comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
inserit aculeos suos. ut seminaria iur.¬
gior excitet. Si emisero uerbũ indecorũ.
laqueũ suũ stringit. Interdũ mͥ qua¬
si escam ꝓponit uindictȩ posñbilitatẽ.
ut dũ uundicari cupio ipse me inseram
laqueo. & nodũ mortis astringam mͥ.
Siquis gͦ hunc aduersariũ sentit p̾sentẽ
essẽ : tunc magis custodiã adhibere debet
ori suo. necdet locũ aduersario. Sed non
dus est qͥ uideri potest. quicunq irritat.
quicunq incitat. quicunq exasꝑat. qui¬
cunq incentiua luxuriȩ aut libidinis
suggerit. Quando gͦ aliquis nob̾ conuiti¬
atur. lacesñt. ad uiolentiam ꝓuocat. ad
iurgiũ uocat: tunc silentiũ exerceamus.
tunc muti fieri non erubescamus. Peccator
est enĩ qui nos ꝓuocat. qui iniuriã facit.¬
& nos similes sui fieri desiderat. Deniq si
tacens. si dissimules. solet dicere. Quid
taces: lioquere si audes. Sed non audes
Mutus es. Elinguem te feci. Si gͦ taceas.

Expanded text:
inserit aculeos suos, ut seminaria jurinserit aculeos suos, ut seminaria jurgiorum excitet. Si emisero verbum indecorum, laqueum suum stringit. Interdum mihi quasi escam proponit vindictae possibilitatem; ut dum vindicari cupio, ipse me inseram laqueo, et nodum mortis astringam mihi. Si quis ergo hunc adversarium sentit praesentem esse, tunc magis custodiam adhibere debet ori suo, ne det locum adversario: sed non dus est, qui videri potest, quicumque irritat, quicumque incitat, quicumque exasperat, quicumque incentiva luxuriae aut libidinis suggerit. Quando ergo aliquis nobis conviciatur, lacessit, ad violentiam provocat, ad jurgium vocat: tunc silentium exerceamus, tunc muti fieri non erubescamus. Peccator est enim qui nos provocat, qui injuriam facit, et nos similes sui fieri desiderat. 18. Denique si taceas, si dissimules, solet dicere: Quid taces? Loquere, si audes. Sed non audes: mutus es, elinguem te feci. Si ergo taceas,
Abbreviated transcription (Latin):
si dicendũ hoc. si dicendũ aduersũ hunc
sĩ tẽpus sermonis huiꝰ est. is ꝓfecto exer¬
cet modestiã ac mansuetudinẽ & pati¬
entiam. ut non ex indignatione &. tra
in sermonẽ erumpat. non alicuiꝰ pasũo.¬
nis indicium det in uer̾bis suis. non ar.¬
dort̃ libidinis flammare in sermone
suo indicet & in esse dictis suis stimu¬
los iracundiȩ. ne sermo postremo qui
cõmendare interiora debet. uitium
us quando uidet nob̾ passiones aliquas
generari. tunc fomites mouet. laqueos
parat. Unde non immerito sicut au¬
disti hodie legi ꝓpħa dicit. Quia ipse
liberabit mẽ de laqueo uenantiũ & a
uerbo asꝑo. Symmachus a uerbo irri¬
tationis dixit. alii ꝑturbationis. Laque¬
us aduersarii sermo nr̃ est. sed etiã ipse
ñ minus aduersariꝰ nob. Loquimur ple¬
rũq qđ excipiat inimicus. &. quasi nr̃o
gladio nos uulneret. Quanto tolerabi¬
cutit sua tela. Si uiderit moueri me.

Expanded text:
si dicendum hoc, si dicendum adversus hunc, si dicendum hoc, si dicendum adversus hunc, si tempus sermonis hujus est: is profecto exercet modestiam, ac mansuetudinem, et patientiam; ut non ex indignatione et ira in sermonem erumpat, non alicujus passionis indicium det in verbis suis, non ardorem libidinis flammare in sermone suo indicet, 6 et inesse dictis suis stimulos iracundiae: ne sermo postremo qui commendare interiora debet, vitium us, quando videt nobis passiones aliquas generari: tunc fomites movet, laqueos parat. Unde non immerito, sicut audisti hodie legi, Propheta dicit: Quia ipse liberavit me de laqueo venantium et a verbo aspero . Symmachus irritationis verbum dixit, alii perturbationis. Laqueus adversarii est sermo noster: sed etiam ipse non minus adversarius nobis. Loquimur plerumque quod excipiat inimicus, et quasi nostro gladio nos vulneret. Quanto tolerabicutit sua tela. Si viderit moveri me,
Abbreviated transcription (Latin):
neq alligaturã. Habet suas habenas
mentis sobrietas. quib regitur & gu¬
bernatur. Sit ori tuo hostiũ ut clau-¬
datur ubi opotet. & obseretur diligen¬
tius ne quis iniracundiã excitet uocẽ
tuã. & contumeliã rependas contume.¬
liȩ. Audisti hodie lectum. irascimini
& nolite peccare. Ergo & si irascimur
quia affectus naturȩ est non potesta¬
tis : malũ sermonẽ non ꝓferamꝰ de
ore nr̃o ne inculpã ruamus. sed iugũ
sit uerbis tuis & statera. hoc est humi¬
litas atq mensura. ut lingua tua men¬
ti subdita sit. Restringatur habenȩ
uinculis. frenos habeat suos quib reuo¬
cari posũt ad mensurã. sermones ꝓferat
libra examinatos iusticiȩ. ut sit graui¬
tas in sensu. in sermone pondus. atq in
uerbis modus. Hȩc si custodiat aliquis.¬
fit mitis. mansuetus. modestus. Custodi¬
endo enĩ os suũ & retinendo linguã suã.
nec prius loquendo quã interrogetur.¬
& expendat atq examinet uerba sua.

Expanded text:
neque alligaturam . Habet suas habenas neque alligaturam . Habet suas habenas mentis sobrietas, quibus regitur et gubernatur. 13. Sit ori tuo ostium, ut claudatur ubi oportet: et obseretur diligentius; ne quis in iracundiam excitet vocem tuam, et contumeliam rependas contumeliae. Audisti hodie lectum: Irascimini et nolite peccare . Ergo etsi irascimur, quia affectus naturae est, non potestatis; malum sermonem non proferamus de ore nostro, ne in culpam ruamus: sed jugum sit verbis tuis et statera, hoc est, humilitas atque mensura; ut lingua tua menti subdita sit. Restringatur habenae vinculis, frenos habeat suos, quibus revocari possit ad mensuram: sermones proferat libra examinatos justitiae: ut sit gravitas in sensu, in sermone pondus, atque in verbis modus. fit mitis, mansuetus, modestus. Custodiendo enim os suum, et retinendo linguam suam, nec prius loquendo quam interroget, et expendat atque examinet verba sua,
Abbreviated transcription (Latin):
tuã spinis. &. argentũ & aurũ tuũ alliga
& ori tuo fac hostium & uectem. & uer¬
bis tuis iugũ & stateram: Possessio tua
argentũ igne examinatũ. Bona enĩ pos.¬
sessio. mens bona. deniq possessio p̃ciosa
homo mundus. Sepi gͦ hanc possessio.¬
nem. & circũ uallato cogitationib. muni.¬
to pis sollicitudinib. ne in eam irru¬
ant & captiuam ducant irrationabilis
corporis passiones. ne incursent motus
tuũ. noli eũ quasi uilẽ neglegere ac fa¬
stidire. quia p̃ciosa possesfio est Et me¬
rito p̃ciosa. cuiꝰ fructus non caducus &
temporalis. sed stabilis atq ęt̾nȩ salutis
est. Cole gͦ possessionẽ tuã. ut sint tibi
agri. alliga sermonẽ tiuã ne luxuriet.
ne lasciuiat. & multiloquio pecata sibi
colligat. Sit restrictior. & ripis suis co-¬
herceatur. Cito lutũ colligit amnis
exundans. Alliga sensum tuũ. nonsit
remissus ac defluus. ne dicatur de te.
Non est malagiia apponere. neq oleum

