comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
aituoe sie in pͥncipio erat uerbũ Ded ꝑ
luni si gnificare maluit increm̾̃ta: de¬
fectusq mortaliũ. Deniq cũ drxisset
ante lunã: uolens qͦdã mͦ expomnere ꝓ
quare lunã posuerit. generationes in¬
quit generationũ. Tanquã diceret.
Ante lunã. id ẽ ante generationes gene¬
rationũ. quȩ transeunt decessione ac
successione mortaliũ. tanquã detrim̃tis
increm̃tisq lunarib Ac ꝑhoc qͥd meliꝰ
intelligitur ꝑmanere ante lunã: nisi
omia mortalia immortalitate p̃cedere:
Qđ etiã sic ñ in conuenient accipi potest.
ut qm̃ humiliato calũniatore. se¬
det ad dexterã patris. hoc sit ꝑmanere
cũ sole Splendor enĩ ȩt̾nȩ głȩ intelligi¬
tur filius. tanquã sol sit pat̾. & splen-¬
dor eiꝰ filius eiꝰ. sed sic̃ ista dici possunt
de inuisibili substantia creatoris. ñ sic̃
de ista uisibili creatura inqua st̃ corpora
cȩlestia quoꝵ illustrius eminet sol de
quo hȩc similitudo adhibita. ẽ: sic̃ adhi¬

Expanded text:
atur, sicut in principio erat Verbum. Sed per lunam significare maluit incrementa defectusque mortalium. Denique cum dixisset, ante lunam; volens quodammodo exponere pro qua re lunam posuerit, generationes, inquit, generationum: tanquam diceret, Ante lunam, id est ante generationes generationum, quae transeunt decessione et successione mortalium, tanquam decrementis incrementisque lunaribus. Ac per hoc quid melius intelligitur permanere ante lunam, nisi omnia mortalia immortalitate praecedere? Quod etiam sic non inconvenienter accipi potest, ut quod jam humiliato calumniatore sedet ad dexteram Patris, hoc sit permanere cum sole. Splendor enim aeternae gloriae intelligitur Filius ; tanquam sol sit Pater, et splendor ejus Filius ejus; sed sicut ista dici possunt de invisibili substantia Creatoris: non sicut de ista visibili creatura, in qua sunt corpora coelestia, quorum illustrius eminet sol, de quo haec similitudo adhibita est; sicut adhi
Abbreviated transcription (Latin):
iussũ. ẽ ꝓducere t̾rã ome lignũ & om̃e
foenũ. nec adiunctũ. ẽ ome frum̃tũ.
qđ ꝓculdubio ñ p̃ceriret᷑. nisi foeni
nomine etiã hoc intelligeret᷑. & mul¬
tis aliis scripturarũ locis. hoc inuenit᷑
Si aut̃ sic accipiendũ. ẽ. florebunt sic̃
foenũ t̾rȩ. quẽ ad modũ dictũ. ẽ. omĩs ca¬
ro foenũ. & claritas hominis ut flos
foeni: ꝓfecto & ciuitas illa intelligen¬
da ẽ. quȩ scłi huiꝰ societatẽ significat.
Non enĩ frustra primꝰ cain condidit ciui¬
tatẽ. Exaltato itaq fructu xp̃i suꝑ li¬
banũ. id ẽ. suꝑ arbores diuturnas &
ligna imputribilia. qͥa ille fructꝰ ȩt̃nꝰ
ẽ. om̃is claritas hominis scđm tẽpora¬
lẽ scłi celsitudinẽ. foeno cõparatur.

Expanded text:
terram omne lignum et omne terram omne lignum et omne fenum , nec adjunctum est, omne frumentum; quod procul dubio non praeteriretur nisi feni nomine etiam hoc intelligeretur; et in multis aliis Scripturarum locis hoc invenitur. Si autem sic accipiendum est, Et florebunt sicut fenum terrae, quemadmodum dictum est, Omnis caro fenum, et claritas hominis sicut flos feni; profecto et civitas illa intelligenda est, quae saeculi hujus societatem significat: non enim frustra primus Cain condidit civitatem . Exaltato itaque fructu Christi super Libanum, id est super arbores diuturnas et ligna imputribilia, quia ille fructus aeternus est; omnis claritas hominis secundum temporalem saeculi celsitudinem feno comparatur,
Abbreviated transcription (Latin):
suy buis seli pclarũ om̃e fastigiũ fructꝰ
suꝑ extollit᷑ xp̃i cuiꝰ fructꝰ dilectores
omia scłaria culmina contẽpser̃. : Si
Mt inbono accipimꝰ libanũ. ꝓpt̾ cedros
libam quas plantauit. qͥs alius fructꝰ
intelligendus .ẽ. qͥ suꝑhunc libanũ extol¬
lit᷑ nisi de qͦ apłs dicit de caritate locu¬
turus adhuc suꝑ t̾minentẽ uiã uob̾ de¬
monstro: hoc enĩ & in pͥmo ꝓponit᷑
munerũ diuinorũ ubi ait. fructꝰ autẽ
sp̃s. ẽ. caritas. atq inde cȩtera utiq con¬
sequentia contexunt᷑. & florebunt de
cuutate sic̃ foenũ t̾rȩ. Qm̃ ambigue po¬
sita ẽ. ciuitas. nec adiunctũ.ẽ. eiꝰ aut dĩ.
ñ enĩ dictũ ẽ de ciuitate eiꝰ uł deciuita¬
te dĩ. sed tantũ de ciuitate: inbono in¬
celligit᷑. ut de ciuitate dĩ hoc. ẽ. eccła
floreant sic̃ foenũ. s foenũ fructiferũ
sicuti. ẽ. frum̃ti. Nã & hoc foenumap¬
pellat᷑ in scã scriptura. sic̃ ingenesi

Expanded text:
ujus saeculi praeclarum omne fastigium fructus superextollitur Christi, cujus fructus dilectores omnia saecularia culmina contempserunt? Si autem in bono accipimus Libanum, propter cedros Libani quas plantavit ; quis alius fructus intelligendus est, qui super hunc Libanum extollitur, nisi de quo Apostolus dicit de charitate sua locuturus: Adhuc supereminentem viam vobis demonstro ? Haec enim et in primo proponitur munerum divinorum, ubi ait. Fructus autem spiritus est charitas; atque inde caetera utique consequentia contexuntur Et florebunt de civitate sicut fenum terrae. Quoniam ambigue posita est civitas, nec adjunctum est ejus, aut Dei; non enim dictum est, de civitate ejus, vel de civitate Dei, sed tantum de civitate; in bono intelligitur, ut de civitate Dei, hoc est, de Ecclesia floreant sicut fenum; sed fenum fructiferum, sicuti est frumenti: nam et hoc fenum appellatur in sancta Scriptura;
Abbreviated transcription (Latin):
in semine tuo henedicent᷑ om̃s trib
ꝓmissionis depitant᷑ in semine. Om̃s
gentes magnificabunt eũ Tanquã ex¬
ponendo rẽpetitũ.ẽ. qđ supͣ dictũ est
Quia enĩ benedicent᷑ in eo: magnificabt̃
eũ. Ñ ipsi faciendo ut magnꝰ sit. qͥ ꝑ se¬
ipsũ magnꝰ. ẽ. sedlaudando & magnũ
fatendo. Sic enĩ magnifica mꝰ dm̃. sic
etiã dicimꝰ scĩficet᷑ ñom̃tuũ. qđ semꝑ¬
facit mirabilia solus. Consideratis om̃ib
supradictis: eructat᷑ ymnꝰ. & benedicitꝰ
dñs ds̃ isrł. Implet᷑ enĩ qđ ad illã ste¬

