comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
conicere liceat: S obscura hec ẽẽ. ⁊ in cassum ab animis
lippientib queri: quisqͥs bonus rerum existimator est
uidet. Qua re illa potius. que de uoluntate atq pecca¬
to dicta sunt. illa inqͣm que summa iusticia neminem rõ¬
ne utentem ignorare ꝑmittit. illa que si auferantur
nobis. nicħ est uñ disciplina uirtutis inchoetur. nicħ
unde a uiciorum morte surgatur. etiam atq etiam
considerata: satis clare ac dilucide manicheorum he-¬
resim falsam ẽẽ conuincunt. Horum simile est. quod
de penitendo nunc dicam. Nlam ut inter omnes sa¬
nos constat.⁊ quod ipsi manichei non solum fatent᷑.
s ⁊ precipiunt: utile est penitere peccanti. Quid gͦ
nunc in hanc rem diuinarum scripturarum testi¬
monia que usq quaq diffusa sunt colligam: Noxẽ
etiam ista nature: neminem stultum reihuius noti¬
cia deseruit. Hoc nobis nisi eẽt penitus insitum:

Expanded text:
conicere liceat? sed haec obscura esse et incassum ab animis conicere liceat? sed haec obscura esse et incassum ab animis lippientibus quaeri quisquis bonus rerum existimator est, uidet. quare illa potius, quae de uoluntate atque peccato dicta sunt, illa, inquam, quae summa iustitia neminem ratione utentem ignorare permittit, illa quae si auferuntur nobis, nihil est, unde disciplina uirtutis inchoetur, nihil, unde a uitiorum morte surgatur, etiam atque etiam considerata satis clare ac dilucide Manichaeorum haeresim falsam esse conuincunt. Horum simile est, quod de paenitendo nunc dicam. nam ut inter omnes sanos constat et quod ipsi Manichaei non solum fatentur. sed et praecipiunt, utile est paenitere peccati. quid ego nunc in hanc rem diuinarum scripturarum testimonia, quae usquequaque diffusa sunt, colligam? uox est etiam ista naturae: neminem stultum rei huius notitia deseruit; hoc nobis nisi esset penitus insitum,
Abbreviated transcription (Latin):
placet. Tamen si eam sol uelit imitari. fingamus em̃
eum posse habere huiusmodi uoluntatem: cuinon
summe ac uire displiceat: Ex quib illud est quod m¬
telligi uolo: etiamsi sunt anime. quod interim me̾tũ
est corporeis officiis non peccato s natura dedite: nosq
quamqͣm sint inferiores. aliqua tamen interiore uici¬
nitate contingunt. non illas ideo malas haberi oporte¬
re: quia nos cum eas sequimur. ⁊ corporea diligimus.
mali sumus. Propterea enim corporea diligendo pecca¬
mus: quia spiritalia diligere ⁊ iusticia iubemur ⁊ na¬
tura possumus: & tunc in nr̃o genere optimi ⁊ beatissi¬
mi sumus. Quamobrem quid habeat argumenti estu-¬
ans in utraꝙ parte deliberatio mͦ in peceatum prona.
modo in recte factum subuecta. ut duo animarum gn̾a.
quorum alterius natura ex deo sit. alterius non sit coga¬
mur accipere: cum alias tot causas alternantes cogõnes

Expanded text:
placet; tamen si eam sol uelit imitari — fingamus enim placet; tamen si eam sol uelit imitari — fingamus enim eos posse habere huiusmodi uoluntates —, cui non summe ac iure displiceat ? ex quibus illud est. quod intellegi uolo. etiam si sunt animae — quod interim incertum — corporeis officiis non peccato, sed natura deditae nosque, quamquam sint inferiores, aliqua tamen interiore uicinitate contingunt, non illas ideo malas haberi oportere, quia nos, cum eas sequimur et corporea diligimus, mali sumus. propterea enim corporea diligendo peccamus, quia spiritalia diligere et iustitia iubemur et natura possumus et tunc in nostro genere optimi et beatissimi sumus. Quamobrem quid habet argumenti aestuans in utramque partem deliberatio modo in peccatum prona, modo in recte factum subuecta, ut duo animarum genera, quorum alterius natura ex deo sit, alterius non sit, cogamur accipere, cum alias tot causas alternantis cogitationis
Abbreviated transcription (Latin):
si illas inferiores sequi ⁊ umitari uoluerint. peccando fiuint
male: non quia malas. s quia male imitantur. Ab illis
enim agitur. ꝓprium. ab istis appetitur alienum. Unde
ille in suo gracdu manent: iste ad inferiora ñguntur. ue¬
lud cum homines ferma sectantur. Pulchre namq ince¬
dit quadrupeclans equus: at si hoc homo pedib manib ꝙ
meditetur: quis eum uel palearum cybo dignum putet:
Recte gͥ plerumq improbamus imitantem. cum eum
quem imitatur probemus. Improbamus autem non
quia non sit assecutus: s quia omnino assequi uoluit.
In equo enim probamus illud.: cui qͣntum p̃pomimus ho¬
minem: tantum offenlimur. quod inferiora sectatur.
quid in emittenda inter ipsos homines uoce: nonne
quod p̃cobene facit. etiam si clarius id faciat p̾tor uisa¬
niis est: Celestia suscipe. lucens luna laudatur: suoq
laudatur cursu atq uicib: bene considerantib satis

Expanded text:
si illas inferiores. sequi et imitari uoluerint peccando fiunt si illas inferiores. sequi et imitari uoluerint peccando fiunt malae, non quia malas, sed quia male imitantur. ab illis enim agitur proprium, ab istis adpetitur alienum: unde illae in suo gradu manent, istae ad inferiora merguntur. uelut cum homines ferina sectantur. pulchre namque incedit quadrupedans equus; at si hoc homo pedibus manibusque meditetur, quis eum uel palearum cibo dignum putet? recte igitur plerumque inprobamus imitantem, cum eum, quem imitatur, probemus. inprobamus autem non quia non sit adsecutus, sed quia omnino adsequi uoluit. in equo enim probamus illud, cui quantum praeponimus hominem, tantum offendimur, quod inferiora sectatur. quid ? inter ipsos homines in inmittenda uoce nonne quod praeco bene facit, etiamsi clarius ac melius id faciat praetor, insanus est ? caelestia suspice: lucens luna laudatur suoque laudatur cursu atque uicibus bene considerantibus satis
Abbreviated transcription (Latin):
talib facti. Eo contingit. ut cum ad meliora conantib
nobis consuetudo facta cum carne. ⁊ peccata nr̃a quodam
modo militare contra nos. ⁊ difficultatem nobis facere ce¬
perint. non nulli stulti aliud genus animarum quod
non sit ex deo supersticione obtunsissima arbitrentur:
Quamqm etiam si eis concedatur inferiore alio genere
animarum nos illici adturpia: non inde conficiunt
aut illas naturas malas ẽẽ: aut istas summum bonum.¬
Fieri enim pot̾: ut propͥa ille uoluntate appetendo quod
non licebat hoc est peccanclo. ex bonis facte sint male:
rursusq fieri bone possint. quod non fit qmdu maneN
in peccato: at si se alias occulta quadam suasione tradu¬
cant: deinde ut omnino male non sint. s in suo gñe
quamuis inferiore opus proprium sine ullo pectato exer¬
ceant. Iste autem superiores. quib actionem longe pre¬
stantiorem rerum moderatrix iusticia summa tribuerit.

