comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ui iad muña eiꝰ ñ respex̃. Unde scire potuit cam qđ
mauit dñs suꝑ abel. ⁊ suꝑ sacrificiũ eiꝰ. Suꝑ cain
uͦ & suꝑ sacrificiũ eiꝰ ñ inflammauit. Ignem ad fa
crificiũ deuorandũ. solitũ uenire de cęlo.: ⁊ in de¬
dicatione tẽpli sub salomone legimꝰ: ⁊ qnͣdo helias
ĩmonte carmelo cõstruxit altare. Adõ nãq ex¬
manu munꝰ ñ accipit᷑. qđ corde obligato ĩ malicia
ꝑfert᷑ Adũdare enĩ pͥus debet animũ qͥ munus
offerre uult dõ: qr om̃e qđ datͤ dõ ex dantis m̃te
pensant᷑. Iratꝰq ẽ cam uehem̃t̾. ⁊ cõcidit uult eiꝰ¬

Expanded text:
 ad munera ejus non respexit. Unde scire potuit Cain qumavit Dominus super Abel et sacrifiinflammavit. Ignem autem ad sacrificium devorandum solitum venire de coelo, et in dedicatione templi sub Salomone legimus, et quando Elias in monte Carmelo construxit altare. Ab omnipotemanu non accipitur, quod corde obligato in malitia profertur. Mundare etenim prius debet animum, qui munus offerre vult Deo, quia omne quod datur Deo, ex dantis mente pensatur. Iratusque est Cain vehementer, et concidit vult
Abbreviated transcription (Latin):
dr̃ penitet me hominẽ fecisse. & iterũ tactꝰ dolo¬
re cordis intrinsecꝰ : Nũquid indm̃ penitẽtia aut
dolor cadere potest. Ira dĩ ñ ꝑtͣbatio animi eiꝰ
ẽ s iudiciũ quo irrogat᷑ pęna peccato. Cogitatio
uͦ & recogitatio mutandarũ rerũ ẽ immutabilis
ratio. Nõ ds̃ de facto suo penitet. aut dolet sicut
homo. cui ẽ de omĩb reb tã fira sentẽtia. quã cer¬
ta p̾scientia: s utit᷑ script᷑a scã usitatis nob̾ uerb̃
ĩtelligentib ut coaptet se nr̃e paruitati quatmnꝰ
ex cognitis incognita. cognoscamꝰ. Noe uir iustꝰ¬
atq ꝑfectꝰ fuit ĩgen̾ationib suis: eũ dõ abulauit. Si
nullus sine peccato qͦmͦ aliqͥs ꝑfectꝰ eẽ potest: ꝑfec¬
ti hic aliqͥ dicunt᷑. ñ sic̃ ꝑficiendi sũt scĩ in illa ĩ¬
mortalitate qͣ equabunt᷑ angłis dĩ. s sic̃ ẽẽ posst̃.¬
matã. s iuxta gn̾ationis suȩ iusticiã eũ fuisse ui¬

Expanded text:
dicitur: Paenitet me hominem fecisse, et iterum: Tactus dolore cordis intrinsecus? Nunquid in Deum poenitentia aut dolor cordis cadere potest? Ira Dei non perturbatio animi ejus est, sed judicium quo irrogatur poena peccato, cogitatio vero ejus et recogitatio mutandarum rerum est immutabilis ratio. Non Deus dhomo, cui est de omnibus rebus tam fixa sententia, quam certa praescientia: sed utitur Scriptura sancta usitatis nobis verbis intelligibilibus, ut coaptet se nostrae parvitati, quatenus ex cognitis incognita cognoscamus. Intatque perfectus fuit in generationibus suis, cum Deo ambulavit. Si nullus sine peccato, quomodo aliquis perfectus esse potest? Perfecti hic aliqui dicuntur, non sicut perficiendi sunt sancti in illa immortalitate, qua aequabuntur angelis Dei, sed sicut ematam, sed juxta generationis suae justitiam eum fuisse ju
Abbreviated transcription (Latin):
gen̾a animantiũ. Et bitumine luues eã intͥnsecꝰ
& extͥnsecꝰ. & sic facies eã. Bitum̃ ẽ feruentissimũ
& iolẽtissimũ gluten. cuiꝰ ẽ hȩc uis ut ligna hoc
oblita nec uerinib exedi. nec solis ardore. uł uẽtis¬
uł aqͣrũ possint mundatioẽ dissolui. De hoc bitu¬
minẽ pluuꝰ historicꝰ ita refert. Bituminis plures
sata. stagnũ enuitens limũ. qđ malthan uocat
flagrantẽ. cũ qͦ defendẽ muros solent. qr tactu
adherens retͣhit fugiẽtes. Est & inpentapoli ubi

Expanded text:
secus et extrinsecus; et sic facies eam. Bitumen est ferventissimum et violentissimum gluten, cujus est haec virtus, ut ligna hoc oblita, nec vermibus exedi, nec solis ardore, nec aquarum possint inundatione dissolvi. De hoc bitumine Plinius historicus ita refert : Bituminis plures sata stagnum emittentes limum quod maltham vocant flagrantem, cum quo defendere muros solent, quia tactu adhaerens retrahit fugientes. Est et in Pentapoli, ubi
Abbreviated transcription (Latin):
abadã usq ad noe. denariꝰ numerꝰ ĩsinuat᷑. cõplem̃tũ
mandatoꝵ ĩ ȩccłiȩ oꝑib figat᷑. Cui num̾o si adiciunt᷑
tres filii noe medio reꝓbato: duodenriꝰ cõsũmat᷑ qui
ĩ patͥarcharũ & apłoꝵ numerũ insignis habet᷑ ꝓpt̃
septenarii partes alt̾a ꝑalt̾as multiplicatas. Na ter
quat̾ni. uł quat̾ t̾ni. ipsũ faciũt. Qđ uͦ ꝓgenies ex
adã ꝑcam undenario num̃o finit᷑: tnͣsgressio man¬
datorũ siue peccatũ ostendit᷑. Nã dũ lamech septi¬
mꝰ abadã reꝑiat᷑ scriptꝰ. addunt᷑ ei tres filii & una

Expanded text:
 denarius numerus insinuatur, complementum mandatorum in Ecclesiae operibus figuratur. Cui numero si adjiciuntur tres filii Noe, medio reprobato, duodenarius consummatur, qui in patriarcharum et apostolorum numero insignis habetur, propter septenarii partes alteras, per alteras multiplicatas; nam ter quaterni, vel quater terni ipsum faciunt. Quod vero progenies ex Adam per Cain in denario numero finitur, transgressio mandatorum sive peccatum ostenditur. Nam dum Lamech septimus ab Adam reperiatur scriptus, adduntur ei tres filii et una
Abbreviated transcription (Latin):
gro dĩ. hoc ẽ ĩ eccła: ut timeant ne deserat illos ds.
qđ & ipsi ĩ agris suis infructuosas arbores desert̃.
nec aliquã eis curã adhibent. Ante peccatũ gͦ ho¬
minis ñ ẽ scͥptũ qd t̾ra ꝓtulerit nͥ herbã pabuli.
&e ligna frut᷑uosa. Post̾ peccatiul̃ aut̃: uidemꝰ mul-¬
ta arida & ĩ fructuosa nasci. ꝓpt̃ eã uidelicet ꝗͣ
diximꝰ causã. Mistice uͦ t̾ra quȩ in oꝑe p̾uaricã¬
tionis ade maledicta ȩẽ ꝑhibetur. ñ alra melius
germinat nob̾. qr ꝑcarns concupiscentiã ppagati .xii.
punctiones & incentiria uitioꝵ de ipsa carne pa¬
timͣ. Cũ maledictionis iaculũ diuina uor graui
statuat ultione plectendũ. ita ut regnũ qͦꝙ cȩle
male diccione diuna uoce hoc qđ homo facere
ꝑhibet᷑ infert᷑: S sciendũ ẽ qđ script᷑a duobꝰ modis

