comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
gentibꝰ. ⁊ t̾rene ciuitatis t̾raena felicitate gaudentibꝰ
ꝑseeutiones iniquas passura fuerat. pͥmus ost̾nd̾. s qͦ
annoꝵ erat adam cũ eos geñ ñ apparet. E & iñ digert᷑
gen̾ationes alie de cain. alie de illo quẽ geñ adã in eiꝰ
successione quẽ fr̃ occid̾. ⁊ appellauit nom̃ eiꝰ sech dicẽs.
ut scͥptũ ẽ. Suscitauit enĩ mͥ dñs sem̃ aliud ꝓ abel
quem occidit cam. Cum itaq istȩ duȩ series gen̾a¬
tioniĩ. una de seth. alt̾a de cam has duas de quib
agimꝰ distinctis ortinbꝰ insinuent eiuitates. unã
celłestem in t̾ris ꝑegͥnantẽ. alt̾am t̾renam t̾renis tãꝙͣ
sola sint gaudiis inhiantẽ uł inherentẽ. nullꝰ de ꝓge¬
nie cam cum dimim̾̃ata sit cũ nim̾̃atio adam usq
ad octauam gen̾ationẽ quot annoꝵ fuiss exp̃ssum
ẽ. qño geñ eum qui cõmemorat᷑ pꝰ eum. Noluit enĩ
sp̃s dĩ in t̾rene eiuitatis gen̾ationibꝰ tp̃ra notare añ

Expanded text:
gentibus, et terrenae civitatis terrena felicitate gaudentibus, persecutiones iniquas passura fuerat, primus ostendit. Sed quot annorum erat Adam, cum eos genuit, non apparet. Exinde digeruntur generationes aliae de Cain, aliae de illo quem genuit Adam in ejus successionem, quem frater occidit, et appellavit nomen illius Seth, dicens ut scriptum est, Suscitavit enim mihi Deus semen aliud pro Abel, quem occidit Cain . Cum itaque istae duae series generationum, una de Seth, altera de Cain, has duas de quibus agimus, distinctis ordinibus insinuent civitates, unam caelestem in terris peregrinantem, alteram terrenam terrenis tamquam sola sint gaudiis inhiantem uel inhaerentem: nullus de progenie Cain, cum dinumerata sit connumerato Adam usque ad octauam generationem, quot annorum fuisset expressus est, quando genuit eum, qui commemoratur post eum. Noluit enim Spiritus Dei in terrenae ciuitatis generationibus tempora notare ante
Abbreviated transcription (Latin):
centĩ tͥginta ꝑhibet᷑ . s p̾e̾a qͣm eum geñ septingẽtoᷤ
uixisse legitur in nr̃is ochngentos duo. in illis. atq
ita ut̾sq umũsitatis sũma concordat. Ac dein ꝑ conseq̃n¬
tes gen̾ationes añ qͣm gignat᷑ qͥ gigni cõmemorat᷑
minus uixisse ap̃d hebreos pat̾ eiꝰ inuenit᷑ centũ annos
s pꝰea qͣm ẽ genitꝰ idẽ ipse centii minus qͣm in hebreis
inuenitur in nr̃is. Atq ita ⁊ hinc ⁊ in num̃i uniu̾sitaᷤ
scordat. In sexta aut̃ gen̾atione nusqͣm utq codices
disc̃pant. In septima u̾o uͥ ille qui natꝰ ẽ enoc. ñ moai¬

Expanded text:
septingentos uixisse legitur in nostris, octingentos uero in illis; adque ita in utrisque uniuersitatis summa concordat. Ac deinde per consequentes generationes antequam gignatur, qui gigni commemoratur, minus uixisse aput Hebraeos pater eius inuenitur centum annos; sed postea quam est genitus idem ipse, centum minus quam in Hebrinveniuntur in nostris. Atque ita hinc et inde numeri universitas consonat. In sexta autem generatione nusquam utrique codices discrepant. In septima vero, ubi ille qui natus est Enoch, non mo
Abbreviated transcription (Latin):
nob̾. siue in d̾uobꝰ pͥmis hominibꝰ satis dictũ ẽ. iam
mͥ uidet᷑ earum aggrediendꝰ excursꝰ ex qͦ illi duo
geñare cepunt. donec homines gen̾are cessabunt.
Hoc enĩ untũsum t̃ps siue scłm inqͦ cedunt morienteᷤᷤ
succeduntq nascentes. istarum duarũ eiuitatum
eiuitatẽ. postĩor abel ad eiuitatẽ di. Siẽ enĩ inimo

Expanded text:
nobis, siue in duobus primis hominibus satis dictum est, iam nobis, siue in duobus primis hominibus satis dictum est, iam mihi uidetur earum adgrediendus excursus, ex quo illi duo generare coeperunt, donec homines generare cessabunt. Hoc enim uniuerso tempus siue saeculum, in quo cedunt morientes succeduntque nascentes, istarum duarum ciuitatum, ciuitatem, posterior Abel, ad ciuitatem Dei. Sicut enim in uno
Abbreviated transcription (Latin):
num eoꝵq pecc̃o atq suppliti
multi multa senserunt. mila
dic̾unt. mnustas lit̾s mandauer. nas quoq scd̃m scͥpt̃ã
querant᷑. multiplices atq multimodas pariunt diᷤ¬
putationes quȩ pluribꝰ intexende sunt uoluminibꝰ
qͣm ħ opis tp̃q deposẽ. qd̾ non ita largum habemus
ut om̃ibꝰ que possunt requirere ociosi ⁊ scrupulosi
parationes ad int̾rogandũ qͣm capatiores adintelligen¬
dum nos oporteat immorari. Arbitror tam̃ satis nos¬
satis iam ferisse magnis ⁊ difficillimis questionibꝰ de
duo geña distribuit᷑. unũ eoꝵ qui scđ̾m hoĩnẽ. alteꝵ
eoꝵ qi scãm dñ uiuunt. quos etiam misticȩ appel¬
lamus euntates duas. hoc ẽ duas societates hominũ
quaꝵ ẽ una quȩ p̃destinasta ẽ in ȩt̾̃num regnare cũ
dõ. alt̾a et̃num supplitiũ subire cum abło. S istȩ finᷤᷤ
ẽ earum. de quo post loq̃ndum ẽ. Nunc aut̃ qm̃ de
exortu earũ siue in angłis quoꝵ nimerꝰ ignorat᷑ a

Expanded text:
num, eorumque peccato atque supplicio, multi multa senserunt, multa dixerunt, multa litteris mandaverunt. Nos quoque secundum Scripturas quaerantur, multiplices atque multimodas pariunt disputationes, quae pluribus intexendae sunt voluminibus, quam hoc opus tempusque deposcit. Quod non ita largum habemus, ut in omnibus quae possunt requirere otiosi et scrupulosi, paratiores ad interrogandum, quam capaciores ad intelligendum, nos oporteat immorari. Arbitror tamen satis nos jam fecisse magnis et difficillimis quaestionibus de duo genera distribuimus; unus eorum qui secundum hominem, alterum eorum qui secundum Deum vivunt, quas etiam mystice appellamus civitates duas, hoc est duas societates hominum, quarum una est, quae praedestinata est in aeternum regnare cum Deo, altera aeternum supplicium subire cum diabolo. Sed iste finis est earum, de quo post loquendum est. Nunc autem quoniam de exortu earum siue in angelis, quorum numerus ignoratur a
Abbreviated transcription (Latin):
qd̾.Lxxx. int̾p̾tes in płimis quȩ diu̾sa dic̃e uident᷑ ex
hebreis codicibꝰ em̃dare ausꝰ ẽ nemo. Non enĩ ẽ illa
diu̾sitas putata m̃dositas. nec ego ullomͦ putandã
existimo. S uͥ ñ ẽ scͥptoris enor. aliqͥd eos dunno spũ
uͥ sensꝰ eẽt consentaneꝰ u̾itati.⁊ p̃dicans u̾itatẽ. non

