comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tari uellent: sed reprehendere cupi¬
ebant sipossent: Obseruatio ergo.
& inbono & inmalo ponitur: Et ecce
homo quidam hydropicus: erat ante
illum: Hxdropisis grauis est infirmi¬
tas : quaenascitur ex uitio uesicę cũ
inflatione turgente. & anhelitu
foctido: Proprium est hydropici
ut quo amplius biberit: eo magis
sitiat: Ergo per hydropicum. aua¬
rus quilib& designatur: quia sicut
hy dropicus quo est grossior eo
infirmior. ita auarus quoplus
habundat diuitiis. eo plenior est
uitus : Etsicut hẏ dropicus quo
amplius bibit. eo amplius sitit:
sic auarus quantomagis diuitias
quas concupiscit adquisierit: tan¬
tomagis in eis adquirendis ex ardescit:
Q uod pulchrȩ quidã desapientib
breui uersiculo cõprehendit dicens:
Crescit amor nummi: quantũ ipsa
pecunia crescit: Etsicut quidam
ait : auarus etiã obolo indig&:
habere desiderat:
alienũ
dampnum. suum
lucrũ
deputat. testante
sa lomo¬
ne: A uarus non imp¬
implebitur

Expanded text:
tari vellent, sed reprehendere cupitari vellent, sed reprehendere cupiebant, si possent. Observatio ergo et in bono, et in malo ponitur. « Et ecce homo quidam hydropicus erat ante illum. » Hydropisis gravis est infirmitas, quae nascitur ex vitio vesicae, cum inflatione turgente et anhelitu fetido. Proprium est hydropici, ut quo amplius biberit, eo magis sitiat. Ergo per hydropicum avarus quilibet designatur, quia sicut hydropicus quo est grossior, eo est infirmior: ita avarus quo plus abundat divitiis, eo plenior est vitiis. Et sicut hydropicus quo amplius bibit, eo amplius sitit: sic avarus quanto magis divitias, quas concupiscit, acquisierit, tanto magis in eis acquirendis exardescit. Quod pulchre quidam de sapientibus brevi versiculo comprehendit, dicens: Crescit amor nummi, quantum ipsa pecunia crescit. Et sicut quidam ait: Avarus obolo indiget. habere desiderat. Alienum damnum suum lucrum deputat, teste Salomone: « Avarus non implebitur
Abbreviated transcription (Latin):
tum sed ad ipsum dñm pertinet:
Obseruabant quippe eum siinsabbato
curar& hominem. aut ali quod opus
facer& .: siue aliquẽ sermonem ꝓtu¬
liss& : in quo merito eum reprehendere
possent: Neque enim obseruatores
sabbati erant: quiipsum sabbati scĩfica¬
torem reprehendere cupiebant sipos¬
sent: O bseruatio ergo: & inbono & in
malo ponitur: Inbono: sicut dnĩ uoce
israhelitis dicitur E cce mitto angłm
meum qui precedat te: & custodiat
semper:
Obserua ergo: &
audi
Et sicut
apłs ait: Obserua¬
te eos quiita ambulant. Sicut
habetis formam nr̃am: idest eos
imitamini. quosiuxta formam qua
uobis ostendimus ambulare uideritis:
Inmalo ponitur: sicut ait propheta:
Obseruabit peccator iustum. & stri¬
debit super eum dentibus suis: uel
querit mortificare eum: Sic & in hoc
loco noninbono sedinmalo ponitur.
cum dicitur. & ipsi obseruabant eũ:
Igitur obseruabant eum. non ut imi¬

Expanded text:
tum, sed ad ipsum Dominum pertinet. tum, sed ad ipsum Dominum pertinet. Observabant quippe eum, si in sabbato curaret hominem, aut aliquod opus faceret, sive aliquem sermonem protulisset, in quo merito eum reprehendere possent. Neque enim observatores sabbati erant, qui ipsum sabbati sanctificatorem reprehendere cupiebant, si possent. Observatio ergo et in bono et in malo ponitur; in bono, sicut Domini voce Israelitis dicitur: « Ecce ego mitto angelum meum, qui praecedat te et custodiat semper. Observa ergo, et audi Et sicut Apostolus ait: « Observate eos qui ita ambulant, sicut habetis formam nostram , » id est eos imitamini, quos juxta formam, quam vobis ostendimus, ambulare videritis. In malo ponitur, sicut ait Propheta: « Observabit peccator justum et stridebit super eum dentibus suis , » vel quaeret mortificare eum. Sic in hoc loco, non in bono, sed in malo ponitur, cum dicitur: « Et ipsi observabant eum. » Igitur observabant eum, non ut imi
Abbreviated transcription (Latin):
esse & amicum publicanoꝵ: sed ob¬
credere debemus. idest ꝓlucrandis
animabus: Sicut enim doctus pisca¬
in eo loco retia sua tendit. ubi multi¬
tudinẽ piscium uel auium siue
bestiarum conuenire nouit. ut ex
multis aliqui capiantur: ita
dñs retia suȩ prȩdicationis in eo
loco extendere uoluit ubi plures
conueniebant. ut ex multis aliqui
coperentur infide: & obistius modi
causam uel adnuptias. uel ad con¬
Vnde sicut presens lectio narrat.
bant eum: Ubi notandum: quia
panis nomine om̃a quȩ aduictum
ꝑtinent. euuangelista significare
uoluit : quia usus scripturȩ est.
ut a principali parte quae est in
uita hominis idest pane cetera
signific& : sicut deioseph frĩbus
dictum legimus. quia isti hodie
mecũ commessuri sunt panem. qui
tamen postea cũ eo in ebriati fuis¬
se leguntur: Et sicut in cadem
genesi legimus depuero hebreo. qui
uxxorem dñi sui quęrebat: & appositus
est coram eo panis: Quod aũt ait
& ipsi obseruabant eum: non adsabba¬

Expanded text:
et amicum publicanorum; sed credere venisse pro lucrandis animabus. Sicut enim doctus piscain eo loco retia sua tendit, ubi multitudinem piscium vel avium sive bestiarum convenire novit, ut ex multis aliqui capiantur: ita Dominus retia suae praedicationis in eo loco extendere voluit, ubi plures conveniebant, ut ex multis aliqui caperentur in fide. Et ob istiusmodi causam, vel ad convivia, vel ad nUnde, sicut praesens lectio narrat: bant eum. » Ubi notandum quia panis nomine omnia quae ad victum pertinent, evangelista significare voluit; quia usus Scripturae est, ut a principali parte, quae est in vita hominis, id est pane, caetera significet, sicut de Joseph fratribus dictum legimus: « Quia isti hodie mecum comesturi sunt panem , » qui tamen postea cum eo inebriati fuisse leguntur. Et sicut in eadem Genesi legimus de puero Haebreo, qui uxorem domino suo quaerebat: « Et appositus est coram eo panis . » Quod autem ait: « Et ipsi observabant eum, » non ad sabba
Abbreviated transcription (Latin):
sicut perpsalmistam dicitur:
Latum mandatũ tuum nimis :
Breue in descriptione sermonis.
& proximum tuum sicut te ipsũ.
Sicut perprophetã dicitur :
Ad breuiatũ sermonẽ : faciet dñs
super terram: Duo ergo sunt
erga dilectionem proximi obser¬
uanda: Primũ nequem quã ledas :¬
scđm ut bona quae uales inpendas.
quia quidixit quod tibi nonuis
fieri alio nefacias. ipse alibi ait:
Quoduultis ut faciant uobis homi¬
nes : & uos facite illis: Ut enim
multi arboris rami ex una radice
prodeunt : siccetere uirtutes
ex dilectione dĩ & proximi pro¬
creantur: Sed sine causa glorian¬
tur habere ramos boni operis.
quinon habet radicẽ caritatis:
Quod dñs alibi ostendit cũ ait
Om̃i habenti dabitur: & habunda¬
bit : Ei aut̃ quinon habet & quod
uidetur habere. auferetus ab eo:
Quia qui habet caritatẽ adic̃i¬
untur ei cetere uir tutes: Qui
autem eam non habet. frustra
de elemosyna abstinentia & uigi¬

