comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ex calamitate alorũ aut imꝑitorũ suꝑbia metꝰ.
ta geram et ꝓfecto diĩs innãtibꝰ oĩa natura
sũt uictoria p̃da laus q̃ et si dubia aut ꝓcul
eẽnt tamẽ om̃s bones rei ꝑ subuenire dete-¬
toria p̃da laus Et enĩ nemo ignania ĩmorta¬
lis factiẽ neq quisꝙͣ parẽs liberos utimer¬
tes forẽt optauit Mage uti boni honestiꝙ uitã
exigerẽt piura dicerẽ quirites sitiudis uir-¬
tutẽ uerba adderẽt Nã stremus abũde dictũ
puto hui Itemodi oratione habita mariꝰ pyͣ
plebis aĩõs arrectos uidet ꝓpe cõmeatu sti-¬
pendio armis aliisq utilibꝰ nanes uueratꝭ
Cũ hiis mauliũ legatũ ꝓficisci Inb ip̃e ĩtea
milites scribe nõ more maiorũ neq ex classibꝰ
s uti cur ꝙp libido erat/ capitece̾sos plerosq id
factũ alii mõpiã bonorũ alii ꝑ ambitionẽ cõ-¬
sulis memorabat ꝙ ab eo gene celebratꝰ aus-¬
tꝰq erat Et somi potẽtiã q truti egẽtissĩs

Expanded text:
ex calamitate aliorum aut imperatorum superbia metus ta geram. et profecto dis iuvantibus omnia matura sunt: victoria, praeda, laus. quae si dubia aut procul essent, tamen omnis bonos rei publicae subvenire decere decebat. Etenim nemo ignavia immortalis factus est, neque quisquam parens liberis, uti aeterni forent, optauit, magis uti boni honestique vitam exigerent. Plura dicerem, Quirites, si timidis virtutem verba adderent; nam strenuis abunde dictum puto." Huiusce modi oratione habita Marius, postquam plebis animos arrectos videt, propere commeatu, stipendio, armis aliisque utilibus nauis onerat, cum his A. Manlium legatum proficisci iubet. Ipse interea milites scribere, non more maiorum neque ex classibus, sed uti libido cuiusque erat, capite censos plerosque. Id factum alii inopia bonorum, alii per ambitionem consulis memorabant, quod ab eo genere celebratus auctusque erat et homini potentiam quaerenti egentissumus
Abbreviated transcription (Latin):
ebiectãt᷑ Quãquã ego naturã unã et quinuẽ
om̃i existimo fortissinũ quiẽp generosissimũ ac suã
ex pat̾bꝰ albini aut befie queri posset, me ne an
illos exse gigni maluerĩt Qud respõsurrecre¬
dit insi sese liberos quã optimes noluisse Ex si
mre me dispiciũt faciãt idem maiõribꝰ suis
quidꝰ uti michi ex uirtute nobiitas cepittĩi

Expanded text:
quam ego naturam unam et communem quam ego naturam unam et communem omnium existumo, sed fortissumum quemque generosissumum. ac si iam ex patribus Albini aut Bestiae quaeri posset, mene an illos ex se gigni maluerint, quid responsuros creditis nisi sese liberos quam optumos voluisse? quod si iure me despiciunt, faciant item maioribus suis, quibus, uti mihi, ex virtut
Abbreviated transcription (Latin):
simulane̾ michi qui dñe etatẽ ĩ optimus artibꝰ̾
egi beneface iã ex ꝯsuetudine ĩ naturã uertit᷑
Rellũ gere cũ Ing̃cha inssit quã rẽ nobilitas
egerrime tulit Queso reputate cũ aĩs nrĩs nũ¬
t an id mutare meliisit si quẽ ex illo globo no-¬
bilitate ad hoc aliud tale negotiũ mittatꝭ hp̃ie
ueteris prosapie ac multarũ imagniũ et nuł¬
liꝰ stipendq̃ scilic ut ĩtãta re ignarus om̃i trepi¬
det festinet sumat aliquẽ ex spło monitorẽ offitii
sui Itaq plerũq euent u̾t que nos imꝑare ius¬
ꝯsules facti sũt acta maiorũ et grecorũ mĩłli.¬
taria p̾cepta lege ceperint preposteri hoiẽs Nain
Que illi audire et legeᷤᷤ solent Corũ partẽ uidi
alic̃ egomet gessi Que illi litteñ ea ego mi-¬
litãdo didici Nũt uos existimate facta mea an
tatẽ/ ego illorũ ignamã/ Richi fortima ill ꝓbra

Expanded text:
simulavere; mihi, qui omnem aetatem simulavere; mihi, qui omnem aetatem egi, bene facere iam ex consuetudine in naturam vertit. bellum me gerere cum Iugurtha iussistis, quam rem nobilitas aegerrime tulit. Quaeso, reputate cum animis vestris, num id mutare melius sit, si quem ex illo globo nobilitatis ad hoc aut aliud tale negotium mittatis, hominem ueteris prosapiae ac multarum imaginum et nullius stipendi: scilicet ut in tanta re ignarus omnium trepidet, festinet, sumat aliquem ex populo monitorem offici sui. Ita plerumque evenit, ut, quem vos imperare iussules facti sunt, et acta maiorum et Graecorum militaria praecepta legere coeperint: praeposteri homines, namquae illi audire aut legere solent, eorum partem vidi, alia egomet gessi; quae illi litteris, ea ego militando didici. nunc vos existumate, facta an tatem meam, ego illorum igna
Abbreviated transcription (Latin):
cere cogẽ ad militiã eos quos nob̃ offende domi-
forisq oĩa curare et ea age intͤ iniidos occursan-¬
tes factiosos oppimone quirites asperiꝰ est Ad hoc
alii si delique uerus nobilitas maiorũ fortia facta
cognatorũ et affiniũ opes m̃lte clientele oia hec
p̾sidio ad̾sũt Nichĩspes oĩs ĩ meniet site quas
necesse est uirtute et ĩnocẽtia tutari Nãaliã ĩfir¬
ma sũt / Et illud ĩtellig̾o quintes omi oc̃a ĩ me
cõu̾sa esse equos bonos ꝙ faue quippe mea bñfac¬
ta rei ꝑ ꝓcẽdũt nolilitatẽ locũ me ĩnadendi q̃rẽ
Quo michi acriꝰ adintẽd̃ est uti neq uos capia¬
mini et illifrustͣ sunc Ita ad ħꝰ etatꝭ a pueritia
fur ut om̃s labores et ꝑicula ꝯsueta habeã, que
añ nr̃a bñfitia gͣnuto faciebã ea uti accepta mer¬
cede deserã nõ est ꝯsiliũ quirites Ilłis difficile ẽ
in potestatibꝰ temꝑtare qui ꝑ ambitiome fese ꝓbos