Expanded text:
talibus facti. eo contingit, ut cum ad meliora conantibus talibus facti. eo contingit, ut cum ad meliora conantibus nobis consuetudo facta cum carne et peccata nostra quodam modo militare contra nos et difficultatem nobis facere coeperint. nonnulli stulti aliud genus animarum. quod non sit ex deo. superstitione obtunsissima suspicentur. Quamquam etiam si eis conanimarum nos inlici ad turpia, non inde conficiunt aut illas naturas malas efieri enim potest. ut propria illae uoluntate adpetendo, quod non licebat, hoc est peccando, ex bonis factae sint malae rursusque fieri bonae possint. sed ut fit quamdiu manent in peccato, ad sese alias occulta quadam suasione traducant; deinde, ut omnino malae non sint. sed in suo genere quamuis inferiore opus proprium sine ullo peccato exerceant; istae autem superiores, quibus actionem longe praestantiorem rerum moderatrix iustitia summa tribuerit.
Abbreviated transcription (Latin):
eligentem. S plerumq illud libet. hoc dĩcet: quorũ nos
in medio positi fluctuamus. Nec mirum. Ita erum nunc
constituti sumus. ut ⁊ per carnem uoluntate affici: ⁊ per
sp̃m honestate possimus. qua re non duas animas hinc fateri
cogor. Possumus enim melius ⁊ multo expeditius intelli¬
gere duo genera rerum bonarum. quorum tamen neutr̃
ab auctore deo sit alienum: animamq unam exdiuersis
affici partib. inferiore ac superiore: uel quod certe ita di¬
ci pot̾. exteriore atq interiore. Ista sunt duo genera: que
sensibilium ⁊ intelligibilium nomine pauloante tracta¬
uimus: que carnalia ⁊ spiritalia libentius ⁊ familiarius
nos uocamus. S factum est nobis difficile a carnalib absti¬
nere: cum panis nr̃ uerissimus spiritalis sit. Cum labore
namiq nunc comedinus panem: neq enim nullo in sup¬
plicio sumus. percato transgressionis mortales ex inmor¬

Expanded text:
eligentem; sed plerumque illud libet, hoc decet, quorum nos eligentem; sed plerumque illud libet, hoc decet, quorum nos in medio positi fluctuamus. nec mirum: ita enim nunc constituti sumus, ut et per carnem uoluptate adfici et per spiritum honestate possimus. quare non duas animas hinc fateri cogor? possumus enim melius et multo expeditius intellegere duo genera rerum bonarum, quorum tamen neutrum ab auctore deo sit alienum, animam unam ex diuersis adficere partibus, inferiore ac superiore. uel quod recte ita dici potest, exteriore atque interiore. ista sunt duo genera, quae sensibilium et intellegibilium nomine paulo ante tractauimus, quae carnalia et spiritalia libentius et familiarius nos uocamus. sed factum est nobis difficile a carnalibus abstinere, m cum panis uerissimus noster spiritalis sit. cum labore namque nunc comedimus panem. neque enim nullo in subplicio sumus peccato transgressionis mortales ex inmor
Abbreviated transcription (Latin):
Etenim mali commixtione coguntur: sita coguntur
ut resistendi potestas nulla sit. non peccant. Si est in
potestate sua resistere. ⁊ ꝓpͥa uoluntate sua consentiunt:
curtanta bona in summo malo. cur hoc malum in sum¬
mo bono ꝑ doctrinã illorum cogimur inuenire: nisi
quia neq illud malum est quod suspicione inducunt.
neꝙ hoc summum bonum quod supersticiõe perũtunt:
At si duob istis generib animarum delirare illos ⁊ errare
docuissem. aut certe ipse didicissem: quid remanere pote¬
rat. cur mͥ iam de ulla re audiendi aut consulendi uide¬
rentur: An ut discerem hinc ostendi animarum duo eẽ
genera: quod in deliberando nunc in malam partem nunc
inbonam mutat assensio: Cur non magis hoc signum
est unius anime: que de libera illa uoluntate huc ⁊ huc
ferri. hinc atq hine referri potest: Nam mͥ cum accidit
unum: me sentio utrumq considerantem: alterutrum

Expanded text:
at enim mali commixtione coguntur. si ita coguntur. at enim mali commixtione coguntur. si ita coguntur. ut resistendi potestas nulla sit. non peccant: si est in potestate resistere sua et propria uoluntate consentiunt, cur tanta bona in summo malo, cur hoc malum in summo bono per doctrinam illorum cogimur inuenire, nisi quia neque illud malum est quod suspicione inducunt neque hoc summum bonum quod superstitione peruertunt? At si de duobus istis generibus animarum delirare illos et errare docuissem aut certe ipse didicissem, quid remanere poterat, cur mihi iam de ulla re audiendi uel consulendi uiderentur? an ut discerem hinc ostendi animarum duo esse genera, quod in deliberando nunc in malam partem, nunc in bonam nutat adsensio? cur non magis hoc signum est unius animae, quae libera illa uoluntate huc et huc ferri, hinc atque hinc referri potest ? nam mihi cum accidit. unum me sentio utrumque considerantem alterutrum
Abbreviated transcription (Latin):
tabile pia ratio profitetur ⁊ docet. credat ẽẽ substantiã:
Ecce enim cum manifestum sit non peccare animas. in
eo quod non sunt tales quales ẽẽ non possunt: unde iã
constat nescio quas illas inducticias nullomodo peccare.
ẽẽ peccata: non inueniant quib ea tribuant. nisi bono
gñi animarum ⁊ substantie cłi. Maxime autem urgent᷑
auctoritate xp̃iana. Numqͣm enim dari negauerunt
ueniam peccatorum: cum fuerit ad łm quisq conu̾sus.
Numqͣm dixerunt. ut alia multa: quod scripturis diui¬
nis hoc quispiam corruptor inseuerit. Quib gͥ peccata
donantur: Si alieni gn̾is illis malis possunt ⁊ bone fie¬
ri: possunt dĩ regnum possidere cum xp̃o. Quod isti
quia negant: nec habent alterum genus. nisi earum
quas de substantia cłi ẽẽ perhibent: restat ut non solũ
etiam ipsas. s ipsas solas peccare fateantur. Ego autem
nichil pugno. utrum non sole peccent: peccant tamen:

Expanded text:
tabile pia ratio profitetur et docet. credat esse substantiam ? tabile pia ratio profitetur et docet. credat esse substantiam ? ecce enim cum manifestum sit non peccare animas in eo, quod non sunt tales, quales esse non possunt — unde iam constat nescio quas illas inducticias nullo modo peccare et esse peccata, non inueniant, quibus ea tribuant, nisi bono generi animarum et substantiae dei. maxime autem urgentur auctoritate christiana; numquam enim negauerunt dari ueniam peccatorum, cum fuerit ad deum quisque conuersus: numquam dixerunt — ut alia multa —, quod scripturis diuinis hoc quispiam corruptor inseruerit. quibus ergo peccata donantur? si alienigenis illis malis, possunt et bonae fieri, possunt dei regnum possidere cum Christo. quod isti quia negant nec habent alterum genus nisi earum, quas de substantia dei esse perhibent, restat, ut non solum etiam ipsas, sed ipsas solas peccare fateantur. ego autem nihil pugno: non solae peccent. peccant tamen.
Abbreviated transcription (Latin):
non fecit quod facere non potuit. summe inquita¬
tis est. ⁊ insanie. Quamobrem ille anime quicqͣd faci¬
unt. si natura non uoluntate faciunt: id ẽ si libero
⁊ ad faciendum ⁊ ad non faciendum motu animi ca-¬
rent: si deniq his abstinendi ab opere suo potestas nul¬
la conceditur: peccatum earum tenere non possumus.
At omnes fatentur.⁊ malas animas iuste. ⁊ eas que ñ
peccauerunt in uiste clampnari. Farentur gͥ eas malas
ẽẽ que peccant. Ille autem sicut ratio docuit: non pec¬
cant. Animarum gͦ malartim genus nescio quod ex¬
traneum. quod a manicheis inducit᷑: nullum est. Nlunc
bonum illud genus uideamus: quod rursus ita laudant:
ut ip̃am cłi substantiam dicant eẽ. Quanto autem melius
est. ut suum quisq ordinem meritumq cognoscat. nec
ita sacrilega superbia uentiletur: ut cum se tociens
cuminutari sentiat. sumini illus boni quod incõmu-¬

Expanded text:
non fecit, quod facere non potuit, summae iniquitanon fecit, quod facere non potuit, summae iniquitatis est et insaniae. quamobrem illae animae quicquid faciunt. si natura, non uoluntate faciunt, id est si libero et ad faciendum et ad non faciendum motu animi carent, si denique his abstinendi ab opere suo potestas nulla conceditur, peccatum earum tenere non possumus. at omnes fatentur et malas animas iuste et eas, quae non peccauerunt, iniuste damnari: fatentur igitur eas malas esse, quae peccant. illae autem, sicut ratio docuit, non peccant; animarum ergo malarum genus nescio quod extraneum, quod a Manichaeis inducitur. nullum est. Nunc bonum illud genus uideamus, quod rursus ita laudant, ut ipsam dei substantiam dicant esse. quanto autem melius est, ut suum quisque ordinem meritumque cognoscat nec ita sacrilega superbia uentiletur, ut cum se totiens commutari sentiat, summi illius boni, quod incommu
Abbreviated transcription (Latin):
Si nullas nullum meritorum udicium est. nulla proui¬
dentia: ⁊ casu potius qͣm rõne mundus amministratur.
uel potius non amministratur: non enim amministra¬
tio casib dancla est. Hocautem si omnib qualibet reli-¬
gione deuinctis credere nefas est: restat ut aut sit ali-¬
quarum animarum dampnatio: aut nulla peccata
sint. S si nulla peccata sunt: etiam nullum malum.
quod isti si dixerint: heresim suam uno ictu interficient.
Cumuenit gͥ mͥ cumeis: aliquas animas diuina lege u¬
ditioq dampnari. An hee si bone sunt. que illa iusticia ẽ:
Si male:: natura an uoluntate. S natura ẽẽ male ani-¬
me nullomͦ queunt. Uñ hoc docemus: De superiorib
diffinitionib uoluntatis atq percati. Quia dicere ani¬
mas ⁊ malas eẽ. ⁊ nicħ peccare sine plenum est dem̃tie:
dicere autem peccare sine uoluntate magnum delira¬
mentum est: ⁊ peccati reum tenere quemqͣm. qui a

Expanded text:
si nullas, nullum meritorum iudicium est. nulla prouisi nullas, nullum meritorum iudicium est. nulla prouidentia, et casu potius quam ratione mundus administratur uel potius non administratur; non enim administratio casibus danda est. hoc autem si omnibus qualibet religione deuinctis credere nefas est. restat. ut aut sit aliquarum animarum damnatio aut nulla peccata sint. sed si nulla peccata sunt, etiam nullum malum: quod isti si dixerint. haeresim suam uno ictu interficient. conuenit igitur mihi cum eis aliquas animas diuina lege iudicioque damnari. at hae si bonae sunt, quae illa iustitia est? si malae. natura, an uoluntate? sed natura esse malae animae nullo modo queunt. unde hoc docemus? de superioribus definitionibus uoluntatis atque peccati. quia dicere animas et malas esse et nihil peccare plenum est dementiae, dicere autem peccare sine uoluntate. magnum deliramentum est. et peccati reum tenere quemquam, quia
Abbreviated transcription (Latin):
intelligatur: quod ergo nunc uix paucis bonis iustisq
conceditur: id tunc illud merum malum nullo bono
adiuuante iam poterat: Si autem anime ille corpora
gerebant.⁊ id oculis uiderant: que lingue quȩ pectora.
que ingenia laudandis istis oculis predicandisq suffici¬
unt. quib uix possunt mentes iustorum adequari: qͣnta
bona inuenimus in summo malo: Si enuim uidere d̾m
Porro quod uidere bonum est. unde fieri pot̾: ut posse
uidere sit malum: Quappter quisqͥs in illis oculis uel
in illis mentib fecit. ut ab hiis posset uideri diuina sub¬
stantia: magnum ⁊ ineffabili laude dignissimum bo¬
num fecit Si autem non est factum: s. ip̃m ꝑ se tale ac
sempiternum erat: difficile hoc malo quicqͣm melius
inuenitur. Postremo ut nicħ horum lauclandorum ha¬
beant ille anime. que illorum rõnib habere coguntur:
quererem utrum aliquas an nullas animas d̾s cdampnet.

Expanded text:
intellegatur ? quod ergo nunc uix paucis bonis iustisque intellegatur ? quod ergo nunc uix paucis bonis iustisque conceditur. id tunc illud merum malum nullo bono adiuuante iam poterat? si autem illae animae corpora gerebant et id oculis uiderant, quot linguae, quot pectora, quae ingenia laudandis istis oculis praedicandisque sufficiunt, quibus uix possunt mentes iustorum adaequari ? quanta bona inuenimus in summo malo ? si enim uidere deum porro quod uidere bonum est. unde fieri potest. ut posse uidere sit malum? quapropter quisquis uel in illis oculis uel in illis mentibus fecit. ut ab his posset uideri diuina substantia. magnum et ineffabili laude dignissimum bonum fecit. si autem non factum, sed ipsum per se tale ac sempiternum erat difficile hoc malo quicquam melius inuenitur. Postremo ut nihil horum laudandorum habeant illae animae. quae illorum rationibus habere coguntur, quaererem, utrum aliquas an nullas animas deus damnet:
Abbreviated transcription (Latin):
enim aliter appet posset. S in summo malo ante
commixtionem quam p̾dicant: nullum unqͣm bonũ
fuit. Unde gͥ ibi uel scientia uel opinio boniẽe potuit.
An nich uolebant quod apud se eẽt: atq illud bonum
uerum quod extra erat appetebant. Ista uero preclara ⁊
magna laude predicanda uoluntas est quo summum
appetitur ⁊ uerum bonum. Unde gͥ in summo malo
motus animi tanta laude dignissimus: An studio nocẽ¬
di appetebãt: Primo eadem reuoluitur ratio. Qui enĩ
nocere uult: bono aliquo uult priuare alium. ꝓpter
aliquod bonum suum. Erat gͥ meis uel scientia boni
uel opinio: que in summo malo nullo modo ẽẽ debe¬
bat. Deinde bonum illud extra se positum cui nocere
studebant: utrum omnino eẽt unde cognouerant:
Si in tellex̾ant: quid talimente preclarius: An quicqͣm
est aliud quo magnis laborib omnis bonorum porriga¬
tur intentio: nisi ut summum illud. ⁊ sincerum bonũ

