi uult oro te: Aut enĩ hoc ẽ qd̾
ego appello officiosũ mendaciũ. ut
hȩc dispensatio sit officiũ uelut ho¬

Expanded text:
uoluminis sermo debetur. si ergo illud, uoluminis sermo debetur. si ergo illud, quod lex ait: Non concupisces, si humana infirmitas gratia dei adiuta non fuerit, sub se reum tenet et praeuaricatorem potius damnat, quam liberat peccatorem, quanta magis illa, quae significationis causa praecepta sunt, circumcisio et cetera, quae gratiae reuelatione latius innotescente necesse fuerat aboleri, iustificare neminem poterant! non tamen ideo fuerant tamquam diabolica gentium sacrilegia fugienda, etiam cum ipsa gratia iam coeperit reuelari, quae umbris talibus fuerat praenuntiata, sed permittenda paululum eis maxime, qui ex illo populo, cui data sunt, uenerant. postea uero tamquam cum honore sepulta sint a Christianis omnibus inreparabiliter deserenda. Hoc autem, quod dicis \'non dispensatiue, ut nostri uoluere maiores\'. quid sibi uult? oro te. aut enim hoc est, quod ego appello officiosum mendacium, ut haec dispensatio sit officium uelut ho
Abbreviated transcription (Latin):
pareat peccatũ. ꝑ bonũ mͥ oꝑatũ est
mortẽ: ut fiat. supͣ modu peccator.
aut peccatũ ꝑ mandatũ. Qd̾ aũt hic
dicit peccatũ ꝑ mandatũ fieri supra
mod̾u: hoc alibi. Lex subintrauit ut
abundaret delictũ: ubi aũt abunda¬
uit delictũ. suꝑabundauit grã. Et ali¬
bi cũ suꝑiꝰ de dispensatione gr̃ẽ loq̃¬
retur qd̾ ipsa iustificet: uelut int̾ro¬
gans ait. Qͥd gͦ lex. Atq huic int̾ro¬
gationi contunuo respondit: p̾uari¬
cationis gr̃ã posita ẽ. donec ueniret
sem̃ cui ꝓmissũ est. Hos gͦ d̾apnabilit̃
dicit ẽẽ sub lege. quos reos facit lex
ñ implentes legẽ: dũ ñ intelligendo
grẽ beneficiũ ad facienda di p̃cepta:
quasi de suis uirib suꝑba elatione
p̾sumunt. Plenitudo enĩ legis. cari¬
tas. Caritas uͦ dĩ diffusa ẽ in cordib
nrĩs: ñ ꝑ nosipsos:. s ꝑ sp̃m sc̃m qͥ datꝰ¬
est nobis. S huic rei qnͣtũ satis est
explicande: ꝓlixi fortasse &e sui ꝓpͥi

Expanded text:
atum, per bonum mihi operatum est mortem, ut fiat supra modum peccator aut peccatum per mandatum. quod autem hic dicit peccatum per mandatum fieri supra modum, hoc alibi: Lex subintrauit, ut abundaret delictum: ubi autem abundauit delictum, superabundauit gratia; et alibi, cum superius de dispensatione gratiae loqueretur, quod ipsa iustificet, uelut interrogans ait: Quid ergo lex? atque huic interrogationi continuo respondit: Praeuaricationis gratia posita est, donec ueniret semen, cui promissum est. hos ergo damnabiliter dicit esse sub lege, quos reos facit lex non implentes legem, dum non intellegendo gratiae beneficium ad facienda dei praecepta quasi de suis uiribus superba elatione praesumunt. plenitudo enim legis caritas; caritas uero dei diffusa est in cordibus nostris non per nos ipsos sed per sest nobis. sed huic rei, quantum satis est, explicandae prolixus fortasse et sui proprii
Abbreviated transcription (Latin):
enim cũ ueniss fides quȩ prius illis
obseruationib p̾nuntiata. pt᷑ mortẽ
et resurrectionẽ dñi reuelata ẽ. ami¬
serant tanquã uita officii sui: uerũp
tam̃ sicut defuncta corꝑa necessarioꝵ.
deducenda erant quodamodo ad se¬
pulturam. nec simulate s religiose: ñ
aũt deserenda continuo. uł inimicoꝵ
obtrectationib tanquã canũ morsib
brare uoluerit: tanquã sopitos cine¬
res eruens. ñ erit pius deductor uł
baiulus corꝑis:. s impiꝰ sepulturȩ uio¬
lator. fateor sane in eo qd mea epł̃a con¬
tinet. qd ido sacram̃ta uidoꝵ paulus
celebranda susceꝑit. cũ iam xp̃i eẽt apls.¬

Expanded text:
enim cum uenisset fides, quae prius illis enim cum uenisset fides, quae prius illis obseruationibus praenuntiata post mortem et resurrectionem domini reuelata est, amiserant tamquam uitam officii sui, uerum tamen sicut defuncta corpora necessariorum deducenda erant quodam modo ad sepulturam nec simulate, sed religiose, non autem deserenda continuo uel inimicorum obtrectationibus tamquam canum morsibus brare voluerit, tanquam sopitos cineres cruens, non erit pius deductor, vel bajulus corporis, sed impius sepulturae violator. » 17. « Fatcor sane in eo, quod epistola continet mea, quod ideo sacramenta Judaeorum Paulus celebranda susceperat, cum jam Christi esset Apos
Abbreviated transcription (Latin):
ut paulus in timotheo & õs obserua¬
uere udei: dum mͦ hȩc simulate ac
fallaciter agant. Hoc si ita ẽ: ñ iam
in heresym hebionis. uł eoꝵ qͦs uulgo
nazareos nuncupant. uł quãlibet
aliam ueterem.s in nescio quã nouã
delabimur: quȩ sit eo ꝑniciosior: qͦ ñ
errore s ꝓposito ẽ ac uoluntate falla¬
ci. Qd̾̃ si respondes ut te abhac pur¬
ges sententia. tunc apłõs ista laudabi¬
liter simulasse. ne scandaliz arent᷑ in¬
firmi qui ex uideis multi credideran.
& ea respuenda ñdum intelligebañ :
nunc uͦ confirmata ꝑ tot gentes doc
recitentur. qͥs quis ea simulando age¬
re uoluerit insanire: cur mͥ ñ licet di¬
cere apłm paułu ce alios recte fidi xͥanos.
tunc illa uetera sacram̃ta paululum
obseruando ueracit̃ comm̃dare de¬
buisse: ne putarent᷑ ille ꝓpheticȩ sig¬
nificationis obseruationes. a piissimtͤ
patrib custoditȩ. tanquã saerilegia
diabolica a posteris detestande: Iam