Expanded text:
mine tuo benedicentur omnes tribus promissionis deputantur in semine » . « Omnes gentes magnificabunt eum. » Tanquam exponendo repetitum est quod supra dictum est. Quia enim benedicentur in eo, magnificabunt eum: non ipsi faciendo ut magnus sit, qui per seipsum magnus est; sed laudando et magnum fatendo. Sic enim magnificamus Deum; sic etia facit mirabilia solus. Consideratis omnibus supra dictis eructatur hymnus, et benedicitur Dominus Deus Israel. Impletur enim quod ad illam ste
Abbreviated transcription (Latin):
illũ om̃ia quȩ diuinitꝰ scripta st̃ refe¬
runt᷑. Hoc autẽ in t̾ra. ẽẽ. uoluit. qͥa ꝓpt̃
eos qͥ in t̾rast̃ illa conscripta st̃. Unde
& ipse uenit in t̾rã. ut ea cuncta fir¬
maret. id .ẽ. in se monstraret impleri.
O porteba enĩ inqͥt impleri omĩa. quȩ
scripta st̃ in lege & ꝓpłis & psalmis
de me. id. ẽ insũmis montiũ. Sic enĩ
uenit innouissimis tẽporib manifestꝰ
ons an pirat᷑ in cicumine mortiũ qđ¬

Expanded text:
mnia quae divinitus scripta sunt, referuntur. Hoc autem in terra esse voluit, quia propter eos qui in terra sunt, illa conscripta sunt: unde et ipse in terram venit, ut ea cuncta firmaret, id est, in se monstraret impleri. « Oportebat enim, » inquit, « impleri omnia quae scripta sunt in Lege et Prophetis et Psalmis de me » ; id est, « in summis montium. » Sic enim venit « in novissimis temporibus manifestus mons Domini, paratus in cacumine
Abbreviated transcription (Latin):
in remissionẽ peccatoꝵ. Redimet gͦ ab
usuris dimittendo peccata: quȩ debe¬
bant ampliora supplicia. Redimet aut̃
ab iniqͥtate: adiuuando ꝑ gr̃am eciã
ad faciendã iusticiã. Eadẽ itaq duo re¬
petita st̃. quȩ supͣ dicta erant. Qđ enĩ¬

Expanded text:
in remissionem peccatorum. Redimet ergo ab in remissionem peccatorum. Redimet ergo ab usuris, remittendo peccata, quae debebant ampliora supplicia: redimet autem ab iniquitate, adjuvando per gratiam etiam ad faciendam justitiam. Eadem itaque duo repetita s
Abbreviated transcription (Latin):
dauit. & qđ est in remissione peccatoꝵ
cũ ait. parcet pauꝑi & inopi. & qđ .ẽ.
in participatione iusticiȩ cũ addidit
& animas pauꝑum saluas faciet. Nemo
enĩ sibi. ẽ. idoneus ad salutẽ. quȩ salus
.ẽ. ꝑfecta iusticia: nisi dĩ adiuuet gr̃ã
Quiã plenitudo legis ñ ẽ nisi caritas.
quȩ ñ a nob̾ existit in nob̾ sed diffun¬
nob. Ex usuris & iniqͥtate redimet ani-¬
mas coꝵ. Quȩ st̃ istȩ usurȩ nisi peccata.
quȩ etiã debita nominant᷑:: Usuras enĩ
appellatas puto. qͥa plus mali inuenit᷑
in suppliciis. quã cõmissũ. ẽ. in peccatis.
Nã uerbigrã. cũ homicida corpus tan¬
tũ hominis ꝑimat. animȩ aut̃ nocere
nichil possit: ipsius & anima & corpꝰ
ꝑdit᷑ in gehenna. Propt̾ huiꝰ modi conte¬
ptores pręsentis p̾cepti & irrisores fu-¬
turi supplicii dictũ ẽ. Ego ueniens cũ
usuris exigerẽ. Abhis usuris redimunt᷑
animȩ pauꝑũ. sanguine illo qͥ fusus. ẽ.

Expanded text:
davit; et quod est in remissionem peccatorum, davit; et quod est in remissionem peccatorum, cum ait, Parcet pauperi et inopi; et quod est in participatione justitiae, cum addidit, Et animas pauperum salvas faciet. Nemo enim sibi est idoneus ad salutem, quae salus est perfecta justitia, nisi Dei adjuvet gratia; quia plenitudo Legis non est nisi charitas, quae non a nobis existit in nobis, sed diffun14. Ex usuris et iniquitate redimet animas eorum. Quae sunt istae usurae, nisi peccata, quae etiam debita nominantur ? Usuras autem appellatas puto, quia plus mali invenitur in suppliciis, quam commissum est in peccatis. Nam, verbi gratia, cum homicida corpus tantum hominis perimat, animae autem nocere nihil possit; ipsius et anima et corpus perditur in gehenna. Propter hujusmodi contemptores praesentis praecepti, et irrisores futuri supplicii dictum est: Ego veniens, cum usuris exigerem . Ab his usuris redimuntur animae pauperum, sanguine illo qui fusus est
Abbreviated transcription (Latin):
Non enĩ egeni. eẽ. dedignant᷑ & pauꝑes.
id.ẽ. humilit̾ peccata confitentes. &
egentes gła & grã dĩ: ut eos ręx ille
filius regis liberet a potente. Idẽ qͥppe
.ẽ. potens ille qͥ suꝑius calũniator est
dictꝰ. quẽ potentẽ ad homines sibi sub¬
dendos. & incaptiuitate retinendos.
ñ uirtꝰ eiꝰ fecit: sed humana peccata:
Idem ipse & fortis.ẽ. dictꝰ. ideo & hic
potens. Sed qͥ humiliauit calũniato¬
rẽ. & intrauit indomũ fortis. ut eo al¬
ligato uasa eiꝰ diriꝑet: hic liberauit
egenũ apotente. & pauꝑem cui ñ erat
aduitor. Nonenĩ hoc efficere potuit.
tenebat᷑ a diabolo. nunqͥd nã xp̃o qui
eruit egenũ a potente. peccata placu¬
erunt: Ab sit. Sed parcet ipse ĩnopi.
& paupi. id. ẽ. peccata dimittit hii¬
mili. & ñ de suis meritis confidenti.
aut de sua uirtute salutẽ sꝑanti. sed
indigenti grã saluatoris sui. Cũ aut̃
addidit &̃ animas pauꝑũ saluas fa¬
ciet: utrunq adiutoriũ grẽ cõmen¬

Expanded text:
on enim egeni esse dedignantur et pauperes, id est humiliter peccata confitentes, et egentes gloria et gratia Dei, ut eos rex ille, filius Regis, liberet a potente. Idem quippe est potens, ille qui superius calumniator est dictus: quem potentem ad homines sibi subdendos et in captivitate retinendos non virtus ejus fecit, sed humana peccata. Idem ipse et fortis est dictus; ideo et hic potens. Sed qui humiliavit calumniatorem, et intravit in domum fortis, ut eo alligato vasa ejus diriperet , hic liberavit egenum a potente, et pauperem cui non erat adjutor. Non enim hoc efficere potuit vtenebatur a diabolo, numquidnam Christo qui eruit egenum a potente, peccata placuerunt? Absit: sed, Parcet ipse inopi et pauperi; id est, peccata dimittet humili, et non de suis meritis confidenti, aut de sua virtute salutem speranti, sed indigenti gratia Salvatoris sui. Cum autem addidit, Et animas pauperum salvas faciet, utrumque adjutorium gratiae commen
Abbreviated transcription (Latin):
pum saluas faciet. hoc dictũ uidetur. ex
iniqͥtate: ut redimet ad utrunq sub au¬
diat᷑ Nã parcendo redimet ab usuris.
saluos aut̃ faciendo redimet ab iniqͥta¬
te. Ita cũ parcet pauꝑi & in opi. & ani¬
mas pauꝑum saluas faciet: sic ex usuris
& iniqͥtate redimet animas coꝵ. Ꝙ ho¬
norabile nom̃ eiꝰ corã ipsis. Dant enĩ ho¬
norẽ nomini eiꝰ ꝓtantis beneficiis. qͥ
rabile nom̃ eoꝵ corã ipso. Quia & si
uident᷑ huic scło contẽptibiles xp̃iani:
nom̃ eoꝵ corã ipso ẽ honorabile. qͥ eis
illud dedit. iam ñ memor nominũ eo¬
rũ ꝑlabia sua quib antea uocabant᷑
cũ essent gentiliũ suꝑsticionib obliga¬
ti. uł suoꝵ maloꝵ meritoꝵ signati
nom̃ honorabile. ẽ. corã ipso. & si con

