comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
meritis. unũ d̾s̃ diligat: oderit al.¬
derum. Qua in re si futura oꝑa uł
bona huiꝯ uł mala illiꝰ quȩ d̾s uti¬
q p̾sciebat. uellet intelligi: nequa¬
quam diceret ñ ex oꝑib. s diceret
ex futuris oꝑib: eoq mͦ istam solue¬
ret questionẽ: immo nulla qmͣ sol¬
ui opus eẽt faceret questionẽ. Nunc
uͦ cum respondiss absit. id ẽ absit
ut sit iniquitas apud dm: mox
ut ꝓbaret nulla hoc iniquitate
Quis enĩ nisi insipiens łm iniquum
putet: siue iudiciũ pęnale ingerat.
digno. siue miscdiam p̃stet indigno:
Deniq infert &e dicit. Igit᷑ ñ uolenteᷤ
neq currentis: s miserentis est di̾.
Ambo itaq gemini. natura filii irȩ
nascebant᷑ nullis quidẽ oꝑib pprũs.
s originaliter ex adam uinculo dãp¬
nationis obstricti. S qui dixit. mi¬
serebor cuiꝰ misertus ero: iacob dilex̃
ꝑ miscdiam gratuitã: esau aũ odio
habuit ꝑ iudiciũ debitũ. Quod cũ

Expanded text:
meritis, unum Deus diligat, oderit altmeritis, unum Deus diligat, oderit alterum. Qua in re si futura opera vel bona hujus vel mala illius, quae Deus utique praesciebat, vellet intelligi, nequaquam diceret, non ex operibus: sed diceret, ex futuris operibus; eoque modo istam solveret quaestionem; imo nullam, quam solvi opus esset, faceret quaestionem. Nunc vero cum respondisset, Absit, id est, absit ut sit iniquitas apud Deum; mox ut probaret nulla hoc iniquitate Quis enim nisi insipiens Deum iniquum putet, sive judicium poenale ingerat digno, sive misericordiam praestet indigno? Denique infert, et dicit, Igitur non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei. Ambo itaque gemini natura filii irae nascebantur , nullis quidem operibus propriis, sed originaliter ex Adam vinculo damnationis obstricti. Sed qui dixit, Miserebor cujus misertus ero, Jacob dilexit per misericordiam gratuitam, Esau autem odio habuit per judicium debitum. Quod cum
Abbreviated transcription (Latin):
uis uero tam impie desipiat:
ut dicat dm malas hominũ
uoluntates quas uoluerit. quando
uoluerit. ubi uoluerit in bonum ñ
posse conuertere: S cũ facit. ꝑ mi¬
sericordiam facit: cum aũt ñ facit.
ꝑ iudiciũ non facit: qm̃ cuius uult
miseret᷑. quem uult obdurat.
uod ut diceret apłs. grãm cõ¬
mendabat: ad cuius comm̃da¬
dionem. dde illis in rebeccȩ utero ge¬
minis fuerat ĩa locutus: qͥb ñdum
natis. nec aliquid agentib boni seu
mali. ut scd̾m electionẽ ꝓpositũ dei¬
maneret: ñ ex oꝑib s ex uocante. di¬
ctum ẽ ei. quia maior seruiet mi¬
nori. Propt̃ qͦd adhibuit alterum
ꝓpħicum testimoniũ. ubi seͥptum
est: iacob dilexi. esau aũt odio ha¬
bui. Sentiens aũt quẽ admodum
poss hoc quod dictum ẽ ꝑmouere
eos. qui penetrare intelligendo non
possunt hanc altitudinẽ gr̃ȩ. qͥd gͦ
dicemꝰ ait: ñquid iniquitas ẽ apud
dm̃. Absit. Iniquũ enĩ uidetur. ut
sine ullis bonoꝵ maloꝵue operum

Expanded text:
uis porro tam impie desipiat, ut dicat Deum malas hominum voluntates quas voluerit, quando voluerit, ubi voluerit, in bonum non posse convertere? Sed cum facit, per misericordiam facit: cum autem non facit, per judicium non facit. Quoniam cujus vult miseretur, et quem vult obdurat. Quod ut diceret Apostolus, gratiam commendabat: ad cujus commendationem de illis in Rebeccae utero geminis fuerat jam locutus, quibus nondum natis, nec aliquid agentibus boni seu mali, ut secundum electionem propositum Demaneret, non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei, Quia major serviet minori. Propter quod adhibuit alterum propheticum testimonium, ubi scriptum est, Jacob dilexi, Esau autem odio habui. Sentiens autem quemadmodum posset hoc quod dictum est permovere eos qui penetrare intelligendo non possunt hanc altitudinem gratiae, Quid ergo dicemus? ait; numquid iniquitas apud Deum? Absit. Iniquum enim videtur, ut sine ullis bonorum malorumve operum
Abbreviated transcription (Latin):
qui liberant᷑ sic oportuisse liberari :
ut ex plurib ñ liberatis atq in d̾ãp¬
natione iustissima derelictis. ostende¬
retur qͥd meruiss uniuersa consper¬
sio: & quo etiã istos debitũ iudicium
d̃i duceret: nisi en indebita miscdia
subueniret: ut uolentiũ de suis me¬
ritis głari. omne os obstruat᷑: & qui

Expanded text:
qui liberantur, sic oportuisse liberari, qui liberantur, sic oportuisse liberari, ut ex pluribus non liberatis, atque in damnatione justissima derelictis, ostenderetur quid meruisset universa conspersio, et quo etiam istos debitum judicium Dei duceret, nisi eis indebita misericordia subveniret: ut volentium de suis meritis gloriari, omne os obstruatur ; et qui
Abbreviated transcription (Latin):
qd̾̃ respondisse uidemꝰ apłm. O homo:
tu qͥs es qui respondeas dõ: Nũqͥd
dicit figmentũ ei qui se finxit: qͣre
me sic finxisti: An ñ habet potestatẽ
figulus luti. ex eadem massa facere
aliud quidẽ uas in honorẽ: aliud uͦ
in contumeliam: Hoc loco enĩ qͥd̃a
stulti putant apłm in responsione
defecisse: & inopia reddendȩ rationiᷤ
repressisse contradictoris audatiã.
S magnũ habet pondus qd̾ dictum
est o homo tu quis es: ut in talib que¬
stionib. ad suȩ capacitatis considera¬
tionem reuocaret hominẽ. uerbo qͥ¬
dem breui.s re ipsa magna ẽ reddi¬
tio rationis. Si enĩ hȩc ñ capit: quiᷤᷤ
est qui respondeat d̃o: Si aũt capit:
magis ñ inuenit quid respondeat.
Uidet enĩ si capit uniuersum genus
humanũ. tam iusto iuditio diuino
in apostatica radice dapnatum: ut
etiam si nullus inde liberaret᷑. nemo
recte poss dĩ uituꝑare iusticiã. Et