Expanded text:
ut Paulus in Timotheo et omnes obseruaut Paulus in Timotheo et omnes obseruauere Iudaei, dum modo haec simulate ac fallaciter. agant? hoc si ita est, non iam in heresin Hebionis uel eorum, quos uulgo Nazaraeos nuncupant, uel quamlibet aliam ueterem, sed in nescio quam nouam delabimur, quae sit eo perniciosior, quo non errore, sed proposito est ac uoluntate fallaci. quodsi respondes, ut te ab hac purges sententia, tunc apostolos ista laudabiliter simulasse, ne scandalizarentur infirmi, qui ex Iudaeis multi crediderant et ea respuenda nondum intellegebant, nunc uero confirmata per tot gentes doctrecitentur, quisquis ea simulando agere uoluerit, insanire, cur mihi non licet dicere apostolum Paulum et alios rectae fidei Christianos tunc illa uetera sacramenta paululum obseruando ueraciter commendare debuisse, ne putarentur illae propheticae significationis obseruationes a piissimis patribus custoditae tamquam sacrilegia diabolica a posteris detestatae ? iam
Abbreviated transcription (Latin):
nere dignatus es. In cuiꝰ sententiȩ ñ
consensionẽ s simulationẽ. timore pe¬
trus inciderat᷑. ut de illa paulus ue¬
rissime seriberet. qd̃ eũ uidiss ñ recte
ingredientẽ ad ueritatẽ eugłii: eiq
uerissime diceret. qd̾̃ gentes uidaira¬
re cogebat. qd̃ paulus utiq ñ cogebat:
ob hoc illa uetera ueracit᷑ ubi opꝰ eẽt
obseruans. ut dãpnanda ñ esse monstͤ¬
ret: p̃dicans tam̃ instant̃ ñ eis s re-¬
uelata grã fidĩ.saluos fieri credentes:
ne ad ea quamquã uelut necessaria
suscipienda cõpelleret. Sic aũt cre¬
do apłm paulũ ueracit̃ cuncta illa
gessisse: nec tanm̃ nunc quẽquã factũ
ex iudõ. xp̃ianum. uł cogo uł sino ta-¬
lia ueracit̾ celebrare: sicut nec tu eui
uidetur paulus ea simulasse. cogis istũ
uł sinis talia simulare. Anuis ut etiã
crificia offerant. quȩ obtulit paulus:
si filios circũcidant. si sabbatũ obseruen.

Expanded text:
nere dignatus es. in cuius sententiae non nere dignatus es. in cuius sententiae non consensionem, sed simula tionem timore Petrus inciderat, ut de illo Paulus uerissime scriberet, quod eum uidisset non recte ingredientem ad ueritatem euangelii, eique uerissime diceret, quod gentes iudaizare cogebat. quod Paulus utique non cogebat ob hoc illa uetera ueraciter, ubi opus esset, obseruans, ut damnanda non esse monstraret, praedicans tamen instanter non eis, sed reuelata gratia fidei saluos fieri fideles, ne ad ea quemquam uelut necessaria suscipienda conpelleret. sic autem credo apostolum Paulum ueraciter cuncta illa gessisse nec tamen nunc quemquam factum ex Iudaeo Christianum uel cogo uel sino talia ueraciter celebrare, sicut nec tu, cui uidetur Paulus ea simulasse, cogis istum uel sinis talia simulare. An uis; ut etiam crificia offerant, quae obtulit Paulus; si filios circumcidant, si sabbatum observent,
Abbreviated transcription (Latin):
cessario facienda: quasi adhuc expe¬
ctandum eẽt ut ueniret fid̾i reuela¬
tio. quȩ his significabatur ẽẽ uentura:
s quãuis gentib imponenda ñ essent:
non tam̃ sic debuisse auferri a consu¬
etudine uideoꝵ. tanquã detestanda
atq dampnanda: sensim ꝓinde. atq
paulatim feruente sane p̾dicatione
gr̃ẽ xp̃i. qua sola nossent credentes se
iustificari saluosq fieri. ñ illis umbris
rerum antea futurar ũ. tẽ iam uenien¬
tium atq p̾sentium. ut in illoꝵ iudȩ¬
omĩs illa actio consummaret᷑ umbrax.
hoc ei suffecisse ad cõmendationẽ: ut
non tanqũa detestanda &e similis ido¬
latriȩ utaretur: ultra uͦ ñ haberet
ꝓgressũ. ne putaretur necessaria̾ tãꝙͣ
uł ab illa salus eẽt. uł sine illa ẽẽ noi
poss. Qd̾ putauert̃ heretici: qui dum
nec xp̃iani ẽẽ potuerunt. Quoꝵ senten¬
diam mͥ cauendã. quãus in ea nunꝙͣ
fuerim: tam̃ beniuolentissime ammo¬