Expanded text:
enim aliter adpeti posset. sed in summo malo ante enim aliter adpeti posset. sed in summo malo ante commixtionem, quam praedicant, nullum umquam bonum fuit. unde igitur ibi uel scientia uel opinio boni esse potuit? an nihil uolebant, quod apud se esset, atque illud bonum uerum, quod extra erat, adpetebant? ista uero praeclara et magna laude praedicanda uoluntas est, qua summum adpetitur et uerum bonum. unde igitur in summo malo motus animi tanta laude dignissimus ? an studio nocendi adpetebant ? primo eodem reuoluitur ratio. qui enim nocere uult. bono aliquo uult priuare alium propter aliquod bonum suum. erat igitur in eis uel scientia boni uel opinio, quae summo malo nullo modo esse debebat. deinde bonum illud extra se positum, cui nocere studebant. utrum omnino esset, unde cognouerant ? si intellexerant. quid tali mente praeclarius ? an quicquam est aliud. quo magnis laboribus omnis bonorum porrigatur intentio. nisi ut summum illud et sincerum bonum
Abbreviated transcription (Latin):
ad dm pertinere creclunt. credendumq cominendant
⁊ ideo illud suminum bonum. ħ uero summum ma¬
lum ẽẽ predicant. atq ista duo genera fuisse aliqͣn do
discreta: nunc ẽẽ cõmixta. Genus quicł cõmixtionis
huius ⁊ causam nundum audieram: s tamen querere¬
iam poteram. utrum illud malum genus animarum
anteqm bono mise ceretur habuisset aliqͣm uoluntatẽ.
Si enim non habebat: sine peccato atq innocens erat.¬
⁊ ideo nullo modo malum. Si autem ideo malum.
quia licet ẽẽt sine uoluntate tanqm ignis. tamen si
bonum attigisset. uiolaret atq corrumperet: qͣntũ
nefas est naturam mali tantum ualere ad cominu¬
tandam ullam di partem. ⁊ summum illud bonum
corruptibile ⁊ uolabile crecłe: quod si uoluntas in¬
erat: profecto inerat cogente nullo motus ad aliquid
uel non a dmittendum uel adipiscendum. hoc autẽ
aliquid aut bonumerat: aut bonum putabatur: ñ

Expanded text:
ad deum pertinere credunt credendumque commendant. ad deum pertinere credunt credendumque commendant. et ideo illud summum bonum, hoc uero summum malum esse praedicant atque ista duo genera fuisse aliquando discreta, nunc esse commixta. genus quidem commixtionis huius et causam nondum audieram; sed tamen iam quaerere poteram, utrum illud malum genus animarum, antequam bono misceretur, habuisset aliquam uoluntatem. si enim non habebat, sine peccato atque innocens erat et ideo nullo modo malum. si autem ideo malum, quia licet esset sine uoluntate. tamquam ignis, tamen si bonum adtigisset. uiolaret atque corrumperet: quantum est nefas et naturam mali tantum ualere ad commutandam ullam dei partem et summum illud bonum corruptibile et uiolabile credere? quod si uoluntas inerat, profecto inerat cogente nullo motus animi ad aliquid uel non amittendum uel adipiscendum. hoc autem aliquid aut bonum erat aut bonum putabatur: non
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ non modo nunc. s tunc quoq ame potuisse dici. Pec-¬
catum est uoluntas retinendi uel consequendi quod
iusticia uetat: ⁊ unde liberũ abstinere. Age nunc
indeamus: quid nos ħ adiuuarent. Primũ omĩum
ut nicħ amplius desiderarem: totam quippe causam
finiret. Nam quisqͥs secreta conscientie sue legesq di¬
uinas penitus nature inditas apud animum intus uͥ
expressiores certioresq sunt consulens has duas diffini¬
tiones uoluntatis atq percati ueras ẽẽ concedit. totam
maniceorum heresim. paucissimis ⁊ breuissimis s plane
inuictissimis ratiunculis. sine ulla cunctatione concłep¬
nat. Quod sic considerari pot̾. Duo animarũ genera
ẽẽ dicunt. unum bonum quod ita exdeo sit. ut non
ex aliqua materia uel ex nichilo ab eo factum. s de ipsa
eius omnino substantia pars quedam processise dicat᷑.
alterum autem malum. quod nulla prorsus ex parte

Expanded text:
et non modo nunc, sed tunc quoque a me potuisse dici: pecet non modo nunc, sed tunc quoque a me potuisse dici: peccatum est uoluntas retinendi uel consequendi. quod iustitia uetat et unde liberum est abstinere ? Age nunc. uideamus quid nos haec adiuuarent. primum omnium. ut nihil amplius desiderarem: totam causam quippe finirent. nam quisquis secreta conscientiae suae legesque diuinas penitus naturae inditas apud animum intus, ubi expressiores certioresque sunt, consulens has duas definitiones uoluntatis atque peccati ueras esse concedit, totam Manichaeorum haeresim paucissimis et breuissimis, sed plane inuictissimis ratiunculis sine ulla cunctatione condemnat. quod sic considerari potest. duo animarum genera esse dicunt: unum bonum, quod ita ex deo sit. ut non ex aliqua materia uel ex nihilo ab eo factum. sed de ipsa eius omnino substantia pars quaedam processisse dicatur: alterum autem malum, quod nulla prorsus ex parte
Abbreviated transcription (Latin):
uetat: ⁊ unde liberum est abstinere: quamqͣm si libe¬
rum non sit. non est uoluntas. S malui grossius qͣm
scrupulosius diffinire istam rem: nec hic libriobseuri
mͥ scrutandi erãt. unde discernerem neminem uitu¬
peratione uel supplicio dignum: qui aut iduelit quod
iusticia uelle non prohibet: aut non id facit quod
facere non pot̾. Nonne ista cantant ⁊ pastores in mon¬
tib. ⁊ inteathris poete ⁊ indocti incirtis. ⁊ doct in bib¬
liotecis. ⁊ magistri in scolis. ⁊ antistites in sacratis locis.
⁊ in orbe terrarum genus humanum: quod si nemo
uituperatione uel dampnatione dignus est. aut ñ ꝯtͣ
uetitum iusticie faciens. aut quod non pot̾ non faciens.
Omne autem peccatum uel uituperandum est. uel
dampnandum: quis dubitet tunc ẽẽ peccatum. cum
⁊ uelle iniustum est. ⁊ liberum nolle: Et ideo diffini¬
nitionem illam ⁊ ueram ⁊ ad intelligendum facillimã.