Expanded text:
quod respondisse videmus Apostolum: O homo, quod respondisse videmus Apostolum: O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? Numquid dicit figmentum n habet potestatem figulus luti ex eadem massa facere, aliud quidem vas in honorem, aliud vero in contumeliam ? Hoc loco enim quidam stulti putant Apostolum in responsione defecisse, et inopia reddendae rationis repressisse contradictoris audaciam. Sed magnum habet pondus quodest: O homo, tu quis es, etc. Et ut in talibus quaestionibus ad suae capacitatis considerationem revocaret hominem: verbo quidem brevi, sed re ipsa magna est redditio rationis. Si enim haec non capit, quis est qui respondeat Deo? Si autem capit, magis non invenit quid respondeat. Videt enim, si capit, universum genus humanum tam justo judicio divino in apostatica radice damnatum, ut etiamsi nullus inde liberaretur, nemo recte posset Dei vituperare justitiam; et
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ in quo ñ fit miscłia. ñ iniquitaᷤᷤ
fit s iudiciũ. non ẽ quippe iniquitã
apud d̾m: continuo subiunxit atꝙ ait
Dicit enĩ seriptura pharaoni: quia ad
hoc te excitaui. ut ostendam in te po¬
tentiam meam: & ut annuntiet᷑ nom̃
meũ in uniuersa terra. Quib dicteᷤ
ad utrũq concludens. id ẽ & ad mise¬
ricordiam & ad iudiciũ: gͦ inqͥt cur
uult miseretur ds: &e quẽ uult ob¬
durat. Miseretur scilicet magna bo¬
nitate. & obdurat nulla iniquitate:
ut nec liberat᷑ de suis meritis gletur:
nec d̾apnatus nisi de suis meritis con¬
queratur. Sola enĩ grã redẽptos
discernit a ꝑditis: quos in unam ꝑ¬
ditionis congregauerat massam. ab
origine ducta causa cõmunis. Hoc
aũt qui eo mͦ audit ut dicat. quid
adhuc conquerit᷑. nã uoluntati er
quiᷤ resistit. tanqmͣ ꝓꝑtea malus non
uideatur ẽẽ culpandus. quia ds cuiꝰ
uult miseret᷑. & quẽ uult obdurat:
absit. ut pudeat nos hoc respondere.

Expanded text:
t misericordia, non iniquitas fit, sed judicium; non est quippe iniquitas apud Deum, continuo subjunxit, atque ait: Dicit enim Scriptura Pharaoni, Quia ad hoc te excitavi, ut ostendam in te potentiam meam, et ut annuntietur nomen meum in universa terra. Quibus dictis ad utrumque concludens, id est, et ad misericordiam et ad judicium: Ergo, inquit, cujus vult miseretur, et quem vult obdurat. Miseretur scilicet magna bonitate, obdurat nulla iniquitate; ut nec liberatus de suis meritis glorietur, nec damnatus nisi de suis meritis conqueratur. Sola enim gratia redemptos discernit a perditis, quos in unam perditionis concreverat massam ab origine ducta causa communis. Hoc autem qui eo modo audit, ut dicat, Quid adhuc conqueritur? nam voluntati ejus quis resistit? tanquam propterea malus non videatur esse culpandus, quia Deus cujus vult miseretur, et quem vult obdurat: absit ut pudeat nos hoc respondere,
Abbreviated transcription (Latin):
uult fieri. humana scilicet uolunta¬
te impediente uoluntatẽ di. Qnͣdo
enĩ queritur causa cur ñ om̃s sal¬
ui fiant: responderi solet. qͥa hoc
ipsi nolunt. Quod quidẽ dici de
paruulis ñ potest: quoꝵ ñdum ẽ
uelle. seu nolle. Nam qd̾ infantili mo¬
tu faciunt. si eoꝵ uoluntati iudicare¬
tur ẽẽ tribuendu. qnͣdo baptirant᷑
cũ resistunt qñtum possunt: etiam
nolentes eos saluos fieri diceremus.
S aꝑtius dñs in euangłio compellais
impiam ciuitatẽ. quotiens inquit
uolui congregare filios tuos. sieut
gallina pullos suos. & noluisti: tanꝙͣ
dĩ uoluntas suꝑata sit hominũ uo¬
luntate: & infirmissimis nolendo
impedientib. ñ potuerit. facere po¬
tentissimus quod uolebat. Et ubi ẽ
illa omnipotentia. qua in celo ae in
terra omĩa quecũꝙ uoluit fecit: si
colligere filios hierłm uoluit ce non
fecit: An potius &e illa qͥdem filios
suos ab ipso colligi noluit: s ea qͦq

Expanded text:
vult fieri, humana scilicet voluntavult fieri, humana scilicet voluntate impediente voluntatem Dei. Quando enim quaeritur causa cur non omnes salvi fiant, responderi solet quia hoc ipsi nolunt. Quod quidem dici de parvulis non potest, quorum nondum est velle, seu nolle. Nam quod infantili motu faciunt, si eorum voluntati judicaretur esse tribuendum, quando baptizantur, cum resistunt quantum possunt, etiam nolentes eos salvos fieri diceremus. Sed apertius Dominus in Evangelio compellans impiam civitatem, Quoties, inquit, volui colligere filios tuos sicut gallina pullos suos, et noluisti ! tanquam Dei voluntas superata sit hominum voluntate, et infirmissimis nolendo impedientibus non potuerit facere potentissimus quod volebat. Et ubi est illa omnipotentia, qua in coelo et in terra omnia quaecumque voluit, fecit; si colligere filios Jerusalem voluit, et non fecit? An potius illa quidem filios suos ab ipso colligi noluit, sed ea quoque
Abbreviated transcription (Latin):
ec dubitandu est dm facere be¬
ne: etiam sinendo fieri quecũq
fiunt male. Non enĩ hoc nͥ iusto iudi¬
cio sinit: & ꝓfecto bonũ est omne qͦd
iustum est. Quãuis gͦ ea quȩ mala
sunt. inquantũ mala sunt ñ sint
bona: tam̃ ut ñ sołu bona s etiã sint
& mala. bonũ est. Nam nisi eẽt hoc
bonũ. ut eeñt & mala: nullomͦ ẽẽ si¬
nerentur ab omnipotente bono: cui
ꝓculdubio quã facile ẽ qd̾ uult face̾:
tam facile est qd̾ non uult ẽe ñ sine¬
re. Hoc nisi credamus. ꝑielitat᷑ ipsũ
nr̃ȩ fidĩ confessionis initium: qua
nos in d̾m patrem omnipotentem
credere confitem᷑. Neq enĩ ob aliud
uult potest: nec uoluntate cuiuspiã
creaturȩ. uoluntatis omnipotentis
impeditur effectus.
uamobrem uidendu est quẽ¬
admodu sit de dõ dictũ. qͥa
& hoc uerissime apłs dixit: qui om̃s
homines uult. saluos fieri. Cum enĩ
non om̃s. s multo plures ñ fiunt. sal¬
ur̃ uidetur utiq non fieri quod ds̃

Expanded text:
ec dubitandum est Deum facere bene, etiam sinendo fieri quaecumque fiunt male. Non enim hoc nisi iusto iudicio sinit. Et profecto bonum est omne quod ustum est. Quamvis ergo quae mala sunt, in quantum mala sunt, non sint bona, tamen ut non solum bona, sed etiam sint et mala, bonum est. Nam nisi esset hoc bonum, ut essent et mala, nullo modo sineretur ab omnipotente bono, cui procul dubio quam facile est quod vult facere, tam facile est quod non vult esse non sinere. Hoc nisi credamus, periclitatur ipsum nostrae Confessionis initium, qua nos in Deum Patrem omnipotentem credere confitemur. Et post iam quidquid uult potest, nec uoluntate cuiuspiam creaturae uoluntatis omnipotentis impeditur effectus.uamobrem videndum est quemadmodum sit de Deo dictum, quia et hoc verissime Apostolus dixit, Qui omnes homines vult salvos fieri . Cum enim non omnes, sed multo plures non fiunt salvi, videtur utique non fieri quod Deus
Abbreviated transcription (Latin):
um aũt initio fidĩ quȩ ꝑdilectio¬
nem oꝑat᷑ imbuta mens fuerit:
tendit bene uiuendo etiã ad speciem
ꝑuenire. ubi ẽ scĩs ac ꝑfectis cordibus
nota &e ineffabilis puleritudo: cuius
plena uisio ẽ summa felicitas. Hoc est
nimirũ qd̃ requiris: qͥd primũ qͥd ul¬
timũ teneat᷑: inchoari fide: ꝑfici specie.
Hȩc enĩ totius diffinitionis ẽ sũma.
Certũ uͦ ꝓpriũq fidi catholicȩ fundam̃¬

