comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dandus crederet᷑ uł etiam ostendere¬
t ds̃. Propter eos quippe disputatio
illa suscepta ẽ. qͥ negant ex libero uo¬
luntatis arbitrio mali originẽ duci:
& dm si ita ẽ. creatorẽ omniũ natu¬
rarum culpandũ eẽ contendunt. eo
modo uolentes scđm suȩ impietatis
errorẽ. Manichei enĩ solent inmu¬
tabilem quandã & do coȩt̾nam intͦ¬
ducere naturã mali. Degr̃a uͦ dłi qua
suos electos sic p̾destinauit ut eors qͥ
iam in eis utunt᷑ libero arbitrio. ipse
etiam p̾pararet uoluntates: nichil in
his libris disputatũ ẽ ꝓpter hanc ꝓpo¬
sitam questionẽ. Ubi autẽ incidit locꝰ.
ut huiꝰ gr̃ȩ cõmemoratio fieret: tran¬
seunt̾ cõmemorata ẽt ñ quasi ude age¬
retur oꝑosa ratiocinatione defensa.
Aliud ẽ enim querere unde sit ma-¬
lumt̾ae aliud ẽ querere unde redea¬
tur ad pͥstinũ: uł ad maiꝰ ꝑueniat᷑
bonum. Quaꝓpter noui heretici pe¬
lagiani. qͥ liberũ sic asserunt uolun¬

Expanded text:
dandus crederetur uel etiam ostenderedandus crederetur uel etiam ostenderetur deus. propter eos quippe disputatio illa suscepta est, qui negant ex libero uoluntatis arbitrio mali originem duci et deum, si ita est, creatorem omnium naturarum culpandum esse contendunt, eo modo uolentes secundum suae inpietatis errorem — Manichei enim sunt — inmutabilem quandam et deo coaeternam introducere naturam mali. de gratia uero dei, qua suos electos sic praedestinauit, ut eorum, qui iam in eis utuntur libero arbitrio, ipse etiam praeparet uoluntates, nihil in his libris disputatum est propter hoc proposita quaestione. ubi autem incidit locus, ut huius gratiae commemoratio fieret, transeunter commemorata est, non, quasi inde ageretur, operosa ratiocinatione defensa. aliud est enim quaerere, unde sit malum, et aliud est quaerere, unde redeatur ad pristinum uel ad maius perueniatur bonum. Quapropter noui heretici Pelagiani, qui liberum sic asserunt uolun
Abbreviated transcription (Latin):
ym adhuc romȩ remo¬
rarem: uoliumꝰ dispu¬
tando querere. unde
sit malũ: & eo modo
disputauimꝰ ut si possemus id qͦd de
hac re diuinȩ auctoritati subditi cre¬
debamꝰ etiã ad intelligentiã nr̃am qͣntũ
disserendo opitulante dño agere pos¬
semus. ratio considerata &e tractata
ꝑdiiceret. Et qm̃ constitit int̾ nos di¬
ligent̾ ratione discussa. malũ ñ exor¬
tum nͥ ex libero uoluntatis arbitͥo:
tres libri quos eadem disputatio pe¬
perit appellati st̃ de libero arbitrio:
quoꝵs scd̾m & terciũ in affrica ĩa etiã¬
tunc potui terminaui. In his libriᷤᷤ
ita multa disserta st̃.ut incidentes
ñnullȩ questiones quas uel enoda¬
re ñ poteram. uł longã sermocinatio¬
nẽ in p̾senti requirebant ita differren¬
tur ut ex utraq parte uł ex omĩb ear¬
dem questionũ partib in quib ñ appa¬
rebat quid potiꝰ congrueret ueritati:
ad hoc tam̃ ratiocinatio nr̃a conelu¬
deretur: ut qͦ dlibet eoꝵ uerũ eẽt. lau¬

Expanded text:
m adhuc Romae demoraremur, noluimus disputando quaerere, unde sit malum, et eo modo disputauimus, ut, si possemus, id quod de hac re diuinae auctoritati subditi credebamus etiam ad intellegentiam nostram, quantum disserendo opitulante deo agere possemus, ratio considerata et pertractata perduceret. et quoniam constitit inter nos diligenter ratione discussa malum non exortum nisi ex libero uoluntatis arbitrio, tres libri, quos eadem disputatio peperit, appellati sunt de libero arbitrio. quorum secundum et tertium in Africa iam Hitunc potui, terminaui. In his libris ita multa disserta sunt, ut incidentes nonnullae quaestiones, quas uel enodare non poteram uel longam sermocinationem in praesenti requirebant, ita differrentur, ut ex utraque parte uel ex omnibus earundem quaestionum partibus, in quibus non apparebat, quid potius congrueret ueritati, ad hoc tamen ratiocinatio nostra concluderetur, ut, quodlibet eorum uerum esset, lau
Abbreviated transcription (Latin):
um gͦ eam naturã que tantũ
ẽ. neꝙ uiuit neq intelligit. sicu¬
ti ẽ corpꝰ exanime. p̾cedat ea natura
q̃ ñ tantum ẽ s etiã uiuit. neq intel¬
ligit. sicuti ẽ anima bestiarũ. e rur¬
sius hanc p̾cedat ea que simul ce est
& uiuit. & intelligit. sicut in hoĩe
mens rationalis:. num arbitraris in
nobis. id est in his quib natura nr̃a
complet᷑ ut homines simꝰ aliquid
inueniri posse p̾stantius: quã hoc
qd in his trib t̾cio loco posuimus:
Nam ce corpꝰ nos habere manifestũ
ẽ & uitã quandã. qua ipsum corpuᷤᷤ
animat᷑ atq uegetat᷑: quȩ duo etiam
in bestiis agnoscimꝰ: & terciũ qͥddam
quasi animȩ nr̃e caput. aut oculu
aut siqͥd congruentiꝰ de ratione atꝙp
intelligentia dici potest. quã ñ habet
natura bestiarũ. Qua re uide obsecͦ.
utrum aliquid inuenire possis: quod
sit in natura hominis ratione subli¬
miꝰ. Ad̾ Nichil omĩno meliꝰ uideo.

Expanded text:
um ergo eam naturam quae tantum est, nec vivit nec intelligit, sicuti est corpus exanime, praecedat ea natura quae non tantum est, sed etiam vivit, nec intelligit, sicuti est anima bestiarum; et rursus hanc praecedat ea quae simul et est et vivit et intelligit, sicut in homine mens rationalis; num arbitraris in nobis, id est in iis quibus natura nostra completur ut homines simus, aliquid inveniri posse praestantius, quam hoc quod in his tribus tertio loco posuimus? Nam et corpus nos habere manifestum est, et vitam quamdam qua ipsum corpus animatur atque vegetatur, quae duo etiam in bestiis agnoscimus, et tertium quiddam quasi animae nostrae caput aut oculum, aut si quid congruentius de ratione atque intelligentia dici potest, quam non habet natura bestiarum. Quare vide, obsecro, utrum aliquid invenire possis, quod sit in natura hominis ratione sublimius. E. Nihil omnino melius video.
Abbreviated transcription (Latin):
cum ignorantia & cũ difficulta¬
te & cum mortalitate nascamur. qm̃
illi cũ peccauissent. & in errorẽ &e in
erumpnã. & in mortẽ p̾cipitati st̃.
rerum moderatori summo do iusts¬
sune placuit: ut & in hortu homi¬
nis originalit̾ appareret iusticia pu¬
nientis: & in ꝓuectu miscđia libe¬
rantis.Non enĩ dampnato pͥmo
homini sic adempta ẽ beatitudo:
ut etiã fecunditas adimeret᷑. P ote¬
rat enim & de prole eiꝰ quãuis car¬
nali &e mortali aliqͦd in suo genere fi¬
eri decus. ornam̃tumq terrarũ. Iã¬
uͦ ut meliores gigneret quã ipse eẽt.
ñ erat eqͥtatis: s ex conu̾sione ad dm ut iuĩ¬
ceret quisq suppliciũ. qͦd origo eiꝰ ex auer¬
sione meruerat. ñ solũ uolentẽ ñ ꝓhiberi.
s etiã adiuuari oportebat. Etiã sic enĩ rerũ
cirator ostendit. quanta facilitate potuisset
homo si uoluisset retinere quod factus ẽ
cum proles enis potuit etiam suꝑare quod
nata est.