Expanded text:
perum salvas faciet; hoc dictum videtur, Ex iniquitate: ut redimet ad utrumque subandiatur. Nam parcendo redimet ab usuris; salvos autem faciendo redimet ab iniquitate. Ita, cum parcet pauperi et inopi, et animas pauperum salvas faciet; sic ex usuris et iniquitate redimet animas eorum. Et honorabile nomen ejus coram ipsis. Dant enim honorem nomini ejus pro tantis beneficiis, qui rabile nomen eorum coram ipso: quia etsi videntur huic saeculo contemptibiles Christiani, nomen eorum coram ipso est honorabile, qui eis illud dedit, jam non memor nominum illorum per labia sua , quibus antea vocabantur, cum essent Gentilium superstitionibus obligati, vel suorum malorum meritorum signati n
Abbreviated transcription (Latin):
tiũ fideliũ. sed etiã infideliũ gemĩtiũ
infert᷑ aspectib. nͥ qđ fortas se quȩrendũ
.ẽ. qͥd dictũ sit dona adducent. Ea qͥppe
adduci solent: quȩ ambulare possunt.
Nunqͥd nã gͦ de iminolandis uictimis dici
potuit: absit. ut talis oriat᷑ in dieb
eiꝰ iusticia. Sed ista dona quȩ adducenda
p̃dicta st̃ homines mͥ uident᷑ significare.
qͦs in societatẽ eccłȩ xp̃i. regũ adducit
auctoritas. Quanuis reges etiã ꝑsequen¬
tes
dona ad dixerint. ñ scientes qͥd face¬
rent scõs martyres immolando. Cũ uͦ
exponeret causas cur ei tantꝰ honor de¬
ferret᷑ a regib eiq seruiret᷑ ab om̃ib
gentib: qm̃ lib̾auit inqͥt egenũ a poten¬
te. & pauꝑem cui ñ erat adiutor. Iste

Expanded text:
elium, sed etiam infidelium gementium infertur aspectibus: nisi fortasse quaerendum est quid dictum sit, dona adducent. Ea quippe adduci solent, quae ambulare possunt. Numquidnam ergo de immolandis victimis dici potuit? Absit ut talis oriatur in diebus ejus justitia. Sed ista dona quae adducenda praedicta sunt, homines mihi videntur significare, quos in societatem Ecclesiae Christi regum adducit auctoritas; quamvis reges etiam persequentes dona adduxerint, non scientes quid facerent sanctos martyres immolando. 14. vers. 12. Cum vero exponeret causas cur ei tantus honor deferretur a regibus, eique serviretur ab omnibus gentibus: Quia liberavit, inquit, egenum a potent
Abbreviated transcription (Latin):
litatis. qđ erit in illo scło. cuiꝰ tenemꝰ
fidelẽ ꝓmissionẽ dĩ. ꝑ iłmm xp̃m dñm¬
nr̃m de qͦ dicit᷑. Oriet᷑ in dieb eiꝰ iu¬
sticia. & abundantia pacis: donec
morte omĩno deuicta atq destructa.
om̃is mortalitas absumatur. Si uͦ uo
cabulo lunȩ ñ mortalitas carnis ꝑ quã
nunc transit ȩccła. sed ipsa omĩno ȩc¬
cła significata. ẽ. quȩ ꝑmaneat in et̃¬
nũ ab hac mortalitate liberata: ita
dictũ accipiendũ. ẽ. oriet᷑ indieb ei
iusticia & abundantia pacis donec extos¬
latur luna: tanꝗ diceret. Oriet᷑ iudies
eiꝰ iusticia. quȩ contradictionẽ ac rebel¬
lationẽ carnis uincat. & fiat pax in
tantũ crescens & abundans. donec iuni
in hac gła pͥmogenit᷑ amortuis ante¬
cessit. ut sederet ad dęxterã patris.
ita cũ sole ꝑmanens ante lunã. quo

Expanded text:
litatis; quod erit in illo saeculo, cujus tenemus litatis; quod erit in illo saeculo, cujus tenemus fidelem promissionem Drum, de quo dicitur, Orietur in diebus ejus justitia et abundantia pacis: donec morte omnino devicta atque destructa, omnis mortalitas absumatur. Sin vero vocabulo lunae, non mortalitas carnis per quam nunc transit Ecclesia, sed ipsa omnino Ecclesia significata est, quae permaneat in aeternum, ab hac mortalitate liberata; ita dictum accipiendum est, Orietur in diebus ejus justitia et abundantia pacis, donec extollatur luna, tanquam diceretur: Orietur in diebus ejus justitia, quae contradictionem ac rebellationem carnis vincat, et fiet pax in tantum crescens et abundans, donec luna in hac gloria primogenitus a mortuis antecessit, ut sederet ad dexteram Patris ; ita cum sole permanens ante lunam, quo
Abbreviated transcription (Latin):
uerbũ grecũ sic̃ unicuiq uisũ . ẽ. trans¬
Sed qͥ dixer̃ tollat᷑ & qͥ dixer̃ auferat᷑:
ñ usq ado dissonant. Tollat᷑ enĩ ma-¬
gis habet consuetudo itadici. ut aufe¬
ratur & ñsit: quã ita ut altius eleuet᷑.
Auferat᷑ uͦ ꝓrsus alit̾ intelligi ñ potest.
nisi ut ꝑdat᷑. hoc. ẽ. ut ñ sit. Extollat᷑
aut̃ nicħil. nͥ ut altius eleuet᷑. Qđ qui¬
dem cũ in malo ponit᷑. suꝑbiã solet si¬
gnificare. sicuti. ẽ in tua sapientia no¬
si extolli. In bono aut̃ adhonorẽ ꝑtinet
ampliorẽ. uł cũ aliqͥd eleuat᷑ sicuti.ẽ.
n noctib extollite manꝰ urãs in scã &
benedicite dñm. Hic gͦ si auferat᷑ dictũ
intellȩxerimꝰ. qͥd erit donec auferat᷑
luna nͥ efficiatur ut ñ sit: Fortassis
enĩ hoc intelligi uoluit. ne ulterius
sit mortalitas: qͣndo nouissima inimi¬
ca destruet᷑ mors: ut pacis abundantia
usq ad hoc ꝑducat᷑. ne quid resistat
felicitati iu̾stoꝵ ex infirmitate morta¬

Expanded text:
nsSed qui dixerunt tollatur, et qui dixerunt auferatur, non usque adeo dissonant. Tollatur enim magis habet consuetudo ita dici, ut auferatur, et non sit, quam ita ut altius elevetur. Auferat vero prorsus aliter intelligi non potest, nisi ut perdatur, hoc est ut non sit; extollatur autem, nihil nisi ut altius elevetur, » Hacdem cum in malo ponitur, superbiam solet significare; sicuti est: In tua sapientia noli extolli . In bono autem ad honorem pertinet ampliorem, velut cum aliquid elevatur; sicuti est: In noctibus extollite manus vestras in sancta, et benedicite Dominum . Hic ergo si auferatur dictum intellexerimus, quid erit donec auferatur luna, nisi efficiatur ut non sit? Fortassis enim hoc intelligi voluit, ne ulterius sit mortalitas, quando novissima inimica destruetur mors : ut pacis abundantia usque ad hoc perducatur, ne quid resistat felicitati beatorum ex infirmitate morta
Abbreviated transcription (Latin):
finis Corã illo ꝓcident ȩchiopes. & ini¬
nuei esꝰ trĩ singent. Per ethiopes apar¬
tosocũ oñis gentes significaunt. eam
eligens gentẽ quã potissimũ nomina¬
retꝰ que infinib trȩ ẽ. Corã illo ꝓci¬
dent dictũ ẽ: adorabunt eũ. & qͣm
scismata futura erant ꝑ diuersa t̾ra¬
rũ loca. quȩ inuiderent ȩccłȩ catho¬
licȩ toto t̾rarũ orbe diffuse. eadẽ por¬
io scismata ꝑhominũ nomina se fue.¬
corã illo ꝓͣcident ȩthiopes. adiunxit.
& inimici eiꝰ t̾rã lingent. Id ẽ. homines
amabunt. ut inuideant głe xp̃i cui
re meruit. t̾ra es & int̾rã ibis. Hanc
t̾rã lingendo id ẽ. caliũ auctoritate
uaniloqua delectati. eos amando &
sua uissimos habendo: contradieunt
diuinis eloquiis. quib catholica ȩccła
p̃nunciata ẽ. ñ in aliqua parte t̾rarũ
futura sic̃ quȩlibet scismata. sed inuniuerso
mundo fructificando atq crescendo.
usq ad ipsos ȩchiopes ȩxeremos uideli¬