Expanded text:
 interpretes, in plurimis quae diversa dicere videntur, ex haebreis codicibus emendare ausus est nemo. Non enim est illa diversitas putata mendositas; nec ego ullo modo putandam existimo. Sed ubi non est scriptoris error, aliquid eos divino Spiritu, ubi sensus esset consentaneu
Abbreviated transcription (Latin):
quidẽ ñ nullã diu̾sitatẽ. s minorẽ ac dissimilẽ cet̾is.
Aatusalẽ quippe quẽ geñ enoe. añ qͣm gign̾et eũ qͥi ipso
ordine sequit᷑ scãm hebreos ñ centũ minus. s uiginti
ampliꝰ uix̃ annos. qui rursꝰ in nr̃is pꝰea qͣm eũ gen re¬
ꝑunit᷑ ad diti.⁊ in ut̾sq sͥ sũma uniu̾si nũi oceurit.
In sola nona gen̾atione in annis lamech filii matusale
in nr̃is codicibꝰ inuenit᷑. Namq añ qͣm gign̾et filiũ qͥ
uocatꝰ ẽ noe sex minus ht̃ inhebreis qͣm in nr̃is. Poster
u̾o quam eũ geñ tͥginta ampliꝰ in eisdẽ qͣm in nr̃is. unĩ

Expanded text:
sitatem, sed minorem, ac dissimilem caeteris. Mathusalem quippe, quem genuit Enoch, antequam gigneret eum qui in ipso ordine sequitur, secundum hebraeos non centum minus, sed viginti amplius vixit annos: qui rursus in nostris posteaquam eum genuntur additi, et in utrisque sibi summa universi numeri occurrit . In sola nona generatione, id est in annis Lamech filii Mathusalein nostris codicibus invenitur. Nam antequam gigneret filium, qui vocatus est Noe, sex minus habet in hebraeis quam in nostris: postea vero quam eum genuit, triginta amplius in eisdem quam in nostris . Unde
Abbreviated transcription (Latin):
mana testat᷑ hystoria. nͥ qd̾ isti t̾rene eiuitatis ambe
ciues erant. ambo głam de romane reipublice insi¬
tutione querebant. s ambo eã tantã qͣntã si unꝰ et¬

Expanded text:
mana testatur historia; nisi quod isti terrenae ciuitatis ambo mana testatur historia; nisi quod isti terrenae ciuitatis ambo ciues erant. Ambo gloriam de Romanae rei publicae institutione quaerebant, sed ambo eam tantam, quantam, ni unus e
Abbreviated transcription (Latin):
bilẽ pacẽ : hȩc bona sunt et fine dubio dĩ dona sunt.
s si neglectis melioribꝰ quȩ ad suꝑnã ꝑtinent ciuitatĩ
nͥ erit uictoria in et̾na ⁊ suma pace sec̃a bona istasic
cõcupiscunt᷑ ut uł sola eẽ eredantur uł his quȩ me¬
liora cͥdunt᷑ ampliꝰ diligunt᷑. necesse ẽ miseria conse
ciuitatis conditor fr̃icida. nã fuum frẽm ciuẽ eiuitatis
ȩt̃nȩ in hac t̾ra ꝑegͥnantẽ inuidentia uictꝰ occidit. uni
mirandum ñ ẽ. quod tanto pꝰ in ea ciuitate condenda
quȩ fuerat hꝰ t̾renȩ enuitatis de qua loquim᷑ cap̃fut̃.
⁊ tam multis gentibꝰ regnat᷑a. huic ꝓoximo exemplo
⁊ ut greci appellant artheotipo quedã sin gen̾s imag
respondit. Nam ⁊ illic sic̃ ipsum facinus quidã poeta
cõmemorauit illoꝵ. fr̾no pͥmi maduer̃ sanguine mii
Sic eni cond̃ita ẽ roma qnõ occisii remii afr̃e romulori¬

Expanded text:
bilem pacem? Haec bona sunt et sine dubio Dei dona. sunt. bilem pacem? Haec bona sunt et sine dubio Dei dona. sunt. Sed si neglectis melioribus, quae ad supernam pertinent ciuitatem, ubi erit uictoria in aeterna et summa pace secura, bona ista sic concupiscuntur, ut uel sola esse credantur uel his, quae meliora creduntur, amplius diligantur: necesse est misciuitatis conditor fratricida; nam suum fratrem ciuem ciuitatis aeternae in hac terra peregrinantem inuidentia uictus occidit. Unde mirandum non est, quod tanto post in ea ciuitate condenda, quae fuerat huius terrenae ciuitatis, de qua loquimur, caput futura et tam multis gentibus regnatura, huic primo exemplo et, ut Graeci appellant, apxetoTttj quaedam sui generis imago respondit illorum, Fraterno primi maduerunt sanguine muri. Sic enim condita est Roma, quando occisum Remum a fratre Romulo Ro
Abbreviated transcription (Latin):
pugnando. ⁊ aut mortiferas. aut ẽte mortales uicto¬
rias requirendo. Nã ex quacq̃: sui parde adu̾sꝰ altam
su partẽ bellando sinrex̃. querit eẽ uictrix gentiui
mortifera. si u̾o conditionẽ cogitans casꝰ q cõmunes mi
quȩ acced̾e possunt adu̾sis angit᷑ qͣm eis quȩ ꝓuen̾nt̃
scdis rebꝰ inflatur. tantummͦ mortał ẽ ista uictoria na
enĩ semꝑ dñari pot̾it ꝑmanendo.eis quos potuerit
subiugare iuncendo. Non aut̃ recte ddicunt᷑ ea boni
ñ ẽẽ que concupisc̃ ħ ciuitas. qño ẽ ⁊ ipsa in suo humi¬
et qui resistat non fu̾it pax erit cĩ ñ habebit partes
inuicem adu̾santes.⁊ ꝓ his rebꝰ quas simul hr̃e non
potuer̃ infelici egestate e̾tantes. hanc pacẽ requxunt
laboriosa bella. hanc adipie̾it᷑ quȩ putat᷑ głosa uictori
Quando aut̃ hanc uincunt qui causa iustiore pugnabat.
quis dubitet gratulandã eẽ uictoria ⁊ ꝓuenisse obta¬

Expanded text:
pugnando et aut mortiferas aut certe mortales uictopugnando et aut mortiferas aut certe mortales uictorias requirendo. Nam ex quacumque sui parte aduersus alteram sui partem bellando surrexerit, quaerit esse uictrix gentium, cum sit ollitur, etiam mortifera; si uero condicionem cogitans casusque communes magis quae accidere possunt aduersis angitur, quam eis quae prouenerunt secundis rebus inflatur, tantummodo mortalis est ista uictoria. Neque enim semper dominari poterit permanendo eis, quos potuerit subiugare uincendo. Non autem recte dicitur ea bona non esse, quae concupiscit haec ciuitas, quando est et ipsa in suo humaet qui resistat non fuerit, pax erit, quam non habebant partes in uicem aduersantes et pro bis rebus, quas simul habere non poterant, infelici egestate certantes. Hanc pacem requirunt laboriosa bella, hanc adipiscitur quae putatur gloriosa uictoria. Quando autem uincunt qui causa iustiore pugnabant, quis dubitet gratulandam esse uictoriam et prouenisse opta
Abbreviated transcription (Latin):
ȩtate. etiã mulieris accedente stilitate. quȩ nec tune
parere potuit. qnõ ñ ȩtas fecunditati. s etati fecunditaᷤᷤ¬
defuit. Qd̃ gͦ nature sic effecte fructꝰ postitatis ñ debe¬
batur. significat qd̾ natura gen̾is humani pcc̃o uicia¬
ta. ac ꝑhoc uire damnata. nicħ u̾e felicitatis ĩpost̾m
m̾ebat᷑. Recte gͥ sig̾cat ysaac ꝑ reꝓmissionẽ natꝰ filioᷤᷤ
gr̃e. ciues ciuitatis lib̾e socios pacis et̾ne. uͥ sit non
amor ꝓp̾e ac pͥuate qͦdãm uoluntatis. s cõmuni eodẽ¬
q iminutabili bono gaudens. atq ex multis unũ cor
rena porro ciuitas que sempit̾na non erit neq enĩ
cũ in extremo supplitio damnata fu̾it iam eiuitas
erit. ħ ht bonum suũ. euiꝰ societate letat᷑ quał eẽ de
angustias faciat amatoribꝰ sus. idõ cuntas ista ad¬
u̾sus seipsã pler̃q diuuidit᷑ litigando. bellando atq

