comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
in his quȩ sentiunt p̾ponunt᷑ intelligentia nõ
intelligentibꝰ sic̃ homines peccoribꝰ ⁊ in his quȩ
intelligunt p̃ponunt̃ inmortalia mortalibꝰ. sic̾ and̃
hominibꝰ. s ita p̃ponunt᷑ natẽ ordine. Est ⁊ allat
sensu carentia quib̾dã sentientibꝰ p̾ponamus intan
ut si potestas eẽt ea ꝓrsꝰ de nat᷑a reꝵ aufere uellꝰ
siue quẽ in ea locum habeant ignorantes. siue ga
sciamꝰ nr̃is ea cõmodis pꝰ ponentes. Quis enĩ in
domui suȩ panẽ hr̃e q̃m mures nũmos qͣm pus¬
malit: S quid mirũ cum in ipsoꝵ etiã homini
estimatione quoꝵ certe nat᷑a tantȩ ẽ dignitatis
pleꝵq carius cõparet᷑ equus qͣm seruus. gẽma
qͣm famła. ita lib̾tate uidicandi płimũ distat p̾
consid̾antis. a necessitate indigentis seu uolupt¬
te cupientis. cum ista quid ꝑse ipsum in reꝵ gͣss
quid exrpectat cogitet. ⁊ inhis quid ueꝵ ẽ luci m̃i
appareat. uoluptas u̾o quid iocundũ corꝑis sensib̾

Expanded text:
onuntur intellegentia non intellegentibus, sicut homines pecoribus; et in his, quae intellegunt, praeponuntur inmortalia mortalibus, sicut angeli hominibus. Sed ita praeponuntur naturae ordine; est autem alsensu carentia quibusdam sentientibus praeponamus, in tantum, ut si potestas esset ea prorsus de natura rerum auferre uellemus, siue quem in ea locum habeant ignorantes. siue etiamsi sciamus nostris ea commodis postponentes. Quis enim non domi suae panem habere quam mures, nummos qpsorum etiam hominum aestimatione, quorum certe natura tantae est dignitatis, plerumque carius conparetur equus quam seruus, gemma quam famula? Ita libertate iudicandi plurimum distat ratio considerantis a necessitate indigentis seu uoluptate cupientis, cum ista quid per se ipsum in rerum quid expetat cogitat, et ista quid uerum luci mentis appareat. uoluptas uero quid iucundum corporis sensibus
Abbreviated transcription (Latin):
competẽt ẽȩ cum dõ. Qua ꝓpt̾ ętiã uoluntas mii
gͣnde testimoniũ ẽ nat᷑e bone. S ds̃ sic̃ nat᷑a bi
narũ optimus creator ẽ ita malaꝵ uoluntatum
iustissimꝰ ordinator. ut cum ille male utunt᷑ nam
bonis. ipse bene utatur ȩtiã uoluntatibꝰ mali
Itaq fec̃ ut abłs institutione illiuis bonus. uoli¬
tate sua malus ininferioribꝰ ordinatꝰ illupita¬

Expanded text:
 cum Deo. Quapropter etiam uoluntas mala grande testimonium est naturae bonae. Sed Deus sicut naturarum bonarum optimus creator est, ita malarum uoluntatum iustissimus ordinator, ut, cum illae male utuntur naturis bonis, ipse bene utatur etiam uoluntatibus malis. Itaque fecit, ut diabolus institutione illius bonus, uoluntate sua malus, in inferioribus ordinatus inlu
Abbreviated transcription (Latin):
tabilis sapĩe sapiens erit. quę non ẽ quod ipsa.¬
Neq enim si aer infusa luce nũqͣm deserat᷑. idõ ñ
aliud ẽ ipse alud ẽ lux qua illuminat᷑. Neq ħ
ita dix̾im. quasi aer sit am̃a. q̃ putauer̃ qͥdã
qui nõ potuer̃ incorporeã cogitare naturam.
S ht̃t hȩc ad illa xẽ in magna disparilitate qͣn¬
dam similitudine. ut inconuenient̾ ñ dieat᷑ sic
illuminari am̃a incorporea luce in corporea sim¬
plicis sapĩȩ dĩ. sic̃ illuminat᷑ aeris corpꝰ luce cor¬
porea.⁊ sic aer tenebrescit luce desertus. nã nicħ
tenebre. qͣm aer carens luce. ita tenebresc̃̾e am̃ã.

Expanded text:
tabilis sapietabilis sapieNeque enim si aer infusa luce nunquam deseratur, ideo non aliud est ipse, aliud lux qua illuminatur. Neque hoc ita dixerim, quasi aer sit anima: quod putaverunt quidam, qui non potuerunt incorpoream cogitare naturam. Sed habent haec ad illa etiam in magna disparilitate quamdam similitudinem, ut non inconvenienter dicatur, sic illuminari animam incorpoream luce incorporea simplicis sapientiae Dei, sicut illuminatur aeris corpus luce corporea; et sicut aer tenebrescit ista luce desertus nam nihiltenebrae, quam aer carens luce, ita tenebrescere animam
Abbreviated transcription (Latin):
tota ẽ. nec alibi maior alibi minor. Neq enĩ ulla
pars ẽ incorruptior. qͣm alt̾a. Corpiis u̾o ipsũ maiꝰ
ẽ in toto. qͣm in parte.⁊ cum alia pars ẽ in eo ampli
or. alia minor. non ea quȩ amplior ẽ incorruptior
qͣm ea que minor. Aliud ẽ itaq corpꝰ quod ñ uͥq
sui totum ẽ.alia incorruptio quȩ u̾q eiꝰ tota ẽ.
quia omĩs pars incorruptibił corꝑis. etiam cęt̾is
inequał. equalit̾ incorrupta ẽ. Neq enĩ u̾bi gr̃a
qr digitus minor ẽ. qͣm tota manus. idõ incorrup¬
tibilior manus qͣm digitus. Ita cum sint inęqͣles
mamiis ⁊ digitꝰ. equal ẽ tam̃ incorruptibilitas
manus ⁊ digiti. Ac ꝑ ħ qͣmuis a corpore ineorrup¬
tibili inseparabił incorruptibilitas sit. aliud ẽtñ
nuncupat᷑. ⁊ ido etiã sic non ħ ẽ quod ht̃. Ama
quoq ipsa ętiam si semꝑ sit sapiens. sic̃ erit cũ
lib̾abitur in ęt̾num. participatione tñ incomu¬

Expanded text:
tota est nec alibi maior, alibi minor; neque enim ulla tota est nec alibi maior, alibi minor; neque enim ulla pars est incorruptior quam altera; corpus uero ipsum maius est in toto quam in parte; or, alia minor, non ea quae amplior est incorruptior quam ea quae minor. Aliud est itaque corpus, quod non ubique sui totum est, alia incorruptio, quae ubique eius tota est, quia omnis pars incorruptibilis corporis etiam ceteris inaequalis aequaliter incorrupta est. Neque enim uerbi gratia, quia digitus minor est quam tota manus, ideo incorruptibilior manus quam digitus. Ita cum sint inaequales manus et digitus, aequalis est tamen incorruptibilitas manus et digiti. Ac per hoc quamuis a corpore incorruptibili inseparabilis incorruptibilitas sit, aliud est tanuncupatur. Et ideo etiam sic non hoc est quod habet. Anima quoque ipsa, etiamsi semper sit sapiens, sicut erit cum liberabitur in aeternum, participatione tamen incommu
Abbreviated transcription (Latin):
dr̃ uiuus hñdo utiq uitam.⁊ eadẽ uita ipsȩ ẽ.
ꝓ pt̾ ħ itaq natura dr̃ simplex. cui ñ sit aliqͥd
hr̃e qd̾ uł possit amitt̾e. uł aluit sit hñs. aliud
qd̾ ht̃. sicut ⁊ uas aliquẽ liqͦrẽ aut corpꝰ colorẽ.
aut aer lucem. siue feruorẽ. aut am̃a sapĩam.
Nicħ enim hoꝵ ẽ. id qd̾ ht̃. Namneq uas liquor
ẽ. nec corpꝰ color. neq aer lux. siue feruor. neq
anĩa sapientia ẽ. hinc est qd̃ etiam pͥuari pos¬
sunt rebꝰ quas hiit. ⁊ in alios habitꝰ uł qualita¬
tes uerti atq mutari. ut ⁊ uas euacuet᷑ humo¬
re quo plenim ẽ ⁊ corpis decoloret᷑. ⁊ aer tenebreᷤᷤ¬
cat. siue frigescat. ⁊ ama desipiat. S sit corpus
incorruptibile. quale scis in resiurectione ꝓmittit᷑.
ht̃ qui. dẽ ipsius in corruptionis in amissibile qͣlitatẽ.
s manente sub̾a corporali. nõ ħ ẽ quod ipsa incor¬
ruptio. Nam illa etiam ꝑ singłas partes corporis

