comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uanonis libris quoꝵ in scͥptio ẽ de gente ppłi romani.
qd̾ eisdẽ ũb̾ quibꝰ ibi legitur. ⁊ hic ponã. in celo inquit
mirabile extitit portentũ. Nam stellã ueñis nobilissimã
quam plautꝰ uespuginẽ. homerꝰ hesꝑon appellat pul¬
cherrimam dic̃s. Castor sẽbit tantum portentũ exctitisse
ut mutaret᷑ olorem. magnitudinẽ figurã. eursũ. q factũ
neq utiq antea neq p̾ea sit ħ factũ. ogygo rege dice¬
bant a drastꝰ eizenꝰ. ⁊ dion neapolites mathematiei no¬
biles. Hoc ẽte uauo tantꝰ aunctor portentũ ñ appellaret.
isi ẽ contͣ natam ud̾et᷑. Om̃a quippe portenta otͣ nat᷑a
dicimꝰ eẽ . s ñ sunt. Quomꝰ enĩ ẽ contͣ nat᷑am q̃ dĩ fit uo¬
luntate⁊ eum uoluntas tanti utiq conditoris condite
rei e̾q nat᷑a sit: Portentũ gͦ fit ñ contͣ nat᷑a. s contͣ quȩ
ẽ nota ñtura. Quis aũt portentoꝵ num̾at multitudinẽ.
quȩ historia gentiũ continent᷑: S nc̃ inħ libro uno

Expanded text:
libris, quorum inscriptio est: De gente populi Romani, quod eisdem uerbis, quibus ibi legitur, et hic ponam: \'In caelo, inquit, mirabile exstitit portentum: nam stellam Veneris nobilissimam, quam Plautus Vesperugiuem, Homerus Hesperon appellat, pulcherrimam dicens, Castor scribit tantum portentum exstitisse, ut mutaret colorem, magnitudinem, figuram, cursum; quod factum ita neque antea nec postea sit. Hoc factum Ogygo rege dicebant Adrastos Cyzicenos et Dion Neapolites, mathematici nobiles.\' Hoc certe Varro tantus auctor portentum non appellaret, nisi esse contra naturam uideretur. Omnia quippe portenta contra naturam dicimus esse; sed non sunt. Quo modo est enim contra naturam, quod Dei fit uoluntate, cum uolrei cujusque natura sit? Portentum ergo fit, non contra naturam, sed contra quam est nota natura. Quis autem portentorum numerat multitudinem, quae historia gentium continetur? Sed nunc in hoc uno
Abbreviated transcription (Latin):
qͣntomag̃ te miserabiliꝰ supplicantibꝰ parcet. qñ ut pairat
os sẽĩ ei orabunt: s ħ ipsi quod suis cordibꝰ suspicant᷑. ĩo
putant seͥpt̾as tacusse duunas. ut multi secorrigant
uł ꝓlixarum uł ec̃naꝵ timore penaꝵ. ⁊ fint qͥ possint ora
reꝓeis quiñ se corred̾int. Nec tñ opinant᷑ omĩm᷑ id eloq
diuuna taeuisse. Nam quo ꝑtinet inqͥunt q̃ septum ẽ qͣm
magna multitudo dulcedinis tuȩ d. qͣm ab condisti ti¬

Expanded text:
parcat omnes sancti eius orabunt! Sed hoc, quod ipsi suis cordibus suspicantur, ideo putant scripturas tacuisse diuinas, ut multi se corrigant uel prolixarum uel aeternarum timore poenarum, et sint qui possint orare pro eis, qui non se correxerint; nec tamen opinantur omni modo id eloquia diuina tacuisse. Nam quo pertinet, inquiunt, quod scriptum est: Quam multa multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti ti
Abbreviated transcription (Latin):
m̃bra quȩ hominem scandalizant ꝓ his hominibꝰ poñet.
quos ut sua m̃bͣ dexctͣ quis dilig̾̃. caq p̃ciꝑet amputari
bonum ẽ tͥ inquit debilẽ introire in uitã. qͣm duas
manus hñtem ire in gehennã in ignẽ in exetinguibilẽ.
uͥ umis eoꝵ ñ morit᷑. ⁊ ignis ñ extinguit᷑. Simłr de pede¬

Expanded text:
membra quae hominem scandalizant pro his hominibus poneret, quos ut sua membra dextra quis diligit, eaque praeciperet amputari: Bonum est tibi, inquit, debilem introire in uitam quam duas manus habentem ire in gehennam, in ignem inexstinguibilem, ubi uermis eo
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ptẽ am̃ dicimus eẽ facturũ. nec ab hac reddita
rõne dignant᷑. Nam quȩ melior ⁊ ualidior rõ de rebꝰ
nuntiauit quȩ fecisse monstrat᷑ : Ipse quippe faciet qr
se factum ẽẽ p̾dixẽ quȩ impossibilia putant᷑. qui ꝓmi¬
sit et fec̃. ut ab inc̾duł gĩbꝰ inc̃dibilia c̾d̾ent᷑. Si aut̃
respdent ꝓpt̾ea se ñ c̃ae quȩ de humanis semꝑ arsu
ris nec uinqͣm morit᷑is corꝑibꝰ dicimꝰ. qr humanoꝵ
corꝑoꝵ nat᷑am nouimꝰ longe aliã institutã uñ nec
illa rõ hinc reddi pot̾ quȩ de illis nat᷑is mirabilibꝰ red¬
debatur ut dici possit us ista nat᷑alis ẽ. rei hꝰ ista

Expanded text:
m deum dicimus esse facturum, nec reddita ratione dignantur. nam quae melior et ualidior ratio de rebus aenuntiauit, quae fecisse monstratur? ipse quippe faciet, quia se facturum ipse praedixit quae impossibilia putantur, qui promisit et fecit, ut ab incredulis gentibus incredibilia crederentur. Si autem respondent propterea se non credere quae de humanis sm morituris corporibus dicimus, quia humanorum corporum naturam nouimus longe aliter institutam, unde nec illa ratio hinc reddi potest, quae de illis naturis mirabilibus reddebatur, ut dici possit: \'Vis ista naturalis est, rei huius ista
Abbreviated transcription (Latin):
hoĩe ñ pot̾ rddi: Hie forte respondeant ꝓrsus noc ista s̃
nec ista ẽdimus falsa dehis dicta falsa consepta s̃.⁊ adi¬
ciant rõcinantes atq dicentes. si talia ẽdenda s̃ ẽdite ⁊
uos q̃ in eisdẽ litais ẽ relatum. fuisse uł eẽ qͣdã uen̾is
fanum atq ibi candelabrum ⁊ in eo luẽnã sub diuo
ila miraculoꝵ int̾irmabit᷑. si aut̃ adendũ ẽẽ cõcesserimꝰ.
firmabimus numina paganoꝵ. S nos fic̃ iam in libro
.xii. ħ oꝑis d̾ixi ñ hẽmꝰ necesse omĩa cđe quȩ hystoria
continet gentium. cum ⁊ ipsi int̾ se historiei siẽ ait uaro
quasi data oꝑa et quasi ex industria ꝑ multa dissentiãt.
S ea si uolumus c̃dimꝰ. q̃ ñ adũsant᷑ libris quibꝰ ñ dubita¬
mus oportẽ nos cd̾e. Dehis aut̃ miracłoꝵ locis. nob̾ ad
quȩ nos qͦ. possumꝰ exꝑiri. ⁊ eoꝵ testes ẏdoneos ñ difficile
ẽ inuenire. de isto at̃ fano uen̾̃is ⁊ luc̃na in extinguibili