Expanded text:
cum ignorantia, et cum difficultacum ignorantia, et cum difficultate, et cum mortalitate nascamur, quoniam illi cum peccavissent, et in errorem, et in aerumnam, et in mortem praecipitati sunt, rerum moderatori summo Deo justissime placuit; ut et in ortu hominis originaliter appareret justitia punientis, et in provectu misericordia liberantis. Non enim damnato primo homini sic adempta est beatitudo, ut etiam fecunditas adimeretur. Poterat enim et de prole ejus, quamvis carnali et mortali, aliquod in suo genere fieri decus ornamentumque terrarum. Jamvero ut meliores gigneret quam ipse esset, non erat aequitatis: sed ex conversione ad Deum, ut vinceret quisque supplicium quod origo ejus ex aversione meruerat, non solum volentem non prohiberi, sed etiam adjuvari oportebat; etiam sic enim rerum Creator ostendit quanta facilitate potuisset homo, si voluisset, retinere quod factus est, cum proles ejus potuit etiam superare quod nata est. 56.
Abbreviated transcription (Latin):
am illud quod ignorans quisꝙ
non recte facit. &e quod recte uolenᷤ
facere ñ potest: ido dicunt᷑ peccata:. qͥa
de peccato illo liberȩ uoluntatiꝰ ori¬
ginem ducunt. Illud enim p̾cedens:
meruit ista sequentia. Nam sieut lin¬
guam dicimus ñ solum m̃brũ qͦd mo¬
uemus in ore dum loquim. s etiam
illud qͦd huiꝰ membri motũ conseqͥt᷑.
id est formam tenoremq uerboꝵ: scd
ca. alia latina: sic ñ solum peccatum
illud dicimus. qͦd ꝓpͥe peccatũ uocat᷑.
libera enim uoluntate & absciente cõ¬
mittitur: s etiam illud qͦd iam de hu¬
ius supplicio consequit᷑ necesse est.Sic
etiã ipsam naturã alit̾ dicimus. cum
ꝓpͥe loquim᷑ naturã hominis. in qua
pͥmum in suo genere inculpabilis
factus ẽ alit̾ istã in qͣ ex illiꝰ dãpnati
pena. & mortales &e ignari. & carni
subditi nascimur. Iuxta quẽ mo¬
dum dicit apłs. fuimus enĩ & nos
naturalit̾ filii ire: sicut & cȩteri. xliii.
t aut̾ẽ de illo pͥmo conuigio. &

Expanded text:
am illud quod ignorans quisque non recte facit, et quod recte volens facere non potest, ideo dicuntur peccata, quia de peccato illo liberae voluntatis originem ducunt: illud enim praecedens meruit ista sequentia. Nam sicut linguam dicimus non solum membrum quod movemus in ore dum loquimur, sed etiam illud quod hujus membri motum consequitur, id est formam tenoremque verborum, sca, alia latina: sic non solum peccatum illud dicimus, quod proprie vocatur peccatum, libera enim voluntate et ab sciente committitur; sed etiam illud quod jam de hujus supplicio consequatur necesse est. Sic etiam ipsam naturam aliter dicimus, cum proprie loquimur, naturam hominis, in qua primum in suo genere inculpabilis factus est: aliter istam, in qua ex illius damnati poena, et mortales et ignari et carni subditi nascimur; juxta quem modum dicit Apostolus, Fuimus enim et nos naturaliter filii irae, sicut et caeteri .Ut autem de illo primo conjugio, et
Abbreviated transcription (Latin):
pͥmũ qͦm manifestũ ẽ dm eẽ: deinde
utrum ab illo sint quecũq in quan¬
tumcũq sunt bona: postremo. utrũ
in bonis numeranda sit uoluntas li¬
bera. Quib comꝑtis: satis apparebit
ut opinor. utrũ recte homini data sit.
uare prius abs te quero. ut
de manifestissimiᷤᷤ capiamꝰ exor¬
dium. utrũ tu ipse sis. Anfortasse
metius. ne in hac int̾rogatione falla¬
ris: cum utiq si ñ eẽs. falli omĩno ñ
posses: Ad̾ Perge potius ad cȩtera.
Au Ergo qm̃ manifestum ẽ ẽẽ te.
nec tͥ aliter manifestũ eet̾ nͥ uiueres:
id quoq manifestũ ẽ uiuere te. Intel¬
sus intelligo. Au Ergo etiam hoc t̾¬
cium manifestum ẽ. hoc ẽ intellige¬
re te. ad̾ Manifestũ. Au Quid in hiͤ
tͥb tͥ uidetur excellere: Ad Intelli

Expanded text:
primum, quomodo manifestum est Deum esse; deinde, primum, quomodo manifestum est Deum esse; deinde, utrum ab illo sint quaecumque in quantumcumque sunt bona; postremo, utrum in bonis numeranda sit voluntas libera. Quibus compertis satis apparebit, ut opinor, utrum recte homini data sit. uare prius abs te quaero, ut de manifestissimis capiamus exordium; utrum tu ipse sis. An tu fortasse metuis, ne in hac interrogatione fallaris, cum utique si non esses, falli omnino non posses? E. Perge potius ad caetera. A. Ergo quoniam manifestum est esse te, nec tibi aliter manifestum esset, nisi viveres, id quoque manifestum est, vivere te: intelsus intelligo. A. Ergo etiam hoc tertium manifestum est, hoc est intelligere te. E. Manifestum. A. Quid in his tribus tibi videtur exce
Abbreviated transcription (Latin):
dixisset. Nisi credideritis: ñ intellige
tis ad credendum pͥmo hortatus ẽ:
qͦs ad salutẽ uocauit. S postea cũ de
ipso dono loqueret᷑. qͦd erat daturus
credentib ñ ait. hȩc ẽ aut̃ẽ uita ȩt̾na
Nam neq inuentũ dici potest. qͦd in¬
cognitũ credit᷑: neq quisquã inuenien¬
do do fit idoneus: nͥ ante crediderit.
qͦd ẽ postea cogniturus. Quaꝑpt̾ dñi
precepti ᷤ obtemꝑantes: queramꝰ instã¬
ter. Quod enim hortante ipso queri¬
mus. eodem ipso demonstrante in¬
ueniemꝰ. quantũ hec in hac uita &
a nobis talib inueniri queunt. Nã
& a meliorib etiam dum has terras
incolunt. &e certe a bonis ce piis omĩ¬
b post hanc uitã. euidentiꝰ atq ꝑfe¬
ctius ista cerni. optineriq credendũ
ẽ. & nobis ita fore sꝑandum: & ista
contemptis terrenis & humanis. om̃i
modo desideranda & diligenda sunt.
Queramus autẽ hoc ordine si placet:

Expanded text:
dixisset, Nisi credideritis, non intelligetdixisset, Nisi credideritis, non intelligettis ad credendum primo hortatus est, quos ad salutem vocavit. Sed postea cum de ipso dono loqueretur, quod erat daturus credentibus, non ait, Haec est autem vita aeterna : nam neque inventum dici potest, quod incognitum creditur; neque quisquam inveniendo Deo fit idoneus, nisi antea crediderit quod est postea cogniturus. Quapropter Domini praeceptis obtemperantes quaeramus instanter. Quod enim hortante ipso quaerimus, eodem ipso demonstrante inveniemus, quantum haec in hac vita, et a nobis talibus inveniri queunt: nam et a melioribus etiam dum has terras incolunt, et certe a bonis et piis omnibus post hanc vitam, evidentius atque perfectius ista cerni obtinerique credendum est; et nobis ita fore sperandum est, et ista contemptis terrenis et humanis, omni modo desideranda et diligenda sunt.Quaeramus autem hoc ordine, si placet:
Abbreviated transcription (Latin):
eẽ d̾m crederet: quia ce ea se uidisse
scripserunt. quȩ nullom fieri possent.
siñ eet̾ ds. Et nimis stultus eẽt. si me
rep̾henderet qͦd illis crediderim: qui
sibi uellet ut credere. Iam uͦ qͦd recte
rep̾hendere ñ ualeret: nullom᷑ repꝑiret
cur etiam nollet imitari:
igͦ utrum sit d̾s satis ẽẽ existimas.
qd̾ ñ temere tantis uiris credendũ
eẽ udicauimꝰ: cur ñ queso te de his
qͦq reb quas tanquã incertas & pla¬
ne incognitas querere institiumꝰ. si¬
milit̾ putas. eorumdẽ uiroꝵ auctori¬
tati sic eẽ credendu. ut de inuestiga¬
tione earum nichil amplius labore¬
mꝰ.: ad̾ S nos id qͦd credimus. nosse
& intellig̾e cupimꝰ. auRecte meministi. qͦd
etiã in exordio suꝑioris disputationisa
nob̾ positũ eẽ negare ñ possumꝰ. Nisi eñĩ
aluid eẽt credere & aliud intelligere: &
pͥmo credendi eẽt. qͥd magnũ &e dĩuinũ
intelligere cuperemꝰ. frustra ꝓph̾a

Expanded text:
esse Deum crederet; quia et ea se vidisse esse Deum crederet; quia et ea se vidisse scripserunt, quae nullo modo fieri possent, si non esset Deus; et nimium stultus esset, si me reprehenderet quod illis crediderim, qui sibi vellet ut crederem. Jam vero quod recte reprehendere non valeret, nullo modo reperiret cur etiam nollet imitari. A. Si ergo utrum sit Deus, satis esse existimas, quod non temere tantis viris credendum esse judicavimus; cur non, quaeso te, de iis quoque rebus, quas tanquam incertas et plane incognitas quaerere instituimus, similiter putas eorumdem virorum auctoritati sic esse credendum, ut de investigatione earum nihil amplius laboremus? E. Sed nos id quod credimus, nosse et intelligere cupimus. 6. A. Recte meministi, quod etiam in exordio superioris disputationis a nobis positum esse , negare non possumus. Nisi enim aliud esset credere, et aliud intelligere, et primo credendum esset, quod magnum et divinum intelligere cuperemus, frustra propheta
Abbreviated transcription (Latin):
b scriptũ ẽ. dixit insipiens in cor¬
de suo ñ est ds. hoc tͥ diceret. nec uellet
tecũ credere qͦd credis. s cognoscere u¬
trum uera credideris. relinqueres ne
hominẽ.an aliquo modo qͦd incon¬
cussum tenes ꝓsuadendum ẽẽ arbi¬
trareris: p̃sertim si ille ñ obluctari ꝑ¬
uicacit̾. s studiose id uellet agnoscere:
ad̾ Hoc qͦd ultimũ posuisti satis me
ammonet: qͥd ei respondere deberẽ.
Certe enuim quãuis eet absurdissimiᷤ.
concederet mͥ: cum doloso &e ꝑuicaci
de nulla omĩno &e maxime deretan¬
ta. ñ eẽ disserendum. Quo concesso. pͥ¬
or mecũ ageret. ut sibi crederem bono
animo eum istuc querere: neq aliqͥd
in se qͦd ad rem hanc attinet doli ac
ꝑuicatiȩ latere. Tum ego demonstra¬
rem. qͦd ciuus facillimũ puto: qͣnto
eẽt equiꝰ. cum sibi de occultis animi
sui que ipse nosset. uellet alterũ cre¬
derequi ñ nosset: ut etiam ipse tanto¬
rum uiroꝵ libris. qui se cum filio d̾i
uixisse testatum litteris reliquerunt

Expanded text:
in corde suo, Non est Deus , hoc tibi diceret, nec vellet tecum credere quod credis, sed cognoscere utrum vera credideris; relinqueresne hominem, an aliquo modo, quod inconcussum tenes, persuadendum esse arbitrareris; praesertim si ille non obluctari pervicaciter, sed studiose id vellet agnoscere? E. Hoc quod ultimum posuisti, satis me admonet quid ei respondere deberem. Certe enim quamvis esset absurdissimus, concederet mihi, cum doloso et pervicaci de nulla omnino et maxime de re tanta, non esse disserendum. Quo concesso, prior mecum ageret, ut sibi crederem bono animo eum istuc quaerere, neque aliquid in se, quod ad rem hanc attinet, doli ac pervicaciae latere. Tum ego demonstrarem, quod cuivis facillimum puto, quanto esset aequius, cum sibi de occultis animi sui quae ipse nosset, vellet alterum credere qui non nosset, ut etiam ipse tantorum virorum Libris, qui se cum Filio Dei vixisse testatum Litteris reliquerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
cõmunit̾ habeant: ñ possumꝰ ullo eoꝵ
sensu diuidicare: ad Nullomͦ. s quo¬
dam int̾iore ista diuidicant᷑. Au Nũ
forte ipsa ẽ ratio: qua bestie carent
slam ut opinor ratione ista comp̾ben¬
dinꝰ &e ita se habere cognoscimꝰ. Ad̾.
Magis arbitror nos ratione comp̾hen¬
dere. ẽẽ int̾iorem quendam sensum: ad
quẽ ab istis quinq notissimis cuncta
referantur. Nlamq aliud ẽ quo uidet
bestia: & aliud quo ea quȩ uidendo sen¬
tit. uł uitat uł appetit. Ille enim sensꝰ
in oculis ẽ:ille autẽ in ipsa intꝰ anima:
quo ñ solum ea quȩ uidentur. s etiã¬
ea quȩ audiunt᷑. queq cȩteris capi¬
untur corporis sensib. uł appetunt a¬
nimalia delectata & assumunt. uł of¬
fensa deuitant &e respuunt. Hic autẽ
nec uisus. nec auditus. nec olfactus
nec gustatꝰ. nec tactus dici potest s
nescio qͥd aliud: qͦd om̃ib cõmuniter
p̾sidet. Quod cũ ratione cõprehenda¬
mꝰ ut dixi: hoc ipsũ tam̃ rationẽ uo¬