Expanded text:
dicitur uiuus habendo utique uitam, et eadem uita ipse est. dicitur uiuus habendo utique uitam, et eadem uita ipse est. Propter hoc utique natura dicitur simplex, cui non sit aliquid habere, quod uel possit amittere; uel aliud sit habens, aliud quod habet; sicut uas aliquem liquorem aut corpus colorem aut aer lucem siue feruorem aut anima sapientiam. Nihil enim horum est id quod habet; nam neque uas liquor est, nec corpus color, nec aer lux siue feruor, neque anima sapientia eat. Hinc est quod etiam priuari possunt rebus quas habent, et in alios habitus uel qualitates uerti adque mutari, ut et uas euacuetur umore quo plenum est, et corpus decoloretur et aer tenebrescat siue frigescat et anima desipiat. Sed etsi sit corpus incorruptibile, quale sanctis in resurrectione promittitur, habet quidem ipsius incorruptionis inamissibilem qualitatem, sed manente substantia corporali non hoc est, quod ipsa incorruptio. Nam illa etiam per singulas partes corporis
Abbreviated transcription (Latin):
in seipso s in dõ. A quo si auertit᷑ angłs. fit inmũ¬
dus. sic̃ sunt om̃s qui uocant᷑ inmundi sp̃c. nec iã
luxe in dño. s in se ipsis tenebrȩ. pͥuati participa¬
cione lucis ȩt̾ne. Mali enim nulla natura ẽ. s
amissio boni mali nom̃ accepit. Est itaq bonũ so
lum simplex.:⁊ ob ħ solum incõmutabile. q̃ ẽ ds̃.
Ab ħ bono ereata sunt omĩa bona. s ñ simplicia ⁊ ob
hoc mutabilia. Ereata sane inqͣm.ro ẽ facta nõ
genita. Qd̃ enĩ de simplici bono genitũ ẽ. parit̾
patrem ⁊ filium dicimꝰ. ⁊ utrumq ħ cum sp̃u suo¬
notione huiꝰ nominis insae̾s litt̾is nuncupatur. Aliꝰ
ẽ aut̃ quam pat̾ ⁊ filiꝰ. quia nec pat̾ ẽ nec filiꝰ. sed
aliꝰ dixi ñ aliud. quia ⁊ ħ parit̃ simpler parit̾q in¬
cominittabile bonũ ẽ et coet̾inim. Et hec tͥuitas uirus
dr̃. Nam utiq pat̾ ht̃ filium. nec tñ ipse filius.
⁊ filiꝰ ht̃ patrem. nec tñ ipse ẽ pat̾. In quo gͦ ad

Expanded text:
si auertitur angelus. fit inmundus; sicut sunt omnes, qui uocantur inmundi spiritus, nec iam lux in Domino, sed in se ipsis tenebrae, priuati participatione lucis aeternae. Mali enim nulla natura est; sed amissio boni mali nomen accepit. CAPUT X. De slum simplex, et ob hoc solum incommutabile, quod est Deus. Ab hoc bono creata sunt omnia bona, sed non simplicia, et ob hoc mutabilia. Creata sane, inquam, id est facta, non genita. Quod enim de simplici bono genitum est, paritePatrem et Filium dicimus; et utrumque hoc cum Spiritunotione huius nominis in sacris litteris nuncupatur. Alius est autem quam Pater et Filius, quia nec Pater est nec Filius; sed \'alius\' dixi, non ‛aliud\', quia et hoc pariter simplex pariterque incommutabile bonum est et coaeternum. Et haec trinitas unus dicitur. Nam utique Pater habet Filium, nec tamen ipse est Filius et Filius habet Patrem, nec tamen ipse est Pater. In quo ergo ad
Abbreviated transcription (Latin):
lucis huiꝰ de qua loquor significati funt. No aui
eẽ p̃t̾ missos hĩc existimo qd̾ scͥptũ ẽ. requieris
cum liber ipse ita sit exorsus. inpͥncipio ereauit
as celum ⁊ t̾ram. ut ante celum ⁊ t̾ram nicħ
iliud fecisse uideatur. Cum gͦ acelo ⁊ t̾ra ceꝑit.
ani ipsa t̾ra qͣm pͥmitꝰ fec̃ sic̃ scͥptura oseq̃nt̾ eloqͥtꝰ¬
innsibił ⁊ incõposita ñdumq lucȩ facta utiq
tenebre fu̾nt suꝑ abẏssum. id est suꝑ qͣndã t̾re ⁊
aquȩ indistinctam confusionẽ. uͥ enim luxe nõ ẽ.
tenebre sint necesse ẽ. ãeinde omĩa creando dispo¬
sita sint. quȩ ꝑ sex dies consumata nairant᷑. quomͦ
i die septimo requieuit: Gpus aut̃ dĩ eẽ angłoᷤ

Expanded text:
cis huius, de qua loquor, significati sunt. Non autem esse praetermissos hinc existimo, quod scriptum est, requieuisse  fecit, cum liber ipse ita sit exorsus: In principio fecit Deus caelum. et terram, ut ante caelum et terram nihil aliud fecisse uideatur. Cum ergo a caelo et terra coeperit, adque ipsa terra, quam primitus fecit, sicut scriptura consequenter eloqinvisibilis et incomposita, nondumque luce facta, utique tenebrae fuerint super abyssum, id est super quamdam terrae et aquae indistinctam confusionem ubi enim lux non est, tenebrae sint necesse est; deinde omnia creando disposita sint, quae per sex dies consummata narrantur: quomodo in die septimo requi
Abbreviated transcription (Latin):
bõs ẽẽ utiq non sinebat. Si aut̃ ħ ita nesciebs
ut falsis incerti suȩ ñ fideret. s. utrũ sempit̾nĩ
an quoq finem habit᷑um ȩẽt bonum suũ innaid
partem firma assensione fenent᷑. ipsa de tanta
felicitate cunctatio. ętiã bẽ uitȩ plenitudiue
qͣm in scĩs angłis eẽ credimus non habebat. Nla
enim bȩ uite uocabulum ita contͣhimus ad
quasdam significationis angustias. ut solũ dm
qieaimiis beatum. qui tñ uere ita beatꝰ ẽ. ut maior
pcino eȩ non possit. In cuiꝰ comparatione d an¬