Expanded text:
e composita. 1. Hic forte respondeant, Prorsus nec ista sunt, nec ista credimus, falsa de his dicta, falsa conscripta sunt; et adjiciant ratiocinantes, atque dicentes, Si talia credenda sunt, credite et vos quod in easdem litteras est relatum, fuisse vel esse quoddam Veneris fanum, atque ibi candelabrum, et in eo lucernam sub divo illa miraculorum infirmabimus; si autem credendum esse concesserimus, confirmabimus numina paganorum. Sed nos, sicut jam in librohabemus necesse omnia credere, quae historia continet gentium, cum et ipsi inter se historici, sicut ait Varro, quasi data opera et quasi ex industria per multa dissentiant; sed ea, si uolumus. credimus, quae non aduersantur libris, quibus non dubitamus oportere nos credere. De his autem miraculorum locis nobis ad quae nos quoque possumus experiri, et eorum testes idoneos non difficile est inuenire. De isto autem fano Veneris et lucerna inexstinguibili
Abbreviated transcription (Latin):
ten̾e non possit. Sic gͦ alit̾ qͣm nob̾ nota ẽ instiatet᷑
in resuirectione mortuoꝵ. S qm̃ istis ñ ẽdunt litãs
uͭ legitur qualis in paradiso iux̾it homo qͣntumq fu̾it
a necessitate mortis alienꝰ. quibꝰ utiq si c̃dent ñ cum ilł
de pena damnatoꝵ quȩ fut᷑a ẽ oposiꝰ ag̾emꝰ. de litũs
eoꝵ qui doctisimi ap̃ illos fuer̃ aliquid ꝓferendum ẽ qͦ¬

Expanded text:
go aliter, quam nobis nota est, instituetur in resurrectione mortuorum. Sed quoniam istis non credunt litteris, ubi legitur qualis in paradiso uixerit homo quantumque fuerit a necessitate mortis alienus quibus utique si crederent, non cum illis de poena damnatorum, quae futura est, operosius ageremus: de litteris eorum. qui doctissimi aput illos fuerunt, aliquid proferendum e
Abbreviated transcription (Latin):
aliqn̾ moritura sunt. ita dicẽmꝰ in fut᷑o scło fut᷑um salẽ.
quẽ fac̾et ignis ułut in aqͣ fluesce. eundẽq fac̾et aqua
ułut igne ẽpitare: Aut fut᷑um fontem cꝰ aqͣ in refrige¬
rio noctis sic ardeat ut ñ possit tangi. mestib uͦ diei sie
algeat ut ñ possit bibi. Aut fut᷑um lapidem uł eũ qͥ suo
calore manum ẽstͥngentis adureret. ł eũ qͥ uñeq acceusꝰ
extingui om̃ino ñ poss et cec̾a q̃ p̃t̾inissis aliis innum̃is
ꝯmemoranda int̾m duxi: ł gͦ in illo scło qd̾ fut᷑um ẽ. si di¬
de singłis reddite rõnem. nos ñ posse confitem᷑. eo qd istis ⁊
similibꝰ dĩ miris oꝑibꝰ infirmata mortalium iocinatio ui
ẽẽ ẽtissimum nicħ eoꝵ illi eẽ impossibile quec̃q uolũt
eiq nos ede p̃dicenti quẽ nec in potentẽ neq m̃tientẽ
possumus c̃cd̃e. hi tam̃ fidei rep̃hensores ex actore sa
rõnis. qͥd ad ista respon̾ent de quibꝰ rõ reddi ab hoĩe

Expanded text:
 in futuro saeculo futurum salem, quem faceret ignis uelut in aqua fluescere, eundemque faceret aqua uelut in igne crepitare; aut futurum fontem, cuius aqua in refrigerio noctis sic ardeat, ut non possit tangi, in aestibus uero diei sic algeat, ut non possit bibi; aut futurum lapidem, uel eum qui suo calore manum constringentis adureret, uel eum qui undecumque accensus exstingui omnino non posset, et cetera quae praetermissis aliis innumeris commemoranda interim duxi? Haec ergo in illo saeculo, quod futurum est, si direddite rationem\': nos non posse confiteremur, eo quod istis et similibus Dei miris operibus infirma mortalium ratiocinatio uinesse certissimum, nihil eorum illi esse inpossibile, quaecumque uoluerit; eique nos credere praedicenti, quem neque inpotentem neque mentientem possumus credere. Hi tamen fidei reprehensores exactoresque rationis quid ad ista respondent, de quibus ratio reddi ab homine
Abbreviated transcription (Latin):
scãm ipsos ab omĩ etiã corꝑis labe purgatas dirã eupidi¬
tatẽ qua rursꝰ incipiunt in corꝑa uelle reu̾ti. Uͥ aut̃ pot̾
eẽ cupiditas. ꝓfecto ⁊̃ dolor pot̾. F rustrata quippe eu¬
piditas. sine ñ ꝑueniendo quo tendebat. sie ammiten
Postremo si corꝑa faciunt. ut am̃ȩ doleant. cur eis dolorẽ
possunt. mortem u̾o infeire ñ possunt. nͥ qr ñ ẽ conseg̃ns
ut mortẽ faciat. q dolorẽ fac̃: Cur gͦ in ẽdibile ẽ ita igne

Expanded text:
m ipsos ab omni etiam corporis labe purgatas diram cupiditatem, qua "rursus incipiunt in corpora uelle reuerti." ubi autem potest esse cupiditas, profecto etiam dolor potest. frustrata quippe cupiditas sine non perueniendo quo tendebat sine amittendpostremo si corpora faciunt, ut animae doleant, cur eis dolorem possunt, mortem uero inferre non possunt, nisi quia non est consequens, ut mortem faciat quod dolorem facit? cur ergo incredibi
Abbreviated transcription (Latin):
ȩt̾nã. W in ꝓpħis q̃ cõmemorare longũ ẽ. nẽ ille nc̃ istȩ
ordo siquis inspiciat inuenit᷑. S ego istum qua causa
se humana corꝑa aĩata atq uiuentia ñ solũ numqͣm
enĩ ħ ad oĩptis nos refere potentiã. s aliqͦ ecempło ꝑ¬
suadĩ sͥ flagitant. Quibꝰ si respondebimꝰ ẽẽ aĩalia ꝓfecto
corruptibilia qr mortalia. quȩ tñ in mediis ignibꝰ uiuãt.
ñ nullũ ⁊̃ genus u̾miũ in aqͣꝵ calidaꝵ scat᷑rigine re¬
ꝑiri quaꝵ feruorem nemo ĩpune contrectat. illos aut̃
ñ solum sine ulla sui lesione ibi eẽ. s exetͣ ẽẽ ñ posse. aut
nolt̃ c̾de si ostñde ñ ualemus. autꝰ ualuerimꝰ siue ocłis
demonstrare res ipsas. siue ꝑtestes idoneos edoc̃ẽ nõ
satis eẽ ħ ad exemplũ rei de qua quęstio ẽ. cad ẽ inf̾ide¬
litate contendt̃. quia ħ aĩalia nec semꝑ uiuũt ⁊ illis

Expanded text:
eternam; et in prophetis, quod commemorare longum est, nunc ille, nunc iste ordo, si quis inspiciat, inuenitur. Sed ego istum qua causa se humana corpora animata adque uiuentia non solum numquam enim hoc ad Omnipotentis nos referre potentiam, sed aliquo exemplo persuaderi sibi flagitant. Quibus si respondebimus esse animalia profecto corruptibilia, quia mortalia. quae tamen in mediis ignibus uiuant; nonnullum etiam genus uermium in aquarum calidarum scaturrigine reperiri, quarum feruorem nemo inpune contrectat; illos autem non solum sine ulla sui laesione ibi esse, sed extra esse non posse: aut nolunt credere, si ostendere non ualemus; aut, si ualuerimus sine oculis demonstrare res ipsas siue per testes idoneos edocere, non satis esse hoc ad exemplum rei, de qua quaestio est, eadem infidelitate contendent, quia ha
Abbreviated transcription (Latin):
inc̃dibilẽ demonstrau̾o. aduiuabit me płimũ ut multo
facilius omĩ carens molestia imortalitas corpoꝵ in sẽs
fut᷑a c̃dat᷑. Nec a diuinis ordo istȩ abhorret eloquiis uͥ
aliqño quidẽ bonoꝵ bĩtudo pͥꝰ ponit᷑ ut ẽ illd̾. Qͥ bona
fecer̃ in resiurectionẽ uitȩ. qui aut̃ mala eger̃ in resuire