Expanded text:
um autem initio fidei quae per dilectionem operatur, imbuta mens fuerit, tendit bene vivendo etiam ad speciem pervenire, ubi est sanctis et perfectis cordibus nota ineffabilis pulchritudo, cujus plena visio est summa felicitas. Hoc est nimirum quod requiris, quid primum, quid ultimum teneatur: inchoari fide, perfici specie. Haec etiam totius definitionis est summa. Certum vero propriumque fidei catholicae fundame
Abbreviated transcription (Latin):
ĩa corrumpi nequeat: ꝓfecto natura
incorsuptibilis erit: & ad hoc tã mag¬
num bonũ incorruptione ꝑueniet: ce
si corrumpi ñ desinet. nec bonũ habere.
utiq desinet. quo eam possit priuare
eorruptio: qͣm si penitꝰ totãq consũpserit:
idõ nulłu bonũ inerit. qͥa natura
nulla erit: qͦcirca bonũ corruptio
consumere ñ potest: nisi consum̃¬
do naturam. Omĩs gͦ natura. bonũ
est magnũ. si corrumpi ñ potest:
paruũ si potest: negari tam̃ bonum
ẽẽ. nisi stulte atq imꝑite ꝓrsus non
potest. Quȩ si corruptione consumi¬
tur. nec ipsa corruptio remane¬
bit: I nulla ubi ẽe possit subsisten¬
te: natura.

Expanded text:
jam corrumpi nequeat, profecto natura jam corrumpi nequeat, profecto natura incorruptibilis erit, et ad hoc tam magnum bonum corruptione perveniet. At si corrumpi non desinet, nec bonum habere utique desinet, quo eam possit privare corruptio. Quam si penitus totamque consumpserit, ullum bonum inerit, quia natura nulla erit. Quocirca bonum consumere corruptio non potest, nisi consumendo naturam. Omnis ergo natura bonum est; magnum, si corrumpi non potest; parvum, si potest: negari tamen bonum esse, nisi stulte atque imperite prorsus non potest. Quae si corruptione consumitur, nec ipsa corruptio remanebit, nulla ubi esse possit subsistente natura.
Abbreviated transcription (Latin):
sanitas: ita &e animarũ quecũq st̃
uitia. naturaliũ st̃ priuationes
bonoꝵ: quȩ cũ sanant᷑. non aliquo tͣns¬
feruntur.s ea quȩ ibi erant nusqũã
erunt: qnͣdo in illa sanitate ñ erunt.
rum ꝓrsus om̃ium conditor
summe bonus ẽ: bonȩ sunt. S qͥa ñ
sicut earũ conditor summe i atq in¬
cõmutabiliter bonȩ st̃: ideo in eis
&e minui bonũ ce augeri potest. S bo¬
no minui mału est: qmuis qntũcũq
minuat᷑ remaneat aliqͥd necesse ẽ. si ad¬
huc natura ẽ unde natura sit. Neq enĩ
si qualiscũq & qnͣtulacũq natura ẽ:
consumi bonũ qd natura ẽ. nͥ et ipsa
consumat᷑ potest. Merito qͥppe: natura
incorrupta laudat᷑. Porro si ce incorrup¬
tibilis sit quȩ corrũpi om̃ino ñ possit:
multo ẽ ꝓculdubio laudabilior. Cũ uͦ
corrumpit᷑. ido mału ẽ eius corruptio:
qͥa eam qualicũq priuat. bono. Namsi
nullo bono priuat: ñ nocet. Nocet aũ:
ac ꝑ hoc si naturȩ aliqͥd remanebit qd

Expanded text:
ari ; ita et animorum quaecumque sunt vitia, naturalium sunt privationes bonorum: quae cum sanantur, non aliquo transferuntur; sed ea quae ibi erant, nusquam erunt, quando in illa sanitate non erunt. rum prorsus omnium Conditor summe bonus est, bonae sunt: sed quia non sicut earum Conditor summe atque incommutabiliter bonae sunt, ideo in eis et minui bonum et augeri potest. Sed bonum minui malum est; quamvis, quantumcumque minuatur, remaneat aliquid necesse est si adhuc natura est unde natura sit. Neque enim, si qualiscumque et quantulacumque natura est, consumi bonum quo natura est, nisi et ipsa consumatur, potest. Merito quippe natura incorrupta laudatur: porro si et incorruptibilis sit, quae corrumpi omnino non possit, multo est procul dubio laudabilior. Cum vero corrumpitur, ideo malum est ejus corruptio, quia eam qualicumque privat bono; nam si nullo bono privat, non nocet: nocet autemac per hoc si naturae aliquid remanebit quod
Abbreviated transcription (Latin):
N qua etiam illud qd mału dicit᷑ bene
ordinatũ. & loco suo positũ. eminentius
comiñdat bona: ut magis placeant ce
laudabiliora sint. dii cõparant᷑ malis.
tentur. rerũ eui summa potestas. cum
sũme bonus sit. ullo mͦ sineret mali a-¬
liqͥd ẽẽ in oꝑib suis: nisi usq adeo eẽt
omp̃c ce bonus. ut benefaceret et de
malo. Ed est aũt aliud qd̾ mału dicit᷑:
nisi priuatio boni: Nam sicut corꝑib
animaliũ nichil ẽ aliud morbis & uul¬
nerib affici. qm sanitate. priuari: neq¬

Expanded text:
n qua etiam illud quod malum dicitur, bene ordinatum et loco suo positum, eminentius commendat bona, ut magis placeant et laudabiliora sint dum comparantur malis. tentur, rerum cui summa potestas , cum summe bonus sit, ullo modo sineret mali aliquid esse in operibus suis, nisi usque adeo esset omnipotens et bonus, ut bene faceret et de malo. Quid est autem aliud quod malum dicitur, nisi privatio boni? Nam sicut corporibus animalium nihil est aliud morbis et vulneribus affici, quam sanitate privari
Abbreviated transcription (Latin):
duntur &e mala: & hoc fide ñ mala s
bona. Est etiã fides &e p̃teritarũ rerũ
&e p̃sentium: &e futurarũ. Credimꝰ enĩ
mortuũ xp̃m. qd̃ iam p̃teriit: credimꝰ
sedere ad dexterã patris. qd̃ nunc est:
credimus uenturũ ad iudicandum¬
&e suarũ rerũ est: & alienarũ. Nam et

Expanded text:
duntur, et mala; et hoc fide bona, non duntur, et mala; et hoc fide bona, non mala. Est etiam fides et praeteritarum rerum, et praesentium, et futumortuum, quod jam praeteriit; credimus sedere ad dextram Patris, quod nunc est; credimus venturum ad judicandumet suarum rerum est, et a
Abbreviated transcription (Latin):
testimoniũ: contunuo subiecit. Quomͦ
aũt inuocabunt᷑. in quẽ ñ credider̃t.
ẜpt̃ hoc sẏmbołu. In his duob tria illa
intuere. fides credit. spes &e caritas
orant: s sine. fide ẽẽ ñ possunt: ac ꝑ ħ
&e fides orat. ꝓpt̾e̾a qͥppe dictũ est. Quo¬
mͦ inuocabunt: in quẽ ñ crediderunt:
uid aũt sꝑari potest:
qd̾ ñ creditur. Porro aliqͥd etiã
qd̾ non sꝑatur: ered potest. Qͥs nãq
fideliũ penas ñ credit impioꝵ: Nec
sꝑat tam̃. Et qͥsquis eas imminere. fibi
credit. ac fugaci motu animi exhorret:
rectius timere dicit᷑ quã sꝑare. Quȩ
duo lucanus distinguens ait. Liceat
sꝑare timenti. Non aũt ab alio poeta
quãuis meliore: ꝓprie dictũ est. Hunc¬
gͦ ego si potui tantũ sꝑare dolorẽ. De¬
niq ĩnulli in arte grãmatica uerbi
huius utunt᷑ exemplo. ad ostendendã
imꝓpriam dictionem ce aiunt. Sꝑare
dixit. ꝓtimere. Est itaq fides & mala¬
rum rerũ ce bonarũ: qͥa ae bona cre¬

