comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
to. necessariam ẽẽ de humanis u̾bis diuinam doc¬
trinam: tanqͣm denubib pluuiã. Lalis autem
scientia destruetur. Uidemus enim nunc inenigina¬
te tanquam innubilo saginam querentes: tunt
autem facie ad faciem. quando uniuersa facies t̾re
nr̃e int̾iori fonte aque salientis irrigabitur. Nam si
fontem aliquem huius uisibilis aque uoluerimꝰ
intelligere. de quo dictum ẽ. fons autem ascendebat
de t̾ra ce irrigabat omnẽ faciem t̾re. ñ ẽ ueri simile:
qd̃ cum tam multi fontes ꝑ hennes siue riuorum
siue fluiuorum ꝑ uniũsam t̾ram inueniantuR.
solus ille siccauerit qui irrigabat omnem faciem t̾re.¬
Sub his gͦ paucis uerbis. uniuersa creatura nob̾ insinua¬
ta ẽ: ante peccatum aĩe. Nomine enĩ celi ce t̾re. uniu̾sa
uisibilis creatura significata ẽ: & nomine diei. uniũ¬
sum tempꝰ. & nomine uiridium & pabuli agri. cceat᷑a
inuisibił. & noĩe fontis ascendentis & irrigantis om¬

Expanded text:
to, necessariam esse de humanis verbis divinam docto, necessariam esse de humanis verbis divinam doctrinam, tanquam de nubibus pluviam. Talis autem scientia destruetur. Videmus enim nunc in aenigmate, tanquam in nubilo saginam quaerentes: tunc autem facie ad faciem , quando universa facies terrae nostrae interiore fonte aquae salientis irrigabitur. Nam si fontem aliquem hujus visibilis aquae voluerimus intelligere, de quo dictum est, Fons autem ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae; non est verisimile quod cum tam multi fontes perennes, sive rivorum, sive fluviorum per universam terram inveniantur, solus ille siccaverit, qui irrigabat omnem faciem teSub his ergo paucis verbis universa creatura nobis insinuata est ante peccatum animae. Nomine enim coeli et terrae universa visibilis creatura significata est; et nomine diei, universum tempus; et nomine viridium et pabuli agri, creatura invisibilis; et nomine fontis ascendentis et irrigantis om
Abbreviated transcription (Latin):
etiam qd̃ siquis biberit de aqua eiꝰ. rediet ad illum in¬
timum fontem. ut forinsecꝰ ñ querat pluuiam. Dicit
eñi. fiet in eo fons aque salientis in uitam et̾nam.
Iste credo fons ante peccatũ ascendebat de t̾ra ce irriga¬
bat omnem faciem t̾re: quia interior erat. & nubium
ñ desiderabat auxilium. Nondum eñi pluerat ds su¬
ꝑ t̾ram. nec erat homo qui oꝑaretur in ea. Cum eñi
dixisset nondum pluerat ds suꝑ fram: subietit &e cau¬
sam quare ñdum pluerat. Quia ñ erat hõ qui oꝑa¬
retur in ea. Tunc autem homo cepit operari int̾ra:
cum post peccatum de beata uita dimissus ẽ. qua
inparadiso fruebatur. Sic enim scriptum ẽ. Dimisit ẽ
dñs ds e paradiso suauitatis ut oꝑaretur t̾ram de
qua & sumptus fuerat. Uñ & suo loco requiremus.
Od nunc ad hoc cõmemoraui ut intelligeremꝰ laboran¬
ti homi int̾ra. id ẽ in peccatorum ariditate constitu¬

Expanded text:
etiam quod si quis biberit de aqua ejus, rediet ad illum inetiam quod si quis biberit de aqua ejus, rediet ad illum intimum fontem, ut forinsecus non quaerat pluviam. Dicit enim: Fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam . Iste, credo, fons ante peccatum ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae, quia interior erat, et nubium non desiderabat auxilium: Nondum enim pluerat Deus super terram, nec erat homo qui operaretur in ea. Cum enim dixisset, Nondum enim pluerat Deus super terram, subjecit et causam quare nondum pluerat: quia non erat homo qui operaretur in ea. Tunc autem homo coepit operari in terra, cum post peccatum de beata vita dimissus est, qua in paradiso fruebatur. Sic enim scriptum est: Et dimisit eum Dominus Deus de paradiso suavitatis, ut operaretur terram de qua et sumptus fuerat: unde suo loco requiremus . Quod nunc ad hoc commemoravi, ut intelligeremus laboranti homini in terra, id est in peccatorum ariditate constitu
Abbreviated transcription (Latin):
de supradictis nubib pluuiam: s fonte suo hoc ẽ
de intimis sius manante ueritate saciaretur. fons¬
faciem t̾re. De t̾ra scilicet de qua d̃r. spes mea es tu:
portio mea in t̾ra uiuentiũ. Quando autem anima.
tali fonte rigabat᷑: ñdum ꝑsuꝑbiam ꝓiecerat inti¬
ma sua. Inicium enĩ suꝑbie homĩs. apostatare a do.
Et qm̃ inexteriora ꝑ suꝑbiam tumescens cepit ñ riga¬
ma sua. Quid ẽ enim aliud suꝑbia. nisi deserto se¬
cretario conscientie. foris iuideri uelle qd̃ ñ ẽ: Et ideo¬
iam laborans int̾ra. necessariam habet pluiuam de
nubib. io est doctrinam de humanis uerbis: ut etiã
hoc mͦ possit ab illa ariditate reuiuescere. & iterum
fieri uiride agri. S utinam uel pluuiam ueritatis.
de ipsis nubib libenter excipiat. Nam ꝓpter illam
dñs nr̃ nubilum carnis nr̃e dignatus assumere. un¬
brem sc̃i ȩuangłii largissimum infudit: ꝓmittens

Expanded text:
ex supradictis nubibus pluviam; sed fonte suo, hoc est ex supradictis nubibus pluviam; sed fonte suo, hoc est de intimis suis manante veritate, satiaretur. faciem terrae. De terra scilicet de qua dicitur: Spes mea es tu, portio mea in terra viventium . Quando autem anima tali fonte irrigabatur, nondum per superbiam projecerat intima sua. Initium enim superbiae hominis apostatare a Deo. Et quoniam in exteriora per superbiam tumescens coepit non irrigama sua . Quid est enim superbia aliud, nisi deserto secretario conscientiae foris videri velle quod non est? Et ideo laborans jam in terra necessariam habet pluviam de nubibus, id est doctrinam de humanis verbis, ut etiam hoc modo possit ab illa ariditate revirescere, et iterum fieri viride agri. Sed utinam vel pluviam veritatis de ipsis nubibus libenter excipiat. Nam propter illam Dominus noster nubilum carnis nostrae dignatus assumere, imbrem sancti Evangelii largissimum infudit, promittens
Abbreviated transcription (Latin):
bib eas irrigat: idẽ scripturis ꝓphetarum & a¬
płoꝵ. Recte autem appellantur nubes. quia u̾ba
ista que sonãt. & ꝑcusso aere transeunt: ad¬
dita etiam obscuritatẽ allegoriarum. qͣsi aliqua
caligine obducta uelut nubes fiunt. Quedũ
tractando expͥmuntur: bene intelligentibus
uelut imber ueritatis infunditur. S hoc ñdum
erat anteqͣm anima peccaret: id ẽ anteqͣm uiri¬
de agri eẽt suꝑ t̾icam. Hondum enĩ pluerat ds
suꝑ t̾ram: nec erat homo qui oparetur in ea. Laboran¬
ti enĩ homĩ int̾ra. imber de nubib ẽ necessarius:
de quib nubib iam dictũ ẽ. Post peccatũ autẽ hõ
laborare cepit in t̾ra: & necessarias habere illas nubes
Ante peccatum uͦ cum uiride agri. & pabulum fecis¬
sec ds. qͦ nõie inuisibilemcreaturam significari dixi¬
mus. irrigabat eam fonte interiore loquens ĩ ĩtellec¬
tum eiꝰ. ut ñ extrinsecus uerba exciperet tanqͣm