Expanded text:
incredibilem demonstrauero, adiuuabit me pluri- u mum, ut multo facilius omni carens molestia inmortalitas corporum in sanctis futura credatur. Nec a diuinis ordo iste abhorret eloquiis, ubi aliquando quidem bonorum beatitudo prius ponitur, ut est illud: Qui bona fecerunt, in resurrectionem uit
Abbreviated transcription (Latin):
corpꝰ q̃ dołe possit. nec possit mori. & ħ uñ scimꝰ : Nã
de corporibꝰ quis c̾tus ẽ demoniũ. utr̃ in eis doleant
qñ se affligi magnis cruciatibꝰ confitent᷑ : qͣ si respon¬
d̾etur t̾remĩ corpꝰ solidũ scł atq conspicuũ nullũ eẽ. atq¬
ut uno potius nomine id explicẽ. nullã eẽ carnẽ q̃ dołe

Expanded text:
corpus, quod dolere possit nec possit mori. et hoc unde scimus? nam de corporalibus quis certus est daemonum, utrum in eis doleant, quando se affligi magnis cruciatibus confitentur? quod si respondetur terrenum corpus solidum scilicet atque conspicuum nullum esse atqu
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑsicũ tenentis manum si uehem̃tiꝰ p̃mat᷑ adurere. ꝓpt̾
q̃ ab igne nom̃ accep̃. In eadẽ ꝑside gigni ⁊̃ lapidem
seleniten eꝰ intiorẽ candorẽ cum luna csẽẽ atq defic̃e.
In capadocia etiam uento eqͣs concipe. eosdemq fecus
ñ amplius tͥennio uiũe. Tylen indie insulam eo pre¬
feri cetis t̾ris. qd̾ om̃s arbor q̃ in ea gignit᷑ nũqͣm nui¬
dat᷑ tegnure folioꝵ. De his et aliis innum̃abilib mi¬
rabilib que historia ñ factoꝵ et tͣnsactoꝵ. s manenti¬
um locoꝵ tenet. mͥ añ aliud agenti ea q̃ ꝑseqͥ nimis
longũ ẽ. reddant rõnẽ si possunt infideles isti qͥ nolũt
diuinis litãs ed̾e. qͥd altud qͣm ñ putantes eas ẽẽ diui¬
sumat᷑. doleat neq moriat᷑. Raciocinatores uidelieet
magni qui de omĩbꝰ rebꝰ quas eẽ mirabiles constat poᷤᷤ¬
sint redd̃e iõnẽ. Reddant gͦ de his quȩ pauea pofuimꝰ.

Expanded text:
Persicum tenentis manum, si uehementius prematur, adurere, propter Persicum tenentis manum, si uehementius prematur, adurere, propter quod ab igne nomen accepit. In eadem Perside gigni etiam lapidem seleniten, cuius interiorem candorem cum luna crescere adque deficere. In Cappadocia etiam uento equas concipere, eosdemque fetus non amplius triennio uiuere. Tylon Indiae insulam eo praeferri ceteris terris, quod omnis arbor, quae in ea gignitur, numquam nudatur tegmine foliorum. De bis adque aliis innumerabilibus mirabilibus, quae historia non factorum et transactorum, sed manentium locorum tenet, mihi autem aliud agenti ea persequi nimis longum est, reddant rationem, si possunt, infideles isti, qui nolunt diuinis litteris credere; quid aliud quam non putantes eas esse diuisumatur, doleat neque moriatur; ratiocinatores uidelicet magni, qui de omnibus rebus, quas esse mirabiles constat, possint reddere rationem. lieddant ergo de his, quae pauca posuimus,
Abbreviated transcription (Latin):
s̃ litt̾is ñ gesta atq t̾nsacta s in locis quibꝰdã manentia.
Quo si quisꝙͣ ire uolu̾it ⁊ potũit. utr̃ uera sint explora¬
bit. s pauca ꝯmemoro. Agͥgentinũ siliciȩ sale phibet
cum fũ̾it admotꝰ igni uluit in aqua fluesce. eum uo ipsi
aque ułit in igne c̃pitare. Apud garamãtas quendã
fontem tam frigidũ diebꝰ ut ñ bibat᷑. tam feruidũ no¬
ẽtibꝰ ut non tangat᷑. In epiro aliĩ fontem unqͦ faces ut
in cetis extingunt᷑ accensȩ. s ñ ut in cet̾is accendunt᷑
extincte. Asbeston archadiȩ lapidẽ ꝓpt̾ea sic uocari.
q̃ accensus semeł iam ñ possit extingui. Rignũ cdã fic̃
egiptiȩ. ñ ut ligna cetã in aquis natare sed m̃s wq̃¬
p̃g̃iari. Ponia int̾ra sodomoꝵ gigni quidẽ ⁊ ad iati¬
tatis faciem ꝑuemitre. s morsu p̾suue tẽptata in fumũ
ae fauillam corio fatiscente uanesc̃e. Pẏriten lapidem

Expanded text:
sunt litteris, non gesta adque transacta, sed in locis quibusque manentia; sunt litteris, non gesta adque transacta, sed in locis quibusque manentia; quo si quisquam ire uoluerit et potuerit, utrum uera sint, explorabit; sed pauca commemoro. Agrigentinum Siciliae salem perhibent, cum fuerit admotus igni, uelut in aqua faquae, velut in igue crepitare. Apud Garamantas quemdam fontem tam frigidum diebus, ut non bibatur; tam fervidum noctitibus, ut non tangatur. In Epiro alium fontem, in quo faces, ut in caeteris, exstinguuntur accensae; sed, non ut in caeteris, accenduntur exstinctae. Asbeston Arcadiae lapidem propterea sic vocari, quod accensus semel jam non possit exstingui. Lignum cujusdam ficus Aegyptiae, non ut ligna caetera in aquis natare, sed mpraegrauari. Poma in terra Sodomorum gigni quidem et ad maturitatis faciem peruenire; sed morsu pressuue tentata in fumum ac fauillam corio fatiscente uanescere. Pyriten lapidem
Abbreviated transcription (Latin):
uidim ẽdidi. Quid etiam de isto magnete legĩm dicam
Quando iuxta eum ponit᷑ ad amans ñ rapit ferrum.  si
iani rapuerat. ut ei ꝓpinqͣuit mox remitit. India mit¬
tit hos lapides. s si eos nos cognitos iam desistimꝰ admi¬
rari. qͣntomag̃ illi a quibꝰ ueniunt si eos facillimos hñt.
sic forsitan hñt ut nos calcẽ. qͣm miro mͦ aqͣ feruescente
qua solet ignis exetingui. ⁊ oleo ñ feruescente qͦ solet igniꝰ
homines infideles qui cum diuina uł p̃tita uł fut᷑a
miracła p̃dicamꝰ quȩ illis exeꝑienda ñ ualemꝰ ostu̾dẽ.
excedunt enĩ uires m̃tis humanę existimant falsa eẽ
quȩ dicimꝰ. ipsi de tot mirabilibꝰ rebꝰ quas uid̾ẽ uł po¬
sumus uł uidemꝰ debent redd̾e rõnẽ. Qd̾ si fieri ab hoĩe
ñ posse ꝑuid̾int fatendũ ẽ eis ñ ĩo aliquid ñ fusse uł
ñ fut᷑um eẽ. quia r̃ iñ ñ pot̾ reddi. qũquidẽ s̃ ista de¬