Expanded text:
continuo subjecit, Quomodo autem invocabunt, in quem non crediderunt ? propter hoc Symbolum. In his duobus tria illa intuere: fides credit, spes et charitas orant. Sed sine fide esse non possunt; ac per hoc et fides orat. Propterea quippe dictum est, Quomodo invocabunt, uid autem sperari potest quod non creditur? Porro aliquid etiam quod non speratur, credi potest. Quis namque fidelium poenas non credit impiorum? nec sperat tamen, et quisquis eas imminere sibi credit ac fugaci motu animi exhorret, rectius timere dicitur quam sperare. Quae duo quidam distinguens ait: Liceat sperare timenti. Non autem ab alio poeta, quamvis meliore, proprie dictum est: Hunc ego si potui tantum sperare dolorem. Denique nonnulli in arte grammatica verbi hujus utuntur exemplo ad ostendendam impropriam dictionem, et aiunt, Sperare dixit pro timere. Est itaque fides et malarum rerum, et bonarum: quia et bona cre
Abbreviated transcription (Latin):
di. qͥd sꝑari debeat. qͥd amari. Hȩc enim
maxime. inimo uͦ sola: in religione sequen¬
da sunt. His qui contradicit: aut om̃ino
a xp̃i nomine alienus ẽ. aut heretieus.
Hȩc st̃ defendenda ratione: uł a sensib
corporis inchoata: uł ab intelligentia
mentis inuenta. Qd̾̃ aũt nec corporeo
sensu exꝑti sumꝰ. nec mente assequi ua¬
luimus ac ualemꝰ eis sine ulla dubita¬
tione credenda sunt testib a quib ea q̃
diuina uocari ĩã meruit seriptura
confecta ẽ: qui ea siue ꝑ corpꝰ siue per
animũ diuinitꝰ aditi. uł uidere uel

Expanded text:
di, quid sperari debeat, quid amari. Haec enim di, quid sperari debeat, quid amari. Haec enim maxime, imo vero sola in religione sequenda sunt. His qui contradicit, aut omnino a Christi nomine alienus est, aut haereticus. Haec sunt defendenda ratione, vel a sensibus corporis inchoata, vel ab intelligentia mentis inventa. Quae autem nec corporeo sensu experti sumus, nec mente assequi valuimus aut valemus, eis sine ulla dubitatione credenda sunt testibus, a quibus ea quae divina vocari jam meruit, Scriptura confecta est: qui ea sive per corpus, sive per animu
Abbreviated transcription (Latin):
ic si respondero. fide spe caritate
colendum dm: ꝓfecto dicturus
es breuius hoc dictum ẽẽ qm uelis:
ac deinde petiturus ea tibi breuiter
explicari. quȩ ad singula tria ista ꝑti¬
neant: qͥd credendũ scilicet qͥd sꝑandũ
qͥd amandu sit. Qd̾ cũ fecero᷑ ibi er̃t
omĩa illa quȩ in epła tua querenda
posuisti: cuiꝰ exempłu si ẽ penes te. fa¬
cile ẽ ut ea reuoluas ae relegas. Si aũ
non ẽ: cõmemorante me recolas.iiii
fieri. quẽ enchyridion ut dieuis
habeas. & de tuis manib ñ recedat.
continens postulata: id ẽ qͥd sequendũ
maxime. qͥd ꝓꝑt̾ diuersas pͥncipaliter
hereses sit fugiendũ: in qͣnͣtum ratio
ꝓ religione contendat. uł qͥd in ratione.
cũ fides sit sola ñ conueniat: uł qͥd pͥmũ
qͥd ultimũ teneat᷑. quȩ totius diffinitiõis
summa sit: qd̃ certũ ꝓpriũq fidĩ catholi¬
cȩ fundam̃tũ. Hȩc onũa quȩ requiris.
ꝓculdubio seies: diligent̃ sciendo qͥd ere¬

Expanded text:
ic si respondero, fide, spe, charitate colendum Deum; profecto dicturus es, brevius hoc dictum esse quam velles: ac deinde petiturus ea tibi breviter explicari, quae ad singula tria ista pertineant; quid credendum scilicet, quid sperandum, quid amandum sit. Quod cum fecero, ibi erunt omnia illa quae in epistola tua quaerendo posuisti: cujus exemplum si est penes te, facile est ut ea revolvas et relegas; si autem non est, commemorante me recolas. CAPUfieri, quem Enchiridion ut dicunt habeas, et de tuis manibus non recedat: continens postulata, id est, quid sequendum maxime, quid propter diversas principaliter haereses sit fugiendum; in quantum ratio o religione contendat, vel quid in ratione, cum fides sit sola, non conveniat; quid primum, quid ultimum teneatur, quae totius definitionis summa sit; quod certum propriumque fidei catholicae fundamentum. Haec omnia quae requiris procul dubio scies, diligenter sciendo quid cre
Abbreviated transcription (Latin):
gaudum ẽ ꝓpͥum fundam̃tum eẽ fidĩ
catholicȩ: quia putari pot̃ aliquib he¬
reticis hoc nobiscũ ẽẽ cõmune. Si enĩ
tur: nominetenꝰ inuenit᷑ xp̃c apd̃ quoᷤ¬
libet hereticos. qui se xp̃ianos uocari
uolunt: re ipsa uͦ non ẽẽ apd̾ eos. Qs
ostendere. nimis longũ est: qm̃ cõme¬
morandȩ sunt om̃s hereses. siue quȩ
fuerunt. siue. quȩ sunt. siue quȩ pote¬
runt ẽẽ sub uocabulo xp̃iano. Et qm sit
hoc uerũ: ꝑ singłas quasꝙ monstrandu¬
est. Quȩ disputatio tã multoꝵ ẽ uolumi
las. id ẽ qd̾ manu possit astringi
ñ qd̾ armaria possit onerare. Ut gͥ ad
illa tria redeamꝰ ꝑ quȩ diximꝰ colendũ
dm̃. fidem spem caritatẽ: facile ẽ ut
dicatur. qͥd credendũ. qͥd sꝑandum. qͥd
amandi sit. S quẽ ad modu aduersus
eoꝵ qui diuersa sentiunt calumpnnas
defendat᷑. oꝑiosioris uberiorisq doct᷑¬
nȩ ẽ: quȩ ut habeat᷑ ñ breui enchyri¬
dion manus debet impleri.s grandi

