comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Aiersus deos int̾pretant̃.
et quia nõ preuident gosit
mũo.conant̾ eos cũ renun
naturaliũ ratione ꝯiungere.
Quos cicero secutus dediis
ac religionib eoꝵ hancsen¬
tentia tulit. Uitetis negͥ ut
afisicis reb bene atq utitit
inuentis tracta ratiorẽtao
cõm̃tios ac fictos tẽos que
res senuit falsas opinones
erroresq turb ilentos et su¬
ꝑstitiones pene anilea et for¬
me enĩ nob̾ d̾oꝵ. et etates et
uestitus ornatusq notisũt.
Genera p̾terea ꝯtgia/ cogna¬
tiones. omũaq traducta ad
similitudinẽ in becillitatis
humane quid planius qd
uerius dicipõt romane philo¬
sophie pͥnceps et ãm plissiux
sac̾docio p̃ditus cõmititios ac
fictos deos arguit. Quoꝵ eul¬
tus suꝑstitiones pene aniles
eẽ testat᷑ falsis opinionibus
erroribq turbulentis impli¬
catos eẽ homines queritur.
Nam totus liber t̾cius de n̾a¬
doꝵ omnes funditus religio¬
nes euertit ac delet. qd ergo
anobis expectat᷑ amplius.

Expanded text:
rsus deos interpretantur, et quia non peruident quid sit in uero, conantur eos cum rerum naturalium ratione coniungere. quos Cicero secutus de diis ac religionibus eorum hanc sententiam tulit: uidetisne igitnr, ut a physicis rebus bene atque utiliter inuentis tracta ratio est ad commenticios ac fictos deos? quae res genuit falsas opiniones erroresque turbulentos et superstitiones paene aniles. et formae enim nobis deorum et aetates et uestitus ornatusque noti sunt, genera praeterea, coniugia cognationes omniaque traducta ad similitudinem inbecillitatis humanae. quid planius, quid uerius dici potest? Romanae philosophiae princeps et amplissimo sacerdotio praeditus commenticios ac fictos deos arguit, quorum cultus superstitiones paene aniles esse testatur, falsis opinionibus erroribusque turbulentis implicatos esse homines queritur. nam totus liber tertius de natdeorum omnes funditus religiones euertit ac delet. quid ergo a nobis expectatur amplius?
Abbreviated transcription (Latin):
nniuis. Ergo dii nõsunt. diꝰ¬
soluat hoc argum̃tũ siquis
põt. Ita em̃ res remsequit᷑
ut hẽc ultima necesse sit ꝯfi¬
teri s ne illito quitẽ dissoluet
aliquis ex duob sexib alt̾
fortiorẽ. alt̾ infirmior. robu¬
stiores enĩ mares. femine ⁊̃¬
becrilliores. In beccillitas ãt
nõ cadit in deũ. gͦ nec femi¬
ne ͥ sexus. huic addit᷑ supio¬
ris argum̃ti extrema illa cõ¬
clusio. ut diinõsint qm̃ in
diis et femine sunt. Qdi

Expanded text:
se: ergo dii non sunt. dissoluat hoc argumentum si quis potest. ita enim res rem sequitur, ut haec ultima necesse sit confiteri. sed ne illud quidem dissoluet aliquis: ex duobus sexibus alter fortior est, alter infirmior; robustiores enim mares sunt, feminae inbecilliores. inbecillitas autem non cadit in deum, ergo nec feminae sexus. huic additur superioris argumenti extrema illa conclusio, ut dii non sint, quoniam in diis et feminae sunt. Ob
Abbreviated transcription (Latin):
quã aliena disponere. Si aũt fi¬
eri nõ potest ut sit potentiꝰ deoi
quioquã quẽ necesse ẽ ꝑfecte⁊
ẽe untutis potestatis rationis:
Idemgͥ materie fictor qui et re¬
rum exmateria ꝯstantũi. neq
em̃ deo nõ faciente et inuito. ẽe
aliquid aut potuit aut debuit.
ẜ probabile ẽ inquit matena
rerũ h̾re et habuisse uini et ña
suã. quãuimi potuit habere ulło
dante. quã naturã nullo gerã¬
te. Si habuit ium. ab aliquo.
eanssipsit. Aquo aũt sumere
nisi a deo potuit: Si habuit nͣꝙ
queutiq a nascendo dr̾: nataẽ.
A quo aũt nisi adeopotuit pro¬
creari: Natura enĩ qua dicitis i¬
orta ẽẽ omma. si ꝯsiliũ nõ habet
efficere nichil potest. Si aũt gene¬
randi et faciendi poteus ẽ. habet
gͦ consiliũ. et ꝓpterea deus sit ne¬
cesse ẽ. Nec alio nomine appella¬
n potest ea uis inqua inest et ꝓ¬
uidentia ex cogitandi. et solertia
potestasq faciendi. alelius igit᷑
Seneca.
qui uidit nichil aliud ẽẽ natu¬

Expanded text:
quam aliena disponere. si autem fieri non potest ut sit potentius deo quicquam, quem necesse est perfectae esse uirtutis potestatis rationis, idem igitur materiae fictor est qui et rerum ex materia constantium. neque enim deo non faciente et inuito esse aliquid aut potuit aut debuit. sed probabile est inquit materiam rerum et habere et habuisse uim et naturam suam. quam uim potuit habere nullo dante, quam naturam nullo generante? si habuit uim, ab aliquo eam sumpsit. a quo autem sumere nisi a deo potuit? si habuit naturam, quae utique a nascendo dicitur, nata est. a quo autem nisi a deo potuit procreari? natura enim, qua dicitis orta esse omnia, si consilium non habet, efficere nihil potest: si autem generandi et faciendi potens est, habet ergo consilium et propterea deus sit necesse est, nec alio nomine appellari potest ea uis, in qua inest et prouidentia excogitandi et sollertia potestasque faciendi. melius igitur Seneca qui uidit nihil aliut esse natu
Abbreviated transcription (Latin):
agendis uł tuendis frestribus
bonis tota uersaf᷑. Nos autẽ
sũmũ bonũ nõ refenmꝰ ad corpꝰ.
s om̃e officiu solius anime con¬
ẜuationemetim̃. Qd̾si ut supra
docui. patrimonio minime par¬
cendũ est. ut humanitatẽ iusti¬
ciãq teneamꝰ. nõ est uirtus fiugi
ẽẽ quod nom̃ sp̃e uirtus ᷤ fallitac
decipit. Est eñ frugalitas ab¬
stinẽtia quidẽ uoluptatu. Secd
eo uiciũ qm̃ ex habendi amore
descendit. cũ sic et uoluptatib
abstinendũ. et pecuuie minime
spaudu. l lam parre idẽ medio¬
crit̾ uti pecunia quasi quedani
pusillitas ẽ animi. aut p̾timẽ¬
tis ne sibi desit. aut desit desꝑan¬
tis posse ^ illa repare, aut cõtemp¬
tũ trestriũ nõ capientis. Sz illi
prorsus eũ qui rei familiari
sue nõ parcat. prodigũ uocãt.
Nam ita lib̾alem distingunt
a prodigo. quod is liberał sit.
qui et bene mentis. et cũopor¬
tet. et quantũ satis ẽ largiaf.