Expanded text:
sicut per Psalmistam dicitur: sicut per Psalmistam dicitur: « Latum mandatum tuum nimis . » Breve in descriptione sermonis, sicut proximum tuum sicut teipsum. » Sicut per prophetam dicitur « Abbreviatum sermonem faciet Dominus super terram . » Duo ergo sunt erga dilectionem proxim observanda. Primo, ne quemque laedas secundo, ut bona quae vales impendas, quia qui dixit: « Quod tibi non vis fieri, alii ne facias , » ipse alibi ait: « Quod vultis ut faciant vobis homines, et vos facite illis . » Ut enim multi arboris rami ex ima radice prodeunt, sic et caeterae virtutes ex dilectione Dei et proximi procreantur. Sed sine causa gloriatur habere ramos boni operis, qui non habet radicem charitatis. Quod Dominus ostendit, cum ait: « Omni habenti dabitur, et abundabit: ei autem qui non habet, et quod videtur habere, auferetur ab eo ; » quia qui habet charitatem, adjicien tur ei caeterae virtutes: qui autem eam non habet, frustra de eleemosyna, abstinentia et vigi
Abbreviated transcription (Latin):
quem non uidet. quomodo potest
diligere. E thoc mandatũ habe¬
mus adeo: ut qui diligit dm̃. dili¬
gat & fratrẽ suum: Sicut enĩ
auis adalta se sustollere non po¬
test sine duabus alis: sicnos adꝑ
fectionem uitae caritatis ueni¬
re non possumus : nisi geminam
dilectionem di uidelico & ꝓxi¬
mi seruemus: Unde & inorna¬
mento pontificis coccus bistinc̾¬
tus poni precipitur: ut uidelic&
innr̃o bono opere dilectio dĩ
& proximi coniungatur: Qm̃
hoc confirmat dñs. cũ subiungit:
In his duobus mandatis : tota lex
pendet & prophete: Sicui non
uacat om̃s libros legere. teneat
dilectionem dĩ & proximi : & uni¬
uersa implebit. teste apło qui ait:
Qui diligit proximum : legem
impleuit: Nam non adulterabis.
non furtum facies. non falsũ testi
est aliud mandatum. in hoc uerbo
instauratur: Diliges proximũ tuũ:
sicut te ipsum: Et iterũ: Plenitu¬
do ergo legis: est dilectio: Man¬
datum caritatis : & latũ est & bre¬
ue: Latum ex hibitione operis:

Expanded text:
et, quomodo potest diligere? Et hoc mandatum habemus a Deo, ut qui diligit Deum, diligat et fratrem suum . » Sicut enim avis ad alta se sustollere non potest sine duabus alis, sic nos ad perfectionem verae charitatis venire non possumus, nisi geminam dilectionem, Dei videlicet et proximi, servemus. Unde et in ornamento pontificis coccus bis tinctus poni praecipitur, ut videlicet in nostro bono opere dilectio. Dei et proximi conjungatur, quoniam hoc confirmat Dominus, cum subjungit: « In his duobus mandatis universa lex pendet et prophetae. » Si cui non vacat omnes libros legere, teneat dilectionem Dei et proximi, et universa implevit, teste Apostolo, qui ait: « Qui diligit proximum, legem implevit. Nam, non adulterabis, non furtum facies, non occides, non est aliud mandatum, in hoc verbo instauratur: Diliges proximum tuum sicut teipsum . » Et iterum: « Plenitudo legis est dilectio . » Mandatum charitatis latum et breve. Latum exhibitione operis,
Abbreviated transcription (Latin):
minauit bonum semen in agro suo.
Simile factumest regnũ cȩlorũ
homini: qui
seminauit bonũ
semen in a¬
gro Suo: Cum
autem dormirent homines: uenit

Expanded text:
minat bonum semen in agro suo, Simile factum est regnum coelorum homini qui seminavit bonum semen in agro suo. Cum a
Abbreviated transcription (Latin):
tius : usque adseptimum: Nouissime
autem om̃ium: & mulier defuncta
est: In resurrectione ergo cuius erit¬
÷ deseptem uxxor. ei Om̃s enĩ eã habus¬
non spiritaliter sed etiam mnec uuto tal
litceram rectese incellegere de¬
monstrarent: Potuit quadã infelis¬
ocitate accidere. ut in eodem populol
qua legis obseruantia defẽcerat
septem frs unam uncerẽm habue¬
rint : sed hoc morses uhlege non
precepit: Qui enim deprimo & se¬
cundo legem dedit. & de ceteris
tacuit : nequaquã septem fr̃s unl
uxorem habere iussit: sed hoc
mandatum : spiritaliter potius quam
ulcarnaliter est intellegendũs F rater

Expanded text:
tius usque ad septimum novissime tius usque ad septimum novissime autem omnium et mulier defuncta est in resurrectione ergo cuius erit de septem uxor omnes enim habunon solum spiritaliter, sed etiam nec juxta litteram recte se intelligere demonstrabant. Potuit quadam infelicitate accidere, ut in eodem populo, qui a legis observantia defecerat, septem fratres unam habuerint uxorem; sed hoc Moyses in lege non praecepit. Qui enim de primo et secundo legem dedit, et de caeteris tacuit, nequaquam septem fratres unam uxorem habere jussit. Sed hoc mandatum spiritaliter potius quam carnalite
Abbreviated transcription (Latin):
hereses erant inter
iud eos : una saducȩo¬
rum. & altera phariseorum:
Saducȩi autem dicuntur. qui
saducum quendã magistrum
legis sequentes. neque resurrec᷑¬
tionem credebant. neque angłos
neque sp̃s esse : hi tantũ quinq
libros moysi recipientes: oracula
prophetarum respuebant: E con¬
tra pharisȩi qui diuisi inter pretan¬
tur. eo quod aceteris in quibusdã
obseruationibus se separarent: & resur¬
rectionem credebant corpoꝵ. & an¬
gelos & sp̃s esse fatebantur: & non
solum quinque libros moysi. sed etiã
oracula prophetarum recipiebant:
Saducȩi ergo utresurrectionis ueri¬
tatẽ negare possent : turpitudinis
fabulam composuerunt demuliere
quae septem fr̃s habuerat: unde
& in terrogauerunt eum dicentes:
mor tuus fuerit non habens filium:
ut ducat frater eius uxorẽ illius.
& suscit& semen frĩs sui: Erant aut
apud nos septem fr̃s: & primus
ux ore ducta defunctus est: Etnon
habens semen: reliquid uxorẽ suã
fratri suo: Similiter secundus & ter¬