Expanded text:
tuam spinis . . . et argentum 5 et aurum tuum alliga, tuam spinis . . . et argentum 5 et aurum tuum alliga, et ori tuo fac ostium et vectem, et verbis tuis jugum et stateram ? Possessio tua argentum igne examinatum . Bona etiam possessio mens bona. Denique possessio pretiosa homo mundus. Sepi ergo hanc possessionem, et circumvallato cogitationibus, munito spinis, sollicitudinibus; ne in eam irruant, et captivam ducant irrationabiles corporis passiones, ne incursent motus tuum. Noli eum quasi vilem negligere ac fastidire, quia pretiosa possessio est. Et merito pretiosa, cujus fructus non caducus et temporalis, sed stabilis atque aeternae salutis est. Cole ergo possessionem tuam, ut sint tibi agri. 12. Alliga sermonem tuum, ne luxuriet, ne lasciviat, et multiloquio peccata sibi colligat. Sit restrictior, et ripis suis coerceatur. Cito lutum colligit amnis exundans. Alliga sensum tuum, non sit remissus ac defluus, ne dicatur de te: Non est malagma apponere, neque oleum,
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ plus egit tacendo quã si essẽt locuta.
Tacendo enĩ apud homines: locuta est dõ.
Nec ullũ magis indiciũ suȩ castitatis inue¬
nit. quã silentiũ. Conscientia loqueba¬
tur. ubi uex non audiebatur. Nec quęre¬
bat ꝓ se hominũ iudiciũ. quȩ habebat dñi
destimonium. Abillogͥ uolebat ab solui
qus serebat nullo modo posie falli. Ipse
dñs ineuangelio tacens oꝑabatur salutẽ
om̃ium. Recte gͦ lauid non silentiũ sibi
indixit ꝑpetuũ. sed custodiã. Custodiamꝰ
gͦ cor nr̃m. custodiamꝰ os nr̃m. Utrunq
enĩ scriptũ est. Hic ut os custodiamꝰ. alibi
tibi dicitur. om̃i custodia serua cor tuũ.
Si custodiebat dauid. tu non custodies:
Si immunda labia habebat ysaias qͥ dixit
o miser ego qm̃ cõpunctus sum. quia cũ
sim homo & immunda habeam labia. si
ꝓpheta dnĩ immunda habebat labia. quo¬
modo nos munda habemus: Et cui nisi
unicuiq nrm scriptũ est. sepi possessionẽ

Expanded text:
quae plus egit tacendo, quam si esset locuta . quae plus egit tacendo, quam si esset locuta . Tacendo enim apud homines, locuta est Deo: nec ullum majus indicium suae castitatis invenit, quam silentium. Conscientia loquebatur, ubi vox non audiebatur: nec quaerebat pro se hominum judicium, quae habebat Domini testimonium. Ab illo igitur volebat absolvi, quem sciebat nullo modo posse falli. Ipse Dominus in Evangelio tacens operabatur salutem ominum. Recte ergo David non silentium sibi indixit perpetuum, sed custodiam. 10. Custodiamus ergo cor nostrum, custodiamus os nostrum; utrumque enim scriptum est: hic, ut os custodiamus, alibi tibi dicitur: Omni custodia serva cor tuum . Si custodiebat David, tu non custodies? Si immunda labia habebat Esaias, qui dixit: O miser ego, quoniam compunctus sum, quia cum sim homo, et immunda labia habeam : si propheta Domini immunda habebat labia, quomodo nos munda habemus? 11. Et cui, nisi unicuique nostrum scriptum est: Sepi possessionem
Abbreviated transcription (Latin):
ne inculpã dirigant. Potes aut̃ custodire. si
non cito loquaris. Lex dicit. Audi isrł dnm
deo eua lapsa est. quia locuta est uiro quodd
non audierat ad nõ dõ suo. Prima uex dĩ
dicit tͥ. audi. Siaudias. eustodis uias tuas
Et si lapsus es. cito corrigis. Inquo enĩ corrigit
iuuenior uiã suã nisi incustodiendo uerba
dñi: Tace gͦ pͥus& audi. & non delinques
in lingua tua. Graue malũ. ut aliquis ore
suo condẽnetur. Etenĩsi ꝓ ocioso uerbored¬
det unusquisq rationẽ. quantomagis ꝓuer-¬
bo impuritatis & turpituinis.: Grauiora enĩ
sunt uerba p̃cipitationis quã ociosa. Ergo si
ꝓocioso uerbo ratio poscitur: quanto magis
ꝓ sermone impietatis poena exoluitur:
me. Est enĩ tẽpus tacendi . & est tẽpus loquen¬
di. Deinde si ꝓociosõ uerbo reddimꝰ rationẽ:
uideamꝰ ne reddamꝰ & ꝓocioso silentio. Est
enĩ & negotiosũ silentiũ ut erat susannę

Expanded text:
ne in culpam dirigant. Potes autem custodire, si ne in culpam dirigant. Potes autem custodire, si non cito loquaris. Lex dicit: Audi, Israel, Ideo Eva lapsa est, quia locuta est viro, quod non audierat a Domino Deo suo. Prima vox Dei dicit tibi: Audi. Si audias, custodis vias tuas: et si lapsus es, cito corrigis. In quo enim corrigit juvenior viam suam, nisi in custodiendo verba Domini ? Tace ergo prius, et audi, ut non delinquas in lingua tua. 8. Grave malum ut aliquis ore suo condemnetur. Etenim si pro otioso verbo reddet unusquisque rationem , quanto magis pro verbo impuritatis et turpitudinis! Graviora enim sunt verba praecipitationis quam otiosa. Ergo, si pro otioso verbo ratio poscitur, quanto magis pro sermone impietatis poena exsolvitur! me. Est enim tempus tacendi, et est tempus loquendi . Deinde si pro otioso verbo reddimus rationem, videamus ne reddamus et pro otioso silentio. Est enim et negotiosum silentium; ut erat Susannae,
Abbreviated transcription (Latin):
as : ut non delinquã inlingua mea. Sci¬
ebat enĩ &e legerat diuinȩ essẽ ꝓtectionis¬
ut homo a flagello linguȩ suȩ absconderetur.
& a conscientiȩ suȩ testimonio. Verberam᷑
enĩ dacito cogitationis nrȩ oppbrio &. iudi¬
io coiscientię. uerberam᷑ etiam uocis nr̃ȩ
uerbere. cũ loqium᷑ ea quorũ sono ceditur
animus nr̃. &. mens consauciatur. Quis aut̃
est quimundũ cor apeccatorũ habeat col¬
luuione. aut non delinquat in ligua sua.
Et idõ quia neminẽ uidebat. castũ os serua¬
re possẽ ab immundicia sermonis: Ipse si¬
bi silentio legẽ imposuit innocentiȩ. ut
tacendo culpã declinaret. quã uix effuge¬
re posset loquendo. Audiamꝰ gͦ cautionis
magistrũ. Dixi custodiã uias meas. hoc
est mͥ dixi. tacito cogitationis p̃cepto m¬
dixi mͥ: ut custodirẽ uiasmeas. Aliȩ sunt
uię quas debemus sequi. aliȩ quas debemꝰ¬
custodire. Sequi uias dñi. custodire nr̃as