Expanded text:
beatos esse utique non sinebat. Si autem hoc ita nesciebant, beatos esse utique non sinebat. Si autem hoc ita nesciebant, ut falsis incertisue non fiderent, sed utrum sempiternum an quandoque finem habiturum esset bonum suum, in neutram partem firma adsensione ferrentur: ipsa de tanta felicitate cunctatio eam beatae uitae plenitudinem, quam in sanctis angelis esse credimus, non habebat. Neque enim beatae uitae uocabulum ita contrahimus ad quasdam significationis angustias, ut solum Deum dicamus beatum; qui tamen uere ita beatus est, ut maior beatitudo esse non possit, in cuius conparatione,
Abbreviated transcription (Latin):
non possint amitt̾e nec si ueluit. Quatenꝰ aut̃
añ qͣm peccassent illiꝰ sapĩȩ fuerint participes
definire quis pot̾: in eiꝰ tñ participacione eqles
fusse istos illis qui ꝓpt̾ea u̾e pleneq bĩ s̃ qm̃ nẽ¬
qͣm de suȩ bĩtudinis ęt̾nitate fallunt᷑ qͦmͦ dicturi
sumus. quandoqͥd ẽ si eqͣles in ea fuissent. ȩtiã isti
in eius ęt̾nitatȩ mansissent parit̾ bĩ. quia parit̾
certi: neq enim sic̃ uita qͣnduicuq fuerit. ita
ȩt̾na uita ueracit̾ dici pot̾it. si finem habitura
sit. Si. quidẽ uita tantummꝰ uiuendo. ęt̾na uero
finem non hñdo nominata ẽ. Qua ꝓpt̾ qͣmus
nõ quicquid ȩt̾mim continuo beatum sit. dr̃ el
ȩtiam penał ignis et̾nus. tñ siu̾e ꝑfecteq bĩ uia
ñ nͥ et̾̃na ẽ. non erat tał istoꝵ qñoq desit᷑a ip̃¬
non et̾na. siue ro scirent suie nescientes aliud
putarent. quia scientes timor nescientes enoi

Expanded text:
non possint amittere, nec si uelint. Quatenus autem, non possint amittere, nec si uelint. Quatenus autem, antequam peccassent, illius sapientiae fuerint participes, definire quis potest? In eius tamen participatione aequales fuisse istos illis, qui propterea uere pleneque beati sunm de suae beatitudinis aeternitate falluntur, quo modo dicturi sumus? quando quidem si aequales in ea fuissent, etiam isti in eius aeternitate mansissent pariter beati, quia pariter certi. Neque enim sicut uita, quamdiucumque fuerit, ita aeterna uita ueraciter dici poterit, si finem habitura sit; si quidem uita tantummodo uiuendo, aeterna uero finem non habendo nominata est. Quapropter quamuis non, quidquid aeternum, continuo beatum sit dicitur enim etiam poenalis ignis aeternus: tamen si uere perfecteque beata uita non nisi aeterna est, non erat talisnon aeterna, siue id scirent, siue nescientes aliud putarent; quia scientes timor, nescientes error
Abbreviated transcription (Latin):
omia unus ẽ. Neq enĩ multȩ s una sapientia
ẽ. in qua sunt infuta quedã. atq infiniti thesau¬
ri reꝵ intelligibilium. in quibꝰ sunt om̃s inuisi¬
biles atq incomutabiles rationes reꝵ ętiã usibi¬
lium ⁊ mutabiliũ quę ꝑ ipsam facte sunt. qm̃ as
ñ aliqͥd nesciens fec̃. quod nec de quolib homine
artificȩ recte dici pot̾. Porro si sciens fec̃ omia. en
utiq fec̃ quȩ nouerat. Ex quo occurrit amo qͥddi
mirũ s tñ ueꝵ. quod istę mundus nob̾ notꝰ ꝙ̃¬
ita sint. nullomͦ quidẽ scđ̾m spatium aliquod
t̃pris pͥꝰ erant sp̃c illi tenebrȩ quos angłas dicimꝰ
s. simul ut facti sunt lux facti sunt. nõ tñ tm̃ ita
nati ut sapient̾ beateq iuuerent. Ab hac illumi¬
natione au̾si quidã angłi. non optinuerunt excel¬
lentiam sapientis beateq uitȩ. quȩ ꝓculdubio ñ
nisi ȩt̾na ẽ ęt̾nitatisq suę cet̾a atq secura. s ra¬
tionabilẽ uitam licet insipientẽ sic hñt ut eã

Expanded text:
omnia unus est. Neque enim multae, sed una sapientia est, in qua sunt infiniti quidam eique finiti thensauri rerum intellegibilium, in quibus sunt omnes inuisibiles adque incommutabiles rationes rerum etiam uisibilium et mutabilium, quae. per ipsam factae sunt. Quoniam Deus non aliquid nesciens fecit, quod nec de quolibet homine artifice recte dici potest; porro si sciens fecit omnia, ea utique fecit quae nouerat. Ex quo occurrit animo quiddam mirum, sed tamen uerum, quod iste mundus nobis notita sint, nullo modo quidem secundum spatium aliquod temporis prius erant spiritus illi tenebrae, quos angelos dicimus; sed simul ut facti sunt, lux facti sunt; non tamen tantumnati, ut sapienter beateque uiuerent. Ab hac inluminatione auersi quidam angeli non obtinuerunt excellentiam sapientis beataeque uitae. quae procul dubio non nisi aeterna est aeternitatisque suae certa adque secura; sed rationalem uitam licet insipientem sic habent, ut eam
Abbreviated transcription (Latin):
mane aliquatenꝰ congruent̾ intellige̾ ualeamꝰ.
qm̃ scientia creature in comparatione scientiȩ
creatoris quodãmͦ uesꝑascit. itẽ lucescit. ⁊ mane
fit. cum ⁊ ipsa refertur ad laudem dilectionẽq
creatoris nec in noctẽ uergit᷑. uͥ nõ creator creat᷑e
dilectione relinquit᷑. Deniq sc̾ptura cum illos
dies dinumeraret exordine nusqͣm int̾posuit
uocabulum noctis. Nõ enĩ ait alicubi facta ẽ
nox. s facta ẽ uesꝑa ⁊ factum ẽ mane dies unꝰ.
ita dies scd̾s.⁊ cęt̾i. Cognitio quippe creat᷑e in se
ipsa decoloratior ẽ. ut ita dicam. qͣm cũ in dĩ sa¬
pientia cognoscit᷑. ułut in arte qua facta ẽ. Iõ
uesꝑa qͣm nox congruentiꝰ dici pot̾. Quȩ tũ ut
dixi cum ad laudandum ⁊ ad amandũ refert᷑
creatorẽ. reciurit in mane. ⁊ ħ eum fac̃ in cogni¬
tione sui ipsiꝰ dies unus ẽ. Cum in cognitione
firmam̃ti qd̾ int̾ aquas inferiores ⁊ suꝑiores
cȩlum appellatum ẽ. dies seds. Cũ in cognitione

Expanded text:
ualeamus. Quoniam scientia creaturae in conparationem scientiae Creatoris quodam modo uesperascit, itemque lucescit et mane fit, cum et ipsa refertur ad laudem dilectionemque Creatoris; nec in noctem uergitur, ubi non Creator creaturae dilectione relinquitur. Denique scriptura cum illos dies dinumeraret ex ordine, nusquam interposuit uocabulum noctis. Non enim ait alicubi: Facta est nox; sed: Facta est uespera et factum est mane dies unus. Ita dies secundus et ceteri. Cognitio quippe creaturae in se ipsa decoloratior est, ut ita dicam, quam cum in Dei sapientia cognoscitur, uelut in arte qua facta est. Ideo uespera quam nox congruentius dici potest; quae tamen, ut dixi, cum ad laudandum et ad amandum refertur Creatorem, recurrit in mane. Et hoc cum facit in cognitione sui ipsius, dies unus est; cum in cognitione firmamenti, quod inter aquas inferiores et superiores aelum appe
Abbreviated transcription (Latin):
ñ sit bã. si futurã suam miseria ⁊ turpitudinẽ pͥ¬
uid et.Si aut̃ ñ p̃uidet. nec se t̾pẽ ac misera fore.
s bãm semꝑ existimat. falsa opinione sit bã. qͦ dil
stultus nicħ pͥ. Si aut̃ semꝑ quidẽ ꝑ scła retꝰ in¬
finita cũ bĩtudine alt̾nasse am̃e miseria pitant.s¬