Expanded text:
ereses erant inter Judaeos, una Sadducaeorum, et altera Pharisaeorum. Sadducaei autem dicuntur, qui Sadducum quemdam magistrum legis sequentes, neque resurrectionem credebant, neque angelos, neque spiritus esse. Hi tantum quinque libros Moysi recipientes, oracula prophetarum respuebant. Et contra Pharisaei, qui dirisi interpretantur, eo quod a caeteris in quibusdam observationibus se separent, et resurrectionem credebant corporum, et angelos et spiritus esse fatebantur, et non solum quinque libros Moysi, sed etiam oracula prophetarum recipiebant. Sadducaei ergo, ut resurrectionis veritatem negare possent, turpitudinis fabulam composuerunt de muliere, quae septem fratres habuerit. « Unde et interrogaverunt eum, dicentes: mortuus fuerit em illius et suscitet semen fratri suo erant autem apud nos septem fratres et primus uxore ducta defunctus est et non habens semen reliquit uxorem suam fratri suo similiter secundus et ter
Abbreviated transcription (Latin):
os illo tempore fuisse uersatam de
precepto legis contendentes : & aliis
hoc. aliis illud proferentibus.:
Alii enim circũcisionẽ meliorem
esse dicebant. Aii sabbati obserua¬
tionem magis ualere arbitratisuN:
Alii hostiarum & uictimarum
oblationem preferebant: alii ka¬
lendas & festiuitates preponere
ualebant : In terrogauit phariseuꝰ
dñm quodsit magnum mandatum
inlege : ut dum unum magnũ dice¬
r&. cetera mandata infamare uide¬
retur : ac perhoc illoꝵ odñ incurre¬
ret. quia aliud mandatũ legis lau¬
dare uolebant: Sed dñs ita respon¬
sionem suam temperauit : ut qđ
esset magnum mandatum ostender&.
& ipse in reprehensibilis ꝑ maner&:

Expanded text:
os illo tempore fuisse versatam, de os illo tempore fuisse versatam, de praecepto legis contendentes, et aliis hoc, aliis illud praeferentibus. Alii enim circumcisionem meliorem esse dicebant, alii sabbati observationem magis valere arbitrati sunt, alii hostiarum et victimarum oblationem praeferebant, alii Calendas et festivitates praeponere volebant. Interrogavit ergo Pharisaeus Dominum, quod sit magnum mandatum in lege, ut dum unum magnum diceret, caetera mandata infamare videretur, ac per hoc illorum odium incurreret, qui aliud mandatum legis laudare volebant. Sed Dominus ita suam responsionem temperavit, ut quod esset magnum mandatum ostenderet, et ipse irreprehen
Abbreviated transcription (Latin):
sȩi autem audientes quod silentiũ
inposuiss& saduceis: conuenerunt
inunum: Cum reprobi interse
discordessint. frequent̃ inbonorũ
oppressionẽ concordare solent:
sicut deherode & pilato legimus:
quicum essent inimici ad inuicem.
ad dnĩ passionẽ amici factisunt:
ita saducei & pharisei duȩ hereses
iudȩorum cuminterse diuers a
sentirent: ad dnm calumpniandũ
pari mente conueniebant: Dole
mirantibus turbis atque gauisis
adño esse superatos: Quodsi ipsi
uicissent utique gauderent: & ideo
inuidia ducti conuenerunt in unũ:
Et inter rogauit eum unus ex eis
legis doctor: temptans eum:
Magister: quod est mandatum
magnum inlege. Unus enim
interrogauit pro omnibus: Quod
enim temptando eum interroga¬
uerit : ex ipsis suis uerbis demons¬
trat cum ait: Magister: Si enim
uere in terrogass& : magis dñm
quã magistrum appellass&: Exqua
interrogatione pharisȩi. intelligi¬
mus grauem questionẽ inter uidȩ¬

Expanded text:
saei autem audientes quod silentium saei autem audientes quod silentium imposuisset Sadducaeis, convenerunt in unum. » Cum reprobi inter se discordes sint, frequenter in bonorum oppressione concordare solent, sicut de Herode et Pilate legimus, quia cum essent inimici ad invicem, in Domini passione amici facti sunt . Ita Sadducaei et Pharisaei duae haereses Judaeorum, cum inter se diversa sentirent, ad Dominum calumniandum pari mente conveniebant. Doleb mirantibus turbis atque gavisis, a Domino esse superatos, quos si ipsi vicissent, utique gauderent, et ideo invidia ducti, convenerunt in unum. « Et interrogavit eum unus ex eis legis doctor, tentans eum: Magister, quod est mandatum magnum in lege? » Unus eum interrogavit pro omnibus. Quod enim tentando eum interrogaverit, ex ipsis suis verbis demonstrat, cum ait: « Magister. » Si enim vere interrogasset, magis Dominum quam magistrum appellasset. Ex qua interrogatione Pharisaei, intelligimus gravem quaestionem inter Judae
Abbreviated transcription (Latin):
Et indanihele: Multi quidem
de terrȩ puluere consurgent:
alii inuitam aeternã. Alii in
obprobrium sempiternum: Et
psalmista: Ego dor miui & sopo¬
ratussum et exsurrexi : quia dñs
suscepitine: Sedsicut superius
dictum est. quia saducei contra
quos deresurrectione sermonẽ
habebat oracula prophetarum
non recipiebant: Id eo suꝑfluum
erat ex illis libris proferre testimo¬
nia. quos illi non recipiebant:
Q uodsi diligenter consideremus
hoc testimonium : euidenter ad
resurrectionem ꝑtinere cognosci¬
mus: Cumenim qua d ringente¬
simo circiter anno post mortem
abrahȩ haec dñs moysi loqueret᷑.
non dixit ego fui ds̃ abraham.
ds̃ isa ac. ds iacob. sed egoSum.
ostendens animas nonsimul cum
cor poribus ut saducei putabant
interisse : sed uiuere & esse:
Vnde & subditur: Non est ds̃ mor¬
tuorum : sed uiuentium: Illorũ
autem esse non poss& : sinon sub¬
sisteraͣ . E taudientes turbȩ : mi¬
rabantur dedoctrina eius: Pharin¬