Expanded text:
bibus eas irrigat, id est de Scripturis Prophetarum et Abibus eas irrigat, id est de Scripturis Prophetarum et Apostolorum. Recte autem appellantur nubes, quia verba ista quae sonant et percusso aere transeunt, addita etiam obscuritate allegoriarum quasi aliqua caligine obducta, velut nubes fiunt: quae dum tractando exprimuntur, bene intelligentibus tanquam imber veritatis infunditur. Sed hoc nondum erat antequam anima peccaret; id est, antequam viride agri esset super terram. Nondum enim pluerat Deus super terram, nec erat homo qui operaretur in ea. Laboranti enim homini in terra imber de nubibus est necessarius, de quibus nubibus jam dictum est. Post peccatum autem homo laborare coepit in terra, et necessarias habere illas nubes. Ante peccatum vero, cum viride agri et pabulum fecisset Deus, quo nomine invisibilem creaturam significari diximus, irrigabat eam fonte interiore, loquens in intellectum ejus: ut non extrinsecus verba exciperet, tanquam
Abbreviated transcription (Latin):
moraui dĩ oꝑa exsecutus exposuit. Quid sibi gͦ uult
qd̃ nunc nominato celo & t̾ra. addidit uiride agri
& pabulum. & tatuit cetera tam multa que sunt
in celo &e interra uel etiam in mari: nisi quia uiri¬
de agri in uisibilẽ creaturam uult intelligi sic̃ est
anima: Ager enim solet inscripturis figurate mũ¬
dus appellari. Nam ce ipse dñs. ager est inquit hͥ
mundus: cũ illam parabolam exponeret ubi bono
semini sunt cõmixta zizania. Uiride gͦ agri sp̃ua¬
lem atq inuisibilẽ creaturam dũ. ꝓpter iugorem
uite. Et nõe pabuli utiq ꝓpt̾ uitam: bene hoc ipsũ
interpretam᷑. Deinde quod addidit anteqͣm eẽt
suꝑ t̾ram. intelligitur anteqͣm anima peccaret.
Terrenis enim cupiditatib sordilata: tamqͣm su¬
ꝑ t̾ram ẽẽ nata uel suꝑ t̾ram eẽ recte dr̃. Ideoq ad¬
didit ñdum eñ pluerat ds̃ suꝑ t̾ram. quia ce nũt
uiride agri ds facit. s pluendo suꝑ t̾ram: idest
facit animas reuiuiscere ꝑ u̾bum suũ. S de nu¬

Expanded text:
moravimus, Dei opera exsecutus exposuit. Quid sibi ergo vult quod nunc nominato coelo et terra, addidit, viride agri et pabulum, et tacuit caetera tam multa, quae sunt in coelo et in terra, vel etiam in mari; nisi quia viride agri invisibilem creaturam vult intelligi, sicut est anima? Ager enim solet in Scripturis figurate mundus appellari. Nam et ipse Dominus, Ager est hic, inquit, mundus , cum illam parabolam exponeret, ubi bono semini sunt commixta zizania. Viride ergo agri spiritualem atque invisibilem creaturam dicit, propter vigorem vitae, et nomine pabuli utique propter vitam bene hoc ipsum interpretamur. 5. Deinde quod addidit, antequam essent super terram, intelligitur antequam anima peccaret. Terrenis enim cupiditatibus sordidata, tanquam super terram nata, vel super terram esse, recte dicitur: ideoque addidit, Nondum viride agri Deus facit, sed pluendo super terram, id est, facit animas revirescere per verbum suum; sed de nu
Abbreviated transcription (Latin):
dunt. timeant dm̃ & simpliti corde qd̃ ñ intelligt̃
querant: ne cum uolunt u̾bis sacrilegis concidere
ueritatem quam uidere ñ posunt: redeat illis securis
incrura. Nam illa concidi ñ potest: que in cõmutabilis
manet. S quecumq plage in illam emisse fuerint re¬
ꝑcuciuntur: & maiore ictu redeunt in eos qui ceclere
audeant. Qd̃ crecdere deberent ut intelligere mererent᷑:
Deinde querunt & insultando interrogant. unde erat
ipsa aqua suꝑ qmͣ ferebatur sp̃c dĩ: Nunqͥd eñi suꝑiꝰ
scriptũ ẽ qd̃ ds̃ aquam fecerit: hoc si pie quererent:
inuenirent quemadmod̾ intelligend eẽt. Non enim
aqua sic appellata ẽ hoc loco. ut hec a nob̾ intelligat᷑
qm uidere etiam & tangere possumꝰ: quomͦ nec t̾ra
que inuisibit & incomposita dicta ẽ. taus erat qͣl

Expanded text:
dunt, timeant Deum, et simplici corde quod non intelligunt dunt, timeant Deum, et simplici corde quod non intelligunt quaerant, ne cum volunt verbis sacrilegis concidere veritatem, quam videre non possunt, redeat illis securis in crura. Nam illa concidi non potest, quae incommutabilis manet; sed quaecunque plagae in illam emissae fuerint, repercutiuntur, et majori ictu redeunt in eos, qui caedere audent quod credere deberent, ut intelligere mererentur. Deinde quaerunt, et insultando interrogant, unde erat ipsa aqua super quam ferebatur spiritus Dei; numquid enim superius scriptum est, quod Deus aquam fecerit? Hoc si pie quaererent, invenirent quemadmodum intelligendum esset. Non enim aqua sic appellata est hoc loco, ut haec a nobis intelligatur, quam videre jam et tangere possumus, quomodo nec terra quae invisibilis et incompos
Abbreviated transcription (Latin):
suscepimus refellere atq coniuncere. Nunc eium ea
q̃ rephenddunt inuet̾i testam̃to statiumꝰ defendere
qnͣtum uires dñs p̃stare dignatur: & in eis ostũde¬
re contra ueritatem clĩ nichil ualere hominũ cetita
aquam: sic solent manichei reprehendere ut dicant.
Aqua gͣ erat habitaculũ sp̃c dĩ: ce ipsa continebat
sp̃m dĩ. Totum conantur ꝑuersa mente puertere :
ce excecantur malitia sua. Cum eñi dicimꝰ sol fert
habitet. ꝙ t̾ra solem contineat: Q tamen ñ sic sie¬
sp̃c dĩ suꝑferebatur suꝑ aquam. sĩt suꝑfertur sol
suꝑ t̾ram: s alio modo quem pauci intelligunt. H̃
enim ꝑspacia locorum suꝑferebatur aque. ille sp̃c
sĩc terre sol suꝑfertur: s ꝑ potentiam inuisibilis
sullimitatis sue. Dicant autem nob isti. quomͦ his
reb que fabricande sunt suꝑferatur uoluntas
fabri. Qd̃ si hec humana & cotidiana ñ comp̾hen¬