Expanded text:
 in Ecclesia, et ut timeant ne deserat illos Deus, quia et ipsi in agris suis infructuosas arbores deserunt, nec aliquam culturam eis adhibent. Ante peccatum ergo nominis non est scriptum quod terra protulerit nisi herbam pabuli et ligna fructuosa; post peccatum autem videmus multa horrida et infructuosa nasci, propter eam videlicet quam diximus causam. Mystice vero, terra quae in opere praevaricationis Adae maledicta egerminat nobis, quia per carnis concupiscentiam propagati, punctiones et incentiva vitiorum de ipsa carne patimur. Cum maledictionis jaculum divina vox gravi instruat ultione plectendum, ita ut regni quoque coelmaledictione divina voce hoc quod homo facere prohibetur infertur? Sed sciendum est, quod Scr
Abbreviated transcription (Latin):
eãq ad receptionẽ uite cȩlestis continuo suꝑne insti¬
tutionis exercicio ꝓuehens. aqͦ si ñꝗͣ recessisset. so¬
tia cũ illo sẽꝑ lib̾tate regnaret. Moralit̃ aut̃ depe¬
na mulieris qͥd significet qđ ei. dr̃. ĩdolore paries
filios. nͥ qr uoluptas carnalis quȩ cũ dolore reluc¬
tauerat ut fac̾et cõsuetudinẽ bonã cũ aliquam
cõsuetudinẽ malã uult uinc̾e: patit᷑ in exordio

Expanded text:
eamque ad redemptionem vitae coelestis continuo supernae institutionis exercitio provehens, a qua si nunquam recessisset, socia cum illo semper libertate regnaret. Moraliter autem de poena mulieris, quid significat quod ei dicitur, In dolore paries filios, nisi quia voluptas carnalis quae cum dolore reluctaverat ut faceret consuetudinem bonam, cum aliquam co
Abbreviated transcription (Latin):
ĩpeccato suo mortuus. & ꝑmolẽ iã male cõsuetudi¬
nis sepultꝰ. qͥ intra conscientiã suã absconsus iacet
ꝑneqͥciã: a se ipso foras ex ea ꝑconfessionẽ. Mortuo enĩ
ueni foras dr̃. ut ab excusatione. & occultatioẽ pecca¬
ti. ad excusationẽ suã ore ꝓpͥo exire ꝓuocet᷑ Unde
dauid abilla tanti morte facinoris reuiiscens. ad
uocẽ dñi qͣsi foras exiit. dũ ꝑnathan correptꝰ quod

Expanded text:
molem malae consuetudinis jam sepultus, quia intra conscientiam suam absconsus jacet per nequitiam, a semetipso foras exeat per confessionem. Mortuo enim Veni foras dicitur, ut ab excusatione atque occultatione peccati ad accusationem suam ore proprio exire provocetur. Unde David vocem Domini quasi foras exiit, dum per Nathan correptus, quod
Abbreviated transcription (Latin):
teas. & induit eos. & hoc fignificationis grã
factũ ẽ: s tam̃ factũ. Nã huiꝰmodi ĩ dũto dñs¬
iã eos mortales eẽ factos ĩsinuat. Pelles qͥppe que
ñ iusi mortuis pecudib subtrahũt᷑: mortis fi¬
gurã cotinẽt. Ita qͥ contͣ p̃ceptũ illicita suꝑbia¬
as eẽ apperiit homo: usq ad belluarũ mortali¬
tatẽ deiectꝰ ẽ. & qͥdẽ ipsi fecerũt sibi ꝑiromata
de folus fici qͥb pudenda tegerent. s dñs facit
illis tunicas pelliceas. qͥb om̃e corpꝰ illoꝵ induãt.

Expanded text:
induit eos. Et hoc significationis gratia factum est, sed tamen factum. Nam hujusmodi indumento Dominus eos mortales jam factos fuisse insinuat; pelles quippe, quae non nisi mortuis pecudibus subtrahuntur, mortis figuram continent. Ita cum contra praeceptum non imitatiDeus esse appetit homo, usque ad belluarum mortalitatem dejectus est. Et quidem ipsi sibi fecerunt perizomata de foliis fici, quibus pudenda tegerent; sed Dominus fecit illis tunicas pelliceas, quibus omne corpus illorum induit,
Abbreviated transcription (Latin):
itelligi ꝓpt̾ea ñ respexise dm̃ ĩ munꝰ eiꝰ qr hoc ipse male
diuidebat. dans dõ aliqͥd suũ. sibi aut̃ se ipsũ. Quod
om̃s faciut̃ qͥ ñ dĩ s suã sectantes uolũtatẽ.i. ñ recto
eũ redimi ut eorũ ñ opitulent᷑ sanandis pͣuis cupi¬
uł dõs colere. qͥb aduiuantibꝰ regnet ĩ uictoriis &

Expanded text:
terea Deum non respexisse in munus eius, quia hoc ipso male diuidebat, dans Deo aliquid suum, sibi autem se ipsum. Quod omnes faciunt, qui non Dei, sed suam sectantes uoluntatem, id est non nus, quo putant eum redimi, ut eorum non opituletur sanandis prauis cupiu
Abbreviated transcription (Latin):
adiabolo ꝑfeminã usq aduirũ. Uocauitq ds̃ adam.
ubi es: hic ostendit qr qͥ fide uł bonis oꝑibꝰ ad mẽ¬
datia sua desidiaq labunt᷑: ñ despic̃ illos ds̃. sed
adhuc ut redeãt ꝑpenitẽtiã uocat. qr ñ uult mortẽ
peccatoris s conu̾tat᷑ & uiuat. Ergo ñ ẽ desꝑandum

Expanded text:
a diaboa diaboUbi es? Hic ostendit quia qui a fide vel bonis operibus ad mendacia sua desideriaque labuntur, non despicit illos Deus, sed adhuc ut redeant per poenitentiam vocat, quia non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat. Ergo non est des
Abbreviated transcription (Latin):
dit se inqͥt adã &e uxor eiꝰ afacie dñi. in medio lig¬
dorẽ nuiũ acitimorẽ. illo qͦq occulto instinctu
ñ qͥescente. ut ea nescientes facerent que aliqͥd sig¬
nificarent. ꝗͣꝗͣ scituris posteris ꝓpt̃ qͦs ista cõscripta
sũt. Abscondũt se nãq a facie dĩ qͥ peccãt: qr ĩ dig¬
nos se diuine pietatis reddũt aspectib. Abscondt̃
se a facie dĩ. ñ ut ipsorũ cõcientiã int̾nꝰ arbit̾ nõ
uideat. s ut ipsi głiã uultꝰ eiꝰ nũꝗͣ nͥ resipiscendo
conspiciant. Iocauitq dñs ds̃ adã. &e dix̃ ei. ubi
es: Non utiq ignorando quesuit. s increpando
mȩ cũ eã deseruissae. uita sua ds̃. & hoc sane adaliꝗͣ
ꝑtinet significationẽ. qđ sic̃ p̃ceptũ uiro datũ est
ꝑ quẽ ueniret ad fenunã. Ita uir pͥor int̾rogatur.
Preceptũ enĩ adño ꝑ uir̃ usq ad feminã. peccatũ aũt