Expanded text:
augendis uel tuendis terrestribus augendis uel tuendis terrestribus bonis tota uersatur. nos autem summum bonum non referimus ad corpus, sed omne officium solius animae conseruatione metimur. quodsi, ut supra docui, patrimonio minime parcendum est, ut humanitatem iustitiamque teneamus, non est uirtus frugi esse: quod nomen specie uirtutis fallit ac decipit. est enim frugalitas abstinentia quidem uoluptatum, sed eo uitium, quia ex habendi amore descendit, cum sit et uoluptatibus abstinendum et pecuniae minime temperandum. nam parce id est mediocriter uti pecunia quasi quaedam pusillitas animi est aut praetimentis ne sibi desit aut desperantis posse se illam reparare aut contemptum terrestrium non capientis. sed illi rursus eum qui rei familiari suae non parcat prodigum uocant. nam ita liberalem distinguunt a prodigo, quod is liberalis sit qui et bene meritis et cum oportet et quantum satis est largiatur,
Abbreviated transcription (Latin):
tiem̃ uolunt. s cũ tolor uisce̾i¬
baccessent. uoliuitas cedit.
cupiditas ꝑseuerat. Que sief¬
ficit ut cõtẽptuisint omua que
aceteris appetiuit᷑ suma uirtuᷤ
ẽ siquidẽ cõtinentie mater est.
Ideoꝰ illud potiꝰ efficere debemꝰ.
ut affectus quibpraue utui¬
ciũest duigamꝰ in rectũ.Iam
iste cõcitationes animoꝵ ĩuicto
curuisimiles sunt. ĩ quo recte
moderand ͫ sũmũ rectoris offin
ẽ. ut uianouent. Quã si tenebͭ
quãlibet concite ierit nõ offen¬
det. si aut õberrauent. licet pla¬
cite ant lenit̾ eat. aut ꝑconfra¬
gosa uexabit᷑. aut ꝑp̃cipitia la¬
bet̾. aut cerre quo nõ est opus
deferef᷑. Sic cursus il le ute qui
affectib uelut equis ꝑnicibus.
officio. a letus gͥ et cupiditas
si proiciant᷑ interra. uicia fient.
uirtutes aũt si addiuina referã¬
tur. Parsimonia cõtra uirtutes
locohabent. quesistiroiũ est ha¬
bendi. ñõ põt ẽẽ uirtus. quia in

Expanded text:
ti enim uolunt, sed cum dolor uisceriti enim uolunt, sed cum dolor uisceribus accesserit, uoluntas cedit, cupiditas perseuerat: quae si efficit ut contemptui sint omnia quae a ceteris adpetuntur, summa uirtus est, siquidem continentiae mater est. ideoque illut potius efficere debemus, ut adfectus, quibus praue uti uitium est, derigamus in rectum. nam istae concitationes animorum iuncto currui similes sunt, in quo recte moderando summum rectoris officium est ut uiam nouerit: quam si tenebit, quamlibet concitate ierit, non offendet, si autem aberrauerit, licet placide ac leniter eat, aut per confragosa uexabitur aut per praecipitia labetur aut certe quo non est opus deferetur. sic currus ille uitae, qui adfectibus uelut equis pernicibus officio. metus igitur et cupiditas si proiciantur in terram, uitia fient, uirtutes autem, si ad diuina referantur. parsimoniam contra uirtutis loco habent: quae si studium est habendi, non potest esse uirtus, quia in
Abbreviated transcription (Latin):
mentasunt. ⁊ lam demortis ge¬
nerib horret animꝰ recordari. cũ
inmaniũ bestiarũ. ultra ip̃a mor¬
tẽ caficina seuient: Has. tamẽ
execrabiles corporu laceratiões.
felixatq inuicta patientia sine
ullo gemitu ꝑtulit. Hec uiitus
tortorib miraculũ maximum
prebuit. cũ patientia ciideltaᷤᷤ
uinceret᷑. Ie quin a ec uirtutem
nihil aliud qͣm dei metus fecit.
Itaq ut dicebã nouellendus.
ut stoici neq tempandus timor
ut ꝑipateticiuolun ͭ S in uerã
uiã duigenduest. Iuferendiq
sunt metus. S itaut hic solus re¬
teruicia numerat᷑. Q si hec que
t̾rena sunt cõcupiscat uiciu
ẽ. urtus aũt si celestia . Quieĩ
iustitiã qui deũ qui uitã ꝑpetu¬
am. qui lucem sempit̾uã atq
omĩa que deus homimi pollice¬
tur ꝯsequi cupit opes istaᷤa ho
nores istos et potentatus et re¬
gna ipa cõteuit. Dicit fortasse
stoicus uoluntate opus esse.
ad hec cõsequenda. nõ cuproita¬
te. Inimo u̾o parũ est uelle. a il¬

Expanded text:
ta sunt. Nam de mortis generibus horret animus recordari; cum immanium bestiarum, ultra ipsam mortem, carnificina saevierit. Has tamen execrabiles corporum lacerationes felix atque invicta patientia sine ullo gemitu pertulit. Haec virtus tortoribus miraculum maximum praebuit; cum patientia crudelitas vinceretur. Atqui hanc virtutem nihil aliud, quam metus Dei fecit. Itaque ut dicebam non evellendus, ut Stoici, neque temperandus timor, ut Peripatetici volunt; sed in veram viam dirigendus est, auferendique sunt metus; sed ita, ut hic solus reter vitia numeratur: sed si haec quae terrena sunt, concupiscat, vitium est; virtus autem, si coelestia. Qui enim justitiam, qui Deum, qui vitam perpetuam, qui lucem sempiternam, eaque omnia, quae Deus homini pollicetur, consequi cupit, opes istas, et honores, et potentatus, et regna ipsa contemnet. Dicet fortasse Stoicus, voluntate opus esse ad haec consequenda, non cupiditate. immo uero parum est uelle. mul
Abbreviated transcription (Latin):
gius cũ sit mͥ ꝓpositũ ostẽdẽr
ea que uicia pħi putauerunt.
ño tm̃n uicia nõ ẽẽ uenuĩ etiã ma¬
gnas ẽẽ uirtutes. Ex his ẽẽ
docendi gr̃a sũmã. que ꝑtinẽ
ad remmaxime puto metu.
S timorẽ in maximo uiciopo¬
nunt. sũmãq ĩ becillitatẽ esse
animi pitant. Cui sit cõtrana
fortitudo. que sisit ĩ homine lo¬
cũtimori ẽe millũcredit ne
Ne gͦ aliquis fier posse ut
itemmetus sũma sit fortitudoᷤ
numme⁊ leq enĩ uidet᷑ capere
uatura ut aliquro in contrariũ
recioat. At quin ego nõ arguta
aliqua cõclusione ut apiropla¬
⁊ one socrates facit. qui eos ꝯtra
quos disputat. cogit ea que ne¬
gauerant cõfiteri. S simplicit̾
ostendã sũmũ metũ sũma eeiur¬
tutẽ. Nemo dubitat quintimi¬
di et imbecillisit animi aut do¬
lorẽ metuere aut egestatẽ aut
exiliũ aut carcere, aut mortem.
Quẽ onũa quisquis nõ exͥoritͣ¬
rit fortissimꝰ iudicat᷑. Qui autẽ¬