Expanded text:
 ullo eorum sensu dijudicare? E. Nullo modo, sed quodam interiore ista dijudicantur. A. Num fortasse ipsa est ratio, qua bestiae carent? nam, ut opinor, ratione ista comprehendimus, et ita sese habere cognoscimus. E. Magis nos arbitror ratione comprehendere esse interiorem quemdam sensum, ad quem ab istis quinque notissimis cuncta referantur. Namque aliud est quo videt bestia, aliud quo ea quae videndo sentit, vel vitat vel appetit: ille enim sensus in oculis est, ille autem intus in ipsa anima; quo non solum ea quae videntur, sed etiam quae audiuntur, quaeque caeteris capiuntur corporis sensibus, vel appetunt animalia delectata et assumunt, vel offensa devitant et respuunt. Hic autem nec visus, nec auditus, nec olfactus, nec gustatus, nec tactus dici potest, sed nescio quid aliud quod omnibus communiter praesidet. Quod cum ratione comprehendamus, ut dixi, hoc ipsum tamen rationem vo
Abbreviated transcription (Latin):
Uideo enim ex hoc qͦd incertũ ẽ. utrũ
ad recte faciendum uoluntas libera
data sit. cum ꝑ illam etiam peccare
possimus: fieri etiam illud incertũ.
utrũ dari debuerit. Si enim incertũ
ẽ ad recte faciendum dat̃a eẽ. incertũ
etiam ẽ dari debuisse. Ac ꝑ hoc etiam
utrũ eam ds dederit. incertũ erit. Qa
si incertũ ẽ dari debuisse:. incertũ est
ab eo datam eẽ. quẽ nefas ẽ credere de¬
disse aliquid̾. qͦd dari ñ debuit. Augͦ.
Illud saltim tͥcertum ẽ. dđm eẽ. Ad fu¬
am hoc ñ contemplando. s creden

Expanded text:
Video enim ex hoc quod incertum est, utrum Video enim ex hoc quod incertum est, utrum ad recte faciendum voluntas libera data sit, cum per illam etiam peccare possimus, fieri etiam illud incertum, utrum dari debuerit. Si enim incertum est ad recte faciendum datam esse, incertum est etiam dari debuisse: ac per hoc etiam utrum eam Deus dederit, incertum erit; quia si incertum est dari debuisse, incertum est ab eo datam esse, quem nefas est credere dedisse aliquid quod dari non debuit. A. Illud saltem tibi certum est, Deum esse. E. Etiam hoc non contemplando
Abbreviated transcription (Latin):
onabit qͥdem d̾s ut spero. ut tͥ ua¬
leam respondere: uł potiꝰ ut ipse tͥ
eadem que sumina omniũ magistra
ẽ ueritate intus docente. respondeaᷤ.
S paulisꝑ uolo mͥ dicas. si id qͦd abs te
quesuieram. certũ & cognitum tenes.
dm̃ nobis dedisse liberam uolunta¬
tẽ: utrum oporteat dicere. dari ñ de-¬
buisse qͦd dedisse confitemur dm. Si
enim incertum ẽ utrum dederit: re¬
cte querimꝰ uirũ bene sit data: ut cũ
inuenerimus bene datam ẽẽ. inuenia¬
tur etiã illum dedisse. a quo animȩ
data sunt omĩa bona. Si autẽ inuene¬
rimꝰ ñ bene datam eẽ: ñ eum dedisse
intelligamusquẽ culpare nefas est.
Si uͦ certum ẽ quod ipse illam ded̾it:
oportet fateamur quoqͦ modo data
ẽ. neq ñ dari. neq aliter eam dari de¬
buisse. quã data ẽ. Ille enim dedit. cuiꝰ
factũ recte rep̾hendi nullo pacto potest.
A d̾ Quãquã hec inconcussa fide teneã:
tam̃ quia cognitione ñdum teneo:. ita
queramus. quasi omĩa incerta sint.

Expanded text:
onabit quidem Deus, ut spero, ut tibi valeam respondere, vel potius ut ipse tibi eadem, quae summa omnium magistra est, veritate intus docente respondeas. Sed paulisper mihi volo dicas, si id quod abs te quaesiveram, certum et cognitum tenes, Deum nobis dedisse liberam voluntatem, utrum oporteat dicere dari non debuisse, quod dedisse confitemur Deum. Si enim incertum est utrum dederit, recte quaerimus utrum bene sit data, ut cum invenerimus bene datam esse, inveniatur etiam illum dedisse, a quo homini data sunt omnia bona: si autem invenerimus non bene datam esse, non eum dedisse intelligamus, quem culpare nefas est. Si vero certum est quod ipse illam dederit, oportet fateamur, quoquo modo data est, neque non dari, neque aliter dari eam debuisse quam data est. Ille enim dedit, cujus factum recte reprehendi nullo pacto potest. 5. E. Quanquam haec inconcussa fide teneam, tamen quia cognitione nondum teneo, ita quaeramus quasi omnia incerta sint.
Abbreviated transcription (Latin):
Au Quid pitas ꝑtinere ad uidendi
sensum: id est quid putas nos uiden¬
do sentire: ad Quecunq corporalia.
Au slum etiam dura &e mollia uidẽ¬
do sentimus: Ad Non. Au Quid gͦͣ
ꝓprie ad oculos ꝑtinet. qͦd ꝑ eos senti¬
mus: ad̾ Color. au Quid ad aures:
ad Sonus. au Quid ad olfactum:
ad Odor. au Quid ad gustatum:
adsapor. au Quid ad tactũ: ad̾.
Molle uł durum: lene uł asperum:
& multa talia. Au Quid corpoꝵ for¬
mas. magnas. breues. quadras. ro¬
tundas. & siquid huiusmodi ẽ. ñne
&e tangendo &e uidendo sentimꝰ: ae
idło nec uisui ꝓpͥe nec tactui tribui poᷤ¬
sunt s utriq: ad Intelligo. Au Intel¬
ligis gͦ & quedam singulos sensus
habere ꝓpͥa. de quib renuncient: & qͣ¬
dam qͦs dam habere cõmunia: ad Et
hoc intelligo.

Expanded text:
A. Quid putas pertinere ad videndi A. Quid putas pertinere ad videndi sensum? id est, quid putas nos videndo sentire? E. Quaecumque corporalia. A. Num etiam dura et mollia videndo sentimus? E. Non. A. Quid ergo proprie ad oculos pertinet, quod per eos sentimus? E. Color. A. Quid ad aures? E. Sonus. A. Quid ad olfactum? E. Odor. A. Quid ad gustum? E. Sapor. A. Quid ad tactum? E. Molle vel durum, lene vel asperum, et multa talia. A. Quid? corporum formas, magnas, breves, quadras, rotundas, et si quid hujusmodi est, nonne et tangendo et videndo sentimus, et ideo nec visui proprie, nec tactui tribui possunt, sed utrique? E. Intelligo. A. Intelligis ergo et quaedam singulos sensus habere propria, de quibus renuntient, et quaedam quosdam habere communia? E. Et hoc intelligo.
Abbreviated transcription (Latin):
Quia cũ tͥa sint hec. eẽ. uiuere. intelli¬
gere: &e lapis ẽ. & pecus uiuit: nec tam̃
lapide puto uiuere. aut pecꝰ intellige¬
re. Qui autẽ intelligit eũ & eẽ & uiue¬
re certissimũ ẽ. Qua re ñ dubito id ex¬
cellentiꝰ uidicare. cui omĩa tͥa insunt:
quã id cui uł unũ desit. Nam quod
uiuit. utiq & ẽ. s ñ sequit᷑ ut etiam
intelligat. qualẽ uitã ẽẽ pecoris ar-¬
bitror. Qd autẽ ẽ. ñ utiq consequeis
ẽ. ut & uiuat &e intelligat. Nam eẽ
cadauera possum fateri: iuuere aũ
nullus dixerit. Iam uͦ qͦd ñ uiuit:
multo minus intelligit. Au Tenemꝰ
gͥ hoꝵ trium duo deesse cadaueri u¬
num pecori: nichil homini. ad̾ Uerũ
ẽ. Au Tenemꝰ etiã id eẽ in his tͥb p̾stan.¬
tiꝰ qͦd homo cũ duob cęt̾is habet. id
ẽ intelligere qͦd habentẽ. sequit᷑ &e eẽ
& uiuie. Ad Tenemus sane.
corporis sensus. habere te noueris:
uidendi & audiendi. & olfaciendi.
& gustandi. & tangendi. ad Noui.

