comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bñ uiuere donũ ẽe diuinũ: ñ tan¬
tũ qͥa homini d̃s dedit liberũ ar¬
bitriũ. sine quo nec male nec be¬
ne inuit᷑. nec tantũ qͥa p̃ceptũ de¬
dit. quo doceat quẽadmodũ sit
uocaret: uocauit ut iustificaret:
iustificauit ut głificaret. Hoc aũ
cũ apparueritꝰ uidebis ut existimo
frustra dici. illa tm̃ ẽẽ possibilia si¬
ne exemplo que dei opera st̃.siẽ de
cameli tͣnsitu ꝑ foramen acus cõme¬
morauimꝰ. o quecũq alia st̃ apud
nos impossibilia. apud deũ autẽ
possibilia: ce ido ñ int̾ hec humanã
deputandã ẽẽ iusticiã. qͦd ñ ad dei
s ad hom iis opus ꝑtinere debeat:
cuiꝰ ꝑfectio si est i hac uita possi¬
bilis. nulła ẽẽ causã eur sine excẽ¬
plo ẽẽ credat᷑. Hoc gͦ frustra dici
satis elucebit: cũ & ipsã humanã
iusticiã oꝑatiomi dei tribuendam
ẽẽ claruerit: quãuis ñ fiat sine ho¬
minis uoluntate. Et ideo eis ꝑfe¬

Expanded text:
bene uiuere donum esse diuinum non tanbene uiuere donum esse diuinum non tantum quia homini deus dedit liberum arbitrium, sine quo nec male nec bene uiuitur, nec tantum quia praeceptum dedit, quo doceat quemadmodum sit uocaret, uocauit ut iustificaret, iustificauit ut glorificaret. hoc autem cum apparuerit, uidebis, ut existimo, frustra dici illa tantum esse possibilia sine exemplo, quae dei opera sunt — sicut de cameli transitu per foramen acus commemorauimus et quaecumque alia sunt apud nos inpossibilia, apud deum autem facilia — et ideo non inter haec humanam deputandam esse iustitiam, quod non ad dei, sed ad hominis opus pertinere debeat, cuius perfectio, si est in hac uita possibilis, nullam esse causam cur sine exemplo esse credatur. hoc ergo frustra dici satis elucebit, cum et ipsam humanam iustitiam operationi dei tribuendam esse claruerit, quamuis non fiat sine hominis uoluntate. et ideo eius perfe
Abbreviated transcription (Latin):
piscentia mala concupiscentiã bo¬
nã. hoc est caritatẽ diffundens in
cordib nr̃is: ꝓfecto illa lex quãuiᷤ
bona auget ꝓhibendo desiderium
malũ: sic̃ aque impetꝰ. si in eã par-¬
tẽ ñ cesset influere uehem̃tior fit
obice opposito: cinus mołe cũ euice¬
rit. maiore cumulo p̾cipitatus ni¬
olentius ꝑ ꝓna ꝓuoluit᷑. Nescio qͦ
enĩ modo hoc ipsũ qͦd concupiscit᷑.
fit iocundius dũ uetat᷑. Et hocẽ
qͦd fallit percatũ ꝑimandatũ. os ꝑ
illud occidit. cũ accedit etiã p̾uari¬
catio:que nulla est ubi lex ñ est.
cet consideremus: os sic̃ dñs adiu¬
uerit ꝑtractemus &olo enĩ si po¬
tuero demonstrare illud qͦd ait
apłs. littera occidit sp̃s autẽ inm-¬
ficat. ñ defiguratis locutionib di¬
ctum: quãuis os illic congruent̾
accipiat᷑. s potns de lege aꝑte qͦd
malũ est ꝓhibente. Qͦd cũ ostende¬
ro: ꝓfecto manifestius apparebit

Expanded text:
piscentia mala concupiscentiam bopiscentia mala concupiscentiam bonam, hoc est caritatem diffundens in cordibus nostris, profecto illa lex quamuis bona auget prohibendo desiderium malum, sicut aquae impetus, si in eam partem non cesset influere, uehementior fit obice obposito, cuius molem cum euicerit maiore cumulo praecipitatus uiolentius per prona prouoluitur. nescio quo enim modo hoc ipsum, quod concupiscitur, fit iocundius, dum uetatur. et hoc est quod fallit peccatum per mandatum et per illud occidit, cum accedit etiam praeuaricatio, quae nulla est ubi lex non est.cet, consideremus et sicut dominus adiupertractemus. uolo enim, si potuero, demonstrare illud, quod ait apostolus: littera occidit, spiritus autem uiuifieat, non de figuratis locutionibus dictum, quamuis et illic congruenter accipiatur, sed potius de lege aperte quod malum est prohibente. quod cum ostendero, profecto manifestius apparebit
Abbreviated transcription (Latin):
dmose cupiditatis affectũ. Nongͦ so¬
lo illo mͦ intelligendũ ẽ qͦd ait apl̃s lit¬
tera oceidit sp̃s autẽ unuificatꝰ. s eti¬
am illo eoq uł marime. qͦd aꝑtissime
alio loco dieit. concupiscentiã nesci¬
ebã nͥ lexc diceret. ñ concupisces: &
paulo pꝰ̾t ait. Occasione accepta pec¬
catũ ꝑ mandatũ fefellit me: oe ꝑ
illud occidit. Ecce qͦd est littera
occidit. Et utiq ñ figurate qͦd ac¬
cipiendũ ñ sit scd̾m littere sonũ
cũ dicit᷑ ñ concupisces. s aꝑtissi¬
mũ saluberrimũq p̃ceptũ est:
qͦd siquis impleuerit. nullũ habe¬
bit om̃mno peccatũ. N̾a hoc ideo
elegit apłs generale quidd̃a quo¬
cuncta cõplexcus est: tanqͣm hec
eẽt uox legis ab om̃i peccato ꝓhi¬
bentis qͦd ait. ñ concupisces. ⁊ leq
enĩ ullũ peccatũ. nͥ concupiscendo
cõmittit᷑. Proinde que hoc p̃cipit
bona os laudabilis leoc ẽ: s ubi sc̃s
ñ adiuuat sp̃s. inspirans ꝓ concu-¬

Expanded text:
ctum. Non ergo solo illo modo intelligendum est quod ait Apostolus, Littera occidit, spiritus autem vivificat: sed etiam illo, eoque vel maxime, quo apertissime alio loco dicit, Concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret, Non concupisces. Et paulo post ait: Occasione accepta peccatum per mandatum fefellit me, et per illud occidit . Ecce quid est, Littera occidit. Et utique non figurate an sit secundum litterae sonum, cum dicitur, Non concupisces: sed apertissimum saluberrimumque praeceptum est, quod si quis impleverit, nullum habebit omnino peccatum. Nam hoc ideo elegit Apcuncta conplexus est, tamquam haec esset uox legis ab omni peccato prohibentis, quod ait: non concupisces; neque enim ullum peccatum nisi concupiscendo committitur. proinde quae hoc praecipit bona et laudabilis lex est. sed ubi sanctus non adiuuat spiritus inspirans pro concu
Abbreviated transcription (Latin):
sius:ñ qͦd sine uoluntate nr̃a fiat:
s uoluntas nr̃a ostendit᷑ infirma
ꝑ legẽ. ut sanet gr̃a uoluntatẽ: te
sana uoluntas impleat legẽ: ñ con¬
stituta sub lege. nec indigens lege.
Iusto enĩ lex ñ est imposita. Que
tñ bona ẽ: siquis ea legitime uta¬
t᷑. Hec duo apłs uelut int̾ se con