Expanded text:
gandum est proprium fundamentum esse fidei catholicae, quia putari potest aliquibus haereticis hoc nobiscum esse commune. Si enim tur, nomine tenus invenitur Christus apud quoslibet haereticos, qui se christianos vocari volunt; re ipsa vero non est apud eos. Quod ostendere nimis longum est; quoniam commemorandae sunt omnes haereses, sive quae fuerunt, sive quae sunt, sive quae potuerunt esse sub vocabulo christiano, et quam sit hoc verum per singulas quasque monstrandum. Quae disputatio tam multorum est voluminlas, id est, quod manu possit astringi, non quod armaria possit onerare. Ut igitur ad illa tria redeamus, per quae diximus colendum Deum, fidem, spem, charitatem; facile est ut dicatur quid credendum, quid sperandum, quid amandum sit: sed quemadmodum adversus eorum qui diversa sentiunt calumnias defendatur, operosioris uberiorisque doctrinae est; quae ut habeatur, non brevi enchiridio manus debet impleri, sed grandi
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ sp̃m ce patris et filii.
b hac sumine & equalit̃ ce immuta¬
biliter bona trinitate. creata sunt
omiĩa: nec summe. nec equalit̃. nec iminu¬
tabilit̾ bona: s̃tam̃ bona etiã singula :
simul uͦ uniuersa ualde bona: qͥa ex oĩ¬
bus consistit uniuersitatis ammirabi¬
lis puleritudo. .xi.¬

Expanded text:
que Spiritum Patris et Filii.que Spiritum Patris et Filii.Ab hac summe et aequaliter et immutabiliter bona Trinitate creata sunt omnia, et nec summe, nec aequaliter, nec immutabiliter bona, sed tamen bona etiam singula: simul vero universa valde bona ; quia ex omnibus consistit universitatis admirabilis pulchritudo.
Abbreviated transcription (Latin):
elem̃toꝵ. de motu atq ordine &e defecti¬
b syderũ. de fugura cęli. de generibus
&e naturis animaliũ. fruticũ lapidũ¬
frondiũ. & fontium fluminũ montiũ.
de spaciis locoꝵ &e tempoꝵ. de signis im¬
minentium tempestatũ. & alia scientia
de his rebus quas illi uł inuener̃t uł
inuenisse se estimant. xp̃ianꝰ ignoret:
qͥa nec ipsi omĩa reppererunt. tanto ex¬
cellentes ingenio. flagrantes studio. ha¬
bundantes otio: & quȩdã humana con¬
iectura inuestigantes: quȩd̾a uͦ hysto¬
rica exꝑientia ꝑscrutantes: & ineis
quȩ se inuenisse głantur. plura opi¬
nantes potius qmͣ seientes. Satis ẽ xp̃i¬
ano rerũ creatarum causas. siue cȩ¬
lestium siue. t̃restrium. siue uisibilit̃
siue iniusibiliũ. ñ nisi bonitatẽ intelli¬
gere creatoris: qui ẽ unus ds̃ &e uerus:
nulłaq ẽẽ naturã. quȩ ñ aut ipse sit.
ab eodem patre ꝓcedentẽ: s unũ eundẽ¬

Expanded text:
elementorum, de motu atque ordine et defectielementorum, de motu atque ordine et defectibus siderum, de figura coeli, de generibus et naturis animalium, fruticum, lapidum, fontium, fluminum, montium, de spatiis locorum et temporum, de signis imminentium tempestatum, et alia sexcenta de iis rebus quas illi vel invenerunt vel invenisse se existimant, christianus ignoret; quia nec ipsi omnia repererunt tanto excellentes ingenio, flagrantes studio, abundantes otio, et quaedam humana conjectura investigantes, quaedam vero historica experientia perscrutantes, et in eis quae se invenisse gloriantur, plura opinantes potius quam scientes. Satis est christiano rerum creatarum causam, sive coelestium sive terrestrium, sive visibilium sive invisibilium, non nisi bonitatem credere Creatoris, qui est Deus unus et verus; nullamque esse naturam quae non aut ipse sit, ab eodem Patre procedentem, sed unum eumdem
Abbreviated transcription (Latin):
ñ uideat᷑ res quecũq credit᷑. S me¬
lius hanc appellamꝰ fidem. qmͣ diuina
eloquia docuert. earũ scilicet rerum
quȩ ñ uicdent᷑. De spe qͦꝙ ait apłs: spes
quȩ uidet᷑ non ẽ spes. Qd̾ enĩ uidet
mus: ꝑ patientiam expectamꝰ. Cum gͦ
bona nobis futura ẽẽ eredunt᷑: nich
aliud quã sꝑantur. Iam de amore qͥd
dicam: sine. quo fides nicħ ꝓdest. Spes
uͦ ẽẽ sine amore ñ potest. Deniq ait apłꝰ¬
iacob. & demones credunt & contremis¬
cunt: nec tam̃ sꝑant uł amant: s potis
fidem quȩ ꝑ dilectionẽ oꝑatur approbat
atq comm̃dat: quȩ utiq sine spe non
potest ẽẽ. Froincle nec amor sine spe est.
nec sine amore spes: nec utrũq sine fide.
um gͦ querit᷑ qͥd eredendũ sit .ix.¬
qd̃ ad religionẽ ꝑtineat᷑. ñ rerum
natura ita rimanda ẽ. quẽ admodum
ab eis quos phisicos greci uocant: nec
metuendu ẽ. ne aliqͥd de ui & numero

Expanded text:
non videatur res quaecumque creditur. Sed menon videatur res quaecumque creditur. Sed melius hanc appellamus fidem, quam divina eloquia docuerunt, earum scilicet rerum quae non videntur. De spe quoque ait Apostolus: Spes quae videtur, non est spes: quod enim videt mus, per patientiam exspectamus . Cum ergo bona nobis futura esse creduntur, nihil aliud quam sperantur. Jam de amore quid dicam, sine quo fides nihil prodest? Spes vero esse sine amore non potest. Denique, ut aacobus: Et daemones credunt et contremiscunt : nec tamen sperant vel amant, sed potius fidem quae per dilectionem operatur, approbat atque commendat , quae utique sine spe non potest esse. Proinde nec amor sine spe est, nec sine amore spes, nec utrumque sine fide.um ergo quaeritur quid credendum sit quod ad religionem pertineat, non rerum natura ita rimanda est, quemadmodum ab eis quos physicos Graeci vocant: nec metuendum est, ne aliquid de vi et numero
Abbreviated transcription (Latin):
nec fuisse utiq sempit̃num: &e alia atq
alia nec sołu de aliis hominib. multa
quȩ ad religionẽ ꝑtinent. uerũ etiam
de angłis credimꝰ. Spes aũt non nisi
bonarũ rerũ est. nec nisi futurarũ:
ce ad eũ ꝑtinentiũ. qui earũ spem ge¬
rere ꝑhibet᷑. Quȩ cũ ita sint: ꝑꝑt̾ has
causas distinguenda erat ficdes ab spe
sicut uocabulo ita rationabili differen¬
tia. Nam qd̾ attinet ad ñ uidere. siue
quȩ credunt᷑ siue quȩ sꝑant᷑: fidĩ spei¬
q cõmune est. In epłã quippe ad hebre¬
os. qua teste usi sunt illustres catho¬
licȩ regulȩ defensores. fides dicta ẽ
conuictio rerũ quȩ ñ uident᷑: qmuiᷤ
qnͣdo se quisq ñ uerbis ñ testib. non
deniq ullis argum̃tis. s p̃sentium re¬
rum euidentie credidisse. hoc ẽ fi¬
dem accõmodasse dicit. ñ ita uidet᷑
absurdũ ut recte rep̃hendat᷑ in uerbo:
eiq dicat᷑. gͦ uidisti. ñ credidisti. yn¬
de putari potest ñ eẽ consequens: ut