Expanded text:
positum ostendere ea quae uitia philosophi putauerunt non tantum uitia non esse, uerum etiam magnas esse uirtutes. ex his iis docendi gratia sumam quae pertinere ad rem maxime puto. metum seu timorem in maximo uitio ponunt summamque inbecillitatem esse animi putant, cui sit contraria fortitudo; quae si sit in homine, locum timori esse nullum. creditne ergo aliquis fieri posse ut idem metus summa sit fortitudo ? minime. neque enim uidetur capere natura ut aliquid in contrarium reccidat. atquin ego non arguta aliqua conclusione, ut aput Platonem Socrates facit, qui eos quos contra disputat cogit ea quae negauerant confiteri, sed simpliciter ostendam summum metum summam esse uirtutem. nemo dubitat quin timidi et inbecilli sit animi aut dolorem metuere aut egestatem aut exilium aut carcerem aut mortem: quae omnia quisquis non exhorruerit, fortissimus iudicat
Abbreviated transcription (Latin):
Ouoluptates aũt sapo¬
ris et odoris. qui duosẽ¬
sus ad solũcorpus ꝑtinent.
slichilest qd̾ a nob dispute¬
tur. nͥ forte quis exigit. ut ⁊¬
dicamꝰ turpe oratio sapienti
ac bonosi uentri ac gule ẜui¬
at. Si unguentis oblitus au̾t
florib coronatus uicedat. ⁊¬
Quod qui facit utiq ĩsipiẽs
et ineptus. et nichilẽ. Et quẽ
ne otor quidẽ iurtutis atti¬
gerit. Fortasse quispiã dixe¬
nt ᷤᷤ cur gͦ illa facta sunt. nisi
ut his fruam̃ at eñi sepe iam
dictũ est. uirtutẽ nuslã futu¬
rã fuisse. nͥ haberet᷑ que oppri¬
meret: Itaq fecit omĩa deus.
adĩstruendũ certam̃ rerum
duarũ. Ergo illecebre iste uo¬
luptatũ arma sunt illiꝰ cuius
unũ opus ẽ expugnare iuiͣtu¬
tẽ. iusticiãq ab hominibex¬
lat animas. Scit eñ quia mõ¬
tis ẽ fabricatrix uoluptas n
Namsicut deus aouitã nõ

Expanded text:
uoluptates autem saporis et odoris, qui duo sensus ad solum corpus pertinent, nihil est quod a nobis disputetur, nisi forte quis exigit ut dicamus turpe esse sapienti ac bono, si uentri et gulae seruiat, si unguentis oblitus aut floribus coronatus incedat: quae qui facit, utique insipiens et ineptus et nihili est et quem ne odor quidem uirtutis attigerit. fortasse quispiam dixerit \'cur ergo illa facta sunt, nisi ut iis fruamur?\' at enim saepe iam dictum est uirtutem nullam futuram fuisse, nisi haberet quae opprimeret. itaque fecit omnia deus ad instruendum certamen rerum duarum. ergo mlecebrae istae uoluptatum arma sunt illius cuius unum opus est expugnare uirtutem iustitiamque ab hominibus exlat animas: scit enim quia mortis est fabricatrix uoluptas. nam sicut deus homin
Abbreviated transcription (Latin):
tatis ĩuenit. Unus gͥ p̃cipiuis
et clauis extitit ciprianꝰ. qm̃
et magnã sibi głiam exartis⁊
oratorie ꝓfessĩone quesierat ⁊
admodũ multa cõscripsit ĩsuo
genere nuranda. erat enĩ inge¬
nio facili. copioso suaui. et que
ẜmonis maxima ẽ uirtus: apto.
ut discemere ño queas utrũ ne
ornatior iueloquendo an facilior
in explicando. Autͣ potentior
inpfundendo fuerit / Hic tam̃
placere ultra uerba sacram̃tũ
ignorantib uõ potest qm̃ mi
sticasunt quelocutus ẽ:⁊ ad
ro pparata: ut a solis fidelibꝰ au¬
diant᷑. deniq a doctis huiꝰ secłi
quib forte scripta eiꝰ ininꝰtuer

Expanded text:
itatis inuenit. unus igitur praecipuus itatis inuenit. unus igitur praecipuus et clarus extitit Cyprianus, quoniam et magnam sibi gloriam ex artis oratoriae professione quaesierat et admodum multa conscripsit in suo genere miranda. erat enim ingenio facili copioso suaui et, quae sermonis maxima est uirtus, aperto, ut discernere non queas, utrumne ornatior in eloquendo an felicior in explicando an potentior in persuadendo fuerit. hic tamen placere ultra uerba sacramentum ignorantibus non potest, quoniam mystica sunt quae locutus est et ad id praeparata, ut a solis fidelibus audiantur: denique a doctis huius saeculi, quibus forte scripta eius innotuer
Abbreviated transcription (Latin):
ẜuit. popło se iactare.et ĩ rebus
malis placere gestit:siquide:
ueritatẽ sepius expugnare⁊
conat᷑: ut uimsuã monstret.
opes expetit. honores ꝯcupiscit.
sũmũ deniq gradũ dignitati
exposcit. Ergo hec quasi hũi¬
lia despicit. archana tanquã
ꝯtraria sibi fugit: quippe que
publico gaudeat. et multitu¬
dinẽ celebritatẽꝵ desideret eo
fit ut sapientia et uentas ido¬
neis p̃conib indigeat. et si qui
forte lict̾atorũ adeam se cotu¬
lerunt: defensioni eiꝰ nõ suffe¬
cerut ex his qui mͥnotist̃.
Minutius felix nõ ignobił
ĩter causrorcos loci fuit huiꝰ
liber cui octauio titulus est
declarat qͦuã idoneus uerita¬
tis asseitor ẽẽ potuisset. si seto¬
tũ adrostiroiũ ꝯtulisset. Septimius
timꝰ quoq t̾tulianꝰ fuit omni
genere licterarũ pitus. s ĩelo
quendo parũ facilis. et minus
cõptus et multũ obseunus fuit.
Ergo ne hic quidẽ satis celeb̾¬

Expanded text:
seruit, populo se iactare et in rebus seruit, populo se iactare et in rebus malis placere gestit, siquidem ueritatem saepius expugnare conatur, ut uim suam monstret: opes expetit, honores concupiscit, summum denique gradum dignitatis exposcit. ergo haec quasi humilia despicit, arcana tamquam contraria sibi fugit, quippe quae publico gaudeat et multitudinem celebritatemque desideret: eo fit ut sapientia et ueritas idoneis praeconibus indigeat. et si qui forte litteratorum se ad eam contulerunt, defensioni eius non suffecerunt. ex iis qui mihi noti sunt Minucius Felix non ignobilis inter causidicos loci fuit. huius liber, cui Octauio titulus est, declarat quam idoneus ueritatis adsertor esse potuisset, si se totum ad id studium contulisset. Septimius oque Tertullianus fuit omni genere litterarum peritus, sed in elquendo parum facilis, et minus comptus, et multum obscurus fuit. Ergo ne hic quidem satis celebr
Abbreviated transcription (Latin):
illiciens prima dulcedo ac̾¬
bitatẽ saporis asperi subpre¬
textu suauitatis occultat.
Nam hec ĩ primis causaẽ
cur apud sapientes ⁊ doctoᷤᷤ
et pͥncipes huiꝰ secłi scriptu¬
ra sc̃a fide careat. qđ ꝓphete
cõĩ ac simpliciẜmone ut ad
popłm sunt locuti. Cõtẽpnũ¬
tur itaq ab his qui nichil
audire uł legere nisi expolitũ
ac dissertũ uolunt. nec quie¬
quã herere animis eoꝵ potest:
nisi ꝙ aures blaudiore sono mł¬
cet. Illa uõ que sordida uident᷑.
anilia. inepta uulgaria existĩa¬
tur. adeo nichiluerũ putant. nͥ
ꝙͦ airoitu suaue ẽ. inchil credibi¬
le nisi ꝙͦ potest incutere uolup¬
tatẽ. nemose ueritate ponderat.
s ornatu. sNoncredunt gͦ diui¬
nis. quia fuco carent. S ne illis
quitẽ qui eã int̾pretant᷑. quia
sunt et ipsi aut ouĩnorures ⁊¬
aut certe parũ docti. Nam ut
pla̾ne sint eloquentes ꝑ raro:¬
tingit. cuiꝰ reicausa iuapertoẽ
eloquentia. eloquentia eñ secło