Expanded text:
aetate, etiam mulieris accedente sterilitate, quae nec tunc aetate, etiam mulieris accedente sterilitate, quae nec tunc parere potuit, quandefuit. Quod ergo naturae sic affectae fructus posteritatis non debebatur, significat quod natura generis humani peccato vitiata, ac per hoc jure damnata, nihil verae felicitatis in posterum merebatur. Recte igitur significat Isaac per repromissionem natus filios gratiae, cives civitatis liberae, socios pacis aeternae, ubi sit non amor propriae ac privatae quodammodo voluntatis, sed communi eodemque immutabili bono gaudens, atque ex multis unum cor rena porro civitas, quae sempiterna non erit neque enim cum in extremo supplicio damnata fuerit, jam civitas erit, hic habet bonum suum, cujus societateangustias faciat amatoribus suis, ideo ciuitas ista aduersus se ipsam plerumque diuiditur litigando, bellando adque
Abbreviated transcription (Latin):
tudo naturam. illũ uͦ dedit ꝓmissosigcans gr̃am. Ibi
humanus usus ostendit᷑. hic diuinũ bñficiũ cõm̃dat᷑.¬
Saira quippe sfił erat⁊ ⁊ desꝑatione ꝓł saltẽ de ancilla
sua concupiscens hr̃e qd de seipsa ñ posse c̾nebat. Dedit
eam fetandam uiro. de quo parere uoluerat nec pot̾at.
exeg̃q etiã sic debitũ de marito utens uire suo in ut̾o
alieno. Natꝰ ẽ gͦ ymahel sic̃ nascunt᷑ homines ꝑmictiõe
sexꝰ utͥq usitata lege nature. idõ dictum ẽ scãm carnẽ.
ñ qd̃ ista bñficia dĩ non sint. aut non illa oꝑet᷑ ds euiꝰ
opifex sapĩa atting̃ sic̃ seͥptum ẽ afine usq ad finẽ for¬
tit̾. ⁊ disponit omnia suauit̾. s uͥ significandũ fuerat
dĩ donun qd̾ indebitũ hominibꝰ gͣtis gr̃a largiret᷑ sie
oportinit darifilium. quẽ admodũ nate ñ debebat᷑ ex¬
cursibꝰ. Negat enĩ nat᷑a iam filios tali cõmixtione mariᷤᷤ
et femine. quał eẽ potat habrahe et saire in illa iam

Expanded text:
tudo naturam. Illum vero dedit promissio, significans gratiam. Ibi humanus usus ostenditur, hic divinum beneficium commendatSarra quippe sterilis erat et desperatione prolis saltem de ancilla sua concupiscens habere, quod de se ipsa non se posse cernebat, dedit eam fetandam uiro, de quo parere uoluerat nec potuerat. Exegit itaque etiam sic debitum de marito utens iure suo in utero alieno. Natus est ergo Ismael, sicut nascuntur homines, permixtione sexus utriusque, usitata lege naturae. Ideo dictum est: Secundum carnem; non quod ista beneficia Dei non sint aut non illa operetur Deus, cuius opifex sapientia adtingit, sicut scriptum est, a fine usque in finem fortiter et disponit omnia suauiter; sed ubi significandum fuerat Dei donum, quod indebitum hominibus gratia largiretur, sic oportuit dari filium, quem ad modum naturae non debebatur excursibus. Negat enim natura iam filios tali commixtioni maris et feminae, qualis esse poterat Abrahae et Sarrae in illa iam
Abbreviated transcription (Latin):
bonus qui ñ erat malꝰ. Sed qnõ quisq cuiꝰ mutat᷑
in meliꝰ. ħ in se fac̃ nominari qd̾ app̃hendit celeriꝰ. ⁊
postĩore co oꝑit uocabulum pͥus. Scͥptum ẽ itaq de
cam quod condid̾it cuntatẽ abel aut tamꝗͣ. ꝑegͥnus ñ
ciues in quibꝰ ꝑegͥnat᷑. donec regni eiꝰ t̃ps adueniat
cũ ꝯg̾gat᷑a ẽ om̃is insius corꝑibꝰ resurgentes. qnõ eis
ꝓmissũ dabit᷑ regnũ. uͥ cũ suo pͥncipe rege scłoꝵ sine¬
tis huiꝰ ⁊ ymago ꝓfecto ei significande potiꝰ qͣm p̾sen¬
tande serinit int̾ris. quo eam tp̃re demonstrari opor¬
tebat. ⁊ dicta ẽ etiam ipsa enutas scã m̾ito significanttᷤᷤ
ymaginis non exp̃sse sic̃ futura ẽ u̾itatis. De hac uma¬
gine seruiente.: ⁊ de illa quȩ sigẽat lib̾am ciuitatẽ. sic̃
apłs ad galatas loquit᷑. Dicite inquit michi sub lege
uolentes eẽ. legem nonlegistis: Scͥptum ẽ enĩ qͥ abra¬

Expanded text:
bonus qui non erat malus; sed quanto quisque citius mutatur bonus qui non erat malus; sed quanto quisque citius mutatur in melius, hoc in se facit nominari quod adprehendit celerius, et posteriore cooperit uocabulum prius. Scriptum est itaque de Cain, quod condiderit ciuitatem; Abel antem tamquam peregrinus non cciues, in quibus peregrinatur, donec regni eius tempus adueniat, cum congregatura est omnes in suis corporibus resurgentes, quando eis promis sum dabitur regnum, ubi cum suo ptis huius et imago prophetica ei significandae potius quam praesentandae seruiuit in terris, quo eam tempore demonstrari oportebat, et dicta est etiam ipsa ciuitas sancta merito significantis imaginis, non expressae, sicut futura est, ueritatis. De hac imagine seruiente et de illa, quam significat, libera ciuitate sic apostolus ad Galatas loquitur: Dicite mihi, inquit, sub lege uolentes esse legem non audistis? Scriptum est enim, quod Abra
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpagine exorit᷑. pͥmo sit necesse ẽ exc adã malꝰ atq car¬
nalis. qd̾ si ĩ xp̃m renascendo ꝓfec̾it. pot̾it ẽẽ bonus
⁊ sp̃alis sic in uniu̾so gen̾e humano eum pͥmũ due
istȩ ceꝑunt nascendo atq moriendo ꝓcuirsre ciuitateᷤ.
pͥor ẽ natus ut ciues huiꝰ scłi post̾iꝰ aut̃ isto ꝑegͥnus
in scło. ⁊ ꝑtinens ad ciuitatẽ dĩ. gr̾a p̃destinatꝰ. ad grã
electꝰ. gr̾a ꝑegͥnus deorsum gr̃a eiues sursũ. Nam qͣn¬
tum ad ipsum attinet ex eadem massa oritur quę
orignalit̾ ẽ tota damnata. s tamꝗͣ figulꝰ ds̃. hanc
enĩ similitudinẽ ñ ĩprudent̾ s prudent̃ introducit
apłs. ex eadẽ massa fec̃ uas in honorẽ. aliud in con¬
tumeliam. Pruis aut̃ factum ẽ uas in contumeliam.
pꝰca u̾o alt̾m inbonorẽ quia et in ipso uno sic̃ iã dixi
homine pͥꝰ e repbũ uñ necesse ẽ incipiamꝰ iuͥ ñ ẽ
quidem om̃is homo malꝰ erit bonis. nemo tñ erit