Expanded text:
uiderim credidi. Quid etiam de isto magnete legerim dicam. uiderim credidi. Quid etiam de isto magnete legerim dicam. Quando iuxta eum ponitur adamans, non rapit femlID. et si iam rapuerat, ut ei propinquauerit, mox remittit. India mittit hos lapides; sed si eos nos cognitos iam desistimus admirari, quanto magis illi, a quibus ueniunt, si eos facillimos habent, sic forsitan habent, ut nos calcem, quam miro modo aqua feruescentem, qua solet ignis exstingui, et oleo non feruescentem, quo solet ignis ina uel praeterita uel futura miracula praedicamus, quae illis experienda non ualemus ostendere, excedunt enim uires mentis humanae, existimant falsa esse quae dicimus, ipsi de tot mirabilibus rebus, quas uel uidere possumus uel uidemus, debent reddere rationem. Quod si fieri ab homine non posse peruiderint, fatendum est eis non ideo aliquid non fuisse uel non futurum esse, quia ratio inde non potest reddi. quando quidem sunt ista
Abbreviated transcription (Latin):
feneum anulum raptum atq suspensũ. dem̃ tamꝙͣ
feno q̃ rapuerat nĩ dediss suam cõmunẽq fecis. idẽ
lapidi. sic alt̃ anulꝰ pͥori anulo eoherebat. Accessit eodẽ
ñ implicatoꝵ intͥnsecꝰ. s extͥnsecus adherentiũ qͣs cathe¬
na pepend̾at anuloꝵ. Quis istã uĩ lapides ñ stuꝑet
quȩ illi ñ solũm᷑ merat ueꝵ etiam ꝑ tot suspensa tͣnsi¬
bat. ⁊ inuisibilibꝰ ea uinculis subligabat: S multo ẽ mira
comꝑi. Seip̃m namq uidisse nairaũ. q̃madmodũ batha¬
nariꝰ qͦndam comes affrice eũ ap̃d eum conuiuaret᷑
suꝑ argentum posu̾it. Dem̃ sic̃ siebter mouebat manũ
qͣ lapidẽ tenebat ita feirũ desuꝑ mouebat᷑. atq argẽ¬
to medio nicħq patiente. c̃citatissimo cursu ae decursu
infra lapis ab homine supͣ ferrũ rapiebat᷑ a lapide. Dixi
qs̃ ipse conspexi. dixi qd̾ ab illo audiui. eui tamꝙͣ ipse

Expanded text:
ferreum annulum raptum atque suspensum; deinde tanquam ferreum annulum raptum atque suspensum; deinde tanquam ferro quod rapuerat, vim dedisset suam, communemque fecisset, idem lapidi, sic alter annulus priori annulo cohaerebat: accessit eodem culis nexis, non implicatorum intrinsecus, sed extrinsecus adhaerentium, quasi catena pependerat anulorum. Quis istam uim lapidis non stuperet, quae illi non solum inerat, uerum etiam per tot suspensa transibat et inuisibilibus ea uinculis subligabat? Sed multo est mircomperi. Se ipsum namque uidisse narrauit, quem ad modum Bathanarius quondam comes Africae, cum aput eum conuiuaretursuper argentum posuerit; deinde sicut subter mouebat manum, qua lapidem tenebat, ita ferrum desuper mouebatur, adque argento medio nihilque patiente concitatissimo cursu ac recursu infra lapis ab homine, supra ferrum rapiebatur a lapide. Dixi quod ipse conspexi, dixi quod ab illo audiui, cui tamquam ipse
Abbreviated transcription (Latin):
lapide legẽmꝰ siue audiremus: ⁊ in nr̃m excꝑim̃tum
uenire ñ poss. ꝓfecto aut m̃datium putaremꝰ aut
certe gͣndit̾ miraremur. Quaꝵ ũo reꝵ añ nr̃os ocłoᷤᷤ
cotidiana docuñta u̾sant᷑. ñ gen̾e minꝰ mirabili s
assiduitate ipsa uilescunt. ita ut ex ipsa indra quȩ
remota ẽ pars orb̾ a nob̾ desierimus ñ nulla mirari.
q̃ ad nos potuer̃ miranda ꝑduci. Adamantẽ lapidẽ
multi ap̃ nos hñt: ⁊ maxime artifices insignitoresq
gẽmaꝵ. Qui lapis nec feiro. nec igne. nec alia u ulla
ꝑhibetur p̾t̾ hircinũ sanguinẽ uinci.S qui eum
hñt atq nouer̃. numqͥd ita mirant᷑. ut hii quibꝰ pͥ¬
mum potentia eiꝰ ostñdit᷑: quibꝰ aut̃ ñ ostñdit᷑. for¬
tasse nec ẽdunt. Aut si c̃adunt in exꝑta mirant᷑. &̾ si con¬
tigit expiri. adhuc quidẽ m̃rant᷑ in solita. s assiduitas ex¬
piendi paulatim subthit ad mirationis in citam̃tum.

Expanded text:
lapide legeremus siue audiremus et in nostrum experimentum lapide legeremus siue audiremus et in nostrum experimentum uenire non posset, profecto aut mendacium putaremus aut certe granditer miraremur. Quarum uero rerum ante nostros oculos cottidiana documenta uersantur, non genere minus mirabili, sed ipsa adsiduitate uilescunt, ita ut ex ipsa India, quae remota est pars orbis a nobis, desierimus nonnulla mirari, quae ad nos potuerunt miranda perduci. Adamantem lapidem multi aput nos habent et maxime aurifices insignitoresque gemmarum, qui lapis nec ferro nec igni nec alia ui ulla perhibetur praeter hircino sanguine uinci. Sed qui eum habent adque nouerunt, numquid ita mirantur ut hi, quibus primum potentia eius ostenditur? Quibus autem non ostenditur, fortasse nec credunt; aut si credunt, inexperta mirantur; et si contigerit experiri, adhuc quidem mirantur insolita, sed adsiduitas experiendi paulatim subt
Abbreviated transcription (Latin):
ille corruptor ignis effic̃: Intueamur ⁊̃ miracłm cal¬
eis excepto eo de quo iam satis diximꝰ q̃ igne candeᷤᷤ¬
cat. quo alia tet᷑ reddunt᷑. ⁊̃ occultissime ab igne ig¬
nem concip̃. eumq iam gleba tangentibꝰ frigida tã
ꝓpt̃ quod eam uiuam calcẽ loquim᷑. ułit ipse ignis la¬
tens aĩa inuisibił uisibił corꝑis. lam uͦ qͣm mir̃ ẽ. qͥ cũ
exxtinguit᷑. tẽ accendit᷑. Ut enĩ occulto igne careat. aqͣ
feruescit. uñ feruentia cuncta frigescunt. Ułut ex¬
pirante gͦ illa gleba. discedens ignis qui latebat ap¬
paret. ac de iñ tanqͣm morte sic frigida ẽ. ut adiec¬
ta unda ñ sit arsura. ⁊ qͣm calicẽ uocabamꝰ uiuã uo¬
camus extinctã. Quid ẽ qd̾ hiuic miracło addi posse
uideatur: ẽt tam̃ addit᷑. Nam siñ adhibeas aꝙͣ. sed
oleum. q̃ mag̾ fomes ẽ ignis. nulla ẽ ꝑfusione uł
infusione feruescit. ħ miracłm si de aliquo indico

Expanded text:
ille corruptor ignis effecit? Intueamur etiam miraculum calille corruptor ignis effecit? Intueamur etiam miraculum calcis. Excepto eo, de quo iam satis diximus, quod igne candicat, quo alia taetra redduntur, etiam occultissime ab igne ignem concipit eumque iam gleba tangentibus frigida tam Propter quod eam uiuam calcem loquimur, uelut ipse ignis latens anima sit inuisibilis uisibilis corporis. Iam uero quam mirum est, quod, cum exstinguitur, tunc accenditur! Ut enim occulto igne careat, aquaferuescit, unde feruentia cuncta frigescunt. Velut exspirante ergo illa gleba discedens ignis, qui latebat, apparet, ac deinde tamquam morte sic frigida est, ut adiecta unda non sit arsura et quam calcem uocabamus uiuam, uocemus exstinctam. Quid est quod huic miraculo addi posse uideatur? et tamen additur. Nam si non adhibeas aquam, sed oleum, quod magis fomes est ignis, nulla eius perfusione uel infusione feruescit. Hoc miraculum si de aliquo Indico
Abbreviated transcription (Latin):
illi albescant. congruit tam̃ luci q̃ albũ ẽ. sic̃ nigrũ
tenebris. Cum itaq ignis in lignis ardeat ut lapides co
quat. ꝯt̾rios ht̃ non contͣriis rebꝰ effectꝰ. & si enim lapides
et ligna diu̾sa sunt. ñ cont̾ria tam̃ s̃. sic̃ albũ ⁊ nigrũ.
quoꝵ in lapidibꝰ unum fac̃ alter̃ in lignis. clarꝰ illos cla
rificans. hȩc obtuscans. eum in illis defic̾et. nisi in istis
uiu̾et. Quod in carbonibꝰ ñne miranda ẽ ⁊ tanta in¬
firmicas ut ictu lenissimo frangant᷑ p̾ssu facilimo cõ¬
t̾antur ⁊ tanta firmitas ut nullo humore corrumpat᷑.
nulla ȩtate uincant᷑: usq adeo ut eos subst̾ne soleant
qui limites figunt. ad comuncendũ litigatorẽ. quiqͣs
pꝰ qͣntalib tp̃ra extit̾it fixeumq lapidẽ limitẽ ñ ẽẽ con¬
tenait. Quis eos in t̾ra humida in fossos uͥ ligna pu¬
tresc̾ent tam dui durare in corruptibilit̾ posse. nͥ reꝑ