Expanded text:
inliciens prima dulcedo aceinliciens prima dulcedo acerbitatem saporis asperi sub praetexto suauitatis occultat. nam haec in primis causa est cur aput sapientes et doctos et principes huius saeculi scriptura sancta fide careat, quod prophetae communi ac simplici sermone ut ad populum sunt locuti. contemnuntur itaque ab iis qui nihil audire uel legere nisi expolitum ac disertum uolunt nec quicquam haerere animis eorum potest nisi quod aures blandiore sono mulcet, illa uero quae sordida uidentur, anilia. inepta uulgaria existimantur. adeo nihil uerum putant nisi quod auditu suaue est, nihil credibile nisi quod potest incutere uoluptatem: nemo rem ueritate ponderat, sed ornatu. non credunt ergo diuinis, quia fuco carent, sed ne illis quidem qui ea interpretantur, quia sunt et ipsi aut omnino rudes aut certe parum docti. nam ut plane sint eloquentes, perrarocuius rei causa in aperto est. eloquentia enim saeculo
Abbreviated transcription (Latin):
gerit. Nam et in hoc pħ̾i et ora¬
tores et poete ꝑnitiosi siuit:
ꝓͦ incautos animos facile ir¬
retire possunt suauitate ẜmo¬
nis: et carminũ dulci modu¬
causam uolui sapiẽtiã cu
religione cõiungere.uequid
studiosis mnanis illa doct᷑na
possit efficere. Ut iam sciẽtia
licteraꝵ  mͥ nichil noceat re¬
ligioni atq iusticie. s etiam
prosit quã plurimũ. siis qui
eas clidicerit. sit in uirtutib
instructior inuertate sapiẽ¬
tior. Preterea etiã si nulli alii.
nob̾ certe proderit. delectabit
se cõscientia. gaudebitq mẽs
inueritatis seluce uersari ꝙͦ
ẽ anime pabulũ incredibili
quadã iocunditate ꝑfusum.
Uerũ nõ est despandũ. fortasse
nõ canimꝰ surdis. nec eñi tam
desint sa ne m̃tes quib ⁊ ue¬
ritas placeat. et mostratum
sibi rectũ iter. et uideant et
sequant᷑ Circũliniat᷑ mo¬
do poculũ celestis melle⁊
sapientie. ut possint abim¬
prutentib amara remedia
sine offensione potari:duz

Expanded text:
gerunt. nam et in hoc philosophi et oratores et poetae perniciosi sunt, quod incautos animos facile inretire possunt suauitate sermonis et carminum dulci moducausam uolui sapientiam cum religione coniungere, ne quid studiosis inanis illa doctrina possit officere, ut iam scientia litterarum non modo nihil noceat religioni atque iustitiae, sed etiam prosit quam plurimum, si is qui eas didicerit, sit in uirtutibus instructior, in ueritate sapientior. praeterea etiamsi nulli alii, nobis certe proderit: delectabit se conscientia, gaudebitque mens in ueritatis se luce uersari, quod est animae pabulum incredibili quadam iucunditate perfusum. uerum non est desperandum, fortasse non canimus surdis. nec enim tam desint sanae mentes, quibus et ueritas placeat et monstratum sibi rectum iter et uideant et sequantur. circumlinatur modo poculum caelesti melle sapientiae, ut possint ab inprudentibus amara remedia sine offensione potari, dum
Abbreviated transcription (Latin):
dentes et scios indatia defenden¬
da susciꝑe. quasi ut ingenia sua
ĩmalis reb exerceant. uł osten¬
dant. At  ᷤ multis argumentis
ꝓbare possem nullo mͦ fieri posse ⁊¬
ut celũ t̾rasit inferius.nisi.⁊.
liber iai clauteirous eẽt et ad¬
huc aliqua restarent que magiᷤ
sunt p̃senti operi necessaria: ⁊ qm̃
singuloꝵ errores ꝑcurrere nõ est
unꝰ libri opus.satis sit pauca enu¬
uierasse. ex quib possĩt qualia sĩt¬
et cetera intelle̾gi. Quõt ⁊ quã¬

Expanded text:
dentes et scios mendacia defendendentes et scios mendacia defendenda suscipere, quasi ut ingenia sua in malis rebus exerceant uel ostendant. at ego multis argumentis probare possem nullo modo fieri posse ut caelum terra sit inferius, nisi et liber iam concludendus esset et adhuc aliqua restarent quae magis sint praesenti operi necessaria. et quoniam singulorum errores percurrere non est unius libri opus, satis sit pauca enumerasse, ex quibus possit qualia sint cetera intellegi. Nunc pa
Abbreviated transcription (Latin):
set ut nõ ẽẽt rotundũ. ꝙͦ rotũ
doꝯclusũ teneret᷑. Si aũt ro¬
tirda etiã t̾ra ẽẽt. necesse esse
ut inom̃s celi partes eandez
facie gerat idest moutes ẽigat
campos tendat. maria ꝯst̾nat.
ꝙͣ siẽet etia sequebat᷑ illud extͤ¬
mũ. ut nulla sit para t̾re. que ñ
ab hominib ceterisq animali¬
b in colat᷑ sic pendulos istos an¬
tipodas celi rotunditas ad inue¬
uit: qd̾ si queras ab hisᷤᷤ qui hec
porteitta defendunt. quomͦ gͦ nõ
cadunt omĩa in ĩferiorẽ illã celi
partẽ respõdent hanc rerũ nat᷑a
ut pondera inmedii ferãt. ⁊ go
mediũ cõnexasint omĩa radios¬
uidemꝰ in rota que aũt leuia sũt
ut nebula fuuꝰ ignis. amediodif¬
ferant᷑. ut celũ petant. Quro dicã
de his nescio. qui cũ semel aber¬
rauerunt ꝯstant̾ instultitia per¬
seuerant et uanis uana defen¬
dunt. nisi qd̾ eos int̾lũ puto aut
ioci causa philosophari aut pru¬

Expanded text:
set, ut non esset rotundum, quod rotundo set, ut non esset rotundum, quod rotundo conclusum teneretur. Si autem rotunda etiam terra esset, necesse esse, ut in omnes coeli partes eamdem faciem gerat, id est montes erigat, campos tendat, maria consternat. Quod si esset, etiam sequebatur illud extremum, ut nulla sit pars terrae, quae non ab hominibus caeterisque animalibus incolatur. Sic pendulos istos Antipodas coeli rotunditas adinvenit. Quod si quaeras ab iis, qui haec portenta defendunt, quomodo non cadunt omnia in inferiorem illam coeli partem; respondent, hanc rerum esse naturam, ut pondera in medium ferantur, et ad medium connexa sint omniauidemus in rota, quae autem lenia sunt, ut nebula fumus ignis, a medio differantur, ut caelum petant. quid dicam de his nescio, qui cum semel aberrauerint, constanter in stultitia perseuerant et uanis uana defendunt, nisi quod eos interdum puto aut ioci causa philosophari aut pru
Abbreviated transcription (Latin):
iudicare. Quegͥ illos adan¬
tipodas ratio ꝑcluxit : Tteb¬
bant syderũ cursus inoccasũ
meantiũ. solem atq lunam
in eande partẽ semꝑ occidere
et oriri semꝑabeatẽ. cũ autẽ nõ
ꝑspicerent que machinatio
cuisus eoꝵ tẽparet. nec quonͦ⁊
aboccasu adorientẽ remearẽt.
celũ aũt ip̃m inom̃s partes ⁊¬
putarent ẽẽ deuexũ. ꝙ sic uide¬
ri ꝓpt̾ in m̃sam latitudinẽ neces¬
se ẽ. estimauernt rotundũ eẽ
muiroũ. sicut prlã. et ex motu
syderũ opinatisunt celũ uolui:
sic astra solẽq cũ occiderint. ⁊¬
ex uolubilitate ⁊p̃a mundi ad
ortũ referri Itaq et ereos orbes
fabricati sunt quasi adfigurã
mundi. eosq celarunt porten¬
tͥosis quibdã simulacris que
astraẽẽ dicerent. Hanc gͥ celi
rotiroitatẽ illirosequebatũ.
ut t̾ra in medio sinueiꝰ eẽt conͣ¬
clusa. ꝙͦ si ita ẽẽt: etiã ip̃a t̾rã
globosimile/ neq enĩ fieri pos¬