Expanded text:
necesse est ex Adam malus atque carnalis. Quod si in Christum renascendo profecerit, poterit esse bonus et spiritalis sic in universo genere humano cum primum istae duae coeperunt nascendo atque moriendo procurrere civitates, prior est natus civis hujus saeculi, posterior autem isto peregrinus in saeculo et pertinens ad ciuitatem Dei, gratia praedestinatus gratia electus, gratia peregrinus deorsum gratia cinis sursum. Nam quantum ad ipsum adtinet, ex eadem massa oritur, quae originaliter est tota damnata; sed tamquam figulus Deus hanc enim similitudinem non inpudenter, sed prudenter introducit apostolus ex eadem massa fecit aliud uas in honorem, aliud in contumeliam. Prius autem factum est uas in contumeliam, post uero alterum in honorem, quia et in ipso uno, sicut iam dixi, homine prius est reprobum, unde necesse est incipiamus et ubi non est quidem omnis homo malus erit bonus, nemo tamen erit
Abbreviated transcription (Latin):
coneretioq nairat᷑. Disc̃tio qͥd̾ qd̾ amboꝵ seꝑatĩ ge¬
ñationes cõmemorant᷑. uniꝰ fr̃ieide cam alt̾iꝰ ant̃ qͥ
uocabat᷑ sech. Natꝰ quippe fuerat et ipse de adã. ꝓ illo
quẽ fr̃ occidit. Coneretio aut̃ qr bonis in det̾iꝰ decli¬
nantibꝰ tales uniu̾si facti fuerant. ut diluino d̾ełent᷑.
excepto imo nusto eniꝰ nomĩ erat noe ⁊eiꝰ comuge.
et tͥbꝰ filiis. totidẽq nuribꝰ qui homines octo ex illa¬

Expanded text:
d ambarum separatim generationes commemorantur, unius fratricidae Cain, alterius autem qui vocabatur Seth; natus quippe fuerat et ipse de Adam, pro illo quem frater occidit: concretio autem, quia, bonis in deterius declinantibus, tales universi facti fuerant, ut diluvio delerentur, excepto uno justo, cui nomen erat Noe, et ejus conjuge, et tribus filiis, totidemque nurib
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ego oꝑer illd̾. s qd̾ inhabitat in me pecẽm. quan
partẽ am̃ĩ etiam philosophi dicunt ẽẽ uitiosã. nõ
quȩ mentẽ debeat trahere. s cui mens debeat imꝑi¬
re. eamq ab illicitis oꝑibꝰ rõne cohib̾e. Cum gͦ cõmota
fu̾it ad aliquid ꝑperam cõmittendĩ. si quiescat᷑ et
obtemꝑetur dicente apło. ne exhibueritis m̃bra
ur̃a arma iniquitatis pecẽo. ad mentẽ domitã et
uictã conũtit᷑. ut subdite rõ dñet᷑. Hoc p̃cepit
ds̃ huic qui facibꝰ inuidiȩ inflãmabat᷑ in frẽm et
quẽ debuerat imitari cupiebat auferri. Quiesce
inquit manus ab scelere contine. ñ regnet pecẽm in
tuo mortali corꝑe ad obediendũ in desid̾iis eiꝰ ne echi¬
beas m̃bra tua arma iniquitatis pecẽo. Ad te eni
conu̾sio eiꝰ. dum non adiuuat᷑ relaxando. s quies¬
cendo frenat᷑. Et tu dñab̃is illiꝰ id ẽ dũ forinsecꝰ ñ
ꝑmittat᷑ oꝑari sub potestate m̃tis regentis ⁊ bñ uo¬

Expanded text:
n ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum: quam partem animi etiam philosophi dicunt esse vitiosam, non quae mentem debeat trahere, sed cui mens debeat imperare eamque ab illicitis operibus ratione cohibere. Cum ergo commota fuerit ad aliquid perperam committendum, si quiescatur et obtemperetur dicenti apostolo: nec exhibueritis membra nestra arma iniquitatis peccato, ad mentem domita et uicta conuertitur, ut subditae ratio dominetur. hoc praecipit dens huic, qui facibus inuidiae inflammabatur in fratre et quem debuerat imitari cupiebat auferri: quiesce, inquit; manus ab scelere contine, non regnet peccatum in tuo mortali corpore ad oboediendum desideriis eius nec exhibeas membra tua arma iniquitatis peccato; ad te enim conuersio eius — dum non adiuuatur relaxando, sed quiescendo frenatur — et tu dominaberis illius, ut cum forinseous non permittitur operari, sub potestate mentis regentis et beneuo
Abbreviated transcription (Latin):
ad iñtẽ ñ sͥ ad malũ dõ regnante consentiente. ⁊ eã reg¬
nantẽ tͣnquilliꝰ nc̃ habebit. p̾ea sanitate ꝑfecta atq im¬
mortalitate ꝑcepta hõ sine ullo pecẽo in et̾na pace re¬
d̾s locutꝰ eẽt ad cam eo more quo cum pͥmis homimbꝰ
ꝑ c̾aturã subiectã uł ut eoꝵ socius forma congrua loq̃¬
bat᷑. quid ei ꝓfuit : Nonne conceptũ scelꝰ in necando
fiẽ etiam pꝰ u̾bum diuine admonitionis impleuit:
atcestante uisibili. ⁊ hoc idõ feciss ds̃ quia mala erant
dit facies eiꝰ. Sic enĩ scͥptum ẽ. & diã dñs ad cam. Qua¬
qͣm d̃s ꝓtulit ad cam. illd̾ quidẽ qd̾ dictũ ẽ. nõne si re¬
cte offeras recte aut̃ non diuidas peccasti. qr ñ elucet
cur. uł uñ sit dictũ. multos sensus peꝑit eiꝰ obseuritas.
cum diuinarũ scͥpturaꝵ quisq tͣctator scđm fidi regulã
id conat᷑ exepoñe. Recte quippe offert᷑ sacͥficiũ. eũ offert᷑

Expanded text:
ad mentem non sibi ad mala, Deo regente, consentientem; et eam regentem tranquillius nunc habebit, postea sanitate perfecta atque immortalitate percepta homo sine ullo peccato in aeterna pace reDeus locutus esset ad Cain eo more, quo cum primis hominibus per creaturam subjectam velut eorum socius forma congrua loquebatur, quid ei profuit? nonne conceptum scelus in necando fratre etiam post verbum divinae admonitionis implevit? attestante visibili, et hoc ideo fecisset Deus quia mala erant dit facies ejus. Sic enim scriptum est: Et dixit Deus ad Cain: Qualit ad Cain, illud quidem quod dictum est: nonne si recte offeras, recte autem non diuidas, peccasti? quia non elucet cur uel unde sit dictum, multos sensus peperit eius obscuritas, cum diuinarum scripturarum quisque tractator secundum fidei regulam id conatur exponere. recte quippe offertur sacrificium, cum offertur
Abbreviated transcription (Latin):
a firȩ. s mindentia illa adblica qua inident bome ma¬
li milla alia causa nisi qr illi s̃ boni illi mali. Nullo
mͦ eni fit minor accedente seu ꝑmanente c̃ forte possessio
concordi indiuidua socios possidet caritas. Non habe¬
bit deniꝙ istã possessione quieã noluerit hr̃e cõmune.
et tanto eã reꝑiet ampliorẽ. qͣnto ampliꝰ ĩbi potuerit
amare consortẽ. Illud gͥ qd̾ int̾ remi ⁊ romulii exortii
e. queadmodũ adu̾sꝰ se ipsam t̾rena ciuitas diuidat᷑
ostñd. Qd̾ aut̃ int̾ cam ⁊ abel⁊ unt̾ duas ipsas ciuitateᷤᷤ
dir ihominũ inimicitias demonstrauit. Pugnant gͦ int̾
se mali ⁊ mali. itẽ pugnant int̾ se mali ⁊ boni. Boniu̾o
⁊ boni si ꝑfecti sunt int̾ se pugnare ñ poss. ꝓficientes ũ
iñ ꝑfecti ita poss. ut bonis quisq ex parte ẽa pugnet
cont̃ alt̾̃m. qua etiã contͣ semetipsĩ. &̾ in uno quippeho¬
nalẽ. uł concupiscentia carnał cont̾ alt̾iꝰ sp̾alẽ. sic̃ int̾