Expanded text:
illi albicent, congruit tamen luci quod album est, sicut nigrum illi albicent, congruit tamen luci quod album est, sicut nigrum tenebris. Cum itaque igniquat, contrarios habet in non contrariis rebus effectus. Nam etsi lapides et ligna diversa sint, contraria non sunt, sicut album et nigrum, quorum in lapidibus unum facit, alterum in lignis. Clarus irificans, haec obfuscans, cum in illis deficeret, nisi in istis uiueret. Quid, in carbonibus nonne miranda est et tanta infirmitas, ut ictu leuissimo frangantur, pressu facillimo conterantur, et tanta firmitas, ut nullo umore corrumpantur, nulla aetate uincantur, usque adeo ut eos substernere soleant, qui limites figunt, ad conuincendum litigatorem, quisquis post quantalibet tempora exstiterit fixumque lapidem limitem non esse contenderit? Quis eos in terra umida infossos, ubi ligna putescerent, tamdiu durare incorruptibiliter posse nisi rerum
Abbreviated transcription (Latin):
appoñet᷑ ħ auis. De cuiꝰ pectore pulpaꝵ qͣntũ uisũ ẽ
decerptum seruari ussimꝰ. Qd pꝰ dieꝵ tantũ spatiũ
qͣnto alia caro quec̃q cocta putresc̾et ꝓlatum atq ob¬
latum. nicħ nr̃m offend̾ olfatũ. Itemq repositũ pꝰ
dies ampliꝰ qͣm . xxx. id ẽ q̃ erat inuentum ẽ. Idẽq pꝰ
annũ. nisi qd̾ aliqͣntum corpulentiȩ ficeioris ⁊ contͣccio¬
ris fuit. Quis plileȩ dedit uł tã frigidã ium. ut ob¬
rutas niues seruet. uł tam feruidã. ut poma ĩmat᷑a
mat᷑et : De ipso igne mira quis explicet. quo queq ad¬
usta nigrescunt. cum ipse sit lucidꝰ. ⁊ pene omĩa q̃ ambit¬
⁊ lambit colore pulcherrimꝰ decolorat. atq exc pruna
fulgida carbonẽ tet̾rimũ reddit: neq id quasi regula¬
rit̾ definitũ ẽ. Nam e contrio lapides igne candente
ꝑ cocti.⁊ ipsi fuint eandidi⁊ ⁊ qͣmius mag̃ ille rubeat

Expanded text:
apponeretur haec avis: de cujus pectore pulparum, quantum visum est, apponeretur haec avis: de cujus pectore pulparum, quantum visum est, decerptum servari jussimus: quod post dierum tantum spatium, quanto alia caro quaecumque cocta putresceret, prolatum atque oblatum, nihil nostrum offendit olfactum. Itemque repositum post dies amplius quam triginta idem quod erat inuentum est, idemque post annum, nisi quod aliquantum corpulentiae siccioris et contractioris fuit. Quis paleae dedit uel tam frigidam uim, ut obrutas niues seruet, uel tam feruidam, ut poma inmatura maturet? De ipso igne mira quis explicet, quo quaeque adusta nigrescunt, cum ipse sit lucidus, et paene omnia, quae ambit et lambit, colore pulcherrimus decolorat adque ex pruna fulgida carbonem taeterrimum reddit? Neque id quasi regulariter definitum est; nam e contrario lapides igne candente percocti et ipsi fiunt candidi, et quamuis magis ille rubeat,
Abbreviated transcription (Latin):
am̃as faciunt. quas tam̃ ñ ĩo mori cogunt : ñ ẽ gͥ ne¬
cessarium fut᷑e mortis argum̃tũ dolor. Qua ꝓpt̾ siẽ¬
scͥpser qͥ nat᷑as anĩaliũ curiosiꝰ indagar̃. salamandra
in ignibꝰ uiuit. ⁊ quidã notissimi. sicilie montes qui
tanta tꝑris duit᷑nitate ac uetustate usq nẽ ⁊ deinceps
flãmis estuant atq integͥ ꝑseũant. satis idonei testes
sunt. ñ om̃e q̃ ardet absumi ⁊ aĩa uidicat ñ om̃e qͣ dołe
pot̾ posse ⁊̃ mori. Qd adhue a nob̾ reꝵ poscunt᷑ eocẽ¬
pla. quibꝰ doccamus ñ ẽẽ inc̾dibile. ut hominũ corꝑa
⁊ sine detͥm̃to ardeant sine int̾itu doleant. habebit
enĩ tẽ istam carnis sub̾a qualitatẽ. ab illo inditã qͥ
tã miras ⁊ uarias tot rebꝰ indidit quas uidemꝰ. ut eas
qr multȩ sunt ñ mirem᷑. Quis enĩ nͥ d̾s c̾ator om̃ĩũ
dedit carni pauonis mortui ne putresc̾e̾t: Qd̾ cũ au¬
ditu in c̃dibile uid̾etur eueñ ut ap̃ cartaginẽ nob̾ cocta

Expanded text:
mas faciunt, quas tamen non ideo mori cogunt? Non est igitur necessarium futurae mortis argumentum dolor. CAPUT Iscripserunt qui naturas animalium curiosius indagarunt, salamandra in ignibus uiuit et quidam notissimi Siciliae montes, qui tanta temporis diuturnitate ac uetustate usque nunc ac deinceps flammis aestuant adque integri perseuerant, satis idonei testes sunt non omne, quod ardet, absumi et anima indicat non omne, quod dolere potest, posse etiam mori: quid adhuc a nobis rerum poscuntur exempla, quibus det sine detrimento ardeant, et sine interitu doleant? Habebit enim tunc istam carnis substantia qualitatem ab illo inditam, qui tam miras et varias tot rebus indidit, quas videmus, ut eas, quia multae sunt, non miremur. Quis enim nisi Deus creator omnium dedit carni pavonis mortui ne putresceret? Quod cum auditum incredibile videretur, evenit ut apud Carthaginem nobis cocta
Abbreviated transcription (Latin):
mors erit. qñ nec uiu̾e anĩa potit dm̃ ñ hñdo. nec do¬
loribꝰ corꝑibꝰ carere moriendo. ꝑma mors am̃ã nolentẽ
pellit e corꝑe. scd̾a mors aĩam nolentẽ tenet in corpe.
Ab utͣq morte cõmunit̾ idhẽt᷑. ut qd̾ ñ uult am̃a & suo
corꝑe paciat᷑. Attendunt aut̃ isti contͣdictores nullã
ẽẽ nc̃ carnẽ quȩ dolorẽ pati possit mortẽq ñ possit:⁊ ñ
attendunt eẽ tñ aliqͥd tale qd corꝑe maiꝰ sit. Ipsa qͥppe