Expanded text:
cere, cogere ad militiam eos quos nolis offendere, domi cere, cogere ad militiam eos quos nolis offendere, domi forisque omnia curare et ea agere inter invidos occursantis factiosos opinione, Quirites, asperius est. Ad hoc, alii si deliquere, uetus nobilitas, maiorum fortia facta, cognatorum et affinium opes, multae clientelae, omnia haec praesidio assunt; mihi spes omnes in memet sitae, quas necesse est virtute et innocentia tutari; nam alia infirma sunt. Et illud intellego, Quirites, omnium ora in me conuersa esse, aequos bonosque fauere—quippe mea bene facae procedunt —, nobilitatem locum invadundi quaerere. quo mihi acrius adnitundum est, uti neque vos capiamini et illi frustra sint. ita ad hoc aetatis a pueritia fui, uti omnis labores et pericula consueta habeam. quae ante vostra beneficia gratuito faciebam, ea uti accepta mercede deseram, non est consilium, Quirites. illis difficile est in potestatibus temperare, qui per ambitionem sese probos
Abbreviated transcription (Latin):
plebe mitiã uolente putabat᷑ mariꝰ  aut
belli usũ auut scudia uulgi amissur ꝰ. S ea res
frust ͬ sperata tãta libido cũ mario eũdi plerosq
tuaserat/ Et se quisq preda locupletẽ fore uicto,¬
rem domiũ rediturũ et alia huiuscemodi alõs
tͬhebant et eis nõ paulũ orationesua maxins
arrexerat / Nã postꝙͣ oĩbi q̃ postulauerat decret
milites scribe̾ uult hortadi cã suũl et nbili¬
tatẽ dti ꝯsuenerat exagitãdi ꝯtionẽ populi ad¬
uocauit Teurde hoc modo disseruit
cio ego quirites plerosꝙ nõ hidem artibꝰ ⁊̃ ꝑiũ..
a nobis pete/ et pꝰꝙͣ adepti sũt gereͤ pͥmo
Induscrios supplices modicos eẽ Dem ꝑ ignaniã
et suꝑbiã etatẽ gere. B micħi ꝙͣ ea uidet᷑. Nã quãto
maiore cura illã administri ꝙͣ hec peti debere:
Nleq me fallit quãtũ cũ maxĩo beneficio dr̃õ nego-¬
tii sustineã bellũ parare oportet suũlet erario par-¬

Expanded text:
plebi militia volenti putabatur et Marius aut plebi militia volenti putabatur et Marius aut belli usum aut studia uulgi amissurus. Sed ea res frustra sperata: tanta libido cum Mario eundi plerosque invaserat. Sese quisque praeda locupletem fore, victorem domum rediturum, alia huiusce modi animis trahebant, et eos non paulum oratione sua Marius arrexerat. Nam postquam omnibus quae postulauerat, decretis milites scribere uult, hortandi causa simul et nobilitatem, uti consueuerat, exagitandi contionem populi aduocauit. Deinde hoc modo disseruit: cio ego, Quirites, plerosque non isdem artibus imperium a vobis petere et, postquam adepti sunt, gerere: primo industrios supplices modicos esse, dein per ignaviam et superbiam aetatem agere. Sed mihi contra ea videtur: nam quo maiore cura illam administrari quam haec peti debere. Neque me fallit, quantum cum maximo vestro beneficio negoti sustineam. Bellum parare simul et aerario par
Abbreviated transcription (Latin):
terũ egerrime desine̾ nõ in eiidẽ potestate
mnitiũ belli et fuiẽ ẽẽ incipe cuiꝰ etiã ignauo
lice. deponi cũ uictores uelint prouide sibi regno ꝙ
suo ꝯsulẽt neu florẽtes res suas cũ Ing̾che ꝑditeꝭ
misceret ałd ea rex satꝭ placide uerba facit sose
pacẽ cuꝑesed ingͣthe fortimarũ mifereri si eadẽ
illi copia fieret oĩa couẽturꝰ Rursq nuꝑator ꝯtͣ
postulata bocchi nũcios mittit ille ꝓbare ꝑtĩ alia
abme Eo mõ sepe ab utroq missq̃ remi ħq uũtiĩa
tempꝰ procede. et ex metelli uolũtate bellũ ĩtactũ
trahi At maris ut supͣ dpximꝰ cupiẽtissiã plebe
autea ia ĩ festꝰ nobilititi tũ uero mãlt / atq ferox
nstare singulos mõ mõ uniusos lede dictitare fese
fica pro se et illis dolentia Interĩ que uello opus
erant pͥma habeᷤ postulae legionil ꝰ supplemẽtũ
pancos fama cognntos artire et ambiẽdo coge
ceterũ supplem̃tũ etiã letꝰ detreuerat quia neq

Expanded text:
non in eiusdem potestate initium eius et finem esse; incipere cuiuis etiam ignavo licere, deponi cum victores uelint. Proinde sibi regnoque suo consuleret neu florentis res suas cum Iugurthae perditis misceret. ad ea rex satis placide verba facit: sese pacem cupere, sed Iugurthae fortunarum misereri; si eadem illi copia fieret, omnia conventura. rursus imperator contra postulata Bocchi nuntios mittit; ille probare partim, alia abnuere. eo modo saepe ab utroque missis remissisque nuntiis tempus procedere, et ex Metelli voluntate bellum intactum trahi. At Marius, ut supra diximus, cupientissuma plebe antea iam infestus nobilitati, tum vero multus atque ferox instare; singulos modo, modo uniuersos laedere; dictitare sese fica pro se et illis dolentia. Interim quae bello opus erant, prima habere: postulare legionibus supplementum, militiae, paucos fama cognitos, accire et ambiendo cogerCeterum supplementum etiam laetus decreverat, quia neque
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ bonis eporte plꝰ giorie ꝙͣ dinitiarũ esse
Arma nõ supppellictilẽ decoriẽẽ/ Quĩ ergo quod
iuuat quod carũ estimãt id semꝑ faciãt amẽt
potõt ubi a dolescẽtia habue ibi semꝑ senectutẽ
agãt In cõuiniis dediti uetri et turpissiẽ parti
corporis sudorẽ puluerẽ et alia talia reliquãt
nõs quib illa epuł iocũdiora sũt uerũ nõĩta ẽ
Nã uõi se flagitiis dedecorane̾ impissum diri
bonorũ pͥmia ereptũ eunt Ita ĩuistissime lipou-¬
ria et ignamia pessime artes ill qui celue eas

Expanded text:
que bonis oportere plus gloriae quam divitiarum esse; arma, non supellectilem decori esse. Quin ergo, quod iuuat, quod carum aestimant, id semper faciant: ament, potent; ubi adulescentiam habuere, ibi senectutem agant, in conviviis, dediti ventri et turpissumae parti corporis; sudorem, pulverem et alia talia relinquant nobis, quibus illa epulis iucundiora sunt. verum non ita est. nam ubi se flagitiis dedecoravere turpissumi viri, bonorum praemia ereptum eunt. ita iniustissume luxuria et ignavia, pessumae artes, illis, qui coluere eas,
Abbreviated transcription (Latin):
doctus fum hostẽ ferire p̾sidia age miigil me¬¬
tue nisi turpẽ famã hiemẽ et estatẽ inpta pati-
humi requiesce eodẽ tẽpore ĩopiã et labore colerare
Hiis ergo p̾ceptꝭ milites hos tabor neq illos
ar te colã me opulent᷑/ Neq gloriã meã labo/¬
rẽ illorũ facia h̃ est utile ciuile imperiũ Nanicũ
tute ꝑ molliciã agas exercitũ sussplicio coge̾ Idẽ
freta ip̃a dissimił moribi nos illorũ enulos cõ¬
cẽpuit/ et oẽs houores nõ ex merito s quasi debi-¬
tos a nos repent, Ceterũ hoĩes suꝑbissimi ꝓcul
erant maiores eorũ oĩa que licebat oĩa qui licebat
Illis relique. diuitias ianagines memoriã suãͦ
p̾clarã uirtutẽ nõ relique neq poterãt ea sula
neq dat᷑ dono neq accipit᷑ Dordidũ me et ĩculte¬