Expanded text:
n sit beata, si futuram suam miseriam et turpitudinem prn sit beata, si futuram suam miseriam et turpitudinem praeuidet; si autem non praeuidet nec se turpem ac miseram fore, sed beatam semper existimat, falsa opinione sit beata; quo dici stultius nihil potest. Si autem semper quidem per saecula retro infinita cum beatitudine alternasse a
Abbreviated transcription (Latin):
cherrima spetiȩ. quodãmͦ tacitꝰ ⁊ factũs se eẽ.⁊ ñ nͥ¬
a dõ in effabilit̾ atq inuisibilit̾ magno .⁊ ineffabi¬
lit̾ ⁊ inuisibilit̾ pulchro. fieri se potuisse ꝓ clamt
Qui aut̃ a dõ quidẽ factum fatentur. ñ tam̃ eum
tp̃ris uolunt hr̃e. s suę creationis initium. ut mͦ
quodã uixx intelligibili semꝑ sit factꝰ. Dicunt qͥi
aliquid uñ sͥ dđm uident᷑ ułut a fortuita tem̾itati
defende. ne subito illi uenisse credat᷑ in m̃tẽ qd̃ inĩ¬
qͣm ante uenisset fac̾e̾ mundũ. ⁊ accidisse illi uoli
tatem nouã cum in nullo sit omĩno mutabil. Sᷤ
nõ uideo quomͦ eis possit in cęt̾is rebꝰ rõ ista subl¬
ꝑ ȩt̾num fuerat. nullomͦ poter̃ explicare. Si ent
alt̾nasse semꝑ eiꝰ miseriam ⁊ bĩtudinẽ dixerint
necẽȩ ẽ dicant ⁊ĩ semꝑ alt̾naturam. Uñ illa ewꝰ
sequet᷑ absurditas. ut etiam eum bã dr̃. inħ utls¬

Expanded text:
cherrima specie quodammodo tacitus et factum se echerrima specie quodammodo tacitus et factum se ea Deo ineffabiliter adque inuisibiliter magno et ineffabiliter adque inuisibiliter pulchro fieri se potuisse proclamat. Qui autem a Deo quidem factum fatentur, non tamen eum temporis uolunt habere sed suae creationis initium, ut modo quodam uix intellegibili semper sit factus, dicunt quidem aliquid, unde sibi Deum uidentur uelut a fortuita temeritate defendere, ne subito illi uenisse credatur in mentem, quod numquam ante uenisset, facere mundum, et accidisse illi nouam uoluntatem, cum in nullo sit omnino mutabilis; sed non uideo quo modo eis possit in ceteris rebus ratio ista subsiper aeternum, nullo modo poterunt explicare. Si enim alternasse semper eius miseriam et beatitudinem dixerint, necesse est dicant etiam semper alternaturam; unde illa eos sequetur absurditas, ut etiam cum beata dicit
Abbreviated transcription (Latin):
se tͣnfert. Amicos dĩ ⁊ ꝓpħas constituit. eisq oꝑa¬
sua sine strepiti intus enarrat. Loquunt᷑ eis ꝙͦ
angłi dĩ. qui semꝑ uident faciem patris. uolui¬
tatemq eiꝰ quibꝰ oportet annuntiant. E a his urꝰ
erat iste ꝓpħa. qui dixit ⁊ scͥpsit. In pͥncipio fec̃
ds̃ celum ⁊ t̾ram. Qui tam ydoneus testis est.
ꝑ quem d̾o credendum sit. ut in eodẽ sp̃u dĩ quo
ħ sͥ reuelata cognouit. ętiam ipsam fidẽ nr̃m fu¬
turam tanto ante p̃dix̾it. S quid placuit ęt̾no¬
dõ tunc face̾ cęlum ⁊ t̾ram. quȩ antea ñ feciss:
qui ħ dicunt. si mundiĩ ęt̾nũ sine ullo iitio ⁊ idĩ
nec a dõ factum uidi uolunt. nimis au̾si sunt a
u̾itate.⁊ letali morbo impietatis insamunt. Eaxcep¬
tis enĩ ꝓpħicis uocibꝰ. mundꝰ ipse ordinatissima sua
mutabilitate ⁊ mobilitate. ⁊ uisibiliũ omĩũ pul¬

Expanded text:
se transfert amicos dei et prophetas constituit, eisque ose transfert amicos dei et prophetas constituit, eisque osua sine strepitu intus enarrat, Loquuntur eis quoque Angeli Dei, qui semper vident faciem Patris , voluntatemque ejus quibus oportet annuntiant. Ex his unus erat iste propheta, qui dixit et scripsit, In principio fecit fecit celum et terram; qui tam idoneus testis est, per quem deo credendum sit, ut eodem spiritu quo hec sibi revelata cognovit, etiam ipsam fidem nostram futuram tanto ante predixerit. DE EXCELLENTIA DIVINerno tunc facere coelum et terram, quae antea non fecisset? Qui hoc dicunt, si mundum aeternum sine ullo initio, et ideo nec a Deo factum videri volunt, nimis aversi sunt a veritate, et letali morbo impietatis insaniunt. Exceptis enim propheticis vocibus, mundus ipse ordinatissima sua mutabilitate et mobilitate et visibilium omnium pul
Abbreviated transcription (Latin):
sibꝰ remota ẽẽ uł fuisse ñ credimꝰ. Sic gͦ de uisi¬
bilibꝰ quȩ nondũ uidimus eis credimus qui uider̃.
atq ita de cetis quȩ ad suĩ quẽq sensũ corꝑis ꝑti¬
nent ita de his quȩ amõ ac m̃te sentiunt᷑. quia
et ipse rectissime dr̃ sensus. unde ⁊ sententia uo¬
cabulum accepit ħ ẽ. de inuisibilibꝰ quȩ a nr̃o
sensu int̾iore remota sunt. his nos oportet erede.
qui ħ in illo incorporeo lumine disposita didicer̃
xeius mundꝰ ẽ. Inuisibiliũ omiũ maximꝰ ẽ ds.
S mundũ q̃e ospicimꝰ dm̃ ex̧̃ credimus. Qd̃ aut̃ d̃s
fecit mundum. nulli tuciꝰ credimꝰ qͣm ipsidõ. u̾
eum audiuimus : nusqͣm int̾im nos meliꝰ qͣm in
lum ⁊ t̾ram. Numquidnã ibi fuit iste ꝓpħa. qno¬
fec̃ ds̃ cęlum ⁊ t̾ram. Non. S ibi fuit sapientia
dĩ. ꝑ qͣm facta sunt omnia. quȩ in am̃as ⁊̃ scãs

Expanded text:
sibus remota esse uel fuisse non credimus. Sicut ergo de uisisibus remota esse uel fuisse non credimus. Sicut ergo de uisibilibus, quae non uidimus, eis credimus, qui uiderunt, adque ita de ceteris, quae ad suum quemque sensum corporis pertinent: ita de his, quae animo ac mente sentiuntur quia et ipse rectissime dicitur sensus, unde et sententia uocabulum accepit, hoc est de inuisibilibus quae a nostro sensu interiore remota sunt, his nos oportet credere, qui haec in illo incorporeo lumine disposita didicerunt undus est, inuisibilium omnium maximus Deus est. Sed mundum esse conspicimus, Deum esse credimus. Quod autem Deus fecerit mundum, nulli tutius credimus quam ipsi Deo. Ubi eum audiuimus? Nusquam interim nos melius quam in lum et terfecit celum et terram? Non, sed ibi fuit sapientia dei, per quam facta sunt omnia, que in animas etiam sanctas
Abbreviated transcription (Latin):
tius ambularet ad u̾itatem. ipsa u̾itas ds dĩ filius.
homine assumpto ñ dõ consumpto eandẽ constituit
⁊ fundauit fidem. ut ad dm̃ it̃ eẽt homini ꝑhoĩe
int̾ eum qui tendit ⁊ illud quo tendit. uia media
ẽ. spes ẽ ꝑuemiendi. Si aut̃ desit aut ignoretur qͣ
eundũ sit. quid ꝓdest nosse quo eundum sit: sola
ẽ. aut adu̾sus om̃s eirores uia munitissima. ut
idẽ ipse sit ds̃ ⁊ homo. qͦ it᷑ ds q̃ it᷑ homo. hic pͥꝰ ꝑ¬
iudicauit loquutꝰ ⁊̃ scͥptam condidit quę canonica
nominat᷑ eminentissime auctoritatis. cui fidẽ ha¬
bemus. de his rebus quas ignorare ñ expedit. nec
ꝑ nos ipsos nosse ydonei simnus. Nam si ea sciri poᷤ¬
sunt testibꝰ nob̾. quȩ remota ñ s̃ a sensibꝰ nr̃is siue
int̾ioribꝰ sine ȩtiam ext̾ioribꝰ unde ⁊ p̾sentiã nuncu¬
alios testes requirimꝰ. eisq credimus a quoꝵ sen¬