Expanded text:
dit se, inquit, Adam et uxor ejus a facie Domini Dei in medio ligdit se, inquit, Adam et uxor ejus a facie Domini Dei in medio ligdorem ac timorem. Illo quoque occulto instinctu non quiescente, ut ea nescientes facerent, quae aliquid significarent, quandoque scituris posteris, propter quos ista conscripta sunt. Abscondunt se namque a facie Dei, qui peccant, quia indignos se divinae pietatis reddunt aspectibus; abscondunt se a facie Dei, non ut ipsorum conscientiam internus arbiter non videat, sed ut ipsi gloriam vultus ejus nunquam nisi resipiscendo conspiciant. » Vocavitque Dominus Deus Adam, et dixit ei: Ubi es? Non utique ignorando quaesivit, sed increpando imae, cum eam deseruisse vita sua dicitur. « Et hoc sane ad aliquam pertinet significationem, quod sicut praeceptum viro datum est per quem perveniret ad feminam; ita vir prior interrogatur. Praeceptum enim a Domino per virum usque ad feminam: peccatum autem
Abbreviated transcription (Latin):
Et idõ succintꝰ male ibi adã. foliis ĩutilib ubi fut᷑ȩ
gñatiois ñ fructũ futur̃. s quedã peccata signaret.
ũq cognouissẽt se ẽẽ nudos. consuerũt folia fici
rigini uoluptatis iherent. Quiq decepti heretica
pͣuitate &e grã dĩ nudati. tegunĩta m̃datioꝵ tanquã
folia fici colligut̃. facientes sibi suceintoria pͣuitatis.
cũ de dño uł eccłia mĩtiunt᷑. Et cũ audissent uocẽ
dñi deambulãtis ĩꝑadiso ad aurã epꝰ m̃idiẽ: abscõdit
se adã & uxor eiꝰ. Post meridiẽ tales iã conuenerat
iusitari. qͥ de fecerãt a luce u̾itatis. Unde apte meri
die dñs crucẽ ascendit. & ꝓmissa latroni habitaci¬
one ꝑadisi. pꝰ meridiẽ .i. hora nona. sp̃m tradidit.
ut udelicet eadẽ hora qͥ pͥmꝰ homo lignũ p̃uari¬
cationis tetigerat. scd̃s homo lignũ redẽptionis
ascendẽt. Et qua hora diei p̃uaricatores ꝑadiso ex¬
pulerat: ea confessorẽ inꝑadisũ induceret. Abscõ¬

Expanded text:
ibi succinctus Adam foliis inutilibus, ubi futurae generationis non fructum futurum, sed quaedam peccata signaret. Cumque cognovissent se nudos esse, consuerunt folia fici, rnalis uruntur; quique et decepti haeretica pravitate, et gratia Dei nudati, tegumenta mendaciorum tanquam folia fici colligunt, facientes sibi succinctoria pravitatis, cum de Domino vel Ecclesia mentiuntur. Et cum audissent vocem Dei deambulantisse Adam et uxor ejus. Post meridiem tales jam convenerat visitari qui defecerant a luce veritatis. Unde apte Dominus meridie crucem ascendit, et promissa latroni habitatione paradisi, post meridiem, id est, hora nona spiritum tradidit; ut videlicet eadem hora qua primus homo lignum praevaricationis tetigerat, secundus homo lignum redemptionis ascenderet, et qua hora diei praevaricatores paradiso expulerat, ea confessorem in paradisum induceret. Abscon
Abbreviated transcription (Latin):
ex ouib sacͥficiũ & earũ adipe suscipit᷑. ita noui
testam̃ti fides ex ĩ nocentie grã dñm laudans. ue¬
teris testam̃ti t̾renis oꝑib ante ponit᷑. Dixitq¬
peccasti. Utiq qr ⁊ si antea uidei recte recta illa
esce sub te erit appetitꝰ eiꝰ. & tu dñab̾is illiꝰ: ad se
conu̾tisset peccatũ suũ. sibi hoc tribuens & cõfideis
ĩdõ. Ac sic aduitꝰ indulgentiȩ grã ipse peccato
suo dñaret᷑. ñ illo sͥ dñante seruus peccati frẽm
occicłet ĩ nocẽtẽ. Sic & uidĩ inqͦrũ figã hec ge¬
rebant̾: si qͥesc̾ent a sua ꝑturbatione & tempꝰ
salutis ꝑ grãm ĩpeccatoꝵ remissioẽ cognoscẽtes.¬

Expanded text:
ex ouibus et earum adipe suscipitur, ita noui testamenti fides ex innocentia gratiae deum laudans ueteris testamenti terrenis operibus anteponitur, quia epeccasti. Utique quia etsi Judaei antea recte illa esce, sub te erit appetitus tuus, et tu dominaberis illius, ad se convertisset peccatum suum, sibi hoc tribuens, et confitens Deo; ac sic adjutus indulgentiae gratia ipse peccato suo dominaretur, non illo sibi dominante soccideret innocentem. Sic et Judaei, in quorum figura haec gerebantur, si quiescerent a sua perturbatione, tempus salutis per gratiam et peccatorum remissionem, cognoscentes
Abbreviated transcription (Latin):
sit. In pͥmo parente didiciꝰ qr trib modis omĩs
culpe neqͥtiã ꝑpetramꝰ. suggestio ẽ seilieet delecta¬
caro se delectationi subicit. atq ad extremũ uic¬
tus sp̃s delectationi cõsentit. unde serpens pͣua¬
suggessit. Eua autẽ qͣsi caro se delectationi sub¬
didit. adã uͦ uelut sp̃c suggestione ce delecta¬
tione suꝑatꝰ assensit. Suggestione itaq peccatũ
agnoscimꝰ. delectatione uincim᷑. consensu etiam
ligam᷑. Unde exclamandũ nob̃ ẽ cũ apło. Infelix
homo quis me lib̾abit de corꝑe mortis huiꝰ. ut
audiamꝰ consequentẽ nos consolationẽ. Gr̃a dĩ

Expanded text:
. In primo parente didicimus quia tribus modis omnis culpae nequitiam perpetramus, suggestione scilicet, delectacaro se delectationi subjicit, atque ad extremum spiritus victus delectatione consentit. Antiquus serpens suggessit. Heva autem quasi caro se delectatione subdidit, Adam vero velut spiritus suggestione, delectatione superatus, assensit. Suggestionem itaque per peccatum agnoscimus, delectatione vincimur, consensu etiam ligamur. Unde et exclamandum nobis cum Apostolo: Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? ut exaudiamus subsequentem nos
Abbreviated transcription (Latin):
ex illo qͥpe pͥmi hominis lapsu. hȩc augm̃ta neqͥciȩ
ducimꝰ. ex ipsa radicẽ traximꝰ culpȩ. Sic nãq ille
dũ lignũ uetitũ cõtigisset. abscondit se a facie dñi.
effectus describit᷑. s affectꝰ notat᷑ Qui cũ argueret᷑
adnõ. qđ de ligno uetito contigisset adã scilicet &¬
medi. Adhoc qͥppe reqͥsiti fuerãt. ut peccatũ qđ tnͣs¬
grediendo cõmiserãt: consitendo delerent. Unde &
serpens ille ꝑsitasor. qͥ ñ erat reuocandꝰ adueniam:
quã longe a conlitoris sui facie ab eẽti Sed ad hib̾e
sibi utriq defensionis solatia. quã confessionis ma¬
luerũt. Cũq excusare peccatũ uir uoluit ꝑmulie
rẽ. mulier ꝑserpentẽ: auxert̃ culpã quã tueri
conati sut. obliq adã dm̃ tangẽs. qđ ipse peccati
eorũ auctor exciterit. qͥ mulierẽ fec̃: eua culpã ad
dñm referens. qui serpentẽ ĩ ꝑadiso posuisse. Qui
enĩ diaboli fallentis ore audierãt. eritis sic̃ dii. qr¬