Expanded text:
sius; non quod sine uoluntate nostra fiat, sius; non quod sine uoluntate nostra fiat, sed uoluntas nostra ostenditur infirma per legem, ut sanet gratia uoluntatem et sana uoluntas impleat legem non constituta sub lege nec indigeno lege. Iusto enim lex non est posita; quae tamen bona est, si quis ea legitime utatur. haec duo apostolus uelut inter se con
Abbreviated transcription (Latin):
nifestata. Quom enĩ ꝑ legẽ testi¬
ficata: si sine lege manifestata: S
iusticia dei sine lege est: quã deisᷤ
adiutorio legis. hoc est ñ adnitus
a lege: qͣndoquidẽ ꝑ legẽ ostendit
homini infirmitatẽ suã. ut ad eiꝰ
miscđiam ꝑ fide̾ confugiens sana¬
ret᷑. De sapientia eius quippe di
ctũ ẽ qͦd legẽ ce miscdiam in lin¬
gua portet. Legẽ scilicet. qua reoᷤ
faciat suꝑbos: miscdiam uͦ. qua iu¬
stificet humiliatos. Iusticia gͦ dei ꝑ
fide̾ ih̾u xp̃i:. in om̃s qui credunt.
Non enĩ ẽ distinctio. Om̃s enĩ per-
cauert̃: &s egent gła dei. ñ gla sua.
Qͥd enĩ habent. qͦd ñ acceper̃t  ᷤ
Si autẽ accepert̃. qͥd glantur qͣ si
ñ acceperint: ᷤ Egent itaq gła dĩ.
Et uide qͥd sequatur. Iustificati gra¬
tis ꝑ gr̃am ipsius. Non itaq iustifica¬
ti ꝑ legẽ: ñ iustificati ꝑ ꝓpriã uolun¬
tatẽ: s iustificati gratis ꝑ gr̃am ip¬

Expanded text:
nifestata. quomodo enim per legem testinifestata. quomodo enim per legem testificata, si sine lege manifestata? sed iustitia dei sine lege est, quam deus padiutorio legis, hoc est non adiutus a lege, quando quidem per legem ostendit homini infirmitatem suam, ut ad eius misericordiam per fidem confugiens sanaretur. de sapientia quippe eius dictum est, quod legem et misericordiam in lingua portet, legem scilicet, qua reos faciat superbos, misericordiam uero, qua iustificet humilatos. iustitia ergo dei per fidem IesuChristi in omnes qui credunt; non enim est distinctio. omnes enia dei, non gloria sua. quid enim habent, quod non acceperunt? si autem acceperunt, quid gloriantur, quasi non acceperint? egerit itaque gloria dei et uide quid sequatur: iustificati gratis per gratiam ipsius. non itaque iustificati per legem, non iustificati per propriam uoluntatem, sed iustificati gratis per gratiam ip
Abbreviated transcription (Latin):
festata ẽ : testificata ꝑ legẽ ce ꝓphe¬
tas. Parũne insonat surdis. iusti¬
cia inqͥt dei manifestata est᷑. Nanc
ignorant qui suã uolunt constitu¬
ere. huic nolunt ẽe subiecti.Insti¬
cia dei inqͥt manifestata ẽ. Non di¬
xit iusticia hominis uł iusticia ꝓ¬
priȩ uoluntatis. s iusticia deĩñ qͣ
nẽ eũ iustificat impiũ. Hec testi¬
ficat᷑ ꝑ legẽ ce. ꝓphas. Hiic quippe
testimoniũ ꝑhibent lex ce ꝓpħe.
Lex qͥdem hoc ip̃o. qͦd iubendo &e
minando &s neminẽ iustificando.
satis indicat dono dei iustificari ho
aduentus. Na hinc sequit᷑ & ad iun¬
git dicens. Iusticia autẽ dei ꝑ fic̾e
ihu xp̃i. hoc est ꝑ fide̾ qua credit᷑
in xp̃m. Sic̃ autẽ ista fides dẽp̃i di¬
cta est ñ qua cep̃e credit. sic illa iu¬
sticia dei ñ qua nistus ẽ d̃s. Utrũ¬
tur. qͦd eius nobis largitate donat᷑.
Iusticia gͦ sine lege. ñ sine lege ma¬

Expanded text:
festata est, testificata per legem et prophefestata est, testificata per legem et prophetas. parumne insonat surdis? iustitia, inquit, dei manifestata est. hanc ignorant qui suam uolunt constituere, huic nolunt esse subiecti. iustitia, inquit, dei manifestata est —non dixit: \'iustitia hominis ucl iustitia propriae uoluntatis\' — iustitia dei, non qua nem, cum iustificat impium. haec testificatur per legem et prophetas; huic quippe testimonium perhibent lex et prophetae: lex quidem hoc ipso, quod iubendo et minando et neminem iustificando satis indicat dono dei iustificari homaduentus. nam hinc sequitur et adiungit dicens: iustitia autem dei per fidem Iesu Christi, hoc est per fidem, qua creditur in Christum. sicut autem ista fides Christi dicta est non qua credit Christus, sic illa iustitia dei non qua iustus est deus. utrumtur, quod eius nobis largitate donatur. iustitia ergo dei sine lege non sine lege ma
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntatis inspector est. ubi uldet
etiã si aliud faciat qui legẽ timet.
qͥd tñ mallet facere si liceret. Ac
ne quiͦ qͣm putaret hic apłm ea
lege dixisse neminẽ iustificari.
que in sacram̃tis ueterib multa
continet figurata p̃cepta unde
etiã ipsa est circũcisio carnis qͣm
die octauo acciꝑe paruuli iussi
st̃. continuo subiuneit quã legẽ
dixerit. os ait. Per legẽ emĩ. cogni¬
tio peccati. Illa gͥ lex est de qua
pꝰtea dicit: peccatũ ñ cognoui nisi
ꝑ legẽ. Nã concupiscentiã nescie¬
bã nisi lexe diceret: ñ concupisces.
Na qͥd est aliud. ꝑ legẽ cognitio pec¬
cati: ᷤ Hic forte dicat humana illa
p̃sũpnio. ignorans dei iusticiã es
suã uolens constituere: merito di¬
xisse apł̃m. qͥa eoc lege nemo iusti¬
ficabit᷑. O stendit enĩ tantũm̾ lexe
qͥd faciendũ qͥd ue cauendũ sit:
ut qͦd illa ostenderit uoluntas
impleat: ac sic homo iustificet᷑.S
inqͥt sine lege iusticia dei mani¬

Expanded text:
uoluntatis inspector est, ubi uidet, etiamsi aliud faciat qui legem timet, quid tamen mallet facere, si liceret. ac ne quisquam putaret hic apostolum ea lege dixisse neminem iustificari, quae in sacramentis ueteribus multa continet figurata praecepta, unde etiam ipsa est circumcisio carnis, quam die octauo accipere paruuli iussi sunt, continuo subiunxit quam legem dixerit et ait: per legem enim cognitio peccati. illa igitur lex est, de qua postea dicit: peccatum non cognoui nisi per legem. nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: non concupisces. nam quid est aliud per legem enim cognitio peccati? Hic forte dicat humana illa praesumptio ignorans dei iustitiam et suam uolens constituere merito dixisse apostolum: quia ex lege nemo iustificabitur; ostendit enim tantummodo lex quid faciendum quidue cauendum sit, ut quod illa ostenderit uoluntimpleat, ac sic homo justificetur, ninquit, sine lege iustitia dei mani
Abbreviated transcription (Latin):
clamat atq concertat᷑. nec in ꝓ
funda & nimis abdita ñ inteili¬
gentiũ. & uerba sua sana in ꝑuer¬
sũ sensũ detorqͣntiũ curat mindiã:
dũ tñ incunctant̾ p̃dicet donum
dei. quo uno salm fiunt filii ꝓmis¬
mũ qͦd om̃is eius salutatio sic se
nos pene ip̃a questio sola uersat᷑.
tã pugnacit̾ tam multiplicit̾. ut
fatiget qͥdem legentis intentionẽ:
s t̃n fatigatione utili ac salubri̾ut
int̾ioris hominis magis ecerceat¬
membra quã frangat. Inde st̃ quȩ
supͣ commemorai. Inde est qͦd ni¬
deũ arguitꝰ eumq dicit iudeum
cognominari: & nequaqͣm ied qͦd
ꝓfitet᷑ implere. Si autẽ inqͥt tu
iudeus cognominaris. & reqͥescis
in lege. & głaris in deo. & nosti
uoluntatẽ: ce ꝓbas distantia instru