Expanded text:
uetat et unde liberum est abstinere. quamquam si libeuetat et unde liberum est abstinere. quamquam si liberum non sit. non est uoluntas. sed malui grossius quam scrupulosius definire. etiamne hic libri obscuri mihi scrutandi erant, unde discerem neminem uituperatione subplicioue dignum, qui aut id uelit, quod iustitia uelle non prohibet, aut id non faciat. quod facere non potest? nonne ista cantant et pastores in montibus et in theatris poetae et indocti in circulis et docti in bibliothecis et magistri in scholis et antistites in sacratis locis et in orbe terrarum genus humanum? quod si nemo uituperatione uel damnatione dignus est aut non contra uetitum iustitiae faciens aut quod non potest non faciens, omne autem peccatum uel um b. uituperandum est uel damnandum, quis dubitet tunc esse peccatum. cum et uelle iniustum est et liberum nolle? et ideo definitionem illam et ueram et ad intellegendum esse facillimam
Abbreviated transcription (Latin):
cautissimus posur: At si hoc ibi manifestum est: ⁊ non
doctrina. s natura omnib promptum: quid restat
quod uideatur obscurum. nisi forte ullum lateat aliqͥd
nos uelle cum uolumus. ⁊ ad hoc moueri animũ nr̃m.
idq aut habere nos aut non habere:⁊ si haberemus
retinere uelle. si non haberemus. acquirere: quare aut
non admittere aut adipisci aliquid uult: omnis qͥ¬
uult. Quamobrem si omnia ista luce clariora sunt sicu¬
t sunt. neq mee tantum s noticie generis humani
ueritatis ipsius liberalitate donata: cur illo etiam t̃ꝑ̃r
dicere non possem. uoluntas est motus animi cogente
nullo ad aliquid. uelnon admittendum. uel adipiscen¬
dum: dicit aliquis. Et hoc te aduersus manicheos quid
a diuuaret: Expecta: sine etiam prius pecc̃m diffinia¬
mus: quod sine uoluntate ẽẽ non posse. omnis mens
apud se diuinitus conscriptum legit. Ergo peccatum
est uoluntas retinendi. uel consequendi quod iusticia

Expanded text:
cautissimus posui? at si hoc ubique manifestum a est et non cautissimus posui? at si hoc ubique manifestum a est et non doctrina, sed natura omnibus promptum, quid restat - quod uideatur obscurum, nisi forte ullum lateat. aliquid nos uelle cum uolumus, et ad hoc moueri animum nostrum idque aut habere nos aut non habere. et, si haberemus, retinere uelle, si non haberemus, adquirere? quare aut non amittere, aut adipisci aliquid uult omnis, quuult. quamobrem si omnia ista luce clariora sunt, sicuti sunt. neque meae tantum, sed notitiae generis humani ueritatis ipsius liberalitate donata, cur illo etiam tempore dicere non possem: uoluntas est motus animi cogente nullo ad aliquid uel non amittendum uel adipiscendum ? Dicet aliquis: et hoc te aduersum Manichaeos quid adiuuaret? expecta; sine prius etiam peccatum definiamus. quod sine uoluntate esse non posse omnis mens apud se diuinitus conscriptum legit. ergo peccatum est uoluntas retinendi uel consequendi quod iustitia
Abbreviated transcription (Latin):
roges utrum id facere uelit: nolle se dicit. Item si roges
utrum id uelit non facere: uelle respondet. Ita inuitum
ad faciendum. ad non faciendum autem uolente
reperies: messe tamen unum animum uno tempore
habentem utrumq: s aliud atq aliud ad singula re-¬
ferentem. Cur ħ dico: Quia si rursum queramus. qmͣ
obcausam inuitus io faciat: cogi se dicet. Nam ⁊ om̃is
inuitus faciens cogitur: ⁊ omnis qui cogitur si faciat
non nisi inuitus fac̃. Restat ut uolens a cogente sit
liber: etiam sise quisqͣm cogi putet. ꝙ hoc enim modo
omnis qui uolens facit non cogitur: ⁊ omnis qui non
cogitur. aut uolens facit. aut non facit. Hec cum in
omnib hominib. quos interrogare non absurde pos¬
sumus. a puero usq ad senem. a ludo litterario ufq ad
solium sapientis natura ipsa proclamet: curgͦ tunc ñ
uiderem in diffinitione uoluntatis ponendum ẽẽ
cogente nullo: quod nunc quasi experientia maiore

Expanded text:
roges, utrum id facere uelit. nolle se dicit: item si roges. roges, utrum id facere uelit. nolle se dicit: item si roges. utrum id uelit non facere, uelle respondet —: ita inuitum ad faciendum, ad non faciendum autem uolentem reperies; id est enim unum animum uno tempore habentem utrumque. sed ad aliud atque aliud singulare referentem. cur haec dico ? quia si rursum quaeramus, quam ob causam id inuitus faciat, cogi se dicat. nam et omnis inuitus faciens cogitur et omnis qui cogitur, si facit, nonnisi inuitus facit. restat. ut uolens a cogente sit liber, etiamsi se quisquam cogi putet. et hoc enim modo omnis. qui uolens facit. non cogitur. et omnis, qui non cogitur, aut uolens facit aut non facit. haec cum in omnibus hominibus, quos interrogare non absurde possumus, a puero usque ad senem, a ludo litterario usque ad solium sapientis natura ipsa proclamet. cur ego tunc non uiderem in definitione uoluntatis ponendum esse cogente nullo\', quod nunc quasi experientia maiore
Abbreviated transcription (Latin):
sunt uidear ẽẽ culpandus. S qͦr sum tendant considere¬
mus. Non gͥ non uoluntate peccatur. Nobis autem
uoluntas nr̃a notissima est. Neq enim scirem me uel¬
le: si quid sit uoluntas ipsa nescirem. Diffinitur itaq
isto modo. Uoluntas est anini motus: cognte nullo
ad aliquid uel non admittendum. uel adipiscendum.
Cur gͦ ita tunc diffinire non possem: An erat difficile
uidere inuitum uolenti ẽẽ contrarium: ita ut con¬
trarium sinistrum dextro ẽẽ dicimus. non ut nigrũ
albo: Clam eadem res: simul ⁊ iugra ⁊ alba ẽẽ non pot̃.
Duorum autem in medio quisq positus ad alterum
sinister est: ad alterum dexter. Simul quidem utr̃q
unus homo pot̾: s simul utrumq ad unum hominẽ
nullo modo pot̾. Ita inuitus ⁊ uolens simul ẽẽ quidem
unus animus pͣ: s unum atq idem nolle simul ⁊ uelle
non pot̾. Cum enim quisq inuitus aliquid faẽ: si eum