Expanded text:
tius ambularet ad veritatem, ipsa veritas deus dei filius tius ambularet ad veritatem, ipsa veritas deus dei filius homine assumpto, non deo consumpto, eamdem constituit atque fundavit fidem, ut ad deum iter esset homini peinter eum qui tendit et illud quo tendit uia media est, spes est perueniendi; si autem desit aut. ignoretur qua eundum sit, quid prodest nosse quo eundum sit? Sola est autem aduersus omnes errores uia munitissima, ut idem ipse sit Deus et homo; quo itur Deus, qua itur homo. CAPUT iudicauit, locutus etiam scripturam condidit, quae canonica nominatur, eminentissimae auctoritatis, cui fidem habemus de his rebus, quas ignorare non expedit nec per nos ipsos nosse idonei sumus. Nam si ea sciri possunt testibus nobis, quae remota non sunt a sensibus nostris siue interioribus siue etiam exterioribus unde et praesentia nuncumus, de his alios testes requirimus eisque credimus, a quorum sen
Abbreviated transcription (Latin):
poris auribꝰ loquitur. quia ułut ꝑ corpꝰ loquit᷑.
⁊ ułut int̾posito corporaliũ locoꝵ int̾uallo. mł¬
tum enim sunilia sunt talia uisa corꝑibꝰ. s loqͥt᷑
ipsa u̾itate. si quis sit ydoneus ad audiendũ
m̃te non corpore. ad illud enĩ hominis ita
loquitur. quod in homine p̾cetis quibꝰ homo
constat ẽ meliꝰ ⁊ quo ipse ds̃ solus ẽ melior. Cum
enĩ homo rectissime intelligatur uł si ħ ñ pot̾ saltĩ
credatur factus ad ymaginẽ dĩ. ꝓfecto ea sui parte
ẽ ꝓpinquior suꝑiori dõ. qua suꝑat inferiores suas.
quas ȩtiam cum peccoribꝰ cõmunes ht̃. S qr ipsa
mens cui ratio ⁊ intelligentia nat᷑alit̾ inest. uiciis
quibꝰdam tenebrosis ⁊ uet̾ibꝰ inualida ẽ. non solum
ad inherendũ fruendo ueꝵ etiam ad ꝑfruendum in¬
cõmutabili lumine. donec de die indiem renouata
atq sanata fiat tantȩ felicitatis capax. fide pͥmũ
fuerat imbuenda atq purganda. In qua ut fiden¬

Expanded text:
loquitur, quia uelut per corpus loquitur et uelut interposito corporalium locorum interuallo; multum enim similia sunt talia uisa corporibus; sed loquitur ipsa ueritate, si quis sit idoneus ad audiendum mente, non corpore. Ad illud enim hominis ita loquitur, quod in homine ceteris, quibus homo constat, est melius, et quo ipse Deus solus est melior. Cum enim homo rectissime intellegatur uel, si hoc non potest, saltem credatur factus ad imaginem Dei: profecto ea sui parte est propinquior superiori Deo, qua superat inferiores suas, quas etiam cum pecoribus communes habet. Sed mens, cui ratio et intelligentia naturaliter inest, vitiis quibusdam tenebrosis et veteribus invalida est, non solum ad inhaerendum fruendo, verum etiam ad perferendum incommutabile lumen, donec de die in diem renovata atque sanata fiat tantae felicitatis capax, fide primum fuerat imbuenda atq
Abbreviated transcription (Latin):
sent nͥ creat᷑a fieret. quȩ aliquid aliqua motione
mutaret. cuiꝰ motionis ⁊ mutationis cũ aliud atq
aluit quȩ simul eẽ ñ possunt cedit atq succedit. in
tempoꝵ spatia mundũ ereasse nõ uideo. nͥ dicatur
ante mundũ iã aliqͣm fuisse ereat᷑am euiꝰ motibꝰ
tp̃ia cuciurer̃. Porro silitt̾e sacrȩ maxximeq ueraces
ita dicuntur in pͥncipio fecisse dm̃ cęlũ ⁊ t̾ram. ut
nichil antea fuisse intelligatur. qi ħ potuis in p̾nei¬

Expanded text:
sent, nisi creatura fieret, quae aliquid aliqua motione sent, nisi creatura fieret, quae aliquid aliqua motione mutaret, cuius motionis et mutationis cum aliud adque aliud, quae simul esse non possunt, cedit adque succedit, in temporum spatia mundum creasse non uideo, nisi dicatur ante mundum iam aliquam fuisse creaturam, cuius motibus tempora currerent. Porro si litterae sacrae maximeque ueraces ita dicunt, in principio fecisse Deum caelum et terram, ut nihil antea fecisse intellegatur, quia hoc potius in p
Abbreviated transcription (Latin):
potius qͣm ratione diuina ds̃ non alio s isto in quo
ẽ loco mundum constituerit. cum parit̾ infinitis
uͥq patentibꝰ nullo excellentiore m̃ito poss hic eligi
qͣmus eandẽ diuinam rationẽ qua io factũ ẽ. nulla
possit humana comp̃hendẽ. ita ñ ẽ consequens ut
dõ aliquid existimemꝰ accidisse fortuitũ. qd̾ illo potiꝰ
qͣm anteriore tp̃r condidit mundum. cum eqͣlit̾ an¬
teriora tp̃ra ꝑ infinitum retͦ patuĩ p̾t̾issent. nec
fuiset aliqͣ differentia uñ tp̃s tp̃ri eligendo p̾poñet᷑.
Q t̃ si dicunt inanes ẽẽ hominũ cogitationes quibꝰ m¬
finita ẏmaginant᷑ loca. eum locus nullꝰ sit p̾t̾ mũ¬
dum. respondet᷑ eis istomͦ inanit̾ homines cogitare
pͥt̾ita tp̃ra uacationis dĩ. cum tempꝰ nullii sit ante
tempꝰ sine aliqͣ mobili mutabilitate ñ ẽ. in et̾nitate
aut nulla ẽ mutacio. quis nõ uideat q̃ tp̃ra ñ fuis¬

Expanded text:
potius quam ratione diuina Deus non alio, sed isto in quo potius quam ratione diuina Deus non alio, sed isto in quo est loco mundum constituerit, cum pariter infinitis ubique patentibus nullo excellentiore merito posset hic eligi, quamuis eandem diuinam rationem, qua id factum est, nulla possit humana conprehendere: ita non est consequens, ut Deo aliquid existimemus accidisse fortuitum, quod illo potius quam anteriore tempore condidit mundum, cum aequaliter anteriora tempora per infinitum retro spatium praeterissent nec fuisset aliqua differentia, unde tempus tempori eligendo praeponeretur. Quod si dicunt inanes esse hominum cogitationes, quibus infinita imaginantur loca, cum locus nullus sit praeter mundum, respondetur eis isto modo: inaniter homines cogitare praeterita tempora uacationis Dei, cum tempus nullum sit ante n aeternitate autem nulla mutatio est: quis non uideat, quod tempora non fuis
Abbreviated transcription (Latin):
quium deferendum pitant. isti philosophos cȩt̾o
nobilitate atq auctoritatȩ uicer̃. non ob aliud
nisi qr longo qͥdem int̾uallo. ueruntam̃ reliquis
ꝓpiiquiorẽs sunt ueritati. an forte substancia dĩ
qͣm nec incliount nec det̾minant nec discernunt
loco. s ȩtiam sic̾ de dõ sentire dignum ẽ fatent᷑ incor¬
porea p̾sentia u̾q totam. a tantis locoꝵ extͣ mũdũ
spatiis absentẽ eẽ dicturi sunt. ⁊ uno tantũ atq in
comparatione illiꝰ infinitatis tam exiguo loco in qͦ
mundus ẽ occupata: Nõ opinor eos inhȩc uaniloqͥa
ꝓgressuros. Cum gͥ unũ mundum ingenti quidem
mole corporea finitum.⁊ loco suo det̾minatũ ⁊ oꝑante
dõ factum eẽ dicant. q̃ respond̾ent ꝙ infinitis extͣ
mundũ locis cur in eis ab oꝑe ds̃ cesset. ħ sͥ respon¬
deant de infinitis ante mundũ tp̃ribꝰ cur in eis ab
oꝑe d̃s cessai̾nt. & sic ñ ẽ consequens ut fortuitu