Expanded text:
iudicare. quae igitur illos ad aniudicare. quae igitur illos ad antipodas ratio perduxit? uidebant siderum cursus in occasum meantium, solem atque lunam in eandem partem semper occidere et oriri semper ab eadem. cum autem non perspicerent quae machinatio cursus eorum temperaret nec quomodo ab occasu ad orientem remearent, caelum autem ipsum in omnes partes putarent esse deuexum, quod sic uideri propter inmensam latitudinem necesse est, existimauerunt rotundum esse mundum sicut pilam et ex motu siderum opinati sunt caelsic astra solemque, cum occiderint, volubilitate ipsa mundi ad ortum referri. Itaque et aereos orbes fabricati sunt, quasi ad figuram mundi, eosque caelarunt portentosis quibusdam simulacris, quae astra esse dicerent. Hanc igitur coeli rotunditatem illud sequebatur, ut terra in medio sinu ejus esset inclusa. Quod si ita esset, etiam ipsam terram globo similem; neque enim fieri pos
Abbreviated transcription (Latin):
Tro illi qui ẽe ꝯtranos ue¬
stigiis ñns antipodas pu¬
tant. Nlum aliquid loquinit᷑
aut ẽ quisquã tã ineptus qui
credat ẽẽ homines quoꝵ uesti¬
gia sint su prora quã capita. a¬
ut ibiq apird nos iacent uni¬
uersa pentere. fruges et arbores
deorsum uersus crescere pluui¬
as et niues et grandines sursuz
uersus cadere ĩ t̾ram᷑: et miratur
aliquis ortos pensiles int̾ septẽ
mira narrari. cũ pħi. et agros et
urbes et maria et mõtes pensileᷤ
faciant: huiꝰ quoq erroris apeni¬
enda nob̾ origo ẽ. Nam semper
eodẽ mͦ fallunt᷑. Cumem̃ falsu
aliquid inpͥncipio siĩpẜint ueri
similitudine inducti. necesse ẽ
eos ineaque ꝯsequunt incur¬
rere. sic inciount ĩ multa reoi¬
cula. quia necesse ẽ falsa ẽẽ que
reb falsis ꝯgruunt. cũ aute
pͥmi habuerint fidẽ. qualia
sint ea quesecunt nõ circũspi¬
ciunt s defendunt om̃i mͦ cũ
debeant pͥma illa utiũ ne uera
sint an falsa ex cõsequentibꝰ

Expanded text:
 illi qui esse contrarios uestigiis nostris antipodas putant num aliquid locuntur ? aut est quisquam tam ineptus qui credat esse homines quorum uestigia sint superiora quam capita? aut ibi quae aput nos iacent, inuersa pendere, fruges et arbores deorsum uersus crescere, pluuias et niues et grandines sursum uersus cadere in terram P et miratur aliquis hortos pensiles inter septem mira narrari, cum philosophi et . agros et urbes et maria et montes pensiles faciant? huius quoque erroris aperienda nobis origo est. nam semper eodem modo falluntur. cum enim falsum aliquid in principio sumpserint ueri similitudine inducti, necesse est eos in ea quae consecuntur incurrere. sic incidunt in multa ridicula, quia necesse est falsa esse quae rebus falsis congruunt. cum autem primis habuerint fidem, qualia sint ea quae secuntur non circumspiciunt, sed defendunt omni modo, cum debeant prima illa utrumne uera sint an falsa ex consequentibus
Abbreviated transcription (Latin):
sitienti. atq accendunt lumĩa
uelut intenebris agenti. ꝙͦ si
suspicari aut ꝑcipere animo poᷤᷤ¬
sent. que sint bona illa celestia
quoꝵ magnitudinẽtreno ad¬
huc corpore obuoluti sensu ca¬
pere nõ possumꝰ. ianisecũ hi̾s. of¬
ficus inambstultissimoa esse
cognoseant. Tel si celeste lum̃
iauisentient ꝙͦ nõ indigenͣt lu¬
cemis eoꝵ deus: qui ip̾e inusuz
hoĩs tamclarã tã candrda lucez
dedit. Et tam̃ eũ intã paruo cirtu¬
lo qui ꝓpt longinquitatẽnõ an¬
plius ꝙͣ humani capitis uidetur
habere młurã. tantiisit fulgoris

Expanded text:
sitienti, accendunt lumina uelut in tenebris agenti. quodsi suspicari aut percipere animo possint quae sint bona illa caelestia, quorum magnitudinem terreno adhuc corpore obuoluti sensu capere non possumus, iam se cum his officiis inanibus stultissimos esse cognoscant, uel si caeleste lumen iam sentiant quam non indigeat lucernis eorum deus, qui ipse in usum hominis tam claram, tam candidam lucem dedit. et tamen cum in tam paruo circulo, qui propter longinquitatem non amplius quam humani capitis uidetur habere mensuram, tantum sit fulgoris
Abbreviated transcription (Latin):
exquisito ẜmone fucatis: quis
impito ac rudi locus ẽ: Ueniq i
nullas umquã mulieres iloso¬
phari docuenint p̃ter uiã exom̃i
memoria tenste neq ẜ. m p̃ter
redemisse ac docuisse tradunt. en¬
numerant etiã platonẽ ac dioge¬
nẽ. qui tam̃ nõ ẜui fueriu fuerunt.
s hia ẜuitus euenerat. Sunt enĩ
capti. platonẽ quidẽ retemisse an¬
niceris quidẽ tradif᷑ sesterciis octo.
Itaq insectatus ẽ cu uiciis: hũc
ip̃m retẽptorẽ seneca. ꝙͣ paruo i
platonẽ estimauerit furiosus ut
mͥ uidef᷑ qui homini fuerit iratus.
hectore aut tantũ ingerere nuni¬
morũ quantũ uenditor nõ popos¬
scit. Ex barbaris u̾o nullũ p̾t̾ unũ
a nacharsinͣ sithia. qui phiam ue
ne sonniasses quidẽ. iuisi et lun

Expanded text:
exquisito sermone fucatis, quis exquisito sermone fucatis, quis imperito ac rudi locus est? Denique nullas unquam mulieres philosophari docuerunt, praeter unam ex omni memoria Themisten neque seruos praeter redemisse ac docuisse traduntur. enumerant etiam Platonem ac Diogenem, qui tamen non serui fuerunt, sed his seruitus euenerat: sunt enim capti. Platonem quidem redemisse Anniceris quidam traditur sestertiis octo. itaque insectatus est conuiciis hunc ipsum redemptorem Seneca, quod Platonem paruo aestimauerit, furiosus, ut mihi uidetur, qui homini fuerit iratus, Hectore aut tantum ingerere nummorum, quantum uenditor non poposcit. ex barbaris uero nullum praeter unum Anacharsin Scytham, qui philosophiam ne somniasset quidem, nisi et lin
Abbreviated transcription (Latin):
cõmunes lictere ꝓpt̾ usũ legẽdi.
quia intanta rerũ uanetate nec
disci audiendo possunt omĩa nec
memoria ꝯtineri. Grammaticiꝰ
quoq nõ parũ opere dandũ est
ut rectã loquendi rationẽ scias io
multos annos auferat necesse
e. Ne oratoria quidẽ ignoranda
ẽ. ut ea que didiceris proferre at¬
q elaqui possis. Geometrica quo
ac musica et astrologia necessana
societatẽ que uniuersa ꝑliscere.
neq femine possunt quib intra
puberes anuos officia mos usibus
domesticis ꝓfutura discenda sũt.
discere neq paupes aut opifices
aut rustici quib in die iuctus
labore querendus ẽ. Obeã causã
tullius ait. Abhorrere amulti¬
tudine pħiam. At enĩ rutes epi¬
curus accipiet. Quomͦgͦ illa
que depͥncipiis rerũ dicuntur.
in telle̾gent que ꝓplexa et inuo¬
luta uix etia politi homines asse¬
quunt: In reb gͥ obscuritãte mi¬
plicitis et ingeniorũ uanetate
confusis: et eloquentiũ uiroru