Expanded text:
mors erit, quando nec uiuere anima poterit deum non habendo nec domors erit, quando nec uiuere anima poterit deum non habendo nec doloribus corporis carere moriendo. prima mors animam nolentem pellit e corpore, secunda mors animam nolentem tenet in corpore: ab utraque morte communiter id habetur, ut quod non uult anima de suo corpore patiatur. Attendunt autem isti contradictores nullam esse nunc carnem, quae dolorem pati possit mortemque non possit, et non attendunt esse tamen aliquid tale, quod corpore maius sit. ipse quippe
Abbreviated transcription (Latin):
cum uitȩ potiꝰ sit indiciũ: et si enĩ q̃rimus utr̃ semꝑ
possit unĩe. c̾tum tñ ẽ uiu̾e õẽ q̃ dolet. dolorẽq om̃e nͥ
in re uiuente eẽ ñ posse. Necesse ẽ gͦ ut iiuat dolens. ñ ẽ
necesse ut occidat dolor. qr nec corꝑa ista mortalia iutiq
moritura omnis dolor occid̾. ꝙ ut dolor aliquis possit
occidẽ. illa causa ẽ qmĩ sic ẽ anĩa conexa huie corꝑi. ut
sũmis doloribꝰ cedat atq discedat. qñ et ipsa ꝯpago mẽ¬
broꝵ atq uitalium sic infirma ẽ. ut eã uĩ quȩ magnũ
uł sũmum dolorẽ fac̃. ñ ualeat sustiñe. Tẽ aut̃ tali
corꝑi aĩa ⁊ eo conectitur mͦ. ut illd̾ uincłm sic̃ nulla tꝑriᷤᷤ
longitudine soluit᷑. ita nullo dolore rumpat᷑. Proiũ ĩ si
caro nc̃ tał nulla ẽ. quȩ sensum doloris ꝑpeti possit
mortẽq ñ possit. erit tam̃ tẽ tał caro quał nẽ ñ ẽ. sic̃
tał erit ⁊ mors quał nẽ ñ ẽ. Non enĩ nulla s sempit̾na

Expanded text:
cum uitae potius sit indicium? etsi enim quaerimus, utrum semper possit uiuere, certum tamen est uiuere omne, quod dolet, doloremque omnem nisi in re uiuente esse non posse. necesse est ergo, ut uiuat dolens, non est necesse, ut occidat dolor, quia nec corpora ista mortalia et utique moritura omnis dolor occidit et, ut dolor aliquis possit occidere, illa causa est, quoniam sic est anima conexa huic corpori, ut summis doloribus cedat atque discedat; quoniam et ipsa compago membrorum atque uitalium sic infirma est, ut eam uim, quae magnum uel summum dolorem facit, non ualeat sustinere. tunc autem tali corpori anima et eo conectetur modo, ut illud uinculum, sicut nulla temporis longitudine soluitur, ita nullo dolore rumpatur. proinde etiam si caro nunc talis nulla est, quae sensum doloris perpeti possit mortemque non possit, erit tamen tunc talis caro, qualis nunc non est, sicut talis erit et mors, qualis nunc non est. non enim nulla, sed sempiterna
Abbreviated transcription (Latin):
a corꝑe. cum in eo loco dol ubi ledit᷑ corpꝰ. Sic̃ enĩ dicimꝰ
corꝑa sentientia ⁊ corꝑa uiuentia. cum ab am̾a sit corꝑiᷤᷤ
sensus ⁊ uita. ita corꝑa dicimus ⁊ dolentia cum dolor
corꝑis nͥ ab aĩa cẽ ñ possit. Dolet itaq am̃a cum corꝑe.
in eo loco eiꝰ uͭ aliquid oting̃ ut doleat. dolet ⁊ sola qͣm¬
us sit in corꝑe. eum aliqua causa ⁊̃ inuisibili tͥstis ẽ ipsa
corꝑe incolumi. dolet ⁊̃ ñ in corꝑe constituta. Nã utiq
dolebat diues ille ap̃ inferos. qñ dicebat crucior in hac
flamina. Corpus aut̃ nec ex aĩȩ dol. nec am̾atum sine
aĩa dolet. Si gͦ adolore argum̃tũ recte sum̃et᷑ ad mor¬
tem. ut iõ mors poss occid̾ẽ. quia potuit accid̾e. ⁊ dolor.
mag̃ ad am̃ã ꝑtin̾et mori ad qͣm mag̃ ꝑtinet ⁊ dołe.
Cum u̾o illa q̃ mag̃ dołe pot̾ ñ possit mori. qͥd mom̃ti¬
aufert. cur illa corꝑa qmĩ futura sunt in doloribꝰ ĩo ⁊̃

Expanded text:
a corpore, cum in eo loco dolet, ubi laeditur corpus. Sicut ergo dicimus corpora sentientia et corpora uiuentia, cum ab anima sit corpori sensus et uita: ita corpora dicimus et dolentia, cum dolor corpori nisi ab anima esse non possit. Dolet itaque anima cum corpore in eo loco eius, ubi aliquid contingit ut doleat; dolet et sola, quamuis sit in corpore, cum aliqua causa etiam inuisibili tristis est ipsa corpore incolumi; dolet etiam non in corpore constituta; nam utique dolebat diues ille aput inferos, quando dicebat: Crucior in hac flamma. Corpus autem nec exanime dolet nec animatum sine anima dolet. Si ergo a dolore argumentum recte sumeretur ad mortem, ut ideo mors possit accidere. quia potuit accidere et dolor, magis ad animam pertineret mori, ad quam magis pertinet et dolere. Cum uero illa, quae magis dolere poaffert, cur illa corpora, quoniam futura sunt in doloribus, ideo etiam
Abbreviated transcription (Latin):
pͥma facta ẽ. angłi creati intelligant᷑. ⁊ int̾ scõs
angłos ⁊ inmundos fuisse discretũ ũ dictum ẽ.
⁊ diuisit ds̃ int̾ lucem ⁊ tenebras. ⁊ uocauit ds̃
lucẽ diẽ. ⁊ tenebras nocauit noctẽ. Solus qͥppe¬
ille ista discñe potuit. qui potuit ętiam pͥus¬
nob̾ notissimum diẽ ⁊ noctẽ.i. int̾ hanc lucem ⁊
has tenebras iuilgatissimas sensibꝰ nris. lumina¬
ria celi ut diuid̾ent ymꝑaũ. fiant inquit lum¬
naria infirmamĩto cęli. ut luceant suꝑ tr̾am.⁊⁊ di¬
uidant int̾ diem ⁊ nocte. Et paulopost. & fecit
inquit ds duo luminaria magna. luminare maiꝰ
in pͥncipio diei ⁊ luminare minus in pͥncipio noc¬
tis. ⁊ stellas. & posuit illa ds̃ infirmam̃to cęli
⁊ tenebras. Int̾ illam u̾o lucem quę sc̃ã societas¬

Expanded text:
illa facta est, angeli creati intelleguntur, inter sanctos illa facta est, angeli creati intelleguntur, inter sanctos angelos et inmundos fuisse discretum, ubi dictum est: Et diuisit Deus inter lucem et tenebras; et uocauit Deus lucem diem et tenebras ille ista discernere potuit, qui potuit etiam priusnobis notissimum diem et noctem, id est inter hanc lucem et has tenebras, uulgatissima sensibus nostris luminaria caeli ut diuiderent imperauit: Fiant, inquit, luminaria in firmamento caeli, ut luceant super terram et diuidant inter diem et noctem; et paulo post: Et fecit, inquit, Deus duo luminaria magna, luminin principia diei, et luminare minus in principia noctis; et stellas: et posuit illa Deus in firmamento coeli, et tenebras . Int
Abbreviated transcription (Latin):
dentes. Sic̃ gͦ ista contͣria contͣ apposita. sermo¬
nis pulcͥtudinẽ reddunt. ita quadã ñ u̾boꝵ s
do componit᷑. Aꝑtissune hoc positum ẽ in libro
ȩccłiastico isto mͦ. Contͣ malum bonum e.⁊ contͣ
mortẽ uita. sic̃ contͣ pnĩ pecc̃or.⁊ sic intuere ĩ oĩã
oꝑa altissimi. bina. bina. unũ contra unũ. Quã¬
ius itaq diuini sermonis obscuritas etiam ad hoc
sit utilis. quod plures sententias u̾itatis parit. ⁊
in lucẽ noticiȩ ꝓduc̃. dũ alius eum sic aliꝰ sic intel¬
ligit. ita tamen ut quod in obscuro loco intelligi¬
tur. uł attestatione reꝵ manifestarũ uł aliis lo¬
cis minime dubiis asserat᷑. siue cum multa tctã¬
tur ad id quoq ꝑueniat᷑ quod sensit ille qui scͥp¬
sit. siue id lateat s ex occasione tractandȩ ꝓfunde
obscuritatis alia quedam u̾a dicant᷑. ñ mͥ udet᷑
ab oꝑibꝰ dĩ absurda sentencia. si cum lux illa