Expanded text:
doctus sum: hostem ferire, praesidia agitare, nihil medoctus sum: hostem ferire, praesidia agitare, nihil metuere nisi turpem famam, hiemem et aestatem iuxta pati, humi requiescere, eodem tempore inopiam et laborem tolerare. His ego praeceptis milites hortabor, neque illos arte colam, me opulenter, neque gloriam meam, laborem illorum faciam. Hoc est utile, hoc civile imperium. Namque cum tute per mollitiem agas, exercitum supplicio cogere, id freta, ipsa dissimilis moribus, nos illorum aemulos contemnit et omnis honores non ex merito, sed quasi debitos a vobis repetit. Ceterum homines superbissimi procul errant. maiores eorum omnia quae licebat illis reliquere: divitias, imagines, memoriam sui praeclaram; virtutem non reliquere, neque poterant: ea sola neque datur dono neque accipitur. Sordidu
Abbreviated transcription (Latin):
platuit retice ne quis modestiã ĩ ꝯstiẽtiã ducet
lam mequidẽ ex aĩmisentẽtia nulla or̃o potest
uita mores q mei superãt E qñ uestra ꝯsilia
accusant᷑ qui michi sumũ honorẽ et inaximũ
negotiũ ĩposuist  etuã atq etiã reputate nũ eoꝵ
penitend sit nõ possũ fidei cã imagines neq t̾ũ¬
phos aut ꝯsulatꝰ maiorũ meorũ ostẽtare dit sires
postulet hastas uexiãũ phaleras alia miłita¬
ria dona/ Pretea cicatrices adu̾fo corpore hec
sũt mee ymagines noblitas nõ he ditate
relucta ut alia illis Bed que ego meis pluri¬
mis laboribꝰ et peritulis q̃sum nõ sũt ꝯposita
uerba mea parũ id facio ip̃a se uirtꝰ fatꝭ ostẽ¬
dit illis artificio opus est ut turpia facta
oratiõẽ cegãt / neq litteras grecas dedici parũ
placebat eas disceᷤ quippe q̃ ad uirtutẽ doctoribꝰ
nichil profuerãt at illa m̃lta optim̃a reip

Expanded text:
placuit reticere, ne quis modestiam in conscientiam duceret. placuit reticere, ne quis modestiam in conscientiam duceret. Nam me quidem ex animi mei sententia nulla oratio laedevita moresque mei superant. Sed quoniam vestra consilia accusantur, qui mihi summum honorem et maximum negotium imposuistis, etiam atque etiam reputate, num eorum paenitendum sit. Non possum fidei causa imagines neque triumphos aut consulatus maiorum meorum ostentare, at, si res postulet, hastas, uexillum, phaleras, alia militaria dona, praeterea cicatrices aduerso corpore. Hae sunt meae imagines, haec nobilitas, non hereditate relicta, ut illa illis, sed quae ego meis plurimis laboribus et periculis quaesiui. Non sunt composita verba mea: parui id facio. Ipsa se virtus satis ostendit; illis artificio opus est, ut turpia facta oratione tegant. Neque litteras Graecas didici: parum placebat eas discere, quippe quae ad virtutem doctoribus nihil profuerant. At illa multo optima rei publicae
Abbreviated transcription (Latin):
ignanie uomũptatẽ et p̃mia uirtut / atq etiã
cũ apud uos aut si senatiui uerba faciũt plera¬
ꝙ oratiõe maiores suos extollũt eorũ fortia futa
memorãdo clariores sese putãt / quod cõtͣ est
Nã quãto uitaullorũ p̾clarior tãto horũ socordia
flatigiosior et ꝓfecto ita se res hab maiorũ
gloria postere quasi lumẽ ẽ Neq tona nq mala
eorũ in occulto patit᷑ huiice rei ego iõpiã patior
quirites uerũ id quod m̃lto p̃clariꝰ est nrea fac¬
ta michi dice̾ lic Nũc uidete ꝙͣñquisũt Quod i.
ex aliena uirtute sibi adrogãt id michi ex mea
nõ ꝯcedũt Bcilic qr ymagines nõ habeo et q̾a
michi nobilitas nõ est quã certe peperisse melis
est ꝙͣ acceptã corrupisse Ego quidẽ nõ ignoro
si iã respõde  michi uelunt habunde ills faciõdã
et ꝯpositã orationẽ fore Bed ĩ maxio uestro be-¬
neficiõ cũ oĩbꝰ locꝭ me uosq maledictꝭ lacerẽt nõ

Expanded text:
ptatem et praemia virtutis. atque etiam, quod apud vos aut in senatu verba faciunt, pleraque oratione maiores suos extollunt: eorum fortia facta memorando clariores sese putant. quod contra est. nam quanto vita illorum praeclarior, tanto horum socordia flagitiosior. et profecto ita se res habet: maiorum gloria posteris quasi lumen est, neque bona neque mala eorum in occulto patitur. huiusce rei ego inopiam fateor, Quirites, verum, id quod multo praeclarius est, meamet facta mihi dicere logant, id mihi ex mea non concedunt, scilicet quia imagines hon habeo et quia mihi nova nobilitas est, quam certe peperisse melius est quam acceptam corrupisse. Equidem ego non ignoro, si iam mihi respondere velint, abunde illis facundam et conpositam orationem fore. sed in maxumo vostro beneficio cum omnibus locis meque vosque maledictis lacerent, non
Abbreviated transcription (Latin):
erãt/ Capseses una mõ atq ea ĩtͣ oppidũ iũ¬
gi aqͥ cetera plunia utebãt᷑ Iliq id et ĩ sĩ affrica
que procul a mari ĩcultiꝰ agebat, es facilii tole¬
rabat᷑ quia nunde plerũq lacte et ferma
carne uestebãt ut neq salẽ neq alia ioritam̃ta
gule querebãt cibꝰ uł adu̾sũ famẽ atꝙ sitim̃

Expanded text:
apsenses una modo atque ea intra oppidum iugi aqua, cetera pluvia utebantur. id ibique et in omni Africa, quae procul a mari incultius agebat, eo facilius tolerabatur, quia Numidae plerumque lacte et ferina carne vescebantur et neque salem neque alia irritamenta gulae quaerebant: cibus illis advorsum famem atque si
Abbreviated transcription (Latin):
equã peterẽt greci obtionẽ carthaginẽsiũ faci-
ũt uti illi quo sines populs suo peterẽt ubi uini
obruerẽt᷑ uel ead ꝯditione sese quẽ ĩ locũ uellẽt
processuros phileni qdid tione probata seq uitã
nẽses ĩ eo loco phileuis frĩbꝰ aras ꝯsecraue aliĩq¬

Expanded text:
em Carthaginiensium faciunt, ut vel illi, quos finis populo suo peterent, ibi vivi obruerentur, vel eadem condicione sese quem in locum vellent processuros. Philaeni condicione probata seque vitamnienses in eo loco Philaenis fratribus aras consecravere, aliiq
Abbreviated transcription (Latin):
rare õnibi loc aindiꝰ alteri alteros sanciare ꝙͣ
semet tege clamor ꝑmixtꝰ hortatiõe leticia
gemitu ite̾strepitꝰ armorũ ad celũ ferri tela
utrĩq uolare Bed illi qui meĩa diffensabãt ubi
hostes paulũ mõ pugnare remiserãt ĩtẽti eques¬
erãt letos m̃o modo paindor aĩadu̾teres. At si-¬
cuti audiri a suis aut serui posset mone alii
alii horcari aut manu significare aut inti
corporibꝰ et ea huc et illuc qͣsi uitabũdi aut
iaciẽtes tela agitare/ Quod ubi mario cegni-¬
tũ est nã hñs ĩ ea ꝑte curabat ꝯsulto lennis
sine triultu regl p̃liũ iise Ita ilł scudio suoꝵ
adstrictꝭ repẽte magͣ ui murũ aggredit᷑. et
iã scalis aggressi milites ꝓpe sũma ceperãt
cũ oppidam ꝯcurrũt lapĩdes ignẽ alia p̃tͤ tela
nigerũt/ Nostri pͥ resisti. Teinde ubi une atꝙ
altẽ scale commute qui suꝑ steterãt afflicti