Expanded text:
o decident Aethiopes, et inimici ejus terram lingent. Per Aethiopes, a parte totum, omnes gentes significavit; eam eligens gentem, quam potissimum nominaret, quae in finibus terrae est. Coram illo procident, dictum est, adorabunt eum. Et quia schismata futura erant per diversa terrarum loca, quae inviderent Ecclesiae catholicae toto terrarum orbe diffusae; eadem porro schismata per hominum nomina se fueCoram illo decident Aethiopes; adjunxit, et inimici ejus terram lingent; id est, homines amabunt, ut invideant gloriae Chrisre meruit: Terra es, et in terram ibis . Hanc terram lingendo, id est, talium auctoritate vaniloqua delectati, eos amando, et in suavissimos habendo, contradicunt divinis eloquiis, quibus catholica Ecclesia praenuntiata est, non in aliqua parte terrarum futura, sicut quaelibet schismata; sed in universo mundo fructificando atque crescendo, usque ad ipsos Aethiopes, extremos videli
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. a flumine usq ad t̾minos orb t̾re
Sic gͦ ꝓphetatũ . ẽ. etiã sapientes huiꝰ mun¬
di in xp̃o fuisse credituros. Per arabiã
qͥppe gentes intelligimꝰ. ꝑ aurũ sapien¬
tiam. quȩ ita excellet int̾ om̃s doctrinas:
ut aurũ int̾ metalla. Unde scriptũ est.
Accipite prudentiã sic̃ argentũ. & sapien¬
tiã sic̃ aurũ ꝓbatũ. & orabunt de ipso sẽp
Qđ habet grecus periautũ: aliqͥ int̾pre¬

Expanded text:
lumine usque ad terminos orbis terrae. Sic ergo prophetatum est, etiam sapientes hujus mundi in Christo fuisse credituros. Per Arabiam autem Gentes intelligimus: per aurum sapientiam, quae ita excellit inter omnes doctrinas, ut aurum inter metalla; unde scriptum est, Accipite prudentiam sicut argentum, et sapientiam sicut aurum probatum . Et orabunt de ipso semper. Quod habet graecus
Abbreviated transcription (Latin):
inde iudiciũ dicens. iudicare popłm
tuũ cũ iusticia. & paupes tuos in iudicio:
magis ostendit iudiciũ se appellasse iu¬
sticiã. nichil int̾esse demonstrans. qͦ
ordine ponat᷑. cũ idem significat. Solet
enĩ dici iudiciũ prauũ. qđ in iustũ. ẽ:
iusticiã uͦ iniquã uł iniustã dicere ñ
solemꝰ Si enĩ praua & iniusta erit: nec
iusticia iã dicenda. ẽ Proinde ponendo
iudiciũ. atq id iusticie nomine repe¬
tendo. uł ponendo iusticiã & eã iudicii
nomine repetendo: satis edocet ꝓpͥe se
appellasse iudiciũ. qđ ꝓ iusticia poni so¬
let id. ẽ. qđ in male iudicando intelligi
ñ potest. Ubi enĩ dñs dicit. nolite iudic̃a¬
re ꝑsonalit̃. sed rectũ iudiciũ iudicate:
ostendit. eẽ. posse prauũ iudiciũ. cũ dic̃.
rectũ iudiciũ iudicate. Deniq illud uetat.
hoc p̾cipit Cũ uͦ sine iula ai diestione
qc pidictis. continuo iustũ uult intel

Expanded text:
inde judicium, dicens, Judicare populum tuum in justitia, et pauperes tuos in judicio; magis ostendit judicium se appellasse justitiam, nihil interesse demonstrans quo ordine ponatur, cum idem significet. Solet enim dici judicium pravum quod injustum est; justitiam vero iniquam vel injustam dicere non solemus. Si enim prava, et injusta erit; nec justitia jam dicenda est. Proinde ponendo judicium, atque justitiae nomine repetendo; vel ponendo justitiam, et eam judicii nomine repetendo, satis edocet proprie se appellare judicium quod pro justitia poni solet, id est, quod in male judicando intelligi non potest. Ubi enim Dominus dicit, Nolite judicare personaliter, sed rectum judicium judicate , ostendit esse posse pravum judicium, cum dicit, Rectum judicium judicate: denique illud vetat; hoc praecipit. Cum vero sine ulla adjectione dicit judicium, continuo justum vult intel
Abbreviated transcription (Latin):
unde & discipłos coepit eligere a
flumine scilicet iordane. ubi supba
ptizatũ unicũ cũ descenderet sp̃s scs̃
sonuit uox decȩlo. Inc. ẽ. filius ms̃ di¬
lectꝰ Hinc gͦ doctrina eiꝰ incipiens &
magisterii cęlestis auctoritas dilatat᷑

Expanded text:
unde et discipulos coepit eligere; a unde et discipulos coepit eligere; a flumine scilicet Jordane, ubi super baptizatum Dominum cum descenderet Spiritus sanctus, sonuit vox de coelo: Hic est Filius meus dilectus . Hinc ergo doctrina ejus incipiens et magisteri
Abbreviated transcription (Latin):
ad t̃minos orbis t̾rȩ. De qͦ utiq dixeꝰ¬
rat. oriet᷑ indieb eiꝰ iusticia. & ab un¬
dantia pacis donec extollat᷑ luna.
Si eccłahic recte significat᷑ uocabulo
lunȩ: consequent̃ ostendit quã late
eandẽ eccłam fuerat diffusurus. cũ ad¬
iecit. & dominabit᷑ a mari usq ad mare
Mari qͥppe magno cingit᷑ t̾ra qui uocatꝰ
oceanus. de quo influit qđdã ȩxiguũ
in medio t̾rarũ. & facit ista mariã nota
nob̾. quȩ nauigiis frequentant᷑ Proin¬
de a mari usq ad mare a quolibet fine
t̃rȩ. usq ad quelibet finẽ dominatu¬
rũ dixit. cuiꝰ nom̃ & potestas toto orbe
fuerat pͣdicanda. multũq ualitura.
Qđ ne alit̾ posset intelligi. amari usq
ad mare: continuo subiecit. & a flumine
usq ad t̾minos orb t̃rȩ. Qđ̃ gͦ ait.
usq ad t̾minos orb t̾rę: hoc ante dixe¬
rat a mari usq ad mare. Qđ uͦ nunc ait
a flumine: euident̾ expressit. inde uo¬
luisse xp̃m potestatẽ suã iã cõmendare.