Expanded text:
e, vivere, intelligere; et lapis est, et pecus vivit, nec tamen lapidem puto vivere, aut pecus intelligere; qui autem intelligit, eum et esse et vivere certissimum est: quare non dubito id excellentius judicare, cui omnia tria insunt, quam id cui duo vel unum desit. Nam quod vivit, utique et est, sed non sequitur ut etiam intelligat: qualem vitam esse pecoris arbitror. Quod autem est, non utique consequens est ut et vivat et intelligat: nam esse cadavera possum fateri, vivere autem nullus dixerit. Jamvero quod non vivit, multo minus intelligit. A. Tenemus igitur horum trium duo deesse cadaveri, unum pecori, nihil homini. E. Verum est. A. Tenemus etiam id esse in his tribus praestantius, quod homo cum duobus caeteris habet, id est intelligere, quod habentem sequitur et esse et vivere. E. Tenemus sane. ssimos corporis sensus habere te noveris, videndi, et audiendi, et olfaciendi, et gustandi, et tangendi. E. Novi.
Abbreviated transcription (Latin):
meliꝰ eẽ non pot̾. Non gͦ id uelle debiusti:
ueraciorq sensus ẽ qͦ id ñ uis ꝗͣ opinatio:
ꝑ quã te id uelle debuisse arbitraris. Deinde. Al
qͦd qͥsꝙ recte eligit appetendu:. c̃ũ ad id ꝑ¬
uenit. necesse ẽ melior fiat. M elior aũ ẽẽ
ñ pot̾it: qui non erit. Nemo gͥ recte
potest eligere: ut non sit:¬

Expanded text:
n potest: non ergo id velle debuisti; veraciorque sensus est quo id non vis, quam opinatio per quam te id velle debuisse arbitraris. Deinde quod quisque recte eligit appetendum, cum ad id pervenerit, necesse est melior fiat; melior autem esse non poterit, qui non erit: nemo igitur recte potest eligere ut non sit
Abbreviated transcription (Latin):
ualendo te iuste regere. ñ eris in tua
potestate. Et aut in nulliꝰ eris: aut
in alt̾ius. Si in nulliꝰ. aut inuitus
aut uolens. S inuitus ẽẽ nichil poteᷤ:
nͥ te uis aliqua suꝑauerit. P orro nul¬
la ui suꝑare potest: qui ẽ in nulliꝰ po¬
testate. Si autẽ uolens in nulliꝰ eris
potestate: ad hoc ratio recurrit. ut si ᷤ
in tua. & aut te inuiste regendo iuste¬
miser sis. aut qm̃ qͦdlibet uolens
eris. habes adhue unde gr̃as agas bo¬
nitati conditoris tui: qͦd si in tua po¬
testate ñ eris. aut potentior ꝓfecto. aut
infirmior te habebit in potestate. Qs
si infirmior. tua culpa & iusta mise¬
ria: poteris enim infirmiorẽ suꝑare
si uoles: si autẽ potentior te. infirmi¬
orem habebit in potestate. nullomͦ
tam rectam ordinationẽ recte inui¬
stam putabis. Uerissime gͥ dictũ ẽ.
si hoc inustum ẽ ñ sic eris: si autẽ ui¬

Expanded text:
valendo te juste regere, non eris in tua valendo te juste regere, non eris in tua potestate, et aut in nullius eris, aut in alterius: si in nullius, aut invitus, aut volens: sed invitus esse nihil potes, nisi te vis aliqua superaverit; porro nulla vi superari potest, qui est in nullius potestate: si autem volens in nullius eris potestate, ad hoc ratio recurrit, ut sis in tua; et aut te injuste regendo justemiser sis; aut quoniam quodlibet volens eris, habes adhuc unde gratias agas bonitati Conditoris tui. Quod si in tua potestate non eris, aut potentior profecto, aut infirmior te habebit in potestate. Quod si infirmior, tua culpa, et justa miseria: poteris enim infirmiorem superare si voles. Si autem potentior te infirmiorem habebit in potestate, nullo modo tam rectam ordinationem recte injustam putabis. Verissime igitur dictum est: Si hoc injustum est, non sic eris; si autem
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ ut uoluntate peccantiũ fiat. xu.¬
i enĩ quis dixerit. ñ eẽ quã mise¬
rum eẽ me mallem: respondebo.
mentiris. Nam &e nunc miser esͭ uͦ
ob aliud mori ñuis. nͥ ut sis. Ita cũ
miser nolis eẽ:eẽ us tam̃: age gͥ gr̃aˢ
ex eo qͦd es uolens: ut qͦd inuitꝰ es
auferat᷑. Uolens enĩ es: & miser in¬
iutus es. Quod si ingratus es in eo
qͦd eẽ ius: iure cogeris eẽ qͦd ñ uis.
Ex illo gͥ qͦd etiã ingratus habes qͥd
uis: creatoris laudo bonitatẽ. Ex
ordinatoris laudo iusticiã.
i dixerit ñ ido mori nolo quod
malim miser eẽ. quã omĩno ñ eẽ :
ħ ne post mortẽ miserior sim: respõ¬
debo. Si hoc iniustum ẽ. ñ sic eris.
Si autẽ hoc iustũ ẽ. laudemꝰ eũ cuiꝰ
legib sic eris. Si dixerit. unde p̾sumã
quod si hoc iniustũ ẽ ñ sic ero: respon¬
debo. Quia si eris in tua potestate aut
miser ñ erisaut tu ipse te iniriste regẽ¬
do iuste eris miser: aut uolendo & ñ

Expanded text:
est, ut voluntate peccantium fiat. Sest, ut voluntate peccantium fiat. Si enim quis dixerit, Non esse, quam miserum me esse mallem: respondebo, Mentiris. Nam et nunc miser es, nec ob aliud mori non vis, nisi ut sis: ita cum miser nolis esse, esse vis tamen. Age igitur gratias ex eo quod es volens, ut quod invitus es auferatur. Volens enim es, et miser invitus es. Quod si ingratus es in eo quod esse vis, jure cogeris esse quod non vis. Ex illo igitur quod etiam ingratus habes quod vis, Creatoris laudo bonitatem: ex s, ordinatoris laudo justitiam. 19. Si dixerit, Non ideo mori nolo, quod malim miser esse quam omnino non esse, sed ne post mortem miserior sim: respondebo, Si hoc injustum est, non sic eris; si autem hoc justum est, laudemus eum cujus legibus sic eris. Si dixerit, Unde praesumam quod si hoc injustum est, non sic ero? respondebo, Quia si eris in tua potestate, aut miser non eris, aut tu ipse te injuste regendo, juste eris miser; aut volendo et non
Abbreviated transcription (Latin):
ctu animi ad sapientiã ꝓfecerunt.
imꝑitos rerũ existimatores cũ
inuenerint di laudantes. in cre¬
aturis minorib. qui eas carnali¬
b suis sensib accommodatiꝰ adhi¬
bent. in suꝑiorib uͦ atq meliorib.
partĩ eum ñ laudantes miniisue
laudantes. partĩ etiã uituꝑare aut
emendare conantes. partĩ ñ creden¬
tes. quod earũ ille sit conditor: ta¬
lium iudicia uł omĩno contẽpn̾e
si corrigere nequeunt. uł donec cor¬
rigant equo animo tolerare ac su¬
stinere consuescant. Quȩ cum ita se¬
se habeant: tantũ abest a uero. qͦd
creatori deputanda existimant᷑ pec¬
cata creature. quamuis necesse ẽ fi¬
ant quȩ ipse futura p̾sciuit: ut cũ
tu dixeris ñ te inuenire quom ñ ei
deputetur. qͥcqͥd in eiꝰ creatura
fieri necesse ẽ. ego contra ñ in ueniã
modum. neq inueniri posse. atq
omio ñ eẽ confirmẽ: quo ei deputet᷑
quicqͥd in eiꝰ creatura ita fieri necesse