Expanded text:
as, ut non delinquam in lingua mea as, ut non delinquam in lingua mea ebat enim et legerat divinae esse protectionisut homo a flagello linguae suae absconderetur, et a conscientiae suae testimonio; verberamur enim tacito cogitationis nostrae opprobrio, ex judicio conscientiae: verberamur etiam vocis nostrae verbere, cum loquimur ea quorum sono caeditur animus noster, et mens consauciatur. Quis autem est qui mundum cor a peccatorum habeat colluvione, aut non delinquat in lingua sua? Et ideo quia neminem videbat sanctum os servare posse ab immunditia sermonis, ipse sibi silentio legem imposuit innocentiae; 4 ut tacendo culpam declinaret, quam vix effugere posset loquendo. 7. Audiamus ergo cautionis magistrum: Dixi, custodiam vias meas, hoc est, dixi mihi, tacito cogitationis praecepto indixi mihi, ut custodirem vias meas. Aliae sunt viae quas debemus sequi, aliae quas custodire: sequi vias Domini, custodire nostras;
Abbreviated transcription (Latin):
quã tacere ut possimus loqui: re pͥus me uox
condeminet mea quã absaluat aliena. Ser¬
ptum est enĩ. Ex uerbis tuis condepinabꝰ¬
ris. Quidopus est gͥ ut ꝓperes periculum
suscipere condemnationis loquendo. cum
tacendo possis essẽ tutior: Quã plures uidi
loquendo percatũ incidissẽ. uix quenquã ta.¬
cendo. Ideoq tace̾re nosse quã loqui. diffici¬
lius est. Scio loqui plerosq cum tacere nes-¬
ciant. Rarũ est tacere quenquã. cũ sibi
loqui nichil ꝓsit Sapiens est gͦ qui nouit
tacere. Deniq sapientia dĩ dixit. Dñs de.¬
dit mͥ linguam eruditionis. quando opor-¬
teat sermonẽ dicere. Merito gͦ sapielis.
qui adnõ accepit quo tẽpore sit loquendũ
sibi. Vnde bene ait scriptura. Hõmo sapiens
tacedit usque ad tempus. Ideo sancti dñi
qui scirent quia uex hominis plerunq: pec¬
cati annuncia est: & initium erroris hu-¬
mani sermo est hominis: amabant tacere.
Denique sc̃s̃ dñi ait. Dixi custodiã uiasme¬

Expanded text:
: ne prius me vox condemnet mea, quam absolvat aliena; scriptum est enim: Ex verbis tuis condemnaberis . Quid opus est igitur ut properes periculum suscipere condemnationis, loquendo; cum tacendo possis esse tutior? Quamplures vidi loquendo peccatum incidisse, vix quemquam tacendo: ideoque tacere nosse quam loqui difficilius est. Scio loqui plerosque, cum tacere nesciant. Rarum est tacere quemquam, cum sibi loqui nihil prosit. Sapiens est ergo qui novit tacere. Denique Sapientia Dei dixit: Dominus dedit mihi linguam eruditionis, quando oporteat sermonem dicere . Merito ergo sapiens qui a Domino accipit, quo tempore sibi loquendum sit. Unde bene ait Scriptura: Homo sapiens tacebit usque ad tempus . 6. Ideo sancti Domini, qui scirent quia vox hominis plerumque peccati annuntiatio est, et initium erroris humani, sermo est hominis, amabant tacere. Denique sanctus Domini ait: Dixi custodiam vias me
Abbreviated transcription (Latin):
creari. Homines autẽ hominũ causa genera¬
tos esse. ut ipsi interse aliis alii ꝓdesse possent.
Inde hoc. nisi de scripturis nr̃is dicendũ
assumpserunt: Moises enĩ scripsit quia dixit
ds̃. faciamus hominẽ adimaginẽ nram . &. scdm
similitudinẽ. & habeat potestãtẽ piscium ma

Expanded text:
creari: homines autem hominum causa esse generacreari: homines autem hominum causa esse generatos; ut ipsi inter se aliis alii prodesse possint. 133. Unde hoc, nisi de nostris Scripturis dicendum assumpserunt? Moyses enim scripsit, quia dixit Deus: Faciamus hominem ad imaginem nostram et secundum similitudinem, et habeat potestatem piscium ma
Abbreviated transcription (Latin):
tur in partes duas. iusticiã &. beneficientiam.
quã eandẽ liberalitatẽ & benignitatẽ uocant.
usticia mͥ excelsior uidetur. liberalitas grator
lla censurã tenet. ista bonitatẽ. Sed prumna
ipsum quod putant philosofi iusticiȩ munus
apud nos excluditur. Dicunt enĩ illi eam
pͥmã essẽ iusticiȩ formã. ut nemini quis nocea
nisi lacessitus iniuria. quod euangelii auctm¬
tate uacuatur. Uult enĩ scriptura ut sit in
nob sp̃s filii hominis. qui uenit conferre gran
non inferre iniuriã. Deinde formã rusticiȩ
putauerunt. ut quis cõmunia id est publis
ꝓpublicis habeant. priuata ꝓsuis. Nec hoc
quidẽ scđm naturã. Natura enĩ omĩa in om̃il
in cõmune ꝓfudit. Sic enĩ ds̃ generari us¬
sit om̃ia. ut pastus om̃ib cõmunis essẽt. & t̾ra
foret om̃ium quȩdã cõmunis possessio. Natura
gͥ ius cõmune generauit. usurpatioius fecit
pͥuatum. Quo in loco aiunt placuisse storeis
quȩ int̾ris gignantur. omĩa ad usus hominũ

Expanded text:
 beneficentiam, quam eamdem liberalitatem et benignitatem vocant: justitia mihi excelsior videtur, liberalitas gratior: illa censuram tenet, ista bonitatem. 131. Sed primum ipsum quod putant philosophi justitiae munus, apud nos excluditur. Dicunt enim illi eam primam esse justitiae formam, ut nemini quis noceat, nisi lacessitus injuria: quod Evangelii auctoritate vacuatur ; vult enim Scriptura, ut sit in nobis spiritus Filii hominis, qui venit conferre gratiam, non inferre injuriam. 132. Deinde formam justitiae putaverunt, ut quis communia, id est, publica pro publicis habeat, privata pro suis. Ne hoc quidem secundum naturam, natura enim omnia omnibus in commune profudit. Sic enim Deus generari jussit omnia ut pastus omnibus communis esset, et terra foret omnium quaedam communis possessio. Natura igitur jus commune generavit, usurpatio jus fecit privatum. Quo in loco aiunt placuisse Stoicis, quae in terris gignantur, omnia ad usus hominum
Abbreviated transcription (Latin):
autã ⁊uera sit ex hoc intelligi potest. quo
nee loc ihec ꝑsonis. nec tẽporib exeustor
que etiqostibus reseruatur. ut si cuntui¬
titus sirũ hoste aut locus aut dies preli
aduer siusticiã putetur aut loco pti enos
aut tepo. Inter est enĩ utrũ aliquis ur¬
na aliqua conflietu graui capratdinis bi
suprore g uel aliquo euentu. Siquidꝰ
uebemẽttorib hostibus & infidis. & usqͥ
amplius serint. uehe mentior referdur
ultio: ude madianitis qͥ ꝑmulieres sus
plerosq perare fecerant explebe iude¬
nde & dĩ ipopulũ patrũ iracundia es¬
susa est. E ideo factũ est. ut nullũmos¬
ses uiçtor sꝑesse pateretur. gabaanita
Altẽ qͥfrauꝗ magis quã bello tẽptauerant
plebẽ patri non expugnaret iħis. secd on¬
ditonis imositȩ afficeret iniuria sy nos
u̾ heliseus qus obsidentes inciuitatẽ indu