Expanded text:
dentes. dentes. nis pulchritudinem reddunt; ita quadam, non verborudo componitur. Apertissime hoc positum est in libro Ecclesiastico, hoc modo: Contra malum bonum est, et contra mortem vita: sic contra pium peccator. Et sic intuere in omnia opera Altissimi, bina et bina, unum contra unum CAis itaque diuini sermonis obscuritas etiam ad hoc sit utilis, quod plures sententias ueritatis parit et in lucem notitiae producit, dum alius eum sic, alius sic intellegit ita tamen ut, quod in obscuro loco intellegitur, uel adtestatione rerum manifestarum uel aliis locis minime dubiis adseratur: siue, cum multa tractantur, ad id quoque perueniatur, quod sensit ille qui scripsit, siue id lateat, sed ex occasione tractandae profundae obscuritatis alia quaedam uera dicantur: non mihi uidetur ab operibus Dei absurda sententia, si, cum lux prima
Abbreviated transcription (Latin):
futurȩ malignitatis eiꝰ ñ erat utiq ignatꝰ. s ħ¬
uidebat quȩ bona de malo eiꝰ eẽt ipse fadasle
ꝓptẽa psalmus ait. dracho hic quem finaeslis
illudendũ ei. ut in eo ipso qd̾ eũ finae lict
taqͣm pulcherimum carm̃ ex quibꝰdã quasi an¬
athetis honestaret. Antitheta enĩ quȩ appellãt᷑.
in ornam̃tis ȩlocutionis s̃ decentissima. quȩ latinȩ¬
ut appellent᷑. opposita uł quod exp̾ssius dr̃ contͣ¬
posita. Non ẽ apud nos huiꝰ uocabuli consuetu¬
do. cum tamen eisdem ornamentis locutionis: ĩ
sermo latinus utatur. immo linguȩ omĩĩ. his
antithetis ⁊ paulus apłs in scda ad corintios epła
illum locum suaint̾ explicat. uͥ dic̃. ꝑ arma uiᷤ¬
ticiȩ a dextris ⁊ asimistris. ꝑ głam ⁊ ignobilita¬
ueraces: Ut qui ignoramur.⁊ cognoscimꝰ. quasi
morientes. ⁊ ecce uiuimus. Ut coereiti. ⁊ mortifica¬
ti. ut tristes semꝑ aut̃ gaudentes. Sic̃ egen młtoᷤ
aut̃ ditantes. tamqͣm nicħ hñtes. ⁊ omĩa possi¬

Expanded text:
futurae malignitatis eius non erat utique ignarus et praeuidebat quae bona de malo eius esset ipse facturus: propterea psalmus ait: Draco hic, quem finxisti ad inludendum ei, ut in eo ipso quod eum finxit, licet tanquam pulcherrimum carmen ex quibusdam quasi antithetis honestaret. Antitheta enim quae appellantur, in ornamentis elocutionis sunt decentissima, quae latineuel appellentur obposita, uel, quod expressius dicitur, contraposita. Non est aput nos huius uocabuli; consuetudo, cum tamen eisdem ornamentis locutionis etiam sermo Latinus utatur, immo linguae omnium gentium. His antithetis et Paulus apostolus in secunda ad Corinthios epistula illum locum suauiter explicat, ubi dicit: Per arma iustitiae dextra et sinistra: per gloriam et ignobilitaueraces, ut qui ignoramur et cognoscimur, quasi morientes et ecce uiuimus. ut coerciti et non mortificati, ut tristes semper autem gaudentes, sicut egeni multos autem ditantes, tamquam nihil habentes et omnia possi
Abbreviated transcription (Latin):
formam. uite normam nemo cunctat᷑. Tria & s
efficiat. natura. doctrina. uisus. Natura ingeno.
doctrina scientia. usus fructu diuidicandꝰ ẽ. Noe
ignoro qd̃ ꝓpͥe fructus fruentis. usus utentis sit.
atq hoc int̾ eẽ uideatur. qd ea refrui dicim᷑. quȩ
nos non ad alid̃ referenda nisi ꝑse ipsa delectat.
uti u̾o ea re qͣm ꝓpt̾ aliud querius. Uñ tp̃ralibꝰ
magis utendum ẽ qͣm fruendũ. ut frui meream᷑
et̾ms. non sic̃ ꝑu̾si qui fru uolunt mimo. uti

Expanded text:
formam, uitae summam nemo cunctatur. Tria etiformam, uitae summam nemo cunctatur. Tria etiefficiat: natura, doctrina, usus; natura ingenio, doctrina scientia, usus fructu diiudicandus est. Nec ignoro, quod proprie fructus fruentis, usus utentis sit, adque hoc interesse uideatur, quod ea re frui dicimur, quae nos non ad aliud referenda per se ipsa delectat; uti uero ea re, quam propter aliud quaerimus unde temporalibus magis utendum est, quam fruendum, ut frui mereamur aeternis; non sicut peruersi, qui frui uolunt nummo, uti
Abbreviated transcription (Latin):
plinam tͥꝑtitã ẽẽ uoluerunt. imino tͥꝑtitam eẽ
am̃adu̾t̾e potuerunt. Neq enĩ ipsi instituer̃. ut
ita ẽẽt. s ita ẽẽ potuis inuener̃. Cuiꝰ una pars
appellaretur phisica. alt̾a logica. t̾cia ȩthica.
Quaꝵ nomina litina iam multoꝵ litt̾is frequen¬
tata sunt. ut nat᷑alis. rationał. moxałq uoca¬
rentur. Quas ętiam in octauo libro breuit̾
strinximus. non quo sit consequens ut isti in
tribꝰ aliquid scđ̃m dm̃ de tͥnitate cogitau̾int. qͣmis
plato pͥmus istam distributionẽ reꝑisse ⁊ cõm̃dasse
dicatur. cui neq naturarũ omĩũ auctor nisi ds
uisus ẽ neq intelligentiȩ dator. neq amoris quo
bene bẽq uiuit᷑ inspirator. S certȩ cum ⁊ de natͦ
reꝵ.⁊ de ratione indagandȩ u̾itatis.⁊ de boni fino
ad que cuncta quȩ agimis refferre debemꝰ dũs
eaꝵ quid quisq sectetur multiplea discrepantia
sit opimonum. eẽ tñ aliqͣm nature causã. scientis

Expanded text:
e animaduertere potuerunt neque enim ipsi instituerunt ut ita esset. sed ita esse potius inuenerunt, cuius una pars appellaretur physica, altera logica, tertia ethica quarum nomina Latina iam multorum litteris frequentata sunt, ut naturalis, rationalis moralisque uocarentur; quas etiam in octauo libro breuiter strinximus; non quo sit consequens, ut isti in his tribus aliquid secundum Deum de trinitate cogitauerint, quamuis Plato primus istam distributionem repperisse et commendasse dicatur, cui neque naturarum omnium auctor nisi Deus uisus est neque intellegentiae dator neque amoris, quo bene beateque uiuitur, inspirator. Sed certe cum et de natura rerum et de ratione indagandae ueritatis et de boni fine, ad quem cuncta quae agimus referre debemus, diuersi earum quid quisque sectetur multiplex discrepantia sit opinionum, esse tamen aliquam naturae causam, scientiae
Abbreviated transcription (Latin):
eẽt. quod ds humorem ftuuidũ ⁊ frigidũ ac ꝑħ
grauem in suꝑiore om̃ibꝰ cęt̾is humani corporis
parte posuerit. isti trutinatores elem̃toꝵ neqͣꝗͣ
cred̾ent. ⁊ si auctoritati eiꝰdẽ scͥpture subditi eẽnt
aliqͥd aliud intelligendũ eẽ censerent. S qm̃ si
diligent̾ singła scrutemur atq tͣctemꝰ. quȩ in
illo diuino libro de constitutione mundi scͥpta
sunt.⁊ multa dicenda ⁊ a ꝓposito instituti oꝑis
longe dirigendũ ẽ. iamq de duabꝰ istis duisis
int̾ se atq contͣriis societatibꝰ angłoꝵ inquibꝰ s̃
quedam exordia duaꝵ ętiam in rebꝰ humanis
ciuitatum de quibꝰ deinceps dice institui. qͣntũ
satis ẽẽ uisum ẽ disputauimꝰ. hunc quoq librũ¬