Expanded text:
suscipimus refellere atque convincere; nunc enim ea suscipimus refellere atque convincere; nunc enim ea quae reprehendunt in veteri testamento statuimus defendere, quantum ut res Dominus praestare dignetur, et in eis ostendere, contra veritatem Dei nihil valere hominum caecitaaquam , sic solent Manichaei reprehendere, ut dicant: Aqua ergo erat habitaculum spiritus Dei, et ipsa continebat spiritum Dei? Totum conantur perversa mente pervertere, et excaecantur malitia sua. Cum enim dicimus, sol suphabitet, et terra solem contineat? Et tamen non sic Spiritus Dei ferebatur super aquam, sicut superfertur sol super terram, sed alio modo quem pauci intelligunt. Non enim per spatia locorum superferebatur aquae illi spiritus, sicut terrae sol superfertur, sed per potentiam invisibilis sublimitatis suae. Dicant autem nobis isti, quomodo his rebus quae fabricandae erunt, superferatur voluntas fabri. Quod si haec humana et quotidiana non comprehen
Abbreviated transcription (Latin):
aliquid: s locus ubi corpus ñ ẽ. in anis dr̃. Sic tene¬
bre ñ aliqdͥd st̃: s ubilux. ñ ẽtenebre dñr. Hoc idõ
suꝑ abissum. anteqͣm faceret ełs lucem. Quis illas fe¬
cerat uel genuerat: Aut si nemo fecerat uel genuerat
cas. etne erãt tenebre: Quasi aliquid sint tenebre. S:
irt dictum ẽ lucis absentia hoc nom̃ accepit. S quia
ipsi fabulis sius decepti. crediderunt eẽ gentẽ tene¬
brarum in qua & corpora ce formas & animas in ilł
corporib fuisse arbitrantur. ideo putant qd̾ tenebre ali¬
quid sint: & ñ intelligunt ñ sentiri tenebras. nisi
quando ñ uidemꝰ. sicut ñ sentiri suentium nisi qͣn¬
di ñ audimus. Sicut autem silentium nicħ est.
sic ꝙe tenebre nicħ sunt. Sicut autem isti dicunt gen¬
tem tenebrarum contra lĩ lucem pugnasse: sic po¬
test aliꝰ similiter uanus dicere gentem silentioꝵ
contra dĩ uocem pugnasse. S ilias uanitates mͦ non

Expanded text:
aliquid, sed locus ubi corpus non est, inanis dicitur. Sic tenealiquid, sed locus ubi corpus non est, inanis dicitur. Sic tenebrae non aliquid sunt, sed ubi lux non est, tenebrae dicuntur. Hoc ideo super abyssum, antequam Deus faceret lucem? quis illas fecerat, vel genuerat? aut si nemo fecerat vel genuerat eas, aeternae erant tenebrae? quasi aliquid sint tenebrae. Sed, ut dictum est, lucis absentia hoc nomen accepit. Sed quia ipsi fabulis suis decepti crediderunt gentem esse tenebrarum, in qua et corpora, et formas, et animas in illis corporibus fuisse arbitrantur; ideo putant quod tenebrae aliquid sint, et non intelligunt non sentiri tenebras, nisi quando non videmus; sicut non sentimus silentium, nisi quando non audimus. Sicut autem silentium nihil est; sic et tenebrae nihil sunt. Sicut autem isti dicunt gentem tenebrarum contra Dei lucem pugnasse; sic potest et alius similiter vanus dicere, gentem silentiorum contra Dei vocem pugnasse. Sed illas vanitates modo non
Abbreviated transcription (Latin):
uerum: qd̾ illuminat omnẽ hominẽ uenientẽ in
hunc mundũ. Nam solis istius lumen ñ illuminat
omnẽ hominẽ s corpus homĩs. & mortales ocłos in
quib nos uincunt aquilaꝵ ocłi: qui solẽ istum
multo mellꝰ qm nos dñr aspicere. Illud autẽ lumen
ñ irrationabiliũ auium ocłos pascit᷑ s pura corda
eorum qui deo credunt. & ab amore uisibiliũ rerũ
ee temporaliũ se ad eus precepta implencda conũ¬
tunt. qd̃ om̃s homines possunt si uelint: quia il¬
lud lum̃ omnẽ hominẽ illuminat uenientẽ in hẽ
mundũ. Ergo tenebre erant suꝑ abissũ anteqͣm lux
ista fieret. de qua consequenter hocloco dr̃. & dixte
aliquid sunt tenebre. s ipsa lucis absentia tenebre
dñr. sicut silentium ñ aliqua res ẽ: s ubi sonus ñ
ẽ. silentiũ dr̃. E nuilitas ñ aliquares ẽ: s ce incorꝑe
ubi tegumentum ñ ẽ. nuditas dr̃. Q inanitas ñ est

Expanded text:
verum, quod illuminat omnem hominem venientem in verum, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum . Nam solis istius lumen non illuminat omnem hominem, sed corpus hominis et mortales oculos, in quibus nos vincunt aquilarum oculi, qui solem istum multo melius quam nos dicuntur aspicere. Illud autem lumen non irrationabilium avium oculos pascit, sed pura corda eorum qui Deo credunt, et ab amore visibilium rerum et temporalium se ad ejus praecepta implenda convertunt. Quod omnes homines possunt si velint, quia illud lumen omnem hominem illuminat venientem in hunc mundum. Ergo tenebrae erant super abyssum antequam lux ista fieret: de qua consequenter hoc loco dicitur. CAPaliquid sunt tenebrae, sed ipsa lucis absentia tenebrae dicuntur. Sicut silentium non aliqua res est, sed ubi sonus non est, silentium dicitur. Et nuditas aliqua res non est, sed in corpore ubi tegumentum non est, nuditas dicitur. Et inanitas non est
Abbreviated transcription (Latin):
mamentũ. & congregentur aque. & appareat ari¬
da. ce ceta que in eodem libro ꝑordinem sic exponun¬
tur quemadmodum possint ea paruuli capere.
Que omĩa continent tam magna misteria. ut qͥs¬
quis ea didiscerit. omnium hereticorum uanita¬
tẽ uel ddoleat quia homines st̃: uel derideat quia
suꝑbi st̃. Sequitur in eodem libro. Tenebre erant
suꝑ abissum. Qd̃ manichei reprehendunt dicentes
Intenebris ergo erat cłs: anteqͣm faceret lucem. Ue¬
re ipsi sunt intenebris ignorantie: & ideo ñ intelli¬
gunt lucem inqua ds erat anteqͣm fateret istam
lucem. Non eñi norunt isti lucem nisi quam car¬
neis ocłis uident: ꝙ ideo istum solem quẽ parit
ñ solum cum bestiis maiorib s etiam cum mus¬
cis ce ũmiculis cernimus illi sic colunt: ut parti¬
culam dicant eẽ lucis illiꝰ inqua habitat ds. S
nos intelligamus aliam eẽ lucem inqua ds habitat:
unde ẽ illud lum̃ de quo in ȩuangłio dr̃. Erat lumen