Expanded text:
quo utique dixerat: Orietur in diebus ejus justitia et abundantia pacis, donec extollatur luna. Si Ecclesia hic recte significatur vocabulo lunae, consequenter ostendit quam late eamdem Ecclesiam fuerat diffusurus, cum adjecit: Et dominabitur a mari usque ad mare. Mari quippe magno cingitur terra, qui vocatur Oceanus; de quo influit quiddam exiguum in medio terrarum, et facit ista maria nota nobis, quae navigiis frequentantur. Proinde, a mari usque ad mare, a quolibet fine terrae, usque ad quemlibet finem dominaturum dixit, cujus nomen et potestas toto orbe fuerant praedicanda, multumque valitura. Quod ne aliter posset intelligi, a mari usque ad mare; continuo subjecit, et a flumine usque ad terminos orbis terrae. Quod ergo ait, usque ad terminos orbis terrae; hoc ante dixerat, a mari usque ad mare. Quod vero nunc ait, a flumine; evidenter expressit inde voluisse Christum potestatem suam jam commendare,
Abbreviated transcription (Latin):
orbe t̾rarũ siccũ uellus fuisse priorẽ
popłm isrł Idem ipse gͦ xp̃c descendit
sic pluuia muellus. cũ ad huc area sicca
esset. Unde etiã dix̃ Nonsũ missus. nisi
ad oues quȩ ꝑierant domꝰ isrł. Ibi matrẽ
de qua formã serui acciꝑet. inqua ho
minib appareret elegit. ibi discipłos.
quib hoc idẽ p̃cepit dicens. Inuiã gen¬
tiũ ne abieritis. & in ciuitates sam̃ari¬
tanoꝵ ne introieritis. ite pͥmũ ad oues
quȩ perier̃ domꝰ isrł. Cũ dicit ite pͥ¬
mũ ad illas: ostendit & postea cũ iã
esset area cõpluenda. ituros eos etiã
ad alias oues. quȩ ñ essent exueteri po-¬
pło isrł. De qͥb dicit. Habeo alias oues
quȩ ñ st̃ de hoc ouili. oportet me &
ipsas adducere. ut sit unꝰ grex & unꝰ
pastor. Hinc & apłs. Dico enĩ inqͥt xp̃m
ueritatẽ dĩ. ad confirmandas ꝓmissio¬
nes patrũ. Sic pluuia descendit suꝑ uel¬
lus. sicca adhuc area. Sed qm̃ seqͥtur. gen¬

Expanded text:
orbe terrarum, siccum vellus fuisse priorem orbe terrarum, siccum vellus fuisse priorem populum Israel. Idem ipse ergo Christus descendit sicut pluvia in vellus, cum adhuc area sicca esset; unde etiam dixit: Non sum missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel . Ibi matrem de qua formam servi acs quibus hoc idem praecepit, dicens: In viam Gentium ne abieritis, et in civitates Samaritanorum ne introieritis: ite primum ad oves quae perierunt domus Israel . Cum dicit, Ite primum ad illas, ostendit et postea, cum jam esset area compluenda, ituros eos etiam ad alias oves quae non essent ex veteri populo Israel, de quibus dicit: Habeo alias oves quae non sunt ex hoc ovili; oportet me et ipsas adducere, ut sit unus grex et unus pastor . Hinc et Apostolus: Dico enim, inquit, veritatem Dei, ad confirmandas promissiones patrum. Sic pluvia descendit super vellus, sicca adhuc area. Sed quoniam sequitur, Gen
Abbreviated transcription (Latin):
rationes st qͥb generam᷑ mortalit̃. gẽne¬
rationes aut generationũ qͥb regeneram᷑
immortalit̃. & hoc ẽ eccła quã ille ante¬
cessit ut maneret ante lunã pͥmogenitꝰ
ex mortuis. Sane qd .ẽ. ingreco. geneas
geneon: nonnulli int̾p̃tati st̃ ñ gene¬
rationes. s generationis generatiõnũ:
qͥa geneas ambiguus. ẽ. casus ingreco.
& ũtrũ genitiuus singularis sit toys
geneas id .ẽ. huiꝰ generationis. anaccusa¬
tiuus pluralis. tas geneas id .ẽ. has genera¬
tiones ñ euident̃ apparet. nͥ qͥa mẽrito
sensus ille p̃latꝰ. ẽ: ut tanquã exponendo
qđ dixerit lunã secutꝰ adiungeret gene
trã Recoluit & admonuit illud qđ fa¬
ctũ ẽ. ꝑ iudicẽ gedeon. de xp̃o id habere
finẽ. Petiit qͥppẽ ille signũ a dño. ut in
area positũ solũ uellus cõplueret᷑ &¬
sicca esset area. & rursũ solũ uellus siccũ
esset. & cõplueret᷑ area. & ita factũ est.
Qđ significauit tanquã in area in toto

Expanded text:
neramur mortaliter; generationes autem generationum, quibus regeneramur immortaliter. Et haec est Ecclesia quam ille antecessit, ut permaneret ante lunam, primogenitus ex mortuis. Sane quod est in graeco γενεας γενεῶν, nonnulli interpretati sunt, non generationes, sed generationis generati ambiguus est casus in graeco, et utrum genitivus singularis sit τῆς γενεᾶς, id est, hujus generationis, an accusativus pluralis τὰς γενεάς, id est, has generationes, non evidenter apparet; nisi quia merito sensus ille praelatus est, ut tanquam exponendo quid dixerit lunam, secutus adjungeret, geneterrum. Recoluit et admonuit illud quod factum est per judicem Gedeon, de Christo id habere finem. Petiit quippe ille signum a Domino, ut in area positum solum vellus complueretur, et sicca esset area; et rursum solum vellus siccum esset, et complueretur area; et ita factum est . Quod significavit, tanquam in area in toto
Abbreviated transcription (Latin):
meã do uob. pacẽ mea relinqͦ uob. Et
multis aliis cestimoniis dñs xp̃c paci¬
ficus. eẽ. monstrat᷑. ñ scđ̾m pacẽ quã
nouit & querit hic mundus. sed illam
solaciũ uerũ. pacẽ suꝑ pacẽ. cũ scilicet
paci reconciliationis. addit᷑ pax im¬
mortalitatis. Nã post om̃ia reddita
quȩ ꝓmisit ds nouissimã pacẽ nos ex¬
pectare debere qua cũ dõ uiuamꝰ in
nouissima inimica destruet᷑ mors.
Uinqͦ erit hoc nͥ in pacifico illo reconcili¬
atore nr̃o : Sic̃ enĩ in adã om̃s mori¬
untur: sic & in xp̃o om̃s uiuificabunt᷑.¬

Expanded text:
. Et multis aliis testimoniis Dominus Christus pacificus esse monstratur: non secundum pacem quam novit et quaerit hic mundus; sed illam solatium verum, pacem super pacem ; cum scilicet paci reconciliationis additur pax immortalitatis. Nam post omnia reddita quae promisit Deus, novissimam pacem nos exspectare debere, qua cum Deo vivamus in novissima inimica destruetur mors. Et in quo erit hoc, nisi in pacifico illo reconciliatore nostro? Sicut enim in Adam omnes moriuntur; sic et in Christo omnes vivificabunt
Abbreviated transcription (Latin):
nis Ecce qͦmͦ suscipiunt montes pacẽ.
popło eiꝰ. Ds enĩ erat in xp̃o. mundũ
reconcilians sibi. ñ reputans illis delicta
eoꝵ. & ponens in nob̾ uerbũ reconcilia¬
tionis. In qͥb nͥ inmontib qͥ suscipi¬
unt pacẽ popło eiꝰ : Quocirca legati pa.¬
cis sub sequent̃ adiungunt: & dicunt
Pro xp̃o gͦ legatione fungimꝰ. tanquã dõ
exhortante ꝑnos. Obsecramꝰ ꝓxp̃o. re

Expanded text:
pacem populo ejus. Deus enim erat in Christo, mundum reconcilians sibi; non reputans illis delicta eorum, et ponens in nobis verbum reconciliationis. In quibus, nisi in montibus qui suscipiunt pacem populo ejus? Quocirca legati pacis subsequenter adjungunt, et dicunt: Pro Christo ergo legatione fungimur, tanquam Deo exhortante per nos; obsecramus p
Abbreviated transcription (Latin):
.ẽ. qͥ putant religionẽ nominis xp̃iani
usq ad certũ tẽp̃us in hoc scło uicturã.
& postera ñ futurã: ꝑmanebit gͦ cũ
sole. quã diu sol orit᷑. & occidit. Hoc ẽ.
quã diu tẽpora ista uoluunt᷑ ñ deerit
eccła dĩ. id ẽ xp̃i corpus in t̾ris. Qđ uͦ¬