Expanded text:
ctu animi ad sapientiam profecerunt, ctu animi ad sapientiam profecerunt, imperitos rerum aestimatores cum invenerint Deum laudantes in creaturis minoribus, qui eas carnalibus suis sensibus accommodatius adhibent, in superioribus vero atque melioribus partim eum non laudantes, minusve laudantes, partim etiam vituperare aut emendare conantes, partim non credentes quod earum ille sit conditor; talium judicia vel omnino contemnere, si corrigere nequeunt, vel donec corrigant, aequo animo tolerare ac sustinere consuescant. CAPUT se habeant, tantum abest a vero, quod Creatori deputanda existimantur peccata creaturae, quamvis necesse est fiant, quae ipse futura praescivit, ut, cum tu dixeris, non te invenire, quomodo non ei deputetur, quicquid in ejus creatura fieri necesse est, ego contra non inveniam modum, neque inveniri posse, atque omnino non esse confirmem, quo ei deputetur, quicquid in ejus creatura ita fieri necesse
Abbreviated transcription (Latin):
qͥd hoc. omĩa enĩ in ordine suo cre¬
ata sunt: quanto imꝑitius de qua¬
cunq anima dicit᷑: quȩ ad quantã¬
libet sui decoris diminutionẽ de¬
usus. Ratio estimat luce ueri¬
tatis. ut recto iudicio subdat mino¬
ra maiorib usus autẽ consuetudi¬
ne cõmoditatis plerumq inclinat᷑:
ut ea pluris estimet. quȩ ueritas mi¬
nora eẽ comuncit. Cum enĩ corpo¬
ra celestia corporib terrestrib ma¬
gna differentia ratio p̾ponat: quis
tam̃ carnaliũ hominum ñ mallet
uł plura deesse in cęlo sẏdera. quã
unam arbusculam in agro suo. aut
uaccam in arm̃to: S sicut ȩtate ma¬
iores homines. uł omĩno contẽpnt.
uł certe patient̾ corrigenda expec¬
tant iudicia paruuloꝵ: qui exceptis
quib dam quoꝵ amore letantur.
quelibet hõĩnẽ ceteroꝵ mori malunt
quã passerẽ suu̾: & multomagis si
homo sit ille t̾ribilis. passer aũ ca¬
norus. & pulcher: ita hi qui ꝓue¬

Expanded text:
quid hoc? omnia enim ordine suo crequid hoc? omnia enim ordine suo creata sunt: quanto imperitius de quacumque anima dicitur, quae ad quantamlibet sui decoris diminutionem deusus. Ratio aestimat luce veritatis, ut recto judicio subdat minora majoribus: usus autem consuetudine commoditatis plerumque inclinatur, ut ea pluris aestimet quae veritas minora esse convincit. Cum enim corpora coelestia corporibus terrestribus magna differentia ratio praeponat, quis tamen carnalium hominum non mallet,  plura deesse in coelo sidera, quam unam arbusculam in agro suo, aut vaccam in armento? Sed sicut aetate majores homines vel omnino contemnunt, vel certe patienter corrigenda exspectant judicia parvulorum, qui exceptis quibusdam quorum amore laetantur, quemlibet hominum caeterorum mori malunt, quam passerem suum; et multo magis si homo sit ille terribilis, passer autem canorus et pulcher: ita ii qui prove
Abbreviated transcription (Latin):
net pͥmum locum: consequens ẽ ut
pͥmo corpori anima extrema p̃pona¬
tur: fieriq possit. ut coepori alicuiꝰ
ammȩ aliqͦd aliud corpꝰ anteferatur.
ut aũ ipsi ammȩ nullom᷑. Curgͦ ñ
laudetur ds. & in effabili p̾dicatione
laudet᷑: qui cum fecerit eas quȩ in le¬
gib eeñt iusticiȩ ꝑmansure. fecit
eniã alias animas quas uł peccaturaᷤᷤ
uł in peccatiᷤ etiam ꝑseueraturas eẽ
res sint eis. quȩ qm̃ nullũ habent
rationale ac liberũ uoluntatis ar¬
bitͥum. peccare ñ possunt: quȩ tam̃
adhuc etiã ipsȩ meliores st̃ quã cor¬
poꝵ quorũlibet quãlibet splendi¬
dissimus fulgor: quẽ ꝓ ipsius sũmi
di substantia qͥdam quãuis cum
magno errore uenerant᷑. Quod si in
ordine corporearũ creaturarũ ab
ipsis sydereis choris. usq ad nume-¬
rum capilloꝵ nr̃oꝵ ita gradatĩ bo¬
narũ ierũ pulchritudo contexit᷑.
ut imꝑitissime dicat᷑. qͥd est hoc. ut¬

Expanded text:
net primum locum; consequens est ut net primum locum; consequens est ut primo corpori anima extrema praeponatur, fierique possit ut corpori alicujus animae aliquod aliud corpus anteferatur, ut autem ipsi animae nullo modo. Cur ergo non laudetur Deus, et ineffabili praedicatione laudetur, qui cum fecerit eas quae in legibus essent justitiae permansurae, fecit etiam alias animas, quas vel peccaturas, vel in peccatis etiam perseveraturas esse res sint eis, quae quoniam nullum habent rationale ac liberum voluntatis arbitrium, peccare non possunt? Quae tamen adhuc etiam ipsae meliores sunt, quam corporum quorumlibet quamlibet splendidissimus fulgor, quem pro ipsius summi Dei substantia quidam, quamvis cum magno errore, venerantur. Quod si in ordine corporearum creaturarum ab ipsis siderum choris usque ad numerum capillorum nostrorum, ita gradatim bonarum rerum pulchritudo contexitur, ut imperitissime dicatur, Quid est hoc? ut
Abbreviated transcription (Latin):
ra quȩ libera uoluntate peccat: quã
quȩ ꝓpterea ñ peccat. qͥa ñ habet libe¬
ram uoluntatẽ. Et sicut laudarẽ ui¬
num in suo genere bonũ. in quo ui¬
no in hebriatũ hominẽ uituꝑarem:
ettam̃ eundẽ hominẽ iam uituꝑatũ
& adhuc ebriũ. laudato illi uinode
quo ebriꝰ factus ẽ anteponerẽ: ita ce¬
poralis creatura in suo gradu iure
laudanda ẽ. cum illi uituꝑandi sint
qui eiꝰ immoderato usu a ueritatiˢ
ꝑceptione au̾tunt᷑: quamius idem
rursus iam ꝑuersi. & quodammͦ te¬
mulenti. eidem creature in ordine
suo laudabili. cuiꝰ auiditate euanu¬
erunt. ñ iam m̾to uitioꝵ. s adhuc
nature dignitate. p̾ferunt᷑. Quia gͥ¬
omĩs anima omĩ corpore ẽ melior.
omĩsq peccatͥr anima quocunq
cecidĩt. nulla cõmutatione coepꝰ effi¬
citur: nec omĩno illi aufert᷑ qͦd aĩa
ẽ & ido nullo pacto amittit qͦd cor¬
pore ẽ melior: in corporib autẽ lux te¬