Expanded text:
mamentum, et congregentur aquae, et appareat arimamentum, et congregentur aquae, et appareat arida, etc., quae in eo libro per ordinem sic exponuntur, quemadmQuae omnia continent tam magna mysteria, ut quisquis ea didicerit, omnium haereticorum vanitatem vel doleat quia homines sunt, vel derideat quia superbi sunt. 6. Sequitur in eodem libro, Et tenebrae erant super abyssum. Quod Manichaei reprehendunt dicentes: In tenebris ergo erat Deus, antequam faceret lucem? Vere ipsi sunt in tenebris ignorantiae, et ideo non intelligunt lucem, in qua Deus erat antequam faceret istam lucem. Non enim norunt isti lucem, nisi quam carneis oculis vident. Et ideo istum solem, quem pariter non solum cum bestiis majoribus, sed etiam cum muscis et vermiculis cernimus, illi sic colunt ut particulam dicant esse lucis illius in qua habitat Deus. Sed nos intelligamus aliam lucem esse in qua Deus habitat, unde est illud lumen de quo in Evangelio legitur, Erat lumen
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntatẽ homĩs nosse uellet cuiꝰ amic ñ eẽt.
om̃s eiꝰ inpudentiam aut stulticiam dericderent.¬
Non autem quisq efficitur amicꝰ dĩ nisi purga¬
tissimis morib: ꝙ illo fine p̃cepti de quo apłs
dĩc. Finis autem p̃cepri ẽ caritas de corde puro. &
conscientia bona: ce fide ñ ficta. Qd̃ isti si haberent:¬
os. terra autem erat in uisibilis ce in composita: sic rep̾hen¬
ta: Itaciuam uolunt scripturas cliuinas pͥus uitupa¬
re qm̃ nouisse: etiam res aꝑtissimas ñ intelligunt.
Quid enĩ manifestius dici potuit. qͣm hoc qͦo diclũ
ẽ. inp̾ncipio fecit cłs celum & t̾ramꝰ Terra autem e¬
rat inuisibilis & in composita: Id est in pͥncipio fẽc̃
os̃ celum ꝙe t̾ram. Terra autem ipsa qua m fecit qs
inuisibilis erat ce incomꝑosita. anteqͣm ds om̃iũ
rerum formas locis & sedib suis ordinata distincio¬
ne disponeret: anteqͣm diceret fiat lux. & fiat fir¬

Expanded text:
voluntatem hominis quis nosse vellet cujus amicus non est, voluntatem hominis quis nosse vellet cujus amicus non est, omnes ejus impudentiam aut stultitiam deriNon autem quisquam efficitur amicus Dei, nisi purgatissimis moribus, et illo fine praecepti de quo Apostolus dicit, Finis autem praecepti est charitas de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta os: Terra autem erat invisibilis, et incomposita, sic reprehenta? Itaque cum volunt Scripturas divinas prius vituperare quam nosse, etiam res apertissimas non intelligunt. Quid enim manifestius dici potuit quam hoc dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram; terra autem erat invisibilis et incomposita; id est, In principio fecit Deus coelum et terram; terra autem ipsa quam fecit Deus, invisibilis erat et incomposita, antequam Deus omnium rerum formas locis et sedibus suis ordinata distinctione disponeret: anteq
Abbreviated transcription (Latin):
bonus ẽ dłs quia ille fecit. Hec autem facta sc̃. nec
ea genuit de se ipso ut hoc eẽnt quod ipse e. s ea pec
ue nichilo ut ũ eẽnt equalia: nec ei aquo facta siuuit.
dendũ ẽ eis ut priꝰ um dĩcant uoluntatis huna¬
ne qui uoluntatẽ dĩ nosse. desiderant. Causas enu
uoluntatis dĩ scire querunt: cum uoluntas dĩ oĩ¬
um que sunt ipsa sit causa. Si eñ ht̃ causam uo¬
iuntas dĩ ẽ aliquid qd̾ antececlat uoluntate dĩ.
qd̾ nefas ẽ credere. Qui gͦ dĩc quare fecit as celũ qe¬
t̾ram: respondendum ẽ illi quia uoluit. holun¬
tas enim dĩ causa ẽ celi ce t̾re. & ideo maior ẽ uo¬
luntas qm celũ & t̾ra. Qui autemdĩt quare uo¬
e uoluntas dĩ. Nich autem maiꝰ inueniri potest
sõpessat gͦ se humana temeritas: & id qd ñ est
ñ querat. ne id qd̃ ẽ ñ inueniat. & si uoluntatem
di nosse quisq desiderat: fiat amitꝰ dõ. Quia si

Expanded text:
bonus est Deus, qui illa fecit; haec autem facta sunt; nec bonus est Deus, qui illa fecit; haec autem facta sunt; nec ea genuit de seipso, ut hoc essent quod ipse est; sed ea fecit de nihilo, ut non essent aequalia, nec ei a quo facta sunt, dendum est eis, ut prius vim discant voluntatis humanae, qui volvoluntatem Dei scire quaerunt, quod voluntas Dei omnium que sunt ipsa sit causa. Si enim habet causam voluntas, est aliquid quod antecedat voluntatem Dei, quod nefas est credere. Qui terram? respondendum est illi: quia uoluit. Voluntas enim Dei causa est caeli et terrae, et ideo maior quam caelum et terra. Qui autem dicit: quare uoest voluntas Dei. Nihil enim majus inveniri potest. Compescat ergo se humana temeritas, et id quod non est non quaerat, ne id quod est non inveniat. Et si voluntatem Dei nosse quisque desiderat, fiat amicus Deo. Certe si
Abbreviated transcription (Latin):
quid dixerit apłs paulꝰ: agnitionemq ueritatis que
ẽ scłm pietatem dĩ in spẽ uite et̾ne qͣm ꝓmisit ñ
mendax ds ante tempora et̾̃na. Cterna enim temꝑa
quid ante se habere potuerunt: Hoc gͦ cogant᷑
exponere. ut intelligant se ñ intelligere: cum teme¬
re uolunt rep̃hendere. qd̃ diligenter querere debu-¬
erunt. Si autem ñ dicunt quid placuit deo subito
facere celum & t̾ram: s tollunt inde subito ut hoc
tantum dicant quid placuit dõ facere celum ce t̾rã.
Non eñi coeuum dõ mundũ istum dicimꝰ: quia ñ
eiꝰ et̾nitatis ẽ hic mundus. cuiꝰ et̾nitatis ẽ ds̃. Mũ¬
dum quippe d̾s fecit. & sic cum ipsa creatura qm fe¬
cit ds. tempora ẽẽ ceꝑunt. & ideo dicunt᷑ et̃na tempora:
ñ tam̃ sic sunt et̾na temꝑa quomͦ et̾nus ẽ d̃s: quia
as est ante tempora qui fabricator ẽ tempoꝵ sĩc omĩa
que fecit qłs bona sunt ualde. s ñ sic bona sunt qͥ mͣ