Expanded text:
quium deferendum putant, isti philosophos ceteros quium deferendum putant, isti philosophos ceteros nobilitate adque auctoritate uicerunt, non ob aliud, nisi quia longo quidem interuallo, uerum tamen reliquis propinquiores sunt ueritati. An forte substantiam Dei, quam nec includunt nec determinant nec distendunt loco, sed eam, sicut de Deo sentire dignum est, fatentur incorporea praesentia ubique totam, a tantis locorum extra mundum spatiis absentem esse dicturi sunt, et uno tantum adque in conparationem illius infinitatis tam exiguo loco, in quo mundus est, occupatam? Non opinor eos in haec uaniloquia progressuros. Cum igitur unum mundum ingenti quidem mole corporea, finitum tamen et loco suo determinatum et operante Deo factum esse dicant: quod respondent de infinitis extra mundum locis, quur in eis ab opere Deus cesset, hoc sibi respondeant de infinitis ante mundum temporibus, quur in eis ab opere Deus cessauerit. Et sicut non est consequens, ut fortuito
Abbreviated transcription (Latin):
ũe. ⁊ non alibi. nam si funta spatia tp̃ris añ mun¬
dum cogitant in quibꝰ eis non uidet᷑ ds ab oꝑe ces¬
sare potiuisse. similit̾ cogitãt ext̃ mundiĩ inifinita
spacia locoꝵ in quibꝰ si quisq dicat ñ potuisse ua¬
cari om̃potentẽ. none consequens erit ut inmu¬
merabiles mundos cũ epicureo sompmate cogat᷑
ea tantũ differentia qd̾ eos ille fortuitis motibꝰ atho¬
moꝵ gigni asserit ⁊ resoli isti aut̃ oꝑe dĩ factoᷤᷤ
dicturi sunt si eum ꝑ int̾minabilẽ inm̾sitatẽ locoꝵ
eitͣ mundum circũquaq patentuĩ uacare noluer̃.
nec eosdem mundos qd̾ etiam de isto sentiunt ulla
causa posse dissolui: Cum his enim agimꝰ. qͥ ⁊ dm
incorporeum ⁊ omũi naturaꝵ quȩ ñ sunt qd̃ ipse
creatorem nob̾cum sentiunt. Alias aut̃ ninis in¬
dignũ ẽ ad istam disputationẽ religionis admitte.
maximȩ q ap̃ eos qui multis modis sacroꝵ obse¬

Expanded text:
ubi est et non alibi. Nam si infinita spatia temporis ante munubi est et non alibi. Nam si infinita spatia temporis ante mundum cogitant, in quibus eis non uidetur Deus ab opere cessare potuisse, similiter. cogitent extra mundum infinita spatia locorum, in quibus si quisquam dicat non potuisse uacare Omnipotentem, nonne consequens erit, ut innumerabiles mundos cum Epicuro somniare cogantur ea tantum differentia, quod eos ille fortuitis motibus atomorum gigni adserit et resolui, isti autem opere Dei factos dicturi sunt, si eum per interminabilem inmensitatem locorum extra mundum circumquaque patentium uacare noluerint, nec eosdem mundos, quod etiam de isto sentiunt, ulla causa posse dissolui? Cum his enim agimus, qui et Deum incorporeum et omnium naturarum, quae non sunt quod ipse, creatorem nobiscum sentiunt; alios autem nimis indignum est ad istam disputationem religionis admittere, maxime quod aput eos, qui multis dis sacrorum obse
Abbreviated transcription (Latin):
bitudine. Ac ꝑ ħ fatebunt᷑ accid̾ẽ illi aliquid noui.
tatem accidiss Ciis nouitatis causã si dm nega¬
bunt in et̾no habuisse consilio. simul eum negabut᷑
bitudinis euis auctorẽ. quod nefande impietatis ẽ.
Si aut̃ dicent etiam ipsum nouo consilio excogitasse
ut d cȩt̾o sit am̃a in et̾num ba. qͦm eĩ alienũ ab¬
ia que illis quoq displic. mutabilitate monstra¬
ido semel exeꝑtam miserias si ab eis fu̾it lib̾ata. nũ¬
qͣm miserã postea futuram. ñ utiq dubitabunt ħ
ifiri manente incõmutabilitate consilii dĩ. Siegͦ
andant ⁊ mundum ex tp̃r fieri potuisse. nectũ
mido dm in eo faciendo ȩt̾num consilium uolunta¬
u temꝙ mutasse. Deiñ uidendũ ẽ. isti qui dđm condi¬
torem mundi eẽ consentiunt. ⁊ tam̃ quer̃ de miidi
tp̃i quid respondeamꝰ. quid ipsi respondeant de mũ¬
di loco. Ita enĩ querit᷑ cur potius tẽ ⁊ non antea
factͣ sit. quẽ admodũ queri pot̾ eur hic potius

Expanded text:
ne; ac per hoc fatebuntur accidere illi aliquid noui, tatem accidisset. Cuius nouitatis causam si Deum negabunt in aeterno habuisse consilio, simul eum negabunt beatitudinis eius auctorem, quod nefandae inpietatis est; si autem dicent etiam ipsum nouo consilio excogitasse, ut de cetero sit anima in aeternum beata, quo modo eum aea, quae illis quoque displicet, mutabilitate monstraet ideo semel expertam miserias, si ab eis fuerit liberata, nunquam miseram postea futuram, non utique dubitabunt hoc fieri manente incommutabilitate consilii Dei. Si ergo credant et mundum ex tempore fieri potuisse, nec tamen ideo Deum in eo faciendo aeternum consilium voluntaunt loca. Deinde uidendum est, isti, qui Deum conditorem mundi esse consentiunt et tamen quaerunt de mundi tempore quid respondeamus, quid ipsi respondeant de mundi loco. Ita enim quaeritur, quur potius tunc et non antea factus sit, quem ad modum quaeri potest, quur hic potius
Abbreviated transcription (Latin):
in quibꝰ ⁊ mane ⁊ uesꝑa nominant᷑. donec omĩa
que his diebꝰ ds̃ fec̃ sexto ꝑficiant᷑ die. septimoq
in magno misterio dĩ uacatio cõm̃detur. Qui dieᷤᷤ
cuiꝰ modi sint aut ꝑ difficile nob̾ aut ętiã impoᷤᷤ¬
sibile ẽ cogitare qͣntomagis dice̾ : uidemꝰ quippe
istos dies notos nõ hr̃e uesꝑam nͥ d soł occasu.
nec mane nisi de soł exortu. Illoꝵ aut̃ pͥores treᷤᷤ
dies sine sole ꝑ acti sunt. qui die qͣrto factus re¬
fert᷑. & pͥmitꝰ quidẽ lux uerbo dĩ facta atq int̾
ipsam ⁊ tenebras ds separasse nairat᷑.⁊ eandem
lucẽ uocasse diẽ. tenebras aut̃ noctẽ. S quał illa
sit lux. ⁊ quo alt̾nante motu qualẽq uesꝑam ⁊
mane fecerit. remotũ ẽ a sensibꝰ nr̃is nec ita ut ẽ
ribꝰ mundi partibꝰ longe a conspectibꝰ nr̃is. uñ
ficata ẽ sc̃a ciuitas in sc̃is angłis ⁊ sp̃ibꝰ bĩs.
de qua dic̃ apłs. Quȩ sursum ẽ ihrłm mat̾ nr̃a