Expanded text:
clamat atque concertat, nec in re clamat atque concertat, nec in re profunda et nimis abdita non intelligentium, et verba sua sana in perversum sensum detorquentium curat invidiam; dum tamen incunctanter praedicet donum Dei, quo uno salvi fiunt filii promismum, quod omnis ejus salutatio sic se nos pene ipsa quaestio sola versatur, tam pugnaciter, tam multipliciter, ut fatiget quidem legentis intentionem, sed tamen fatigatione utili ac salubri: ut interioris hominis magis emembra quam frangat. Inde sunt illa, quae supra commemoraui, inde est quod Iudaeum arguit eumque dicit Iudaeum cognominari et nequaquam id quod profitetur implere. s i au tem tu, inquit, ludaeus cognominaris et requiescis in lege et gloriaris in deo et nosti uoluntatem et probas
Abbreviated transcription (Latin):
peccatorũ ñ moueat me: ibi cecide¬
runt om̃s qui oꝑant᷑ miqͥtatẽ: exx¬
pulsi st̃ nec potuert stare. Hac qͥp¬
pe impietate qua tribuit sibi qͥsq
qͦd dei ẽ: pellitur in tenebras suas.
que st̃ opera miquitatis. Hec enĩ
plane ip̃e facit. & ad hec implen¬
da sibi ẽ idoneus. Opera uͦ nsticiȩ
ñ facit. nͥ qͣntũ ex illo fonte ato
ex illo lumine ꝑcipit. ubi nulliuᷤ
idigens uita ẽ: & ubi ñ est tͣnsimi¬
tatio. nec momenti obumbratio. Io
paulus apłs qui cũ saulus prius
uocaret᷑. ñ ob aliud qͣntum mͥ ui¬
det᷑ hoc nomen elegit. nͥ ut osten
deret se paruũ tanqͣm minimuᷤ
gantes e de sins oꝑibꝰ p̃sum̃tes ꝓ cõm̃¬
danda ista dei gr̃a fortit̾ atq acͥt̾
dimicat: qͥa reuera in illo euidentior
& clarior apparint: quicũ talia
oꝑaret᷑ uehement̾ eccłiam dei ꝑ se¬
quens. ꝓ quib sũmo supplicio dig
nus fuit. miscłiam ꝓ d̾anatione
suscepit: & ꝓ pena consecutus est
gr̃am. Merito ꝓ eius defensione

Expanded text:
peccatorum non moueant me. ibi ceciderunt omnes qui operantur iniquitatem, expulsi sunt nec potuerunt stare. hac quippe impietate, qua tribuit sibi quisque quod dei est, pellitur in tenebras suas, quae sunt opera iniquitatis. haec enim plane ipse facit et ad haec implenda sibi est idoneus. opera uero iustitiae non facit, nisi quantum ex illo fonte atque ex illo lumine percipit, ubi nullius indigens uita est et ubi non est conmutatio nec momenti obumbratio. Ideo Paulus apostolus — qui cum Saulus prius uocaretur non ob aliud, quantum mihi uidetur, hoc nomen elegit, nisi ut se deret paruum tamquam minimum gantes et de suis operibus praesumentes pro commendanda ista dei gratia fortiter atque acriter dimicat, quia reuera in illo euidentior et clarior apparuit, qui cum talia operaretur uehementer ecclesiam dei persequens, pro quibus summo supnus fuit, misericordiam pro damnatione suscepit, et pro poena consecutus est gratiam, merito pro ejus defensione
Abbreviated transcription (Latin):
sticia se arbitrant᷑ implere: cũ ma¬
gis eius p̾uaricatores eeñt: unde
illis irã oꝑabat᷑ abundante pecca¬
to qͦd ab scientib ꝓpetrabat᷑. qͥa ce
quicũq faciebant qͦd lexe iubebat
ñ adiuuante sp̃u gr̃e. timore pę¬
nȩ faciebant ñ amore iusticiȩ: ac
ꝑ hoc corã deo ñ erat in uoluntate
qͦd corã hominib apparebat in oꝑe:
potiusq ex illo rei tenebant᷑. qͦd
eos nouerat d̃s̃.malle si fieri poᷤ¬
sit impune cõmittere. Circũcisi¬
onẽ autẽ cordis dicit. purã scilicet
ab om̃i illicita concupiscentia uo¬
luntatẽ. qͦd ñ fit littera docente
& minante. s sp̃u adiuuante ato
sanante. Ideo laus talm̃ ñ ex hõi¬
nib s ex deo est. qui ꝑ suã grãm
p̃stat unde laudet᷑. de quo dictũ¬
est in dño laudabit᷑ anima mea:
& cui dicit᷑. apud te laus mea.ñ
quales illi st̃ qui dm̃ laudari uo¬
lunt qͦd homines st̃. se autẽ qͦd ui¬

Expanded text:
ustitia se arbitrabantur implere, cum maustitia se arbitrabantur implere, cum magis eius praeuaricatores essent. unde illis iram operabatur abundante peccato, quod ab scientibus perpetrabatur, quia et quicumque faciebant quod lex iubebat non adiuuante spiritu gratiae, timore poenae faciebant, non amore iustitiae. ac per hoc coram deo non erat in uoluntate, quod coram hominibus apparebat in opere, potiusque ex illo rei tenebantur, quod eos nouerat dset impune, committere. Circumcisionem autem cordis dicit, puram scilicet ab omni illicita concupiscentia voluntatem: quod non fit littera docente et minante, sed spiritu adjuvante atque sanante. Ideo laus talium non ex hominibus, sed ex Deo est, qui per suam gratiam praestat unde laudentur, de quo dicitur, In Domino laudabitur anima mea ; et cui dicitur, Apud te laus mea : non quales illi sunt qui Deum laudari volunt quod homines sunt, se autem quod ju
Abbreviated transcription (Latin):
gẽ custodias. Si p̃uaricator legis
sis. circũcisio tua p̃putiũ facta ẽ.
Si gͥ p̃putiũ iusticiã legis custodi-¬
at: ñne p̃putium eius in errcũci¬
sionẽ reputabit᷑: & iudicabit qͦd
ex natura est p̾putiũ legẽ ꝑfici¬
ens. te qui ꝑ litterã oe circũcisio¬
nẽ p̾uaricator legis es:ᵈ Non enĩ
qui in manifesto iudeus est. neq¬
que in manifesto in carne est cir¬
cũcisio:. s qui in abscondito iude¬
us ẽ. & circũcisione cordis. qui sp̃u
ñ littera: cmꝰ laus ñ exc hominib
s ex deo. Hic manifestauit. quẽad¬
modũ dieit głaris in deo. Na uti¬
q si uͭ talis iudeus głaretur in dõ.
eo modo quo postulat g̾ra. que ñ
operũ meritis s gratinta datur:
ex deo eẽt laus ñ ex hominib. S
ita głabant᷑ in deo. uelut qui soli
meruissent legẽ eius accipere: scd̾m
ilła uocẽ psalmi quo dictũ ẽ. ñ fecit
sic ulli genti. os iudicia sua ñ mani-¬
festainit eis. Quã tn dei legẽ sua m¬