Expanded text:
rare omnibus locis, avidius alteri alteros sauciare quam rare omnibus locis, avidius alteri alteros sauciare quam semet tegere, clamor permixtus hortatione laetitia gemitu, item strepitus armorum ad caelum ferri, tela utrimque volare. sed illi, qui moenia defensabant, ubi hostes paulum modo pugnam remiserant, intenti proeerant, laetos modo, modo pavidos animadvorteres; ac, sicuti audiri a suis aut cerni possent, monere alii, alii hortari, aut manu significare aut niti corporibus, et ea huc et illuc quasi vitabundi aut iacientes tela agitare. quod ubi Mario cognitum est — nam is in ea parte curabat —, consulto lenius ltu regis proelium visere. ita illis studio suorum adstrictis repente magna vi aggreditur. et iam scalis egressi milites prope summa ceperant, quom oppidani concurrunt; lapides, ignem, alia praeterea tela ingerunt. nostri primo resistere; deinde ubi unae atque alterae scalae conminutae, qui supersteterant adflicti
Abbreviated transcription (Latin):
cũ exercitu reu̾tit᷑. Igit. postero die pͥnsꝙͣ
ad oppugnãd egride equitatũ omnẽ ĩ ea
ꝑte qua negᵈ aduẽtꝰ erat pro castris agitare
inbet portas et ꝓpĩa loca t̾bumnis disꝑtit
Deinde ip̃e ad oppidũ ꝑgit atq uti suꝑiori
die murũ aggredit᷑ ĩterĩ inr̃cha ex occulto
repẽte nostros ĩuadit qui ĩ ꝓpĩo uocati fuerãt
paulisꝑ ꝑt̾riti ꝑturbabãt᷑ Neliqui cito subue¬
mũt neq diutiꝰ nnimnde resiste quiuissent
nisi pedites cũ equitibꝰ ꝑmiypti magnã ela-¬
dẽ ĩ ꝯgressu facent Quibꝰ illi fieti nõ uti
equestri p̃lio sol sequi deiñ cedeᷤ. S adu̾si¬
sequi ꝯcurre implicare ac ꝑt̾ bare aciẽ Ita
expeditꝭ pedicibꝰ suns hostes pene uictos dare-
Eodẽ tẽpore apud zamã magͣ uitertabatur
Wbi quisq legatꝰ aut tribunꝰ curabat eo accer-¬
⁊iie niti neq aliꝰ ĩ alio mogꝭ ꝙͣ ĩ sespem ha.¬
bere Paritͤ.q oppidani agere ospugnare aut par¬

Expanded text:
 revortitur. Igitur postero die, prius quam ad oppugnandum egrederetur, equitatum omnem in ea parte, qua regis adventus erat, pro castris agitare iubet, portas et proxuma loca tribunis dispertit, deinde ipse pergit ad oppidum atque uti superiore die murum aggreditur. interim Iugurtha ex occulto repente nostros invadit: qui in proxumo locati fuerant, paulisper territi perturbantur, reliqui cito subveniunt. neque diutius Numidae resistere quivissent, ni pedites cum equitibus permixti magnam cladem in congressu facerent. quibus illi freti non, uti equestri proelio solet, sequi, dein cedere, sed advorsis equis concurrere, implicare ac perturbare aciem: ita expeditis peditibus suis hostis paene victos dare. Eodem tempore apud Zamam magna vi certabatur. ubi quisque legatus aut tribunus curabat, eo acerrume niti, neque alius in alio magis quam in sese spem habere; pariterque oppidani agere: oppugnare aut pa
Abbreviated transcription (Latin):
neq quietũ pati cũcta agitare q̃git᷑ uactẽses
quo meteliꝰ mitio Iug̃tha paͣtificante p̃sidiũ
ĩposuerat fatigati rege supplice neq autea
uolũtate alienati/ pu̾cipes cinitatꝭ it̾ se im¬
rãt nã uulqꝰ uti plerũq fol et maxiẽ mini-¬
darĩ ĩgenio mobili seditiosũ atq difcordio¬
sũ erat cupidũ nouarũ rerũ quieti et otio
sstituũt ꝙ Is festꝰscele bratꝰ q ꝑ oẽ affritã¬

Expanded text:
neque quietum pati, cuncta agitare. Igitur Vagenses, neque quietum pati, cuncta agitare. Igitur Vagenses, quo Metellus initio Iugurtha pacificante praesidium imposuerat, fatigati regis suppliciis neque antea voluntate alienati, principes civitatis inter se coniurant. Nam uulgus, uti plerumque solet et maxime Numidarum, ingenio mobili, seditiosum atque discordiosum erat, cupidum novarum rerum, quieti et otio constituunt, quod is festus celebratusque per omnem Africa
Abbreviated transcription (Latin):
tallit Illũ regẽ ingẽtẽ uirũ. mafinisse nepotẽ
eẽ si ingcha captꝰ aut occisꝰ foret ĩꝑiũ n¬
mudie sine mora habiturũ Id adco nature
posse eneñe si ꝑpẽ ꝯsul ad id bellũ missi foret
q̃tac et Illũ et equites romanos alios mi¬
lites ingotiãtes alios ip̃e plerosꝙ pacisspe
impellit uti romã ad suos necessarios afꝑe
ĩ ietellũ de uello scribãt mariũ imꝑatorẽ
postãt/ Iut illi a m̃ãꝭ mortalisꝰ honestissiã
suffragatioe ꝯsulatꝰ petebat᷑/ Sinĩ ea tẽpestate
plebs nobilitate fusa ꝑ regẽ manilia nouos ex¬
tollebat / Ĩta mario cũcta ꝓcede̾ ¶ snterĩ ing̾̃tia
pꝰ ꝙͣ omissa deditione. bellũ ĩcepit cũ magͣ cura
tates q̃ab se defecerãt formdine aut ostẽtãdo
p̃mia affectare quuinr suos locos arma thela
aliaꝙ q̃ spe pat iuiserat refice᷑ ant ꝯmerta.¬
ri seruitia romanorũ allice et eos ipõs qui ĩ
p̾sidiis erãt pecinã tẽptare prsI nichil ĩ tactũ/

Expanded text:
lit: illum regem, ingentem virum, Masinissae nepotem esse; si Iugurtha captus aut occisus foret, imperium Numidiae sine mora habiturum; id adeo mature posse evenire, si ipse consul ad id bellum missus foret. itaque et illum et equites Romanos, milites et negotiatores, alios ipse, plerosque pacis spes inpellit, uti Romam ad suos necessarios aspere in Metellum de bello scribant, Marium imperatorem poscant. sic illi a multis mortalibus honsuffragatione consulatus petebatur. Simul ea tempestate plebs nobilitate fusa per legem Mamiliam nouos extollebat. Ita Mario cuncta procedere. Interim Iugurtha, postquam omissa deditione bellum incipit, cum magna cura tatis, quae ab se defecerant, formidine aut ostentando praemia affectare; communire suos locos, arma tela aliaque, quae spe pacis amiserat, reficere aut commercari; servitia Romanorum allicere et eos ipsos, qui in praesidiis erant, pecunia temptare; prorsus nihil intactum
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙͣ uelũ mallet imꝑator postꝙ̃ de regũ societate cog¬
nouit nõ teme nep uti sepe Iam uicto ingtha ꝓsue-
nerat oibꝰ locꝭ pugnãdi copiã fecit Ceterũ haᵈ
ꝓcul ab cirtha castris munitꝭ reges oꝑitꝰ melii
eẽ ratꝰ cognitꝭ mauris qñi is nouꝰ hoste accesse-¬
rat ex cẽm̃o pugnã face̾. Interĩ roma ꝑ litteras
certior fit pũciã inimudiã matiõdatã Nã ꝯsule
factũ aute acceperat/ Guibꝰ reb ꝰ supͣ bonũ haᵈ
honescũ ꝑculsꝰ neq lat̾mas tenc̾ neq moderate
lingnã uir egregiꝰ ĩ aliĩs artibꝰ nimis mollit᷑
aggritudinẽ pati Quã tẽ aliĩ ĩ suꝑbiã uertebãt
alii bonũ ĩge nrũ ꝯtumelia accẽsũ ẽẽ mlti ꝙ iã
parta uictoria ex maĩbꝰꝰeripet./ Nobis sate cogni¬
tũ est illũ magt honoce mariĩꝙͣ ĩiuria sua ex¬
crutiatũ et neq tam auxiẽ laturũ fuisse si adẽpta