Expanded text:
iani usque ad certum tempus in hoc seculo uicturam et postea non futuram. Permanebit autem cum sole, quandiu sol oritur et occidit. Hoc est quandiu tempora ista uoluuntur, non deerit ecclesia id est Christi corpus in terris.
Abbreviated transcription (Latin):
& colles iusticiã: ut hoc mͦ utrisq con¬
cordantib. fiat qđ scriptũ. ẽ. iusticia &
pax osculatȩ st̃ se. Qđ uꝰ alii codices ha-¬
bent. suscipiant montes pacẽ popło &
colles. utrosq p̾dicatores cuangłicȩ pacis
intelligendos puto. siue p̾cellentes siue
sub sequentes. In his aut̃ codicib illud se¬
quit᷑ In iusticia iudicabit pauꝑes popłi.
Sed illi magis codices apꝓbant᷑. qui habent
qđ supͣ expofuimꝰ. suscipiant montes pa¬
cẽ popło. & colles iusticiã. Aliqͥ aut̃ ha¬
bent popło tuo. aliqͥ ñ habent tuo: sed

Expanded text:
utrisque concordantibus, fiat quod scriptum est, Justitia et pax osculatae sunt se . Quod vero alii codices habent, Suscipiant montes pacem populo, et colles: utrosque praedicatores evangelicae pacis intelligendos puto; sive praecedentes, sive subsequentes. In his autem codicibus illud sequitur: In justitia judicabit pauperes populi. Sed illi magis codices approbantur, qui habent quod supra exposuimus, Suscipiant montes pacem populo, et colles justitiam. Aliqui autem habent, populo tuo
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ apollo ego uͦ cepħȩ. sed om̃s dicant.
ego sũ xpĩ. Hȩc .ẽ. iusticia ñ ante pone¬
re seruos dño nec ȩquare. ita leuare
oculos in montes unde ueniat auxiliũ
sibi: ut tam̃ auxiliũ ñ sꝑent amon¬
tib. sed a dño qͥ fecit cȩlui & c̾rã. Potest
& sic conuenientissime intelligi. su¬
scipiant montes pacẽ popło: ut pacẽ
intelligamꝰ in reconciliatione. qua dõ
reconciliam᷑. Montes eã qͥppe suscipi

Expanded text:
sum Apollo, ego vero Cephae; sed omnes dicant: sum Apollo, ego vero Cephae; sed omnes dicant: Ego sum Christi . Haec est justitia: non anteponere servos Domino, nec aequare; ita levare oculos in montes unde veniat auxilium sibi, ut tamen auxilium suum non sperent a montibus, sed a Domino qui fecit coelum et terram . 6. Potest et sic convenientissime intelligi, Suscipiant montes pacem populo, ut pacem intelligamus in reconciliatione qua Deo reconciliamur: montes
Abbreviated transcription (Latin):
In potius cũ distinctione ñ contẽnenda.
intelligendũ. ẽ qđ ait montes pacẽ. &
colles iusticia: Excellentes qͥppe in
eccła paci debent uigilanti intentio¬
ne consulere: ne ꝓptꝰ suos honores
supbe agendo scismata faciant. unita¬
tis cõpage dirupta. Colles aut̃ ita eos
imitando & oboediendo sub sequant᷑.
ut eis xp̃m ante ponant: ne maloꝵ
montiũ. qm̃ uident᷑ excellere uana
auctoritate seducti. se a xp̃i unitate
dirũ pant. Ideo dictũ. ẽ. suscipiant
montes pacẽ popło. Dicant quidem.
imitatores mei estote. sic̃ & ego xp̃i. sed
rursus dicant. Licet si nos aut angls
de cȩlo uob̃ annunciauerit prȩt̃ quã qđ
accepistis: anathema sĩt. Dicant etiã.
Nunquid paulus ꝓ uob erucifirxus est
ant innomine pauli baptizati estis
ta suscipiant pacẽ popło dĩ. id ẽ pauꝑib
dĩ. ñ illis sed cũ illis regnare cupien¬
tes Illi qͦq ñ dicant. ego sũ pauli. ego

Expanded text:
An potius cum distinctione non contemnenda An potius cum distinctione non contemnenda intelligendum est quod ait, Montes pacem, et colles justitiam? Excellentes quippe in Ecclesia, paci debent vigilanti intentione consulere; ne propter suos honores superbe agendo schismata faciant, unitatis compage disrupta. Colles autem ita eos imitando et obediendo subsequantur, ut eis Christum anteponant; ne malorum montium, quoniam videntur excellere, vana auctoritate seducti, se a Christi unitate disrumpant. Ideo dictum est: Suscipiant montes pacem populo. Dicant quidem: Imitatores mei estote, sicut et ego Christi . Sed rursus dicant: Licet si nos, aut angelus de coelo vobis annuntiaverit praeterquam quod accepistis. anathema sit . Dicant etiam: Numquid Paulus pro vobis crucifixus est, aut in nomine Pauli baptizati estis ? Ita suscipiant pacem populo Dei, id est, pauperibus Dei; non illis, sed cum illis regnare cupientes. Illi quoque non dicant, Ego sum Pauli, ego
Abbreviated transcription (Latin):
atq iustũ. ẽ. Suscipiant montes pa¬
ct popło. & colles iusticiã. Montes
maiores st̃. colles minores. Nimirũ
g hist̃. qͦs alius habet psalmꝰ. pus illos
cũ magnis. Isti qͥppe montes ȩxultaue-¬
runt sic̃ arietes. & isti colles sic̃ agni
ouiũ. inexitu isrł ex egypto id .ẽ. in
popłi dĩ lib̾atione ab huiꝰ scłi seruitu¬
te Excellenti gͦ scĩtate eminentes in
eccła montes ft̃: qͥ idonei st̃. & alios
docere sic loquendo. ut fidelit̃ instru¬
ant. sic uiuendo. ut salubrit̃ imiten¬
tur. Colles aut̃ st̃. illoꝵ excellentiã
sua oboedientia sub sequentes. Quare
gͦ montes pacẽ. & colles iusticiã:
An forte nichil int̾ esset. etiã si itadi¬
ceret᷑. suscipiant montes iusticiã po¬
pło. & colles pace: Utrisq enĩ iusti¬
cia & utrisq pax necessaria.ẽ. & fie¬
ri potest. ut alio nomine. pax appel¬
lata sit ipsa iusticia. Hȩc . ẽ. enĩ uera
pax. ñ qualẽ in iusti int̾ se faciunt.

Expanded text:
5. vers. 3. Suscipiant montes pacem populo, et colles justitiam. Montes majores sunt, colles minores. Nimirum ergo hi sunt quos alius habet psalmus: Pusillos cum magnis. Isti quippe montes exsultaverunt sicut arietes, et isti colles sicut agni ovium, in exitu Israel ex Aegypto , id est in populi Dei liberatione ab hujus saeculi servitute. Excellenti ergo sanctitate eminentes in Ecclesia, montes sunt; qui idonei sunt et alios docere , sic loquendo ut fideliter instruantur, sic vivendo ut salubriter imitentur: colles autem sunt illorum excellentiam sua obedientia subsequentes. Quare ergo montes pacem, et colles justitiam? An forte nihil interesset, etiamsi ita diceretur: Suscipiant montes justitiam populo, et colles pacem? Utrisque enim justitia, et utrisque pax necessaria est: et fieri potest ut alio nomine pax ap pellata sit ipsa justitia; haec est enim vera pax, non qualem injusti inter se faciunt.
Abbreviated transcription (Latin):
N Salomone quidẽ psalmi huiꝰ titu-¬
lus p̃ͥnotat᷑ sed hȩc in eo dicunt᷑. quę
ñ possint illi salomoni regi isrł scđm
carnẽ iuxta ea quȩ de illo scã scriptu¬
raloqͥt᷑ conuenire : dnõ aut̃ xp̃o aptis¬
sime possint. Unde intelligit᷑ etiam
Lipsũ uocabulũ salomonis. ad figuratã
ssignificationẽ adhilntũ. ut in eo xp̃c
accipiat᷑. Salomon qͥppe int̾pretat᷑
pacificus. ac ꝑhoc tale uocabulũ. illi
uerissime atq optime congruit: ꝑ quẽ
mediatorẽ ex inimiciciis. accepta re¬
missione peccatoꝵ. reconciliam᷑ dõ.
& enĩ cũ inimici essemꝰ reconciliati sumꝰ