Expanded text:
n Daniele: « Multi quidem n Daniele: « Multi quidem de terrae pulvere consurgent, alii in vitam aeternam, alii in opprobrium sempiternum . » Et Psalmista: « Ego dormivi et soporatus sum, et exsurrexi, quia Dominus suscepit me . » Sed, sicut superius dictum est, quia Sadducaei, contra quos de resurrectione sermonem habebat, oracula prophetarum non recipiebant, ideo superfluum erat ex illis libris proferre testimonia, quos illi non recipiebant. Quod si diligenter consideremus, hoc testimonium evidenter ad resurrectionem pertinere cognoscimus. Cum enim quadringentesimo circiter anno post mortem Abrahae haec Dominus Moysi loqueretur, non dixit: Ego fui Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob: sed, Ego sum, ostendens animas non simul cum corporibus ut Saddueaei putabant interiisse, sed vivere et esse. Unde et subditur: « Non est Deus mortuorum, sed viventium. » Illorum autem Deus esse non posset, si non subsisterent. « Et audientes turbae, mirabantur in doctrina ejus. Phari
Abbreviated transcription (Latin):
ne linguȩ cum greca eloquentia
non concordat: Apud latinos
enim propriȩ feminȩ nubere.
& uiri uxores ducere dicuntur:
sed hic proprietatẽ greci sermo¬
nis sequimur. cum dicimus non nu
surrectione uiri. neque nuben¬
tur uxores : quȩ habebunt qͥdem
corpora uera quȩ non possunt
nubi & nubere: sed tamen in mor¬
talia & absque infirmitate: &ideo
non solum a pollutione. sedetiam
abomni corruptione aliena:
Q uales autem sunt qui in hoc scło
digni habentur: manifestat dicens:
Sed erunt sicut angłi dei incaelo.
uuuid est in morta les effecti Peresur¬
rectione autẽ mortuoꝵ non legis¬
tis: quoa dictum est ad no dicente
uobis. ego sum ds̃ abraham. & ds̃ isaac.
& ds̃ iacob Ad comprobandam
resurrectionis uerita tẽ : multo
Apertiora testimonia. dñs deora¬
culis proph&arum ꝓferre poterat:
Equibus est illud Expectame
dicit dñs in die resurretionis
meae infuturum: Et iterum in
oseȩ : Viuificabitnos post duos

Expanded text:
nae linguae cum Graeca eloquentia nae linguae cum Graeca eloquentia non concordat. Apud Latinos enim proprie feminae nubere, et viri uxores esse dicuntur. Sed hanc proprietatem Graeci sermonis sequimur, cum dicimus: « Non surrectione viri, neque nubentur uxores, quae habebunt quidem corpora vera, quae possunt nubi et nubere, sed tamen immortalia, et absque infirmitate; et ideo non solum a pollutione, sed etiam ab omni corruptione aliena. Quales autem sint, qui in hoc saeculo digni habentur, manifestat dicens: « Sed erunt sicut angeli Dei in coelo, » id est immortales effecti: « De resurrectione autem mortuorum non legistis quod dictum est a Deo, dicente vobis: Ego sum Deus Abraham et Deus Isaac, et Deus Jacob? » Ad comprobandam resurrectionis veritatem, multa apertiora testimonia Dominus de oraculis prophetarum proferre poterat, ex quibus est illud: « Exspecta me, dicit Dominus, in die resurrectionis meae in futurum . » Et iterum in Osee: « Vivificabit nos post duos
Abbreviated transcription (Latin):
Quicũque fecerit uoluntatẽ patris
mei qui incaelis est : ipse meus frater¬
& soror & mater est: Et ꝑꝓphetam:
Narrabo nomen tuum fratrib meis:
inmedio eccłȩ laudabo te: Huius
ux or eccła scã est: cui ipse ꝑ prophe¬
sionem suam paucos iudaeorum
per suam predicationem & bonũ
ecemplum filios spiritaliter dõ
generat: Primogenito quoque
fratris nomen inponit. quia axp̃o
doctores. non suos. ee. proprios.
sed dei : quos per predicationem ge¬
nerant: Sed saducei quia scriptu¬
ras spiritaliter non intellegebant:
resur rectionẽ negare uolebant.
unde congrue adnõ audierunt:
Erratis: nescientes scripturas. neq
uirtutem dĩ: Quia enĩ scriptu¬
rarum sensus ignorabant: consequen¬
ter xp̃m qui est dĩuirtus & dĩ sa¬
pientia. minime cognoscebant:
Quid autẽ deresurrectione crede¬
re uel sentire debeamus: manifes¬
tat cum ait: In resurrectione.
enim neque nubent. neque nuben¬
tur : sed sunt sicut angłi di incȩlo:
Inquibus uerbis: proprietas lati¬

Expanded text:
icunque fecerit voluntatem Patris mei, qui est in coelis, ipse meus frater, soror et mater est . » Et per Prophetam: « Narrabo nomen tuum fratribus meis, in medio Ecclesiae laudabo te . » Hujus uxor Ecclesia sancta est, cui ipse per prophesionem suam paucos Judaeorum per suam praedicationem et bonum exemplum filios spiritaliter Deo generavit. Primogenito quoque fratris nomen imponit, quia a Chridoctores non suos esse proprios, sed Dei, quos per praedicationem generant. Sed Sadducaei, quia Scripturas spiritaliter non intelligebant, resurrectionem negare volebant. Unde congrue a Domino audierunt: « Erratis, nescientes Scripturas, neque virtutem Dei. » Quia enim Scripturarum sensus ignorabant, consequenter Christum, qui est Dei virtus et Dei sapientia, minime cognoscebant. Quid autem de resurrectione credere vel sentire debeamus, manifestat cum ait: « In resurrectione enim neque nubent neque nubentur, sed erunt sicut angeli Dei in coelo. » In quibus verbis proprietas Lati
Abbreviated transcription (Latin):
surge : E tresedit qui erat mortuus
& cȩpit loqui: & dedit illũ matri
suę Recte peradolescentẽ genus
designatur humanũ : quia Sicut
in adolescentia. forte & robustũ.ẽ.
corpus: ita genus humanũ priorib
temporibus. uelut in iuuentute ui¬
guit. in procreatione ꝓlis foecun¬
dum. in longitudine uitȩ diutur¬
num. in habundantia rerũ uberri¬
mum: Resedit aũt qui erat mortu¬
us : quando genus humanũ aduitã
rediit: Coepit loqui. id est qui pͥ¬
us opera manuum suarũ lauda
eruditam: Etcum psalmista:
Dñe labia mea aperies: Dedit illũ
matri suȩ : quando eũ ecclesiae
coͣnstituit: Accepit aut̃ om̃s timor:
Hii quitimore & admirationie
concutiebantur. in mundi sp̃s in¬
telleguntur : quiuidentes genus
humanum per aduentũ dñi desua
potestate eripi. tota intentione
confussi sunt : in tantũ ut per
obsessum hominem dicereNit.
Quid nobis & tibi filidi : uenisti
ante tempus torquerenos.¬