Expanded text:
a nominantur, donec omnia quae his diebus fecit deus sexto perficiantur die septimoque in magno mysterio dei uacatio commendetur: qui dies cuius modi sint aut perdifficile nobis aut impossibile est cogitare, quanto magis dicere. Videmus quippe istos dies notos non habere uesperam nisi de solis occasu nec mane nisi de solis exortu; illorum autem priorum tres dies sine sole peracti sunt. qui die quarto factus refertur. et primitus quidem lux dei uerbo facta atque inter ipsam et tenebras deus separasse narratur et eandem lucem uecasse diem, tenebras autem noctem. sed qualis illa sit lux et quo alternante motu qualemque uesperam et mane fecerit, remotum est a sensibus nostris nec ita ut estribus mundi partibus longe a conspectibus nostris sificata est sancta ciuitas in sanctis angelis et spiritibus beatis, de qua dicit apostolus: quae sursum est H
Abbreviated transcription (Latin):
consid̾atã comꝑtãq mutabilẽ. intentione m̃tis
exced̾e. atq ad incomutabilẽ dĩ substantiã ꝑue¬
nire. ⁊ illic disc̾e̾ ex ipso. quod cunctam naturã
quȩ ñ ẽ qd̾ ipse non fecit nisi ipse. Sic enim ds̃
cum homine non ꝑ aliqͣm ereaturã loquit᷑ corpora¬
lem corporalibꝰ instrepens auribꝰ. ut int̾ sonante
⁊ audientẽ aeria spatia u̾bent᷑. neq ꝑ eius modi
spũalẽ que corpoꝵ similitudinibꝰ figurat᷑. sic̃ in

Expanded text:
am compertamque mutabilem intentione mentis excedere, atque ad incommutabilem Dei substantiam pervenire, et illic discere ex ipso, quod cunctam naturam quae non est quod ipse, non fecit nisi ipse. Sic enim Deus cum homine non per aliquam creaturam loquitur corporalem, corporalibus instrepens auribus, ut inter sonantem et audientem aeria spatia verberentur; neque per ejusmodi spiritualem quae corporum similitu
Abbreviated transcription (Latin):
scͥptura testis ẽ quȩ ñ
fortuitis motibꝰ am̃oꝵ.
s plane suminȩ dispo¬
sitionȩ ꝓuidentie suꝑ
om̃s om̃iũ gentium
litt̾as. omĩa sibi gen̾a
ingenioꝵ humanoꝵ diuina excellens auctoritatȩ
subiecit. Ibi quippȩ scͥptum ẽ. Głosa dicta s de te
ciuitas dĩ. Y in alio psalmo legit᷑. Magnus adns
⁊ laudabilis uald̾e. in ciuitate dĩ nr̃i in monte
scõ eius. ailatans exultationẽ uniu̾se tene. Et
paulopꝰ in eodem psalmo. Siẽ audumus ita
⁊ iudimus uenutate dñ uirtutum. in ciuitate
dĩ nr̃i. ds fundauit ea in et̾mim. Itẽ in alio. ẜlu

Expanded text:
testis est, quae non fortuitis motibus animorum, sed plane summae dispositione prouidentiae super omnes omnium gentium litteras omnia sibi genera ingeniorum humanorum diuina excellens auctoritate subiecit. Ibi quippe scriptum est: Gloriosa dicta sunt de te, ciuitas Dei; et in alio psalmo legitur: Magnus Dominus et laudabilis nimis in ciuitate Dei nostri, in monte sancto eius, dilatans exultationes uniuersae terrae; et paulo post in eodem psalmo: Sicut audiuimus, ita et uidimus, in ciuitate domini uirtutum, in ciuitate Dei nostri; Deus fundauit eam in aeternum; i
Abbreviated transcription (Latin):
modi testimoniis. quȩ om̃ia cõminorare niis
longum ẽ. didicim ẽ. qͣndã eiuitatẽ di. euiꝰ ciueᷤ
eẽ concupimus illo amore. quẽ nob̾ eus conditor
inspirait. huic conditori sc̃ę ciuitatis. ciues t̾rȩ¬
nȩ ciuitatis dõs suos p̾fer̃. ignorantes eii ex̃ dm̃
eiꝰ incõmutabili om̃ibꝰq cõmuni lucę pͥitati ⁊ ob
ħ ad qͣndam egena potestatẽ redacti. suas qͦdamͦ
pͥuatas potentias consectant᷑. honoresq ditunoᷤᷤ
⁊ rege nr̃o adiuuante resp̃ndimꝰ. Nuc u̾o quid a
me iam expectet᷑ agnoscens. mĩq ñ in memor
debiti. de duaꝵ ciuitatũ t̾renȩ scił ⁊ celestis qͣs
in ħ interim scło ꝓplexas quodãmͦ diximꝰ inui¬
cemq ꝑmixtas exortui ⁊ exeursu ⁊ debitis finibꝰ.
qͣntum ualuero disputare eiꝰ ipsiꝰ dm̃ ⁊ regis
nr̃i uͥq opitulatione fretꝰ aggrediar. pͥmũq. dicã.
quẽ admodĩ exordia duaꝵ istaꝵ ciuitatũ in an¬

Expanded text:
oniis, quae omnia commemorare nimis longum est, didicimus esse quandam ciuitatem Dei, cuius ciues esse concupiscimus illo amore, quem nobis illius conditor inspirauit. Huic conditori sanctae ciuitatis ciues terrenae ciuitatis deos suos praeferunt ignorantes eum esse Deum eius incommutabili omnibusque communi luce priuati et ob hoc ad quandam egenam potestatem redacti suas quodam modo priuatas potentias consectantur honoresque diuinos et rege nostro adiuuante respondimus. Nunc uero quid a me iam expectetur agnoscens meique non inmemor debiti de duarum ciuitatum, terrenae scilicet et caelestis, quas in hoc interim saeculo perplexas quodam modo diximus inuicemque permixtas, exortu et excursu et debitis finibus, quantum ualuero, disputare eius ipsius domini et regis nostri ubique opitulatione fretus adgrediar, primumque dicam, quem ad modum exordia duarum istarum ciuitatum in an
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ omĩs modus. om̃is species. om̃is ordo. a quo ẽ
mensura. nuimerus. pondꝰ.a quo ẽ quicquid na¬
turalit̾ ẽ. cuiuscũq gen̾is ẽ. euiꝰ libet estimacio¬
nis ẽ. aquo sunt semina formarũ. formȩ seminũ.
motus seminũ atq formarum. qui dedit ⁊ carni
membroꝵ dispositionẽ. salutẽ. concordiam.⁊ qͥ
am̃ȩ urationali dedit memoriam. sensum. ap¬
petitum. rationali aut̃ insuꝑ mentẽ. intelligẽ¬
ciam. uoluntatem. qui nõ solum cęlum ⁊ t̾ram.
nec solum angłm ⁊ hominem. s nec exigui ⁊ cõ¬
temptibilis animantis uiscera. nec auis penulã.
nec herbe floscłm. nec arboris floluĩ. sinȩ suaꝵ
partium conuenientia ⁊ qͣdam ułuti pace dere¬
liquid. nullomͦ ẽ credendꝰ regna hominum eoꝵq
dominationes ⁊ seruitutes asuȩ ꝓuidentiȩ le-¬
gibꝰ alienas eẽ uoluisse. P roiñ iudeamus quos¬