Expanded text:
quid dixerit apostolus Paulus, Agnitionem veritatis quae quid dixerit apostolus Paulus, Agnitionem veritatis quae est secundum pietatem Dei in spem vitae aeternae, quam promisit non mendax quid ante se habere potuerant? Hoc ergo cogantur exponere, ut intelligant se non intelligere, cum temere volunt reprehendere quod diligenter quaerere debuerunt. Si autem non dicunt: Quid placuit Deo subito facere coelum et terram; sed tollunt inde, subito, et hoc tantum dicunt: Quid placuit Deo facere coelum et terram? Non enim coaevum Deo mundum istum dicimus, quia non ejus aeternitatis est hic mundus, cujus aeternitatis est Deus. Mundum quippe Deus fecit, et si cum ipsa creatura, quam fecit Deus tempora esse coeperunt, et ideo dicuntur aeterna tempora; non tamen sic sunt aeterna quomodo aeternus Deus est, quia Deus est ante tempora, qui fabricator est temporum, sicut omnia quae fecit Deus, bona sunt valde, sed non sic bona sunt, quomodo
Abbreviated transcription (Latin):
sent. respondit. Principium: qd & loquor uobis.
S ce si in pͥncipio temporis scł̃m fecisse celum ꝙ frã
credamus: debemus utiq intelligere qd̃ ante pͥnci¬
pium temporis. ñ erat tempꝰ. Ds eñi fecit & temꝑa.
& ideo anteqͣm faceret temꝑa. ñ erant temꝑa. Hon
g possumꝰ dicere fuisse aliquod tẽpꝰ qnͣdo d̾s ñdum
auquid fecerat. Quomͦ enĩ erat tempꝰ qd̃ ds ñ fecerat:
cum omĩum tempoꝵs ipse sit fabricator: E si tempus
cũ celo ce t̾ra eẽ cepit: ñ potest inueniri tempꝰ qͦ ds̃ ñ¬
dum fecerat celũ & t̾ram. Cum autem dr̃. quid ei
subito placuit: sic dr̃ qͣsi aliqua tempora transierit
quib nichil ds oꝑatus ẽ. Non eñi transire pot̾at tẽ¬
pus. qd ñdum fecerat ds̃: quia ñ potest ẽẽ oꝑator tẽ¬
pors. nisi qͥ ẽ ante temꝑa. Certe ce ipsi manichei le¬
gunt apłm paulũ: & laudant ce honorant. &e eius
epłas male interpretando decipiunt. Dicant gͦ nob

Expanded text:
respondit, Principium, quia et loquor vobis . Sed etsi in principio temporis Deum fecisse coelum et terram credamus, debemus utique intelligere quod ante principium temporis non erat tempus. Deus enim fecit et tempora: et ideo antequam faceret tempora, non erant tempora. Non ergo possumus dicere fuisse aliquod tempus quando Deus nondum aliquid fecerat. Quomodo enim erat tempus quod Deus non fecerat, cum omnium temporum ipse sit fabricator? Et si tempus cum coelo et terra esse coepit, non potest inveniri tempus quo Deus nondum fecerat coelum et terram. Cum autem subito placuit? sic dicitur quasi aliqua tempora transierint quibus Deus nihil operatus est. Non enim transire poterat tempus, quod nondum fecerat Deus; quia non potest esse operator temporum, nisi qui est ante tempora. Certe et ipsi Manichaei legunt apostolum Paulum, et laudant et honorant; et ejus Epistolas male interpretando multos decipiunt. Dicant ergo nobis
Abbreviated transcription (Latin):
suum ꝓtinet. ñ dr̃ transisse dies unus. nisi etiam
nocte transacta: cum factum ẽ mane. Sic deinceps
reliqui dies computantur: amane usq admane. Nũc
eñi quod factum ẽ mane oe transactus ẽ unus dies: in¬
cipit oꝑatio que sequitur abipso mane qd̾ iam factũ
ẽ. E post ipsam oꝑationem fit uesꝑa de inde mane. &
tnsit alt̾a clies: atq ita deinceps ceteri dies transeunt.

Expanded text:
suum pertinet, non dicitur transisse dies unus, nisi etiam suum pertinet, non dicitur transisse dies unus, nisi etiam nocte transacta cum factum est mane: sic deinceps reliqui dies computantur a mane usque in mane. Nunc enim cum factum est mane, et transactus est unus dies, incipit operatio, quae sequitur ab ipso mane quod jam factum est, et post ipsam operationem fit vespera, deinde mane, et transit alter dies: atque ita deinceps caeteri dies transeunt.
Abbreviated transcription (Latin):
dictũ est. uocari fecit. Quia sic distinxit oĩa & ordi¬
nauit. ut ce dicerni possent & nomina accipere. S
postea suo loco requiremꝰ utrum uere sic ẽ accipiendũ
quia uocauit dĩ. Qm̃ qͣntum accedimus inscripturiꝰ.
ce in eis assuescimus: tantum nob̃ locutiones earũ
in notescunt. Sic enim dicimus. ille paterfamilias
edificauit istam domũ. idẽ edificari fecit: & mul¬
ta talia ꝑom̃s libros diuinarum scripturarum
inueniunt᷑. & facta ẽ uesꝑa: & factum ẽ mane di¬
es unus. Q hic calumniant᷑ manichei: dum putãt
ita dictum eẽ. quasi a uesꝑa dies inceꝑit. Non intel¬
ligunt opationẽ illã qua lux facta ẽ. & diuisum ẽ
inter lucem ce tenebras: & uocata ẽ lux dies. & tene¬
bre nox. Hanc gͦ totam oꝑationẽ non intelligunt
ad diem ꝑtinere. Post hanc autem opationẽ tanqͣ
finito die. facta ẽ uesꝑa. S quia etiã nox ad diem

Expanded text:
dictum est, vocari fecit; quia sic distinxit omnia, et ordidictum est, vocari fecit; quia sic distinxit omnia, et ordinavit, ut et discerni possent, et nomina accipere. Sed postea suo loco requiremus, utrum vere sic est accipiendum, quia vocavit Deus; quoniam quantum accedimus in Scripturis et in eis assuescimus, tantum nobis locutiones earum innotescunt. Sic enaedificavit istam domum, id est, aedificari fecit, et multa talia per omnes libros divinarum Scripturarum Et facta est vespera, et factum est mane dies unus. Et hic calumniantur Manichaei, dum putant ita dictum esse, quasi a vespera dies coeperit. Non intelligunt operationem illam qua lux facta est, et divi sum est inter lucem et tenebras, et vocata est lux dies, et tenebrae nox; hanc ergo totam operationem non intelligunt ad diem pertinere: post hanc autem operationem tanquam finito die facta est vespera. Sed quia etiam nox ad diem
Abbreviated transcription (Latin):
noctem. hic ñ dictum ẽ fecit ds tenebras: quia tene¬
bre sicut suꝑiꝰ dictũ ẽ lucis absentia ẽ. Distinctio ta¬
men facta ẽ inter lucem & tenebras. quemad modũ
nos clamando facimꝰ uocem: suentium autẽ ñ sonã¬
do fatimꝰ. quia cessatio uocis silentium ẽ. Distingui¬
mus tam̃ sensu quodã inter uocem & suentium
&e illud uocamus uocem. illud silentium. Q uemad¬
modum gͦ recte dicimus facere suentium. sic recte
multis diuinarum scripturarum locis ds dr̃ facere
tenebras: quia lucem quib uult temporib &e locis.
uel ñ dat uel detrahit. hoc autem totũ ad intellectũ
nr̃m dictũ ẽ. Qua eñi lingua uorauit ds diem lucem.
&e tenebras noctem. utrum hebrea. an greca. an latina.
an aliqua alia: & sic omĩa que uocauit queri potest
qua lingua uocauerit. S apud dm̃ purꝰ inteuectus
ẽ. sine strepitu & diu̾sitate linguñrum. uocauit aũ