Expanded text:
atre: sed invidentia illa diabolica, qua invident bonis mali, nulla alia causa, nisi quia illi boni sunt, illi mali. Nullo enim modo fit minor accedente seu permanente consorte possessio concordius individua sociorum possidet charitas. Non habebit denique istam possessionem, qui eam noluerit habere communem; et tanto eam reperiet ampliorem, quanto amplius ibamare consortem. Illud igitur, quod inter Remum et Romulum exortum est, quem ad modum aduersus se ipsam terrena ciuitas diuidatur, ostendit; quod autem inter Cain et Abel, inter duas ipsas ciuitates, Dei -et hominum, inimicitias demonstrallit. Pugnant ergo inter se mali et mali; item pugnant inter se mali et boni: boni uero et boni, si perfectifecti ita possunt, ut bonus quisque ex ea parte pugnet contra alterum, qua etiam contra semetipsum. Et in uno quippe honalem, vel concupiscentia carnalis contra alterius spiritualem, sicut inter
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ ap̃d dõs ⁊ apud homines disciplinã pati etia ds.
⁊ ad illas ꝑturbationes passionesq deduci. quas
cõmunit̾ demonibꝰ ⁊ hominibꝰ apuleiꝰ attribuit de
tam̃ ab eis etherea sedis altitudine separans. ⁊ pla¬
tonis asserens in illa discretione sententia. Eece nẽ¬

Expanded text:
et aput deos et aput homines disciplinam; pati etiam deos et aput deos et aput homines disciplinam; pati etiam deos et ad illas perturbationes passionesque deduci, quas communiter daemonibus et hominibus Apuleius adtribuit; deos tamen ab eis aetheriae sedis altitudine separans et Platonis adserens in illa discretione sententiam. C
Abbreviated transcription (Latin):
nis amicitia quo subuectante uł a t̾ra paululum
possit eleuari quisq pꝰ mortẽ. aliã uero uiã ẽẽ phi¬
beat ad angłoꝵ suꝑna consortia. cauendã tam̃ demo¬
num societatẽ ex p̾ssa quodam᷑ confessione testat᷑. ubi
dic am̃am pꝰ mortẽ luendã penas cultũ demonum¬
a quibꝰ circũ ueniebat᷑ horresc̾e. ipsamq theurgian
qua uelut conciliatͥcem angłoꝵ dõꝵq cõm̃dat ap̾d
tales agẽ potestates negare nõ potuit. quȩ uł ipse
inuideant purgationi am̃ȩ uł artibꝰ seruiant inuil
querelã de hacre caldei nescio cuiꝰ exꝓmens. Conq̃¬
ritur inquit uir in caldea bomis purgandȩ am̃ȩ
magno ĩ molimine frustratos sibi successus. cũ ur
ad eadẽ potens tactꝰ inuidia adiuratas sacͥs p̾cibꝰ
potentias alligass. ne postulata concedent. Ergo ⁊
ligaũ ille inquit. ⁊ iste non soluit. Quo inditio die
apparet theuigian eẽ tam boni conficiendi qͣm mali

Expanded text:
nis amicitia, quo subuectante uel paululum a terra nis amicitia, quo subuectante uel paululum a terra possit eleuari quisque post mortem, aliam uero uiam esse perhibeat ad angelorum superna consortia: cauendam tamen daemonum societatem expressa quodam modo confessione testatur, ubi dicit animam post mortem luenda quibus circumveniebatur horrescere. Ipsamque theurgiam, quam velut conciliatricem angelorum deorumque commendat, apud tales agere potestates negare non potuit; quae vel ipsae invideant purgationi animae, vel artibus serviant invidorum, querelam de hac re Chaldaei nescio cujus expromens: « Conqueritur, » inquit, « vir in Chaldaea bonus, purgandae animae magno molimine, frustratos sibi esse successus, cum vir ad eadem potens tactus invidia, adjuratas sacris precibus potentias alligasset, ne postulata concederent. Ergo et ligavit ille, inquit, et iste noapparere theurgian esse tam boni conficiendi quam mali
Abbreviated transcription (Latin):
uendã monet. nc̃ aut̃ ułut eiꝰ laudatoribꝰ cedenᷤ
utilẽ dic̃ eẽ mundandȩ parti am̃ȩ non quidẽ intel¬
lectuiali qua reꝵ intelligibiluĩ ꝑcipit᷑ ueritas nul¬
las hntui similitudines corpoꝵ. s spũali qͣ corp̾ra¬
lium reꝵ capiunt᷑ ymagines. Hanc enĩ diẽ ꝑ qͣsdã
consecrationes theurgicas quas teletas uocant ỹdo¬
neam fieri atq aptam susceptioni spĩui ⁊ angłoꝵ.
fatet᷑ intellectuali am̃e nicħ purgationis accedẽ.
q eam faciat ydoneam ad uidendũ d̾m siui. ⁊ ꝑspi¬
euad̾e. etiam si q̃ eiꝰ spũale ⁊ milla theurgica fue
rit arte purgatii. Porro aut̃ a theurgo sp̃ualẽ pur¬
gari hactenꝰ. ut nõ ex ħ ad inmortalitatẽ et̾nitatẽq
ꝑueniant. Quãqͣm itaq disc̾nat a demonibꝰ angłoᷤ.
aeria loca eẽ dȩmonum ȩtheria uł empiria disse¬
rens angłoꝵ.⁊ ad moneat utendum alicuiꝰ dęmo¬

Expanded text:
uendam monet; nunc autuendam monet; nunc auttilem dicit esse mundandae parti animae, non quidem intellectuali, qua rerum intellegibilium percipitur ueritas, nullas habentium similitudines corporum; sed spiritali, qua corporalium rerum capiuntur imagines. Hanc enim dicit per quasdam conserationes theurgicas, quas teletas uocant, idoneam fieri adque aptam susceptioni spirituum et angefateretur intellectuali animae nihil purgationis accedere, quod eam faciat idoneam ad uidendum Deum suum et perspierit arte purgatum: porro autem a theurgo spiritalem purgari hactenus, ut non ex hoc ad immortalitatem aeternitatemque perueniat. Quamquam itaque discernat a daemonibus angelos, aeria loca esse daemonum, aetheria uel empyrea disserens angelorum, et admoneat utendum alicuius daemo
Abbreviated transcription (Latin):
falsorũq ꝓhibendum. Fiebant aut simplici fide atq
fidutia pietatis. ñ incantationibꝰ ⁊ carminibꝰ ne¬
faria curiositatis arte compositis. qͣm uł magian.
uł detestabiliore nomine goetian. uł honorabilio¬
re theurgian. uocant. qui quasi conant᷑ ista dis
cern̾e. ⁊ illicitis artibꝰ deditos alios dampnabiles
quos ⁊ maleficos uulgꝰ appellat. hos enĩ ad goe¬
tian ꝑtin̾e dicunt. alios aut̃ laudabiles uidĩ uo¬
lunt. quibꝰ theurgian deputant.cum sint utriq
ritibꝰ fallacibꝰ demonum obstricti sub noĩbꝰ angłoꝵ
urgian. cunctant̾ tam̃ ⁊ pudibunda quodãm᷑ dis¬
putacione ꝓmittit. Reu̾sionẽ uͦ ad dm hanc artẽ
p̃stare cuiqm negat. ut uideas eũ int̾ uituĩ saclege
curiositatis ⁊ philosophȩ ꝓfessionẽ. sentenciis alt̾¬
nantibꝰ fluctuare. Nunc enĩ hanc arte tamqͣm fal¬
lacem. ⁊ ipsa accione ꝑicłosa. ⁊ legibꝰ ꝓhibitã. ca¬

