comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
lut cetera deus dixente stã sũt hũcãt
ip̃e fec̾it᷑ aut u̾bo cet̾a hũc ãt maĩb
feci̾t s hoc excellit in hoĩe quia deus
hoĩe ad ymaginẽ suã fecit propt̾ hoc
ꝙ ei dedĩt mẽtẽ intellcũalẽ que p̃stat
pecorib uñ i ã suꝑiore loco discreumꝰ¬
In qͦ honore positꝰsi nõ intellexerit ut
bene agat eistẽ ip̃is pecorib qͥuib p̃¬
latꝰ ẽ comꝑabitur Sic etenĩ scriptũ ẽ
Hõ iii honõre poĩtus nõ nitellexit ꝯꝑa¬
tꝯ ẽ pecorib ĩsensatis ⁊ silĩs factꝰ est
eis Nã et pecora deus fecit s nõ ad yͣ¬
maginẽ suã Niec dicendũ ẽ hoĩe ip̃e fẽ¬
cit pecora uero uissit ⁊ sc̃ã sũt Et hũc
S quia ĩdem u̾bũ ⁊ sapĩa ⁊ uirtꝰ ẽd̾ ⁊¬

Expanded text:
lut cetera deus dixerit et facta sint, hunc autem ipse fecerit; aut uerbo cetera, hunc autem manibus fecerit; sed hoc excellit in homine, quia deus hominem ad imaginem suam fecit propter hoc quod ei dedit mentem intellectualem, qua praestat pecoribus: unde iam suIn quo honore positus, si non intellexerit, ut bene agat, eisdem ipsis pecoribus quibus praelatus est comparabitur. Sic etenim scriptum est: o in honore positus non intellexit; comparatus est pecoribus insensatis et similis factus est eis. nam et pecora deus fecit, sed non ad imaginem suam. nec dicendum est: "hominem ipse fecit, pecora uero iussit et facta sunt"; et hunc sed quia idem u
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ aliquã eiusmodi creaturã ei eẽ lo¬
cutũ dni talib notũ sĩgnis q̃ intelli¬
gere possẽt Illud .ii. qd postea sc̃rip¬
tũ est cũ peccassent eos audisse uo¬
cẽ dni dei ambulantis in ꝑ adisõ qr
fidẽ catholicã sãnit did hoc .n. eta¬
liqñ lacins de hacre disserere uo¬
lui quia nõnulli heretici putant
sb̃am siliĩ dei nulło assũpto corꝑe
ex uirgine corpꝰ acciꝑet ipñ uisũ
et̃ pr̃ib opinant᷑ tãꝙͣ de solo deopa¬
tre dañ sit quẽ nemo hoñ iuidit nec
uidere pt qr filius uisus sĩt añ acceptã
sẽrui formã etĩam ꝑ ip̃am sbãm sũcon
Que imrpietas pal a catholit̾ismẽtib
repellenda est S de hoc plemus alicas
si dño placiu̾t dissẽrem ꝰ Nũc t̾m̃ato i̾¬
sto uolumine id quod sẽquit᷑ qũo sĩt mu¬
lier ex uiri sui latere coeata in cõsẽꝙ̃¬

Expanded text:
per aliquam eius modi creaturam ei esse loper aliquam eius modi creaturam ei esse locutum deum talibus uocum signis, quae intellegere posset? illud enim quod postea scriptum est, cum peccassent, eos audisse uocem domini dei ambulantis in paradiso, qufidem catholicam capit. ad hoc enim et aliquanto latius de hac re disserere uolui, quia nonnulli haeretici putant substantiam filii dei nullo assumto corpore ex uirgine corpus acciperet, ipsum uisum esse patribus opinantur, tamquam de solo deo patre dictum sit: quem nemo hominum uidit nec uidere potest, quia filius uisus sit ante acceptam serui formam etiam per ipsam substantiam suam: quae inpietas procul a catholicis mentibus repellenda est. sed de hoc plenius alias, si domino placuerit, disseremus; nunc terminato isto uolumine id, quod sequitur, quomodo sit mulier ex uiri sui latere creata, in conse
Abbreviated transcription (Latin):
lis autẽ qui eã caꝑe non possunt cũlo¬
quitur deꝰ noͣ nisi ꝑ creaturã loquit᷑
a tãtũmꝰ spũalem suie in sempnis si¬
ue in extasi silĩtudine reꝵ corꝑalium
a̾ etiã ꝑ ip̃am coͣrlem dũ sẽnsib corꝑie
uel aliqua spẽs apparet uł insõnant
uoces Si ergo adam talis erat ut pos¬
sẽt caꝑe illam locutoem dei quã mẽ¬
miro ⁊ meffãbili modo non motꝰ ip̃e
ꝑ tꝑc ei q utile ac salubre p̃ceptũ ui¬
tatio imp̾sserit et q̃ transgressori pe¬
na dẽretur eaip̃a ineffabiliter ui̾ta¬
te mrauerit sicut audiũtur uel iudẽt᷑
omĩa bona p̃cepta ĩ ip̃a ĩcõmutabli
sapĩa q̃ in aĩas sanctas sẽ transfert
ex aliquo tꝑe cũ ip̃ius nullus sit motꝰ
in tꝑe Si autẽ ad eñ modũ adãiustꝰ
erat ut ei adhuc opus ẽẽt altius
creature sanctioris et sãpẽtioris
auctoritas ꝑ quã cognosceret deiuo¬
lũtatẽ atq iussiõnem sicut nobis
ꝓphete sic̾ ipĩs angli. Cur ambigiꝰ

Expanded text:
eam capere non possunt cum loquitur deus, non nisi per creaturam loquitur aut tantummodo spiritalem siue in somnis siue in extasi in similitudine rerum corporalium aut etiam per ipsam corporalem, dum sensibus corporis uel aliqua species apparet uel insonant uoces. si ergo Adam talis erat, ut posset capere illam locutionem dei, quam menmiro et ineffabili modo, non motus ipse per tempus, eique utile ac salubre praeceptum veritatis impresserit, et quae transgressori poena deberetur, ea ipsa ineffabiliter veritatrauerit, sicut audiuntur uel uidentur omnia bona praecepta in ipsa incommutabili sapientia, quae in animas sanctas se transfert ex aliquo tempore, cum ipsius nullus sit motus in tempore. si autem ad eum modum Adam iustus erat, ut ei adhuc opus esset alterius creaturae sanctioris et sapientioris auctoritas, per quam cognosceret dei uoluntatem atque iussionem, sicut nobis prophetae, sicut ipsis angeli: cur ambigamus
Abbreviated transcription (Latin):
defluãt s simł rillum sme loto actpe ꝯ
tẽplãtur ⁊ eiis ĩ inferiorib missã psi
pus ⁊ locũ ꝙͣtũ eoꝵ congruit accõi Et
ideo deꝰ biꝑtito protudẽtiõ sũe oꝑe p̃est
uniu̾sẽ creature naturis ut fĩant̾ uo¬
lũtatib autẽ ut sie sũo iussũ uł pmis¬
sũ nicħi faciant Nacura ergo uniuer¬
sitatis corꝑalis nõ adiuuatur eptͥnsẽ
cꝯcorꝑaliter Ileq .ni. ẽ eptra eam ullũ
corpꝯͣ eilioquin nõ ẽ uniuersitas Int̾n¬
sẽcꝯãt adiuuatur nicorꝑalit̾ deo idagẽ¬
te ut oĩno natura sit qm̃ ep ip̃o ⁊ ꝑ ĩp¬
sũm ⁊ in ip̃o sunt omĩa Partes uero
hẽant sic̾ alimẽtis agricultura medi¬
cima ⁊ quecũq ĩ ad ornatũ fiũt ut nõ sõ¬
lũ salue acfecũdiores uerũetiã decẽti¬
ores suit Spũalis ãt creatura si ꝑstã¬