Expanded text:
sint, uidear esse culpandus; sed quorsum tendant, consideresint, uidear esse culpandus; sed quorsum tendant, consideremus. Non igitur nisi uoluntate peccatur. nobis autem uoluntas nostra notissima est: neque enim scirem me uelle, si quid sit uoluntas ipsa nescirem. definitur itaque isto modo: uoluntas est animi motus cogente nullo ad aliquid uel non amittendum uel adipiscendum. cur ergo ita tunc definire non possem? an erat difficile uidere inuitum uolenti esse contrarium, ita ut contrarium sinistrum dextro esse dicimus, non ut nigrum albo? nam eadem res simul et nigra et alba esse non potest; duorum autem in medio quisque positus ad alterum sinister est, ad alterum dexter; simul quidem utrumque unus homo. sed simul utrumque ad unum hominem nullo modo. ita inuitus et uolens simul esse quidem unus animus potest, sed unum atque idem nolle simul et uelle non potest. cum enim quisque inuitus aliquid facit — si enim
Abbreviated transcription (Latin):
concessig. colligerem nusqm scilicet nisi in uoluntate
ẽẽ peccatum: cum mͥ auxiliaretur etiam illud. quod
iusticia peccanteẜten⁊ sola mala uoluntate. qmuis qd̾
uoluerint implere nequiuerint. Quisqͣm ne me ista
tractantem posset dicere in reb obscuris abditisq uer-¬
sari: ubi ꝓpter intelligentium paucitatem uel fraudis
uel ostentationis suspicio nasci solet: Secedat paulisꝑ
illa intelligibilium sensibiliumq distinctio nulla mͥ
fiat inuidia: quod tardas animas subtilium disputa¬
tionum stimulis persequor. Liceat mͥ me scire uiuere:
liceat mͥ me scire uelle uiuere. Inque si consistit genus
humanum: tam nobis cognita ẽ uoluntas nr̃a quam
uita. Neq cum istam scientiam profitemur: metuen¬
dum est ne nos quisqͣm falli posse conuincat. Hoc ip-¬
sum enim falli nemo pot̾: si aut non uiuat aut nichil
uelit. Non me arbitror quicqͣm obscurum attulisse.
⁊ uereor ne cuiqm mag̾ quod ħ nimium manifesta

Expanded text:
concessis colligerem nusquam scilicet nisi in uoluntate concessis colligerem nusquam scilicet nisi in uoluntate esse peccatum, cum mihi auxiliaretur etiam illud, quod iustitia peccantes tenet sola mala uoluntate. quamuis quod uoluerint inplere nequiuerint. Quisquamne me ista tractantem possit dicere in rebus obscuris abditisque uersari. ubi propter intellegentium paucitatem uel fraudis uel ostentationis suspicio nasci solet ? secedat paulisper illa intellegibilium sensibiliumque distinctio, nulla mihi fiat inuidia, quod tardas animas subtilium disputationum stimulis persequor. liceat mihi me scire uiuere, liceat mihi scire me uelle uiuere: in quae si consentit genus humanum, tam nobis cognita est uoluntas nostra quam uita. neque cum istam scientiam profitemur, metuendum est, ne nos quisquam falli posse conuincat: hoc ipsum enim falli nemo potest, si aut non uiuat aut nihil uelit. non me arbitror quicquam obscurum adtulisse et uereor, ne cuiquam magis, quod haec nimium manifesta
Abbreviated transcription (Latin):
se. Quidita: Quia de quo nesciente. uel resistere non ua¬
lente quisqͣm quippiam mali fecerit. iuste dampnari
nullomͦ pot̾. Atq idipsum cur ita eẽt᷑. in illis hominib
naturam ipsam ꝑcctarer humanm: facile peruenirẽ
ad id quod cuperem isto modo querens. quod si dor¬
miens ille iam sciret quid alius de manu euis facturꝰ
eẽt: ⁊ de industria se plus potui etiam ne exꝑgisceret᷑
sompno dederet. ut aliquem iurando falleret: nũ ei
quicqͣm sompnus ad innocentiam suffragaret᷑:. Quid
aliud qͣm nocentem hominem ꝓnuntiarent: Quod
si ⁊ ille uolens uinctus est. ut aliquem similiter pre¬
tenta defensione deciperet: quid ei tandem ut peccato
careat illa uincula ꝓfuerunt: quamqͣm hiis obstrictꝰ
reuera resistere non ualeret. sicut ille dormiens qͥd
tunc fieret om̃io nesciret: Nunquidnam gͥ dubi¬
tandum est. qͥn peccasse ambo iudicarentur: Quib

Expanded text:
se. quid ita ? quia de quo nesciente uel resistere non uase. quid ita ? quia de quo nesciente uel resistere non ualente quisquam quippiam mali fecerit, iuste damnari nullo modo potest. atque id ipsum cur ita esset, si in illis hominibus naturam ipsam percontarer humanam, facile peruenirem ad id, quod cuperem, isto modo quaerens: quid? si dormiens ille iam sciret, quid alius de manu eius facturus esset, et de industria se plus potus etiam, ne expergisceretur, somno dederet, ut aliquem iurando falleret, num ei quicquam somnus ad innocentiam suffragaretur ? quid aliud illi quam nocentem hominem pronuntiarent ? quid? si et ille uolens uinctus est, ut aliquem similiter praetenta defensione deciperet, quid ei tandem, ut peccato careat. illa uincula profuerunt? quamquam his obstrictus reuera resistere non ualeret, sicut ille dormiens, quid tunc fieret. omnino nesciret. numquidnam igitur dubitandum est, quin peccasse ambo iudicarentur ? quibus
Abbreviated transcription (Latin):
dia detulissent: qͣmlibet imperitiam qͣntamcumq
etiam tarditatem uellem experiri. quid mͥ respond̾ent
roganti utrum is peccasse uicłetur: de cuius dormien¬
tis manu scripsisset alius aliquid flagiciosum: Omnes
quis dubitet ita fuisse negaturos illud ẽẽ peccatum ita
reclamaturos: ut etiam succenserẽt fortasse quod eos
tali rogatione dignos putarim. Aquib ego quo quomͦ
poteram reconciliatis ⁊ in consilium restitutis: peterẽ
ut me aliud tam manifestum. ⁊ in omnium cognitio¬
ne positum interrogantem. non moleste ferrent. Tune
quererem si non dormientis. s scientis manu. qui m̃¬
bris tamen ceteris uinctus atq constrictus ẽẽt. quisqͣm
ualentior aliquid similiter fecisset mali: utrumqu id
nosset. qͣmuis omnino noluisset: ullo pecẽi nõie tenẽt᷑.
Et hic mͥ omnes mirantes quod talia sciscitarer. sinecun¬
ctatione respondent: nicħ etiam istum omnino peccas¬