Expanded text:
falsorumque prohibendum. Fiebant autem simfalsorumque prohibendum. Fiebant autem simfiducia pietatis, non incantationibus et carminibus nefariae curiositatis arte compositis, quam vel magiam, vel detestabiliore nomine goetiam, vel honorabiliore cernere et inlicitis artibus deditos alios damnabiles, quos et maleficos uulgus appellat hos enim ad goetian pertinere dicunt, alios autem laudabiles uideri uolunt, quibus theurgian deputant; cum sint utrique ritibus fallacibus daemonum obstricti sub nominibus angeurgian, cunctanter tamen et pudibunda quodam modo disputatione promittit; reuersionem uero ad Deum hanc artem praestare cuiquam negat; ut uideas eum inter uitium sacrilegae curiositatis et philosophiae professionem sententiis alternantibus fluctuare. Nunc enim hanc artem tamquam fallacem et in ipsa actione periculosam et legibus prohibitam ca
Abbreviated transcription (Latin):
uidebat᷑ uolatilibꝰ castra completa.⁊ cupiditatis ar¬
dorem fastidio sacietatis extinctum. obiuos hostes
transitumq ꝓhibentes atq p̾liantes orante moy sȩ
manibꝰq eiꝰ infigura crucis extentis nullo hebreoꝵ
cadente ꝓstratos. seditiosos in ppło dĩ ac sese ab ordi¬
nata diuinitꝰ societate diuidentes ad exemplii uisi¬
bile inuisibił penȩ uiuos t̾ra dehiscente subm̾sos.
uirga ꝑcussam petrã tantę multitudini habundan¬
tia fluenta fudisse serpentiũ morsus mortiferos penã
iustissimã peccoꝵ in ligno exaltato atq ꝓspecto eneo
serpente sanatos. ut ⁊ ppło subueniret᷑ afflicto. ⁊ mors
morte destructa. uelud crucifixȩ mortis similitudi¬
ne signaret᷑: Quem sane serpentẽ ꝓpt̾ facti memoriã
reseruatum. cum postea ppłs eirans tãqͣm ydolum
cołe cepiss. ezechias rex religiosa potestate dõ serui¬
ens. eum magne pietatis laude contriuit. hec ⁊ alia¬

Expanded text:
uidebatur, uolatilibus castra conpleta et cupiditatis aruidebatur, uolatilibus castra conpleta et cupiditatis ardorem fastidio satietatis extinctum; obuios hostes transitumque prohibentes adque proeliantes orante Moyse manibusque eius in figuram crucis extentis nullo Hebraeorum cadente prostratos; seditiosos in populo Dei ac sese ab ordinata diuinitus societate diuidentes ad exemplum uisibile inuisibilis poenae uiuos terra dehiscente submersos; uirga percussam petram tantae multitudini abundantia fluenta, fudisse; serpentum morsus mortiferos, poenam iustissimam peccatorum, in ligno exaltato adque prospecto aeneo serpente sanatos, ut et populo subueniretur adflicto, et mors morte destructa uelut crucifixae mortis similitudine signaretur? Quem sane serpentem propter facti memoriam reseruatum cum postea populus errans tamquam idolum colere coepisset, Ezechias rex religiosa potestate Deo seruiens cum magna pietatis laude contriuit. CA
Abbreviated transcription (Latin):
decem plage ꝑ moysen magna mist̾ioꝵ dispositiõe
completȩ sunt. quibꝰ ad dĩ ppłm dimittendũ phara¬
onis ⁊ egiptioꝵ dura corda cesser. marq penituit.
& cum ascendentes hebreos consequi conarent᷑. illis di¬
uiso mari ꝑ siccũ tͣnseuntibꝰ unda hinc atq hinc in
sese red̾unte cooꝑti ⁊ opp̃ssi sunt. Ed de illis miracłis
dicam. quȩ ciĩ in deserto idem ppłs ductaret᷑ stu¬
penda diuinitate crebruer. aquas quȩ bibi non
pot̾ant m̾sso in eas sic̃ ds̃ p̃ceꝑat ligno amaritudine
carusse. sicientesq saciasse. manna esurientibꝰ ue¬
nisse decelo.⁊ cum eẽt colligentibꝰ constituta m̃sura
qͥcqͥd ampliꝰ quisq collegerat exortis uermibꝰ putruiᷤᷤ¬
se. ante diẽ uero salb̃i duplũ collectũ quia salbo col¬
lige̾ non licebat nulla putredine uiolatũ. desid̾an¬
tibꝰ carnę uesci quę tanto ppło nulla suffice̾ posse

Expanded text:
decem plagae per Moysen magna mysteriorum dispositione decem plagae per Moysen magna mysteriorum dispositione conpletae sunt, quibus ad Dei populum dimittendum Pharaonis et Aegyptiorum dura corda cesserunt. Moxque paenituit, et cum abscedentes Hebraeos consequi conarentur, illis diuiso mari per siccum transeuntibus unda hinc adque hinc in sese redeunte cooperti et obpressi sunt. Quid de illis miraculis dicam, quae, cum in deserto idem populus ductaretur, stupenda diuinitate crebuerunt: aquas, quae bibi non poterant, misso in eas, sicut Deus praeceperat, ligno amaritudine caruisse sitientesque satiasse; manna esurientibus uenisse de caelo et, cum esset colligentibus constituta mensura, quidquid amplius quisque collegerat, exortis uermibus putruisse, ante diem nero sabbati duplum collectum, quia sabbato colligere non licebat, nulla putredine uiolatum; desiderantibus carne uesci, quae tanto populo nulla sufficere posse
Abbreviated transcription (Latin):
habrahȩ p̃dictum ab angłis celeste incendiũ sodo¬
moꝵ quos angłos hominibꝰ simmiles hospitio susce¬
perat.⁊ ꝑ eos de ꝓle uentura dĩ ꝓmissa tenuerat.
ipsoq imminente iam incendio mirã de sodomis
ꝑ eosdẽ angłos lib̾ationẽ loth filii frĩs eiꝰ euiꝰ uxor in
uia retro respiciens atq in sale repente conu̾sa.
magno ad monuit sacͣmto neminẽ in uia lib̾ationiᷤ
suȩ p̾terita desid̾are deb̾e: Illa uero quȩ ⁊ qͣnta s̃
quȩ iam ꝑ moysen ppło dĩ de iugo seruitutis eruẽ¬
do. in egipto mirabilit̾ gesta funt: ̾ magi phara¬
onis hoc ẽ reges egipti qui ppłm illuĩ dñatione de¬
pͥmebat. ad ħ face̾ quedã mira ꝑmissi sunt. ut mira¬
biluis uinc̾ent᷑. Illi enĩ faciebant ueneficiis incan¬
nes dediti. Moy ses aut̃ tanto potentiꝰ. qͣnto istiꝰ noĩe
dĩ qui fecit celum ⁊ t̾ram. seruientibꝰ angłis eos faci¬
le suꝑauit. Deniq in t̾ria plaga deficientibꝰ magis.