Expanded text:
n Salomonem quidem psalmi hujus titulus praenotatur; sed haec in eo dicuntur, quae non possint illi Salomoni regi Israel secundum carnem, juxta ea quae de illo sancta Scriptura loquitur, convenire: Domino autem Christo aptissime possunt. Unde intelligitur etiam ipsum vocabulum Salomonis ad figuratam significationem adhibitum, ut in eo Christus accipiatur. Salomon quippe interpretatur Pacificus; ac per hoc, tale vocabulum illi verissime atque optime congruit, per quem mediatorem ex inimicis, accepta remissione peccatorum, reconciliamur Deo. Etenim cum in
Abbreviated transcription (Latin):
nȩ grȩ plenis nubib cõplui. Alio qͥppe
uerbo eandẽ pluuiã significauit dicens.
guttȩ stillantes. ñ iã suꝑ uellus. sed suꝑ
t̾rã. Quid ẽ. enĩ aliud pluuia. quã guttȩ
stillantes: Idõ aut̃ illa gentẽ uelleris
nomine significari puto: uł qͥa expoli¬
anda fuerat auctoritate doctrinę sic̃
ouis expoliat᷑ uellere. uł qͥa in abdito
eandẽ pluuiã detinebat. quã nolebat
p̾putio p̃dicari. id ẽ. incircuncisis gen¬
tib reuelare. Oriet᷑ indieb eiꝰ. iusti¬

Expanded text:
e plenis nubibus complui. Alio quippe verbo eamdem pluviam significavit, dicens, Guttae stillantes; non jam super vellus, sed super terram. Quid est enim aliud pluvia quam guttae stillantes? Ideo autem illam gentem velleris nomine significari puto, vel quia exspolianda fuerat auctoritate doctrinae, sicut ovis exspoliatur vellere; vel quia in abdito eamdem pluviam detinebat, quam nolebat praeputio praedicari, id est, incircumcisis gentibus revelari.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑquẽ diffunditur incordib nr̃is caritas
eiꝰ & ideo tales ñ ꝑtinent ad popłmdĩ.
qͥa ñ st̃ pauꝑes dĩ. Pauꝑes qͥppe dĩ dicunt
Nos aut̃ ñ sp̃m huiꝰ mundi accepimꝰ sed
sp̃m qͥ ex dõ. ẽ: ut sciamꝰ quȩ adõ dona¬
ta st̃ nob̃. Nã cũ & in isto psalmo ꝓptꝰ
suscepti hominis sacram̃tũ. qͦ uerbũ
caro factũ.ẽ. dicat᷑ dõ patri regi. iusti¬
ciã tuã da filio regis: nolunt isti sibida¬
ri iusticiã. s a se ip̃sis eã habere c̃fidunt
gnorantes enĩ dĩ iusticiã. & suã uolen¬
tes constituere: iusticiȩ dĩ ñ st̃ subiecti.

Expanded text:
quem diffunditur in cordibus nostris charitas ejus . Et ideo tales non pertinent ad populum Dei, quia non sunt pauperes Dei. Pauperes quippe Dei dicunt: Nos autem non spiritum hujus mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis . Nam cum et in isto psalmo, propter suscepti hominis sacramentum quo Verbum caro factum est , dicatur Deo Patri regi, Justitiam tuam da filio regis; nolunt isti sibi dari justitiam, sed a semetipsis eam habere confidunt. Ignorantes enim Dei justitiam, et suam volente
Abbreviated transcription (Latin):
sui: qͥa ñ st̃ humiles sed suꝑbi. Ueniet
uͦ ille iudicare popłm dĩ in iusticia.
& paupes dĩ in iudicio. & eo iudicio di¬
scernet᷑ a diuitib eoꝵ pauꝑes suos. sed
qͦs pauꝑtate sua facit diuites suos. Cla¬
mat ei qͥppe popłs pauꝑ. Iudica me ds̃
& discerne causa meã degente ñ scã. Qđ

Expanded text:
es, sed superbi. Veniet vero ille judicare populum Dei in justitia, et pauperes Dei in judicio: et eo judicio discernet a divitibus eorum pauperes suos; sed quos paupertate sua fecit divites suos. Clamat ei quippe populus pauper: Judica me, Deus, et discerne causam meam de gente non sancta . 4.
Abbreviated transcription (Latin):
mortis. Cuiꝰ ille potestatẽ ita gerebat.
ut ex uno homine quẽ deceꝑat. om̃s ꝑ
mortẽ traheret ad condẽnationẽ. Sed
humiliatꝰ ẽ. qm̃ si ob unius delictum
mors regnauit ꝑunũ: multo magis qͥ
abundantiã grẽ & iusticiȩ accipiunt.
in uitã regnabunt ꝑ iłim xp̃m. qͥ hu
miliauit calũniatore. falsa crimina.
iniqͦs iudices. falsos testes. ut eũ ꝑderet
posset: cõꝑmanebit dicendũ. eẽt. Idõ
qͥa uerbũ latine ñ potest dici: ut saltẽ
sententia ex pͥmeretur. dictũ. ẽ. ꝑmane¬
bit cũ sole. Nichil . ẽ. enĩ aliud cõꝑma¬
nebit soli: quã ꝑmanebit cũ sole: Quid
aut̃ magnũ.ẽ. ꝑmanere cũ sole ei ꝑ
que facta st̃ omĩa. & sine qͦ factũ est

Expanded text:
mortis; cujus ille potestatem ita gerebat, mortis; cujus ille potestatem ita gerebat, ut ex uno homine quem deceperat, omnes per mortem traheret ad condemnationem. Sed humiliatus est: quoniam si ob unius delictum mors regnavit per unum, multo magis qui abundantiam gratiae et justitiae accipiunt, in vita regnabunt per unum miliavit calumniatorem, falsa crimina, iniquos judices, falsos testes, ut eum perderent posset, compermanebit dicendum esset: ideo quia latine verbum non potest dici; ut saltem sententia exprimeretur, dictum est, permanebit cum sole. Nihil est enim aliud compermanebit soli, quam permanebit cum sole. Quid autem magnum est permanere cum sole ei per quem facta sunt omnia, et sine quo fa
Abbreviated transcription (Latin):
qͦs pauꝑes eiꝰ id ẽ. tantũmꝰ bonos. & ad
partẽ dexterã ꝑtinentes. Quia uͦ in hoc
scło simul dextri sinistriq pascunt᷑. qͥ
uelut agni. & hedi infine separandi st̃:
totũ sicut cõmixtꝰ ẽ. nomine popłi nun¬
cupauit. & qͥa iudiciũ etiã hic in bono
ponit. id.ẽ. ad saluos faciendos: idõ ait.
Iudicabit pauꝑes popłi. id ẽ eos ad sa¬
lutẽ discernet. qͥ sunt in popło pauꝑes
lã qͥd sint pauꝑes sup̃ exposiuimꝰ. hos &
egenos intelligimꝰ. & humiliauit ca¬
lumniatorẽ Nullus melius qua diabo¬
lus hic calũnator agnoscit᷑ Calunsa
ciꝰ ẽ. nunqͥd gratis colit iob dnma hu
adiuuans. ut gratis dm̃ colant. idest
delectent᷑ dño. Humiliauit etiã sic.
qͥa cũ in eo diabolus. id .ẽ. pͥnceps huiꝰ
mundi nichil inuenisset: occidit p
calũnias udeoꝵ qͥb est usus calũniator
tanquã uasis suis oꝑans infiliis diffi¬
dentiȩ. Humiliatꝰ. ẽ. enĩ. qͥa ille quẽ
occiderant resurrexit. & regnũ abstulit