Expanded text:
haec augmenta nequitiae ducimus, ex quo ipsam radicem traximus culpae. Sic namque ille dum lignum vetitum contigisset, abscondit se a facie Domini inter ligna paradisi. effectus describitur, sed affectus notatur. Qui cum argueretur a Domino, quod de ligno vetito contigisset, illicmedi. Ad hoc quippe requisiti fuerunt, ut peccatum quod transgrediendo commiserant, confitendo delerent. Unde et serpens ille persuasor, qui non erat revocandus ad veniam, quam longe a Conditoris sui facie abesset. Sed adhibere sibimet utrique defensionis solatia quam confessionis elegerunt. Cumque excusare pet, mulier per serpentem, auxerunt culpam, quam tueri conati sunt: oblique Adam Dominum tangens, quod ipse peccati eorum auctor exstiterit, qui mulierem fecit; Eva culpam ad Dominum referens, qui serpentem in paradiso posuit. Qui enim diaboli fallentis verba audierant: Eritis sicut dii; q
Abbreviated transcription (Latin):
to alius quã in .lxxͣ. tñsiatoribꝰ sensus ẽ. Ait enĩ ds̃
ad cam. Quare irasceris. & quare concidit uultus
tiuis : nonne si bene egeris dimittet᷑ tͥ. ⁊ siñ bene
egeris. ante fores peccatũ tuũ sedebit: ⁊adte soci¬
etas eiꝰ: s tu magis dñare eiꝰ. Qd̃ aut̃ dic̃ quare
irasceris. ⁊ inuidiȩ ĩ fraẽm liuore cruciatus. uultũ
denuttis ĩ t̾rã. ñne si bene egeris dimittet᷑ tibi
om̃e delictũ. siue ut theodotion ait. acceptabile
erit .i. munꝰ tuũ suscipiã ut suscepi munꝰ frĩs
tui. qđ male egeris ilico peccatũ ante uestibulũ¬
tuũ sedebit: & tali ianitore comitab̾is. Uerũ qr
ub̃i arbitrii esmoneo ut ñ tͥ peceatũ. s tu peccato
tristis factꝰ es. & qͣre cõcidit facies tua. ñne si rectȩ offe¬
ras recte ant̃ ñ duudas peccasti qi ñ elucet cur uł unde

Expanded text:
inta translatoribus sensus est. Ait enim Deus ad Cain: Quare irasceris, et quare concidit vultus tuus? Nonne si bene egeris dimittetur tibi? et si non bene egeris, ante fores peccatum tuum sedebit, et ad te societas ejus, sed tu magis dominare ejus. Quod autem dicit, Quare irasceris, et invidiae in fratrem livore cruciatus, vultum demittis in terram? Nonne si bene feceris, dimittetur tibi omne delictum? sive, ut Theodotion ait, acceptabile erit, id est, munus tuum suscipiam, ut suscepi munus fratris tui. Quod si male egeris, illico peccatum tuum ante vestibulum sedebit, et tali janitore comitaberis. Verum quia liberi arbitrii es, moneo ut non tui peccatum, sed tu peccato tristis factus es? et quare concidit facies tua? Nonne si recte offeras, recte autem non dividas, peccasti? quia non el
Abbreviated transcription (Latin):
dendũ nob̾ ẽ qr intueri ñ debent quȩ ñ licet con¬
cupisci. Ut enĩ mũda mens incogitatione seruet᷑
alascuia uoluptatis suȩ de pͥm̃di sunt ocłi. qͣsi
qͥdã raptores aculpa. Neq enĩ eua lignũ uetitũ con¬
tigisset. nͥ hoc pͥus incaute respic̾et. hinc gͦ pensan¬
dũ ẽ qnͣto debemꝰ modamine erga illicita uisa re-¬
stringe̾ nos qͥ mortalit̃ uiuimꝰ: si & mat̾ uiuentiũ
ꝑ ocłos admortẽ uenit. hinc etiã subuide uoce quȩ
ext̾iora uidendo concupiscens bona int̾iora ꝑdicłat.¬

Expanded text:
dendum nobis est, quia intueri non debet quod non licet concupisci. Ut enim munda mens in cogitatione servetur a lascivia voluptatis suae, deprimendi sunt oculi, quasi quidam raptores, a culpa. Neque enim Heva lignum vetitum contigisset, nisi hoc prius incaute respiceret. Hinc ergo pensandum, quanto debemus moderamine erga illicita visum restringere, nos qui moraliter vivimus, si et mater viventium per oculos ad mortem venit. Hinc etiam sub Judae voce qui exteriora videndo, non concupiscens bona, interiora perdiderat
Abbreviated transcription (Latin):
mani generis rami ex hac adhuc radice amaritu¬
dinẽ trahut̃ & cũ de uitio suo qͥsq arguit᷑ sub
de fensionis u̾ba. qͣsi sub quȩdam arborũ folia
abscondit. E uelud adquedã excusationis suȩ
opaca secreta faciẽ sui cõditoris fugit: dũ ñ uult

Expanded text:
ritudinem trahunt, ut cum de vitio suo quisque arguitur, sub defensionum verba quasi sub quaedam se arborum folia abscondat, et velut ad quaedam excusationis suae opaca secreta faciem conditoris fugiat, dum non vult
Abbreviated transcription (Latin):
ne celsitudinis ñ nisi ꝑ laborẽ necessariȩ afflic¬
tionis ascendimꝰ. Primꝰ homo ita cõditꝰ fuit. ut
manente illo descẽderẽt temꝑa. nec cũ eis ipse
tnͣsiret. Stabat enĩ mom̃tis discurrentib nec ter
tanto robustior: qnͣto sẽꝑ stanti arcuis in herebat.
atubi uetitũ contigit. mox offenso c̾atore cep̃
ire cũ temꝑe. Unde & ei clietũ ẽ. Terra es: oe ĩ t̾rã
ibis. St̾atu uidelicet immiortalitiᷤᷤ amisso cursꝰ
eũ mortalitatis absorbiit. & dũ uiuentute
adsensũ semo traheret᷑ ad mortẽ. tnͣseiudo
didicit stando qͥd fuit. Cuiꝰ nos qr deꝓpagine
nascim᷑: radicis amaritudinẽ qͣsi in uirgulto

Expanded text:
nae celsitudinis non nisi per laborem necessariae afflictionis ascendimus. Primus homo ita conditus fuit, ut manente illo decederent tempora, nec cum temporibus ipse transiret. Stabat enim momentis decurrentibus, quia ntanto robustior, quanto semper stanti arctius inhaerebat. At ubi vetitum contigit, mox offenso creatore, coepit ire cum tempore. Unde et ei dictum est: Terra es, et in terram ibis; statu videlicet immortalitatis amisso, cursus eum mortalitatis absorbuit, et dum juventute ad senium, senio traheretur ad mortem, transeundo didicit stando quid fuit. Cujus nos quia de propagine nascimur, radicis amaritudinem, quasi in virgulto
Abbreviated transcription (Latin):
missus tenebat. Qui comedit. ce aꝑti sũt ocłi am¬
borũ. Qͦ nͥ adi uice cõncupiscendũ ad peccati penã
carnis ipsiꝰ mortẽ contẽptã. ut iã eẽt corpꝰ ñ anima¬
le tantũ. qđ poterat si obędientiã cõseruarẽt ĩ me¬
liorẽ spũalẽq habitũ sine morte mutari: s iã corpꝰ
lleq enĩ clausis ocłis facti erãt nec ĩꝑadiso deliciar̃
ceci palpantesq oberrabat. Lale ẽ illud in euangłio¬

Expanded text:
sse cernebat? » QUI COMEDIT. ET APERTI SUNT OCULI AMBORUM. « Quo? nisi ad invicem concupiscendum, ad peccati poenam carnis ipsius morte conceptam, ut jam esset corpus non animale tantum, quod poterat, si obedientiam conservarent, in meliorem spiritalemque habitum sine morte mutari, sed jam corpus » Neque enim clausis oculis facti erant, et in paradiso deliciarum caeci palpantesque oberrabant. Tale est illud Evang
Abbreviated transcription (Latin):
statu uitȩ. ĩmutabił ĩ anina simul ⁊ carne mul¬
tauit pena mortalitatis. Narrat aut̃ euãgłica ꝑa¬
bola qr piꝰ pat̃ reu̾tẽti ad se ꝑ penitentiã filio
luxurioso int̾ alia mun̾a etiã stolã ꝓferri pͥmã.
& eũ indui p̃cep̃. Misticȩ ĩsinuans qr electi habitũ
ĩmortalitatis quẽ in adã ꝑdiderut̃ infine scli
sunt recepti in xp̃o. & qͥdẽ ampliori gr̃ã. Nã adã
ita ĩmortalis factꝰ ẽ ut posset ñ mori si p̃ceptum
seruaret. Alii aut̃ resurrectionis ita erũt ĩ morta¬
les. ut nec mori ũquã nec metu mortis possĩt afici.
De cuiꝰ receptione stolȩ: dic̃ apłs. Oportet enĩ cor¬
ruptibile hoc induere ĩcorruptionẽ. & morte