Expanded text:
communes litterae propter usum legendi, communes litterae propter usum legendi, quia in tanta rerum varietate, nec disci audiendo possunt omnia, nec memoria contineri. Grammaticis quoque non parum operae dandum est, ut rectam loquendi rationem scias. Id multos annos auferat necesse est. Nec oratoria quidem ignoranda est; ut ea, quae didiceris, proferre atque eloqui possis. Geometria quoque, ac musica, et astrologia necessariasocietatem: quae universa perdiscere neque foeminae possunt, quibus intra puberes annos officia mox usibus domesticis profutura discenda sunt ndiscere; neque pauperes, aut opifices, aut rustici, quibus in diem victus labore est quaerendus. Ob eam causam Tullius ait abhorrere a multitudine philosophiam. At enim rudes Epicurus accipiet. Quomodo ergo illa, quae de principiis rerum dicuntur, intelligunt, quae perplexa et involuta vix etiam politi homines assequuntur? In rebus igitur obscuritate implicitis, et ingeniorum varietate confusis, et eloquentium virorum
Abbreviated transcription (Latin):
entia si homini dataẽ. sine ullodi¬
scrimine oĩb dataẽ. ut nemosit⁊
prorsus qui eã capere nõ possit. at
illi iuitutẽ huniano generi datã
sic amplexantur. ut soli oĩum pu¬
blico bono frui uelle uideant᷑. tam
inuidi qͣm si uelint diligere oculoᷤ
aut effodere ceteris ne solẽ uideãt.
Iam quid ẽ aliud hominib nega¬
re sapientia qͣm ñtibreoꝵ ueru
ac diuinii lum̃ auferre: ꝙ si naf᷑a
hoĩs sapientia capax ẽ. oportuit i¬
ut opifices et rusticos et nulieres
et om̃s deniq qui humanã fõmã
gerint doceri ut sapiant. ꝓpł imq
ex om̃ilingua et cõditione et se¬
xiiet etate cõflari. alaximum
sapientia ꝙͦ misteriueiꝰ barba tm̃
celebrat᷑ et pallio. Senserunt hor
adeostoici qui et ẜuis et mulie¬
rib philosophandũ ẽẽ dixerunt.
Epicurus quoq qui rudes oĩs
licterarũ ad pħiam inuitat. Ites
plato. qui ciuitatẽ desapientib
uoluit cophendere conati quidem
illisunt facere ꝙͣ ueritas exigebat

Expanded text:
entia si homini data est, sine ullo discrimine omnibus data est, ut nemo sit prorsus qui eam capere non possit. at illi uirtutem humano generi datam sic amplexantur, ut soli omnium publico bono frui uelle uideantur, tam inuidi quam si uelint deligare oculos aut effodere ceteris, ne solem uideant. nam quid est aliut hominibus negare sapientiam quam mentibus eorum uerum ac diuinum lumen auferre? quodsi natura hominis sapientiae capax est, oportuit t opifices, et rusticos, et mulieres, et omnes denique, qui humanam formam gerunt, doceri, ut sapiant; populumque ex omni lingua, et conditione, et sexu, et aetate conflari. Maximum sapientiam, quod mysterium ejus barba tantum celebratur et pallio. Senserunt hoc adeo Stoici, qui et servis, et mulieribus philosophandum esse dixerunt; Epicurus quoque, qui rudes omnium litterarum ad philosophiam invitat; item Plato, qui civitatem de sapientibus voluit componere. Conati quidem illi sunt facere, quod veritas exigebat:
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ religione uersari. nõ malũ. na
si sanguine si torĩtis si malore
ligionẽ defendere uelis. iã non
defendef illa. s polluef᷑ atq ⁊
uiolabit᷑ nichil est enĩtã uo¬
luntariũ quã religio. in qua
si auimꝰ sacrificantis auersus
ẽ iam sublata iam nulla est.
Recta gͥ ratio ẽ ut religionẽ
pacieutia uł morte defendas.
in quo fides ꝯẜuata: et ip̃i deo
grata ẽ et religioni addit au¬
ctoritatẽ. Nam si is qui inhac
t̾restri militia regisuo fidẽ ser¬
uat ĩ aliquo egregio facinore.
si postͤ iuxert acceptior fit et
morte occubuerit. quanto
magis inpri oĩum d̾o fixes

Expanded text:
in religione uersari, non malum. nam in religione uersari, non malum. nam si sanguine, si tormentis, si malo ligionem defendere uelis, iam non defendetur illa, sed polluetur atque uiolabitur. nihil est enim tam uoluntarium quam religio, in qua si animus sacrificantis auersus est, iam sublata, iam nulla est. recta igitur ratio est ut religionem patientia uel morte defendas; in quo fides conseruata et ipsi deo grata est et religioni addit auctoritatem. nam si is qui m hac terrestri militia regi suo fidem seruat in aliquo egregio facinore, si post uixerit, et acceptior fit et morte occubuerit, quanto magis imperatori omnium deo fides
Abbreviated transcription (Latin):
to nõ audent de reb quiqqua
docere diuinis:ne anris deride¬
ant̾ et asuis deserant nã fere
uulgus cũ simplex ĩcorruptũq¬
que iudiciũ est simisteria illa
cognoscat in meioria mortu¬
orũ cõstituta. dãnauit aliud¬
q uerius ꝙͦ colat queret. Hĩe
fioa silentia sacris ĩstituta  ab
homunib callidis nesciat ppłs
quid colat cu aũt nos meoꝵ
doctrinis uersem̃. Cur nobis
aut nõ credũt qui utrũq no¬
uimꝰ aut inuident quia falsis
uera p̃tulimꝰ: s defendenda sũt
in quiunt suscepta publice sac.
O qua honesta uoluntate misi
eirant. sentiunt eñi nichil esseĩ
reb humanis religione p̃stãtiꝰ.
eamq sũma ui oportere defendi.
s ut in ip̃a religioone sic ĩ defen¬
sionis genere fallunt᷑. defenden¬
da eũi religio ẽ. nõ occitendos
moriendo. nõ seiutia. s patiẽtia.
ño scelere. s fide. Illa eni maloꝵ
suunt. hec bonoꝵ et necesse ẽ bonũ