Expanded text:
or legis sis, circumcisio tua praeputium facta est. si igitur praeputium iustitias legis custodiat, nonne praeputium eius in circumcisionem reputabitur et iudicabit, quod ex natura est, praeputium legem perficiens te, qui per litteram et circumcisionem praeuaricator legis es? non enim, qui in manifesto, Iudaeus est neqquae in manifesto in carne, est circumcisio, sed qui in abscondito, Iudaeus est et circumcisione cordis, qui spiritu, non littera, cuius laus non ex hominibus, sed ex deo. hic manifestauit quemadmodum dixerit: gloriaris indeo. nant utique si uere talis Iudaeus gloriaretur in deo eo modo, quo postulat gratia, quae non operum meritis, sed gratuito datur, ex deo esset laus eius, non ex hominibus. sed ita gloriabantur in deo, uelut qui soli meruissent legem eius accipere, secundum illam uocem psalmi, qua dictum est: non fecit sic ulli genti et iudicia sua non manifestauit cis. quam tamen dei legem sua i
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ fuerat homini fȩditas lango¬
ris enis. cui cont᷑ miqͥtatẽ suã nͨ
p̃ceptũ sc̃m & bonũ ꝓfuit. quo ma¬
gis aucta est inqͥtas quã minuta:
qͣdoquide lerc subintrauit ut a¬
bundaret delictũ:. ut eo modo con-¬
uictus atq confusus anderet ñ tan¬
tũ doctorẽ sibi ẽẽ necessarm̃. uerũ
etiã adiutorẽ deũ a quo eius itine¬
ra dirigantur. ne dñetur ei om̃is
inqͥtas or confugiendo ad opẽ diui¬
ne miscdie sanet᷑: atq ubi abunda¬
uit delictũ suꝑabundet gr̃a: ñ pec¬
cantis merito: s subuemientis au¬
xilio. Conseqͤnt̾ eande̾ medicmã in
passione & resurrectione xcp̃i mi
stice demonstratã: ostendit apls
dicens. An ignoratis q̃m quicũq

Expanded text:
enim fuerat homini foeditas languoenim fuerat homini foeditas languoris eius, cui contra iniquitatem suam nec praeceptum sanctum et bonum profuit, quo magis aucta est iniquitas quam minuta, quando quidem lex subintrauit, ut abundaret delictum, ut eo modo conuictus atque confusus uideret non tantum doctorem sibi esse necessarium, uerum etiam adiutorem deum, a quo eius itinera dirigantur, ne dominetur ei omnis iniquitas et confugiendo ad opem misericordiae sanetur atque ita ubi abundauit delictum superabundet gratia non peccantis merito, sed subuenientis auxilio. Consequenter eandem medicinam in passione et resurrectione Christi mystice demonstratam ostendit apostolus dicens
Abbreviated transcription (Latin):
dñm nr̃m. Deinde opponens sibi
ip̃e questionẽ: qͥd gͦ dicemꝰ inqͥt. ᷤ
Uermanebimꝰ in peccato: ut gratia
abundet: ᷤᷤ Absit. U idit enĩ aper¬
uersis ꝑuerse posse accipi qͦd di¬
xerat. lex subintrauit ut ab un¬
daret delictũ. ubi autẽ ab undauit
delictũ suꝑabundauit gr̃a. tanꝙͣ
dixerit ꝓpter abundantiã gr̃e ꝓ
desse peccatũ. Hoc diluens respon¬
dit absit: atq subiecit. Qui com¬
mortin sumus xp̃o percato: quo¬
mͦ uiuemus in eo. ᷤᷤ koc est. Eñ id
p̃stiterit gr̃a ut moreremur pec¬
cato. qͥd aliud faciemus si uiuimꝰ
in eo. nisi ut gr̃e simus ingratu. ᷤᷤ
Neq enĩ qui laudat bñ ficiũ me¬
dicmȩ: ꝓdesse morbos dicit & uul¬
nera: a quib illa hominẽ sanat.
S qͣnto maiorib medicina laudi¬
b p̾dicat᷑: tantomagis intuꝑant᷑
ce horrent᷑ uulnera & morbi. a qui¬
b liberat que ita laudat᷑. Sic &e lauͤ
et p̃dicatio gr̃e: intupatio &e dã¬
natio ẽ delictor. Demonstranda

Expanded text:
nostrum. deinde opponens sibi ipsequaestionem: quid ergo dicemus? inquit, permanebimus in peccato, ut gratia abundet? absit. uidit enim a peruersis peruerse posse accipi quod dixerat: lex subintrauit, ut abundaret delictum; ubi autem abundauit delictum, superabundauit gratia, tamquam dixerit propter abundantiam gratiae prodesse peccatum. hoc diluens respondit: absit atque subiecit: qui mortui sumus peccato, quomodo uiuemus in eo? hoc est: \'cum id praestiterit gratia, ut moreremur peccato, quid aliud faciemus, si uiuemus in eo, nisi ut gratiae simus ingrati?\' neque enim qui laudat beneficium medicinae prodesse morbos dicit et uulnera, a quibus illa hominem sanat, sed quanto maioribus medicina laudibus praedicatur, tanto magis uituperantur et horrentur uulnera et morbi, a quibus liberat quae ita laudatur. sic laus et praedicatio gratiae uituperatio et damnatio est delictorum. demonstranda
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃a factũ creatũq lumen. sic̃ erat
ioh̾es lucerna ardens & lucens.
Qui tñ unde luceret agnoscens:
nos inqͥt de plenitudine eiusae¬
cepimꝰ. Cuiꝰ nisi illius utiq in cuꝰ
Ilud enĩ erat uerũ lumen: qͦd il¬
luminat omnẽ hominẽ uenien

Expanded text:
ipsa factum creatumque lumen, sicut erat ipsa factum creatumque lumen, sicut erat Iohannes lucerna ardens et lucens, qui tamen unde luceret agnoscens: nos, inquit, de plenitudine eius accepimus : cuius, nisi illius utique in cuius illud enim erat uerum lumen quod inluminat omnem homi
Abbreviated transcription (Latin):
Nempe satis elucet misterio do¬
minice mortis & resurrectionis.
figuratũ uite nr̃e ueteris occasũ
& ecortũ noue: demonstratãq im¬
quitatis ab olitionẽ renouationẽ¬
q iusticiȩ S nde gͥ hoc tantũ bñ¬
seruat filios homiũ in ꝓtectio¬
ne alarũ dei sꝑantes. ut mebrien¬
tur ab ubertate domus eiꝰ ce tor
eius uidebimus lumen: qui p̃¬
tendit miscdĩam suã scientibus
eũ: o iusticiã his qui recto st̃ cor¬
de. Neq enĩ qͥa sciunt. s etĩa ut
sciant eũ p̾tendit miscd̾iam suã.
nec qͥa recti st̃ corde. s etiã ut re¬
cti sint corde p̃tendit iusticiã suã.
qͣ iustificat impñ. Hec cogitatio
ñ affert suꝑbiam: qͦd uciũ orit᷑ cũ
sibi qͥscꝵ p̃fidit: seq sibi ad uiuen-¬
dũ caput facit. Quo motu recedi¬
tur ab illo fonte: cuiꝰ solius hau¬
stu iusticia bibit᷑. bona scilicet ui¬
ta:. & ab illo incõmutabili lumine.
cuꝰ participatione anima rationa¬
lis quod̾am accendit᷑: ut sit etiam