Expanded text:
 sempiternum; et alios, atque alia: nec solum de aliis hominibus multa, quae ad religionem pertinent, verum etiam de angelis credimus. Spes autem non nisi bonarum rerum est, nec nisi futurarum, et ad eum pertinentium qui earum spem gerere perhibetur. Quae cum ita sint, propter has causas distinguenda erit fides ab spe, sicut vocabulo, ita et rationabili differentia. Nam quod attinet ad non videre, sive quae creduntur, sive quae sperantur, fidei speique commune est. In Epistola quippe ad Hebraeos, qua teste usi sunt illustres catholicae Regulae defensores, fides esse dicta est Convictio rerum quae non videntur . Quamvis quando se quisque non verbis, non testibus, non denique ullis argumentis, sed praesentium rerum evidentiae credidisse, hoc est, fidem accommodasse dicit, non ita videtur absurdus, ut recte reprehendatur in verbo, eique dicatur, Vidisti; ergo non credidisti: unde putari potest non esse consequens ut
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ de celo uenturus ẽ uiuos iudicatu¬
rus ac mortuos. non ꝑtinet aduitam
nram quȩ hic gerit᷑. quia nec in reb
gestis eius ẽ s in fine scłi gerendis: ad
hoc ꝑtinet qd̾ apłs secutus adiunxit:
apparebitis cum ipso in gła.
uob aũt modis accipi potest.
quod uiuos ae mortuos iudicabit:
siue ut uiuos intelligamꝰ quos hic
nondum mortuos. s ad huc in ista car¬
ne uiuentes inuenturus ẽ eius ad¬
uentus. mortuos aũt. qui de corpore
prusquã ueniat. exierunt. uł exitu¬
ri sunt: siue uiuos iustos. mortuos

Expanded text:
am de coelo venturus est, et vivos judicaturus ac mortuos. Non pertinet ad vitam nostram quae hic geritur, quia nec in rebus gestis ejus est, sed in fine saeculi gerendis. Ad hoc pertinet, quod Apostolus secutus adjunxit: apparebitis cum illouobus autem modis accipi potest quod vivos et mortuos judicabit: sive ut vivos intelligamus, quos hic nondum mortuos, sed adhuc in ista carne viventes inventurus est ejus adventus; mortuos, autem qui de corpore, prius quam veniat, exierunt vel exituri sunt: sive vivos justos, mortuos
Abbreviated transcription (Latin):
uosmet ipsos mortuos qͥdem ẽẽ pecca¬
enĩ ꝓbare cȩꝑat non ẽẽ nobis ꝑmanen¬
dum in peccato. ut gr̃a habundaret:
ce dixerat. Si mortui sumꝰ peccato: qͣmͦ
uiuemus in eo: Atq ut ostenderet
mortuos nos ẽẽ peccato subiecerat.
An ignoratis: qm̃ quicũq baptirati
sumus in xp̃o iħu. in morte ipsius bap¬
tizati sumus: Sic itaq totũ istũ locũ
clausit: ut cȩpit. Mortem qͥppe. xp̃i
sic insinuauit: ut etiã ipsũ mortuũ
diceret ẽẽ peccato. Cui peccato. nisi
carnis: in qua erat ñ peccatũ. s simi¬
litudo peccati: Et ido nomine appel
lat peccati. Baptizatis itaq in morte
xp̃i. in qua ñ sołu maiores. uerũetiam
paruuli baptizant᷑: ait. Sic ce uos. id
est quẽadmodu xp̃c sic ce uos existi
mate uos mortuos ẽẽ peccato: uiuen¬
uicquid gͥ gestũ est ineruce
xp̃i. in sepultura. in resurrecꝰti¬
one tercia die. in ascensione in cȩłu.
ce sedere ad dexterã patris: ita gestũ
est. ut de his reb non mystice tan¬

Expanded text:
mortuos quidem vos esse peccaenim probare coeperat non esse nobis permanendum in peccato, ut gratia abundet; et dixerat, Si mortui sumus peccato, quomodo vivemus in eo? Atque ut ostenderet mortuos nos esse peccato, subjecerat, An ignoratis, quoniam quicumque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus? Sic itaque totum locum istum clausit, ut coepit. Mortem quippe Christi sic insinuavit, ut etiam ipsum mortuum diceret esse peccato. Cui peccato, nisi carni, in qua erat, non peccatum, sed similitudo peccati, et ideo nomine appellata est peccati? Baptizatis itaque in morte Christi, in qua non solum majores, verum etiam parvuli baptizantur, ait, Sic et vos, id est queos mortuos esse peccato, viveQuidquid igitur gestum est in cruce Christi, in sepultura, in resurrectione, tertio die, in ascensione in coelum, et sedere ad dexteram Patris, ita gestum est, ut his rebus non mystice tan
Abbreviated transcription (Latin):
no scdm qd̾ dictũ est. ds in nomine.
tuo saluũ me fac. & inuirtute tua.
iudica me. ꝑ iudiciũ qͥppe dĩ fit ip¬
sa bonoꝵ maloꝵq discretio: ut li¬
berandi a malo ñ ꝑdendi cũ malis.
boni ad dexterã segregentur. Pꝑter
quod ille clamabat iudica me ds̾:
& quid dixerit uelut exponens. ce
discerne inquit causam meam de
gente non sc̃a.¬

Expanded text:
m quod dictum est, Deus, in nomine tuo salvum me fac, et in virtute tua judica me . Per judicium quippe Dei fit ipsa bonorum malorumque discretio, ut liberandi a malo, non perdendi cum malis, boni ad dexteram segregentur . Propter quod ille clamabat, Judica me, Deus: et quid dixerat velut exponens, Et discerne, inquit, causam meam de gente non sa
Abbreviated transcription (Latin):
unt precepta
queda tractan¬
darũ scͥptura¬
rum. quȩ stu¬
diosis earum
uideo ñ in c̃õ¬
mode posse
tradi: ut non sołu legendo alios qͥ
diuinarũ litterarũ oꝑta aꝑuerunt.
s ce aliis ipsi aꝑiendo ꝓficiant. Hȩc
tradere institui uolentib & ualenti¬
bus discere: si dns ac d̾s nr̃ ea que de
hac re cogitanti solet suggerere. etiã
scribenti mͥ ñ deneget. Qd̾ antequã
exordiar. uidet᷑ mͥ respondendũ ẽe
his qui hec rep̾hensuri st̃: aut rep̃¬
hensuri essent. si eos ante ñ placaremꝰ.
Qd̾ si ñnulli etiã post ista rep̃hende¬
rint: saltim alios ñ mouebunt. nec ab
utili studio adimperitiȩ pigritiã re¬
uocabunt: quos mouere possent. nisi
p̃monitos p̃paratosq inuenirent. Qi
dam enĩ rep̃hensuri sunt hoc opꝰ nr̃m:
cũ ea quȩ p̃cepturi sumꝰ ñ intellexeru.
Quicda uͦ cũ intellectis uti uoluerint.
conatiq fuerint scͥpturas diuinas
scdm hȩc p̃cepta tractare. neq ualu¬