Expanded text:
resedit qui erat mortuus, et coepit loqui, et dedit illum matri suae. » Recte per adolescentem genus designatur humanum, quia sicut in adolescentia forte et robustum est corpus, ita genus humanum prioribus temporibus velut in juventute viguit, in procreatione prolis fecundum in longitudine vitae diuturnum, in abundantia rerum uberrimum. Resedit autem qui erat mortuus, quando genus humanum ad vitam rediit. Coepit loqui, id est, qui prius opera manuum suarum laudabi linguam eruditam . » Et cum Psalmista: « Domine, labia mea aperies . » Dedit illum matri suae, quando eum Ecclesiae restituit. « Accepit autem omnes timor. » Hi qui timore et admiratione concutiebantur, immundi spiritus intelliguntur, qui videntes genus humanum per adventum Domini de sua potestate eripi, tota intentione concussi sunt in tantum, ut per obsessum hominem dicerent: « Quid nobis et tibi, Fili Dei? venisti ante tempus torquere
Abbreviated transcription (Latin):
bimur : & erimus de illis. dequib
esaias ait Qui ambulat iniustitus
Uidua hȩc spiritaliter significat
scam eccłam: quae ꝓeo uidua dici¬
tur. quia pręsentia dñi sui uidua¬
taest: eiusq reditum adiudiciũ
expectat : dequa scriptum est:
uiduam eius benedicens benedicã:
haecest uidua illa. quae cotidie
in euuangło iudicẽ interpellat:
qm̃ ecđa instantissime inoratio¬
ne per seuerat: dequa scriptũ est:
uiduȩ filius. unus quisque creden¬
tium est : quitunc moritur in ani¬
maquando peccat incorpore:
Flebat autem mater unicũ filium
suum : quia eccła spiritalium
filiorum suorum mortẽ cotidie
flere noncessat sicut faciebat
paulus apłs. quando dicebat.
Filioli mei quos iterũ parturio.
donec formetur xp̃s in uobis.

Expanded text:
bimur, et erimus in illis, de quibus bimur, et erimus in illis, de quibus Isaias ait: « Qui ambulant in justitiis Vidua haec spiritualiter sanctam significat Ecclesiam, quae pro eo vidua dicitur, quia praesentia Domini sui viduata est, ejusque reditum ad judicium exspectat, de qua scriptum est : « Viduam ejus benedicens benedicam. » Haec est illa vidua, quae quotidie in Evangelio judicem interpellat: quoniam Ecclesia instantissime in oratione perseverat, de qua scriptum est: viduae filius, unusquisque credentium est, qui tunc moritur in anima, quando peccat in corpore. Flebat autem mater unicum filium suum, quia Ecclesia spiritalium filiorum suorum mortem quotidie flere non cessat, sicut faciebat Paulus apostolus, quando dicebat: « Filioli mei, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis
Abbreviated transcription (Latin):
maledictionis. falsitatis. & scurrili¬
tatis : ut cũ beato iob dicere possimꝰ:
Auditu auris. audiuite dñe:
Etcum propheta: Audiã quid
loquatur. in me dñs dĩ : M uniamus
amaledictione. detractione. fal¬
sitate. & odioso sermone utcũ
psalmista dicere ualeamus: Dixi
custodiam uias meas: ut non delin¬
quam in lingua mea: Posui ori
meo custodiam: Muniamus man
abeffusione sanguinis &lesionie
proximi : semperque eas adele¬
mosinam largienda & bona ope¬
ra facienda paratas habeamus:
utcum psalmista dicere quȩ amus:
Lauabo inter innocentes manus
meas & circum dabo altare tuum
dñe: Etcum eccła: Manus meȩ
distillauerunt myrram & digiti
mei pleni myrra ꝓbatis sima
Custodiamus etiam pedes. ne sint
ueloces adcur rendum inmalum.
sed potius. ad pacem euuangelizan¬
dam : ut impleatur in nobis illud
Quod inisaia scriptum est: Beati
nedes: pacem portantes: E tcũ
quinque sensus bene custodicrimꝰ.
spiritaliter ad nõ resuscitari mere¬

Expanded text:
edictionis, falsitatis et scurrilitatis, ut cum beato Job dicere possimus: « Auditu auris audivi te, Domine . » Et cum Propheta: « Audiam quid loquatur in me Dominus Deus . » Muniamus a maledictione, detractione, falsitate et odioso sermone, ut cum Psalmista dicere valeamus : « Dixi, custodiam vias meas, ut non delinquam in lingua mea. Posui ori meo custodiam. » Muniamus manus ab effusione sanguinis et laesione proximi, semperque eas ad eleemosynam largiendam et bona opera facienda paratas habeamus, ut cum Psalmista dicere queamus: « Lavabo inter innocentes manus meas, et circumdabo altare » Et cum Ecclesia: « Manus meae distillaverunt myrrham, et digiti mei pleni myrrha probatissima . » Custodiamus etiam pedes, ne sint veloces ad currendum in malum, sed potius ad pacem evangelizandam, ut impleatur in nobis illud, quod in Isaia scriptum est: Beati pedes pacem portantes. Et cum nim hos quinque sensus bene custodierimus, spiritualiter a Domino resuscitari mere
Abbreviated transcription (Latin):
suam & similitudinẽ creauit:
Sed cum eos quibus loquitur mini ÷̃¬
mos fidei uocat : ostendit quia
fides augmentũ habet Qui enĩ ñ¬
non credit infidelis est. qui autem
perfecte credit. recte fidei est:
Quiuero exparte credit. & Ex
parte non credit : minimeꝰ est
fidei: E t talis fides augonen tum
desiderat: sicut apłi dño dixer̃:¬

Expanded text:
suam et similitudinem creavit. suam et similitudinem creavit. Sed cum eos, quibus loquitur, minimos fidei vocat, ostendit quia fides augmentum habet. Qui enim non credit, infidelis est; qui autem perfecte credit, rectae fidei est; qui vero ex parte credit, et parte non credit, minimae est fidei. Et talis fides augmentum desiderat, sicut apostoli Domino dixer
Abbreviated transcription (Latin):
sicut unum existis. id est liluis. Qm̃
cum ess& non solũ potentis simus.
sed etiam om̃ium regũ sapientis¬
simus. & disputass& de om̃ib herbis
terrȩ. acedris libani usque adhẏso¬
pum. qui egredictur deparicte:
in om̃i gła sua non potuit inueni¬
re tale genus uestimenti. quod eẽt.
candidũ ut lilium. rubicundũ ut
rosa. purpureũ ut uiola: S ed qđ
temporalis salomon non potuit
inuenire in om̃i gła sua: spiritalis
scilic& lilium inuirginib. rosam
in martẏrib. uiolam in continen¬
tibus: Etprudentissima cõparatio¬
ne. dñs iactantiã hominũ redar¬
guit : cum adiungit: Si aut̃ foenũ
agri quod hodie est. & cras incliba¬
num mittitur ds̃ sic uestit: quanto
magis uos minimȩ fidei: Acsi dice¬
r& ÷ Si foenum agri idest herbas
terrȩ. quae adhabundantiã plu¬
uiȩ crescunt. & in ardore solis ares¬
cunt. ds̃ tanta uarietate & decore
uestit : nec uos innuditate uel fri
gore patietur. quos ad imaginẽ