Expanded text:
quam bellum mallet. Imperator postquam de regum societate cogquam bellum mallet. Imperator postquam de regum societate cognovitverat, omnibus locis pugnandi copiam facit. ceterum haud procul ab Cirta castris munitis reges opperitur, melius esse ratus cognitis Mauris, quoniam is novos hostis adcesserat, ex commodo pugnam facere. interim Roma per litteras certior fit provinciam Numidiam Mario datam; nam consulem factum ante acceperat. quibus rebus supra bonum aut honestum perculsus neque lacrumas tenere neque moderari linguam, vir egregius in aliis artibus nimis molliter aegritudinem pati. quam rem alii in superbiam vortebant, alii bonum ingenium contumelia accensum esse, multi quod iam parta victoria ex manibus eriperetur. nobis satis cognitum est illum magis honore Mari quam iniuria sua excruciatum, neque tam anxie laturum fuisse, si adempta
Abbreviated transcription (Latin):
socia hab parit̾q õẽs uiles sũt Igit᷑ ĩ locũ abo¬
bns platitũ excitꝰ ꝯueniũt Ibi fide data et
accepta Ingtha bochi añn accẽdit romanos eẽ¬
iniustos profundi auaricia cõmunes om̃i hos¬
tes ẽẽ dicebãt enade̾ illos causã bellicũ bocho
habe̾ quã fecũ et cũ aliis gentib libidine imꝑi¬
tãdi Quis oĩa regna ⁊ adu̾sa sũt Tũ sese palo
ante cartaginẽses Itẽ regẽ ꝑsen pest ubi quisg¬
opulentissimꝰ uidebat᷑ romanis hostem sore hiĩs
atq aliĩs talibꝰ dict ad cirthã oppidũ iter ꝯstitu¬
ut̃ Ex ibi quĩtꝰ meteliꝰ predã captinosis ad ĩi¬
pedimẽta locauerat ita ing̃chꝵ ratꝰ aut capta
urbe oꝑe p̃ciũ fore aut si dux rõmair sauxilio suis
ueniret plio sese certaturos / Nã callidꝰ id mõ festi-¬
nabat bochi patẽ. minue ne mox agitãdo aliud

Expanded text:
socia obtinet, pariter omnes viles sunt. igitur in locum ambosocia obtinet, pariter omnes viles sunt. igitur in locum ambobus placitum exercitus conveniunt. ibi fide data et accepta Iugurtha Bocchi aniniustos, profunda auaritia, communis omnium hostis esse; eandem illos causam belli cum Boccho habere, quam secum et cum aliis gentibus, libidinem imperitandi, quis omnia regna aduersa sint; tum sese, paulo ante Carthaginiensis, item regem Persen, post uti quisopulentissimus videatur, ita Romanis hostem fore. His atqunt, quod Ibique Metellus praedam captiuosque et impedimenta locauerat. Ita Iugurtha ratus aut capta urbe operae pretium fore aut, si Romanus auxilio suis venisset, proelio sese certaturos. Nam callidus id modo festinabat, Bocchi pacem imminuere, ne moras agitando aliud
Abbreviated transcription (Latin):
unt ad getulos genꝰ hõi ferũ ĩcultũ ꝙ et eo tẽ.¬
pore ignarũ noĩs romani Suorũ multitudinẽ
ĩ unũ cogit ac paulatĩ consuefacit ordines ha¬
bere signa sequi imꝑiũ obseruare gtẽ alia mi¬
litaria face p̃te̾a regi bocchi ꝓximos magnis
muneribet maioribꝰ peonisẜ ad scudiũ sui ꝑ-¬
ducit quis aduitoribꝰ regẽ aggressi ĩpellit uti
adusũ romanos bellũ ĩcipiat Id ea grã faciliꝰ
promiq fuit ꝙ bocchꝰ nntꝭ hunisce belli lega-¬
tos romã miserat /fediet amicitiã petitũ Quã
oẽ oportissimã ĩ cepto belli pantũpediũt ceciana¬
ricia qͥs oĩã honesta atq ĩhonestauende mos erat
etiã ãtea Ing̃the filia bocci impserat uerũ ea
necessitudo apud muuudas mauresq lenis
dicit᷑ ꝙ singuli pro opibꝰ qͥsq ꝙͣ plurimas uxo¬
res denas alii alii plures habẽt/ Sz reges es ãplis
Ita aĩmꝰ ꝓ multitudine distract.i. nullã pro

Expanded text:
t ad Gaetulos, genus hominum ferum incultumque et eo tempore ignarum nominis Romani. eorum multitudinem in unum cogit ac paulatim consuefacit ordines habere, signa sequi, imperium observare, item alia militaria facere. praeterea regis Bocchi proxumos magnis muneribus et maioribus promissis ad studium sui perducit, quis adiutoribus regem aggressus inpellit, uti advorsus Romanos bellum incipiat. id ea gratia facilius proniusque fuit, quod Bocchus initio huiusce belli legatos Romam miserat foedus et amicitiam petitum, quam rem opportunissumam incepto bello pauci impediverant caeci avaritia, quis omnia honesta atque inhonesta vendere mos erat. et iam antea Iugurthae filia Boccho nupserat. verum ea necessitudo apud Numidas Maurosque levis ducitur, quia singuli pro opibus quisque quam plurumas uxores, denas alii, alii pluris habent, sed reges eo amplius. ita animus multitudine distrahitur: nulla pro
Abbreviated transcription (Latin):
bat ne ager ĩultꝭ hostibꝰ dastaret᷑ Is pħ mag¬
itudine facinoris ꝑculs ad tẽpꝰ nõ ueuit
metꝰqꝙ rẽ ĩpediebat borulcar simł cupidꝰ ĩcepta
patrãdi et timore socii anxiꝰ ne omisso ueteye
ꝯsilio nonũ quereret / licteras ad eũ ꝑ hoĩes
accusare testari deos quos inrauisset mout
ne p̃mia metelli ĩ pestẽ cõn̾teret Ing̃the¬
dice̾t eritiũ adc̃ĩ ceterũ sua ne an metelli
pore fessꝰ in lecto quiescebat Abi cognitꝭ bomil¬
carꝭ urois pͥmo cuaca deide uti egrũ alm̃i sol

Expanded text:
bat, ne ager inultis hostibus vastaretur. is pbat, ne ager inultis hostibus vastaretur. is pitudine facinoris perculsus ad tempus non venit metusque rem impediebat, Bomilcar, simul cupidus incepta patrandi et timore soci anxius, ne omisso uetere consilio nouum quaereret, litteras ad eum per homines accusare, testari deos, per quos iurauisset, monere, ne praemia Metelli in pestem conuerteret: Iugurthae exitium adesse, ceterum suane an Metelli pore fessus in lecto quiescebat, ubi cognitis Bomilcaris verbis primo cura, deinde, uti aegrum a
Abbreviated transcription (Latin):
ex ꝑfidia letati cuutas magͣ et opulẽs cũcta
pene aut p̾de fuit Turpiliꝰ quẽ p̃fectũ oppidi
unũ ex oĩbꝰ ꝓfugisse supra ostendimꝰ iussꝰ
ꝯdempnatꝰ uerberatꝰ q capite pen̾as seluit
Ram Is ciuis ex latio erat Per idem tẽpꝰ bomul¬
car cuiꝰ impulsu ingͣtha deditionẽ quã metu de¬
seruit inceꝑat suspecti regi et ip̃e cũ suspitiẽs
nouas res cupe ad ꝑiitie eii dolũ q̃rere die
sotiũ sibi adĩgit nabdalsã horĩe nobilẽ mag¬
nis opisꝰ clarũ acceptũ ꝙ popularibꝰ suis
qui plerũq seorsũ ab rege excitũ ductare et
om̃s res exequi solitꝰ erat q̃ ingthe fessoant
maioribꝰ astricto suꝑauerãt Ex quo illi
gloria opes q inuẽte ĩgit utriusqs ꝯsilio
Dies insidiis scatuit. Cetera uti res posteret
ex tempore parari, placuit Nabdalsa ad exti-¬
tũ ꝓfectus quẽ ĩt hũma romanorũ iussa habe¬