Expanded text:
autem justitia sit ex hoc intelligi potest, quod nec locis, nec personis, nec temporibus excipitur, quae etiam hostibus reservatur; ut si constitutus sit cum hoste aut locus aut dies praelio, adversus justitiam putetur aut loco praevenire, aut tempore. Interest enim utrum aliquis pugna aliqua et conflictu gravi capiatur, an supervehementioribus hostibus et infidis, et his qui amplius laeserint, vehementior refertur ultio; ut de Madianitis qui per mulieres suas plerosque peccare fecerant ex plebe JudDei in populum patrum iracundia effusa est. Et ideo factum est ut nullum Moyses victor superesse pateretur : Gabaonitas autem qui fraude magis quam bello tentaverant plebem patrum, non expugnaret Jesus; sed conditionis impositae afficeret injuria . Syros vero Elisaeus, quos obsidentes in civitatem in
Abbreviated transcription (Latin):
igͦ etiã in bello iusticia ualet quanto
magis inpace seruanda est : Et hanc
gratiam ꝓpħa his detulit. qui ad eum
corripiendũ uenerant. Sic eniꝰ legimꝰ
quod inobsidionẽ eiꝰ miserat rex siriȩ exer¬
citũ suum. cognito quod heliseus esset. qui
consiliis & argumentationibus eiꝰ obuiaret
om̃ibus. Quẽ uidens exercitũ giezi seruus
ꝓpħȩ. de salutis periculo trepidare coepit.
Cui dixit ꝓpħa. Noli timere qm̃ plures
nobiscum sunt. quã cũ illis. Et rogante ꝓ-¬
pħa ut aꝑirentur oculi seruo suo aꝑti sunt:
& uidit itaq gieri totũ montẽ equis repletũ
& curribus incircũitu helisei. Quibus des¬
cendentibus. ait ꝓpħa. Percutiat dñs cȩcita

Expanded text:
go etiam in bello justitia valet, quanto magis in pace servanda est? Et hanc gratiam propheta his detulit, qui ad eum corripiendum venerant. Sic enim legimus, quod in obsidionem ejus miserat rex Syriae exercitum suum, cognito quod Elisaeus esset, qui consiliis et argumentationibus ejus obviaret omnibus. Quem videns exercitum Giezi servus prophetae, de salutis periculo trepidare coepit. Cui dixit propheta: Noli timere, quoniam plures nobiscum sunt, quam cum illis. Et rogante propheta ut aperirentur oculi servo suo, aperti sunt. Et vidit itaque Giezi totum montem equis repletum et curribus in circuitu Elisaei. Quibus descendentibus ait propheta: Percute, Deus, caecita
Abbreviated transcription (Latin):
uel quolibet modo. ut int̾ nos soetatis augeat᷑
grã. nec quisquã ab offieio uł perula tiore
seuocet᷑. sed omĩa sua ducat uł duersa uel
ꝓspa. Beniq sc̃s moyses ꝓpopu patriȩ bella
susciꝑe grauia non reformidaui. nec regus
potentũsimi trepidauit arma nec barbari
ce immanitatis expauit feroci. sed abiecit
Magnus itaq iusticiȩ splendorquȩ aliis poti¬
us nata quã sibi: cõmunitatẽ qõcietatẽ nram
adiuuat. excelsitatẽ tenet. it suo udicio
omĩa subiecta habeat. openalus ferat. pe¬
cuniã conferat. officia non bnuat. pericu¬
la suscipiat aliena. Quis ioncuperet hanc
uirtutis arcẽ tenere. nisi pͥna auaricia in¬
firmaret atq inflecteret antȩ uirtutis
uigorem : & enĩ dũ augereopes. aggerare
pecunias. occupare t̾ras possessionibus cu-¬
pimus. prȩstare diuitus. iusticiȩ formã
exiuimus. beneficientiã cõmunem amisimꝰ.
Quomꝰ enĩ potest iustus esse. qͥstudet eri-¬
pere alteri. quod sibi quęrat: Potentiȩ

Expanded text:
et modo; ut inter nos societatis augeatur gratia. Nec quisquam ab officio vel periculi terrore revocetur: sed omnia sua ducat, vel adversa vel prospera. Denique sanctus Moyses pro populo patriae bella suscipere gravia non reformidavit, nec regis potentissimi trepidavit arma, nec barbaricae immanitatis expavit ferociam: sed abjecim. 136. Magnus itaque justitiae splendor, quae aliis potius nata quam sibi, communitatem et societatem nostrane adjuvat: excelsitatem tenet; ut suo judicio omnia subjecta habeat, opem aliis ferat, pecuniam conferat, officia non abnuat, pericula suscipiat aliena. 137. Quis non cuperet hanc virtutis arcem tenere, nisi prima avaritia infirmaret atque inflecteret tantae virtutis vigorem? Etenim dum augere opes, aggregare pecunias, occupare terras possessionibus cupimus, praestare divitiis; justitiae formam exuimus, beneficentiam communem amisimus. Quomodo enim potest justus esse, qui studet eripere alteri, quod sibi quaerat? 138. Potentiae
Abbreviated transcription (Latin):
homo cȩteris animantib magis prestet.
quã quod rationis est particeps. Causas
rerũ reqͥrit. generis sui auctorẽ inuestigandũ
putat. in cuiꝰ potestate uitȩ necisq nr̃ȩ potes¬
tas sit. quimundũ hunc suo nutu regat. cui
sciamus rationẽ esse reddendã nr̃oꝵ. A ctuum
Nichil est enĩ quod magis ꝓficiat ad uitã honestã
quã ut credamus eũ iudicẽ futurũ. quẽ & oc

Expanded text:
magis homo caeteris animantibus praestet, magis homo caeteris animantibus praestet, quam quod rationis est particeps, causas rerum requirit, generis sui auctorem investigandum putat, in cujus potestate vitae necisque nostrae potestas sit, qui mundum hunc suo nutu regat, cui sciamus rationem esse reddendam nostrorum actuum. Nihil est enim quod magis proficiat ad vitam honestam, quam ut cred
Abbreviated transcription (Latin):
tiri. cęlũm quoq & mare numeris includẽ
relinquere causas salutis. errores quȩrere :
An non ille eruditus in om̃i sapientia ȩgyp¬
tiorũ moyses ꝓbauit ista: Sed illãm sa-¬
pientiã. detrimentũ & stulticiã iudica¬
uit.&. auersus ab ea intimo dm̃ quȩsiuit
affectu. ideoq uidit. int̾rogauit. audi¬
uit loquentẽ. Quis magis sapiens. quã
sui uirtute uacuauit: Non hic in cog̾nita
ꝓcognitis habebat. hisq temere assentie.¬
batũr. Quȩ duo in hoc maxime naturali
atq honesto loco uitanda discant. qui sibi
nec contra naturã esse. nec turpe iudicant
saxa adorare. & a simulacris auxilium
exceluor uirtus est sapientia: tanto m̾a¬
gis enitendũ arbitror. ut assequi eam
pessimus. Itiq nequid contra naturã.
equid depe atq indecorũ sentiamꝰ
cluo hȩe idest a tepus & auigentuã at
considationẽ rerũ examinandi grã
conferre debemus. Nichil est eni quo