Expanded text:
sicut unum ex istis, id est liliis. Quoniam sicut unum ex istis, id est liliis. Quoniam cum esset non solum potentissimus, sed etiam omnium regum sapientissimus, et disputasset de omnibus herbis terrae a cedris Libani usque ad hyssopum qui egreditur de pariete, in omni gloria sua non potuit invenire tale genus vestimenti, quod esset candidum ut lilium, rubicundum ut rosa, purpureum ut viola. Sed quod temporalis Salomon non potuit invenire in omni gloria sua, spiritalis scilicet lilium in virginibus, rosam in martyribus, violam in continentibus. Et prudentissima comparatione Dominus jactantiam hominum redarguit cum adjungit: « Si autem fenum agri, quod hodie est et cras in clibanum mittitur, Deus sic vestit, quanto magis vos minimae fidei? » Ac si diceret: Si fenum agri, id est herbas terrae, quae ad abundantiam pluviae crescunt et in ardore solis arescunt, Deus tanta varietate et decore vestit, nec vos nuditate vel frigore perire patietur, quos ad imaginem
Abbreviated transcription (Latin):
Nihil deest timentibus eum: Quia
nunc escarũ & uestimentorũ suꝑflu¬
am curã uetat. cum adiungit:
Quis autẽ ur̃m cogitando potesi
adicere ad staturã suam cubitum
unum. Et deuestimento quid sol¬
liciti estis.: Siergo hominibus
patet. quia nullus adstaturã suã
cubitum uel minimã partem adi¬
cere potest: ille qui inmensura &
pondere & numero cuncta dispo¬
suit : Sicut dedit mensurã corpo¬
ris prout uoluit: sic dabit & uesti¬
menti necessitatẽ: Unde etiã ad car¬
nalium hominũ super fluitatem
conuincendã: derebus minimis si¬
.militudinem adhibuit diceNis:
Considerate lilia agri quomodo
crescunt : non laborant neque
nent: hic lilia agri pro om̃ibus
herbis terrȩ posuit : quas ds̃
omp̃s sine tex tricũ labore mira
uarietate depingit. aliis candidũ
colorem prebens ut liliis : aliuis ru¬
bicundum utrosis. aliis purpure¬
um ut uiolis : intantũ ut nec salo¬
mon in om̃i gła sua coopertus sit

Expanded text:
Nihil deest timentibus Deum. QuiaNihil deest timentibus Deum. Quianunc etiam vestimentorum superfluam curam vetat, cum adjungit: « Quis autem vestrum cogitando potest adjicere ad staturam suam cubitum unum? et de vestimento quid solliciti estis? » Si ergo omnibus patet, quia nullus ad staturam suam cubitum vel minimam partem adjicere potest: ille qui in mensura et pondere et numero cuncta disposuit, sicut dedit mensuram corporis prout voluit, sic dabit et vestimenti necessitatem. Unde etiam ad carnalium hominum superfluitatem convicendam, de rebus minimis similitudinem adhibuit, dicens: « Considerate lilia agri, quomodo crescunt, non laborant neque nent. » Hic lilia agri pro omnibus herbis posuit, quas Deus omnipotens sine textricum labore mira varietate depingit, aliis candidum colorem praebens, ut liliis; aliis rubicundum, ut rosis; aliis purpureum, ut violis, tantum ut ne Salomon in omni gloria sua coopertus sit,
Abbreviated transcription (Latin):
coruos posuit dicens: Respicite cor¬
uos: T radunt ergo phisiologi.
quia quando coruoꝵ pulli ꝓcrea¬
ti fuerint. tam diu nona p̾aren¬
tibus aluntur : quo adusq nigrescen¬
tibus plumis. similitudinẽ eorũ
inse formare ceperint: Sed quia
aparentibus relinquuntur dĩ ꝓui¬
dentia pascuntur : psalmista teste¬
quiait: Quidat iumentis aescam ip¬
sorum: & pullis coruorũ inuocantib
eum: Vnde diuina uoce adbeatũ iob
dicitur: Quispreparat coruo escam
suam : quando pulli erus addm̃ cla¬
mant. uagientes eoquod non habe¬
ant cybos. Si ergo tam uilia uo¬
latilia. quȩ que etiam hominib suꝑ¬
flua esse uidentur. ds̃ fame perire
non patitur: nullomodo hominem
adimaginem & similitudinẽ suam
factum. fame perire patietur: Nisi
forte peccatis habundantib sterili¬
tas terrae. iusto dĩ iudicio contra
naturã accidat. psal mista teste qui
ait: Nonuidi iustũ derelictũ: nec
semen eius quęrens panẽ: Et iterũ:

Expanded text:
corvos posuit, dicens: Respicite corcorvos posuit, dicens: Respicite corvos. Tradunt enim physiologi, quia quando corvorum pulli procreati fuerint, tandiu a parentibus aluntur, quoadusque nigrescentibus plumis similitudinem eorum in se formare coeperit; sed quia a parentibus relinquuntur, Dei providentia pascuntur, teste Psalmista qui ait: « Qui dat jumentis escam ipsorum, et pullis corvorum invocantibus eum . » Unde divina voce ad beatum Job dicitur : « Quis praeparat corvo escam suam, quando pulli ejus ad Deum clamant vagientes eo quod non habeant cibos? » Si ergo tam vilia volatilia, quae etiam hominibus superflua esse videntur, Deus fame perire non patitur, nullo modo hominem ad imaginem et similitudinem suam factum fame perire patietur, nisi forte peccatis abundantibus sterilitas terrae justo Dei judicio contra naturam accidat, Psalmista teste qui ait: « Non vidi justum derelictum, nec semen ejus quaerens panem . » Et iterum:
Abbreviated transcription (Latin):
& cor pus plusquã uestimentum.
Acsi dicer&: Quimaiora prestitit
dñs: minora non negabit: Quide¬
dit animã. dabit & crbum : Etqui
tribuit corpus. adiciet uestimentũ:
Et ne mens humana sub fragilita¬
tis occasione. de presentis uitae ne¬
cessitate causareturs dñs ex uolatili¬
bus caeli exemplum adhibuit di¬
cens: Respicite uolatilia caeli.
qm̃ non serunt. neque metunt. neq
congregant inhorrea. & pater
uester caelestis pascit illa: Acsi dice¬
r&: Sids̃ uolatilia caeli. quȩ anmã
in rationabilem habent. absque ara¬
tri labore. & sine sollicitudine me¬
tendi. atque in horrea congregan¬
di pascit: nequaquã hominem
adimaginem & similitudinẽ Suã
factum. fame perire patietur:
Unde & subditur: Nonne uos magis
pluris estis illis Quodnon adnũ¬
merum. sed adimaginem ꝑ tinet
Quod est dicere: Pluris estis illis.
idest rationabiles : quia meliores
estis illis Alius autẽ euuangelista
prouolatilibus caeli: specialiter