Expanded text:
Nempe satis elucet mysterio Dominicae mortis et resurrectionis figuratum vitae nostrae veteris occasum, et exortum novae, demonstratamque iniquitatis abolitionem, renovationemque justitiae. Unde igitur hoc tantum beneseruat filios hominum in protectione alarum dei sperantes, ut inebrientur ab ubertate domus eius et toreius uidebimus lumen, qui praetendit misericordiam suam scientibus eum et iustitiam suam his qui recto sunt corde. neque enim quia sciunt, sed etiam ut sciant eum praetendit misericordiam suam; nec quia recti sunt corde, sed etiam ut recti sint corde praetendit iustitiam suam, qua iustificat impium. haec cogitatio non aufert in superbiam, quod uitium oritur, cum sibi quisque praefidit seque sibi ad uiuendum caput facit. quo motu receditur ab illo fonte uitae, cuius solius haustu iustitia bibitur, bona scilicet uita, et ab illo incommutabili lumine, cuius participatione anima rationalis quodammodo accenditur, ut sit etiam
Abbreviated transcription (Latin):
catũ ut appareat peccatũ ꝑ bonũ
mͥ oꝑatũ ẽ mortẽ: ut fiat suꝑ mo-¬
dũ peccans peccatũ ꝑ mandatum.
Scimus enĩ qͥa lexc sp̃ualis ẽ: ego aũ
carnalis sũ. uemiindatus sub pecca¬
to. Qͦd enĩ operor ignoro. Non enĩ
qͦd uolo hoc ago: s qͦd odi illud fa¬
cio. Si autẽ qͦd nolo facio: consen¬
tio legi q̃m bona ẽ. slc̃ autẽ iam¬

Expanded text:
catum appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem, ut fiat supra modum peccans peccatum per mandatum. scimus enim, quia lex spiritalis est, ego autem carnalis s u m, uenundatus sub peccato. quod enim operor, ignoro. non enim, quod uolo, hoc ago, sed, quod odi, illud facio. si autem, quod nolo, hoc facio, consentio legi, quia bona e
Abbreviated transcription (Latin):
obseruandũ axp̃iano. siue de ñ fa¬
ciendis colendisq idolis. aliisq ul¬
lis diis p̃ter unũ dm̃ uerũ. siue de ñ
accipiendo nomine dei in uanũ:
siue de honore parentib deferen¬
do:siue de cauendis formeatiom-¬
b. homicidiis.furtis. falsis testimo¬
niis. adulteriis re aliena concupiᷤᷤ¬
cenda. Qͥd hore quisꝙͣ dixerit xcp̃i¬
anũ ñ debere seruare.ᵈ An forte ñ
istã legẽ que in illis duab tabulisᷤ
scripta ẽ. litterã occulentẽ appellat
apłs: s illa cirrũcisionis. aliorsq
ueterũ iãq ab olitoꝵ sacram̃tore:S
S quomͦ putabimꝰ cũ in easit non
concupisces: ꝑ qͦd mandatũ quã¬
uis scm̃ or iustũ o bonũ. fefellit me
inqͥt peccatũ & ꝑ illud occidit.S
Qͥd enĩ aliud ẽ littera occidit: qͣm
uis euidentius eo ip̃o loco ad corm¬
thios uͥ ait. littera occidit sp̃s aut̃
uiuificat. ñ aliã uelit intelligi lit¬

Expanded text:
observandum a christiano, sive de non faobservandum a christiano, sive de non faciendis colendisque idolis aliisque ullis diis praeter unum verum Deum, sive de non accipiendo nomine Dei in vanum, sive de honore parentibus deferendo, sive de cavendis fornicationibus, homicidiis, furtis, falsis testimoniis, adulteriis, re aliena concupiscenda. Quid horum quisquam dixerit christianum non debere servare? An forte non istam legem quae in illis duabus tabulis scripta est, litteram occidentem appells, sed illam circumcisionis aliorumque veterum jamque abolitorum sacramentorum? Sed quomodo putabimus, cum in ea sit, Non concupisces: per quod mandatum, quamvis sanctum et justum et bonum, fefellit me, inquit, peccatum, et per illud occidit? Quid enim aliud est, Littera occidit? 24. Quamvis evidentius eo ipso loco ad Corinthios, ubi ait, Littera occidit, spiritus autem vivificat; non aliam velit intelligi lit
Abbreviated transcription (Latin):
cisio. ita corripere ita corrigere
uideat᷑ apłs. ut legis nomine
eande̾ circũcisionẽ appellet᷑: ce¬
terasq enismodi legis obserua¬
tiones. quas tanquã umbras fu¬
turi iã nc̃ respuunt xp̃iam. id
tenentes qͦd ꝑ illas umbras figu-¬
rate ꝓmittebat᷑. tñ legẽ exc qua
neminẽ dicit iustificari ñ tm̃ in
illis sacram̃tis que habuer̃t ꝓmiᷤ¬
siuas figuras ueterũ. s etiã in illis
oꝑib uult intelligi: que qͥsqͥs fe¬
cerit iuste uiuuit ubi ẽ & illud non
concupisces. Atq ut hoc qͦd dici-¬
mꝰ fiat plamus. ip̃m decalogum
uideamus. Certe enĩ legẽ moyses
in inistranda popło accepit in mon¬
te. scriptã in lapideis tabulis digi
to dei. Hec decẽ p̃ceptis constrin¬
git᷑. Uoi nichil de circũcisione
mandatũ ẽ: nicħ de uictimis pe¬
cor. que nẽ a xep̾ianis ñ immolan¬
t᷑ In illis gͥ decẽ p̾ceptis exccepta sab¬
bati obseruatione. dicat᷑ mͥ qͥd ñ sit

Expanded text:
uadebatur, ita corripere atque corrigere uadebatur, ita corripere atque corrigere uideatur apostolus, ut legis nomine eandem circumcisionem appellet ceterasque eiusmodi legis obseruationes, quas tamquam umbras futuri iam nunc respuunt Christiani id tenentes quod per illas umbras figurate promittebatur, tamen legem, ex qua neminem dicit iustificari, non tantum in illis sacramentis, quae habuerunt promissiuas figuras, uerum etiam in illis eribus uult intellegi, quae quisquis fecerit iuste uiuit; ubi est et illud: non concupisces. atque ut hoc quod dicimus fiat planius, ipsum Decalogum uideamus. certe enim legem Moyses ministrandam populo accepit in monte, scriptam in lapideito Dei: haec decem praeceptis constringitur , ubi nihil de circumcisione mandatum est, nihil de victimis pecorum, quae nunc a Christianis non immolantur. In illis igitur decem praeceptis, excepta sabbati observatione, dicatur mihi quid non sit
Abbreviated transcription (Latin):
iubet leꝙ̃ ut admoneat qͥd faciat fi¬
des.id ẽ ut eui iubet᷑ si ñdũ potest
sciat qͥd faciat. Si autẽ continuo po¬
test ce obedient̾ facit: debet etiã scire
quo donante possit. Non enĩ sp̃m
huiꝰ mundi accepimus ait iđe con-
obscuratũ ẽ eoꝵ. qui cognitũ dm̃ ñ
ut deũ gratias agendo glificauert̃:
Nec alio sp̃n decipiunt᷑ etiã illi qui
ignorantes dei iusticiã ce suã uolen¬
filius. qui nouit a quo sꝑet qͦd ñdũ
habet. quã qui sibi tribuit id qͦd ha¬
bet: quãuis utriq hore p̃ferenduᷤ
sit qͥ ce habet ce nouit a qͦ habet:. si tñ
ñ se credat ẽẽ qͦd ñdũ ẽ: ne incidat
in uiciũ illiꝰ pharisei. qui quãqͣm dõ
gr̃as ageret ex bis que habebat:
nichil tñ petebat dari sibi tanqͣm
nichil indigeret ad augenła ꝑfici¬
endaue iusticiã. His gͥ consideratiᷤ
tur dare. colligimus ñ iustifieari
hominẽ p̃ceptis bonȩ uitȩ nisi ꝑ