Expanded text:
noctem. Hic non dictum est, Fecit Deus tenebras; quia tenenoctem. Hic non dictum est, Fecit Deus tenebras; quia tenebrae, sicut superius dictum est, lucis absentia est: distinctio tamen facta est inter lucem et tenebras. Quemadmodum nos clamando vocem facimus; silentium autem non sonando facimus, quia cessatio vocis silentium est: distinguimus tamen sensu quodam inter vocem et silentium, et illud vocamus vocem, illud silentium; quemadmodum ergo recte dicimur facere silentium, sic recte multis divinarum Scripturarum locis Deus dicitur facere tenebras, quia lucem quibus vult temporibus et locis vel non dat, vel detrahit. Hoc autem totum ad intellectum nostrum dictum est. Qua enim lingua vocavit Deus diem lucem, et tenebras noctem? utrum hebraea, an graeca, an latina, an aliqua alia? et sic omnia quae vocavit, quaeri potest qua lingua vocaverit. Sed apud Deum purus intellectus est, sine strepitu et diversitate linguarum. Vocavit autem
Abbreviated transcription (Latin):
s placuisse ꝑfectum. Quid si dictum eẽt miratus est
d̾s lucem quia bona ẽ. quantum clamarent. qͣntum
litigarent: Admiratio eñĩ reuera de reb inspatis
nasci solet. E tam̃ legunt isti ce lauilant ineuan
dentium. Quis autem in illis fecerat ipsam fidem:
nisi ipse qui eam mirabatur: Qd̾ si &e aliꝰ eam fecisset:
ut quid miretur quis p̾sciꝰ erat: Si soluunt mani¬
chei questionẽ istam: uideant quia & illa solui pos¬
sunt. Si autem ñ soluunt: quid ista rep̃hendunt q̃
ad se nolunt ptinere. cum illa que adse ꝑtinere di¬
cunt ñ nouerint: Qd eñi miratur dñs. nob miran
dum ẽẽ significat: quib adhuc opus ẽ sic moueri.
s docentis magistri. Sic sunt & uerba ueteris testa¬
menti. que ñ dm̃ infirmum docent: s nr̃e infir¬
mitati blandiuntur. Nichil enim de deo digne dici
potest: nob̾ tam̃ ut nutriamur & adea ꝑueniamꝰ
que nullo humano sermone dici possunt. ea dñr

Expanded text:
sed placuisse perfectum. 14. Quid si dictum esset, Miratus est sed placuisse perfectum. 14. Quid si dictum esset, Miratus est Deus lucem quia bona est? quantum clamarent? quantum litigarent? Admiratio enim revera de rebus insperatis nasci solet, et tamen legunt isti, et laudant Dominumdentium . Quis autem in illis fecerat ipsam fidem, nisi ipse qui eam mirabatur? Quod si et alius eam fecisset, utquid miraretur, qui praescius erat? Si solvunt Manichaei quaestionem istam, videant quia et illa solvi potest. Si autem non solvunt, quid ista reprehendunt quae ad se nolunt pertinere, cum illa quae ad se pertinere dicunt, non noverint? Quod enim miratur Domindum esse significat, quibus adhuc opus est, sic monerised docentis magistri. Sic sunt et verba Veteris Testamenti, quae non Deum infirmum docent, sed nostrae infirmitati blandiuntur. Nihil enim de Deo digne dici potest. Nobis tamen ut nutriamur, et ad ea perveniamus quae nullo humano sermone dici possunt, ea dicuntur
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ facta ẽ lux. Hoc ñ solent reprehendere manichei:
s illud qd̃ sequitur. Q uidit ds iutem quia bona
Ẽ Dicunt enim. Ergo ñ nouerat d̾s iucem. aut ñ
nouerat bonum: Miseri homines qͥb displicet qd
dõ placuerunt oꝑa sua: cum uideant etiam ho¬
minem artificem. ũbi gr̃a. lignariũ fabrum qͣm¬
uis incomꝑatione sapientie & potentie dĩ pene
nullus sit. tam̃ tamdiu lignum cedere atq trac¬
tare dolancdo. asciando. planando. uel tornando
atq polientdo. quousq adartis regulas ꝑducat᷑
quantum potest. & placeat artifici suo. Nunqͥd
ergo quia placet ei qd̃ fecit: ideo ñ nouerat bo¬
num ÷ ꝓrsus nouerat intus in animo. ubi ars
ipsa pulcrior ẽ: quam illa que arte fabricant᷑
S qd̾ uidet artifex intus in arte. hoc foris pro¬
bat in oꝑe: oe hoc ẽ perfectum qd̃ artifici suo.
placet. Nidit ergo ds uicem quia bona ẽ. Quib
uerbis non ostenditur eluxisse deo insolitum uonũ.

Expanded text:
Et facta est lux. Hoc non solent reprehendere Manichaei, Et facta est lux. Hoc non solent reprehendere Manichaei, sed illud quod sequitur, Et vidit Deus lucem quia bona est. Dicunt enim: Ergo non noverat Deus lucem, aut non noverat bonum. Miseri homines, quibus displicet, quod Deo placuerunt opera sua, cum videant etiam hominem artificem, verbi gratia, lignarium fabrum, quamvis in comparatione sapientiae et potentiae Dei pene nullus sit, tamen tam diu lignum caedere atque tractare dolando, asciando, planando, vel tornando atque poliendo quousque ad artis regulas perducatur, quantum potest, et placeat artifici suo. Numquid ergo quia placet ei quod fecit, ideo non noverat bonum? Prorsus noverat intus in animo, ubi ars ipsa pulchrior est, quam illa quae arte fabricantur. Sed quod videt artifex intus in arte, hoc foris probat in opere, et hoc est perfectum quod artifici suo placet. Vidit ergo Deus lucem quia bona est: quibus verbis non ostenditur eluxisse Deo insolitum bonum,
Abbreviated transcription (Latin):
ue arbores. uel herba. & siqua similia. ab humo¬
re incipiunt formari atq nutriri. Hec gͦ nomina
oĩa siue celum ꝙ t̾ra. siue t̾ra inuisibił &e in cõ¬
posita. & abissus cum tenebris. aqua siue super
qm sp̃c ferebatur. nomina st̃ informis materie:
ut res ignota notis uocabulis insinuaret᷑ inꝑi¬
tiorib. Q ñ uno uocabulo. s multis: ne si unum eẽt.
hoc ẽẽ putaretur. qd̾ consueuerant homines in illo
uocabulo intelligere Dictum ẽ gͦ celum ce t̾ra: quia
incde futurum erat celum & t̾ra. Dicta ẽ t̾ra inuisi¬
bilis & incõposita. & tenebre suꝑ abissum: quia in¬
formis erat. & nulia specit cerni aut tractari po¬
terat ȩtiam si eẽt homo qui uideret atq tracta¬
ret. Dicta ẽ aqua quia facilis & ductilis subiace-¬
bat opanti: ut de ilia omĩa formarentur. S sub
his omĩb nõib mat̾ia erat in uisa. & informis:
de qua ds conidit mundum. & dĩx cds. fiat lux:¬

Expanded text:
ve arbores vel herbae, et sive arbores vel herbae, et simari atque nutriri. Haec ergo nomina omnia, sive coelum et terra, sive terra invisibilis et incomposita et abyssus cum tenebris, sive aqua super quam Spiritus ferebatur, nomina sunt informis materiae: ut res ignota notis vocabulis insinuaretur imperitioribus; et non uno vocabulo, sed multis, ne si unum esset, hoc putaretur esse quod consueverant homines in illo vocabulo intelligere. Dictum est ergo coelum et terra, quia inde futurum erat coelum et terra. Dicta est terra invisibilis et incomposita et tenebrae super abyssum, quia informis erat, et nulla specie cerni aut tractari poterat, etiamsi esset homo qui videret atque tractaret. Dicta est aqua, quia facilis et ductilis subjacebat operanti, ut de illa omnia formarentur. Sed sub his omnibus nominibus materia erat invisa et informis, de qua Deus condidit mundum. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
Adhuc multa habeo uob̃ dicere: s ñ potestis portare
mͦ. Ut quid gͦ dixerat. omĩa que audiui apatre
meo nota feci uob̃: nisi quia se sciebat hoc ẽẽ fac¬
turum: Sic etiam celum &e t̾ra potuit dici mat̾ia.
unde ñdum erat factum celum &e tra: s tamen ñ
aliunde faciendum erat. Innumerabiles locutioes
inscriptis diuinis inueniunt᷑: sic̃ inconsuetudine
sermonis nr̃i. cum id qd̾ certissime futurum sꝑa¬
mus. dicimꝰ iam factum puta. Hanc autẽ adhuc
informem matĩam. etiam t̾ram inuisibilẽ atq
incompositam uoluit appellare: quia inter oĩa
elementa mundi. t̾ra uidetur minus speciosa qͣ
cet̾a. Inuisibilẽ autem dĩx ꝓpt̾ obscuritatẽ: ce in¬
compositam ꝓpter informitatẽ. Candem ipsam
mat̾iam etiam aquam appellauit. suꝑ quam
potest attingere: humanis tamen uerbis nescio
utrum uel apaucis homĩb possit exponi. Prop¬
terea uͦ ñ absurde etiam aqua dicta ẽ ista mat̾ia.
quia oĩa que in t̾ra nascuntur siue animalia. si¬