Expanded text:
statu vitae immutabilis, in anima simul et carne mutavit poena mortalitatis. Narrat autem evangelica parabola quia pius pater revertenti ad se per poenitentiam filio luxurioso, inter alia munera, etiam stolam primam proferri et eum indui praeceperit, mystice insinuans quia electi habitum immortalitatis, quem in Adam in exordio saeculigratia. Nam Adam ita immortalis factus est, ut posset non mori si praeceptum servaret; filii autem resurrectionis ita erunt immortales, ut nec mori unquam, nec metu mortis possint affici. De cujus receptione stolae dicit Apostolus: Oportet enim corruptibile hoc induere incorruptionem, et
Abbreviated transcription (Latin):
recessit ab eo dĩ. qͥ ẽ uita animȩ. Quiꝰ mñito mortis secu
nit ꝙ̃ uecitũ comedit  ocest & ita intelligi qđ illã
mortẽ in eis fecerit ille inqͦ peccauerat quã apłs
gemt dicens. Condelector legi dĩ. scđm int̾iorẽ ho¬
minẽ. uideo aut̃ aliã legẽ in membris meis repu¬
gnantẽ legi m̃tis meȩ. & captiuantẽ me inlege pec¬

Expanded text:
recessit ab eo Deus, qui est vita animae. Cujus merito mortis secutquam vetitum comedit. Potest etiam intelligi quod illam mortem in eis fecerit dies ille in quo peccaverunt, quam Apostolus gemit dicens: Condelector legi Dei secundum interiorem hominem; video autem aliam legem in membris meis repugnantem legi m
Abbreviated transcription (Latin):
cũ cęteris animantib t̾rȩ herbis & lignorũ fructibꝰ
uesci concessũ erat. Inmicicias ponã int̾ te &
mulierẽ: & sem̃ tuũ & sem̃ illiꝰ. Sem̃ mulieris. to¬
tũ ẽ genus humanũ. sem̃ diaboli: p̃uaricatores
men illiꝰ ẽ ꝑu̾sa suggestio. Sem̃ mulieris fructꝰ
boni oꝑis: qͦ ꝑ u̾sȩ suggestioni resistit᷑. huiꝰ aut̃
serpentis ac seminis eiꝰ memorati inimiciciã qnͣtũ
genus humanũ toleret. quãtã adu̾sus eũ inimi¬
ciciã om̃s electi. recte uiuendo exerceãt: cunctis
sole clarius fidelib cõstat. Cuiꝰ signũ inimiciciȩ
ĩnat᷑a etiã apparet irrationabilis serpentis. quȩ
cunctis aninantib &e bestiis t̾re ꝓinsita sibi peste
ꝑsa conteret caput tuũ. &e tu in sicliab̾is calca¬
neo eiꝰ. Mulier conteret caput serpentis. cũ ȩccłia
do resistit. Initiũ om̃is peccati suꝑbia. & serpens

Expanded text:
cum caeteris animantibus terrae herbis et ligncum caeteris animantibus terrae herbis et lignvesci concessum erat. Inimicitias ponam inter te et mulierem, et semen tuum et semen illius. Semen mulieris totum est genus humanum, semen diaboli, praevaricatores men illius est perversa suggestio: semen mulieris fructus boni operis, quo perversae suggestioni resistitur. Hujus autem serpentis ac seminis ejus memorati inimicitiam quantum genus humanum toleret, quantam adversus eum inimicitiam omnes electi recte vivendo exerceant, cunctis sole clarius fidelibus constat. Cujus signum inimicitiae in natura etiam apparet irrationabilis serpentis, qua cunctis animantibus et bestiis terrae pro insita sibi peste Ipsa conteret caput tuum, et insidiaberis calcaneo ejus. Mulier conterit caput serpentis, cum Ecclesiado resistit: initium enim omnis peccati superbia. Et serpens
Abbreviated transcription (Latin):
tẽptator ille describit᷑: qualis generi humano fut᷑us
eẽt. Suꝑ pectꝰ tuũ gradieris. & t̾rã comedes cũctiᷤᷤ
dieb uite tuȩ. Suꝑ pectꝰ qͥppe suũ gradit᷑ serpens.
qr oñs g̃ssus diaboli neqͥcię sut̃ & faraudes. Nã ĩ pec¬
tore calliditatẽ & ũsutias cogitationũ eiꝰ indicat.
quib ad eos qͦs uult deciꝑe serpit. ꝓ quo antiqua
translatio habet pectore & uentre repes. Repit aũt
suꝑatos ad estũ libidinis excitat. Om̃ĩa nãq quȩ
reput̃. corpꝰ ꝑt̾rã trahũt: corpꝰ aut̃ diaboli sũt om̃s
repbi. &e ipse pectore & uentre suo repit: cũ ꝑiniqͦs
ad in fua depͥmit. Deuorat aut̃ t̾rã cũ errore pec¬
cantiũ pascitur ac delectat᷑ eosq seducens adint̾i¬
puluis es: & in puluerẽ reu̾teris. In cuiꝰ signũ deuo¬
rationis spũalis. ipse etiã serpens irrationalis qđ ad
decipiendũ hominẽ uelut organo suo usus est
diabolus. nc̃ tr̃ã mat̾ialẽ comedẽ iubet᷑ euu pͥus una

Expanded text:
tentator ille describitur, qualis generi humano futurus esset. Super pectus tuum gradieris, et terram comedes cunctis diebus vitae tuae, etc. Super pectus quippe suum graditur serpens, quia omnes gressus diaboli nequitiae sunt et fraudes. Nam in pectore calliditatem et versutias cogitationum ejus indicat, quibus ad eos quos vult decipere, serpit. Pro quo antiqua translatio habet: Pectore et ventre repes. Repit autemsuperatos in aestum libidinis excitat. Omnia namque quae repunt, corpus per terram trahunt. Corpus autem diaboli sunt omnes reprobi; et ipse pectore et ventre suo repit, cum eos per ad infima deprimit. Devorat autem terram, cum errore peccantium pascitur ac delectatur, eosque seducens ad interipulvis es et in pulverem reverteris. In cujus signum devorationis spiritalis ipse etiam serpens irrationalis, quo ad decipiendum hominem velut organo suo usus est diabolus, nunc terram materialem comedere jubetur, cui prius una
Abbreviated transcription (Latin):
bolus ipse ht̃ qđ cupiditatẽ nocendi. facultatem
aut̃ ñ nͥ quȩ datur uł ad subuertẽda ac ꝑuertẽcda
uasa ire. ł humilianda siue ꝓbrnda uasa misediȩ.
Non itaq serpens u̾borũ sonos intelligebat. qͥ ex eo fie¬
bãt ad mulierẽ. neq enĩ conu̾sa credenda ẽ anina eiꝰ
ĩ nat᷑a rationalẽ. qnͣdo qđ nec ipsi homines quorũ
rationalis nat᷑a ẽ cũ demon in eis loqueret᷑ ea passioẽ
cui exorcista reqͥrit᷑ sciunt᷑ qͥd loqͣtur. qnͣtomiinus
ille intelligeret u̾boꝵ sonos. qͦs ꝑ eũ & exeo diabolꝰ
illo mͦ faciebat. qͥ hominẽ loquentẽ ñ intelligeret.
si eũ adiabolica passione immunis audiret. Mix̃
gͦ ad mulierẽ. sur p̃cepit uob̃ ds̃ ut ñ comedetis de
omĩi ligno ꝑadisi: sui respondit mulier. De fructu