Expanded text:
defluant, sed simul et illum sine loco ac tempore defluant, sed simul et illum sine loco ac tempore contemplantur et eius in inferioribpus et locum, quantum eorum congruit actioni. et ideo deus bipertito prouidentiae suae opere praeest uniuersae creaturae suae, naturis, ut fiant, uoluntatibus autem, ut sine suo iussu uel permissu nihil faciant. Natura igitur uniuersitatis corporalis non adiuuatur extrinsecus corporalitecorpus; alioquin non est uniuersitas. intrinsecus autem adiuuatur incorporaliter deo id agente, ut omnino natura sit, quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. partes uero habeant, sicut alimentis, agricultura, medicina et quaecumque etiam ad ornatum fiunt, ut non solum saluae ac fecundiores, uerum etiam decentiores sint. Spiritalis autem creata na
Abbreviated transcription (Latin):
bone nec ĩpunite malo sint sũbdit p̾¬
mitꝰ omĩa sͥ deinde creaturã coilẽ crea¬
ture sp̃wĩtali irrõnalẽ ratiõnali t̾restrẽ
celesti fẽmineã masculme minꝯ ualẽ¬
tẽualẽtiori mdigẽniorẽ habundãtiõri
In uolũtatib at̾ bonas s cet̾as uo̾ ipĩs
sermẽtib sidi ut hoc patiatur uolũtas
mala ꝙ epuissũ cei sẽc̾it bona sine ꝑ
q̃ naturalit̾ sunt etiã malis uolũtatib
sũbdite id ẽ iñ corꝑib Nã m̃sc̃ipĩs ma
leuolũtates hñt m̃t̾iorẽ penã suã eã¬
dẽ ip̃am ĩiqͥuitatẽ sũã ac ꝑ hoc sũbli¬
mib anglia deo subdite fruentib ⁊ deo
uel iñfirma uel praua ut hoc de sũbdi¬
tis uł cũ subditis agant qd̾ neͣ ordo pos¬
cit ĩ omib iubẽte ilo cui sũbdit̾a sũt
omĩa promde illi millo u̾i̾tatẽ ĩcõmu¬
sĩne tꝑe ⁊ loto aouẽtur at enĩs imꝑiõ
etiã spalit̾ ilło nõ tꝑalit᷑ moto nec ita
ut ab ẽiũs contem platõe resiłiãt aut

Expanded text:
bdit primitus omnia sibi, deinde creaturam corporalem creaturae spiritali, inrationalem rationali, terrestrem caelesti, femineam masculinae, minus ualentem ualentiori, indigentiorem copiosiori, in uoluntatibus autem bonas sibi, ceteras uero ipsis seruientibus sibi, ut hoc patiatur uoluntas mala, quod ex iussu dei fecerit bona, sine per quae naturaliter sunt etiam malis uoluntatibus subditae, id lae noluntates habent interiorem poenam suam, eandem ipsam iniquitatem suam. Ac per hoc sublimibus angelis deo subdite fruentibus et deuel infirma uel praua, ut hoc de subditis uel cum subditis agant quod naturae ordo poscit in omnibus iubente illo cui subiecta sunt omnis. proinde illi in illo ueritatem incommusine tempore et loco. mouentur autem eius imperio etiam temporaliter illo non temporaliter moto; nec ita ut ab eius contemplatione resiliant aut
Abbreviated transcription (Latin):
aturam spũalem mouet ĩ ꝑ tempꝰ et
locũ creaturã corꝑalẽ ut eõ motu natu¬
ras quas in t̾nsẽcꝯ sũbstit̾it etiã extͥn¬
secꝰ ãministret et ꝑ uolũtates sibi sũb¬
dic̾as quas per tempus ⁊ corꝑa sibiat¬
q illis uolũtatib subdita q̃ ꝑ tempꝰet
Aocũ mouet eo tempore ac loto cuiꝯrõ
iñ ip̃o deo uita ẽ smnẽ tẽꝑe ⁊ loco Qum
ergo deꝯtals aliquid agit nõ dẽm ꝯ opi
mutablẽ aut ꝑ tꝑa et loca mobilem
hohm illo oꝑe quo naturas creat s in
illo quo inm̾sẽtꝰ creatas etiã extͥ̾nsẽ¬
cus ãministuat cũ sit ip̃e nullo loco¬
tũ uel int̾uallo uel spacio ĩcõmuta

Expanded text:
tualem, movet etiam per tempus et locum creaturam corporalem; ut eo motu naturas quas intrinsecus substituit, etiam extrinsecus administret, et per voluntates sibi subditas, quas per tempus, et per corpora sibi atque illis uoluntatibus subdita, quae per tempus et locum mouet, eo tempore ac loco, cuius ratio in ipso deo uita est sine tempore ac loco: cum ergo tale aliquid deus agit, non debemus eimutabilem, aut per tempora et loca mobilem,non in illo opere quo naturas creat, sed in illo quo intrinsecus creatas etiam extrinsecus administrat, cum sit ipse, nullo locorum vel intervallo vel spatio, incommuta
Abbreviated transcription (Latin):
tũ sit aufer spĩ eoꝵ et deficiet᷑ et ĩ pulue¬
uũ suũ reuertent᷑ Emitte spm̃ tuũ et creci¬
bũtur: et ĩnouabis faciẽ terre Pro illis enĩ
qui arbitrandũ aic̃s ex ꝑntib sicut corꝑa
creciri hoc uidetur sonare cũ sic ĩtelligatur.
rur sus quẽcomodũ qñ nati sũt a ꝑutib du¬
citur: sed deus eũ reddet re resuscitut mortu¬
os Rc ꝑ hoc eiradẽ spm̃ dixit eoꝵ cũ moriũt ᷑
dei aũt cũ rasurgut Quod possũt ilłi qui nõ
ex ꝑrtib sed mittente cucis uenire astenit᷑ pro
sua oꝑuone sit ĩtelligere ut eoꝵ dixerit sp̃m cũ
moruĩtur. quia ĩ eis erat. et ab eis exhit dei aut̃
cũ resurgũt quod ab ip̃o mittit᷑. ab ĩpõ iedditur

Expanded text:
deficient, et in pulverem suum convertentur. Emittes spiritum tuum, et creabuntur; et innovabis faciem terrae . Pro illis enim qui arbitrantur animas ex parentibus sicut corpora creari, hoc videtur sonare, cum sic intelligatur, rursus, quemadmodum quando nati sunt, a parentibus ducitur, sed Deus eum reddet, qui resuscitat mortuos . Ac per hoc eumdem spiritum dixit eorum cum moriuntur, Dei autem cum resured Deo mittente, animas venire asserunt, pro sua opinione sic intelligere, ut eorum dixerit spiritum cum moriuntur, quia in eis erat, et ab eis exit; Dei autem cum resurgunt, quod ab ipso mittitur, ab ipso redditur:
Abbreviated transcription (Latin):
carne una. Sĩ aliquid adiuuãt lcõrem
q̃in libris suꝑiõrib considerata atq con¬
scripta sunt nõ dẽm ꝯ in hoc diutiꝰ ĩmora¬
ri qd̾ fmxit᷑ deꝰ adhuc de t̾ra om̃s bestias
aqri et omĩa uolatiliã celi Cur em̃ doñ¬

Expanded text:
carne una. Si aliquid adjuvant lectorem, quae in libris superioribus considerata atque conscripta sunt, non debemus in hoc diutius immorari, quod finxit adhuc Deus de terra omnes bestias agri, et omnia volatilia coeli: cur en
Abbreviated transcription (Latin):
quod ĩ eccłicistice scͥptũ ẽ. et cõutatur pulius
ĩ terrã suã sicut fuit. et sꝑs reu̾tat᷑ cid deũ qͥ
dedit illũ neuter sentẽtiẽ cõtra alterã suftra¬
gatur. sed ĩter utrãq cõsistit Cũ em̃ issi dixe¬
rint hinc ꝓbari nõ a parentib sed a deo dari
aican. ꝙ cõuerso puluere ĩterrã suã idest car¬
ne que de puluere frã ẽ: reũtatur sp̃s addo
miniũ qui dedit illũ: respondẽt illi Utiq ita