Expanded text:
unt praecepta quaedam tractandarum Scripturarum, quae studiosis earum video non incommode posse tradi; ut non solum legendo alios qui divinarum Litterarum operta aperuerunt, sed et aliis ipsi aperiendo proficiant. Haec tradere institui volentibus et valentibus discere, si Deus ac Dominus noster ea quae de hac re cogitanti solet suggerere, etiam scribenti mihi non deneget. Quod antequam exordiar, videtur mihi respondendum esse his qui haec reprehensuri sunt, aut reprehensuri essent, si eos non ante placaremus. Quod si nonnulli etiam post ista reprehenderint, saltem alios non movebunt, nec ab utili studio ad imperitiae pigritiam revocabunt, quos movere possent, nisi praemunitos praeparatosque invenirent. 2. Quidam enim reprehensuri sunt hoc opus nostrum, cum ea quae praecepturi sumus non intellexerint. Quidam vero cum intellectis uti voluerint, conatique fuerint Scripturas divinas secundum haec praecepta tractare, neque valu
Abbreviated transcription (Latin):
ipsum ꝓximũ nunc ꝑfidem: ñ enĩ
scimus mortales corda mortalium.
Tunc aũt illuminabit dñs abscon¬
dita tenebrarũ. &e manifestabit cogi¬
tationes cordis: &e tunc laus erit uni¬
cuiq a dõ: quia id laudabitur et
diligetur a ꝓximo in ꝓximo: quod
ne lateat ab ipso illuminabitur dõ
Miuitur aũt cupiditas caritate
crescente: donec ueniat hic ad tan¬
tam magnitudinẽ. qua maior esse
non possit. Maiorem enĩ caritatem
nemo habet: quã ut anima suam
ponat qͥs ꝓ amicis suis. Ibi aũt qͥs
explicet quanta caritas erit: ubi
cupiditas quã uł cohercendo supe¬
ret nulla erit: Quã summa sanitaᷤ
erit: quando contentio mortis mil
nis finis: quod ipse uideris.
spernenda tua in xp̃o iħu studia ñ
putarem: bona de te credens. in ad¬
ac sperans. teq in eius membris plu¬
rimũ diligens. librũ ad te sicut
ualui. utinam tam cõmodum qm
plixum de fide et spe et caritate.
conscripsi. AMEN¬

Expanded text:
ipsum proximum nunc per fidem. Non enim ipsum proximum nunc per fidem. Non enim scimus mortales corda mortalium, tunc autem illuminabit Dominus abscondita tenebrarum, et manifestabit cogitationes cordis; et laus erit unicuique a Deo : quia id laudabitur et diligetur a proximo in proximo, quod ne lateat, ab ipso illuminabitur Deo. Minuitur autem cupiditas charitate crescente, donec veniat hic ad tantam magnitudinem, qua major esse non possit: Majorem enim charitatem nemo habet, quam ut animam suam quis ponat pro amicis suis . Ibi autem quis explicet quanta charitas erit ubi cupiditas quam vel coercendo superet nulla erit? quoniam summa sanitas erit, quando contentio mortis nullis finis, quod ipse videris uspernenda tua in Christo studia non putarem, bona de te credens in adac sperans, teque in ejus membris plurimum diligens, librum ad te, sicut valui, utinam tam commodum quam prolixum, de Fide, Spe et Charitate conscripsi.
Abbreviated transcription (Latin):
dicit apłs. finis aũt precepti est
caritas: de corde puro & conscientia
bona ce fide ñ ficta. Omĩs itaq p̃-¬
cepti finis caritas est: id ẽ ad carita¬
dem refertur omne p̃ceptum. Quod
uͦ ita fit uł timore penȩ. uł aliqua
intentione carnali. ut ñ referatur
ad ilła caritatẽ. quã diffundit sp̃c¬
sc̃s in cordib nr̃is. nondu fit quem¬
admodum fieri oportet: quamus
fieri uideatur. Caritas qͥppe ista.
di est et proximi: et utiq in his
duob preceptis. tota lex pendet &
ꝓphȩ. Adde euangłium. adde apł̃os:
non enĩ aliunde uox ista ẽ. finis p̃
cepti est caritas: &e dłs caritas ẽ. Quȩ¬
cumq gͦ mandat ds̃. ex quib unum
est ñ mechaberis: & quȩcũq ñ iuben¬
tur. s sp̃uali consilio monent᷑. ex qͥb
unũ est bonũ est homini mulierem
non tangere: tunc recte fiunt cum
referuntur ad diligendu d̃m. & pri¬
mum ꝓpt̾ dm: &e in hoc scło ce in futoͣ
Nunc dm ꝑ fidẽ. tunc ꝑspeciem: et

Expanded text:
inis praecepti est charitas de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta. Omnis itaque praecepti finis charitas est, id est, ad charitatem refertur omne praeceptum. Quod vero ita fit vel timore poenae, vel aliqua intentione carnali, ut non referatur ad illam charitatem quam diffundit Spirsanctus in cordibus nostris , nondum fit quemadmodum fieri oportet, quamvis fieri videatur. Charitas quippe ista Dei est et proximi: et utique in his duobus praeceptis tota Lex pendet et Prophetae . Adde Evangelium, adde Apostolos: non enim aliunde itas est . Quaecumque ergo mandat Deus, ex quibus unum est, Non moechaberis ; et quaecumque non jubentur, sed spirituali consilio monentur, ex quibus unum est, Bonum est homini mulierem non tangere : tunc recte fiunt, cum referuntur ad diligendum Deum, et proximum propter Deum, et in hoc saeculo, et in futuro; nunc Deum per fidem, tunc per speciem, et
Abbreviated transcription (Latin):
sissime qͥdem int̾ doctissimos
queri ac disputari potest. qd̾ utr̃u
ab homine inueniri possit ignoro:
quando incipiat homo in utero uiue
re. utrũ sit quędã uita &e occulta.
quȩ ñdum motib uiuentis appare¬
at. Nam negare uixisse puerperia
quȩ ꝑꝑt̾e̾a m̃bratim exẽcantur. ut
eiciantur ex uteris pregnantium.
ne matres quoq si mortua ibi relin¬
quãtur occidant: impudentia ni¬
mia uidetur. Ex quo aũt incipit
homo uiuere: ex illo utiq mori ĩa
potest. Mortuus uͦ ubicũq illi mors
potuit euenire: quomͦ ad resurrec¬
tionem ñ ꝑtineat mortuoꝵ. repꝑire¬

Expanded text:
sissime quidem inter doctissimos queri solet et disputari potest, quod utrum ab homine inveniri possit ignoro, quando incre; utrum sit quaedam vita et occulta, quae nondum motibus viventis appareat. Nam negare vixisse puerperia, quae propterea membratim exsecantur et ejiciuntur ex uteris praegnantium, ne matres quoque si mortua ibi relinquantur occidant, impudentia nimia videtur. Ex quo autem incipit homo vivere, ex illo utique jam mori potest. Mortuus vero, ubicumque illi mors potuit evenire, quomodo ad resurrectionem n
Abbreviated transcription (Latin):
&e monstra quȩ naseuntur et.
uiuunt. quãlibet eito moriantur.
aut resurrectura negabunt᷑. aut ita
resurrectura credenda sunt: ac ñ potiꝰ
correcta emendataq natura. Absit
enĩ ut ilłu̾ bimembrẽ qui nuꝑ nat᷑
est in oriente. de quo & fr̃s fidelissimi¬
qui eũ uiderunt. retulerunt. &e scẽ me
morie heronimꝰ presbit̃. scͥptum reli¬
quit: absit in quã ut unũ hominem
rum fuerat. si gemni nascerent᷑. resur
recturos existimemꝰ. Ita cęt̾a quȩ sin¬
guli quiq partus. uł ampliꝰ uł minꝰ
aliquid habendo. uł quadã nunia de¬
formitate monstra dicunt᷑. ad huma¬
nȩ naturȩ sigurã resurrectione re¬
uocabunt᷑: ita ut singłȩ animȩ singła
sua corpora obtineant: nullis coheren¬
tib etiam quȩcũq coherentia nata
fuerant. s seorsum sibi singulis sua m̃¬
bra gestantib: quib humani corporis
completur integritas.