Expanded text:
ex perfidia laetati; civitas magna et opulens cuncta ex perfidia laetati; civitas magna et opulens cuncta poenae aut praedae fuit. Turpilius, quem praefectum oppidi unum ex omnibus profugisse supra ostendimus, iussus condemnatus verberatusque capite poenas solvit; nam is civis ex Latio erat. Per idem tempus Bomilcar, quoius impulsu Iugurtha deditionem, quam metu deseruit, inceperat, suspectus regi et ipse eum suspicions novas res cupere, ad perniciem eius dolum quaerere, die socium sibi adiungit Nabdalsam. hominem nobilem, magnis opibus, clarum acceptumque popularibus suis, qui plerumque seorsum ab rege exercitum ductare et omnis res exequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus adstricto superaverant; ex quo illi gloria opesque inventae. igitur utriusque consilio dies insidiis statuitur; cetera, uti res posceret, ex tempore parari placuit. Nabdalsa ad exercitum profectus, quem inter hiberna Romanorum iussus habe
Abbreviated transcription (Latin):
paulisꝑ mestꝰ ex ꝯspectu abit deinde ułi
ira et egritudo ꝑmixte sũt cũ maxĩa cura
ultũ ire łiurias festinat legionẽ cũ qua hye¬
mabat et ꝙͣ plurimos potist inumidas eqͥtes
pant᷑. cũ occasu soł expeditos educit. Et postea
fessos itiueris magnitudine etiã abiie̾tes
oi docet oppidũ uactã nõ ãpliꝰ mille passuũ
ab eẽ dece᷑ illos reliquũ laborẽ equo aĩo pati
dũ pro ciuibꝰ suis uiris fortissinus atq mi¬
seyrumis penas caperẽt/ Pretea p̾dã beingne
ostentat Siaĩs eorũ arrectꝭ mũdas ẽqͣmites
ĩ p̾mo late pedites ꝙͣ arcissĩe ire et signa occul¬
tare inbet uaccenses ubi am̃adu̾te ad si uersũ
ex̾citũ ꝑge  p̾mo uti erat res metellũ dẽ rati
portas clause Deinde ubi ne ꝙ agros uistari
et eos qui pͥmi aderant inuuidas equites
uidẽt rursq ing̃chã arbit᷑ti cũ magno gandio
obuii ꝓcedũt Equites pedites ꝙ Repẽte signo
dato alii uulgũ esfusũ ab oppido cede aliĩ ad por-¬

Expanded text:
paulisper maestus ex conspectu abit. Deinde ubi ira et aegritudo permixta sunt, cum maxima cura ultum ire iniurias festinat. legionem, cum qua hiemabat, et quam plurimos potest Numidas equites pariter cum occasu solis expeditos educit et postera fessos itineris magnitudine et iam abnuentis omnia docet oppidum Vagam non amplius mille passuum abesse, decere illos relicuum laborem aequo animo pati, dum pro civibus suis, viris fortissumis atque miserrumis, poenas caperent; praeterea praedam benigne ostentat. sic animis eorum adrectis equites in primo late, pedites quam artissume ire et signa occultare iubet. Vagenses ubi animum advortere ad se vorsum exercitum pergere, primo, uti erat res, Metellum esse rati portas clausere; deinde ubi neque agros vastari et eos, qui primi aderant, Numidas equites vident, rursum Iugurtham arbitrati cum magno gaudio obvii procedunt. equitdato alii uulgum effusum oppido caedere, alii ad por
Abbreviated transcription (Latin):
ciis ꝯsultꝰ inumidiã metello decieuerat per
idẽ fepꝰ utice forte E maris ꝑ hostias diĩs
supplicãti magna atq mirabilia portẽdi arus¬
pex dixerat pande q̃ aĩo agitabat fretꝰ diis
tatẽ familie alia oĩa habũde erãt Industria
probitas militie magͣ sciẽtia am̃iꝰ billi ĩgẽs
domi moditꝰ libidinis et diuitiarũ uictor
tãtĩomõ glorie auidi Si hiis natꝰ et dẽ pu-¬
eritiã arpini altꝰ ubi pͥmũ etas militie
bonas ĩcegrũ ĩgeniũ breni adolenit Eg̃o ubi
puuum t̾oimatũ militare a ppło petit plerisq¬
faciẽ eiꝰ ignorãtibꝰ facile notꝰ ꝑ om̃s tribꝰ de¬
clarat./ Deinde ab eo magistratit aliũ pꝰ
aliũ sibi peꝑit semꝑ ꝙ ĩ potestatis eo mode
agitabat/ ut ãpliore hoirore ꝙͣ gerebat dig¬
mis haberet᷑ tamẽ id locorũ tał uir appete̾¬
nõ audebat/ Nam postea ambitions p̃ceps dacꝰi

Expanded text:
inciis consultus Numidiam Metello decreverat. Per inciis consultus Numidiam Metello decreverat. Per idem tempus Uticae forte C. Mario per hostias dis supplicanti magna atque mirabilia portendi haruspex dixerat: proinde quae animo agitabat, fretus dis tatem familiae alia omnia abunde erant: industria, probitas, militiae magna scientia, animus belli ingens domi modicus, lubidinis et divitiarum victor, tantummodo gloriae avidus. Sed is natus et omnem pueritiam Arpini altus, ubi primum aetas militiaebonas integrum ingenium brevi adolevit. ergo, ubi primum tribunatum militarem a populo petit, plerisqfaciem eius ignorantibus, factis notus per omnis tribus declaratur. deinde ab eo magistratu alium, post alium sibi peperit, semperque in potestatibus eo modo agitabat, ut ampliore quam gerebat dignus haberetur. tamen is ad id locorum talis vir — nam postea ambitione praeceps datus
Abbreviated transcription (Latin):
hnĩs atq talibꝰ aliis ad deditionẽ regꝭ aĩ¬
nũ impellit /Alictũt᷑ ad imꝑatorẽ legati
qui Ingͣthã imꝑata facturũ dicerẽt ac
sine ulla pactione sise regnũq suũ ĩ illiꝰ
fide cͣdere Metellꝰ ꝓpere cũctos senatornĩ
ordinis ex hiberiis accersiib eoꝵ et alio-¬
rũ quos idoneos ducebat ꝯsiliũ habet Ita¬
oo more maiorũ ex cõsilii decreto legatꝭ/ Ing̾che imꝑat
argenti pondo ducẽta milia elephãtos om̃s equoꝵ
q et peciũa spoliatꝰ ẽ dũ ip̃i ad imperã dre
sidiũ uocaret rursus aĩm suũ flecte cepit
et ex mala ꝯsciẽtia digna tumne Demiq multe
dichꝰ ꝑ dubitationẽ ꝯsũpte cũ mõ tedio rerũ
adu̾sarũ om̃a bello potiora duceret ĩt̾ dũfecũ
ip̃e reputaret ꝙͣ gͣuis casus in seruitiũ exre¬
gno foret m̃ltꝭ muagꝭq p̃fidiis necquit yͣ ꝑ dit̃
deintegro bellũ simit Et comesenatꝰ de ꝑĩy¬