Expanded text:
to non audent de rebus quicquam to non audent de rebus quicquam docere diuinis, ne et a nostris derideantur et a suis deserantur. nam fere uulgus, cui simplex incorruptumque iudicium est, si mysteria illa cognoscat in memoriam mortuorum constituta, damnabit aliutque uerius quod colat quaeret. hinc fida silentia sacris instituta sunt ab hominibus callidis, ne sciat populus quid colat. cum autem nos in eorum doctrinis uersemur, cur nobis aut non credunt, qui utrumque nouimus, aut inuident, quia falsis uera praetulimus? \'sed defendenda sunt\' inquiunt \'suscepta publice sacra: o quam honesta uoluntate miseri errant! sentiunt enim nihil esse in rebus humanis religione praestantius eamque summa ui oportere defendi, sed ut in ipsa religione sic in defensionis genere falluntur. defendenda enim religio est non occidendo sed moriendo, non saeuitia sed patientia, non scelere sed fide: illa enim malorum sunt, haec bonorum, et necesse est bonum
Abbreviated transcription (Latin):
et apueris nr̃atib. error illoꝵ
acstultitia ridebit᷑. Cumeñ
sint ꝑitissimi doꝵq progeĩe
et res gestas et imꝑia. et ĩte¬
ritus et sepulcra. delibris no¬
uerint: ip̃osq ritus quib sũt
initiati. uł ex reb gestis homi¬
nũi uł ex casib ułetiã ex morti¬
b natos sciant. icredibił dem̃¬
tia ẽ deos putare. quos fuisse
mortales negare nõ audeant.
suł̃ sitã imprudentes fuerint ut
negent. sue illos ac suoꝵ lictere
coarguant iya deniq illos sa¬
croꝵ initia cõiunca̾nt. Sciãt
gͥ uł ex haoc ip̃o quantũ intersĩt
uit uerũ atq falsũ: quãdo ip̃i
cũ sint eloquentes ꝑsuadere nõ
possunt. imperiti ac nides possũt
quia res ip̃a et ueritas loquit᷑.
Quid gͦ seuiunt ut stultitiã
suã dũ minuere uolunt au¬
geant longe diuersa sunt car¬
nificina et pietas. nec potest aut¬
ut ueritas eũ ui aut iustitia
es̃ crudelitate cõiungi s meri¬

Expanded text:
et a pueris nostratibus error illorum et a pueris nostratibus error illorum ac stultitia ridebitur. cum enim sint peritissimi deorumque progeniem et res gestas et imperia et interitus et sepulcra de libris nouerint ipsosque ritus quibus sunt initiati uel ex rebus gestis hominum uel ex casibus uel etiam ex mortibus natos sciant, incredibilis dementia est deos putare quos fuisse mortales negare non audeant: uel si tam inpudentes fuerint ut negent, suae illos ac suorum litterae coarguant, ipsa denique illos sacrorum initia conuincant. sciant igitur ex hoc ipso quantum intersit inter uerum atque falsum, quando ipsi cum sint eloquentes, persuadere non possunt, inperiti ac rudes possunt, quia res ipsa et ueritas loquitur. quid ergo saeuiunt? ut stultitiam suam dum minuere uolunt augeant. longe diuersa sunt carnificina et pietas nec potest aut ueritas cum ui aut iustitia cum crudelitate coniungi. sed meri
Abbreviated transcription (Latin):
cõtẽptu maneat: quare ab hoĩb
coliseuelint. Quidillis si beati
sunt humana pietas cõferat Qͤ
om̃ia asseueratione ꝓpria. nec eñĩ
ualet quicquã mortalis hominiᷤ
auctoritas. ẜ diuinis aliquib
testimoniis ꝯfurment. sicuti nos
faciꝰ. Nõ est opus ui et in iuna:
quia religio cogiuo potest. u̾bis
potius qͣm uerberib res agẽda
ẽ: ut sit uoluntas. destringant
aciem ingenioꝵ suoꝵ: si ratioi
eoꝵ uera ẽ asseraf᷑: parati si miꝰ
audire si doceant. tacentib c̾te
ut rationẽ rei publicetotius
exponant. Nos enĩ no illicimꝰs
ut ip̃i obiectant s tocemꝰ pro¬
baniꝰ ostendimꝰ. Itaq neq ne¬
mo a nob̾ retinetur inuitus in¬
utilis ẽ eñi deo qui xeuotione
ac fide caret: et tam̃ nemo di
isti hoc mͦ si qua illis frduciaue¬
ritatis ẽ. loquantꝰ discant. au¬
deant: inquã disputare nobi¬
scũ aliquid eiꝰnodi. Iã ꝓfecto
ab aniculis quas cõtemnũt

Expanded text:
contemptu maneat, quare ab hominibus contemptu maneat, quare ab hominibus coli se uelint, quid illis, si beati sunt, humana pietas conferat: quae omnia non adseueratione propria — nec enim ualet quicquam mortalis hominis auctoritas — sed diuinis aliquibus testimoniis confirment, sicuti nos facimus. non est opus ui et iniuria, quia religio cogi non potest, uerbis potius quam uerberibus res agenda est, ut sit uoluntas. destringant aciem ingeniorum suorum: si ratio eorum uera est, adseratur. parati sumus audire, si doceant: tacentibus certut rationem rei totius exponant: nos enim non inlicimus, ut ipsi obiectant, sed docemus probamus ostendimus. itaque nemo a nobis retinetur inuitus — inutilis est enim deo qui deuotione ac fide caret — et tam nemo disisti hoc modo, si qua illis fiducia ueritatis est, loquantur hiscant, audeant inquam disputare nobiscum aliquid eiusmodi: iam profecto ab aniculis quas contemnunt
Abbreviated transcription (Latin):
uoctẽ uocant̾ solem tenebras:
alioquin ea dẽ impubentia est
bonis maloꝵ nom̃ imponere.i
sapientib stultoꝵ: iustis impi¬
arment se ac refellant hec nr̃a
si possunt: cõgrediant᷑ cominuᷤ.
et singula queq discuciant. De¬
cet eos suscipere defensionẽ doꝵ
suoꝵ ne si nr̃a in ualuerint. ut
cotroie inualescunt: eũ delubrᷤ
ac ludibriis suis deẜant. Et qm̃
ui nichil possunt. augef enĩ reli¬
giodei quanto magis p̾mitur:
or̃o ue potiꝰ. et hortam̃tis agant.
Procedant in mediũ pontifices
eoꝵ minores seu maxini. flami¬
nes. augures. Itẽ reges. sacrificoͬ¬
li quiq sac̾dotes et antistites ⁊¬
religionũ cõuocent nos ad cõ¬
tionẽ cohortent᷑ adsuscipiẽdos
cultus t̾oꝵ ꝑsuadeant multos
ẽẽ quoꝵ nuine ac prourdẽtia
regant᷑ omĩa. ostendant origi¬
nes et initia sacroꝵ ac d̾oꝵ: qũo
sint mortalib tradita. qui fons:
que ratio sit explicent proferãt
que merces in cultu que pena in

Expanded text:
noctem uocant, solem tenebras? noctem uocant, solem tenebras? alioquin eadem inpudentia est bonis malorum nomen imponere, sapientibus stultorum, iustis inpiarment se ac refellant haec nostra, si possunt, congrediantur comminus et singula quaeque discutiant. decet eos suscipere defensionem deorum suorum, ne si nostra inualuerint, ut cottidie inualescunt, cum delubris ac ludibriis suis deserantur. et quoniam ui nihil possunt — augetur enim religio dei quanto magis premitur —, oratione potius et hortamentis agant. procedant in medium pontifices seu minores seu maximi, flamines augures, item reges sacrificuli quique sunt sacerdotes et antistites religionum, conuocent nos ad contionem, cohortentur ad suscipiendos cultus deorum, persuadeant multos esse quorum numine ac prouidentia regantur omnia, ostendant origines et initia sacrorum ac deorum quomodo sint mortalibus tradita, qui fons, quae ratio sit explicent, proferant quae merces in cultu, quae poena in
Abbreviated transcription (Latin):
implicanti rerũ oĩum ignorãtia:
nec se nec deos suos norunt utq¬
utinã soli errare soli desipe uel¬
lent. Alios etiã in consortioi
mali sui rapiunt: quasi habi¬
turi solatiui deplitione mul¬
toꝵ. s hec ip̃a ignoratioͣ efficit.
ut in ꝑsequendis sapientib tã
mali sint fingantq se illis cõsu¬
lere. illos ad bonã m̃tẽuelle re¬
uocare. Nuingͥ hoc ẜmone aut
aliqua ratione recllita facereni¬
tuut᷑ ᷤ minime s ui atq torm̃n¬
tis. O mira et eem̃tia. in his
hutat᷑ mala mens ẽẽ. qui fidẽ
ẜuare conant̾. incamificibus
aũt bona. Inhis ne mala mens
ẽ. quicõtia ius humanitatis.
contra fas om̃e lacerant᷑. an po¬
tius in his quiea fatiunt ĩ cor¬
porib ĩ nocentiũ. que nec seuis¬
sinu latrones. nec iratissimi ho¬
stes. nec immanissimi barbari.
aliquando fecerunt. Adeo ne
etiã sibi mͣtiunt᷑. ut iutissim bo¬
ui ac mali nomina trausferãt
et imniutent: Quid gͦ nõ die