Expanded text:
quod apud Ecclesiasten scriptum est, Et convertatur pulvis in terram, sicut fuit, et spiritus revertatur ad Deum qui dedit eum , neutri sententiae contra alteram suffragatur, sed inter utramque consistit. Cum enim isti dixerint hinc probari non a parentibus, sed a Deo animam dari, quod converso pulvere in terram suam, id est carne, quae de pulvere facta est, revertetur spiritus ad Deum qui dedit illum; respondent illi: Utique ita
Abbreviated transcription (Latin):
cerãt uel crescendo int̾ loꝙ̃tes uł aliquo
magisao qͣi magnũ fui̾t deo loqui eos
docere quos itbfẽcerat ut hoc possent
eniã ab hoĩb diice̾ sĩ eẽnt a quib Meri¬
to sãne queritur utrũ h p̃ceptũ uiro mͣ
dederit deus anetiã feĩe Sed nondũ nar¬
ratũ est quẽ admodũ sacta sĩt seiã an
fõrte Iam erat facta S hͦ quẽadiodũ
gestũ sit qd̾ prius ertit gestũ pꝰ ea reca¬
pitulando narratũ est. Perba em̃ scr̃ip¬
ture sic se hñt Et p̃cepit dñs deus adedi¬
cens Non dixit p̃cepit eis Demde sẽquit
dibonũ ligno qd̾ est in ꝑadisõ escamedes
Nons dixit edecis demde ad uingĩt deli¬
gno aultẽ cognoscendi bonũ ⁊ malũ nõ
manducabitis de illo Ian hic tamꝙͣ ad
ambos ꝓluralu̾ loquitur ⁊ pluraliter
p̃ceptũ t̾minat dic̾ens Qmaautã diẽ e¬

Expanded text:
cerant uel crescendo inter loquentes uel aliquo cerant uel crescendo inter loquentes uel aliquo magisterio; quasi magnum fuerit deo loqui eos docere, quos ita fecerat, ut hoc possent etiam ab hominibus discere, si essent a quibus. Merito sane quaeritur, utrum hoc praeceptum uiro tantum dederit deus an etiam feminae. sed nondum narratum est, quemadmodum facta est femina. an forte iam erat facta, sed hoc quemadmodum gestum sit quod prius erat gestum postea recapitulando narratum est? uerba enim scripturae sic se habent: et praecepit dominus deus Adae dicens; non dixit "praecepit eis". deinde sequitur: ab omni ligno quod est in paradiso escae edes; non dixit "edetis". deinde adiungit: de ligno autem cognoscendi bonum et malum non manducabitis de illo. iam hic tamquam ad ambos pluraliter loquitur et pluraliter praeceptum terminat dicens: qua die
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ quatũq lingua idip̃m appellatur mẽ¬
ti utiq signũ insinuatat in uote loc̃ti¬
ũ qua sonãte agnoscat ꝙ eniã sm̃esigno
cogitaret airũ est emĩ quemadmodũ
rerũ quas h amissienẽ etiã i exꝑtã
natura deuitet Quis enĩ pecera docuit
deuitatõem mortis nsi sensũs uite: Qeͣ
ex quod̾ tꝑt incipit s tamõ aliquid añꝙͣ¬
b iam uita erat dulas quã ꝓfẽcioamit¬
tere deuitabant idq ip̃m quibustunio
modis uel sõmẽ sĩgnisicantẽ deũ incellĩ¬
gere poterant Nlec aliter eis posẜ ꝑsuadi
bant nõ amissuros uñ sũo loto loquendũ
ẽ ddu̾tant itaq si quos mouet qũo po¬
tuerĩt intelligere in exꝑta noĩantẽ uel
minãtẽ deũ ⁊ iudeãt nos om̃ mexꝑtorũ
noĩa nõ ñsi ex cõtrariis q̃ samnouuimꝰ
si priuationum sũnt aut ex siłib sĩ spẽꝵ
sunt sne ullo estu dubitatois agnoscere
potuerĩt uelloꝙ̃tẽ intellig̾e qui nõ didi¬

Expanded text:
id ipsum appellatur, menti utique signum insinuatur in uoce loquentium, quo sonante agnoscat quod etiam sine signo cogitaret. mirum est enim quemadmodum rerum, quas habet, amissionem etiam inexperta natura deuitet. quis enim pecora docuit deuitationem mortis nisi sensus uitae ? quiex quodam tempore incipit, sed tamen antequam aibus jam vita erat dulcis, quam profecto amittere devitabant; idque ipsum quibuscumque modis vel sonis significantem Deum intelligere poterant: nec aliter eis posset persubant, non amissuros; unde suo loco loquendum est. Advertant itaque, si quos movet, quomodo potuerint intelligere inexperta nominantem vel minantem deum, et uideant nos omnium inexpertorum nomina non nisi ex contrariis, quae iam nouimus, si priuationum sunt, aut ex similibus, si specierum sunt, sine ullo aestu dubitationis agnoscerepotuerint uel loquentem intellegere, qui non didi
Abbreviated transcription (Latin):
obluuscit᷑ aliqħ̃ i unde ueni̾at ⁊ quo
eat et cransĩt impradẽs uillã quotẽ¬
debat naͣ sui corꝑis sana s sũa ĩ aliud
auocata Quapꝑ istas corꝑei celi cor¬
peas quasdã ꝑticulas id ẽ luciã ⁊ ae¬
rĩs q̃ pͥme epcipiũt nuitꝰ aĩe uiiifĩ¬
cãtis eo ꝙ incorporee nature ꝓpĩqui¬
ores sunt ꝙ̃ hñor et tra ut ad earꝓ
ximũ misteriũ tota moles ãministre¬
dur utrũ deꝰ de hoc arcũ sũsõ ⁊ sũꝑ¬
suso celo corꝑiꝰ uuẽtis mistu̾i̾t ã ad¬
m̃perit an et̃ ipas de limo sicn̾t car
pꝯ possẽ credibile ẽ ¶dlib ãt corp ꝰ
mutari possẽ i aĩam crede̾ abslũdũ¬

Expanded text:
unde ueniat et quo eat, et transit inprudens uillam, quo tendebat, natura sui corporis sana, sed sua in aliud auocata. quapropter istas corporei caeli corporeas quasdam particulas, id est lucis et aeris, quae primae excipiunt nutus animae uiuificantis, eo quod incorporeae naturae propinquioresles administretur, utrum Deus de hoc circumfuso et superfuso coelo corpori viventis miscuerit, aut adjunxerit, an et ipsas de limo sicut carneposse, credibile est: quodlibet autem corpus mutari posse in animam, credere absurdu
Abbreviated transcription (Latin):
de aqͣ Nans em̃ absurdũ est nde sc̃am̃
putare aĩam ł oĩs uñ facta s̃ caro
issẽ congruẽter pucari si aĩam mũdi
tanꝙ uniꝰꝯmaxini aĩmantis deũ cre¬
d̾emꝰ ut ita eã flatu̾t de aere corpis sũ¬
ĩ sicut flat nr̃a de sũi Cũ uo̾ deuñ eẽ
constet sũpra om̃e mundi corpus et
sũpra om̃em sp̃m̃ quẽ creauit ĩcõꝑa¬
błi om̃ino distãcia ⁊ qũo id rcẽdici p̃t :
dn forte ꝙ̃tomagis de ꝯ uniu̾sẽ create

Expanded text:
de aqua. Nimis enim absurdum est, inde factam putare animam hominis, unde facta est caro isse congruenter putari, si animam mundi tanquam unius maximi animantis Deum crederemus, ut ita eam flaverit de aere corporis sui, sicut flat nostra de sui. Cum vero Deum esse constet supra omne mundi corpus, et supra omnem spiritum quem creavit, incomparabili omnino distantia; quomodo id recte dici potest? An forte quanto magis
Abbreviated transcription (Latin):
ornatãatayfecunda sit ea locutõe d̾ deꝰ¬
oꝑciri hoĩem qui iã homo euat ut puis
sapiens q sit eũq custodire qd̾ homo
sua pt̃ate nĩ sẽ ꝙyͣ alius supra se delcã¬
nõ possit Ppomide nulloni᷑ uacare arbi¬
tror s nos aliguid ⁊ magnũ aliquid ãmo¬
uere qd̾ ab ip̃o diuim̃ libri huiꝰ exordio
ex quo ita ceptus est In pͥncipiõfecit deꝰ
celũet t̾ram usq ad hũc locũ nusꝙͣ poĩ¬
tũ ẽ dñs deus sitih̃m deꝰ Nlũc uero ubi¬
ad id uẽtũ est ut hoĩem is ꝑ adiiõ cõsti¬
tueret eũq ꝑ p̃ceptũ oꝑarẽtii ⁊ custo¬
diret ita scriptura locuta ẽ Et sumsĩt
dñs deꝯhoĩem quẽ fecit et posuit eum
ĩ ꝑadisõ oꝑaui eũ et custodire nõ qͦ sũpͣ