Expanded text:
His atque talibus aliis ad deditionem regis aniHis atque talibus aliis ad deditionem regis animum impellit. mittuntur ad imperatorem legati, qui Iugurtham imperata facturum dicerent ac sine ulla pactione sese regnumque suum in illius fidem tradere. Metellus propere cunctos senatorii ordinis ex hibernis accersi iubet; eorum et aliorum, quos idoneos ducebat, consilium habet. Ita more maiorum ex consili decreto per legatos Iugurthae imperat argenti pondo ducenta milia, elephantos omnis, equorum que et pecunia spoliatus est, quom ipse ad imperandum Tisidium vocaretur, rursus coepit flecterela conscientia digna timere. Denique multis deibus per dubitationem consumptis, cum modo taedio rerum aduersarum omnia bello potiora duceret, interdum secum ipse reputaret, quam grauis casus in servitium ex regno foret, multis magnisque praesidiis nequiquam perditis de integro bellum sumit. Et Romae senatus de prou
Abbreviated transcription (Latin):
hyemãdi grã collocat Neq id tẽpꝰ ex aliorũ mo¬
re qͥeti aut luxurie ꝯcedit E quĩ armis bellũ
parũ ꝓcedebat ĩsidias regi ꝑ amicos tẽdeᷤ et
corũ ꝑsidia ꝓ armis uti parati Igis bonul.¬
carẽ qui rome cũ ing̃tha fuerat et inde ua¬
dibꝰ datꝭ clã de masie nece indiciũ fugerat
quod ei ꝑ maxiam amicitiã maxĩa copia fal¬
lendi erat mitꝭ pollicitatiõisꝰ aggredit᷑ dic
pͥmo efficͭ uti ad se colloquẽdi grã occultꝰ
ueniãt Deinde fide data si ing̃thã uinũ
aut necatũ sibi tͣ didisset fore ut illi senatꝰ
impnnitatẽ et sua oĩa ꝯsede̾t facile nui-¬
accedit mouet atq lac̾mãs obtestat᷑. Utiali.¬
quãdo sibi liberisq et gẽti nimudarũ ops¬
tune merite ꝓuideat, oĩbꝰ p̃liĩs sese uictos
agrũ uastatũ / mĩltes mortales captos oc¬
cisos regni opes cõmimitas ẽẽ sacꝭsepe.¬
etiã uircutẽ nulitũ et fortunã tẽptatã
caueat ne illo cũctãte iniunde sibi ꝯsulãt

Expanded text:
hiemandi gratia collocat. Neque id tempus ex aliorum more quieti aut luxuriae concedit, sed, quoniam armis bellum parum procedebat, insidias regi per amicos tendere et eorum perfidia pro armis uti parat. Igitur Bomilcarem, qui Romae cum Iugurtha fuerat et inde uadibus datis clam de Massiuae nece iudicium fugerat, quod ei per maximam amicitiam maxima copia fallendi erat, multis pollicitationibus aggreditur. Ac primo efficit, uti ad se colloquendi gratia occultus veniat; deinde fide data, si Iugurtham viuum aut necatum sibi tradidisset, fore ut illi senatus impunitatem et sua omnia concederet, facile Numiaccedit, monet atque lacrimans obtestatur, uti aliquando sibi liberisque et genti Numidarum optime meritae prouideat: omnibus proeliis sese victos, agrum vastatum, multos mortalis captos occisos, regni opes comminutas esse; satis saepe iam et virtutem militum et fortunam temptatam; caueat, ne illo cunctante Numidae sibi consulant.
Abbreviated transcription (Latin):
lares ẽẽ Indicabat igit᷑. equitatũ õte̾ ad cast᷑
ꝓpere misit die statĩ Simariũ cũ cohor tibus
iexcitu uictorie nene hostes multes a bire sinat
ille bieni mãdata efficit At Ing̃tha mĩmẽ¬
to castrorũ ĩpeditꝰ cũ alii suꝑ uallũ p̃cipata¬
rent᷑ alii ĩ augustiis ip̃i sibi ꝓperãtes offi¬
cerẽt m̃liꝭ amisẜ ĩ loca nniũta se recepit Ne

Expanded text:
laris esse. igitur equitatum omnem ad castra laris esse. igitur equitatum omnem ad castra propere misit ac statim C. Marium cum cohortibus sin exercitu victore neve hostis inultos abire sinat. ille brevi mandata efficit. at Iugurtha munimento castrorum impeditus, quom alii super vallum praecipitarentur, alii in angustiis ipsi sibi properantes officerent, mul
Abbreviated transcription (Latin):
procul mãserãt timor animi satꝭ mu̾nine-¬
int Nã plerosq iacula tormẽtt aut manu
emissa uuluerabãt/ pariq ꝑiculo sed fama
impari boni atq ignaui erant Dũ apud za-¬
mã sic certat᷑ ingtha ex ĩproniso castra hos¬
tiũ cũ magna manu ĩnadit remisẜ qͥ ĩ p̃si
dio erãt et oia magꝭ ꝙͣ pliũ expectãtibꝰ portã
ĩcũpit At nr̃i repẽtino metu ꝑculsi sibi qͥsq
ꝑs unluerati aut occisi / Ceterũ ex omĩ mul.¬
facto locũ cepeᷤᷤ pauli ꝙͣ alii editiorẽ neq inde
maxĩa ui depelli ꝯuiuerũt sed tela eminꝰ emiss¬
sa remitte panti ĩ pluribꝰ minꝰ frustrari
Si muunde ꝓpiꝰ accessissent ili uero uirtutẽ
oftẽde et eos maxĩa ui cedeᷤ fundeͤ atq fugae
Interim metellꝰ cũ accerriẽ rẽ geret clamorẽ¬
uel tum̃ltũ hostilẽ at̾go accepit dei qu̾so eqͦ
aĩadu̾tit fugã ad se uersũ fieri Que res popu-¬

Expanded text:
procul manserant, timor animi satis muniuerprocul manserant, timor animi satis muniuerat; nam plerosque iacula tormentis aut manu emissa uulnerabant, parique periculo, sed fama impari boni atque ignavi erant. Dum apud Zamam sic certatur, Iugurtha ex improuiso castra hostium cum magna manu indio erant et omnia magis quam proelium expectantibus portam inrumpit. at nostri repentino metu perculsi sibi quisqupars volnerati aut occisi. ceterum ex omni mulfacto locum cepere paulo quam alii editiorem, neque inde maxima vi depelli quiuerunt, sed tela eminus missa remittere, pauci in pluribus minus frustrari; sin Numidae propius accessissent, ibi vero virtutem ostendere et eos maxima vi caedere, fundere atque fugare. Interim Metellus cum acerrime rem gereret, clamorem hostilem a tergo accepit, dein conuerso equo animaduertit fugam ad se versum fieri, quae
Abbreviated transcription (Latin):
sine metu etatẽ acturos At ñ mariꝰ signa ĩfer¬
re atq eͣnadeͤ oppido proꝑauisset ꝓfecto tm̃ti
aut magͣ pars slecẽsiũ sidei mutauissent,
Tanta nobilitate se niunde gerũt E milites
Iug̃thini paulisꝑ ab rege sustẽtati pꝰ ꝙͣ maio¬
re ui hostes urgẽt / pance amissis ꝓfugi disce.¬
dñt Mariꝰ ad zamã ꝑuenit Id oppidũ ĩ cãpo
sitũ mage oꝑe ꝙͣ natura munitũ erat Rulliꝰ
ydonte rei egẽs, armis uirisq opulẽtũ igit᷑ me-¬
oͦ tellꝰ pro tẽpore atq loco paratꝭ rebꝰ cũctasme-¬
nia excitu ccũuenit begatꝭ imꝑat ubi quisq cu-¬
raret Deinde signo dato undiq sim̃l clamer
ingẽs oris./ Neq ea res nuuidas terret ĩfesi
ĩtenti ꝙ sine tumłtu manẽt bellũ ĩcipit᷑
Watiem pro ĩgeĩo quisq pars enimꝰ glande
ant lapidibꝰ pugnite aliĩ succedeᷤ ac murũ
mõ suffode mõ scalis aggredi cupiebãt p̾liũ