Expanded text:
dia detulissent, quamlibet inperitiam, quantamcumque dia detulissent, quamlibet inperitiam, quantamcumque etiam tarditatem, uelim experiri, quid mihi responderent roganti, utrum eis peccasse uideretur, de cuius dormientis manu scripsisset alius aliquid flagitiosum. omnes quis dubitet ita fuisse negaturos illud esse peccatum, ita reclamaturos, ut etiam succenserent fortasse, quod tali eos rogatione dignos putarim ? a quibus ego, quoque modo poteram. reconciliatis et in consilium restitutis peterem, ut me aliud tam manifestum, tam in omnium cognitione positum interrogantem non moleste ferrent. tunc quaererem: si non dormientis, sed scientis manu, qui membris tamen ceteris uinctus atque constrictus esset, quisquam ualentior aliquid similiter fecisset mali, utrum quia id nosset. quamuis omnino noluisset, ullo peccati nomine teneretur. et hic mihi omnes mirantes, quod talia sciscitarer, sine cunctatione responderent nihil etiam istum omnino peccas
Abbreviated transcription (Latin):
buebam. Itaq ex illorum sermonib ardor in certamina:
ex certaminum prouentu amor in illos cotidie nouabat᷑.
Ex quo accidebat: ut quicquid dic̾ent. miris quib cdam
modis non quia sciebam. s quia optabam uerum ẽẽ. ꝓ
uero approbarem. Ita factum est: ut qͣmuis pedetemptim
atq caute. tamen diuiquerer homines nitidam stipulã
uiuenti anime p̾ferentes. Herum ita non poteram illo
tempore sensibilia ħ ab intelligibilib carnalia scł ab
sꝑitalib duudicare atq discernere. Non erat etatis. ñ
discipline: non cuiusclam etiam consuetudinis: non ul¬
lorum deniq meritorum. Non enim parui gaudii fe¬
licitatisq res est. Ita tandem ne illud quid̃ arripere
poteram: quod in omnium hominum iudicio sũmi
d̾i ligib natura ipsa constituit. Quis enim homines.
quos modo a communi sensu generis humani nulla
oirupisset amentia. que uellent adiudicandum stu¬

Expanded text:
buebam. ita ex illorum sermonibus ardor in certamina, buebam. ita ex illorum sermonibus ardor in certamina, ex certaminum prouentu amor in illos cotidie nouabatur. ex quo accidebat, ut quicquid dicerent, miris quibusdam modis, non quia sciebam, sed quia optabam uerum esse, pro uero adprobarem. ita factum est, ut quamuis pedetemtim atque caute, tamen diu sequerer homines nitidam stipulam uiuenti animae praeferentes. Uerum esto: non poteram illo tempore sensibilia haec ab intellegibilibus, carnalia scilicet ab spiritalibus diiudicare atque discernere. non erat aetatis. non disciplinae, non cuiusdam etiam consuetudinis. non ullorum denique meritorum non enim parui gaudii felicitatisque res est —: itane tandem ne illud quidem arripere poteram, quod in omnium hominum iudicio summi dei legibus natura ipsa constituit? Quiuis enim homines, quos modo a communi sensu generis humani nulla srupisset amentia, quae uellent ad iudicandum stu
Abbreviated transcription (Latin):
cum ip̃e reputarem. Possem namq d̾m omnib ut cłr
uiscerib deprecans. ⁊ scͥpturis qͣntum licebat intentus.
etiam tunc fortasse talia uel dicere: uel quod saluti sat
erat cogitare. S me duo quedam maxime que incau¬
tam illam etatem facile capiunt. per ammirabiles attͥ¬
uere cͥcuitus: quorum est unum familiaritas nescio
quomodo repens quadam imagine bonitatis. tanqͣm
sinuosum aliquod uinculum multiplicit̾ collo inuolu¬
tum: alterum quod quedam noxia uictoria. pene michi
semꝑ in disputationib proueniebat disserenti cum
imperitis: s tamen fidem suam certatim ut quisq pos¬
set defendere molientib xp̃ianis. quo successu creb̾ri¬
mo gliscebat adolescentis animositas. ⁊ impetus suos
in peruicatie magnum malum imprudenter urgebat
Quod altercandi genus. quia post eorum auditionem
aggressus eram: quicqͣd meo uel qualicumq ingenio
uel aliis lectionib poteram. solis illis libentissime tri¬

Expanded text:
cum ipse reputarem. possem namque deum omnibus, ut dicitur, cum ipse reputarem. possem namque deum omnibus, ut dicitur, uisceribus deprecans et scripturis, quantum licebat, intentus etiam tunc fortasse talia uel dicere uel, quod saluti sat erat, cogitare. Sed me duo quaedam maxime, quae incautam illam aetatem facile capiunt, per admirabiles adtriuere circuitus: quorum est unum familiaritas nescio quomodo repens quadam imagine bonitatis tamquam sinuosum aliquod uinculum multipliciter collo inuolutum, alterum, quod quaedam noxia uictoria paene mihi semper in disputationibus proueniebat disserenti cum inperitis, sed tamen fidem suam certatim, ut quisque posset, defendere molientibus christianis. quo successu creberrimo gliscebat adulescentis animositas et inpetus suos in peruicaciae magnum malum inprudenter urgebat. quod altercandi genus quia post eorum auditionem adgressus eram, quicquid in eo uel qualicumque ingenio uel aliis lectionibus poteram, solis illis libentissime tri
Abbreviated transcription (Latin):
enum uobis aliud premium qͣm uita eterna promitut᷑
que cli cognitio est: Ait enim magist᷑ ds. Hec est autem
uita et̾na. ut cognoscant te solum uerum d̾m: ⁊ quem
misisti iħm xp̃m. Etenim anima qͣmuis sit immortal:
tamen quia mors eius rite łr acłi cognitione au̾sio: cũ
se conuertit ad dłm. meritum est eterne uite conseqͣnde:
ut sit et̾na uita. sicut dictum est ipsa dĩ cognitio. Con¬
uerti autem ad dm: nemo nisi ab hoc mundo se au̾terit
pot̾. Hoc ego mͥ arduum. ⁊ difficillimum sentio: uobis
si facile est ille ipse d̾s uiderit. Ego uellem crecdere. nisi
me moueret quod cum iste mundus. a quo nos auertere
istorum oculoꝵ qͣm mentis iuditio tribuitis: apud quo ᷤ
nullam ẽẽ fulgentem pennam. que non exdeo fulgeat :
⁊ eẽ uiuentem animam que non ex deo uiuat. p̾dicatur
⁊ creditur. Hec ⁊ hiis similia. uel illis & dicerem: uel me¬