Expanded text:
ra quae libera voluntate peccat, quam ra quae libera voluntate peccat, quam quae propterea non peccat, quia non habet liberam voluntatem. Et sicut laudarem vinum in suo genere bonum, de quo vino inebriatum hominem vituperarem, et tamen eumdem hominem jam vituperatum et adhuc ebrium, laudato illi vino, de quo ebrius factus est, anteponerem: ita corporalia creatura in suo gradu jure laudanda est; cum illi vituperandi sint, qui ejus immoderato usu a veritatis perceptione avertuntur; quamvis iidem rursus jam perversi, et quodammodo temulenti, eidem creaturae in ordine suo laudabili, cujus aviditate evanuerunt, non jam merito vitiorum, sed adhuc naturae dignitate praeferuntuomnis anima omni corpore est melior, omnisque peccatrix anima quocumque ceciderit, nulla commutatione corpus efficitur, nec omnino illi aufertur quod anima est, et ideo nullo pacto amittit quod corpore est melior, in corporibus autem lux te
Abbreviated transcription (Latin):
ñ p̾beret eam bonitatẽ. ut ereaturã
conderet. quã peccaturã ñ eẽ p̾sciuit.
Habet enim illa sublimis ꝑpetuam
beatitudinẽ suã. in ꝑpetuum fruen̾
creatore suo: quã ꝑpetua tenende iu¬
sticiȩ uoluntate ꝓmeret᷑. Habet de¬
inde ordinẽ suũ etiam ista peccatx.
amissa in peccatis beatitudine. s ñ
dimissa recuꝑandȩ beatitudinis fa-¬
cultate: quȩ ꝓfecto suꝑat eam. quã
peccandi ꝑpetua uoluntas tenet.
Inter quã & illam pͥorem ꝑmanentẽ
in uoluntate iusticie. hȩc medietatẽ
quanda demonstrat: quȩ peniten¬
di humilitate altitudinẽ suã reci-¬
pit. Nam neq ab illa creatura ꝗͣ
p̾sciuit d̾s. ñ solum peccaturã. s etiã
in peccandi uoluntate mansuram.
abstinuit largitatẽ bonitatis suȩ. ut
eam ñ conderet. Sicut enĩ melior
ẽ uł aberrans equus quã lapis:
ꝓpterea ñ oberrans qͥa ꝓpͥo motu &
sensu caret: ita ẽ excellentior creatu¬

Expanded text:
non praeberet eam bonitatem, ut creaturam non praeberet eam bonitatem, ut creaturam conderet quam peccaturam non esse praescivit. 15. Habet enim illa sublimis perpetuam beatitudinem suam, in perpetuum fruens Creatore suo, quam perpetua tenendae justitiae voluntate promeretur. Habet deinde ordinem suum etiam ista peccatrix, amissa in peccatis beatitudine, sed non dimissa recuperandae beatitudinis facultate. Quae profecto superat eam quam peccandi perpetua voluntas tenet: inter quam et illam priorem permanentem in voluntate justitiae, haec medietatem quamdam demonstrat, quae poenitendi humilitate altitudinem suam recipit. Nam neque ab illa creatura, quam praescivit Deus non solum peccaturam, sed etiam in peccandi voluntate mansuram, abstinuit largitatem bonitatis suae, ut eam non conderet. Sicut enim melior est vel aberrans equus, quam lapis propterea non aberrans, quia proprio motu et sensu caret; ita est excellentior creatu
Abbreviated transcription (Latin):
ita quida cum ratione uerissima ui¬
deant. meliorẽ eẽ creaturã. quȩ quã¬
uis habeat liberam uoluntatẽ. dõ
tam̃ semꝑ infixa nunquã peccauerit:
intuentes peccata hominũ. ñ ut pec¬
care desinant. s quia facti sunt do¬
lent dicentes. Tales nos face̾t: ut sẽꝑ in¬
cõmutabili eiꝰ ueritate ꝑfrui. nunꝗͣ
autẽ peccare uellemus. Non clamest¬
ñ succenseant: quia neq ipsos ido coe¬
git peccare qͥa fecit: quib potestatẽ
utrum uellent dedit. Et sunt tales
unquã. neq peccaturi sint. Qua mob¬
rem. si te delectat creatura. quȩ ꝑ se¬
uerantissima uoluntate ñ peccat:
ñ est dubitandum quod eam pec¬
canti recta ratione p̃ponas. S sicut
eam tu cogitatione p̾ponis: sic eam
creator ds ordinatione p̃posuit. Cre¬
de eẽ tałe in suꝑiorib sedib. & in
sublimitate celoꝵ: qͥa si bonitatẽ
conditor p̾buit ad eam condendã.
cuiꝰ p̾uidit futura peccata: nullom

Expanded text:
ita quidam cum ratione verissima viita quidam cum ratione verissima videant meliorem esse creaturam, quae quamvis habeat liberam voluntatem, Deo tamen semper infixa, nunquam peccaverit; intuentes peccata hominum, non ut peccare desinant, sed quia facti sunt dolent, dicentes: Tales nos faceret, ut semper incommutabili ejus veritate perfrui, nunquam autem peccare vellemus. Non clamentnon succenseant: quia neque ipsos ideo coegit peccare, quia fecit, quibus potestatem utrum vellent dedit; et sunt tales unquam, neque peccaturi sunt. Quamobrem si te delectat creatura quae perseverantissima voluntate non peccat, non est dubitandum quod eam peccanti recta ratione praeponas: sed sicut eam tu cogitatione praeponis; sic eam creator Deus ordinatione praeposuit. Crede esse talem in superioribus sedibus, et in sublimitate coelorum: quia si bonitatem Conditor praebuit ad eam condendam cujus praevidit futura peccata, nullo modo
Abbreviated transcription (Latin):
quippe anima naturalit̾ diuinis ex
quib pendet conexa rationib cum
dicit melius hoc fieret quã illud: siue¬
rum dicit. & uidet qͦd dicit. in illis
quib conexa ẽ rationib uidet. Cre¬
dat gͦ dm fecisse. qͦd uera ratione ab
eo faciendum fuisse cognouit: etiãsi
hoc in reb factis ñ uidet: qͥa etiã si cȩ¬
lum oculis uidere ñ posset. & tam̃ ra¬
tione uera aliquid tale faciendum
fuisse colligeret: credere debuit factũ
eẽ. quamus id oculis ñ uideret: non
enim cogitatione uideret. fuisse faci¬
endum: nͥ in his rationib quib fa¬
cta st̃ omĩa. Quod autẽ ibi ñ ẽ: tam
nemo potest ueraci cogitatione ui¬
dere: quam ñ ẽ uerũ.
Neo pleriq homines errant. quia
meliora cum mente conspexerint.
ñ in sedib congruis ea oculis quȩ¬
runt: uelut si quisquã ꝑfectam rotũ¬
ditatẽ ratione comphendens. stoma¬
chetur qͦd talem nucẽ ñ inuenit: fi
huiꝰcemodi poma conspexit. Nam