Expanded text:
Abrahae praedictum ab angelis caeleste incendium Sodomorum, quos angelos hominibus similes hospitio susceperat et per eos de prole uentura Dei promissa tenuerat, ipsoque inminente iam incendio miram de Sodomis per eosdem angelos liberationem Loth filii fratris eius, cuius uxor in uia retro respiciens adque in salem repente conuersa magno admonuit sacramento neminem in uia liberationis suae praeterita desiderare debere? Illa uero quae et quanta sunt, quae iam per Moysen pro populo Dei de iugo seruitutis eruendo in Aegypto mirabiliter gesta sunt, ubi magi Pharaonis, hoc est regis Aegypti, qui populum illum dominatione deprimebat, ad hoc facere quaedam mira permissi sunt, ut mirabilius uincerentur! Illi enim faciebant ueneficiis et incannes, dediti; Moyses autem tanto potentius, quanto iustius, nomine Dei, qui fecit caelum et terram, seruientibus angelis eos facile superauit. Denique in tertia plaga deficientibus magis
Abbreviated transcription (Latin):
excellentioribꝰ philosophis inhac questione confuc¬
U ider̃ enim suisq littis multis modis copiosissime te¬
aauer hinc illos unde ⁊ nos fieri bõs. obiecto qua
lumine intelligibili quod ds̃ ẽ illis.⁊ aliud ẽ qͣmil
a quo illustrant᷑ ut elareant. atq eius participi¬
tione ꝑfecti bĩq subsistant. Sepe multũq plotis
asserit sensum platonis explananis. ne illã quide
qͣm credunt eẽ uniu̾sitatis am̃ã aliunde bãm ȩẽ q
spicuis amplisq corporibꝰ. tãqͣm ille sit sol ⁊ pli
sit luna. Lunã quippe soł obiectu. illuminari p¬
tant. Dic̃ gͦ ille magnꝰ platonicꝰ am̃ã rationalils
potius intellectuał dicenda sit. ex quo gen̾̃e etł
inmortalium boꝵq amĩas eẽ intelligit. ques me¬
lestibꝰ habitare non dubitat. non hab̾e supͣ se ni
nisi dĩ qui fabricatiis ẽ mundum. a quo ⁊ ipsa
ẽ. nec aliunde illis suꝑnis p̃bi uitam bãm ⁊ lumis

Expanded text:
excellentioribus philosophis in hac quaestione conflictexcellentioribus philosophis in hac quaestione conflictus. Viderunt enim, suisque litteris multis modis copiosissime mandaverunt, hinc illos, unde et nos, fieri beatos, objecto quodam lumine intelligibili, quod Deus est illis, et aliud est quam illi, a quo illustrantur, ut clareant, atque ejus participatione perfecti beatique subsistant. Saepe multumque Plotinus asserit sensum Platonis explanans, ne illam quidem, quam credunt esse universitatis animam, aliunde beatum esse qconspicuis amplisque corporibus, tanquam ille sit sol, et ipsa sit luna. Lunam quippe solis objectu illuminari putant. Dicit ergo ille magnus Platonicus, animam rationalem sive potius intellectualis dicenda sit, ex quo genere etiam immortalium beatorumque animas esse intelligit, quos edibus habitare non dubitat, non habere supra se naturam nisi Dei, qui fabricatus est mundum, a quo et ipsa facta est; nec aliunde illis supernis praeberi uitam beatam et lumen
Abbreviated transcription (Latin):
ut fident̾ dic̃e ualeamus. religionẽ nõ ẽẽ nisi cultũ
cia ꝓpinquitatis humane insolent̾ aufferri. Pietas
quoq ꝓpͥe di cultus intelligisolet. qͣm greci eusebian
uocant. hec tam̃ ⁊ erga parentes officiose hab̾i dr̃
etiã uulgꝰ usurpet. Uñ in quib̾dam scͥpturarum lo¬
cis ut distinctio certior appareret. non eusebian qd
ex bono cultu. s theosobian quod ex d̃ĩ cultu compi¬
situm resonat. dicẽ maluer̃. Utrumlibet aut̃ hoꝵ
nos uno u̾bo enuntiare ñ possumus. Quȩ itaq lati
grecȩ nuncupat᷑.: ⁊ latine int̾ptatur seruitus. s ea qͥ
lare. hanc ei tantum d̃o deb̾i dicimꝰ. qui uerꝰ ẽ ds̃
facq suos cultores das. Iuic̃q gͥ sunt in celestibꝰ hi¬
bitationibꝰ in mortales ⁊ bĩ. si nos ñ amant. nec bõs ꝙͥ
nos uolunt. colendi utiq non sunt. Si aut̃ amanti
bos uolunt. ꝓfecto inde uolunt unde ⁊ ipsi sunt.

Expanded text:
ut fidenter dicere valeamus religionem non esse nisi cultum Dut fidenter dicere valeamus religionem non esse nisi cultum Dtia propinquitatis humanae insolenter auferri. Pietas quoque proprie Dei cultus intelligi solet, quam Graeci εὐσέβειαν uocant. Haec tamen et erga parentes officiose haberi dicetiam uulgus usurpet. Unde in quibusdam scripturarum locis, ut distinctio certior appareret, non εὐσέβειαν, quod ex bono cultu, sed θεοσέβειαν, quod ei Dei cultu conpositum resonat, dicere maluerunt. Utrumlibet autem horum nos uno uerbo enuntiare non possumus. Quae itaque λατρεία Graece nuncupatur et Latine interpretatur seruitus, sed ea qua lare: hanc ei tantum Deo deberi dicimus, qui uerus est Deus facitque suos cultores deos. Quicumque igitur sunt in caelestibus habitationibus inmortales et beati, si nos non amant nec beatos esse nos uolunt, colendi utique non sunt. Si autem amant et beatos uolunt, profecto inde uolunt, unde et ipsi sunt;
Abbreviated transcription (Latin):
sic̃ appellantur coloni qui ꝯditione debent genitali
solo ꝓpt̾ agri culturã sub dño possessoꝵ. s siẽ ait
quidam latim eloquii magnus anctor. Urbs an¬
tiqͣm fuit. tyrii tenuere coloni. ab in colendo enĩ
colonos uocauit. non ab agͥ cultura. Hinc ⁊ cnutateᷤ
a maioribꝰ ciuitatibꝰ ułut ppłoꝵ examinibꝰ condite.
coloniȩ muincupant᷑. Ac ꝑ ħ cultum quidẽ ñ deb̾i ñ dõ.
ꝓpͥa q̃dam notione u̾bi huius omnino u̾issimũ ẽ.
S: quia ⁊ aliarũ rerum dr̃ cultꝰ. idõ latine uno u̾bo
significari cultꝰ dõ debitus ñ pot̾. Nam ⁊ ipsa re¬
ligio qͣmuis distinctiꝰ nõ quelib s dĩ cultum sig¬
nificare uideatur. unde isto nomine int̾ytati sunt
⁊ cognationibꝰ humanis atq affinitatibꝰ ⁊ quibꝰq
necessitatibꝰ dr̃ exhibenda religio. non eo uocabulo
uitat᷑ ambiguũ dũ de cultu dĩtatis u̾titur questio.

Expanded text:
sicut appellantur coloni, qui conditionem debent genitali sicut appellantur coloni, qui conditionem debent genitali solo propter agriculturam sub dominio possessoris, sed sicut ait quidam Latini eloquii magnus auctor: Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni. VIRGIL. Ab incolendo enim colonos vocavit, non ab agricultura. Hinc et civitates a majoribus civitatibus, vel populorum examinibus conditae coloniae nuncupantur; ac per propria quadam notione verbi hujus omnino verissimum est. Sed quia et aliarum rerum dicitur cultus, ideo Latine uno verbo significari cultus Deo debitus non potest. Nam et ipsa religio, quamvis distinctius non quemlibet, sed Dei cultum significare videatur unde isto nomine interpretati sunt et cognationibus humanis, atque affinitatibus, et quibusque necessitudinibus dicitur exhibenda religio, non eo vocabulo vitatur ambiguum, cum de cultu deitatis vertitur quaestio,
Abbreviated transcription (Latin):
consecremiis. Hic ẽ enim diuinitati. uł s exp̃ssiꝰ dicen¬
dum ẽ dĩtati debitus cułtus. P iopt̾ quẽ uno u̾bo sig¬
nificandum. qm̃ mͥ satis ydoneum non occiurit lati-¬
num. greco ubi necesse e insinuio quid neli dicẽ. Latri¬
an quippe nr̃i. u̾ͥcumq sc̃aꝵ scͥpturarum positũ ẽ it¬
p̾tati sunt seruitute. S ea seruitus que debet᷑ homi¬
debe. alio noĩȩ grere nuncupari solet. Latria uͦ scđ̃m
consuetudinem qualocuti sunt qui nob̾ diuna eloqͥa
tũmꝰ cultus ipse dicat᷑. ñ soli dõ deb̾e̾ uidet᷑. Dicimus
enim cołe homines etiam quos honorifica uł recorda¬
tione uł p̃sentia freq̃ntanis. hec solum ea quibꝰ re¬
ligiosa humilitate subicimur. s queda etiã quȩ sub¬
iecta sunt nob̃ ꝑhibent᷑ coli. Nam ex hoc u̾bo ⁊ agͥco¬
le ⁊ coloni ⁊ incole uocant᷑. ⁊ ipsos dõs nõ ob aliud
appellant cęlicolas nͥq̃ celum colant. nõ utiq uene¬
rando s inhabitando. tantͣm cęli quosda colonos. ñ