Expanded text:
sine metu aetatem acturos. Ac ni Marius signa infersine metu aetatem acturos. Ac ni Marius signa inferre atque euadere oppido properauisset, profecto cuncti aut magna pars Siccensium fidem mutauissent: tanta mobilitate sese Numidae gerunt. Sed milites Iugurthini, paulisper ab rege sustentati, postquam maiore vi hostes urgent, paucis amissis profugi discedunt. Marius ad Zamam pervenit. Id oppidum, in campo situm, magis opere quam natura munitum erat, nullius idoneae rei egens, armis virisque opulentutellus pro tempore atque loco paratis rebus cuncta moenia exercitu circumvenit, legatis imperat, ubi quisque curaret. deinde signo dato undique simul clamor ingens oritur, neque ea res Numidas terret: infensi intentique sine tumultu manent, proelium incipitur. Romani, pro ingenio quisque, pars eminus glande autmodo subfodere modo scalis aggredi, cupere proelium in
Abbreviated transcription (Latin):
magnã et ĩea ꝑte qua sita erat arcẽ regni noĩe
zamã statuit oppngnare rati id quod negotũ pos-¬
tulabat ing̃thã labotãtibꝰ suis iupilio uẽtu-¬
iñ ibi ꝙ p̾liãgfore At ille q̃ p̃parabãt᷑ a ꝑfuge
edocte magĩa itiueribꝰ mnetellũ ãteuenit op.¬
pido suos hortat᷑ memiã uti defendãt additꝭ auxi-¬
lio ꝑfugi quod geni ex cpiis regi quẽ falle
nequibat firmissimũ erat preterea polłict᷑
ĩ tẽpore semet cũ excitir ad fore Ita ꝯpositꝭ rebsĩ
loca ꝙͣ maxie occulta discedit At paulo p.icog¬
cohortibꝰ siccã castrũ missũ eiuod oppidũ pmͫ
õmũ pꝰ malã pugnã ab iege defecerat eo
cũ dilectꝭ equitibꝰ noctu ꝑgit etiã egrediẽti.¬
¶ romanis ĩ porta pugnã facit Simul
magͣ uoce succeses hortat᷑ uti cohortes ab tͥgo
ccũueniãt fortuuã illis p̃clari facinoris casũ
dare. Ei id fecer̃t pꝰͫ sise ĩ regno illos ĩ lib̾tarẽ

Expanded text:
magnam et in ea parte, qua sita erat, arcem regni nomine magnam et in ea parte, qua sita erat, arcem regni nomine Zamam statuit oppugnare, ratus, id quod negotium poscebat, Iugurtham laborantibus suis auxilio venturum ibique proelium fore. at ille, quae parabaedoctus, magnis itineribus Metellum anteuenit. Oppidanos hortatur, moenia defendant, additis auxilio perfugis, quod genus ex copiis regis, quia fallere nequibat, firmissimum erat; praeterea pollicetur in tempore semet cum exercitu affore. Ita compositis rebus in loca quam maxime occulta discedit, ac post paulocohortibus Siccam missum, quod oppidum primum omnium post malam pugnam ab rege defecerat. Eo cum delectis equitibus noctu pergit et iam egredientibus Romanis in porta pugnam facit, simul magna voce Siccensis hortatur, uti cohortis ab tergo circumveniant: fortunam illis praeclari facinoris casum dare; si id fecerint, postea sese in regno, illos in libertate
Abbreviated transcription (Latin):
ubi hosti oportud fieret momisse pꝰ gloriã ĩ¬
uidiã sequi ita quo clarior erat eo mag̃s auxis
erat/ Nez post ĩsidias iugtge effuso excitu p̃da-¬
ri ubifrumẽto aut pabulo opꝰ erat cohortes
cũ oĩ equitatu p̃sidiũ agitabãt ꝙtitꝰ parte ip̃e¬
reliquos marii ducebat Ez igne magꝭ ꝙͣ preda
ager uastabat᷑ deiobi locꝭ hand longe int̾ secasi¬
tra faciebãt ubi ui opus erat cũcti aderãt Ceterũ
quo fuga atq formido latiꝰ crescet diu̾sa age¬
bant, Ee tẽpore ingͥtha ꝑ colles sequi tẽp iaut
locũ pugne quere e ma uẽturs hostẽ aud̾erat
pabulũ et aquarũ mẽ se metelle fontes qrũ
pemiria erat corrũpe̾ mõ se metello ĩt̾dũma¬
rio ostẽdẽ postremos ĩ aginẽ tẽptare et statim
ĩ colles regredi rursꝰ aliis pꝰ aliis muntarine
p̃liũ faceͤ neq hostiũ pati tatũmõ hostẽ ab ĩ¬
epto retius Roianꝰꝰ imꝑator ubise dãł futiga /oͦ.¬
ri uidet/ neq ab hoste copiã pugnãdi fieri uebẽ

Expanded text:
ubi hosti opportunus fieret, meminisse post gloriam invidiam sequi. ita, quo clarior erat, eo magis anxius erat, neque post insidias Iugurthae effuso exercitu praedari; ubi frumento aut pabulo opus erat, cohortes cum omni equitatu praesidium agitabant; exercitus partem ipsereliquos Marius ducebat. sed igni magis quam praeda ager vastabatur. duobus locis haud longe inter se castra faciebant; ubi vi opus erat, cuncti aderant; ceterum, quo fuga atque formido latius cresceret, divorsi agebant. eo tempore Iugurtha per collis sequi, tempus aut locum pugnae quaerere, qua venturum hostem audierat, pabulum et aquarum fontis, quorum penuria erat, corrumpere, modo se Metello interdum Mario ostendere, postremos in agmine temptare ac statim in collis regredi, rursus aliis, post aliis minitari, neque proelium facere neque otium pati, tantummodo hostem ab incepto retinere. Romanus imperator ubi se dolis fatigari videt neque ab hoste copiam pugnandi fieri, urbem
Abbreviated transcription (Latin):
lt iuru̾asl cescrre s figulo cosulibus ceteros primo
per sugulos / axpellare ortiri alios temptare/ oxes
suasi. inparatã R. p. magna p̾auia comuratiomix
docere ubi satis explorata sunt que noluit in unũ
om̃e cõnotat / ꝯuibus maxiia ncatudo pluri auda ᶜ.¬

Expanded text:
 Iunias L. Caesare et C. Figulo consulibus primo singulos appellare; hortari alios alios temptare; opes suas, inparatam rem publicam, magna praemia coniurationis docere. ubi satis explorata sunt quae voluit, in unum omnis convocat, quibus maxuma necessitudo et plurumum
Abbreviated transcription (Latin):
panta pͥus explananda sunt q̃ Iuicĩ narr audi
faciam¬
Ueiug cathe luia nobili guẽ natus fuit
magna ui  et aĩ et corꝑie. sed ingomo
malo prauoq huic ab adolestencia bella Intestiua
rapint codes. Distordia ciuilis grata fuere Ibiq
iuuẽtutem sicam excercint , corpus patrens Iuedie
aliioris uigilie supͣ ꝙͣ cuiꝙ credibile est / añuus
dissinlator alieui aypetous sui proffuisus in
cupiditatibus ardenis satis eloquentie parum¬
sapr̃e fuit uastus añ̾us ĩmodorata incredibilia
neq id quibus modie assequeret᷑ dum sibi Reguũ
pararet / quidg pensi habebat / agitabatur magꝭ
magiss Indies aĩins ferox Inopia rei famibaꝵ¬

Expanded text:
pauca prius explananda sunt, quam initium narrandi pauca prius explananda sunt, quam initium narrandi faciam. L. Catilina, nobili genere natus, fuit magna vi et animi et corporis sed alustius: «Huic ab adolescentia bella intestina, cedes, rapine, discordia civilis grata fuere, ibique iuventutem suam exercuit; corpus patiens inedie, algoris, vigilie supra quam credibile est cuiquam; animus dissimulator, alieni adpetens sui profusus, ardens in cupiditatibus; satis eloquentiae, sapientiae parum. vastus animus inmoderata incredibilia capiundae; neque id quibus modis adsequeretur, dum sibi regnum pararet, quicquam pensi habebat. agitabatur magis magisque in dies animus ferox inopia rei fami