Expanded text:
dicere, sed non potestis portare modo. Ut quid ergo dixerat: Omnia quae audivi a Patre meo, nota vobis feci, nisi quia se sciebat hoc esse facturum. Sic etiam coelum et terra potuit dici materia, unde nondum erat factum coelum et terra, sed tamen non aliunde faciendum erat. Innumerabiles tales locutiones in Scripturis divinis inveniuntur, sicut in consuetudine sermonis nostri, cum id quod certissime speramus futurum dicimus, Jam factum puta. 12. Hanc autem adhuc informem materiam, etiam terram invisibilem atque incompositam voluit appellare, quia inter omnia elementa mundi terra videtur minus speciosa quam caetera. Invisibilem autem dixit, propter obscuritatem; et incompositam, propter informitatem. Eamdem ipsam materiam etiam aquam appellavit, super quaintelligentia potest attingere, humanis tamen verbis, nescio utrum vel a paucis hominibus, possit exponi. Propterea vero non absurde etiam aqua dicta est ista materia, quia omnia quae in terra nascuntur, sive animalia, si
Abbreviated transcription (Latin):
atur. Qui autẽ desꝑant se posse inchatholica disci¬
plina inuenire qd̃ querunt: atteruntur errorib. E
si pseueranter inquirt̃: ad ipsos fontes a quib ab¬
errauerant post magnos labores fatigati atq sici¬
entes. & pene mortui reuertunt᷑. Primũ gͦ librum¬
ueteris testam̃ti qui inscribitur genesis. sic solent ma¬
nichei rep̃hendere. Qd̃ scriptũ ẽ. inpͥncipio fecit ds ce¬
ium & t̾ram: querunt in quo principio &e dicunt. Si
in pͥncipio aliquo tẽꝑis fecit ds celum & t̾ram : quid
cuit subito facere qd̃ numqͣm ante fecerat ꝑtemꝑa
et̾ua: His respondemus dm̃ in pͥncipio fecisse celũ
& t̾ram: non inpͥncipio temꝑis. s in xp̃o. cum u̾̃bũ

Expanded text:
atur . Qui autem desperant se posse in catholica disciatur . Qui autem desperant se posse in catholica disciplina invenire quod quaerunt, atteruntur erroribus; et si perseveranter inquirunt, ad ipsos fontes a quibus aberraverunt, post magnos labores fatigati atque sitientes, et pene mortui revertuntur. CAPUT IVeteris Testamenti, qui inscribitur Genesis, sic solent Manichaei reprehendere. Quod scriptum est, In principio fecit Deus coelum et terram, quaerunt, in quo principio; et dicunt: Si in princcuit subito facere quod nunquam ante fecerat per tempora aeterna? His respondemus: Deus in principio creavit coelum et terram, non in principio temporis, sed in Christo, cum Verbum
Abbreviated transcription (Latin):
uulos nr̃os. ñ inuenientes quomͦ sibi respondeant
irridere atq decipere: quia nulla scͥpt᷑a ẽ que ñ
apud eos qui illã ñ intelligunt. facile possit repre¬
hendi. S ideo diuina ꝓuidentia multos diu̾si
erroris hereticos eẽ ꝑmittit: ut cum insultant
nob̾ ce int̾rogant nos. ea que nescimꝰ. uel sic excu¬
ciamus pigritiam. & diuinas scripturas nosse cu¬
piamus. Propterea ce apls dicit. Oportet multas here
ses ẽẽ: ut ꝓbati manifesti fiant inter uos. Hi eñĩ deo
ꝓbati sunt qui bene possunt docere: s manifesti hõĩb
ẽẽ ñ possunt nisi cum docent. Docere autem nolunt
no excitent᷑. & de imꝑicia sua erubescant sibi. ce de illa
impitia ꝑielitari se sentiant. Qui homines si bone
sunt fidei. ñ cedunt hereticis: s quid eis respondeant
diligenter inquirunt. Nec eos deserit ds. ut petentes
accipiant. & querentes inueniant: & pulsantib api¬

Expanded text:
vulos nostros, non invenientes quomodo sibi respondeant, vulos nostros, non invenientes quomodo sibi respondeant, irridere atque decipere: quia nulla Scriptura est, quae non apud eos qui illam non intelligunt, facile possit reprehendi. Sed ideo divina providentia multos diversi erroris haereticos esse permittit, ut cum insultant nobis, et interrogant nos ea quae nescimus, vel sic excutiamus pigritiam, et divinas Scripturas nosse cupiamus. Propterea et Apostolus dicises esse, ut probati manifesti fiant inter nos. Hii enim deo probati sunt, / qui bene possesse non possunt, nisi cum docent; docere autem nolunt,no excitentur, et de imperitia sua erubescant sibi, et de illa imperitia sua periclitari se sentiant. Qui homines si bonae sunt fidei, non cedunt haereticis, sed quid eis respondeant diligenter inquirunt. Nec eos deserit Deus, ut petentes accipiant, et quaerentes inveniant, et pulsantibus aperi
Abbreviated transcription (Latin):
i eligerent manichei quos decipent:
eligeremꝰ &e nos uerba. quib eis res¬
ponderemus.Cũ uero illi & doctos
litteris & indoctos errore suo ꝑse¬
quant᷑: &e cum ꝓmittunt uerita¬
tem a ueritate conentur a uertere. ñ ornato politoq
sermone. s reb manifestis conuincenda ẽ uanitas
eorum. Placuit enĩ mͥ quorundã uere xp̃ianoꝵ sen¬
tentia. qui cum siit eruditi liberalib litt̾is. tamen
alios libros nr̃os qͦs aduersus manicheos edidimꝰ
cũ legissent. uiderunt eos abimꝑiciorib aut ñ aut
difficile intelligi. & me beniuolentissime monuerũt
ut cõmunem loquendi consuetudinẽ ñ desererem:
si errores illos tam ꝑniciosos ab anumis etiam in ꝑi¬
torum expellere cogitarẽ. Hunc enĩ sermonem usi¬
tatũ & simplicẽ etiam docti indoctiq intelligunt:
illũ autem indocti ñ intelligunt. Solent gͦ mani¬
chei scripturas ueteris testamenti qͣs ñ nouerunt
uituꝑare: & in ea uituꝑatione infirmos & par¬