Expanded text:
tiri, coelum quoque et mare numeris includere: tiri, coelum quoque et mare numeris includere: relinquere causas salutis, errores quaerere. 123. At non ille eruditus in omni sapientia Aegyptiorum Moyses probavit ista: sed illam sapientiam detrimentum et stultitiam judicavit, et aversus ab ea, intimo Deum quaesivit affectu; ideoque vidit, interrogavit, audivit loquentem. Quis magis sapiens quam isui virtute evacuavit ? Non hic incognita pro cognitis habebat, hisque temere assentiebatur: quae duo in hoc maxime naturali atque honesto loco vitanda discant, qui sibi nec contra naturam esse, nec turpe judicant saxa adorare, et a simulacris auxilium  igitur excelsior virtus est sapientia, tanto magis enitendum arbitror, ut assequi eam possimus. Itaque ne quid contra naturam, ne quid turpe atque indecorum sentiamus, duo haec, id est, et tempus et diligentiam ad considerationem rerum examinandi gratia referre debemus. Nihil est enim quo
Abbreviated transcription (Latin):
amori potius consulendũ. quã odia colli¬
gencila censebet: Noe quã sapiens q calltã
fabricauit arcam: Quam iustus qui aꝗ
semen om̃ium reseruatus. solus exom̃ibus
& p̃terite generationis superstes est factus.
&. auctor̃ futurȩ. mundo potius &. uni¬
uersis magis quam sibi natus: Quam
fortis ut diluuiũ uinceret᷑: Quã tẽpans
ut diluiuũ toleraret quando introuet.
qua moderatione degeret. quando coruum.
quando colũbam dimntteret. quando
ieciperet reuertentes. quando exeundi
opportunitatem captaret. agnosceret
taq tractatur inueri inuestigatione tenen¬
dũ illud decorum. ut sũmo studio requira¬
mus quid uerũ sit. non falsa ꝓueris ducere.
non obscuris uera inuoluere. non suꝑfluis uel
implexis atq ambiguis animũ occupare.
Quid tã indecorum. quã uenerari ligna
quod ipsi faciunt: Quid tã obsẽurum.
quã de astronomia & geometria tracta¬
re quod ꝓbant. & ꝓfundi aeris spacia me¬

Expanded text:
amori potius consulendum, quam odia colliamori potius consulendum, quam odia colligenda censebat? 121. Noe quam sapiens, qui tantam fabricavit arcam ! Quam justus, qui ad semen omnium reservatus, solus ex omnibus et praeteritae generationis superstes est factus, et auctor futurae, mundo potius et universis magis quam sibi natus! Quam fortis, ut diluvium vinceret! Quam temperans, ut diluvium toleraret! quando introiret, qua moderatione degeret, quando corvum, quando columbam dimitteret, quando 33 reciperet revertentes, quando exeundi opportunitatem captaret, agnoscerettaque tractant in veri investigatione tenendum illud decorum, ut summo studio requiramus quid verum sit, non falsa pro veris ducere, non obscuris vera involvere, non superfluis vel implexis atque ambiguis occupare animum. Quid tam indecorum, quam venerari ligna, quod ipsi faciunt? Quid tam obscurum, quam de astronomia et geometria tractare, quod probant; et profundi aeris spatia me
Abbreviated transcription (Latin):
filui gram ante ferre auctoris p̃cepto. hut
iustĩciȩ : acceptũ reddere. Fuit forcitudnns
appecitũ ratione cohibere. ducebat hostu
pat. interrogabat filius. tẽptabatur patr¬
lis affectus. sed non uincebatur. Repe tela
fiiuis appellaitionẽ paternã cõpungebat a¬
terna uiscera. sed ñ minuebat deuotione
ccidit &. quarta uirtus tẽꝑantia. Teneba
iustus o pietatis modũ. & executionis ordi¬
nẽ Deniq dũ sacrificia necessaria uehit
dũ ignẽ adolet. dũ filiũ ligat. diĩ gladiũ
edũcit: hoc immolandi ordine meruit᷑.
ut filiũ reseruaret. Quid sapientius scõ
ia cob qui dm̃ uidit facie adfaciem. &. bene¬
dictionẽ meruit: Quid iustius. quiex
que ad quisierat oblatis muneribus cufae
diuisit: Quid fortus eo qͥcũ dõ luictatus
est.i Quid modestius eo qui modestiam
i ar lecis a tẽporibus deferebat. ut filie
iuriã mallet p̃texere coniugio quam
uindicare. eo quod inter alienos poritur

Expanded text:
filii gratiam anteferre auctoris praecepto: fuit filii gratiam anteferre auctoris praecepto: fuit justitiae, acceptum reddere: fuit fortitudinis, appetitum ratione cohibere. Ducebat hostiam pater, interrogabat filius, tentabatur affectus patrius, sed non vincebatur. Repetebat filius appellationem paternam, compungebat paterna viscera, sed non minuebat devotionem. Accedit et quarta virtus, temperantia. Tenebat justus et pietatis modum, et exsecutionis ordinem. Denique dum sacrificio necessaria vehit, dum ignem adolet, dum filium ligat, dum gladium educit, hoc immolandi ordine meruit, ut filium reservaret. 120. Quid sapientius sancto Jacob, qui Deum vidit facie ad faciem, et meruit benedictionem ? Quid justius, qui ea quae acquisierat, oblatis muneribus cum fratre divisit? Quid fortius, qui cum Deo luctatus est? Quid modestius eo qui modestiam ita et locis et temporibus deferebat, ut filiae injuriam mallet praetexere conjugio, quam vindicare; eo quod inter alienos positus
Abbreviated transcription (Latin):
neruulta merum atq ꝑfectum: Quomꝰ sapiens¬
nete marcio atq eunomius. qui malunt qñi
E talibi habes Sapientes ñ declinanti de ore dñ
sed tractant in confessionib suis. Simul quoq
dicente scriptura. reputatũ est ei adiustaiã
nr̃i definierunt prudentiã inueri consisterẽ
cognitione. Quis enĩ illoꝵ ante abraham
qauid salomonẽ : Deinde iusticiã expecta¬
re di societate generis humani. Deniq dauid
ait Dispsit dedit pauꝑibus: iusticia eius
manet inȩt̃num. Iustus miseretur. iuitus
cõmodat:. Sapienti & iusto. totus mundus
diuitiarum est. Iustus cõmunia ꝓsuis
habet. sua ꝓ cõmunibus. Iustꝰ seipsum
prius quã alios accusat. Ille enĩ iustus qui
nec sibi parcit. & occulta sua latere non pa.¬
titur. Uide quã iustus abraham. Susceꝑat
negandũ ad sacrificiũ quamuis unicũ non¬
putauit. Aduerte hic om̃s uirtutes quat tuor
inuno facto. fuit sapientiȩ deo credẽ. nec