Expanded text:
cupiditatem nocendi, facultatem autem non nisi quae datur, vel ad subvertenda ac perdenda vasa irae, vel ad humilianda sive probanda vasa misericordiae. Non itaque serpens verborum sonos intelligebat, qui ex illo fiebant ad mulierem; neque enim conversa credenda est anima ejus in naturam rationalem, quandoquidem nec ipsi homines quorum rationalis natura est, cum daemon in eis loquitur ea passione cui exorcista requiritur, sciunt quid loquantur; quanto minus ille intelligeret verborum sonos quos per eum et ex eo diabolus illo modo faciebat, qui hominem loquentem non intelligeret, si eum a diabolica passione immunis audiret. Dixit ergo ad mulierem: Cur praecepit vobis Deus ut non comederetis de omni ligno paradisi? Cui resp
Abbreviated transcription (Latin):
p̃uaricationis secuta ẽ usurpante in obȩdiẽtia ꝓhibi¬
cũ. & iusticia puuente cõmissũ. Qđ ante ꝙͣ fieret:
nudi erant ut dictũ ẽ nec cõfundebant᷑. Nullꝰ erat
motus ĩ corꝑe. cui uerecũdia deberet᷑ uichil puta¬
baut uelandũ. qr nicħ senserant refrenandũ.
tis anuinantid. Qnͣtulibet enĩ p̃uaritores angłi de
suꝑnis sedib suȩ ꝑuersitatis & suꝑbiȩ merito deiec
ti sũt: uata tani excelle tiores sit omib animãtib
tr̃ȩ ꝓpt̃ rationis eminentiã. Quid gͦ mirũ si suꝯ in¬
stinctu diabolus iã implens serpentẽ. eiq suũ spm
miscens. eo more qͦ uates demoniorũ impleri so-¬
lent. callidissimũ reddiderat omĩũ animantiũ
t̾rȩ : siue ut alia dicit editio. Sapientissimũ oĩũ
bestiarũ. scđm animã uiuã. irrationabilẽq ui¬
uentiũ. Si gͦ querit᷑ cur ds̃ temptari ꝑmiserit

Expanded text:
praevaricationis secuta est, usurpante inobedientia prohibitum, et justitia puniente commissum: quod antequam fieret, nudi erant, ut dictum est, et non confundebantur. Nullus erat motus in corpore, cui verecundia deberetur; nihil putabant velandum, quia nihil senserant refrenandum. tis animantibus: quantumlibet enim praevaricatores angeli de supernis sedibus suae perversitatis et superbiae merito dn excellentiores sunt omnibus animantibus terrae propter rationis eminentiam. Quid ergo mirum si suo instinctu diabolus jam implens serpentem, eique suum spiritum miscens, eo more quo vates daemoniorum impleri solent, callidissimum reddiderat omnium animantium terrae? sive ut alia dicit editio, sapientissimum omnium bestiarum, secundum animam vivam irrationabilemque viventium? Si ergo quaeritur cur Deus t
Abbreviated transcription (Latin):
occurrit ratio uera. ñ magnȩ laudis futurũ fuisse
hominẽ. si ꝓpt̾ea posset. bene uiu̾e qr nemo male
uiu̾e suaderet. & cũ in nat᷑a posse & in potestate
haberet uelle ñ consentire suadenti. aduiuante
tam̃ illo qͥ suꝑbis resistit. humilib aut̃ dat grãm.
Nec arbitrandũ ẽ qd eẽt hominẽ deiecturꝰ iste tẽp¬
tator. nͥ p̃cessisset in anima hominis quedã elatio
cõpͥm̃da. ut ꝑhumilitionẽ peccati quã de se falso
p̃sũpserit: disceret. Uerissime qͥppe dictũ ẽ ante
aut̃ quidã mouent᷑ de ac p̾mi hominis cẽptatiõe
qđ eã fieri ꝑmiserit ds̃. qͣsi nũc̃ ñ uideant omne
genꝰ humanũ diaboli insidiis sine cessatione tẽp¬
tari. sur hoc ꝑmittit ds : An qr ꝓbat᷑ & exercetur
uirtꝰ. & palma głosior. ñ cõsensisse taẽptatũ. ꝗͣ non

Expanded text:
uidetur magnae laudis futurum fuisse hominem, si propterea posset bene uiuere. quia nemo male uiuere suaderet, cum et in natura posse et in potestate haberet uelle non consentire tamen illo qui superbis resistit, humilibus autem dat gratiam . Nec arbitrandum est quod esset hominem dejecturus iste tentator, nisi praecessisset in anima hominis quaedam elatio comprimenda, ut per humiliationem peccati quam de se falso praesumpserit, disceret. Verissime quippe dictum est: Ante mi hominis temtatione, quod eam fieri permiserit deus, quasi nunc non uideant uniuersum genus humanum diaboli insidiis sine cessatione temtari. cur et hoc permittit deus? an quia probatur et exercetur uirtus et est palma gloriosior non consensisse temtatum quam non
Abbreviated transcription (Latin):
ne forte moriam᷑. Idõ pͥus int̾rogauit serpens & res¬
pordit hoc mulier: ut p̃uaricatio eẽt ĩexeusabilis.
liere sallidꝰ nãꝙ humani generis inimieꝰ. qđ in ꝑa¬
diso egit. hoc quotidie agẽ ñ desistit. Uerba quippe
dĩ de cordibꝰ hominũ molit᷑ euellere. atq in eis ficta
ꝓmissionis suȩ blandim̃ta inserere. Quotidie id qđ
ds̃ minat᷑ leuigat. & adhoc credendũ. qđ falso ꝓmit¬
tit: inuitat. Falso enĩ pollicet᷑ tẽporalia. ut m̃tibus
homunã ea supplicia leiuget quȩ ds̃ minat᷑ et̾na.
Nã cũ p̃sentis uite głam spondet quid aliud dicit¬

Expanded text:
ne moriamini. ideo prius interrogauit serpens et respondit hoc mulier, ut praeuaricatio esset inexcusabilis mulierem. Callidus namque humani generis inimicus, quod in paradiso egit, hoc quotidie agere non desistit. Verba quippe Dei de cordibus hominum molitur evellere, atque in eis ficta promissionis suae blandimenta radicare. Quotidie id quod Deus minatur levigat, et ad hoc credendum quod falso promittit invitat. Falso enim pollicetur temporalia, ut mentibus hominum ea supplicia leviget, quae Deus minatur aeterna. Nam cum praesentis vitae gloriam spondet, quid aliud dicit
Abbreviated transcription (Latin):
do sinagogã de qua scdni carnẽ natꝰ ẽ & ĩ herendo
eccłiȩ quã ex om̃ib gentib cõgregauit ut pace no¬
ui testam̃ti ẽẽt duo ĩ carne una. Quia cũ sit ds̃
apud patrẽ dm̃. factꝰ ẽ ꝑ carnẽ particeps nr̃ ut illiꝰ
capitis corpꝰ eẽ possimꝰ. Erat aut̃ ut̾q nucdꝰ adã. &

Expanded text:
daeorum de qua secundum carnem natus est, et inhaerendo Ecclesiae quam ex omnibus gentibus congregavit, ut pace novi testamenti essent duo in carne una; quia cum sit Deus apud Patrem Deum, factus est per carnem particeps noster, ut illius capitis corpus esse possemus. E
Abbreviated transcription (Latin):
qd regẽ ualeat tanꝗͣ uir: aliud tãꝙͣ femina qđ
rogat᷑ꝰ t addux̃ eã ad adã. dix̃q adã. hoc nũe
osexonũb meis &r caro de carne niea. Qm̃ ad am
sui factũ. atq ad se adductũ uidit: agnouit &x¬
pͥus animantibꝰ alus. similẽ sibi ñ uiderat: Os aut̃
de ossib meis. & caro de carne mea. qr cęt̾a quȩ os
&e carnẽ habentia uiderat. nominatĩq distinxerat.
ñ ex sua substantia s ext̾ra uł aqͥs eẽ facta nouerat.
pore suo sũptȩ nom̃ inderet. Hȩc inquit uocabit᷑
uir ago: qm̃ de uiro sũpta ẽ. Quomiꝰ aut̃ latina echi-¬
mologra congruit inhis nominib cũ a uiro ñ cu-¬
pat᷑ uir ago: ita cõuienit & hebrea lingua ĩ qͣ udeli-¬
niq qđ uir appellet᷑. is. hebraice testat᷑ etiã nom̃
et ȩceliȩ c̃uenit aptissime. qđ adã mulierẽ sua car.¬
ne tractã nominis sui participẽ fieri uoluit. qr &¬