Expanded text:
i eligerent Manichaei quos deciperent, eligeremus et nos verba quibus eis responderemus: cum vero illi et doctos litteris, et indoctos errore suo persequantur, et cum promittunt veritatem, a veritate conentur avertere; non ornato politoque sermone, sed rebus manifestis convincenda est vanitas eorum. Placuit enim mihi quorumdam vere christianorum sententia, qui cum sint eruditi liberalibus litteris, tamen alios libros nostros, quos adversus Manichaeos edidimus, cum legissent, viderunt eos ab imperitioribus, aut non aut difficile intelligi, et me benevolentissime monuerunt ut communem loquendi consuetudinem non desererem, si errores illos tam perniciosos ab animis etiam imperitorum expellere cogitarem. Hunc enim sermonem usitatum et simplicem etiam docti intelligunt, illum autem indocti non intelligunt. 2. Solent ergo Manichaei Scripturas Veteris Testamenti, quas non noverunt, vituperare, et ea vituperatione infirmos et par
Abbreviated transcription (Latin):
tiatur nec nubes se colligant: quia excedit alti¬
tudine sua totum istum aerem humidum in quo
solebant nescio quorum sacrificiorum causa memo¬
rati montis catum̃ ascendere. & aliqͣs notas in
puluere scribere: qͣs alio anno integras inueniebãt.
Qd̾ fieri ñ posset: si uentum aut pluiiam locus
ile pateretur. Dẽ inde quia tenuitas aeris ult̾
qui ibi ẽ ñ eos inspirabat. durare ibi ñ poterant:
nisi spongias humectas narib applicarent. unde
crassiorem & consuetum sp̃m ducerent. Hi eͦ indica¬
uerunt etiam nullam se auem in eo loco aliquan¬
do uiddisse. Non itaq in merito ñ solũ pisces oe cet̾a
que in aquis sunt animalia. s aues etiam de aqͥs
natas eẽ. fidelissima scripta cõmemorat: quia ꝑ
istũ aerem uolare possunt. qui de maris & t̾re hu¬
morib surgit. Et dixit ds. Eiciat fra animam ui

Expanded text:
tiatur, nec nubes se colligant, quia excedit altitiatur, nec nubes se colligant, quia excedit altitudine sua totum istum aerem humidum in quo solebant, nescio quorum sacrificiorum causa, memorati montis cacumen ascendere, et aliquas notas in pulvere scribere, quas alio anno integras inveniebant: quod fieri non posset, si ventum aut pluviam locus ille pateretur. Deinde quia tenuitas aeris illius qui ibi est, non eos inspirabat, durare ibi non poterant, nisi spongias humectas naribus applicarent, unde crassiorem et consuetum spiritum ducerent: hi ergo indicaverunt se etiam nullam avem in eo loco aliquando vidisse. Non itaque immerito non solum pisces et caetera quae in aquis sunt animalia, sed etiam aves de aquis natas esse, fidelissima Scriptura commemorat; quia per istum aerem volare possunt, qui de maris et terrae humoribus surgit. CAPUT XVI.-- Perniciosa animanti
Abbreviated transcription (Latin):
C uidit ds quia bona sunt: ce benedixit illa ds̃ dicens.
Crescite & multiplicamini. & replete aquas maris: ꝙ
uolatilia multiplicentur suꝑ t̾ram. Et facta ẽ uespa:
& factum ẽ mane dies quintus. Hec solent rep̃hen¬
dere querentes uel potius calũpniantes quare animalia
ñ solũ ea que inaquis uiuunt. s etiam aqua in aere
uolitant. & omĩa pennata: de aquis nata scriptum
sit. S sciant om̃s qͦs hec mouent. istũ aerem nebulo¬
sum & humidum. in quo aues uolant. a doctissi¬
mis homĩb qui hec diligent̾ inquirunt. cũ aqͥs
solere deputari. Contrescit enim &e crassus efficit̃
exalationib: & quasi uaporib maris & t̾re. &e de iplo
humore pinguescit quodãm᷑ ut uolatus auium
portare possit. Ideo ꝑnoctes etiam serenas rorat.
cuiꝰ roris gutte mane inherbis inueniunt. Nam
mons ille macedonie qui olimpꝰ uocatur. tante
altitunis eẽ dr̃. ut in eiꝰ catumine nec uentus sen¬

Expanded text:
Et vidit Deus quia bona sunt; et benedixit illa Deus dicens: Et vidit Deus quia bona sunt; et benedixit illa Deus dicens: Crescite et multiplicamini, et replete aquas maris, et volatilia multiplicentur super terram. Et facta est vespera, et factum est mane dies quintus. Hic solent reprehendere, quaerentes vel potius calumniantes, quare animalia non solum ea quae in aquis vivunt, sed etiam ea quae in aere volitant, et omnia pennata de aquis nata scriptum sit. Sed sciant omnes quos haec movent, istum aerem nebulosum et humidum, in quo aves volant, a doctissimis hominibus qui haec diligenter inquirunt, cum aquis solere deputari. Concrescit enim et crassus efficitur exhalationibus et quasi vaporibus maris et terrae, et de ipso humore pinguescit quodammodo ut volatus avium portare possit. Ideo per noctes serenas etiam rorat, cujus roris guttae mane in herbis inveniuntur. Nam mons ille Macedoniae, qui Olympus vocatur, tantae altitudinis esse dicitur, ut in ejus cacumine nec ventus sen
Abbreviated transcription (Latin):
gas. & ꝑ pͥncipiũ pͥncipatũ: manifestũ ẽ quia ꝑdiẽ
sol principatum tenet. luna uͦ ꝑ noctem: quia & si
cetera sidera tunc apparent. illa tam̃ suo fulgore
omĩa suꝑat: & ideo princeps eorum rectissime dr̃.
test hec fieri calumpnia. ut dicatur. Quomͦ d̾s̃ iam
diuiserat. suꝑiꝰ inter diem & noctem: si hoc quarto
die sydera faciunt: Sic gͦ hic dictum ẽ diuidant
inter diem & noctem. tanquam si diceret᷑. sic inter
se diuidant diem & noctẽ: ut soli dies detur. nox
s ñdum int̾ sidã. ut iam certum ẽẽt de syderum nu¬
mero quid ꝑdiem: & quid ꝑnoctem appareret ho¬
rum iuiuarum: & uolatilia uolantia suꝑ t̾ram.
sub firmam̃to celi. E sic ẽ factum. Q fecit d̾s cetos
magnos. & omnem animam animaliũ. & repen¬
tium quȩ ciecerũt aque scđm uniꝰciuiꝰq genus. &
om̃e genus uolatile pennatum scđm uniuscuiꝰq genus.

Expanded text:
gas, et per principium principatum, manifestum est, quia per diem gas, et per principium principatum, manifestum est, quia per diem sol principatum tenet; luna vero per noctem, quia etsi caetera sidera tunc apparent, illa tamen suo fulgore superat omnia, et ideo princeps eorum rectissime dicittest hic fieri calumnia, ut dicatur: Quomodo jam Deus diviserat superius inter diem et noctem, si hoc, quarto die, sidera faciunt? Sic igitur hic dictum est, Dividant inter diem et noctem, tanquam si diceretur, Sic inter se diem dividant et noctem, ut soli dies detur, nox ndum inter sidera, ut jam certum esset de siderum numero, quid per diem et quid per noctem appareret horum vivarum, et volatilia volantia super terram sub firmamento coeli. Et sic factum est. Et fecit Deus cetos magnos, et omnem animam animalium et repentium quae ejecerunt aquae secundum uniuscujusque genus, et omne genus volatile pennatum secundum genus.