Expanded text:
erem, quam verum atque perfectum? Quomodo sapienserem, quam verum atque perfectum? Quomodo sapiens Marcion atque Eunomius, qui malunt Deum . Et alibi habes: Sapientes non declinant de ore Domini, sed tractant 32 in confessionibus suis . Simul quoque dicente Scriptura: Reputatum est ei ad justitia. Primi igitur nostri definierunt prudentiam in veri consistere cognitione. Quis enim illorum ante Abraham, David, Salomonem? Deinde justitiam spectare ad societatem genait: Dispersit, dedit pauperibus, justitia ejus manet in aeternum. Justus miseretur, justus commodat . Sapienti et justo totus mundus divitiarum est. Justus communia pro suis habet, sua pro communibus. Justus se ipsum, priusquam alios, accusat. Ille enim justus, qui nec sibi parcit, et occulta sua latere non patitur. Vide quam justus Abraham. In senectnegandum ad sacrificium, quamvis unicum, non putavit. 119. Adverte hic omnes virtutes quatuor in uno facto. Fuit sapientiae, Deo credere, nec
Abbreviated transcription (Latin):
neglegit. ut cõmunẽ ȩquitatẽ custõdiat.
ercio fortitudinẽ. quȩ & in rebus bellicis ex¬
celsi animi magnitudine & domi eminet.
corporisq prȩstat uiribus. Quarto tẽꝑan¬
tiam. quȩ modũ ordinemq seruat omium.
quȩ uel agenda uel dicenda arbitranur
ec forsitan aliquis dicat pͥmo locoponi
oportuisse. quõ abhis quattuor uirtutibus
Nascuntur officioꝵ genera. Sed hoc artis at
ut pͥmo officium diftiniatur. postea cetun
ingenera diuidatur. Nos aut̃ arte refugiit
erempla maioꝵ ꝓponimus. quȩ neq obscu¬
ritatem afferuntꝰ ad intelligendũ. neq ad
dicitꝰ erseeurĩ Credidit abralam deo a: pepuita¬
cliest et adiusticiã. Nemoenĩ prudens. qͥ lrẽu
nescit deniq insipiens dixit. qua pone sadens
nam sapiens non diceret . Duomodo enĩ sapient
mnis es tũ quidicit diabolo ut manicheuis. auctor
msestu & uomodo sapiens ut arrianus: Quei
mauiult imꝑfectum auctorem habere atu clesien¬

Expanded text:
negligit, ut communem aequitatem custodiat: negligit, ut communem aequitatem custodiat: tertio fortitudinem, quae et in rebus bellicis excelsi animi magnitudine, et domi eminet, corporisque praestat viribus: quarto temperantiam, quae modum, ordinemque servat omnium, quae vel agenda, vel dicenda arbitramurec forsitan aliquis dicat primo loco poni oportuisse, quoniam ab his quatuor virtutibus nascuntur officiorum genera. Sed hoc artis est, ut primo officium definiatur, postea certa in genera dividatur. Nos autem artem fugimus, exempla majorum proponimus: quae neque obscuritatem afferunt ad intelligendum, neque ad dicit Scriptura: Credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad justitiam . Nemo enim prudens, qui Deum nescit. Denique insipiens dixit quia non est Deus ; nam sapiens non diceret. Quomodo enim sapiens I, 27: qui dicit diabolo, ut Manichaeus: Auctor meus es tu? Quomodo sapiens Arianus, qui mavult imperfectum auctorem habere atque degen
Abbreviated transcription (Latin):
te libtatis. e. suscepit ssr iubelne en pidin:¬
Quã subditus inseruitute. quã inuirtute constans.
quã benignus incarcere. sapiens in interp̃tadio¬
ne. inpotestate moderatus.
inub̾tate ꝓ¬
uidus. in fame iustus. ordinẽ¬
nẽ laudis rebus
ad uingens. & opportunitatem tẽporib. ȩqui¬
sibilis. patiens. gratus deo. atq acceptus uexa¬
batur doloribus. sed se consolabatur. dauid
etiam fortis inbello. patiens in aduersis. in
ierłm pacificus. inuictoria mansuetus. in pec¬
cato dolens. insenectute ꝓuidus. rerum modos.
uices tẽpoꝵ. ꝑsingularũ sonos seruauit ȩca¬
tum. ut mͥuideatur non minus uiuendi ge¬
nere quã canendi suauitate p̃dulcis. immor¬
talem deo sui fudisse meriti cantilenam.
defuit: Quarũ pͥmo loco constituerunt
prudentiã. quȩ inueri inuestigatione uer.¬
satur & scientiȩ plenioris infundit cupi-¬
ditatẽ. Secundo iusticiã : quȩ suũ cuiq tr¬
buit. alienũ ñ uindicat. utilitatẽ ꝓpriam

Expanded text:
tem libertatis, et suscepit servitii necessitaQuam subditus in servitute, quam in virtute constans, quam benignus in carcere, sapiens in interpretatione, in potestate moderatus, in ubertate providus, in fame justus, ordinem laudis rebus adjungens, et opportunitatem temporibus, aequisibilis, patiens, gratus Deo atque acceptus, vexabatur doloribus, sed se consolabatur . 31 114. David etiam fortis in bello, patiens in adversis, in Hierusalem pacificus, in victoria mansuetus, in peccato dolens, in senectute providus, rerum modos, vices temporum per singularum sonos servavit aetatum; ut mihi videatur non minus vivendi genere, quam canendi suavitate praedulcis immortalem Deo sui fudisse meriti cantilenam . 115. defuit? Quarum primo loco constituerunt prudentiam, quae in veri investigatione versatur, et scientiae plenioris infundit cupiditatem: secundo justitiam, quae suum cuique tribuit, alienum non vindicat, utilitatem propriam
Abbreviated transcription (Latin):
tiũ suꝑ t̾ram. & dauid ait. Omia subiecisti
sub pedibus eiꝰ oues & boues uniuersas. insuꝑ
& pecora campi. uolucres cęli & pisces maris.
Ergo omĩa subiecta esse homini de nr̃is didi.¬
cerunt. & ideocensent ꝓpt̾ hominẽ esse gene.¬
rata. Hominẽ quoq hominis causa generatũ
esse. in libris moysi reperimꝰ dicente deo.
Non est bonũ hominẽ esse solũ. faciamus ei
adiutoriũ simile sibi. Ad ad iumentũ gͦ
mulier data est uio que generaret. atouo ho¬
miili a diumeito font. Ddemii ante auã ⁊bei

Expanded text:
 Omnia subjecisti sub pedibus ejus, oves et boves universas, insuper et pecora campi: volucres coeli, et pisces maris . Ergo omnia subjecta esse homini de nostris didicerunt, et ideo censent propter hominem esse generata. 134. Hominem quoque hominis causa generatum esse in libris Moysi reperimus, dicente Domino: Non est bonum esse hominem solum, faciamus ei adjutorium simile sibi . Ad adjumentum ergo mulier data est viro, quae generaret; ut homo homini adjumento foret. Denique antequa
Abbreviated transcription (Latin):
quis proemiũ accipere : nisi legitime certauerit.
Nec est gloriosa uictoria. nisi ubi fuerint labori.¬
proemiũ. quã certamen fuerit absolutũ: Ideoq
dñs in euangelio ait. Beati pauꝑes sp̃ũ. qm̃
tes. sed pauꝑes. Inde incipit beatitudo udicio
diumo. ubi erumna estimatur humano. Beati
qͥ esuriunt qͥa ipsi saturabunt᷑. Beati qͥ lugent.
qm̃ ipsi consolationẽ habebunt. Beati misẽricor.¬
des: qm̃ eis miserebit᷑ dĩ. Beati mundo corde.
quõ ipsi dm̃ uidebunt. Beati qͥ ꝑsecutionẽ pati