Expanded text:
cessario facienda, quasi adhuc expecessario facienda, quasi adhuc expectandum esset, ut ueniret fidei reuelatio, quae his significabatur esse uentura. sed quamuis gentibus inponenda non essent, non tamen sic debuisse auferri a consuetudine Iudaeorum tamquam detestanda atque damnanda. sensim proinde atque paulatim feruente sane praedicatione gratiae Christi, qua sola nossent credentes se iustificari saluosque fieri, non illis umbris rerum ante futurarum, tunc iam uenientium atque praesentium, ut in illorum Iudaeomnis illa actio consumeretur umbrarum, hoc ei suffecisse ad commendationem, ut non tamquam detestanda et similis idolatriae uitaretur, ultra uero non haberet progressum, ne putaretur necessaria, tamquam uel ab illa salus esset uel sine illa esse non posset, quod putauerunt heretici, qui, dum uerunt. quorum sententiam mihi cauendam, quamuis in ea numquam fuerim, tamen beniuolentissime admo
Abbreviated transcription (Latin):
utrũ simulate quis quã sc̃s orientaliˢ
cum romã uenerit. ie iunet. sabb̾o:
excepto illo die paschalis uigiliȩ.
Qd̾ si malũ esse dixerimꝰ: ñ solũ roma-¬
nam ȩccłiam. s etiã multa ei uicina
&e aliqnͣto remotiora dãpnabimꝰ:
ubi mos idem denet᷑ & manet. Si aũ
non ieiunare sabb̃o malu putaue¬
rimus: tot eccłias orientis. & multo
maiorem orbis xp̃iani part̾ẽ. qua
demeritate criminabim᷑: Placet¬
ne tibi ut mediũ qͥddam ẽẽ dicamꝰ:
qd̾ tam̃ acceptabile sit ei. qͥ hoc ñ
simulate s congruenti societate at¬
q obseruantia fecerit: & tam̃ nichꝰ
inde legimꝰ in canonici ᷤ libris p̾cep¬
tum ẽẽ xꝑianis. Qnͣtomagis illud
malũ dicere ñ audeo. qd dm p̾ce¬
pisse ipsa xp̃iana fide negare ñ pos¬
sum: qua didici ñ eo me iustificari.
di priori ppło ꝑ testam̃tum qd uetus
sisse illa xp̃ianis legenda tantũ. ad in¬
telligentiam p̾misse ꝓphetiȩ. ñ aũt ne¬

Expanded text:
utrum simulate quisquam sanctus orientalis, utrum simulate quisquam sanctus orientalis, cum Romam uenerit, ieiunet sabbato excepto illo die paschalis uigiliae. quod si malum esse dixerimus, non solum Romanam ecclesiam, sed 30 etiam multa ei uicina et aliquanto remotiora damnabimus, ubi mos idem tenetur et manet. si autem non ieiunare sabbato malum puta-B uerimus, tot ecclesias orientis et multo maiorem orbis Christiani partem qua temeritate criminabimur! placetne tibi, ut medium quiddam essedicamus, quod tamen acceptabile sit ei, qui hoc non simulate, sed congruenti societate atque obseruantia fecerit ? et tamen nihil inde legimus in canonicis libris praeceptum esse Christianis. quanto magis illud malum dicere non audeo, quod deum praecepisse ipsa Christiana fide negare non possum, qua didici non eo me iustificari, di priori populo per testamentum, quod uetus sisse illa Christianis legenda tantum ad intellegentiam praemissae prophetiae, non autem ne
Abbreviated transcription (Latin):
quando in alienaꝵ causaꝵ actione
mentiunt᷑. Quoꝵ similitudo si mn ip¬
sa expositione ȩpłȩ ad galathas. ad
confirmanda simulationẽ petri &
pauli putata ẽ decent̃ induci. qͥd
ego apud te timeã nom̃ phylosopho¬
rũ. qui ñ ꝓꝑt̾e̾a uani st̃ quia omĩa
falsa dicunt. s qͥa &e falsis plerisq
confidunt: & uͥ uera inueniuntur
dicere. a xꝑi gr̃ã qui ẽ ipsa ueritas a¬
lieni st̃: Cur aũt ñ dicã p̃cepta illa
ueterũ sacram̃tors nec bona ẽẽ. qͥa
ñ eis homines iustificant᷑. umbrȩ
sunt enĩ p̾nuntiantes grãm qua
iustificam᷑: nec tam̃ mala. qͥa diuinitꝰ
precepta st̃ tempori ꝑsonisq congru.¬
entia: cum me adiuuet. etiã ꝓpħica
sententia. qua dicit ds se illi ppło
dedisse p̾cepta ñ bona: forte enĩꝑꝑtẽa
non dixit mala. s tantũ non bona: id
est ñ talia ut illis homines boni fi¬
ant: aut sine illis boni ñ fiant. Uellẽ
me doceret benigna sinceritas tua᷑