Expanded text:
est omnis modus omnis species omnis ordo; a quo est est omnis modus omnis species omnis ordo; a quo est mensura numerus pondus; a quo est quidquid naturaliter est, cuiuscumque generis est, cuiuslibet nis est; a quo sunt semina formarum, formae seminum, motus seminum atque formarum: qui dedit et carni membrorum dispositionem salutem concordiae; qui et animae inrationali dedit memoriam sensum adpetitum, rationali autem insuper mentem intellegentiam uoluntatem; qui non solum caelum et terram, nec solum angelum et hominem, sed nec exigui et contemtibilis animantis uiscera nec auis pinnulam, nec herbae flosculum nec arboris folium sine suarum partium conuenientia et quadam ueluti pace dereliquit: nullo modo est credendus regna hominum eorumque dominationes et seruitutes a suae prouidentiae legibus alienas esse uoluisse. CAPUT XII. Quibus mo
Abbreviated transcription (Latin):
cia constituta sunt. Neq enim so ñ peccat homo
quia ds illum peccat᷑m eẽ p̃seuut ĩmno iõ nõ
dubitatur ipsum peccare cum peccat. quia ille
cuus p̃seientia falli non pot̾. non fatum. n fortu¬
nam. ñ aliquid. nõ aliud s. ipsum peccaturum
e pseunit. Qui si nolit. utiq ñ peaat. Ed̃ si perca¬
re noluerit. etiam ħ alle p̃scuit. dc ttaq sumus¬
⁊ ueriis eum u̾bo suo ⁊ spũ sc̃o quȩ tria unum
sunt. ds uniis omp̃c creator ⁊ factor omis animȩ
atq om̃is corporis. eunis sunt participatione feliceᷤ
quicũq sunt u̾itate ñ uanitate felices. qui fecit
hominem racionale anunal ex anima ⁊ corpore.
qui eum peccantem nec inpunitũ eẽ ꝑmisit. nec
sine misccłia dereliquid. qui bonis ⁊ malis eẽntiã
ȩtiam cum lapidibꝰ. uitam seminalẽ ętiam cuni
arboribꝰ. uitam sensualem ętiam cum peccoribus
uitam intellectualem cum soł angłis dedit. aquo

Expanded text:
cia constituta sunt. Neque enim ideo peccat homo, cia constituta sunt. Neque enim ideo peccat homo, quia Deus illum peccaturum esse praesciuit; immo ideo non dubitatur ipsum peccare cum peccat, quia ille, cuius praescientia falli non potest, non fatum, non fortunam, non aliquid aliud, sed ipsum peccaturum esse praesciuit. Qui si nolit, utique non peccat; sed si peccare noluerit, etiam hoc ille praesciuit. CAPUet verus, cum Verbo suo et Spiritu sancto, quae tria unum sunt, Deus unus omnipotens creator et factor omnis animae atque omnis corporis cujus sunt participatione felices, quicunque sunt veritate, non vanitate felices, qui fecit hominem rationale animal ex anima et corpore, qui eum peccantem nec impunitum esse permisit, nec sine misericordia dereliquit, qui bonis et malis essentiam etiam cum lapidibus, vitam seminalem etiam cum arboribus, vitam sensualem etiam cum pecuitam intellectualem cum solis angelis dedit; a quo
Abbreviated transcription (Latin):
p̃sciuit quod futurum eẽt in nr̃a uoluntate. nõ
utiq nicħ s aliquid p̃sciuit ꝓfecto ⁊ illo p̾sciente
ẽ aliquid in nr̃a uoluntate. Quo cirea nullo modo
cogimur aut retenta p̾scientia di tollere uolunta¬
tis arbitrium. aut retento uoluntatis arbitrio.
d̾m quod nefas ẽ negare p̾scium futuroꝵ. s utrũq
amplectimur. utrumq fidelit̾ ⁊ ueracit̾ confitem᷑.
illud ut bene credamus. ħ ut bñ uiuamꝰ. Male aũt
uiuit᷑. si de dõ ñ bñ creditur. Uñ absit a nob̾ eiꝰ ne¬
gare p̾scientiã. ut lib̾e uelimus. quo adiuuante
sumus lib̾i. uł erimus. Prom̃ ñ frustͣ sunt leges.
obuirgationes. ⁊ exortationes. laudes. ⁊ uituꝑ acio¬
nes. quia ⁊ ipsas futuras ẽẽ p̃sciuit. ⁊ ualent płi¬
mum quantum eas ualituras ẽẽ p̾sciuit. & p̃ces
ualent ad ea impetͣnda. quȩ se p̃cantibꝰ concessurii
eẽ p̾seiuit: ⁊ iuste p̾mia bonis factis. ⁊ pcc̃is suppli¬

Expanded text:
in nostra voluntate, non in nostra voluntate, non utique nihil, sed aliquid praescivit, profecto et illo praesciente est aliquid in nostra voluntate. Quocirca nullomodo cogimur aut retenta praescientia Dei tollere voluntatis arbitrium, aut retento voluntatis arbitrio Deum quod nefas est, negare praescium futurorum. Sed utrumque amplectimur, utrumque fideliter et veraciter confitemur: illud ut bene credamus, hoc ut bene vivamus; male autem uiuitur, si de Deo non bene creditur. Unde absit a nobis eius negare praescientiam, ut libere uelimus, quo adiuuante sumus liberi uel erimus. Proinde non frustra sunt leges obiurgationes exhortationes laudes et uituperationes, quia et ipsas futuras esse praesciuit, et ualent plurimum, quantum eas ualituras esse praesciuit, et preces ualent ad ea inpetranda, quae se precantibus concessurum esse praesciuit, et iuste praemia bonis factis et peccatis suppli
Abbreviated transcription (Latin):
oi atneã quedam nom pot. quia omip̃ e Sic etiã
cun dicimius necesse ẽe ut cum uolumus lib̃o ue¬
sinus atbitrio⁊ uerum ꝓculdubio dicimus ⁊ non
en iy sum lib̾ um arbitrium necessitati subicimuᷤ
quc adim it lib̾tatem. Sunt gͥ nrẽ uoluntates.⁊
pose fatuint. qmequid uolendo facimus. qd̾ ñ fieret
sy sollemus. & incquid aut̃ alioꝵ hominum uolũ¬
tate nolens quisq patitur. ȩtiam sic uoluntas ualet.
i si nõ illius. tam̃ hominis uoluntas s potestas di.
Nam si uoluntas tantum ẽẽt nee posset qd̾ uellet.⁊
poteneiore uoluntate impediretur. nee sic tamen
uoluntas nisi uoluntas ẽȩt. nec altus s eius eẽt
qui uellet. ⁊ si nõ posset implere qd̾ uellet: Un
quicquid p̃t̾ suam uoluntatem patitur homo. ñ
debet tribuere humanis uł angłicis. uł euiꝰqͣm
ereati sp̃c uoluntatibꝰ. s euis potius qui dat potes
quia ds̃ p̃sciuit qd̾ futurum eẽt in nr̃a uoluntate.
Non enim quiħ p̃sciuit. nicħ p̃sciuit. Porro sulle

Expanded text:
opterea quaedam non potest, quia omnipotens est. Sic etiam cum dicimus necesse esse, ut, cum uolumus, libero uelimus arbitrio: et uerum procul dubio dicimus, et non ideo ipsum liberum arbitrium necessitati subicimus, quae adimit libertatem. Sunt igitur nostrae uoluntates et ipsae faciunt, quidquid uolendo facimus, quod non fieret, si nollemus. Quidquid autem aliorum hominum uoluntate nolens quisque patitur, etiam sic uoluntas ualet, etsi non illius, tamen hominis uoluntas; sed potestas Dei. Nam si uoluntas tantum esset nec posset quod uellet, potentiore uoluntate inpediretur; nec sic tamen uoluntas nisi uoluntas esset, nec alterius, sed eius esset qui uellet, etsi non posset inplere quod uellet. Unde quidquid praeter suam uoluntatem patitur homo, non debet tribuere humanis uel angelicis uel cuiusquam creati spiritus uoluntatibus, sed eius potius, qui dat potestquia Deus praesciuit quid futurum esset in nostra uoluntate. Non enim, qui hoc praesciuit, nihil praesciuit. Porro si ille