Expanded text:
mina quod regatur. Et adduxit eam ad Adam. Dixitque Adam: Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea. Quoniam Adam sui factum atque ad se adductum vidit, agnovit visis animantibus aliis, simile sibi non viderat. Os autem de ossibus meis, et caro de carne mea: quia caetera quae os et carnem habentia viderat nominatimque distinxerat, non ex sua substantia, sed ex terra vel aquis esse facta noverat. omen inderet. Haec, inquit, vocabatur virago, quoniam de viro sumpta est. Quomodo autem Latine etymologia congruit in his nominibus, cum a viro nuncupatur virago, ita convenit et Hebraea, in qua videlicet line vir, testatur etiam nomen et Ecclesiae convenit aptissime, quod Adam mulierem de sua carne creatam, nominis sui participem fieri voluit, q
Abbreviated transcription (Latin):
gustinꝰ dic̃. adhoc imnussa. ut ipsiꝰ mens ꝑextasim
particeps fieret tanꝗͣ angłicȩ cure & intrans ĩ scũa¬
riũ dĩ intelligeret in nouissimo. Beniq eugilans tã¬
quã ꝓpħa plenꝰ. cũ ad se adductã suã mulierẽ uide¬
ret: eructauit continuo qđ magnũ sacram̃tũ com¬
mendauit apłs. hoc nc̃ os ex ossib meis. & caro de

Expanded text:
gitur ad hoc immissa, ut et ipsius mens per ecstasim particeps fieret tanquam angelicae curiae, et intrans in sanctuarium Dei intelligeret in novissima . Denique evigilans tanquam prophetiae plenus, cum ad se adductam costam, mulierem suam videret, eructavit continuo, quod magnum sacramentum commendat Apostolus : Hoc nunc os ex
Abbreviated transcription (Latin):
suerut. & qr głianda deseruerãt: pudenda texert̃.
Nec arbitror eos cogitasse aliquid ĩ ilł foliis qđ talib
congrueret contegi m̃bra prurientia. s occulto in¬
stinctu. Ad hoc illa conturbatione cõpulsi sut. ut
etiã talis penȩ suȩ significatio ãnescientib fieret.
quȩ peccatorẽ facta c̃iunc̾e̾t: & doc̾e̾t scͥpta lectorẽ.
Misteriũ aut̃ huiꝰ arboris sub qua nathan ael adhuc
positꝰ dñs uidit. beatꝰ ambrosius breuit᷑ qͥdẽ sed
patent̾ exposuit dicens. Deati qͥ sub uite &e olea
eqͦs suos alligãt. laborẽ cursuũ suoꝵ paci & leciciȩ
cõsecrãtes. Me ficꝰ adhue .i. illecebrosa deliciar̃ prurigo
obũbrat. humilis ad altitudinẽ. fragilis adlaborem.
mollis ad usũ. sterilis ad fructũ. & ĩ alio loco. Qđd̾ gͥ gͣ
uius ẽ inqͥt: ea se adã int̾p̃tatiõe sucer̃xit eo loci. ubi¬

Expanded text:
suerunt, et quia glorianda deseruerant, pudenda texerunt. suerunt, et quia glorianda deseruerant, pudenda texerunt. Nec arbitror eos cogitasse aliquid in illis foliis quod talibus congrueret contegi jam membra prurientia, sed occulto instinctu ad hoc illi per conturbationem compulsi sunt, ut etiam talis poenae suae significatio a nescientibus fieret, quae peccatorem facta convinceret, et doceret scripta lectorem. Mysterium autem hujus arboris, sub qua et Nathanael adhuc positum Dominum vidit, beatus Ambrosius breviter quidem, sed patenter exposuit dicens: Beati qui sub vite et olea equos suos alligant, laborem cursuum suorum paci et laetitiae consecrantes, ne ficus adhuc id est, illecebrosa deliciarum obumbret prurigo mundi, humilis ad altitudinem, fragilis ad laborem, mollis ad usum, sterilis ad fructum. Et in alio loco: Quod igitur gravius est, inquit, hac se Adam interpretatione succinxit, eo loco ubi
Abbreviated transcription (Latin):
lectatio ꝑ carnẽ. consensus ꝑ sp̃m. defensionis auda¬
tia. ꝑelationẽ. Isdẽ & quatuor modis peccatũ cõsũ¬
matur inoꝑe. Primũ nãq latens culpa agit᷑. pꝰ etiã
ante ocłos hominũ sine confusione reatus aꝑit᷑.
De hinc in ronsuetudinẽ ducit᷑. Adextrenũ qͦq uł
false spei seductionib uł obstinatione nusere desꝑ¬
ationis enutrit᷑. Cũq cognouissent se eẽ nudos.
consuert̃ folia ficꝰ. feceruntq sibi ꝑiromata. Anima
rationabilis. bestialẽ motũ in menbris suȩ carnis
erubuit. eiq incussit honorẽ. ñ solũ qr hoc ibi senti¬
ebat. ubi nũꝗꝙͣ antea tale aliqͥd senserat: uerũ etiã
qđ pudendꝰ motꝰ de p̃cepti tnͣsgressione ueniebat.
Ibi enĩ sensit qͥ pͥus grã uestiret᷑: qnͣdo in sua nudi¬
tate nicħ indecens patiebat᷑. Beniq illa conturbati¬
one ad folia ficulnea cucurrerut: quȩ forte ꝑt᷑¬
bati pͥma inuenerũt. Pizomata .i. succinetoria cõ¬

Expanded text:
lectatione, consensu et defensionis audacia perpetratur. Iisdem etiam quatuor modis peccatum consummatur, in opere: Prius namque latens culpa agit, postmodum etiam ante oculos hominum sine confusione reatus aperitur, ac hinc in consuetudinem ducitur, ad extremum quoque aut falsae spei seductionibus vel obstinatione miserae despam et Heva. Cumque cognovissent esse se nudos, consuerunt folia ficus, feceruntque sibi perizomata. Anima rationalis bestialem motum in membris suae carnis erubuit, eique incussit pudorem: non solum quia hoc ibi sentiebat, ubi nunquam antea tale aliquid senserat, verum etiam quod ille pudendus motus de praecepti transgressione veniebat. Ibi enim sensit qua prius gratia vestiretur, quando in sua nuditate nihil indecens patiebatur; denique illa conturbatione ad folia ficulneae cucurrerunt, quae forte perturbati prima invenerunt, perizomata, id est, succinctoria con
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ nob̾ aliud eẽ rationale qđ regit. aliud anima-¬
le qđ regit᷑. nͥ ad secretũ silentii recurrentes. ab
om̃i exteriꝰ ꝑturbatione sopiam᷑. Qͦd silentiũ ur̃m
bene adã dormiens sigauit: de cuiꝰ mox mulier
lat̾e ꝓcessit. Quia quisqͥs ad int̾iora ĩtelligenda

Expanded text:
in nobis esse rationale, quod regit, aliud animale, quod regitur: nisi ad secretum silentii recurrentes ab omni exterius perturbatione sopiamur. Quod silentium nostrum bene Adam dormiens figuravit, de cujus mox latere mulier processit; quia quisquis ad
Abbreviated transcription (Latin):
adã ut eis noĩa impoñet. nicħ scͥpt᷑a refert. Quib
tam̃ credibile ẽ paulatĩ cognitis ꝓ diu̾sitate gentiũ
noĩa ab om̃ib eẽ diu̾sa imposita. Primã aut̃ liguã
fuisse generi humano hebreã uidet᷑. eo qđ noĩa
cuncta hominũ quȩ usq ad diuisionẽ lĩguarũ¬