Expanded text:
quando in alienarum causarum actione quando in alienarum causarum actione mentiuntur. quorum similitudo si in ipsa expositione epistulae ad Galatas ad confirmandam simulationem Petri et Pauli putata est decenter induci, quid ego apud te timeam nomen philosophorum, qui non propterea uani sunt, quia omnia falsa dicunt, sed quia et falsis plerisque confidunt et, ubi uera inueniuntur dicere, a Christi gratia, qui est ipsa ueritas, alieni sunt ? Cur autem non dicam praecepta illa ueterum sacramentorum nec bona esse, quia non eis homines iustificantur — umbrae sunt enim praenuntiantes gratiam, qua iustificamur —, nec tamen mala, quia diuinitus praecepta sunt tempori personisque congruentia, cum me adiuuet etiam prophetica sententia, qua dicit deus se illi populo dedisse praecepta non bona? forte enim propterea non dixit mala, sed tantum non bona, id est non talia, ut illis homines boni fiant aut sine illis boni non fiant. uellem me doceret benigna sinceritas tua,
Abbreviated transcription (Latin):
ri lib̾tatẽ nrãm. ut nos in seruitutẽ
redigerent. Quib nec adhorã cessimꝰ
subiectioni: ut ueritas euãgłii ꝑmane¬
at ad uos. Hic apparet qͥd eos captare
intellexerit. ut ñ faceret qd̵ in timo¬
theo fecerat: qd̃ ea lib̾tate facere po¬
terat. qua ostenderet illa sacram̃ta
nec tanquã necessaria debere appe¬
tĩ. nec tanquã sacrilega debere. dãp¬
nari. S cauendu est uidelicet in
hac disputatione. ne sic̃ philosophi
quedã facta hominũ. media dicamꝰ
int̃ recte factũ &e peccatũ: quȩ neq in
recte factis neq in peccatis numereit᷑.
& urgeam᷑. eo qd̾ obseruare legis ceri¬
monias ñ potest ẽẽ indifferens̾. sed
aut bonũ aut malu: ut si bonũ dix¬
erimꝰ eas nos qͦq obseruare cogam᷑:
si aũt mału. ñ uere s simulate ab apłis
obseruatas eẽ credamꝰ. Ego uͦ ñ tã¬
ae illi in sua disputatione uere aliqͥd
dicunt: quã forensiũ aduocatoꝵs.

Expanded text:
ri libertatem nostram. ut nos in seruitutem ri libertatem nostram. ut nos in seruitutem redigerent, quibus nec ad horam cessimus subiectione, ut ueritas euangelii permaneat ad uos. hic apparet. quid eos captare intellexerit, ut non faceret, quod in Timotheo fecerat, quod ea libertate facere poterat, qua ostenderet illa sacramenta nec tamquam necessaria debere appeti nec tamquam sacrilega debere damnari. Sed cauendum est uidelicet in hac disputatione, ne sicut philosophi quaedam facta hominum media dicamus inter recte factum et peccatum, quae neque in recte factis neque in peccatis numerentur, et urgeamur eo, quod obseruare legis caeremonias non potest esse indifferens sed aut bonum aut malum, ut, si bonum dixerimus, eas nos quoque obseruare cogamur, si autem malum, non uere sed simulate ab apostolis obseruatas esse credamus. ego uero ando et illi in sua disputatione ueri aliquid dicunt, quam forensium aduocatorum,
Abbreviated transcription (Latin):
gebant᷑ arguebat: ñ ob aliud. nͥ qͥa
sic illa om̃ia simulatoria gerebantur.
tanquã uerũ ess qd̃ dicebant illi. qͥ
sine circũcisione p̾pucii atq aliis ob¬
seruationib quȩ erant umbrȩ futu¬
roꝵ. putabant credentes saluos ẽẽ
ñ posse. Ergo &e timotheũ ꝓpt̾ẽa circũ¬
cidit: ne iudȩis & maxime cognati¬
oni eiꝰ maternȩ. sic uiderent᷑ qui ex
gentib in xp̃m crediderant. detes¬
tari cireũcisionẽ. sicut idolatria
detestanda ẽ: cũ illa ds fieri p̾ceꝑit:
hanc sathanas ꝑsuaserit. Et titum
ꝓꝑt̾ea ñ circũcidit: ne occasionẽ da¬
ret eis qui sine illa circũcisione di¬
cebant credentes saluos ẽẽ ñ posse:
&e ad deceptionẽ gentiũ. hoc etiam
paulũ sentire iartarent. Qd̃ ipse sa¬
tis significat: uͥ ait. S neq titus qui
mecũ erat cũ eẽt grecus. cõpulsus ẽ
circũcidi: ꝓpt̾ sub introductos autẽ
falsos fr̃s qui subintroierant ꝑseruta¬

Expanded text:
gebantur, arguebat non ob aliud, nisi quia gebantur, arguebat non ob aliud, nisi quia sic illa omnia simulatoria gerebantur, tamquam uerum esset, quod dicebant illi, qui sine circumcisione praeputii atque aliis obseruationibus umbrae futurorum putabant credentes saluos esse non posse. Ergo et Timotheum propterea circumcidit, ne Iudaeis et maxime cognationi eius maternae sic uiderentur, qui ex gentibus in Christum crediderant, detestari circumcisionem, sicut idolatria detestanda est, cum illam deus fieri praeceperit, hanc satanas persuaserit; et Titum propterea non circumcidit, ne occasionem daret eis, qui sine illa circumcisione dicebant credentes saluos esse non posse, et ad deceptionem gentium hoc etiam Paulum sentire iactarent. quod ipse satis significat, ubi ait: sed neque Titus, qui mecum erat. cum esset Graecus, compulsus est circumcidi propter subintroductos autem falsos fratres, qui subintroierant perscruta
Abbreviated transcription (Latin):
iudaizare. qm̃ iam nc̃ ipse cogebat᷑.
quãuis ꝓpt̾ comm̃danda eloquia dĩ
quȩ iudeis st̃ credita ñ ꝓhibebat᷑: qͥd
mirũ si constringebat. eũ paulꝰ libere¬
debere asserere. qd̃ cũ cȩti̾s apłis se hie¬
rosolimis decreuisse meminerat: Si
aũt hoc qd̾ magis arbitror. ante illud
hierosolimitanũ conciliũ petrꝰ fecit:
nec sic mirũ ẽ. qd eũ uolebat. paulus
ñ timide obtegere s fident̃ asserere.
qd̃ eũ parit̃ sentire ĩa nouerat: siue qd̾
cũ eo contulerat euãgłium. siue qd̾ in
cornelii centurionis uocatione. etiã
diuinitꝰ eũ de hac re ammonitũ acce¬
perat: siue qd̃ ante quã illi quos timu¬
erat uenissent antiochiã. cũ gentibꝰ
eũ conuesei uiderat. Neq enĩ negamꝰ
in hac sententia fuisse iam petrũ: in
qua &e paulus fuit. Non itaq tẽ eũ
qͥd in ea re uerũ ess docebat᷑. s eiꝰ si¬
mulationẽ qua gentes iudaizare co¬