Expanded text:
ornata atque fecunda sit, ea locutione dornata atque fecunda sit, ea locutione di hominem, qui iam homo erat, ut pius sapiensque sit, eumque custodire, quod homo sua potestate in se quam illius supra se delectanon possit. Proinde nullo modo uacare arbitror, sed nos aliquid et magnum aliquid admonere, quod ab ipso diuini libri huius exordio, ex quo ita coeptus est: in principio fecit deus caelum et terram usque ad hunc locum, nusquam positum est "dominus deusad id uentum est, ut hominem in paradiso constitueret eumque per praeceptum operaretur et custodiret, ita scriptura locuta est: et sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum et custodir
Abbreviated transcription (Latin):
quare inde mereretur expelli Deniq
accepit et p̃ceptũ. Ut sit ꝑ qd sibi custo¬
diat ꝑadisũm id ẽ quo consẽruato non
inde pnoiaatur recte enĩ quisq d̾ non
custodissẽ rẽsũcm qui sic egit ut amũte¬
ret eam etiã si alteri salua sĩt qui eam
ueb ĩuenit uel accĩꝑe meruit. Est alus
ĩ hiĩs uexbis sẽnsũs quẽ puto nõ ĩmerito
p̃ponendũ ut ip̃m hoĩem oꝑaretiu deꝯ
et custodiret Sicut enĩ oꝑatur hõ t̾rã
nõut eã faciat eẽ t̾ram s ut cultã atq
fructuosam sic deꝰhoĩem multomagis
quẽ ip̃e creauitur homo sĩt cũ ip̃e oꝑa᷑
ut iust sĩt insi homo ab illo ꝑ suꝑbiam
absçedat hoc ẽ enĩ apostatare adeo
qͣd mitiũ silꝑbiẽ scrrptura dicit Initiũ
iñquit sũpbie hoĩs est apostatare a deo
ut uistꝰ beatus q sĩt non pt̃ dc ꝑ hoc
de ꝯidem qui creat hoĩem ut hom̃o sĩt
ip̃e oꝑanr hoĩem atq custodit ut etiã

Expanded text:
quare inde mereretur expelli. Denique quare inde mereretur expelli. Denique accepit et praeceptum, ut sit per quod sibi custodiat paradisum, id est, quo conservato non inde projiciatur. Recte enim quisque dicitur non custodisse rem suam, qui sic egit ut amitteret eam, etiamsi alteri salva sit, qui eam vel invenit vel accipere meruit. 23. Est alius in his verbis sensus, quem puto non immerito praeponendum, ut ipsum hominem operaretur Deus et custodiret. Sicut enim operatur homo terram, non ut eam faciat esse terram, sed ut cultam atque fructuosam: sic Deus hominem multo magis, quem ipse creavit ut homo sit, eum ipse operatur ut justus sit, si homo ab illo per superbiam non abscedat; hoc est enim apostatare a Deo, quod initium superbiae Scriptura dicit: Initium, inquit, superbiae hominis apostatare a Deo ut justus beatusque sit, non potest. Ac per hoc Deus idem qui creat hominem, ut homo sit, ipse operatur hominem atque custodit, ut etiam
Abbreviated transcription (Latin):
li erant s sõrtassĩs adu̾sũs bestiãs Quo¬
nͦ istud ã quare. Nũquid enĩ bestie iã
ĩhoĩem sẽme̾bant qd̾ msĩ pcc̃o nõ fieret:
ppẽ quippe bestiis omib ad sẽ adductis sĩ¬
ait post cõmemoratiu noĩa ĩposũt ipẽ
etiã septo die̾ lege ꝟbi dei tũ omĩb coes
cibos accepit aut sĩ erat iã qd̾ timeret᷑ iñ
bestiis quo nã pacto poss unus hõ illũ
munire ꝑadisũm Neqrenĩ exignus locꝰ
erat quem tãtus sõns irrigabãt Custodi¬
re quitẽ ilłe deberet si posset ꝑ adisum ̃i ⁊
tãta matla cõmunr̃e ut eoserpẽs non
poss intrare Sed mirũ si priusꝙͣcõmn¬
mret oñis serpẽtes iñde poss ex audere
Positꝰ ẽ quippe homo ĩ ꝑadisõ ut oꝑarẽ
eundẽ ꝑadisum situt sũpradisputatin
ẽ ꝑ agriculturã nõ laboriosam s delito¬
sãm et mentẽ prudẽtis magnaatq uti¬
lia cõmonẽtẽ Custodirẽt autẽ eundẽ
ꝑadisũm ip̃e sibi ne aliqͥuid admilteret

Expanded text:
as. Quomodo istud? aut quare? Numquid enim bestiae jam in hominem saeviebant, quod nisi peccato non fieret? Ipse quippe bestiis omnibus ad se adductis, sicut post commemoratur, nomina imposuit: ipse etiam sexto die lege verbi Dei cum omnibus communes cibos accepit. Aut si erat jam quod timeretur in bestiis, quonam pacto posset unus homo illum munire paradisum? Neque enim exiguus locus erat, quem tantus fons irrigabat. Custodire quidem ille deberet, si posset paradisum tali et tanta maceria communire, ut eo serpens non posset intrare: sed mirum si priusquam communiret, omnes serpentes inde posset excludere. Positus est quippe homo in paradiso, ut operaretur eumdem paradisum, sicut supra disputatum est, per agriculturam non laboriosam, sed deliciosam, et mentem prudentis magna atque utilia commonentem: custodiret autem eumdem paradisum ipsi sibi, ne aliquid admitteret,
Abbreviated transcription (Latin):
tur ignota ut etiã uerba reꝵ que nõ sũnt
cũ inloquendo int̾ponũtiu mllus caliget
auditor Hoc .n. ꝙͦ om̃o nõ est inchil uoca᷑
E t has duas sillabas nemo nõ intellig᷑
qui latme audit ⁊ loquilut uñ nsi cum
tiõne quid etiã non sĩt agnosãt Sic et
mane cũ d̾ intuendo corꝑis ple incudinẽ
pruicitõe eius tam ꝙͣ contrariõ quid diꝰ¬
catur mano ĩcellimꝰ sicut audiendi sen¬
sũ nõ sõlũ de uocib uerũ enã de silẽtio ĩ¬
dicamꝰ Sic̃ ex uita que merat hoĩ pos¬
set euis cau̾e contrarlũ id ẽ iute pͥna¬
tõem q̃ mors uocatur ⁊ ipãm cãm qua ꝑ¬
deret qd̾ amabat id ẽ quolib soñ suũ qͦ
fieret ut amitteret uitã quibussib sĩ¬
labis appellaretur Quẽ admodũ lanẽ