Expanded text:
quis praemium accipere, nisi legitime certaverit; quis praemium accipere, nisi legitime certaverit; nec est gloriosa victoria, nisi ubi fuerint laboripraemium, quam certamen fuerit absolutum? Ideoque Dominus in Evangelio ait: Beati pauperes spiritu, tes, sed pauperes. Inde incipit beatitudo judicio divino, ubi aerumna aestimatur humana. Beati qui esuriunt, quia ipsi saturabuntur. Beati qui lugent, quoniam ipsi consolationem habebunt. Beati misericordes, quoniam ipsis miserebitur Deus. Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. Beati qui pe
Abbreviated transcription (Latin):
epulas copiosas exhibebat cotidie. pauꝑ aut̃
plenus ulcerũ de mensa eiꝰ colligebat reli¬
quias. Post obitũ uͦ  utriusq pauꝑ erat
in sinu abrahȩ requiẽ habens. diues autẽ¬
in supplicns: Nonne euidens est meritorũ
aut premiũ aut supplicia post mortẽ ma¬
nere : Et recte. qͥd in certamine labor est
Post certamen. aliis uictoria. alin ignominiuã
N unquid priusquã cursus conficiat᷑ palina cui¬
nnquã datur. aut defertur corona : Merito
paulus certamen inquit bonũ certaui: cur¬
sũ consũmaui. fidẽ seruaui. Quod reliquum.
reposita est mͥ corona iusticiȩ quã reddet mͥ dñs
in illa die iustus iudex. Nonsolũ aut̃ mͥ. sed
etiã iis qͥdiligunt aduentũ eiꝰ. In illa uit inquit
die reddet. non hic. Hic autẽ. in laboribus. in
periculis. in naufragiis. quasi athleta bonꝰ decer-¬
tabat. qͥa sciebat qm̃ ꝑ multas tribulationes
oportet nos introire in regnũ dĩ. Ergo non potest

Expanded text:
epulas copiosas exhibebat quotidie: pauper autem epulas copiosas exhibebat quotidie: pauper autem plenus ulcerum de mensa ejus colligebat reliquias. Post obitum vero utriusque, pauper erat in sinu Abrahae requiem habens, dives in suppliciis . Nonne evidens est meritorum aut praemia aut supplicia post mortem manere? 58. Et recte, quia in certamine labor est, post certamen aliis victoria, aliis ignominia. Numquid priusquam cursus conficiatur, palma cuiquam datur, aut defertur corona? Merito Paulus: Certamen, inquit, bonum certavi, cursum consummavi, fidem servavi: quod reliquum est, reposita est mihi corona justitiae, quain illa die, justus judex: non solum autem mihi, sed etiam his qui diligunt adventum ejus . In illa, inquit, die reddet, non hic. Hic autem in laboribus, in periculis, in naufragiis, quasi athleta bonus decertabat; quia sciebat quoniam per multas tribulationes oportet nos introire in regnum Dei. Ergo non potest
Abbreviated transcription (Latin):
Peniq ubi clementia cęli arriserit. uarios t̾ras
sunt inserit. nec uectib ferreis aut grauiũ
ualuarũ obicibus quo minus penetret im¬
pedit᷑ : quomodo non potest intelligibilis
dĩ splendor in cogitationes hominũ &. corda
quȩ ipse creauit semet inserere : Si ea quȩ
ipse fecit non uidet. fecit ut meliora sint
quȩ facta sunt & potentiora quã ipsẽ est qͥ ea
fecit. ut posunt quando uolunt cognitionẽ
sui oꝑatoris latere. Tantã gͦ uirtutẽ q. po¬
testatẽ inseruit mentib nr̃is. ut eã cõp̃hender
cũ uelit ipse non possit: duo absoluimus.¬
& ut arbitramur non in congru nobis huius¬
modi cecidit disputatio. Terciũ genus questi¬
onis residet huiꝰmodi. cur peccatores abundent
opibus &. diuitiis. epulentur iugit̃ sine me¬
iore. sine luctu. iusti aut̃ egeant .&. afficiant᷑
aut coniugũ amiss̃one. aut liberoꝵ. Quib
satis facerẽ debuit illa euangelii parabola.

Expanded text:
Denique ubi clementia coeli arriserit, varios terra Denique ubi clementia coeli arriserit, varios terra sunt, se inserit, nec vectibus ferreis aut gravium valvarum obicibus, quominus penetret, impeditur; quomodo non potest intelligibilis Dei splendor in cogitationes hominum et corda semet quae ipse creavit, inserere: sed ea quae ipse fecit, non videt, et fecit ut meliora sint quae facta sunt, et potentiora, quam ipse est qui ea fecit, ut possint quando volunt, cognitionem sui operatoris latere? Tantam ergo virtutem et potestatem inseruit mentibus nostris; ut eam comprehendere cum velit, ipse non possit? CAPUT XV. Quibuset, ut arbitramur, non incongrue nobis hujusmodi cecidit disputatio. Tertium genus quaestionis residet hujusmodi: cur peccatores abundent opibus et divitiis, epulentur jugiter, sine moerore, sine luctu; justi autem egeant, et afficiantur aut conjugum amissione, aut liberorum? Quibus satisfacere debuit illa Evangelii parabola,
Abbreviated transcription (Latin):
N on considerabit me oculus. & latibulum
ꝑsonȩ posuit suȩ. Omis enĩ qͥ lucẽ fugit dili-¬
git tenebras. studens latere. cũ dnm̃ latere
non possit. qͥ intra ꝓfundũ abyst̃i. & intra
hominũ mentes nonsolũ tractata. sed etiã
uoluenda cognoscit. Deniq & ille qͥ dicit
in ȩccłastico. quis me uidet. & tenebrȩ opiunt
me & parietes quẽ uereor. quãuis in lecto
suo positus hȩc cogitet. ubi non putauerit
cõprehendetur. Et erit inquit dedecus.
quod non intellexerit timorẽ dĩ. Quid enĩ
tã stolidum. quã putare quod dm̃ quicquã
prȩt̾eat. cũ sol qͥ minister luminis est etiã
abdita penetret. & infundamenta domus
uel secreta conclauia uis caloris eiꝰ irrũpat.
uis neget uerna tẽperie tepe fieri interi¬
ora t̾rarũ. quas glacies hiberna constrinxe¬
rit: Norunt gͦ arborũ occulta uim
caloris uel frigoris. adeo ut radices arboru̾
aut urant᷑ frigore. aut fotu solis uirescant.