Expanded text:
iudaizare, quoniam nec ipse cogebatur, iudaizare, quoniam nec ipse cogebatur, quamuis propter commendanda eloquia dei, quae Iudaeis sunt credita, non prohibebatur, quid mirum, si constringebat eum Paulus libere adserere, quod cum ceteris apostolis se Hierosolymis decreuisse meminerat ? Si autem hoc, quod magis arbitror, ante illud Hierosolymitanum concilium Petrus fecit, nec sic mirum est, quod eum uolebat Paulus non timide obtegere, sed fidenter adserere, quod eum pariter sentire iam nouerat, siue quod cum eo contulerat euangelium siue quod in Cornelii centurionis uocatione etiam diuinitus eum de hac re admonitum acceperat siue quod, antequam illi, quos timuerat, uenissent Antiochiam, cum gentibus eum conuesci uiderat. neque enim negamus in hac sententia fuisse iam Petrum, in qua et Paulus fuit. non itaque tunc eum, quid in ea re uerum esset, docebat, sed eius simulationem, qua gentes iudaizare co
Abbreviated transcription (Latin):
legis mandatoꝵq diuinoꝵ crimi¬
nabant᷑. Cuiꝰ falsȩ criminationis
inuidiã congruentiꝰ deuitare ñ
poss: quã ut ea ipse celebraret q̃
d̾apnare tanquã sacrilega puta¬
batur: atq ita ostenderet. nec iudȩ¬
os tẽ ab eis tanquã a nefariis ꝓhiben¬
dos: nec gentiles ad ea tanquã ad ne-¬
cessaria cõpellendos. Nam si reuera
sic ea repbaret. quẽ admołu de illo au¬
ditũ erat. & ido celebranda susciꝑet.
ut. actione simulata suã poss occul¬
tare sententiã: non ei diceret iacobus
& scient om̃s. s diceret &e putab̃t̃ om̃s.¬
qm̃q̃ de te audiert̃ falsa st̃: presertim
qͥa in ipsis hierosolimis apłi ĩa decre¬
uerant. ne quisquã gentes cogeret iri¬
daizare. Non aũt decreuerant. ne qͥs¬
quã tc̃ iudȩos iudaizare ꝓhiberet:
quãuis etiã ipsos iam doctrina xp̃i¬
ana ñ cogeret. Pinde. si post hoc apłoꝵ
decretũ. petrus habuit. ilła in antio¬
chia simulationẽ. qua gentes cogeret

Expanded text:
 diuinorum criminabantur, cuius falsae criminationis inuidiam congruentius deuitare non posset, quam ut ea ipse celebraret. quae damnare tamquam sacrilega putabatur, atque ita ostenderet nec Iudaeos tunc ab eis tamquam a nefariis prohibendos nec gentiles ad ea tamquam ad necessaria compellendos. Nam si re uera sic ea reprobaret, quem ad modum de illo auditum erat, et ideo celebranda susciperet, ut actione simulata suam posset occultare sententiam, non ei diceret Iacobus: Et scient omnes, sed diceret et putabunt omquae de te audierunt, falsa sunt, praesertim quia in ipsis Hierosolymis apostoli iam decreuerant, ne quisquam gentes cogeret iudaizare, non autem decreuerant, ne quisquam tunc Iudaeos iudaizare prohiberet, quamuis etiam ipsos iam doctrina Christiana non cogeret. proinde, si post hoc apostolorum decretum Petrus habuit illam in Antiochia simulationem, qua gentes cogeret
Abbreviated transcription (Latin):
nare crederet᷑. Hoc ẽ enĩ qđ̃ illi iaco¬
bus ait auditũ de illo ẽẽ. qd̾ discessi¬
onem doceat a moyse. qd utiq nefaᷤᷤ
est. ut credentes in xp̃m discindant᷑
xp̃c dicit. Si crederetis moysi: crede¬
retis & mͥ. De me enĩ ille scͥpsit. Atten¬
de enĩ obsecro ipsa uerba iacobi. ui
qͥ crediderunt in xp̃m. ce hi om̃s emu¬
latores st̃ legis: Audiert̃ aũt de te.
qͥa discessionẽ doces a moyse. eoꝵ qͥ
ꝑ gentes st̃ iudȩoꝵ: dicens ñ debere
circũcidere eos filios suos. neq sed̾m¬
consuetudinẽ. ingredi. Qd̃ gͦ est:
Utiq oportet conuenire multitudi¬
nem: audient enĩ suꝑuenisse te. B¬
gͦ fac qd̃ tͥ dicimꝰ. Sunt nobis uiri
quatuor: uotũ habentes suꝑ se. his
assũptis scĩfica te cũ ipsis:. & impen