Expanded text:
iubet lex, ut admoneat quod faciat fiiubet lex, ut admoneat quod faciat fides. id est ut cui iubetur, si nondum potest, sciat quid petat; si autem continuo potest et oboedienter facit, debet etiam scire quo donante possit. non enim spiritum huius mundi accepimus, ait idem ipse obscuratum est eorum, qui cognitum deum non ut deum gratias agendo glorificauerunt ? nec alio spiritu decipiuntur etiam illi, qui ignorantes dei iustitiam et suam iustifilius, qui novit a quo speret quod nondum habet, quam qui sibi tribuit id quod habet: quamvis utrique horum praeferendus sit, qui et habet et novit a quo habet; si tamen non se credat esse quod nondum est; ne incidat in vitium illius pharisaei, qui quanquam Deo gratias ageret ex iis quae habebat, nihil tamen petebat dari sibi, tanquam nihilo indigeret ad augendam perficiendamve justitiam . His igitur consideratis tur, colligimus non iustificari hominem praeceptis bonae uitae nisi per
Abbreviated transcription (Latin):
ideo ñ st̃ opera que haber in sacra¬
m̃tis suis huic tẽpon congruis ant
uͦ de oꝑib sacram̃torũ questio fuit.
qͣndo mentio legis ob hoc fiebat. qͥa
ꝑ ipsã cognitio peccati ẽ: oe ideo exx
ea nemo iustificat᷑. Unde ñ ꝑ illa eoc¬
clusa ẽ gł̾iatio: s ꝑ legẽ fid̃i exx qua
iustus inuit. S numqͥd & ꝑ istã ñ
fit cognitio peccati. cũ ipsa dicat ñ
fidi lex credendo impetrat. Illa dicit
ñ concupisces: ista dicit cũ scirẽ qͥa
&& hoc ip̃m erat sapientiȩ scire cuiꝰ
eẽt hoc donũ: adii dñm & dep̃catuᷤs
sũ. Ipsa ẽ illa sapientia que pietas
uocatur.: qua colit᷑ pater luminũ. a
quo est om̃e datũ optimũ &e omne
donũ ꝑfectũ. Colit᷑ autẽ sacrisicio lau¬
dis actionib q gr̃arum. ut cultor eiuᷤ
ñ in se ip̃o s in illo głetur ac ꝑ hoc
lege operũ dicit ds̃. fac qͦd iubeo lege
fidei dicit᷑ deo. da qͦd iubes. Ideo enĩ

Expanded text:
ideo non sunt opera quae habet in sacraideo non sunt opera quae habet in sacramentis suis huic iam tempori congruis. aut uero de operibus sacramentorum quaestio fuit, quando mentio legis ob hoc fiebat, quia per ipsam cognitio peccati est et ideo ex ea nemo iustificatur? unde non per illam exclusa est gloriatio, sed per legem fidei, ex qua iustus uiuit. sed numquid et per istam non fit cognitio peccati, cum et ipsa dicat: nofidei lex credendo impetrat. illa dicit: non concupisces, ista dicit: cum scirem quia et hoc ipsum erat sapientiae, scire cuius esset hoc donum, adii dominum et deprecatus sum. ipsa est illa sapientia, quae pietas uocatur, qua colitur pater luminum, a quo est omne datum optimum et omne donum perfectum. colitur autem sacrificio laudis actionisque gratiarum, ut cultor eius non in se ipso, sed in illo glorietur. ac per hoc lege operum dicit deus: \'fac quod iubco\', lege fidei dicitur deo: \'da quod iubes\'. ideo enim
Abbreviated transcription (Latin):
ũ ꝑ fidẽ in sanguine ipsius. ad o¬
stentationẽ iusticiȩ eiꝰ ꝓpt̾ ꝓposi¬
tũ p̃cedentiũ delictoꝵ. in dei pa¬
tientiã. ad ostendaendã iusticiã in
hoc tẽpore. ut sit iustus ce iusti¬
ficans eũ qui ex fide ẽ ihu. Ue¬
nde sub infert. unde nc̃ agimus.
Ubi ẽ gͦ głiatio tua: ᷤ ẜacclusa ẽ.
Per quã legẽ: ᷤ fãctors. ᷤ Nonis ꝑ
legẽ fidi. Lex gͦ ista factors ip̃a ẽ
que dieit ñ concupisces: qͥa ꝑ ill̾a
cognitio percati ẽ. &olo gͥ scire si
qͥs mͥ dicere audeat. utrũ lex filĩ
ñ dicat ñ concupisces. Si enĩ ñ di¬
cit᷑. qͥd cause ẽ. cur ñ in ea positi se-¬
curi atq impie percemus. Hoc
enĩ & illi putauert̃ apłm dicere: de
quib ait. Et sic̃ dict̃ nos qͥdã dicere.
faciamus mala ut ueniant bona:
cit etiã ip̃a ñ concupisces. sic̃ mul
rũ etiã ip̃a ñ dicit᷑. d Neq enĩ qͥa
ñ habet oꝑa ueterũ sacram̃toꝵ. cir¬
cũcisionis uidelicet atq ceterors.

Expanded text:
 fidem in sanguine ipsius ad ostensionem iustitiae eius propter propositum praecedentium peccatorum in dei patientia, ad ostendendam iustitiam ipsius in hoc tempore, ut sit iustus et iustificans eum, qui ex fide est Iesu. deinde subinfert unde nunc agimus: ubi est ergo gloriatio tua? exclusa est. per quam legem? factorum? non, sed per legem fidei. lex ergo ista factorum ipsa est quae dicit: non concupisces, quia per illam cognitio peccati est. uolo igitur scire, si quis mihi dicere audeat, utrum lex fidei non dicat: non concupisces. si enim non dicit, quid causae est, cur non in ea positi securi atque inpune peccemus? hoc enim et illi putauerunt apostolum dicere, de quibus ait: et sicut dicunt nos quidam dicere, faciamus mala, ut ueniant bona, cit etiam ipsa: non concupisces, sicut tamrum etiam ipsa non dicitur? neque enim quia non habet opera ueterum sacramentorum, circumcisionis uidelieet atque ceterorum,
Abbreviated transcription (Latin):
quit᷑ uerũ ẽ. seiens hoc qͥa iusto
lex ñ ẽ imposita: ᷤᷤ Nła quis legiti¬
me utitur lege: nͥ iustus: At ei
ñ ẽ imposita: s inusto. An os in-¬
iustus ut seĩficet᷑ id ẽ ut iustus fi¬
at. legitime lege uti debet. qua
tanqͣm pedagogo ꝑducat᷑ ad gra-¬
tiã ꝑ quã soła qͦd lexc iubet possit
implere. ᷤ Per ipsã quippe rusti¬
ficat᷑ gratis: id est nullis suoꝵ ope-¬
rũ p̃cedentib meritis. Alioqͥn gr̃a
iam ñ est gr̃a. qͣndoquidẽ uło dat᷑.
ñ qͥa bona opera fecimus. s ut ea
facere ualeamus: id est ñ qͥa legẽ
impleuimꝰ. s ut legẽ implere poᷤ¬
simus. Iule enĩ dixit ñ uemi legẽ
soluere s adimplere: de quo dictũ¬

Expanded text:
quitur uerum est: sciens hoc, quia iusto lex non est posita? nam quis legitime utitur lege nisi iustus? at ei non est posita, sed iniusto. an et iniustus, ut iustificetur, id est ut iustus fiat, legitime lege uti debet, qua tamquam paedagogo perducatur ad gratiam, per quam solam quod lex iubet possit implere? per ipsam quippe iustificatur gratis, id est nullis suorum operum praecedentibus meritis — alioquin gratia iam non est gratia -, quando quidem ideo datur, non quia bona opera fecimus, sed ut ea facere ualeamus, id est non quia legem impleuimus, sed ut legem implere possimus. ille enim dixit: non ueni legem soluere,
Abbreviated transcription (Latin):
tã. iatõ disc̾nitꝰ inuenta. memoria recundit
iudicata ⁊ affcũs Adhuc iudicanda. sic fit
ascensus ab inferiorib ad superiora. Et
una a sumnus dependent. Intellestus uã¬
ꝙ quedam ymaginatio ⁊ similitudo in¬
telligentie. ⁊ rõ intellectus rõnis fantasti¬
ci sp̃c cui etiam suppremum corꝑis corpus.
i. ignis quadam similitudine iungitur⁊
igni aer. aeri a qua. aqua t̾re sensus infor
sum occurrens iõmi diuina presentia infor¬
mat eam ⁊ facit intelligentiam siue sapi¬
entiam. Est ita in rõne quiddam ad suꝑ
na celestia intendens ⁊ id d̾r sapĩa. Et ẽ qͣd¬
dam ad transitoria ⁊ caduca respitiens et
deorsum in prudentiam quasi i uirum¬
s in mulierem. ut iur sit superior qui re¬
gat mulier inferior ⁊ regatur. uñ dcm̃
est melior est iniquitas uiri qmͣ benefaci¬
pus mulier. Melior est si quidem qui ꝑ ce¬
leste desiderium accensus carnem nec enã
a subtrahendo affligit quam qui per tar¬
nalem affectum resolutus per omnia que