Expanded text:
impliciti rerum omnium ignorantia, impliciti rerum omnium ignorantia, nec se, nec deos suos norunt. Atqutinam soli errare, soli desipere vellent! Alios etiam in consortium mali sui rapiunt, quasi habituri solatium de perditione multorum. Sed haec ipsa ignoratio efficit, ut in persequendis sapientibus tam mali sint, fingantque se illis consulere, illos ad bonam mentem velle revocare. Num igitur hoc sermone, aut aliqua ratione reddita facere nituntur? Minime; sed vi atque tormentis. O mira, et caeca dementia! In iis putatur mala mens esse, qui fidem servare conantur; in carnificibus autem bona. In iisne mala mens est, qui contra jus humanitatis, contra fas omne lacerantur? an potius in iis qui ea faciunt in corporibus innocentium, quae nec saeuissimi latrones nec iratissimi hostes nec immanissimi barbari aliquando fecerunt? adeone etiam sibi mentiuntur, ut uicissim boni ac mali nomina transferant et inmutent? quid ergo non diem
Abbreviated transcription (Latin):
Iscant igitur et suarũ et
alienarũ int̾fectores aĩa¬
rum quã inexpiabile facinus
adiuittant primii ꝙͣ se ipsoa
uigulant ꝑditissimis demoĩbꝰ
ẜuienxo: quos deus inet̾na sup¬
plicia da̾n̾auit.deniq ꝙͦ ueci
ab aliis d̾m coli patiunt̾. s au¬
tere homines admortifera sacra
cõtendunt. Nituntͦq sunuia
diligentia nequa sit anima ĩ¬
coluiis int̾ra quisaltio statu
suo spectet incelũ. Quro aliud
dicã quã miseros. qui pretonil
suoꝵ iustigationib parent. qͦs
deos ẽẽ opinant. que neq cõ¬
ditionẽ neq originẽ neq oͥmĩa.
neq rationẽ scnint. s inherente
ꝑsucisione iuil gari libent̾ errant.
et stultitie sue fauent. a quibus si
ꝑsuasionis eiꝰ ationẽ requiras
nullã possint reddere ẜ ad inaloꝵ¬
iudicia cõfugiant. ꝙͦ illi sapien¬
tes fueruit. illi probauerint alli
scierint quid ẽet optimũ. seq ip̃oᷤᷤ
sensib spoliant rationẽ ab uicat
dũ alienis errorib credunt. Sic

Expanded text:
iscant igitur, et suarum et alienarum interfectores animarum, quam inexpiabile facinus admittant: primum, quod seipsos jugulant perditissimis daemonibus serviendo, quos Deus in aeterna supplicia damnavit: deinde, quod nec ab aliis Deum coli patiuntur, sed avertere homines ad mortifera sacra contendunt; nitunturque summa diligentia, ne qua sit anima incolumis in terra, quae salvo statu suo spectet in coelum. Quid aliud dicam quam miseros, qui praedonum suorum instigationibus parent, quos deos esse opinantur? quorum neque conditionem, neque originem, neque nomina, neque rationem sciunt: sed inhaerentes persuasioni vulgari, libenter errant, et stultitiae suae favent. A quibus si persuasionis ejus rationem requiras, nullam possint reddere: sed ad majorjudicia confugiant, quod illi sapientes fuerint, illi probaverint, illi scierint, quid esset optimum; seque ipsos sensibus spoliant, ratione abdicant, dum alienis erroribus credunt. Sic
Abbreviated transcription (Latin):
si uirtute careat contagio eͣgre¬
scit. et imbecillitas de societate
fragilitatis redundat adnͣtẽ.
Cũ aũt dissociata fuerit a cor¬
pore uigebit ip̃a ꝑse. nec ulla
iã fragilitatis cõditione tẽpta¬
bit. quia ĩdumtũ fragile ꝓiecit.
¶Sicut oculus ĩ quit eiu ilsus
ac separatꝰ a corpore nichil põt
uideres ita et aĩa separata nicb̾ł
sentire. qr et ip̃a pars ẽ corporis.
Falsum hoc et dissinuleẽ. anima
eñi nõ pars corporis s ĩ corpore
ẽ. sicut io ꝙ uase cõtinet᷑ uasis
pars nõ est. nec eaque in domo

Expanded text:
si virtute careat, contagio ejus aegrescit, et imbecillitas de societate fragilicum autem dissociata fuerit a corpore, uigebit ipsa per se nec ulla iam fragilitatis condicione temptabitur, quia indumentum fragile proiecit. sicut oculus inquit eunlsus ac separatus a corpore nihil potest uidere, ita et anima separata nihil sentire, quia et ipsa pars est corporis. talsum hoc et absumle est: anima enim non pars corporis, sed in corpore est. sicut id quod uase continetur, uasis pars non est nec ea quae in domo
Abbreviated transcription (Latin):
uirtutes maximas. hono et sa¬
appio dictũ refert exercuitxu¬
luit hominẽ canino mͦ iuiere ut
remordeat lacessitus. qͦlie re¬
tributio eõtumelie. qͣm ꝑuiti¬
osa sit. et quas edere soleat stra¬
ges. Unte oportim etereterẽ¬
plũ qͣm exipius preceptoris
tristissimo casu. Quidũ hĩs phi¬
losophoꝵ p̃ceptis obtẽꝑare ge¬
stit ip̃e se ꝑdidit. Quodsi laces¬
situs i uuia patientiatenuiss.
si dissimulare si fer̃e ꝯtume liã
boni uni ðidicisset. ⁊ lec illas
nobiles or̃ones alienotitulo¬
ĩ scriptas ĩpatientia et leuitaᷤᷤ
et ĩ sania ꝓfiroisset unquã ca¬
pite suo rostra inquib añ floru¬
erat cruentasset. necre publieã
funditus ꝓsenptio illa delesset.
Sapientis gͦ ac homuiri nsẽ
uelle certare. ac se piculo ꝯmi¬
ttere. qm̃ ͤ suincere nõ est ĩ nr̃a
potestate. et est anceps om̃e
ño põt. S certam̃ ip̃m qd̾ fie̾i
et utilit̾ et iuste põt. Sũmagͥ

Expanded text:
uirtutes maximas bono et sauirtutes maximas bono et saAppio dictum refert, exercuit, uoluit hominem canino modo uiuere, ut remordeat lacessitus. quae retributio contumeliae quam perniciosa sit et quas edere soleat strages, unde oportunius petetur exemplum quam ei ipsius praeceptoris tristissimo casu, qui dum his philosophorum praeceptis obtemperare gestit, ipse se perdidit? quodsi lacessitus I iniuria patientiam tenuisset, si dissimulare, si ferre contumeliam boni uiri esse didicisset nec illas nobiles orinscriptas, impatientia, et levitas, et insania profudisset: nunquam capite suo rostra, in quibus ante floruerat, cruentasset; nec rempublicam funditus proscriptio illa delesset. Sapientis ergo ac boni viri non est velle certare, ac se periculo committere: quoniam et vincere non est in nostra potestate, et est anceps omne non potest: sed certamen ipsum, quod fieri et utiliter, et juste potest. Summa