Expanded text:
Non considerabit me oculus: et latibulum Non considerabit me oculus: et latibulum personae posuit suae . 16 Omnis enim qui lucem fugit, diligit tenebras, studens latere, cum Deum latere non possit, qui intra profundum abyssi, et intra hominum mentes non solum tractata, sed etiam volvenda cognoscit. Denique et ille qui dicit in Ecclesiastico: Quis videt me? Et tenebrae cooperiunt me, et parietes, quem vereor ? quamvis in lecto suo positus haec cogitet, ubi non putaverit, comprehenditur. Et erit, inquit, dedecus, quod non intellexerit timorem Dei . 55. Quid autem tam stolidum, quam putare quod Deum quidquam praetereat; cum sol qui minister luminis est, etiam abdita penetret, et in fundamenta domus vel secreta conclavia vis caloris ejus irrumpat? Quis neget verna temperie tepefieri interiora terrarum, quas glacies hiberna constrinxerit? Norunt ergo arborum occultam caloris vel frigoris, adeo ut radices arborum aut urantur frigore, aut fotu solis virescant.
Abbreviated transcription (Latin):
que uana sunt dep̃hendit. ea quȩ scã sunt
ignorare artifex: Homo est & in oꝑe
suo latentia dep̃hendit. &e ds̃ opus suũ
nescit: Altius gͦ ꝓfundũ in oꝑe. quã in
auctore: Et fecit aliquid quod supra se
esset. cuiꝰ meritũ ignoraret auctor. cuiꝰ
effectũ nesciret arbiter: hȩc illis. Cȩte¬
rũ nob satis est ipsius testimoniũ qui ait.
go sũ scrutans corda &. renes. & in euange¬
ĩio qđ ait dñs iħs. Quid cogitatis mala in
cordib ur̃is : Sciebat enĩ quod cogitarent
mala. Deniq euangelista testat᷑ dicens.
Sciebat enĩ iħc cogitationes eoꝵ. Quorũ
non poterit satis mouere opinio sĩ facta
eoꝵ. consideremꝰ. Nolunt supra se esse iu-¬
dicẽ quẽ nichil fallat. nolunt ei dare occul-¬
torũ scientiã qͥ metuunt occulta sua prodi.
Sed etiã dñs sciens oꝑa eorũ. tradidit eos
in tenebras. In nocte inquit erit fur. &
oculus adulteri seruabit tenebras dicens.

Expanded text:
quaecumque vana sunt deprehendit, ea quae sancta sunt,quaecumque vana sunt deprehendit, ea quae sancta sunt,ignorare artifex? Homo est, et in opere suo latentia deprehendit; et Deus opus suum nescit? Altius ergo profundum in opere, quam in auctore. Et fecit aliquid quod supra se esset, cujus meritum ignoraret auctor, cujus affectum nesciret arbiter? Haec illis. 53. Caeterum nobis satis est ipsius testimonium, qui ait: Ego sum scrutans corda et renes . Et in Evangelio ait Dominus Jesus: Quid cogitatis mala in cordibus vestris ? Sciebat enim quod cogitarent mala. Denique Evangelista testatur dicens: Sciebat enim Jesus cogitationes eorum . 54. Quorum non poterit satis movere opinio, si facta eorum consideremus. Nolunt supra se esse judicem, quem nihil fallat: nolunt ei dare occultorum scientiam, qui metuunt occulta sua prodi. Sed etiam Dominus sciens opera eorum, tradidit eos in tenebras. In nocte, inquit, erit fur. Et oculus adulteri servabit tenebras, dicens:
Abbreviated transcription (Latin):
lũ excident: Similit̃ gͦ asserit quod ter¬
rarũ curã non habeat. sicut maris uel
inferm ñ habet. Et quomͦ ipsi excludun
quos sequuntur poetas : Sequit᷑ illa
p̃terit. p̃tereat scientia Ergo qͥ planti¬
uit aurem non audit. qͥ finxit oculũ
non uidet. non considerat: Non prȩteri
hec uana opinio scõs ꝓphetas. Deniq da¬
uid inducit eos loquentes quos suꝑbia
inflatos asserit. Quid enĩ tã supbum.
quã cũ e ipsi subpeccato sint. alios indis¬
ne ferant peccatores uiuere dicentes.
usquequo peccatores dñe. usque quo pec¬
catores gloriabunt᷑  Et infra. Et di¬
xerunt. non uidebit dñs. neq intelliges
cens. Intelligite nunc insipientes inpopło.
& stulti aliquando sapite. Qui plancauit
aurẽ non audit. & qͥ finxit oculũ non
considerat: Qui corripit gĩ non argue
qͥ docet hominẽ scientiã : dñs scit cogita.¬
tiones hominũ. qm̃ uanȩ sunt. Qui ea

Expanded text:
llum excitent. Similiter ergo asserit quod terllum excitent. Similiter ergo asserit quod terrarum curam non habeat, sicut maris vel inferni non habet. Et quomodo ipsi excludunt quos sequuntur, poetas? CAPUT XIV. praeterierit, praetereat scientia. Ergo qui plantavit aurem, non audit: qui finxit oculum, non videt, non considerat? 52. Non praeteriit haec vana opinio sanctos prophetas. Denique David inducit eos loquentes, quos superbia inflatos asserit. Quid enim tam superbum, quam cum ipsi sub peccato sint, alios indigne ferant peccatores vivere, dicentes: Usquequo peccatores, Domine, usquequo peccatores gloriabuntur ? Et infra: Et dixerunt. Non videbit Dominus, neque intelliget cens: Intelligite nunc insipientes in populo, et stulti aliquando sapite. Qui plantavit aurem, non audit: et qui finxit oculum, non consqui docet hominem scientiam? Dominus scit cogitationes hominum, quoniam vanae sunt . Qui ea
Abbreviated transcription (Latin):
sũma inclementia: Quod si aut dm̃ creato-¬
rẽ suũ abnegant. aut ferarũ & bestiarum
se haberi numero censent. quid de illis di-¬
camus qͥ hac sẽ condemnant iniuria. ut
ꝑomĩa ire dm̃ ipsi asserant & om̃ia in uirtu-¬
te eiꝰ consistere. uim & maiestatẽ eiꝰ ꝑ omĩa
elementa penetrare. terras. cȩlum. mare.
& putant iniuriã eiꝰ sĩ mentẽ hominis qua
nichil nob̾ ipse pręstantius dedit penetret.
& diuinȩ maiestatis in grediatur scientia᷑:
Sed hors magistrũ uelut ebrium & uoluptatis
patronũ. ip̃si qͥ putantur sobru irrident
philosofi. Nã de aristotelis opinione qͥd io¬
quar. qͥ putat dm̃ suis contentũ esse finib
& prȩscripto regni modo degere. ut poeta¬
rum loquuntur fabulȩ. qͥ mundũ ferunt¬
inter tres esse diuisũ: ut alii cęlũ. abi
mare. alii inferna coercenda imꝑio sor¬
te obuenerint. eosq cauere ne usurpat
alienarũ partiũ sollicitudine int̃ se be¬

Expanded text:
summa inclementia? 49. Quod si aut Deum creatosumma inclementia? 49. Quod si aut Deum creatorem suum abnegant, aut ferarum et bestiarum se haberi numero censent: quid de illis dicamus, qui hac se condemnant injuria? Per omnia Deum ire ipsi asserunt, et omnia in virtute ejus consistere, vim et majestatem ejus per omnia elementa penetrare, terras, coelum, maria: et putant injuriam ejus, si mentem hominis qua nihil nobis ipse praestantius dedit, penetret, et divinae majestatis ingrediatur scientia? 50. Sed horum magistrum velut ebrium, et 15 voluptatis patronum, ipsi qui putantur sobrii, irrident philosophi? Nam de Aristotelis opinione quid loquar, qui putat Deum suis contentum esse finibus, et praescripto regni modo degere, ut poetarum loquuntur fabulae, qui mundum inter tres ferunt esse divisum; ut alii coelum, alii mare, alii inferna coercenda imperio, sorte obvenerint: eosque cavere ne usurpata alienarum partium sollicitudine, inter se be