Expanded text:
tur ignota, ut etiam verba rerum quae non sunt, tur ignota, ut etiam verba rerum quae non sunt, cum in loquendo interponuntur, nullus caliget auditor. Hoc enim quod omnino non est, nihil vocatur; et has duas syllabas nemo non intelligit, qui latine audit et loquitur. Unde, nisi cum tione quid etiam non sit agnoscit? sicut inane cum dicitur, intuendo corporis plenitudinem priuatione eius tamquam contraria quid dicatur inane intellegimus; sicut audiendi sensu non solum de uocibus uerum etiam de silentio iudicamus. sic ex uita, quae inerat homini, posset eius cauere contrarium, id est uitae priuationem, quae mors uocatur; et ipsam causam, qua perderet quod amabat, id est quodlibet factum suum, quo fieret ut amitteret uitam, quibuslibet syllabis appellaretur — quemadmodum latine
Abbreviated transcription (Latin):
acute obtus̃ sint cũ requirũt quõ potis¬
arit appellari lignũ dinoscenne boni
et male anteꝙͣi eo transgressũs ẽẽt hõ
p̃coptũ atq ipã exꝑienna dinosceret
quidint̾essẽt inter bonũ qd̾ amisit et
malũ qd̾ admisĩt llignũ enĩtale no¬
mẽ accepit ut ea s̃m ꝓhibitoẽm nõ
tiretur Nleq ei quia inde ꝯͣ preceptum
manducauerũt ideo factũ est illud ligͫ
usurpassent id recte notaretur ꝙibi ẽ¬
is accderet si usurpassẽnt Quemadino¬
dũ si uocarea ea arbor sãcuricatis qd̾
inde possent hoĩes sãturari Nlũquid sĩne¬
mo accessissẽt ideo nomẽ illd̾ eẽt incõgru¬
ũ quandoquidẽ cũ accederẽt ⁊ sãturarẽt᷑
tũc ꝓbaret᷑ ꝙͣ hec recte arbor illa uocare
Et. quõ inquiũt intelligeret homio qd̾
ei dicẽbatur lignũ dmoscentie boni⁊ ma¬
li qñ ip̃m malũquid eẽt hõmo nesciebat:
Not qui sãpiũt parũ actendũt quẽadmo¬
dũ a contrariis notis sic pleraq intelligũ¬

Expanded text:
acute obtusi sunt, cum requirunt quomodo potuerit appellari lignum dignoscentiae boni et mali, antequam in eo transgressus esset homo praeceptum atque ipsa experientia dinosceret quid interesset inter bonum, quod amisit, et malum, quod admisit. lignum enim tale nomen accepit, ut eo secundum prohibitionem non tiretur. neque enim quia inde contra praeceptum manducauerunt, ideo factum est illud lignuusurpassent, id recte uocaretur, quod ibi eis accideret, si usurpassent. quemadmodum si uocaretur arbor saturitatis, quod inde possent homines saturari, numquid, si nemo accessisset, ideo nomen illud esset incongruum? quandoquidem cum accederent et saturarentur, tunc probarent, quam hoc recte arbor illa uocaretur. Et quomodo, inquiunt, intellegeret homo, quod ei dicebatur lignum dinoscentiae boni et mali, quando ipsum malum quid esset omnino nesciebat? hoc qui sapiunt parum adtenduntdum a contrariis notis sic pleraque intelligan
Abbreviated transcription (Latin):
re Si utrũ ipm hoĩem posũit oꝑari h ͦ
eĩ fensĩt qui icerp̃tatꝰ est ut oꝑaret᷑
disũm aparetur ambigne sõnat Qt
uidetur magis epigere locutio ut nõ
uũptamẽ ne focte sic dcm̃ sit ut oꝑare

Expanded text:
ari, hoc enim sensit qui interpretatus est, ut operaretur; radisum operaretur, ambigue sonat: et videtur magis exigere locutio, ut non Verumtamen ne forte sic dictum sit, Ut ope
Abbreviated transcription (Latin):
uis erat ⁊ ocudebatur ⁊ manducaba:
Et tnĩeo uero facto aliud etiã quiddã fĩ¬
gurabatur põ sicut iłle uieulꝰ sãginate
qui minori filio reu̾tẽti ĩ epulas cesũs
ẽ Ibi quippe ip̃a narrãtio figuraꝵ ẽ
nõ reꝵ figurata sĩgnificatõe gestat
Nõ eĩ hoc euãgelista s dñs ip̃e narra¬
uit Enãgelista uero dñi hoc narras¬
se nairauit proinde qd̾ narrauit eu¬
ẽtiã ad lr̃am facta m̃rentut q̃ sermõe
cob ⁊ lapis reprobatꝰ ab edificãtib qͥ
factꝰ ẽ ni caput anguli S illd̾ etiam
reb gestis fcm̃ ẽ hoc ãt tnĩ in siguris p̃¬
dcmi illud quippe scripsit naroator uer

Expanded text:
is erat, et occidebatur, et manducabatur : et tamen eo vero facto, aliud etiam quiddam figurabatur. Non sicut ille vitulus saginatus, qui minori filio revertenti in epulas caesus est . Ibi quippe ipsa narratio figurarum est, non rerum figurata significatione gestarum. non enim hoc euangelista, sed ipse dominus narrauit: euangelista uero dominum hoc narrasse narrauit. proinde ergo quod narrauit euetiam ad litteram facta monstrentur, quae sermone cob , et lapis reprobatus ab aedificantibus, qui factus est in caput anguli : sed illud etiam in rebus gestis factum est, hoc autem tantum in figuris praedictum. Illud quippe scripsit narrator rer
Abbreviated transcription (Latin):
ma̾puidencie uigere potenciam prima
quo crescit quo senescit uolũtariã uero
quo illi ad uictũ tegumẽtũ curatõenq
agĩtur ut uiuat ut sentiat uolũtarie̾
Ueront diic̃at ut consentat Siait ãt
aĩam ut natura beatisĩcetur ĩcrũsetꝰ
doccͥna mĩstrat᷑ extͥnsẽtꝰ Qd̾ autẽ adar¬
borẽ colendi negligẽcia hoc ad corpꝰme¬
dendi incuria hoc ad aĩam discẽndi sẽq¬
incia Et qd̾ ad arborẽ humor mutilis
Had corp ꝰ bictus exit̾iablĩs hꝰ ad ałam
ꝑsũasio inquitatis deꝰ itaq suꝑ oĩa qͥ
cõndidit omĩa et regit omĩa om̃e naitu¬
tas bonus creat et omĩs uolũtates in¬
stus ordin̾at Quĩd ergo abhorret au̾o
si credam ꝰ hoĩem ita li ꝑadisõtõstitutũ
ut oparetur agricultur amnõ labore ẜ¬
uili s̃ honestã amini uolũtate : Eud

Expanded text:
inam prouidentiae uigere potentiam: primoinam prouidentiae uigere potentiam: primoquo crescit, quo senescit; i uoluntariam uero, quo illi ad uictum, tegumentum curationemque aturaliter agitur, ut uiuat, ut sentiat; uoluntarie uero, ut discat, ut consentiat. sicut autnimam ut natura beatificetur intrinsecus, doctrina ministratur extrinsecus. Quod autem ad arborem colendi negligentia, hoc ad corpus medendi incuria, hoc ad animam discendi segnitia: et quod ad arborem humor inutilis, hoc ad corpus victus exitiabilis, hoc ad animam persuasio iniquitatis. Deus itaque super omnia qui condidit omnia, et regit omnia, omnes naturas bonus bonas creat, omnes voluntates justus ordinat. Quid ergo abhorret a vero, si credamus hominem ita in paradiso constitutum, ut operaretur agriculturam, non labore servili, sed honesta animi voluptate? Quid
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ quãdã magnã arborẽ rex oculus cogi¬
tatoĩs attõłłitus atq ñ ip̃o quoq ge¬
mina oꝑatio prouidenciõ repet̾itr
ꝑtĩ naturalis ꝑtĩ uolũtaria Ilatura¬
lis quidẽ ꝑ occũltã dei admĩstratõem
qua etiã lignis ⁊ herbis dat iñcremẽ
tũ uolũtãriã uero ꝑ angeloꝵ oꝑa et
hom̃ scdm̃ illã pͥmã cełestia sũꝑnis or¬
dm̾ari inferiisq̃ trestrĩa liũariã sỹ¬
dera q fulgere diei noctis ꝙ uices ag¬
tari aquis t̾rã fundatã interlui acq
circũlui aerẽ altiꝯ suꝑfimidi arbustar
aĩalia concip̃i et nasã crescere ⁊ sẽnes¬
cere ⁊ occidere et quitq̃ud aliud m̃re¬
bus m̃tiore naturali q motu geritiu
In hac ãt alt̾a sĩna dari doteri ⁊ discĩ
agros coli sõcietates ãministrari ar¬
tes excerceri queq alia sure iñ sũꝑna
sõciedate agũtur siue inhac terrena
atq morle ita ut bonis consũlat᷑ ⁊ per
nespiẽtes malos ĩq ip̃o hoiẽ eandem gẽ¬