Expanded text:
et corpus plus quam vestimentum? » et corpus plus quam vestimentum? » Ac si diceret: Qui majora praestitit Dominus, minora non negabit; qui dedit animam, dabit et cibum; et qui tribuit corpus, adjiciet vestimentum. Et ne mens humana sub fragilitatis occasione de praesentis vitae necessitate causaretur, Dominus de volatilibus coeli exemplum adhibuit, dicens: « Respicite volatilia coeli, quoniam non serunt, neque metunt, neque congregant in horrea, et Pater vester coelestis pascit illa. » Ac si diceret: Si Deus volatilia coeli, quae animam irrationalem habent, absque aratri labore et sine sollicitudine metendi atque in horrea congregandi pascit, nequaquam hominem ad imaginem et similitudinem suam factum, fame perire patietur. Unde et subditur: « Nonne vos magis pluris estis illis? » Quod non ad numerum, sed ad imaginem pertinet, quod est dicere: Pluris estis illis, id est rationales, quia meliores estis illis. Alius enim evangelista pro volatilibus coeli specialiter
Abbreviated transcription (Latin):
corpori ur̃o quid induamini: Acsi
utrum cybus iste ad animã ꝑtineat:
cum anima incorporeasit & in uisibi¬
lis. cybus autem uisibilis: Quibus¬
autem respondendum est. quia anima
in hoc loco propre senti uita ponitur:
cuius sustenticulum . ẽ. cybus & po¬
tus. somnus & uestimentum: Queri¬
tur autem quare dixerit nesolliciti
sitisanimȩ urãe quidmanducetis:
cum in laude uiri scĩ dictumsit per
prophetam: Labores manuum tua¬
rum quia manducabis : beatus es & be¬
ne tibi erit: Ad quod dicendum.
quia in hoc loco dñs. non laborem
prohibuit : sed sollicitudinẽ uetuit:
Laborare enim debet homo unde
uiuat. non unde diues efficiatur :
sicut primo homini dictumest In
laborat unus quis que ualidus.¬
operando manibus suis quod bonũ
est : ut habeat unde tribuat ne¬
cessitatẽ patienti Et nemens hu¬
manaᵈͤ presentis uitȩ sustentaculo
dubitar&: ad huc subiunxit dicers:
Nonne anima plusest quã esca:

Expanded text:
corpori vestro quid induamini. » Ac corpori vestro quid induamini. » Ac utrum cibus iste ad animam pertineat, cum anima incorporea sit invisibilis, cibus autem visibilis. Quibus respondendum est, quia anima in hoc loco pro praesenti vita ponitur, cujus sustentaculum est cibus et potus, somnus et vestimentum. Quaeritur autem quare dixerit, « Ne solliciti sitis animae vestrae quid manducetis, » cum in laude viri sancti dictum sit per Prophetam: « Labores manuum tuarum quia manducabis, beatus es et bene tibi erit . » Ad quod dicendum quia in hoc loco Dominus non laborem prohibuit, sed sollicitudinem vetuit. Laborare enim debet homo unde vivat, non unde dives efficiatur, sicut primo homini dictum est : « laboret unusquisque operando manibus suis quod bonum est, ut habeat unde tribuat necessitatem patientibus . » Et ne mens humana de praesentis vitae sustentaculo dubitaret, adhuc subjunxit, dicens: « Nonne anima plus est quam esca,
Abbreviated transcription (Latin):
Mammona autem. hebraicę uelsyri¬
acę̧ : latinę diuitiȩ interpretantur:
Aquarum proprietate non longe
societas punicę linguę distat: quia
punice mammon. latine lucrũ dicit᷑:
Audiat hoc auarus. audiat qui xp̃ia¬
no censetur nomine: & intellegat se
dõ simul & diuitiis seruire nom posse:
Aliud enim habere est diuitias. &
aliud seruire diuitiis Qui enĩ diui¬
tiarum dñs est. eas ut dñs distribuit:
rendis. sed etiam incustodiendis illis¬
sollicita seruitute torquetur : & ideo
dum serui tute diuitiarũ implicatꝰ
tenetur. axp̃i seruitute euacuatur:
quia fluuius duminmultis riuulis di¬
uiditur. a proprio alueo siccatur:
Unde dñs ait in euuangelio: Diuitiȩ
& uoluptates suffocant uerbũ : ut non
referat fructum: Hinc ꝑ iohannem
constituetur: Unde eos qui xp̃o ser¬
uire desiderant. dñs adspontaneam
pauper tatẽ inuitat : cum subiungit
dicens: Ideo dico uobis. nesolliciti sitis
animȩ urae quid manducetis. neque

Expanded text:
» Mammona autem Hebraice vel Syri» Mammona autem Hebraice vel Syriace, Latine divitiae interpretatur; a quarum proprietate non longo societas Punicae linguae distat, quia Punicae mammon, Latine lucrum dicitur. Audiat hoc avarus, audiat qui Christiano censetur nomine, et intelligat se Deo simul et divitiis servire non posse. Aliud est enim habere divitias, et aliud servire divitiis. Qui enim divitiarum Dominus est, eas ut Dominus distribuit, rendis, sed etiam in custodiendis sollicita servitute torquetur. Et ideo dum servitute divitiarum implicatus tenetur, a Christi servitute evacuatur. Quia fluvius dum in multis rivulis dividitur, a proprio alveo siccatur. Unde Dominus ait in Evangelio: Divitiae et voluptates suffocant verbum, ut non ferat fructum. Hinc per Jacobum constituitur . » Unde eos, qui Christo servire desiderant, Dominus ad spontaneam paupertatem invitat, cum subjungit, dicens: « Ideo dico vobis, ne solliciti sitis animae vestrae quid manducetis, neque
Abbreviated transcription (Latin):
net: O diet uidelic& diabolum:
& diliget xp̃m Quienim dili¬
git dm̃: odit malun: Nemo eni
tam fere mentis est. quise dm̃ uer¬
bis odire fateatur: Sed odire din
diciturqui eum non diligit. id est
qui eius pręcepta non custodit:
Dequalib ipse dicit: Quia uider̃
me. & odio habuerunt me gratis:
Qui autẽ contempnit dm̃. sustinet
diabolũ durum & pernitiosum dnm.
quia non solum inperpetua pęna.
sed etiam inpręsenti uita. quiei Serui¬
unt. multa dura & aspera sustinent:
Sicut enim onus xp̃i leue est. & iu¬
gum suaue : ita ccontrario seruitus
diaboli dura & aspera: tande dehis
qui eius uoluntatẽ sequuntur: persa¬
lomonem dicitur: Non enĩ dormi¬
unt nisi male fecerint: nec rapitur
somnus ab oculis eoꝵ nisi subplanta¬
uerint: Etper prophetam: ut iniq:
agerent: laborauerunt: Sed qui a
diabolꝰ hanc seruitutẽ maxime in
eorum mentib inuenit. qui auari¬
tiȩ aestibus ardent: recte subditur:
Non potestis dõ seruire : & mammone:

Expanded text:
Odiet videlicet diabolum, et diliget Christum. Qui enim diligit Deum, odit malum. Nemo enim tam ferae mentis est, qui se Deum verbis odire fateatur. Sed odire Deum dicitur, qui eum non diligit, id est qui ejus praecepta non custodit, de qualibus ipse dicit: « Quia viderunt me, et odio habuerunt me gratis . » Qui autem contemnit Deum, sustinet diabolum durum et perniciosum dominum, qui non solum in perpetua poena, sed etiam in praesenti vita, qui ei serviunt, multa dura et aspera sustinent. Sicut enim onus Christi leve est et jugum suave, ita econtrario servitus diaboli dura est et aspera. Unde de his qui ejus voluntatem sequuntur, per Salomonem dicitur: « Non enim dormiunt, nisi malefecerint: nec rapitur somnus ab oculis eorum, nisi sup plantaverint . » Et per prophetam: « Ut inique agerent, laboraverunt . » Sed quia diabolus hanc servitutem maxime in eorum mentibus invenit, qui avaritiae aestibus ardent, recte subditur: « Non potestis Deo servire et mammonae.
Abbreviated transcription (Latin):
Pater nr̃t quies incaelis: scĩficet᷑
nomen tuum: Ille enĩ quinos cre¬
aut sciens figmencũ nr̃m . &. con¬
siderans fragilita nostram.
sinos proaeternaꝰ licitos esse
uiderit: absque magna sollicitu¬
dine uictũ & uestimentũ ministra¬
bit: Ipse enim scit quid nobis necesse
sit: antequã petamus eũ: Nam
in quo uelit nos eẽ. sollicitos. & qđ
a beo petere debeamus. ostendit cũ
ait Querite aũt primũ regnum
dĩ & iustitiã eius. & haec omnia
adicientur uobis: Primũ autem
idẽ precipue Regnum di &ius¬
titiã eius querere monet : quia
ante om̃a. & super om̃a hoc petere.
hoc quȩrere. hoc monere &. deside¬
rare debemus: ut regni caelestis
participes simus: Notandũ autẽ
quod non ait. haec om̃a dabunt᷑
uobis sed adicientur : ostenders
illud principale bonum quođ
datur id est regnũ dĩ & iustitiã
eius: haec om̃a quae adiciunt᷑.
tantũ in presenti uita esse neces¬

Expanded text:
Pater noster qui es in coelis, sanctificetur Pater noster qui es in coelis, sanctificetur nomen tuum . » Ille enim qui nos creavit, sciens figmentum nostrum, et considerans fragilitatem nostram, si nos pro aeterna vita sollicitos esse viderit, absque magna sollicitudine victum et vestimentum ministrabit. Ipse enim scit quid nobis necesse sit, antequam petamus eum. Nam in quo velit nos esse sollicitos, et quid ab eo petere debeamus, ostendit cum ait: « Quaerite ergo primum regnum Dei et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis. » Primum autem, id est praecipue, regnum Dei et justitiam ejus quaerere monet, quia ante omnia et super omnia hoc petere, hoc quaerere, hoc amare et desiderare debemus, ut regni coelestis participes simus. Notandum autem quod non ait: Haec omnia dabuntur vobis, sed adjicientur, ostendens illud esse principale bonum quod datur, id est regnum Dei et justitiam ejus; haec omnia quae adjicientur, tantum in praesenti vita esse neces
Abbreviated transcription (Latin):
credenti : respondit: Credo dñe : ad¬
iuiua incredulitatẽ meam: Finita
autẽ similitudine ad nr̃am ammo¬
nitionem : iterum sermonẽ conuer¬
tit cum ait: Nolite ergo solliciti
esse dicentes. quid manducabimus
aut quid bibemus : autquo operie¬
mur: haec cnim om̃a : gentes in¬
quirunt: Gentes dicit alienos afide.
& hnicos & paganos: quidm̃ nesc̃i¬
usque ad crapulã: & quidbibunt
usque adhebrietatẽ : & quid indu¬
antur usque adiactantiã & super¬
fluitatem: Nã pretiosa uestis: non
nisi propter inanem głam requi¬
ritur: Unde dñs in hoc loco bene
iuxta alium euuangelistã fert᷑
dixisse : & nolite insublime tolli i
Nobis autẽ qui sollicite seruare
debemus unitatẽ sp̃s inuinculo
pacis. & quorũ spes in altera uita
est in quo nr̃am sollicitudinem lx¬
ponere debemus: manifestat cum
adiungit Scit enĩ pater uester
quia his om̃ibus indigetes: Pater
nr̃t ille est quinon solũ dignatus
est creare. sed etia redimere.
re : cui cotidie in oratione dicimꝰ

Expanded text:
sunt credenti, » respondit: « Credo, Domine, adjuva incredulitatem meam . » Finita autem similitudine, ad nostram admonitionem iterum ser monem convertit, cum ait: « Nolite ergo solliciti esse, dicentes: Quid manducabimus, aut quid bibemus, aut quo operiemur? Haec omnia gentes inquirunt. » Gentes dicit, alienos a fide, ethnicos et paganos, qui Deum nesciusque ad crapulam, et quid bibant usque ad ebrietatem, et quid induantur usque ad jactantiam et superfluitatem. Nam pretiosa vestis non nisi propter inanem gloriam requiritur: ua alium evangelistam fertur dixisse: « Et nolite in sublime tolli . » Nobis autem, qui solliciti servare debemus unitatem spiritus in vinculo pacis, et quorum spes in altera vita est, in quo nostram sollicitudinem ponere debemus, manifestat cum adjungit: « Scit enim Pater vester, quia his omnibus indigetis. » Pater noster ille est, qui non solum nos dignatus est creare, sed etiam redimere,re. Cui quotidie in oratione dicimus: «
Abbreviated transcription (Latin):
magister & dñẽ. & benedicitis.
Sum & enim: Siego dñs & magist¬
debetis alter alterius lauare pedes:
Quod proprię illorum est facere:
quimagis aeternam głam quam
temporalem diligunt uitam:
Unde & subditur: Qui autẽ se
exaltauerit humiliabitur : &qͥse
humiliauerit ex altabitur:
Queritur quare dicit quise ex al¬
tauerit humiliabitur : cũ multos
uideamus in presenti Scło ex alta¬
tos. & usque infinẽ ipsoꝵ in ipsa
exaltatione ꝑ manere : rursum ui¬
adexitum uitȩ consistere : Ad qđ
dicendum : quia quise inpresenti
scło superbȩ ex altauerit. infutu¬
ro humiliabitur. Etquise in hoc
scło ueraciter propter dñm xp̃m
humiliauerit. infuturo exaltabit᷑:
Sicut ergo inter suꝑbos semper
iurgia sunt. sic inter humiles
pax & concordia in uiolata con¬
seruatur : quia quise humiliant
in presenti. exaltabuntur infutu¬
ro. quando illam desiderabilẽ

Expanded text:
dicitis: sum etenim. Si ergo Dominus et magistdebetis alter alterius lavare pedes . » Quod proprie illorum est facere, qui magis aeternam gloriam, quam temporalem diligunt vitam. Unde et subditur: « Qui autem se exaltaverit, humiliabitur: et qui se humiliaverit, exaltabitur: » Quaeritur quare dicat: Qui se exaltaverit, humiliabitur, cum multos videamus in praesenti saeculo exaltatos, et usque in finem ipsorum in ipsa exaltatione permanere: rursum viad exitum animae consistere. Ad quod dicendum, quia qui se in praesenti saeculo superbe exaltaverit, in futuro humiliabitur: et qui se in hoc saeculo veraciter propter Dominum Christum humiliaverit, in futuro exaltabitur. Sicut ergo inter superbos semper jurgia sunt, sic inter humiles pax et concordia inviolata conservatur. Quoniam qui se humiliant in praesenti, exaltabuntur in futur