Expanded text:
quippe anima naturaliter divinis ex quippe anima naturaliter divinis ex quibus pendet connexa rationibus, cum dicit, Melius hoc fieret quam illud; si verum dicit, et videt quod dicit, in illis quibus connexa est rationibus videt. Credat ergo Deum fecisse quod vera ratione ab eo faciendum fuisse cognovit, etiamsi hoc in rebus factis non videt. Quia etiamsi coelum oculis videre non posset, et tamen ratione vera tale aliquid faciendum fuisse colligeret, credere debuit factum esse, quamvis id oculis non videret. Non enim cogitatione videret fuisse faciendum, nisi in iis rationibus quibus facta sunt omnia. Quod autem ibi non est, tam nemo potest veraci cogitatione videre, quam non est verum. 14. In eo plerique homines errant, quia meliora cum mente conspexerint, non in sedibus congruis ea oculis quaerunt. Velut si quisquam perfectam rotunditatem ratione comprehendens, stomachetur quod talem in nuce non invenit, si hujuscemodi poma conspexit. Nam
Abbreviated transcription (Latin):
sus scdm partes eiꝰ tanta ẽ uarietas.
ut nichil qͦd ad terre ꝑtinet speciem
cogitanti occurrat. quod ñ in tota eiꝰ
mole cłs omniũ conditor fecerit. Nã¬
q a t̾ra fa̾cissima & amenissima. us¬
q ad salsissimã & infecundissimã. ita
gradatim ꝑ medias ꝑuenitur:ut nł¬
lam rep̃hendere audeas nͥ in cõpara¬
tionẽ melioris: atq ita ꝑ om̃s. gradib
laulis ascendas: ut qͦd summũ genuᷤ
terre inueneris. solũ tam̃ eẽ nolis.
Iam uͦ int̾ totam t̾ram & celum qͣn¬
ta distantia ẽ. int̾ponunt᷑ enĩ humi
da flauilisq natura: atq ex his qua¬
tuor elementis aliȩ innumerabiles
nobis. numeratȩ autẽ do rerũ species
formȩq uariantur. Potest gͦͣ eẽ aliqͥd
in rerum natura. qͦd tua ratione ñ co¬
gitas: ñ eẽ autẽ qͦd uera ratione cogi¬
tas ñ potest. Neq enim tu potes ali¬
quid melius in creatura cogitare: qͦd
creature artificem fugerit. Humana

Expanded text:
sus secundum partes ejus tanta est varietas, sus secundum partes ejus tanta est varietas, ut nihil quod ad terrae pertinet speciem cogitanti occurrat, quod non in tota ejus mole Deus omnium conditor fecerit. Namque a terra feracissima et amoenissima usque ad salsissimam et infecundissimam, ita gradatim per medias pervenitur, ut nullam reprehendere audeas, nisi in comparatione melioris; atque ita per omnes gradus laudis ascendas, ut quod summum genus terrae inveneris, solum tamen esse nolis. Jam vero inter totam terram et coelum quanta disda flabilisque natura: atque ex his quatuor elementis aliae innumerabiles nobis, numeratae autem Deo rerum species formaeque variantur. Potest ergo esse aliquid in rerum natura, quod tua ratione non cogitas. Non esse autem quod vera ratione cogitas, non potest. Neque enim tu potes aliquid melius in creatura cogitare, quod creaturae artificem fugerit. Humana
Abbreviated transcription (Latin):
poralis dignitate suꝑent᷑: de qua ta¬
m̃ iure laudat᷑.
llud qͦq moneo caueas. ne forte non
dicas quidẽ meliꝰ fuisse ut ñ eẽnt: s
dicas aliter eas fieri debuisse. Quic¬
qͥd enĩ tͥ uera ratione melius occur¬
reriti scias fecisse dm. tanquã bonoꝵ
omniũ conditorẽ. Non ẽ aut̃e uera
ratio. s inuida infirmitas. cũ aliqͥd
melius faciendũ fuisse cogitaueris ĩa
nichil aliud inferius uelle fieri: tan¬
quam si ꝑspecto celo nolles t̾ram fa¬
ctam ẽẽ inique om̃inoͬ recte enim rep̃¬
henderes. si pret̾misso cȩlo t̾ram factã
iuderes: qm̃ diceres ita eam fieri de¬
buisse. sicut posses cogitare cȩlum. Cũ
g etiam illud ad cuiꝰ speciem uolebas
terram ꝑdiicere factum eẽ ꝑspiceres.
ñ autẽ hoc terram s celum uocarĩ cre¬
do qͦd re miliore ñ fraudatꝰ. ut infi̾or
quꝰͦꝙ aliqua fieret & terra eẽt. nequa¬
quã iniudere deberes: in qua t̾ra rur¬

Expanded text:
poralis dignitate superentur, de qua taporalis dignitate superentur, de qua tamen jure laudatur. 13. Illud quoque moneo caveas, ne forte non dicas quidem melius fuisse ut non essent, sed dicas aliter fieri eas debuisse. Quidquid enim tibi vera ratione melius occurrerit, scias fecisse Deum tanquam bonorum omnium conditorem. Non est autem vera ratio, sed invida infirmitas, cum aliquid melius faciendum fuisse cogitaveris, jam nihil aliud inferius velle fieri, tanquam si perspecto coelo, nolles terram factam esse; inique omnino. Recte enim reprehenderes, si praetermisso coelo terram factam videres, quoniam diceres ita eam fieri debuisse, sicuti posses cogitare coelum. Cum ergo etiam illud ad cujus speciem volebas terram perducere, factum esse perspiceres, non autem hoc terram, sed coelum vocari; credo quod re meliore non fraudatus, ut inferior quoque aliqua fieret et terra esset, nequaquam invidere deberes. In qua terra rur
Abbreviated transcription (Latin):
ñ creatori deputandũ sit. quicquid
in eius ciratura fieri necesse ẽ. regula
illa pietatis facile ñ mouebit. qua
meminisse nos conuenit. grãrum
actionẽ nos debere creatori nr̃o: cuꝰ
ꝓfecto largissima bonitas iustissime
laudaretur. etiam si aliquo infi̾ore
creaturȩ gradu nos condidisset. Quã¬
ius enĩ anima nr̃a peccatis tabefac¬
ta sit: sublimior ẽ tam̃ & melior. qͣ
si in hanc lucẽ uisibilem uerteretur.
Et uides ꝓfecto de huiꝰ lucis eminẽ¬
tia. quantũ laudent animȩ d̾m. cẽ
corporis sensib dedite:
uappter ñ te iam moueat. qͦd uitu¬
ꝑant᷑ anime peccatͥces: ut dicas in
corde tuo. melius fuisse si ñ eent. In
sui enĩ cõꝑatione uituꝑant᷑. dũ cogi¬
tatur quales eẽnt si peccare nolusseł:
institutor tam̾ earum ds p̾clarissi¬
me ꝓ humana facultate laudandꝰ ẽ
s etiam quia tales instituit. ut etiã
peccatis sordidatȩ. nullomͦ lucis cor¬

Expanded text:
non Creatori deputandum sit quidquid non Creatori deputandum sit quidquid in ejus creatura fieri necesse est; regula illa pietatis facile commonebit, quam meminisse nos convenit, gratiarum actionem nos debere Creatori nostro. Cujus profecto largissima bonitas justissime laudaretur, etiamsi aliquo inferiore creaturae gradu nos condidisset. Quamvis enim anima nostra peccatis tabefacta sit, sublimior est tamen et melior, quam si in hanc lucem visibilem verteretur. Et vides profecto de hujus lucis eminentia, quantum laudent animae Deum etiam corporis sensibus deditae. Quapropter non te jam moveat, quod vituperantur animae peccatrices, ut dicas in corde tuo melius fuisse si non essent. In sui enim comparatione vituperantur, dum cogitatur quales essent, si peccare noluissent. Institutor tamen earum Deus praeclarissime pro humana facultate laudandus essed etiam quia tales instituit, ut etiam peccatis sordidatae, nullo modo lucis cor