Expanded text:
in quandam magnam arborem rerum oculus cogitationis attollitur atque m ipso quoque gemina operatio prouidentiae reperitur, partim naturalis, partim uoluntaria: naturalis quidem per occultam dei administrationem, qa et hominum: secundum illam primam caelestia superius ordinari inferiusque terrestria, luminaria sideraque fulgere, diei noctisque uices agitari, aquis terram fundatam interlui atque circumlui, aerem altius superfundi, arbusta et animalia concipi et nasci et crescere, senescere, occidere et quidquid aliud in rebus interiore naturalique motu geritur; in hac autem altera signa dari, doceri et disci, agros coli, societates administrari, artes exerceri et quaeque alia siue in superna societate agantur siue in hac terrena atque mortali, ita ut bonis consulatur et per nescientes malos; inque ipso homine eandem gem
Abbreviated transcription (Latin):
sꝑ õemt̾ram ⁊ cetera nõ son abłi ueltẽ¬
est creandipotẽtia dici ãt hoĩb qͥd sĩ
ꝑtꝑales sonos potuit ffutuꝵ enĩerat
ut homo iã de luiio fõrmatꝰ ⁊ flatudei
aĩatꝰ et quicquid ex illo ꝯms human
extitiss ute̾tur eiõ ad escam q̃ sũꝑ t̾rã

Expanded text:
 terram et cetera non sonabili uel temest creandi potentia; dici autem hominibus, quid sine er temporales sonos potuit. futurum enim erat, ut homo iam de limo formatus et flatu eius animatus et quidquid ex illo humani generis extitisset uteretur eis ad esc
Abbreviated transcription (Latin):
q̃ de ꝑadisõ naroãtur nõ pp̃e ẜ̃sigurate
acciꝑe ulła ncc̃ĩtas cogeret dit nũc cũ pͥ¬
mitꝯ prop̾eres ipãs mtellig̾e rationllã
ꝓhibeat cur nõ potiꝰ auctoritatẽ scup¬
ture simplr̃ sequinur ĩ narratõe reuĩ
gestarũ res uere gestas pͥus ĩtelligẽtes
tamẽ demũ quid aluid signisicẽt ꝑsc̃ou¬
prorsus incognitos et ides nõ posẽ acci¬
pi ad litterã ꝙ ex uno ꝑadisĩ flũe duu¬
dũtur cũ potuus credendũ sit qmĩ lora
ip̃e ꝑadisi a cognitõe hom ẽ remotiu
sĩmꝯ inde qͣtuor aquaꝵ ꝑtes duudi sicu
fice lissmmia scrifitura testat᷑ s ea flũaꝙ
rũ sontes noti ẽẽ dicũtu alicubr̃issẽsd̾
t̾ras et post tractꝰ prolparũ regionũ
tib noti cẽ ꝑhibẽ̾tui Nã hoc solere nõ¬
nullas aquas face quis ignorat ẽ Seo
ibi hec satur ubi nõ dũi sub t̾ris tũtrũt
Exibat ergo flumẽ de eden h est de loco
deliciarũ et irrĩgabat ꝑadisũm id ẽ ligͣ

Expanded text:
igurate accipere ulla necessitas cogeret; at nunc, cum primitus proprie res ipsas intellegere ratio nulla prohibeat, cur non potius auctoritatem scripturae simpliciter sequimur in narratione rerum gestarum res uere gestas prius intellegentes, tum demum quidquid aliud significant perscruprorsus incognitos et ideo non posse accipi ad litteram, quod ex uno paradisi lumine diuiduntur? cum potius credendum sit, quoniam locus ipse paradisi a cognitione hosimus, inde quatuor aquarum partes dividi, sicut fidelissima Scriptura testatur; sed ea flumina, quorum fontes noti esse dicuntur, alicubi iisse sub terras, et post tractus prolixarum regionum tibus nota esse perhibentur. Nam hoc solere nonnullas aquas facere, quis ignorat? Sed ibi hoc scitur, ubi non diu sub terris currunt. Exibat ergo flumen de Eden, id est de loco deliciarum, et irrigabat paradisum, id est ligna
Abbreviated transcription (Latin):
iuscẽm odi cet̾is S quia illic ea dñr
q̃ bite humane usũs notissimꝰ h nõ
difficile ỹmo prõptissie pͥmitꝰ acci¬
puĩtur ad lr̃am ut deinde ex̃ illis quid
etiã futuro ꝵ res ipẽ geste sigmfĩcaue¬
riñt exsculpatur Hic autẽ quia eadi¬
cũt᷑ que usitatũ nature cursum intuẽ¬
tibus nõ occurrant nolũt ea quidam
propͥe s fĩgurate dcã intelligi atq ex
ilło loto uolũt inciꝑe historiã id ẽreꝵ
pprie gestarũ narratõem ex quo dĩssi

Expanded text:
iuscemodi ceteris. sed quia illic ea dicuntur, iuscemodi ceteris. sed quia illic ea dicuntur, quae uitae humanae usus notissimus habet, non difficile, immo promtissime primitus accipiuntur ad litteram, ut deinde ex illis quid etiam futurorum res ipsae gestae significauerint exculpatur; hic autem, quia ea dicuntur, quae usitatum naturae cursum intuentibus non occurrant, nolunt ea quidam proprie, sed figurate dicta intellegi atque ex illo loco uolunt incipere historiam, id est rerum proprie gestarum
Abbreviated transcription (Latin):
t plantauit deꝰ¬
padisum ineden ad oriẽ¬
tem et posut ibi hoĩem quẽ
fixit Non ignoro de ꝑadisõ
multos multa dixisse tres tamien de
hac re qͣi gniales sunt sentẽtie una eo¬
uũ qui tãtũmꝰ corꝑaliter ꝑadisumm ĩtel¬
sentẽciam Scdm̃ hanc sũscepi nũc lo¬
qui de parãdisõ qd̾ dñs donare digna¬
bitur ut homo factꝰe limo qd̾ utiq cor¬
pus humanũ est in ꝑadisõ corporali
collotatꝰ intelligatiũ ut quẽ admod̾
fõrmã futuri ẽẽ dixit aplũs hõ tañ
ĩ natura ꝓp̾a expressũs accipitur qui
uixit cecto m̾o annorũ et ꝓpagata
numerosã prole mortuus ẽ sic̾ mori¬
untur ce̾a̾ hoĩes et si nõ sicut cet̾i ex
ꝑentib natꝯ s sicut p̾mitꝰ optebat
ex tra factꝰ ẽ ita et ꝑadisũs ĩ quo eũ
collocauit deꝰ nichil aliud ꝙ locꝰ qui¬
bris nõ genere locutoĩs fĩguratarũ
rerũ est sic̾ in cãtico tanticoꝵ s oĩno
gestatũ est sicut ĩ regnoꝵ libis ⁊ hu¬