Expanded text:
ptura refert: quibus tamen credibile est paulatim cognitis pro diversitate gentium nomina ab omnibus esse diversa imposita. Primam autem linguam fuisse generi humano Hebraeam videtur, ex eo quod nomina cuncta hominum quousque ad divisionem linguaru
Abbreviated transcription (Latin):
ta qđ && supͣ dociumꝰ ubi scͥptũ ẽ faciamꝰ hominẽ
ad imaginẽ & similitudinẽ nrãm. Si aut̃ quęrit ali¬
quis adquã rẽ fieri oportuit hoc adiutoriũ: audiat
oceurrerit. ꝙͣ ꝓpt̃ filios ꝓcreandos sic̃ adiu̾itorium
semimni ẽ inceria: ut uirgultũ exutͣq parte nascał.
Hoc enĩ inpͥma rerũ creatione dictũ erat. masculũ
&e feminã sec̃ eos. & benedix̃ eis dicens. Crescite. et
multiplicamini & replete t̾rã. & dñamini eiꝰ Que

Expanded text:
 et supra docuimus, ubi scriptum est: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Si autem quaerit aliquis ad quam rem fieri oportuerit hoc adjutorium, audiat occurrit, quam propter filios procreandos, sicut adjutorium semini in terra est, ut virgultum ex utrarum parte nascatur. Hoc enim et in prima rerum creatione dictum erat: Masculum et feminam fecit eos, et benedixit eis dicens: Crescite et multiplicamini, implet
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpt̾ peceatũ. nec ibi ait mortale s mortuũ. quãius
&e mortale qr moriturũ. Non ita credendũ ẽ fuisse
illa corꝑa. s licet animalia ñdũ spũalia. ñ tantũ
mortua .i. quȩ necesse eẽt̃ ut morerent᷑: qđ eo die
factũ ẽ qͦ lignũ contͣ uecitũ contigeriunt. Msticȩ¬

Expanded text:
propter peccatum : nec ibi ait mortale, sed mortuum; quamvis utique et mortale, quia moriturum. Non ita credendum est fuisse illa corpora, sed licet animalia, nondum spiritualia, non tamen mortua, id est, quae necesse esset ut morerentur: quod eo die factum est, quo lignum contra vetitum tetigerunt.
Abbreviated transcription (Latin):
tur. qͥd aliud quã id qđ pͥmis hominib dic̃. cur
p̃cepit uob̃ d̃ ut ñ comedetis de om̃i ligno ꝑadisi:
S qr diuino munere redẽptꝰ homo iusticiã recipit.
quã dudũ conditꝰ amisit: robustior se contͣ blandi¬
m̃tũ callide ꝑsuasionis exercet. qr exꝑim̃to didicit
qͣntũ obȩdiens debeat eẽ p̃cepto. & quẽ tuc̃ culpa
duxit ad penã. nunc pena sua restringit ãculpa.
emini. scit enĩ ds̃ qđ in qͦcũq die comeditis exeo: aꝑ¬
ient᷑ ocłi ur̃i. & eritis ut dii. scientes bonũ & malũ.
Quid hic intelligit᷑. nͥ ꝑsuasũ eẽ eis ut sub dõ eẽ
nollent. s potiꝰ insua potestate sine dõ ut legem
eiꝰ ñ obseruarent quasi inuidnti sibi ne se ipsi re

Expanded text:
quam id quod primis hominibus dixit: Cur praecepit vobis Deus ut non comederetis de omni ligno paradisi ? Sed quia divino munere redemptus homo justitiam recepit quam dudum conditus amisit, robustior se jam contra blandimenta callidae persuasionis exercet, quia experimento didicit quantum obediens esse debeat praecepto. Et quem tunc culpa duxit ad poenam, nunc poena sua restringit a culpa: emini. Scit enim Deus, quod in quocunque die comederitis ex eo, aperientur oculi vestri, et eritis ut dii, scientes bonum et malum. Quid hic intelligitur, nisi persuasum esse eis ut sub Deo esse nollent, sed in potestate potius sine Deo, ut legem ejus non observarent, quasi invidentis si
Abbreviated transcription (Latin):
creatura formata ẽ. Neq enĩ in uno qͦlibet sex dierũ
gelũ factũ. uł siderib illustratũ. & tra ẽ separata ab
aquis. atq arborib & herbis consita: s more sibi
Ecce nunc dies salutis. ñ unũ spũalit̃ dis. ẜ totum
significat tẽpus hoc quo inp̃senti ꝓ ęt̾na uita labo
diet surdi uerda libr. sȩcerũ dificile intellercu ẽ qͣnͣ
dixerimꝰ: quod in mat̾ia in formi parit̾. & om̃is crea¬
creauit omĩa simul. Rerũ quippe substantia simul
creata ẽ s simul ꝑspecies formata ñ est. Et quod si¬
mul extitit. ꝑ sub stantiã mat̾iȩ: ñ simul apparuit
ꝑ speciẽ formȩ. Cũ enĩ simul factũ celũ tr̃aq describit᷑.
simul spũalia atq corꝑalia. simul quicꝗͥd de cęlo orit᷑.

Expanded text:
creatura formata est. Neque enim in uno quolibet sex dierum coelum factum, vel sideribus illustratum, et terra est separata ab aquis atque arboribus, Ecce nunc dies salutis , non unum specialiter diem, sed totum significat tempus hoc quo in praesenti vita prodient surdi verba libri . Caeterum difficile intellectu est quomodo dixerimus quod in materia informi omnis pariter creain aeternum, creavit omnia simul . Rerum quippe substantia simul creata est, sed simul per species formata non est; et quod simul exstitit per substantiam materiae, non simul apparuit per speciem formae. Cum enim simul factum coelum terramque describitur, simul spiritualia atque corporali
Abbreviated transcription (Latin):
quitiȩ diabolus hominẽ apͥncipio cẽptauerit. qͥ non
solũ eũ in obȩdientiã. cõtẽptũq sui creatoris uelut
sibi ĩuidntis docuit: s & illi num̾ositatẽ dõrũ cre¬
dendã ꝓposuit dicens. & eritis ut dii. Quatenꝰ &e si
forte eos adinobedientiã ꝑtrahere neqͥret: fidei tam̃
qua unũ dm̃ colebnt castitatẽ corrũꝑet. si uͦ ꝑtra¬
crederet mulier: abona atq utili rediuinitꝰ se

Expanded text:
nitio tentaverit, qui non solum eum inobedientiam contemptumque sui creatoris velut sibi invidentis docuit, sed et numerositatem deorum illi credendam proposuit, dicens: Et eritis sicut dii, quatenus et si forte ad inobedientiam eos pertrahere nequiret, fidei tamen qua unum Deum colebant castitatem corrumperet. Si vero pertraerbis crederet mulier a bona atque utili re divinitus se
Abbreviated transcription (Latin):
create sut. hac eos qui mũdũ sine initio semꝑ fuisse
affirmant. uł qui factũ quidẽ a deo putant uerũ ex
mat̾ia quã ñ fecit ds̃. s quȩ coȩt̾na sibi absq inttio fu¬
erit creatori. Picit enĩ gu̾ationes cęli &e t̾rȩ ipsũ ordinẽ
diuine institutionis quo ornatꝰ eorũ ꝑ oꝑa fex dierũ
ad illã usq ꝑfectionẽ quȩ suꝑus ẽ de signata per¬
uenit: uixta qđ in de calogo legis ipse conditor dicit

Expanded text:
ra tangit eos qui mundum sine initio semper fuisse ra tangit eos qui mundum sine initio semper fuisse affirmant, vel qui factum quidem a Deo putant, verum ex materia quam non fecerit Deus, sed quae coaeterna ipsi absque initio fuerit Creatori. Dicit enim generationes coeli et terrae ipsum ordinem divinae institutionis, quo ornatus eorum per opera sex dierum ad illam usque perfectionem, quae superius est designata, pervenit, juxta quod in