Expanded text:
enim nobis aliud praemium quam uita aeterna promittitur, enim nobis aliud praemium quam uita aeterna promittitur, quae dei cognitio est? ait enim magister deus: haec est autem uita aeterna, ut cognoscant te solum et uerum deum et quem misisti Iesum Christum. etenim anima quamuis sit inmortalis, tamen quia mors eius rite dicitur a dei cognitione auersio, cum se conuertit ad deum. meritum est aeternae uitae consequendae, ut sit aeterna uita, sicut dictum est, ipsa cognitio. conuerti autem ad deum nemo, nisi ab hoc mundo se auerterit, potest. hoc ego mihi arduum et difficillimum sentio; uobis si facile est, ille ipse deus uiderit. ego uellem credere, nisi me moueret, quod cum iste mundus, a quo nos auertere istorum oculorum quam mentis iudicio tribuitis, apud quos nullam esse fulgentem pennam, quae non ex deo fulgeat, et esse uiuentem animam, quae non ex deo uiuat, praedicatur et creditur. haec et similia uel illis etiam dicerem uel me
Abbreviated transcription (Latin):
romnes depmenti hoc obiecissent: dicem: queso int̾im
mecum cognoscite: quod facillimum est. Si nicħ pot̾
fulgere sine deo: multo minus posse aliquid uiuere.
sine deo. Nongͦ in tantis monstris opimonum rema¬
neamus: ut nescio quas animas uitam non ex deo
habere predicemus. Sic enim fortasse continget: ut¬
id quod mecum ignoratis. idẽ unde sit malum uel si¬
mul uel aliquo ordine aliq̃n discamus. Quid si enim
cognitio sunmi mali: sine summi boni cognitione
contingere homini non pot̃. Non enim nossemus te¬
nebras. si in tenebris semper eẽmus: s lucis noticia
contrarium suum non sinit incognitum. Summũ
autem bonum. idẽ quo superius ẽẽ nich potest d̾s est.¬
d̾s autem bonum: ⁊ deo superuis nich ẽẽ pot̾: d̾s gͥ sum¬
mum bonum. Cognoscamus gͦ d̾m: atq ita nos illud qd̾
p̃propere querimus non latebit. Mediocrisne tandem
negocii. uel meriti. cognitionem dĩ eẽ arbitramini. Qd̾̃

Expanded text:
rationes depromenti hoc obiecissent, dicerem: quaeso. interim rationes depromenti hoc obiecissent, dicerem: quaeso. interim mecum cognoscite, quod facillimum est, si nihil potest fulgere sine deo, multo minus posse aliquid uiuere sine deo, ne in tantis monstris opinionum remaneamus, ut nescio quas animas uitam non ex deo habere praedicemus. sic enim fortasse continget, utid quod mecum ignoratis, id est unde sit malum, uel simul uel quolibet ordine aliquando discamus. quid ? si enim cognitio summi mali sine summi boni cognitione contingere homini non potest? non enim nossemus tenebras, si in tenebris semper essemus; sed lucis notitia contrarium suum non siuit incognitum. summum autem bonum id est, quo superius esse nihil potest; deus autem bonum et deo superius nihil est: deus igitur summum bonum. cognoscamus ergo deum atque ita nos illud, quod praepropere quaerimus, non latebit. mediocrisne tandem negotii uel meriti cognitionem dei esse arbitramini? quod
Abbreviated transcription (Latin):
tatis qui ait. non estis ex deo. Euugłista enim dĩ opera
commendabat. xp̃c hominum peccata cohercebat. Hie
fortasse quis dicat. Unde ip̃a peccata:. ⁊ omnino unde
malum: Si ab homine unde homo. Si ab angło: uñ
angłs: Quos ẽẽ ex deo eum dicitur. qͣmuis recte uereq
dicatur: uidentur tamen imperitis ⁊ minus ualentib
acriter res abditas intueri: quasi per qͣndam cathenã
ad łm mala ⁊ peccata connecti. Hac in questione illi re¬
gnare se putant: quasi uero interrogare sit scire. Uti¬
nam ideẽt. nam nemo me scientior reperiretur. S nes-¬
cio quomͦ sepe in alt̾cando magne questionis ꝓpositor
personam magni loctoris ostendat: plurimumꝙ ipso
quem terret in eo de quo terret indoctior. Itaq isti multi¬
tudim se p̾ferendos arbitrantur: quia priores int̾rgant.
quod cum multitudinem ignorant. S si ego t̃r quo cũ
eis me non sicut iam diu ago egisse nunc penitet mͥ has

Expanded text:
tatis qui ait: non estis ex deo. euangelista enim dei opera tatis qui ait: non estis ex deo. euangelista enim dei opera commendabat. Christus hominum peccata cohercebat. Hic fortasse quis dicat: unde ipsa peccata et omnino unde malum? si ab homine, unde homo? si ab angelo. unde angelus ? quos ex deo esse cum dicitur. quamuis recte uereque dicantur, uidentur tamen inperitis et minus ualentibus acriter res abditas intueri quasi per quandam catenam ad deum mala et peccata conecti. hac in quaestione illi regnare se putant, quasi uero interrogare sit scire. utinam id esset: nemo me scientior reperiretur. sed nescio quomodo saepe in altercando magnae quaestionis propositor personam magni doctoris ostentat plerumque ipse ipso. quem tenet, in eo, de quo terret, indoctior. itaque isti multitudini se praeferendos arbitrantur, quia priores interrogant. quod cum multitudine ignorant. sed si eo tempore, quo cum eis me, non sicut iam diu ago, egisse nunc paenitet, mihi has
Abbreviated transcription (Latin):
nomine uno totum continetur peccatorib. Que rursus
omnia ex deo non ẽẽ quis dubitet: Itaq xp̃c peccatorib
id ip̃m quod peccatores erãt. ⁊ sibi non creclebant coar¬
guens quid mirum si ait non estis ex deo: ex alia parte
illa salua manente sententia. quod omnia ꝑ ip̃m facta
sunt. ⁊ omnia exdeo: Nam si xp̃o non credere. xp̃i ad¬
uentum repudiare. xp̃m non reciperema. certum indi¬
cium ẽet animarum que non sunt cli. ⁊ ideo dictum
cẽt. uos ꝓpterea non auditis. quia exdeo non estis: quo¬
modo uera eẽt uox illa apłi in ipso euuͣgłii memorabili
pͥncipio qua dictum est. in sua propria uenit.⁊ sui eum
non receperunt: Unde sui si non receperunt: aut um̃ nͥ qr
ideo non sui quia non receperunt: nisi quia homines
peccatores eo quod sunt homines ad dm: eouero quod
peccatores ad diabolum pertinent: Hic gͦ partem nat᷑e
tenuit qui ait. sui eum non receperunt: ille uero uolun¬

Expanded text:
nomine uno totum continet, peccatoribus: quae rursus nomine uno totum continet, peccatoribus: quae rursus omnia ex deo non esse quis dubitet? itaque Christus peccatoribus id ipsum, quod peccatores erant et sibi non credebant, coarguens, quid mirum si ait: non estis ex deo. ex alia parte illa salua manente sententia quod omnia per ipsum facta sunt, et: omnia ex deo. nam si Christo non credere, Christi aduentum repudiare. Christum non recipere certum indicium esset animarum, quae non sunt dei. et ideo dictum esset: uos propterea non auditis. quia non estis ex deo, quomodo uera esset uox illa apostoli in ipso euangelii memorabili principio, qua dictum est: in sua propria uenit et sui eum non receperunt? unde sui. si non receperunt? aut unde ideo non sui. quia non receperunt? nisi quia homines peccatores, eo quod sunt homines. ad deum. eo uero, quod peccatores, ad diabolum pertinent. hic ergo partem naturae tenuit qui ait: sui eum non receperunt. ille uolun