Expanded text:
ta, ratio discernit inventa, memoria recondit judicata, et offert adhuc judicanda. Sic fit ascensus ab inferioribus ad superiora, et ima a summis dependent. Intellectus namque quaedam imago et similitudo intelligentiae est, ratio intellectus, rationis phantasticum spiritus, cui etiam supremum corporis corpus, id est, ignis quadam similitudine jungitur, et igni aer, et aeri aqua, et aquae terra. Sensus informrationi occurrens divina prudentia, informat eam, et facit intelligentiam sive sapientiam. Est itaque in ratione quiddam ad superna et coelestia intendens, et id dicitur sapientia; et est quiddam ad transitoria et caduca respiciens, et deorsum, in prudentiam; quasi in virum et mulierem, ut vir sit superior et regat, mulier inferior et regatur. Unde dictum est: Melior est iniquitas viri, quam benefaciens mulier . Melior siquidem est qui per coeleste desiderium accensus, carnem necessaria etiam ei subtrahendo affligit, quam qui per carnalem affectum resolutus, per omnia quae
Abbreviated transcription (Latin):
ginem dei ut nulla int̾posita natura ab ip̃a
u̾itate formetur. mens enim ex eo dc̃a est ꝙ
emmeat in anuna p̾st antior siquidẽ ius aĩe
a qua procedit intlłia. per incelligentiam ut¬
cum ipsam uirtutem intelligit pet sapĩãr
diligit. sapĩa enim ẽ amor boni sũ saporbo¬
ni. a sapore quidem dicitur. mentis uisio ẽ
intelligentia. gustus sapientia. illa contem¬
platur ista de lectatur ⁊ cum ab inferiorib
ad superiora ascendere uolumus prius occnͣt
nobis sensus. dem̃ ymaginatio. postea rõ
est. Sapĩa hominis ẽ pietas .i. cultus dei y¬
corporeas percipit formas. sed absentes sen¬
sus namq formas in mat̾ia percipit y¬
maginatio extra naturam ⁊ est ius que
exterius formata sensꝰ dr. cadem usq ad in¬
timum transcluctum ymaginatõ uocatur.

Expanded text:
ginem Dei, ut nulla interposita natura ab ipsa ginem Dei, ut nulla interposita natura ab ipsa veritate formetur. Mens enim ex eo dicta est quod emineat in anima: praestantior siquidem vis animae est, a qua procedit intelligentia. Per intelligentiam utique ipsam veritatem intelligit, per sapientiam diligit. Sapientia namque est amor boni sive sapor boni, a sapore siquidem dicitur. Mentis visio est intelligentia; gustus, sapientia est. Illa contemplatur, ista delectatur. Cum ab inferioribus ad superiora volumus ascendere, prius occurrit nobis sensus, deinde imaginatio, postea ratiest. Sapientia hominis est pietas, id est, cultus Deicorporeas percipit formas, sed absentes. Sensus namque formas in materia percipit, imaginatio extra materiam: et ea vis quae exterius formata, sensus dicitur, eadem usque ad int
Abbreviated transcription (Latin):
sicut luna crescit ⁊ deficit ⁊ uaria uisa¬
tudine ꝯmũtatur in id tñ qd̃ fuit quadam
perfesta nouitate restituit sic menis non ca¬
pud sumiis inserit. nunc decidit in infi¬
ma nunc sese referens sibi ius falsa redar¬
guit modo ad corporalia redegenda defectit᷑.
modo et̾ns rõnib inspiciendis uł ꝯsulẽdis
Ad herescit rõ si quidẽ est mentis aspectus. qͦ
bonũ malumꝙ disc̾uit uirtutes eligit de¬
umꝙ diligit mons Uniu̾soꝵ capax ⁊ oĩ¬
um rex similitudinem insignita omnia dr̾
Idcuto iuisibiles terum cãs per intelligenci¬
am comp̾hendit. ⁊ uisibiles astu alium for¬
mas per sensuum passõnes collig̾. ⁊ su ꝑ
sensꝰ ad sensibilia exeat. sui per intelligen¬
tiam ad inuisibitia ascendat. Rorum si¬
militudines ad se ipãm trahit. p̾sentia
cognoscit absentia intelligit ignota inqui¬
rit. et in inuentis uertatur. Rõnale ⁊ intelleo¬
tuale nostrum quo rõcinamur. intelliginiꝰ ⁊
sapimus mentem dnĩs que ita fr̃a ad yma¬

Expanded text:
sicut luna crescit et decrescit, et varia vicissitudine mutatur, in id tamen quod fuit quadam perfecta novitate se restituit: sic mens nunc caput summis inserit, nunc decidit in infima, nunc sese referens sibi, veris falsa redarguit; modo ad corporalia regenda deflectitur, modo aeternis rationibus inspiciendis vel consulendis adhaerescit. Ratio siquidem est mentis aspectus quo bonum et malum discernit, virtutes eligit, Deumque diligit. Mens universorum capax, et omnium rerum similitudine insignita, omnia essIdcirco invisibiles rerum causas per intelligentiam comprehendit, et visibiles actualium formas per sensuum passiones colligit. Et sive per sensus ad sensibilia exeat, sive per intelligentiam ad invisibilia ascendat, rerum similitudines ad se ipsam trahit, praesentia cognoscit, absentia intelligit, ignota inquirit, et in inventis versatur. Rationale et intellectuale lumen, quo ratiocinamur, intelligimus et sapimus, mentem dicimus, quae ita facta est ad ima
Abbreviated transcription (Latin):
ne corporum. naturas intellectum sꝑi¬
ritum creatum. intelligentia u̾o ĩpm̃
incatum. ⁊ quicquid sensus percipit
ymaginatõ reprosentat cogitato for¬
mat iugenium inuestigat. ratõ uidi¬
cat memoria seruat. intelligentia ꝯpͥ hendit¬

Expanded text:
ne corporum naturas, intellectu spiritum creatum, intelligentia spiritum increatum. Et quidquid sensus percipit, imaginatio repraesentat, cogitatio format, ingenium investigat, ratio judicat, memoria servat, intellectus se
Abbreviated transcription (Latin):
tus est meditatur ꝑ contemplatõnem q̃
cipit omĩa incorporea. s non extra coͣr nisi
fundantur in corporib non astõne ħ conside¬
ratione. natura nempe ip̃ius corporis sõm
quam omne corpus corpus est. nullum
utiꝙ corpus est. Intellestus ea uis ani¬
me est que inuisibilia percipit. sicun ange¬
los. demones animas et omnem spĩca
diate supporitur do. c̾it siquidem ipsũ
summum u̾um ⁊ nec in commutabilem.
sic anima sensu pererpit corpora yma¬