Expanded text:
consecremus. Hic est enim diuinitati uel, si expressius dicendum est, deitati debitus cultus, propter quem uno uerbo significandum, quoniam mihi satis idoneum non occurrit Latinum, Graeco ubi necesse est insinuo quid uelim dicere. Aatfistav quippe nostri, ubicumque sanctarum scripturarum positum est, interpretati sunt seruitutem. Sed ea seruitus, quae debetur homidebere, alio nomine Graece nuncupari solet. Latria vero secundum consuetudinem qua locuti sunt qui nobis divina eloquia tummodo cultus ipse dicatur, non soli Deo deberi videtur; dicimur enim colere etiam homines, quos honorifica vel recordatione, vel praesentia frequentamus, nec solum ea quibus nos religiosa humilitate subjicimus, sed quaedam etiam quae subjecta sunt nobis perhibentur coli. Nam ex hoc verbo, et agricolae, et coloni, et incolae vocantur, et ipsos deos non ob aliud appellant coelicolas, nisi quod coelum colant, non utique venerando, sed inhabitando tanquam coeli quosdam colonos, non
Abbreviated transcription (Latin):
cõmutabił lex ẽ. de illa suꝑna quodãm᷑ curia ge¬
ritur. unaq ibi eura de nob̾ ad nos ministrata ꝑ
angłos. sca illa scͥptura descendit uͥ legit᷑ sacͥficanꝰ
diis eradicabitur. nisi dno soli. h uic sẽpture. huic
legiti p̃ceptis talibꝰ tanta sunt attestata miracła.
ut satis appareat cui nos sacͥficare uelinit inmor¬
tales acbĩ. qui hoc nob̃ uolunt eẽ q sibi. Nam ni¬

Expanded text:
incommutabilis lex est, de illa suincommutabilis lex est, de illa suritur namque ibi cura de nobis ad nos ministrata per Angelos sancta illa Scriptura descendit, ubi legitur: Sacrificans diis eradicabitur, nisi Domino soli . Huic Scripturae, huic legi, talibus praeceptis tanta sunt attestata miracula, ut satis appareat, cui nos sacrificare velint immoratales ac beati, qui hoc nobis volunt esse quod sibi. CA
Abbreviated transcription (Latin):
in uno corpore multa m̃bra habemꝰ. omĩa aut̃
mẽbra non eosdem actꝰ hñt. ita multi unũ corpꝰ
sumꝰ in xp̃o. Singłi aut̃ alt̾ alt̾uis mebra. hñtes
dona diu̾sa scđm grãm quȩ data ẽ nob̾. hoc ętiã¬
sacͥficium xp̃ianoꝵ. multi unũ corpꝰ in xxͦ. qd̾ ȩtiã
sac̃m̃to altaris fidelibꝰ noto freq̃ntat eccłia. uͥ ei
demonstrat᷑ qd̾ in ea oblatione qͣm offert ipsa offe¬
ratur. Merito illi incęlestibꝰ sedibꝰ constituti inmor¬
tales ⁊ bĩ. qui creatoris sui participatione ogaudẽt.
sunt. qm̃ nos mortales ⁊ miseros. ut in mortales
bĩq simus miscdit̾ dilig̃t. nolũt nos sibi sacͥficare.
s ei cuiꝰ ⁊ ipsi nob̾cum sacͥficium se eẽ noueruit.
Cum ipsis enim sumꝰ una eiuitas di. cui dr̃ in psal¬
mo. głiosissima dicta sunt de te ciuitas dĩ. Cuiꝰ par
in nob ꝑegͥ̾nat᷑. pars in illis opitulat᷑. De illa qͥp¬
pe suꝑna ciutate nͥ dĩ uoluntas intelligibił in

Expanded text:
in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eosdem actus habent, ita multi unum corpus sumus in Christo. singuli autem alter alterius membra, habentes dona diuersa secundum gratiam quae data est nobis. Ideo etiasacrificium Christianorum: multi unum corpus in Christo. Quod etiam sacramento altaris fidelibus noto frequentat ecclesia, ubi ei demonstratur, quod in ea re, quam offert, ipsa offeratur. tales et beati, qui creatoris sui participatione congaudent,  sancti sunt, quoniam nos mortales et miseros, ut inmortales beatique simus, misericorditer diligunt, nolunt nos sibi sacrificari, sed ei, cuius et ipsi nobiscum sacrificium se esse nouerunt. Cum ipsis enim sumus una ciuitas Dei, cui dicitur in psalmo: Gloriosissima dicta sunt de te, ciuitas Dei; cuius pars in nobis peregrinatur, pars in illis opitulatur. De. illa quippe superna ciuitate, ubi Dei uoluntas intellegibilis adque
Abbreviated transcription (Latin):
consticutꝰ ẽ hominem occidit nulla ciuitatis suȩ lege
reus ẽ homicidii⁊ ymino nisi fecerte reus ẽ. imꝑii de¬
serti atq contempti. qd̾si sua sponte atq auctoritatȩ
fecisset: crumen effusi humani sanguinis ineidisset.
Itaq unde punitur si fecit inuissus: inde punitur
nisi fecerit uissus. Qd̃ si ita ẽ iubente imꝑatore. qͣnto
magis iubente ereatore: Qui gͦ audit non licere se occi¬
dere: faciat si uissit cuiis non licet iuissa contempn̾e.
T antummꝰ uideat utrum diuina uissio nullo nutet
incerto. Hos ꝑaurem conscientiam conuenimꝰ: occul¬
torum nob̾ uidicium non usurpanius. llemo seit qͥd
agatur in homine.: uisi spẽ hominis qui in ipso ẽ. ħ
dicunus ħ asserimus. ħ modis omnibꝰ approbamꝰ ue¬
minem spontanea moge sibi iferre deb̾e. ulut fu¬
giendo molestias temporsles. ne uieidat inꝑpetuas.
neminẽ ꝓpt̾ aliena peccata ne hoc ipse icipiat hab̾e

Expanded text:
constitutus est, hominem occidit, nulla. ciuitatis suae lege constitutus est, hominem occidit, nulla. ciuitatis suae lege reus est homicidii, immo, nisi fecerit, reus est imperii deserti adque contemti; quod si sua sponte adque auctoritate fecisset, crimen effusi humani sanguinis incidisset. Itaque unde punitur si fecit iniussus. inde punietur nisi fecerit iussus. Quod si ita est iubente imperatore, quanto magis iubente creatore! Qui ergo audit non licere se occidere, faciat, si iussit cuius non licet iussa contemnere; tantummodo uideat utrum diuina iussio nullo nutet incerto. Nos per aurem conscientiam conuenimus, occultorum nobis iudicium non usurpamus. Nemo scit quid agatur in homine nisi spiritus hominis, qui in ipso est. Hoc dicimus, hoc adserimus, hoc modis omnibus adprobamus, neminem spontaneam mortem sibi inferre debere uelut fugiendo molestias temporales, ne incidat in perpetuas; neminem propter aliena peccata, ne hoc ipse incipiat habere