Expanded text:
nare crederetur. hoc est enim, quod illi Iaconare crederetur. hoc est enim, quod illi Iacobus ait auditum de illo esse, quod discissionem doceat a Moyse, quod utique nefas est, ut credentes in Christum discindanturChristus dicit: Si crederetis Moysi, crederetis et mihi; de me enim ille scripsit. Adtende enim, obsequi crediderunt in Christum; et hi omnes aemulatores sunt Legis. Audierunt autem de te quia discissionem doces a Moyse eorum, qui per gentes sunt, Judaeorum; dicens non debere circuconsuetudinem ingredi quid ergo est utique oportet convenire multitudinem audient enim te supervenisse hoc ergo fac quod tibi dicimus sunt nobis viri quattuor votum habentes super se his ads
Abbreviated transcription (Latin):
ait. quȩ aũt scribo uobis. ecce corã dõ
qͥa ñ mentior: Ego qͥdem illud petrũ
sic egisse credo: ut gentes cogeret iu¬
daizare. Hoc enĩ lego scͥpsisse paułu.
quẽ m̃titum ẽẽ ñ credo: et ido ñ rec¬
te agebat hoc petrus. Erat contͣ exĩa¬
głii ueritatẽ: ut putarent qͥ credebanͭ
in xp̃m. se sine illis ueterib sacram̃tiˢ
saluos ẽẽ ñ posse. Hoc enĩ contendebañ
antiochiȩ qͥ ex circũcisione credide¬
rant: contͣ quos paulus perseuerant̃
acrit̃q confligit. Ipsũ uͦ paułu ñ ad hoc
id egisse. qd̃ uł timotheũ circũcidit.
uł cenchris uotũ ꝑsoluit. uł hierosoli¬
mis a iacobo ammonitꝰ. cũ eis qͥ uoue¬
rant legitima illa cȩlebranda susce
pit: ut putari uideret᷑ ꝑ ea sacram̃ta
etiã xp̃ianam salutẽ dari: s ne illa
quȩ priorib ut congruebat tẽporibꝰ.
in umbris rerũ futuraꝵ ds fieri uisse¬
rat. tanquã idolatriã gentiliũ d̾ãp¬

Expanded text:
ait: quae autem scribo uobis, ecce coram deo, ait: quae autem scribo uobis, ecce coram deo, quia non mentior. Ego quidem illud Petrum sic egisse credo, ut gentes cogeret iudaizare. hoc enim lego scripsisse Paulum, quem mentitum esse non credo. et ideo non recte agebat hoc Petrus; erat enim contra euangelii ueritatem, ut putarent, qui credebant in Christum, sine illis ueteribus sacramentis saluos se esse non posse. hoc enim contendebant Antiochiae, qui ex circumcisione crediderant, contra quos Paulus perseueranter acriterque confligit. ipsum uero Paulum non ad hoc id egisse, quod uel Timotheum circumcidit uel Cenchris uotum persoluit uel Hierosolymis a Iacobo admonitus cum eis, qui uouerant, legitima illa celebranda supit, ut putari uideretur per ea sacramenta etiam Christianam salutem dari. sed ne illa, quae prioribus, ut congruebat, temporibus in umbris rerum futurarum deus fieri iusserat, tamquam idolatriam gentilium dam
Abbreviated transcription (Latin):
ut ueritas diuinaꝵ scͥpturaꝵ. ad nrãm
fidẽ ȩdificandã memoriȩ comiñdata.
non a quiblibet s ab ipsis apłis. ac ꝑ
hoc incanonicũ auctoritatis culm̃
suscepta. ex omĩ parte uerax atq in¬
dubitanda ꝑsistat. Nam si hoc fecit. pe¬
trus qd̃ facere debuit: mentitꝰ ẽ paulꝰ.
qd̃ eũ uiderit ñ recte ingredientẽ ad
ueritatẽ ęuãgłii. Quisqͥs enĩ hoc facit
qd̃ facere debet. recte utiq facit: & idõ
de illo falsũ dicit. qͥ dicit eũ ñ recte
fecisse: qd̾ eũ nouit facere debuisse.
Si aũt uerũ scͥpsit paulus: uerũ ẽ qd̾
petrus ñ recte tc̃ ingrediebat᷑ ad ue¬
ritatẽ ȩuãgłii. Id gͦ faciebat: qd̃ facere
non debebat. Et si tale aliqͥd paulus
ipse iã fecerat: correctũ potiꝰ etiã ipsũ
credã coapłi sui correctionẽ ñ potuisse
negligere: quã mendacit̃ aliqͥd in sua
bet: qnͣtomagis in illa in qua p̃locut᷑

Expanded text:
ut ueritas diuinarum scripturarum ad nostram ut ueritas diuinarum scripturarum ad nostram fidem aedificandam memoriae commendata non a quibuslibet sed ab ipsis apostolis ac per hoc in canonicum auctoritatis culmen recepta ex omni parte uerax atque indubitanda persistat. nam si hoc fecit Petrus, quod facere debuit, mentitus est Paulus, quod eum uiderit non recte ingredientem ad ueritatem euangelii. quisquis enim hoc facit, quod facere debet, recte utique facit et ideo falsum de illo dicit, qui dicit eum non recte fecisse, quod eum nouit facere debuisse. si autem uerum scripsit Paulus, uerum est, quod Petrus non recte tunc ingrediebatur ad ueritatem euangelii; id ergo faciebat, quod facere non debebat. et si tale aliquid Paulus ipse iam fecerat, correctum potius etiam ipsum credam coapostoli sui correctionem non potuisse neglegere, quam mendaciter aliquid in sua bet, quanto magis in illa, in qua praelocutus
Abbreviated transcription (Latin):
Manichei pluruma diuinaꝵ scͥpturaꝵ.
quib eoꝵ nefariꝰ epror clarissima
sententiaꝵ ꝑspicuitate coniuncit᷑. qͥa
in aliũ sensũ detorquere ñ posst̃ falsa
ẽẽ contendunt: ita tam̃ ut eandẽ fal¬
sitatẽ ñ scribentib apłis tribuant. s
nescio quib codicũ corruptoribꝰ. Qd̃
tam̃ qͥa nec plurib nec antiquiorib
exemplaribꝰ. nec p̃cedentis linguȩ au¬
ctoritate unde latini libri int̾p̃tati
st̃. ꝓbare aliquando potuert̃: notissi¬
ma om̃ib ueritate suꝑati confusiq
discedunt. Itane ñ intelligit scã pru¬
dentia tua. quanta maliciȩ illoꝵ pa¬
tescat occasio. si ñ ab aliis apłicas lit¬
teras ẽẽ falsatas. s ipsos apłos falsa
scͥpsisse dicamꝰ. Non ẽ inquis credibi¬
le: hoc in petro paułu qd̃ ipse paulus
fecerat argusse. Non nẽ quero qͥd fe¬
cerit: qͥd scͥpserit quero. Hoc ad que¬
stionem quã suscepi maxime ꝑtinet:

Expanded text:
Manichei plurima diuinarum scripturarum, Manichei plurima diuinarum scripturarum, quibus eorum nefarius error clarissima sententiarum perspicuitate conuincitur, quia in alium sensum detorquere non possunt, falsa esse contendunt, ita tamen, ut eandem falsitatem non scribentibus apostolis tribuant, sed nescio quibus codicum corruptoribus. quod tamen quia nec pluribus siue antiquioribus exemplaribus nec praecedentis linguae auctoritate, unde Latini libri interpretati sunt, probare aliquando potuerunt, notissima omnibus ueritate superati confusique discedunt. itane non intellegit sancta prudentia tua, quanta malitiae illorum patescat occasio, si non ab aliis apostolicas litteras esse falsatas, sed ipsos apostolos falsa scripsisse dicamus? \'Non est\', inquis, \'credibile hoc in Petro Paulum, quod ipse Paulus fecerat, arguisse\'. non nunc quaero, quid fecerit; quid scripserit, quaero. hoc ad quaestionem, quam suscepi, maxime pertinet,
Abbreviated transcription (Latin):
bat uidisse se petrũ & barnaban. ñ
recte ingredientes ad ueritatẽ ęuã¬
głii: ac petro in faciẽ restitisse. ñ ob
aliud. nͥ qd̾ gentes coegiss iudaira¬
re. At enĩ satius ẽ credere apłm¬
stołu petrũ ñ recte aliqͥd egisse:
Hoc si ita ẽ. dicamꝰ qd̾ absit satiꝰ ẽẽ cre¬
dere mentiri euangłiũ. quã negatũ
brũ. quã tantũ ꝓpħam a dño do tã
excellenter electum. & in concupiscen¬
da atq ab ducenda uxore aliena
commisisse adulteriũ: & in marito
eiꝰ necando tã horrendũ homicidiũ.
Immo uͦ sc̃ãm scͥpturam. in sũmo &e cȩ¬
lesti auctoritatis culmine collocandã.
de ueritate riꝰ certus ac securus legã:
& in ea homines uł approbatos uł em̃¬
datos uł dãpnatos. ueracit̾ disc̃a po¬
tius quã facta humana: ne dũ in qͥb¬
dam laudabilis excellentiȩ ꝑsonis. ali¬
quando credere timeo rep̾hendenda.
ipsa diuina eloquia mͥ sint uͥq suspecta.

Expanded text:
bat, uidisse se Petrum et Barnaban non bat, uidisse se Petrum et Barnaban non recte ingredientes ad ueritatem euangelii ac Petro in faciem restitisse non ob aliud, nisi quod gentes cogeret iudaizare? At enim satius est credere apostolum Petrum non recte aliquid egisse.\' hoc si ita est, dicamus — quod absit — satius esse credere mentiri euangelium, quam negatum brum, quam tantum prophetam a domino deo tam excellenter electum et in concupiscenda atque abducenda uxore aliena commisisse adulterium et in marito eius necando tam horrendum homicidium. immo uero sanctam scripturam in summo et caelesti auctoritatis culmine conlocatam de ueritate eius certus ac securus legam et in ea homines uel adprobatos uel emendatos uel damnatos ueraciter discam potius, quam, facta humana dum in quibusdam laudabilis excellentiae personis aliquando credere timeo reprehendenda, ipsa diuina eloquia mihi sint ubique suspecta.
Abbreviated transcription (Latin):
um ẽ. Absit hoc a pia humilitate ce
ueraci de temet ipso cogitatione: qͥ
nisi eẽt preditꝰ ñ utiq diceres. utin̾a
mererem᷑ cõplexus tuos. & collatione
mutua uł doceremꝰ aliqua uł disce¬
remus. Qd̾ si teipsũ consideratione
uitȩ ac moꝵ tuoꝵ. ñ simulate. ñ falla¬
citer dixisse credo: quantomagis e¬
quũ est me credere. apłm paułu ñ
aliud sensisse quã scͥpserit: uͥ ait de
petro & barnaba. cũ uiderẽ qͥa ñ re¬
cte ingrediunt᷑ ad ueritatẽ euãgłii.
dixi petro corã om̃ib. si ti cũ sis iu¬
deus gentilit̾ & ñ iudaice uiuis. qͦ¬
mͦ gentes cogis iudaizare: De qͦ enĩ
certus sim. qd̾ me scribendo uł loqͦn
Do ñ fallat: si fallebat apłs filios su¬
os quos iterũ parturiebat. donec
Quib cũ p̾misiss dicens. quȩ autem
scribo uobis ecce corã dõ qͥa ñ m̃tior:
ñ tam̃ ueracit̾ scribebat. s nescio
qua dispensatoria simulatione. falle¬