Expanded text:
t plantavit Deuparadisum in Eden ad orientem et posuit ibi hominem quem finxit . Non ignoro de paradiso multos multa dixisse, tres tamen de hac re quasi generales sunt sententiae. Una eorum qui tantummodo corporaliter paradisum intelsententiam. Secundum hanc suscepi nunc loqui de paradiso, quod Dominus donare dignabitur, ut homo factus e limo, quod utique corpus humanum est, in paradiso corporali collocatus intelligatur: ut quemadmodum formam futuri esse dixit apostolus, homo tamen in natura propria expressus accipitur, qui uixit certo numero annorum et propagata numerosa prole mortuus est, sicut moriuntur et ceteri homines, etsi non sicut ceteri ex parentibus natus, sed sicut primitus oportebat ex tcollocavit Deus, nihil aliud quam locus quibris non genere locutionis figuratarum rerum est sicut in Cantico canticorum, sed omnino gestarum est sicut in Regnorum libris et hu
Abbreviated transcription (Latin):
ad aspcĩ ⁊ bonũ ad escam Iã tũc pro¬
duperat t̾ra om̃e lignuĩ ⁊ pulcrũ ad
aspcm̃ ⁊ bonũad escam hoc ẽ t̾tio die
Nã seto die dix̾at Ecce dedi uobis
omie pablm̃̃ seĩale semmnãs semẽ qd̾
ẽ suꝑ oem tercã ⁊ om̃e lignũ fructife¬
rũ qd̾ h in sẽ fructũ seĩs seĩalis qd̾ e¬
rit uobis ad escam Nuũ gͦ aᵈ eis tunt
dedit̾ aliud nũc dare uoluit: Nõ opi¬
nor S cũ ex hiis qnͣb sint ista ligͣ
ĩstituta ĩ ꝑadisõ que iã t̾rasciõ diẽ
ꝓduxerat ãdhuc ea ꝓduxit ĩ tꝑe sño
qr tũc .s. qd̾ scͥptũ ẽ ea produxisse t̾rã
cãlites sañ erat ĩ t̾ra hꝰ ẽ qi tũc eaꝓ
ducẽdi uirtutẽ latẽter acceꝑat Qua
u̾tute fit ut etiã nũc lũa terra ꝓgi¬
gnat ĩmanifesto atq ĩ tꝑe sũo Uer

Expanded text:
ad aspectum, et bonum ad escam. Jam ergo tunc produxerat terra omne lignum et pulchrum ad aspectum, et bonum ad escam, hoc est tertio die: nam sexto die dixerat, Ecce dedi vobis omne pabulum seminale, seminans semen, quod er omnem terram, et omne lignum fructiferum, quod habet in se fructum seminis seminalis, quod erit uobis ad escam. num ergo aliud eis tunc dedit, aliud nunc dare uoluit? non opinor. sed cum ex his generibus sint ista ligna instituta in paradiso, quae iam terra tertio die produxerat, adhuc ea produxit in tempooduxisse terram, causaliter factum erat in terra; hoc est, quia tunc ea producendi virtutem latenter acceperat, qua virtute fit ut etiam nunc talia terra progignat in manifesto atque in tempor
Abbreviated transcription (Latin):
quoq ostendere quomodo utrũq uerũ¬
sit qd̾ cõtrariũ uideri pt̃ ⁊ deumin diẽ
septiño ab oĩbus oꝑib sus requieuissẽ
dc̃a sunt consũmata qũo eadẽ dc̃a sunt
nchocita. Hiis em̃ omĩbus diuine scr̃i¬
ture testim̃oniis quã ẽẽ ueracẽ nenio
dubitat pisi infidelis a impius ad illã
ditio iã ipĩs naturis q̃d̾ p̃conditis cau¬
sis sicut nõ sõlũ pñtia ueꝵ etiã fũtura
fecit᷑ onĩpotẽs d ab eis̃ factiõ requienit
ut eorũ demceps ãministratõe atq regi¬
onẽ ut ꝑꝑ cõsũmata requiẽsceret et p
rũetiã faueo Nũc tamẽ de aĩa quã deꝯ
ĩspir̾auit hõi sufflando i eiꝯ faẽm nch
cõfirmo nisi quia epdeo sĩc est ut nõ sĩt

Expanded text:
quoque ostendere, quomodo utrumque sit uerumquoque ostendere, quomodo utrumque sit uerum, quod contrarium uideri potest, et deum in die septimo ob omnibus operibus suis requieuisse, dicta sunt consummata, quomodo eadem dicta sint inchoata. His enim omnibus diuinae scripturae testimoniis, quam esse ueracem nemo dubitat nisi infidelis aut inpius, ad illamditis iam ipsis naturis, quaedam praeconditis causis; sicut non solum praesentia, fecit omnipotens, et ab eis factis requievit, ut eorum deinceps administratione atque regionem, ut propter consummata requiesceret, propter rum etiam faueo. Nunc tamen de anima, quam deus inspirauit homini sufflando in eius faciem, nihil confirmo, nisi quia ex deo sic est, ut non sit s
Abbreviated transcription (Latin):
sipu deꝰ adhuc de t̾ra cet̾as bestiãsa¬
gri et cet̾a uolatilia celi qͣi q̃ minꝰ
uel t̾ra sẽpto uel aq̃ qui̾to die ꝓduxit
S om̃s bestias inquit ⁊ om̃ia uolãti¬
lia Necnõ et illud cogitet ꝙ̃ admodũ
sc̃dõ firmamẽtũ ¶ ecciõ spẽm maris
ettre atq ex t̾ra herbã et ligna qͣrto
lũariã ⁊ sydera quĩto aquarũ aĩali¬
a sexto t̾re et postea dicat᷑ iͣ stũs est
dies fecit deꝰ celum ⁊ t̾ram et onne ui¬
ride agri quando quidẽ tũ factꝰ ẽ dies nõ
fecit insi ip̃m diem quõ etiamom̃e uirite
agri fecerit anteꝙͣ essẽt suꝑ t̾ram ⁊ om̃e
fenũ anteꝙͣ exoriretur Qunc eiũ stm̃
cũ ex ortũ est nõ anteꝙͣ eporiretur quis
nen diceret insi sc̃ripture uerba reuo¬
carent: Meminerit etiã scrip̃tũ eẽ q̃
uiuit nieternũ creauit om̃iasĩmł et ui¬
deat quĩadmodũ simub creata dici pos¬
sunt quorũ creatio spaciĩs tꝑalib dis¬
tat nõ horarũ tñ s etiam dierũ Curet

Expanded text:
bestias agri, et caetera volatilia coeli, quasi quae minus vel terra sexto, vel aqua quinto die produxerit; sed, omnes bestias, inquit, et omnia volatilia. Necnon et illud cogitet, quemadmodum secundo, firmamentum; tertio, speciem maris et terrae, atque ex terra herbam et ligna; quarto, luminaria et sidera; quinto, aquarum animalia; sexto, terrae; et postea dicatur, Cum factus est dies, fecit Deus coelum et terram, et omne viride agri: quandoquidem cum factus est dies, non fecit nisi ipsum diem. Quomodo etiam omne viride agri fecerit antequam ess exoreretur; tunc enim factum, cum exortum est, non, antequam exoreretur, quis non diceret, nisi scripturae uerba reuocarent? meminerit etiam scriptum esse: qui uiuit in aeternum, creauit omnia simul, et uideat, quemadmodum simul creata dici possint, quorum creatio spatiis temporalibus distat, non horarum tantum, sed etiam dierum. curet
Abbreviated transcription (Latin):
ãt qui sẽ xpĩanos uel putãt uel pu¬
tari uolunt in hac opmione transla¬
toĩs uel reuolatoĩs aĩaꝵ eo sunt illꝰ
gẽt̾iũ phĩs uel sĩ qui alnĩ uam hoĩes
hoc putant deteriores ⁊ detestabliõ¬
res ꝙ iͣli aĩe naturã a dei natura dis¬
cernũt Isti ãt cũ aliud nichil dicant
qd̾ deꝰest nõ trepidãt eam tã turpit᷑
cõmutablẽm dice̾ ut nllũm sĩt herbe
seu uermieuli genus ubieam nõ essẽ
cõmiptam uel quo reuolui nõ possẽ
sc̃urissimaꝵ questionib quas carnali
corde uersantes ncc̃e estut in opimio¬
nes falsãs noxias mõsti uosãsq labã¬
tur ⁊ ꝓuoluantur unũ illud fiomis¬
sĩme teneãt ꝙ omi aĩe rationali sme ul¬
luis disputatõis ambagib naͣlit̾ ⁊ u̾ci¬
cit̾ insĩtũ est ẽẽ omĩno ĩcõmutablem
dnĩ ⁊ incorruptibilem tota eoꝵ millefõr¬
mis fabula repẽte dilabitur quã in
suis uanis sacrilegis mẽtib nõ insĩde