Expanded text:
quos pauperes ejus; id est, tantummodo bonos et ad dexteram partem pertinentes. Quia vero in hoc saeculo simul dextri sinistrique pascuntur, qui velut agni et haedi in fine separandi sunt ; totum sicut commixtus est, nomine populi nuncupavit. Et quia judicium etiam hic in bono ponit, id est, ad salvos faciendos; ideo ait, Judicabit pauperes populi: id est, eos ad salutem discernet, qui sunt in populo pauperes. Jam qui sint pauperes supra exposuimus: hos et egenos intelligamus. Et humiliabit calumniatorem. Nullus melius quam diabolus hic calumniator agnoscitur. Calumnia ejus est: Numquid gratis colit Job Deum ? Hadjuvans, ut gratis Deum colant, id est, delectentur in Domino . Humiliavit etiam sic: quia cum in eo diabolus, id est, princeps hujus mundi nihil invenisset , occidit per calumnias Judaeorum; quibus est usus calumniator tanquam vasis suis, operans in filiis diffidentiae . Humiliatus est enim, quia ille quem occiderant resurrexit, et regnum abstulit
Abbreviated transcription (Latin):
animi. ẽ. mouendus affectꝰ. Deinde se¬
quit᷑. Iudicare popłm tuũ in iusticia.
& paupes tuos in iudicio. Rex pat̾ regi
filio. ad quã rem dedit iudiciũ suũ. &
iusticiã suã. satis ostendit᷑ cũ dicit
udicare popłm tuũ in iusticia. Id .ẽ. ad
iudicandũ popłm tuũ. Talis locutio
.ẽ. apud salomonẽ. Prouerbias alomo¬
nis filii dauid. scire sapientiã & disci¬
plinã. Hoc . ẽ. ꝓuerbia salomonis. ad
sciendã sapientiã & disciplinã. Ita &
iudiciũ tuũ dã. iudicare popłm tuũ:
id. ẽ. iudiciũ tuũ da. ad iudicandũ
popłm tuũ. Qd aut̃ ait pͥus popłm
tuũ. hoc ait posterius paupes tuos. &
qđ ait prius in iusticia. hõc posteriꝰ
in iudicio. more illo repetitionis.
U bi sane demonstrat popłm dĩ pauꝑem
eẽ. debere. id.ẽ. ñ suꝑbũ sed humilem.

Expanded text:
animi est movendus affectus. 3. Deinde seanimi est movendus affectus. 3. Deinde sequitur: Judicare populum tuum in justitia, et pauperes tuos in judicio. Rex Pater regi Filio ad quam rem dedit judicium suum et justitiam suam satis ostenditur, cum dicit, Judicare populum tuum in justjudicandum populum tuum. Talis locutio est apud Salomonem: Proverbia Salomonis, filii David, scire sapientiam et disciplinam ; hoc est, Proverbia Salomonis, ad sciendam sapientiam et disciplinam. Ita, judicium tuum da, judicare populum tuum; id est, judicium tuum da, ad judicandum populum tuum. Quod autem ait prius, populum tuum; hoc ait posterius, pauperes tuos: et quod ait prius, in justitia; hoc posterius, in judicio; more illo repetitionis. Ubi sane demonstrat populum Dei pauperem esse debere, id est, non superbum, sed humilem.
Abbreviated transcription (Latin):
tuũ regida & iusticiã tuã filio regis
Dñs ipsẽ in euanglio dicit Pat̾ ñ iudicat
quenquã: s om̃e iudiciũ dedit filio.
Hoc ẽ. gͦ ds̃ iudiciũ cuũ regida. Qui
rex eciã filius ẽ. regis: qͥa & dĩ pater
utiq rex ẽ. Itaq scriptũ .ẽ. qđ rȩxfecit
nuptias filio suo. More aut̃ scripturę
idem repetit᷑ Nã qđ dix̃ iudiciũ tiũ.
hoc aliter dix̃ iusticia tuã. & qđ dix̃
regi. hoc alit̃ dixic filio regis. Sic̃ est
ulud. Qui habitat in cȩlis irridebit
eos & dñs sub sannabit eos. Qđest
est urridebit eos hoc. ẽ. subsannabit
eos. Ꝙ. Cȩli enarrant głam dĩ. & oꝑa
manuũ eiꝰ annunciat firmam̃tũ. Cȩli
repetici st̃ nomine firmam̃ti. & qdł
um eiꝰ. & qđ dictũ. ẽ. enarrant᷑. repetiꝰ¬
tũ.ẽ. annunciant. Iste aut̃ repetitiones
multũ eloqͥa diuina cõmendant. si ue
eadẽ uerba. siue ali is uerbis eadẽ sen¬
tentia repetat᷑ & maxime reꝑiunt᷑
inpsalmis. & in eo genere sermonis qͦ

Expanded text:
tuum regi da, et justitiam tuam filio regis. Dominus ipse in Evangelio dicit, Pater non judicat quemquam; sed omne judicium dedit Filio : hoc est ergo, Deus, judicium tuum regi da. Qui rex etiam filius est regis, quia et Deus Pater utique rex est. Ita scriptum est, quod rex fecit nuptias filio suo . More autem Scripturae idem repetitur. Nam quod dixit, judicium tuum; hoc aliter dixit: justitiam tuam: et quod dixit, regi; hoc aliter dixit, filio regis; sicut est illud. Qui habitat in coelis, irridebit eos, et Dominus subsannabit eos . Quod est, est, irridebit eos; hoc est, subsannabit eos. Et, Coeli enarrant gloriam Dei, et opera manuum ejus annuntiat firmamentum . Coeli repeum ejus: et quod dictum est, enarrant; repetitum est, annuntiat. Istae autem repetitiones multum eloquia divina commendant; sive eadem verba, sive aliis verbis eadem sententia repetatur: et maxime reperiuntur in Psalmis; et in eo genere sermonis quo
Abbreviated transcription (Latin):
hoc. ẽ oboedientiã qđ est in hominib.
& in om̃i rationali creatura om̃is iusti.¬
ciȩ origo atq ꝑfectio: ita ut duorũ ho¬
minũ id .ẽ. adam qͥ fuit caput mortis
mendetur magna distinctio. qͥa sicut
ꝑinoboedientiã unius hominis pecca¬
tores constituti st̃ multi: tta & ꝑ oboe¬
dientiã uniꝰ hominis. iusti constĩtuunt᷑

Expanded text:
hoc est obedientiam, quod est in hominibus et in omni rationali creatura omnis justitiae origo atque perfectio; ita ut duorum hominum, id est, Adam qui fuit caput mortis haec commendetur magna distinctio: quia sicut per inobedientiam unius hominis, peccatores constituti sunt multi; ita et per obedie
Abbreviated transcription (Latin):
eoꝵs: id .ẽ. qͥ sub eoꝵ auctoritate ꝓfici¬
unt. filios paupum. Qđ uͦ supͣ dictũ ẽ.
iudicabit. & postea dictũ.ẽ. saluos
faciet: quȩda uelut expositio. ẽ qͦmͦ
iudicabit. Ad hoc enĩ iudicabit ut sal¬
uos faciat. id . ẽ. a pdendis dãnandisq
discernat. qͥb donat salutẽ paratam
reuelari in tẽpore nouissimo. A talib
qͥppe illi dr̃. Ne cõꝑdas cũ impiis ani¬
ma meã . &. Iudica me ds̃ & discerne
causã meã a gente ñ scã. Considerandũ

Expanded text:
eorum, id est, qui sub eorum auctoritate proficiunt, filios pauperum. Quod vero supra dictum est, Judicabit, et postea, salvos faciet, quaedam velut expositio est quomodo judicabit. Ad hoc enim judicabit, ut salvos faciat, id est, a perdendis damnandisque discernat, quibus donat salutem paratam revelari in tempore novissimo . A talibus quippe illi dieitur, Ne comperdas cum impiis animam meam ; et, Judica me, Deus, et discerne causam meam de g