Expanded text:
um est. absit hoc a pia humilitate et um est. absit hoc a pia humilitate et ueraci de temet ipso cogitatione, qua nisi esses praeditus, non utique diceres: \'Utinam mereremur complexus tuos et conlatione mutua uel doceremus aliqua uel disceremus\'. Quod si te ipsum consideratione uitae ac morum tuorum non simulate, non fallaciter dixisse credo, quanto magis aequum est me credere apostolum Paulum non aliud sensisse, quam scripserit, ubi ait de Petro et Barnaba: Cum uiderem, quia non recte ingrediuntur ad ueritatem euangelii, dixi Petro coram omnibdaeus, gentiliter et-non Iudaice uiuis, quomodo gentes cogis iudaizare? de quo enim certus sim, quod me scribendo uel loquendo non fallat, si fallebat apostolus filios suos, quos iterum parturiebat, donec Quae autem scribo uobis, ecce coram deo, quia non mentior. non tamen ueraciter scribebat, sed nescio qua dispensatoria simulatione falle
Abbreviated transcription (Latin):
uͦ sine ullo timore offensionis tanꝙͣ
in campo luditur: s mirũ si nob̾ ñ
illuditur. Ego enĩ fateor caritati
tuȩ. solis eis scͥpturaꝵ libris qui iam
canonici appellant᷑. didici hc̃ timorẽ
honorẽq deferre: ut nulłu eoꝵ auc¬
torem scribendo errasse aliqͥd firmis¬
sime cred̾a. Ac si aliqͥd in eis offende¬
ro litteris. qd uideat᷑ contrariũ ue¬
ritati: nichil aliud quã uł mendosũ
ẽẽ codicem. uł int̾pretem ñ assecutũ
ẽẽ qd̾ dictũ est: uł me minime in¬
tellexisse ñ ambigã. Alios aũt ita
lego: ut qͣntalibet scĩtate doctri¬
naq p̾polleant: ñ ido uerũ putem
qͥa ipsi ita senserunt:. s qͥa mͥ uł ꝑ
illos auctores canonicos. uł ꝓbabili
ratione qd̾ a uͦ ñ abhorreat ꝑsuade¬
re potuert̃ Nec te mi fr̾ sentire aliud
existimo ꝓrsus in quã ñ te arbitror
sic legi tuos libros uelle. tanquã ꝓ
omi errore careant. dubitari nefari¬

Expanded text:
uero sine ullo timore offensionis tamquam uero sine ullo timore offensionis tamquam in campo luditur, sed mirum si nobis non inluditur. ego enim fateor caritati tuae solis eis scripturarum libris, qui iam canonici appellantur, didici hunc timorem honoremque deferre, ut nullum eorum auctorem scribendo errasse aliquid firmissime credam ac, si aliquid in eis offendero litteris, quod uideatur contrarium ueritati, nihil aliud quam uel mendosum esse codicem uel interpretem non aesse, quod dictum est, vel me minime intellexisse, non ambigam. Alios autem ita lego, ut quantalibet sanctitate doctrinaque polleant, non ideo verum putem, quia ipsi ita senserunt, sed quia mihi per illos auctores canonicos uel probabili ratione. quod a uero non abhorreat, persuadere potuerunt. nec te, mi frater, sentire aliud existimo; prorsus, inquam. non te arbitror sic legi tuos libros uelle tamquam procriptis, quod omni errore careant, dubitare nefari
Abbreviated transcription (Latin):
serentes decet. putasti dicendu ẽẽ lu¬
damus. siue illud aꝑtũ & planũ sit
unde colloquim᷑. siue arduũ atq dif¬
ficile:. hoc ipsũ edoce obsecro te. quonã
mͦ assequi ualem᷑: ut cũ forte aliqͥd noᷤ
mouet. qd nobis ae si ñ cautiꝰ attenden¬
tib certe tardius intelligentib ñ p¬
batũ ẽ. & qͥd nobis uideat᷑ contͣ conam᷑
asserere: si hoc aliquanto securiore li¬
bertate dicamꝰ. ñ incidamꝰ in suspitio¬
nem puerilis iactantiȩ: quasi nr̃o no¬
mini famã uiros illustres accusando
queramꝰ. Si aũt aliqͥd asperũ refellen¬
di necessitate depromptũ. quo tole¬
rabile fiat. leniore circũ fundamus
eloquio. litũ melle gladiũ stringere
iudicem᷑: nͥ forte ille modus ẽ quo u¬
trũq hoc uiciũ uł uicii suspitionem
caueamꝰ si cũ doctore amico sic dispu¬
temus. ut quicqͥd dixerit necesse sit
approbare: nec querendi saltim cau¬
sa liceat aliquantułu reluctari. Tũ

Expanded text:
serentes decet, putasti dicendum esse \'luserentes decet, putasti dicendum esse \'ludamus\', siue illud apertum et planum sit, unde conloquimur, siue arduum atque difficile, hoc ipsum edoce, obsecro te, quonam modo adsequi ualeamus, ut, cum forte aliquid nos mouet, quod nobis etsi non cautius adtendentibus certe tardius intellegentibus non probatum est, et, quid nobis uideatur. contra conamur adserere, si hoc aliquanto securiore libertate dicamus, non incidamus in suspicionem puerilis iactantiae, quasi nostro nomini famam uiros inlustres accusando quaeramus, si autem aliquid asperum refellendi necessitate depromptum, quo tolerabile fiat, leniore circumfundamus eloquio, litum melle gladium stringere iudicemur, nisi forte ille modus est, quo utrumque hoc uitium uel uitii suspicionem caueamus, si cum doctiore amico sic disputemus, ut, quicquid dixerit, necesse sit adprobare nec quaerendi saltem causa liceat aliquantulum reluctari. Tum