Expanded text:
tus est meditatur; per contemplationem quae cipit: omnia incorporea, sed non extra corpora, nisifundantur in corporibus, non actione, sed consideratione. Natura namque ipsius corporis secundum quod omne corpus corpus est, nullum utique corpus est. Intellectus ea vis animae est, quae invisibilia percipit, sicut Angelos, daemones, animas, et omnem spiritudiate supponitur Deo: cernit siquidem ipsum summum verum et vere incommutabilem. Sic igitur anima sensu percipit corpora
Abbreviated transcription (Latin):
uidet anima carnalibi oculis. multa aũt
infantastica ymaginatione concipit ⁊ uͥq
re iudetur non a se egrediens sed in semz¬
ipsa tanquam ymaginatõ percurrens sꝑa¬
cio peruagatur. non exit ad illa sed tractã¬
tib sius sibi illa representat. ħ̃t siquidem
inse quasi quamdam latitudinem ⁊ alu¬

Expanded text:
videt anima carnalibus oculis, multa etiam phantastica imaginatione concipit: et ubire videtur: non a se egrediens, sed in semetipsa tanquam in magno percurrens spatio pervagatur; et non exit ad illa, sed tractatibus suis sibi illa repraesentat. Habet siquidem in se quasi quamdam latitudinem, longi
Abbreviated transcription (Latin):
in se angelum iuxta se. ⁊ quicquid celi am¬
bitu continetur. Infra per concupiscibilitatẽ
⁊ irascibilitatem. habił est affici ad aliquid
apparendum uł fugiendum amandum ł
odiendum. ⁊ ideo de racõnabilitate omnis
sensus oritur anime. ⁊ de aliis omnis affĩs
afftũs uero quadriꝑtitus ẽe dignoscitur dum
de eo quod amamus iam gaudemꝰ ł gau¬
dendum speramus ⁊ de e qid̃ odiniũ. õ iam
dolemus ulł dolend̾ metuimus ⁊ ab hoc de ꝯ
cupis cibititate dolor ⁊ metus oruintur qui qͥ¬
dem quatuor affectus anime omnium sũt
uiciorum ⁊ uirtutum. q. quedam principia
⁊ omnis mat̾ia a ffcũs siquidem oram operi
nomen imporat. ⁊ qm̃ uirtus est hĩtus mẽ¬
tis bene composite ꝯponendi ⁊ instituen di
in uicia facile decident. Lum ergo prudenter
modeste fortiter et iuste amor ⁊ odium ĩsti¬
tuuntur in uirtutes exiugunt. prudentiam
.s. ⁊ temperantiam. fortitudinem atꝙ iusti¬
ciam. que .q. origines atq cardines sunt õi¬

Expanded text:
uxta se, et quidquid coeli ambitu continetur infra se. Per concupiscibilitatem et irascibilitatem habilis est affici ad aliquid appetendum vel fugiendum, amandum vel odiendum: et ideo de rationalitate omnis sensus oritur animae, de aliis omnis affectus. Affectus vero quadripartitus esse dignoscitur: dum de eo quod amamus, jam gaudemus, vel gaudendum speramus; et de eo quod odimus, jam dolemus, sive dolendum metuimtate dolor et metus oriuntur. Qui quidem quatuor affectus animae omnium sunt vitiorum et virtutum quasi quaedam principia, et communis materia. Affectus siquidem operi nomen imponit. Et quoniam virtus est habitus mentis bene compositae, componendi et instituendi in vitia facile deficient. Cum igitur prudenter, modeste, fortiter et juste amor et odium instituuntur, in virtutes exsurgunt, prudentiam scilicet, temperantiam, fortitudinem atque justitiam, quae quasi origines et cardines sunt omni
Abbreviated transcription (Latin):
qd̃ ipsa ⁊ scait mundus iste uisibilis uͦ ꝑti¬
ta quadam distunctione est ordinatus terra
s. a qua aere. ethere. siue firmamento ip¬
soq suppremo celo ꝙ empereum uocant. sic
anue in mundo sui corporis peregrinati qͥn
processus sunt ad sapiãm. sensus .s. ymagi¬
natio. rõ. intelbectus. intelligentia quinq¬
⁊ quatuor affectib ad caritatem quatinus
nouem istis ꝓg̾ssionib insemetip̃a ꝓ ficiens

Expanded text:
od ipsa. Et sicut mundus iste visibilis quinquepartita quadam distinctione est ordinatus; terra scilicet, aqua, aere, et aethere, sive firmamento, ipsoque supremo coelo, quod empyreum vocant: sic animae in mundo sui corporis peregrinanti quinque progressus sunt ad sapientiam; sensus scilicet, imaginatio, ratio, intellectus, et intelligentia. Quinquet quatuor affectibus ad charitatem: quatenus novem istis progressionibus in semetipsa proficiens
Abbreviated transcription (Latin):
dientẽ cõmisit libens. Non enĩ in
uetere testamento tantũ scriptũ
est. ego facio bona ce condo malas
euidentius in nouo uͥ dñs dicit. No¬
lite timere eos qui corpus occidunt.
& amplius ñ habent qͦd faciant.
s eũ timete qui cũ corpus occide¬
rit. habet potestatẽ mittere in
gehennã. Uoluntariȩ autẽ corrup¬
tiom addi iudicio diuino pȩnałe.¬

Expanded text:
dientem commisit uolens. Non enim in dientem commisit uolens. Non enim in uetere testamento tantum scriptum est: ego facio bona et condo mala, sed euidentius in nouo, ubi dominus dicit: nolite timere eos, qui corpus occidunt et amplius non habent, quid faciant, sed eum timete, qui cum corpus occiderit, habet potestatem animam mittere in gehennam. uoluntariae autem corruptioni addi iudicio diuino poenale
Abbreviated transcription (Latin):
tibiles. ñ eas fecit d̃s. Non est enĩ
ab illo corruptio: qui solus est incor¬
ruptibilis. Si hec capis. gr̃as age dõ.
Si ñ capis:quiesce &e noli temere
ñdum intellecta dãpnare. simplex¬
q illi qui lumen ẽ mentis intende
ut intelligas. Cũ dicit᷑ enĩ natura
corruptibilis. ñ unũ s duo nomina
dicunt᷑. Item cũ dicit᷑ deus fecit de
nichilo: ñ unũ s duo nomina audi¬
mus. Redde gͦ istis singłis illa singła.
ut cũ audis naturã. ad dm̃ ꝑtineat:
cũ audis corrruptibiłe. ad nchilũ:.
ita tñ ut ipsȩ corruptiones quãmᷤ
ñ sint exc dei arte: in eius tñ pote¬
state sint disponende ꝓ rerũ ordi¬
ne. & meritis animarũ. Ideo recte
dicimus ab illo ẽẽ p̾̃mium: atq sup¬
pliciũ. Ita enĩ ñ fecit corruptionẽ.
ut possit corruptiom eũ dare qui
corrũpi meruit. id est qui se ipse
cȩperit peccando corrũpere: ut
cruciantẽ sentiat inuitus: qui bl̾a¬

Expanded text:
tibiles, non Deus fecit; non enim est tibiles, non Deus fecit; non enim est ab illo corruptio, qui solus est incorruptibilis. Si haec capis, gratias age Deo: si non capis, quiesce, et noli temere nondum intellecta damnare; supplexque illi qui lumen est mentis, attende ut intelligas. Cum enim dicitur, natura corruptibilis; non unum, sed duo nomina dicuntur. Item cum dicitur, Deus fecit de nihilo; non unum, sed duo nomina audimus. Redde ergo istis singulis illa singula, ut cum audis naturam, ad Deum pertineat; cum audis corruptibilem, ad nihilum, ita tamen, ut ipsae corruptiones, quamuis non sint ex dei arte, in eius tamen potestate sint disponendae pro rerum ordine et meritis animarum. ideo recte dicimus ab illo esse praemium atque subplicium. ita enim non fecit corruptionem, ut possit corruptioni eum dare, qui corrumpi meruerit, id est qui se ipse coeperit peccando corrumpere, ut cruciantem sentiat corruptionem inuitus, qui blan