Expanded text:
im monstra quae nascuntur et vivunt, quamlibet cito moriantur, aut resurrectura negabuntur, aut vitiata resurrectura credenda sunt; ac non potius correcta emendataque natura. Absit enim ut illum bimembrem qui nuper natus est in oriente, de quo, fratres dilectissimiqui eum viderunt retulerunt, et beatus Hieronymus presbyter scriptum reliquit. Absit, inquam, ut unum duplicem rum fuerat, si gemini nascerentur, resurrecturos existimemus. Ita caetera quae singuli quique partus vel amplius vel minus aliquid habendo, vel quadam nimia deformitate monstra dicuntur, ad humanae naturae figuram resurrectione revocabuntur; ita ut singulae animae singula sua corpora obtineant, nullis cohaerentibus etiam quaecumque cohaerentia nata fuerant; sed seorsum sibi singulis sua membra gestantibus, quibus humani corporis completur integritas.
Abbreviated transcription (Latin):
Ut ad ilłu redeatur qd̃ dñs ait. siqͥs
uoluerit tunicam tuã tollere: &e iu¬
dicio tecũ contendere. dimitte illz
ce palliũ: ce alio loco. qui abstulerit.
inquit tua. noli repetere. Phibuit
dicit ẽẽ delictũ. Tam̃ cũ sinit. in ȩccle¬
sia talia iudicia finiri int̾ fr̃s fr̃ib
iudicantib. extra eccliam uͦ terribi¬
liter uetat: manifestũ est etiã hic.
qͥd secd̾m ueniã concedat᷑ infirmis.
ꝓpter hȩc atq huiusmodi peccata. et
alia licet his minora. quȩ fiunt uer¬
boꝵ &e cogitationũ offensionib. apło
iacobo confitente atq dicente. in mul¬
tis enĩ offendimus om̃s: oportet ut¬
cotidie crebroq oremus d̃m. atq
dicamꝰ. dinũtte nobis debita nr̃a:
ne in eo quod sequit᷑ mentiamur.
sicut & nos dimittimꝰ debitorib nr̃is.
scripturis demonstrarent᷑ opinione
grauiora. Quis enĩ dicentẽ fri suo
fatue. reum gehennȩ putaret: nͥ ueri¬
tas diceret: Cui tam̃ uulneri sub¬

Expanded text:
Ut ad illud redeatur, quod Dominus ait, Si quis Ut ad illud redeatur, quod Dominus ait, Si quis voluerit tunicam tuam tollere, et judicio tecum contendere, dimitte illi et pallium ; et alio loco, Qui abstulerit, inquit, tua, noli repetere . Prohibudicit esse delictum. Tamen cum sinit in Ecclesia talia judicia finiri inter fratres fratribus judicantibus, extra Ecclesiam vero terribiliter vetat; manifestum est etiam hic quid secpter haec et hujusmodi peccata et alia licet his minora, quae fiunt, verborum et cogitationum offensionibus. Apostolo Jacobo confitente et dicente: In multis enim offendimus omnes. » Oportet quotidie crebroque exoremus Dominum, atque dicamus: « Dimitte nobis debita nostra, » ne in eo quod sequitur mentiamur, « sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Scripturis demonstrarentur opinione graviora. Quis enim dicentem fratri suo: Fatue, reum gehennae putaret, nisi Veritas diceret? Cui tamen vulneri sub
Abbreviated transcription (Latin):
Tale quiddam ẽ ubi dicit. Audet qͥs¬
quã ur̃m aduersus alterũ negocium
habens iudicari apud iniquos: ce non
apud scõs. Et paulopost. Secularia gͥ
iudicia si habueritis inquit: eos qui
contẽptibiles sunt in eccłia. hos collo
cate. Ad reuerentiã uobis dico. Sic
non ẽ inter uos quisquã sapiens. qui
possit frẽm suũ udicare s frat̃. cum
fr̃e iudicatur: & hoc apud infideles.
Nam &e hic poss putari. iudiciũ habe¬
re aduersus alterũ non ẽẽ peccatũ:
s tantumm᷑ id extra eccłiam uelle
iudicari: nͥ secutus adiungeret. Iã
qͥdem omnino delictũ ẽ int̾ uos: qͥa
iudicia habetis uobiscũ. Et ne qͥsꝙͣ
ita hoc excusaret. & diceret iustũ se
habere negociũ. s iniquitatẽ se pa¬
t quã uellet a se iudicũ sententia
remoueri: continuo talib cogitatio¬
nib uł excusationib occurrit:atq
ait. Quare ñ magis iniquitatẽ pati¬
mini: quare ñ potius fraudaminis

Expanded text:
Tale quiddam est ubi dicit: Audet quisTale quiddam est ubi dicit: Audet quisquam vestrum adversus alterum negotium habens judicari apud iniquos, et non apud sanctos? Et paulo post: Saecularia igitur judicia si habueritis, inquit, eos qui contemptibiles sunt in Ecclesia, hos cocate? ad reuerentiam uobis dico. sic non est inter uos quisquam sapiens, qui possit inter fratrem suum iudicare? sed frater cum fratre iudicatur, et hoc apud infNam et hic posset putari judicium habere adversus alterum non esse peccatum, sed tantummodo id extra Ecclesiam velle judicari, nisi secutus adjungeret: Jam quidem omnino delictum est inter vos, quia judicia habret justum se habere negotium, sed iniquitatem se pati, quam vellet a se judicum sententia removeri; continuo talibus cogitationibus vel excusationibus occurrit, atque ait: Quare non magis iniquitatem patimini? quare non potius fraudamini?
Abbreviated transcription (Latin):
uȩ sint aũt leuia quȩ gra¬
uia peccata: ñ humano s di¬
uino sunt pensanda iudicio. Ui¬
demus enĩ quȩd̃a ab ipsis qͦq apłis
ignoscendo fuisse concessa: quale il¬
lud est. quod ait uenerabilis pari¬
lus coniugib. Nolite fraudare in¬
uicem. nisi ex consensu ad tempus
ut uacetis orationi: & iterũ ad id¬
ipsum reuertiminr ne uos temptet
sathanas ꝑpt̃ incontinentiã ur̃ãm.¬
Quod putari poss ñ ẽẽ peccatũ. misce¬
ri scilicet coniugi ñ filioꝵ ꝓereandoꝵ
causa. quod bonũ est nuptiale: s carna¬
lis etiã uoluptatis. ut fornicationis. si¬
ue adulterii. siue cuiusqmͣ alteri im¬
mundiciȩ mortiferũ mału. qd̾ turpe
est etiã dicere. quo potest tẽptante.
sathana libido ꝑtrahere. incontinen¬
tium deuitet infirmitas. Poss gͦ ut
dixi hoc putari non eẽ peccatũ. nsi ad¬
didiss: hoc dico scd̾m indulgentiam.
ẽẽ peccatũ: cum dari ueniam facien¬
tibus apłica auctoritas fateatur.

Expanded text:
e sint autem levia, quae gravia peccata, non humano, sed divino sunt pensanda judicio. Videmus enim quaedam ab ipsis quoque Apostolis ignoscendo fuisse concessa: quale illud est quod venerabilis Paulus conjugibus ait, Nolite fraudare invicem, nisi ex consensu ad tempus, ut vacetis orationi; et iterum ad idipsum estote, ne vos tentet satanas Quod putari posset non esse peccatum, misceri scilicet conjugi, non filiorum procreandorum causa, quod bonum est nuptiale, sed carnalis etiam voluptatis, ut fornicationis, sive adulterii, sive cujusquam alterius immunditiae mortiferum malum, quod turpe est etiam dicere, quo potest tentante Satana libido pertrahere, incontinentium devitet infirmitas. Posset ergo, ut dixi, hoc putari non esse peccatum, nisi addidisset: Hoc autem dico secundum indulgentiam, esse peccatum neget, cum dari veniam facientibus apostolica auctoritas fateatur?