Expanded text:
autem, qui se christianos uel putant uel puautem, qui se christianos uel putant uel putari uolunt, in hac opinione translationis uel reuolutionis animarum eo sunt illis gentium philosophis uel si qui alii uani homines hoc putant deteriores et detestabiliores, quod illi animae naturam a dei natura discernunt, isti autem, cum aliud nihil dicant quod deus est, non trepidant eam tam turpiter commutabilem dicere, ut nullum sit herbae seu uermiculi genus, ubi eam non esse conmixtam uel quo reuolui non posse mscurissimarum quaestionibus, quas carnali corde uersantes necesse est ut in opiniones falsas, noxias monstrosasque labantur et prouoluantur, unum illud firmissime teneant, quod omni animae rationali sine ullius disputationis ambagibus naturaliter et ueraciter insitum est, esse omnino incommutabilem et incorruptibilem deum, tota eorum milleformis fabula repente dilabitur, quam in suis uanis ac sacrilegis mentibus nonnisi de
Abbreviated transcription (Latin):
opinio quandoquidõ nichil aliudaffe¬
runt quo etiã si nõ uera saltẽ uerisi¬
milis hẽatuis Uñ ꝓcluuꝰ ⁊ ip̃e credi¬
derĩ qd̾ etiã eoꝵ posteri sẽctatores
illos hoĩes qui hec pͥmitꝯm sũisli¬
bria ꝑosũerunt in hac uiea potius
intelligi uoluissẽ quadã ꝓu̾sitate
moru a̾ turpitudine hõies pecoꝵ si¬
miles fieri ac sĩt quod̾modo ĩ peco¬
ia cõmucari ut hoc dedecore obiecto
eos acupiditatũ prauitate renota¬
rent slam illa q̃ fẽrũi accidisse ut
quidã quasi recordarẽtur ꝙ in quor¬
dã aĩalium corꝑib fuerint a falsã
narrãtur aut lũdifitatiõnib demo¬
nũ hͦ in eorũ animis stm̃ est Si em̃
cõtingit in sõmpnis ua fallaci mẽo¬
ria qͣi recordetur se homofũisse qd̾ ñ¬
fuit a̾ egissẽ qd̾ nõ egit quid mirũ si
quodã dei isti occintoq uidicio smũ¬
tur demones iii cordib etiã uigilã¬
tiũ tale aliquid posse: Manichei

Expanded text:
opinio, quandoquidem nihil aliud adfeopinio, quandoquidem nihil aliud adferunt, quo etiamsi non uera, saltem uerisimilis habeatur? unde procliuius et ipse crediderim, quod etiam eorum posteri sectatores, illos homines, qui haec primitus in suis libris posuerunt, in hac uita potius intellegi uoluisse quadam peruersitate morum ac turpitudine homines pecorum similes fieri ac sic quodam modo in pecora commutari, ut hoc dedecore obiecto eos a cupiditatum prauitate reuocarent. Nam illa, quae feruntur accidisse, ut quidam quasi recordarentur in quorum animalium corporibus fuerint aut falsa narrantur aut ludificationibus daemonum hoc in eorum animis factum est. si enim materies animae rationalis, procul dubio corpus est materies animae rationalis. quod nemfuit, aut egisse, quod non egit, quid mirum, si quodam dei iusto occultoque iudicio sinuntur daemones in cordibus etiam uigilantium tale aliquid posse? Manichaei
Abbreviated transcription (Latin):
lis eius Nai ⁊ ille deus ẽ leo ⁊ draco
Quid enĩ afferunt argumẽti phĩut¬
pucãt aĩas hoñ in pecora utel pecoꝵ
in hoĩes pꝯmortẽ possẽ transserri¬
Hoc c̾te ꝙ moꝵ silĩtudo ad id trahat
uelut auaros informitas capãces
ĩ nluos sẽnos ac suꝑbos in leones
sectatores ĩmũde uoluptatis in sũes
⁊ si qua siliã Hec quippe asserunt n ͨ
actendũt ꝑ hanc rõem nullomodo
fieri posse ut pecoris aĩa pꝰmortẽ
in hoĩem tranfferat᷑ Nullomꝰ enĩ por¬
cus siłibrerit᷑ hoĩ ꝙͣ porco Eccum
mãsuescunt leones canib uel etiã o
uib fuĩt siliõres ꝙͣ hoĩb Qũ i᷑ a peco
dũ morib pecora nõ recedunt ⁊ que
aliꝙͣtulum cel̾is dissimiliã fuĩt silĩo¬
rasut tiĩ sũo generi ꝙ humano lõ
ge qr plus ab hoĩb ꝙͣ a peconib dit¬
q̃ siliora sunt trahant Si ãt hocar¬
gumẽtũ falsũm ẽ qũo̾ erit uera illã

Expanded text:
lis eius; nam et ille dictus est et leo et draco. lis eius; nam et ille dictus est et leo et draco. Quid enim adferunt argumenti phifuisse motum etiam sentiendi, sicut in ista infantili, quae iam certe anima est hominis, quieorum similitudo ad id trahat, uelut auaros in formicas, rapaces in miluos, saeuos ac superbos in leones, sectatores inmundae uoluptatis in sues et si qua similia. haec quippe adserunt nec adtendunt per hanc rationem nullo modo fieri posse, ut pecoris anima post mortem in hominem transferatur. nullo modo enim porcus similior erit homini quam porco; et cum mansuescuncredenda erat esse coepisse in aliquo actu meritorum suorum, nisi ex quo propriam coepit agere uitam, dum anima facta est animans carnem et eius sensibus uelut nuntiis utens atque in se ipsa se uiuere sentiens sua uolunquae similiora sunt, trahunt. si autem hoc argumentum falsum est, quomodo erit uera illa
Abbreviated transcription (Latin):
milis factꝰ est illis a̾ ubi itẽ legr̃ ne
tradideris̃ bestiĩs aĩam confĩcẽtem tͥ
Neq enĩ nõ om̃s heretiti scripturas ca¬
tholicas legunt nec ob aliud st̾ h̾etin̾
nisi ꝙ eas non recte mtelligẽtes sũas
falsãs opĩnones cõtra eaꝵ u̾i̾tatem
ꝑnicacit᷑ asserunt Sed quoquomodo
nolutõib aĩarum. catholicetamẽ sĩ¬
dei nõ conuenit credere aĩas pecorũ
ĩ hoĩes a̾ hoĩ ĩ pecora transis grare
fieri sane hoĩes uite qnẽ pecorib sĩ¬
miles ⁊ ip̃e res humane clamãtt scͥp¬
ture testantur uñ est illud qd̾ cõme¬
moraui Homo ĩ honore positꝯ non
ĩtellexit comꝑatꝰ ẽ Iumẽtis insensã¬
tis ⁊ silĩs factꝰ ẽ eis S in hac uitad
tiqͥ nõ post mortẽ Proinde uel tali¬
b bestiĩs nolebat in ptatẽ dari aĩa
suã qui dicebat Ne tradas bestiis a¬
niiã confitẽtẽ tibi quales cauendos¬
dñs signisĩcat ubi dicit᷑ eos uestites¬
pos rapaces uel ipĩ dyabolo ⁊ ange¬

Expanded text:
ra. At uero illa spiritalis materies, si fuit ulla, tradideris bestiis animam confitentem tibi . Neque enim non omnes haeretici Scripturas catholicas legunt; nec ob aliud sunt haeretici, nisi quod eas non recte intelligentes, suas falsas opiniones contra earum veritatem pervicaciter asserunt. Sed quoquo modo uolutionibus animarum, catholicae tamen fidei non conuenit credere animas pecorum in homines aut hominum in pecora transmigrare. Fieri sane homines uitae genere pecoribus similes et ipsae res humanae clamant et scriptura testatur. unde est illud, qte nec misere, quomodo rationalis erat? llexit; conparatus est iumentis insensatis et similis factus est eis, sed in hac uita utique, non post mortem. proinde uel talibus bestiis nolebat in potestatem dari animam suam, qui dicebat: ne tradideris bestiis animam confitentem tibi — quales cauendos significat dominus, ubi dicit eos pos rapaces — uel ipsi diabolo et ange