Expanded text:
esset, quod Deus umorem fluuidum et frigidum ac per esset, quod Deus umorem fluuidum et frigidum ac per hoc grauem in superiore omnibus ceteris humani corporis parte posuerit, isti trutinatores elementorum nequaquam crederent, et si auctoritati eiusdem scripturae subditi essent, aliquid aliud ex hoc intellegendum esse censerent. Sed quoniam, si diligenter singula scrutemur adque tractemus, quae in illo diuino libro de constitutione mundi scripta sunt, et multa dicenda et a proposito instituti operis longe digrediendum est, iamque de duabus istis diuersis inter se adque contrariis societatibus angelorum, in quibus sunt quaedam exordia duarum etiam in rebus humanis ciuitatum, de quibus deinceps dicere institui, quantum satis esse uisum est, disputauimus: hunc quoque libru
Abbreviated transcription (Latin):
aqͣs q̃ ꝑu̾sissime atq impie uanitatis ẽ. negent
qͥram factas a dõ. qm̃ nusqͣm scͥptum ẽ. dix̃ ds̃.
fiant aquȩ. Quod possunt simili uanitate etiã de
t̾ra dic̾e. Nusqͣm enim legitur. dix̃ ds̃ fiat t̾ra. S
inquiunt scͥptum ẽ. In pͥncipio fec̃ ds celum ⁊ t̾rã.
Illic g̾ ⁊ aqua intelligenda ẽ. Uno enĩ nomine
utrũq comp̃hensum ẽ. Nam ipsiꝰ ẽ mare sic̃ in psal¬
mo legr̃. ⁊ ipse fec̃ illud. ⁊ aridam t̾ram manꝰ eiꝰ fin¬
aerunt. S hi qui in nomine aquaꝵ quȩ suꝑ celos
sunt angłos intelligi uolunt pond̾ibꝰ elem̃toꝵ
mouentur. ⁊ ido non putant aqͣꝵ fluuidã gͣuẽq
nat᷑am in suꝑioribꝰ mundi locis potuisse constitui.
Am̃ scã̾m rationes suas si ipsi hominẽ fac̾e̾ possent.
bi enim sedes ẽ flegnatis. scd̃m dĩ opus utiq ap¬
tissimȩ. Scđm istoꝵ aut̃ comecturã tã absurde.
ut si hoc nesciremus ⁊ in ħ libro similit̾ scͥptum

Expanded text:
quod peruersissimae adque inpiae uanitatis est, negent quidam factas a Deo, quoniam nusquam scriptum est: Dixit Deus: Fiant aquae. Quod possunt simili uanitate etiam de terra dicere; nusquam enim legitur: Dixit Deus: Fiat terra. Sed, inquiunt, scriptum est: In principio fecit Deus caelum et terram. Illic ergo et aqua intNam ipsius est mare, sicut in psalmo legitur, et ipse fecit illud, et aridam terram manus eius finxerunt. Sed hi, qui in nomine aquarum, quae super caelos sunt, angelos intellegi uolunt, ponderibus elementorum mouentur et ideo non putant aquarum fluuidam grauemque naturam in superioribus mundi locis potuisse constitui; qui secundum rationes suas, si ipsi hominem facere possent, Ibi enim sedes est phlegmatis, secundum Dei opus utique aptissime, secundum istorum autem coniecturam tam absurde, ut, si hoc nesciremus et in hoc libro similiter scriptum
Abbreviated transcription (Latin):
ioħes apłs dic̃. Abinitio abłs peccat. Hẽ ex quo ereatꝰ
ẽ iusticiam recusauit. qͣm ñ pia dõ subiecta uo¬
luntas hr̃e ñ poss. Huic sentenciȩ quis qͥs adqͥescit.
non cum illis hereticis sapit idest manicheis:⁊ si
que aliȩ partes ita sentiunt. quod suã quandã
ꝓpͥam tãqͣm exadu̾so qͦdam pͥncipio abłs hat
nat᷑am mali. qui tanta uanitate desipiunt. ut
cum u̾ba ista ęugłica in auctoritate nob̾cũ hañt.
nõ attendant ñ dicisse dñm aueritate alienꝰ fuit.
s in u̾itate ñ stetit. uͥ au̾itate lapsũ intelligi uo¬

Expanded text:
olus ait: Ab initio diabolus peccat, hoc est, ex quo creatus est, iustitiam recusauit, quam nisi pia Deoque subdita uoluntas habere non posset. Huic sententiae quisquis adquiescit, non cum illis haereticis sapit. id est Manichaeis, et si quae aliae pestes ita sentiunt, quod suam quandam propriam tamquam ex aduerso quodam principio diabolus habeat naturam mali; qui tanta uanitate desipiunt, ut, cum uerba ista euangelica in auctoritate nobiscum habeant, non adtendant non dixisse Dominum: A ueritate alienus fuit; sed: In ueritate non stetit
Abbreviated transcription (Latin):
obscuritas huiꝰ ꝑtͣctata sententię. qi ⁊ si uolund¬
tẽ auctoris lib̾ huuis indagare nequimꝰ. a regii
tñ fidĩ quȩ ꝑ alias eiꝰdem auctoritatis sac̃s lita
satis fidelibꝰ nota ẽ. non ab horruimꝰ & si enĩ ce¬
poralia hic cõmemorata sunt oꝑa dĩ. hñt ꝓcil
tationis finẽ nr̃a ꝑuenit intentio. ut homode
ẽ ꝑfecta. nullomͦ angłos p̃t̾misisse credat᷑. siue
in pͥncipio quia pͥmo fec̃. siue qd̾ conuenientiꝰ
intelligr̃ in pͥncipio qr in u̾bo ungenito fec̃. eum¬
septum sit. in pͥncipio fec̃ ds̃ celum ⁊ t̾ram. Quibꝰ

Expanded text:
obscuritas huius pertractata sententiae, quia, etsi uoluntobscuritas huius pertractata sententiae, quia, etsi uoluntatem auctoris libri huius indagare nequiuimus, a regula tamen fidei, quae per alias eiusdem auctoritatis sacras litteras satis fidelibus nota est, non abhorruimus. Etsi enim corporalia hic commemorata sunt opera Dei, habent procul tationis finem nostra peruenit intentio, ut homo Deesse perfecta, nullo modo angelos praetermisisse credatur siue in principio, quia primo fecit, siue quod conuenientius intellegitur, in principio, quia in Verbo unigenito fecit, scriptum sit: I
Abbreviated transcription (Latin):
amore fumantẽ. ⁊ qm̃ sic̃ scͥptum ẽ. ds̃ suꝑbis re¬
sistit humilibꝰ aut̃ dat gr̃am. illam in celis cȩloꝵ
habitantẽ. istã iñ deiectã inħ infimo aerio celo
tumultuantẽ. illã luminosa pietate tͣnquillã. isti
tenebrosis cupiditatibꝰ tbulentã. illam dĩ nuitu
clem̃t̾ subuenientẽ. uiste ulciscentẽ. istã suo fastu
subdendi ⁊ nocendi libidine exestuantẽ. illã ut
quantũ uult consulat dĩ bonitate ministrã. ista
ne qͣntũ uult noceat dĩ bonitate frenata. illã hus
illudentẽ ut nolens ꝓsit ꝑsecutionibꝰ suis. hanc
illi inuidentẽ cum ꝑ eg̾nos colligit suos. nos gͦ
has duas societates angłicas dispares int̾ se ath¬
aliã uͦ nat᷑a bonã s uoluntate ꝑu̾sã. aliis ma¬
nifestioribꝰ diuinaꝵ scͥpturaꝵ testimoniis decla¬
ratas. quod ȩtiam in ħ libro cui nom̃ ẽ genesis lu
tenebraꝵq uocabulis significatas existimaniꝰ

Expanded text:
superbis resuperbis resistit, humilibus autem dat gratiam, illam in caelis caelorum habita.item, istam inde deiectam in hoc infimo aerio caelo tumultuantem; illam luminosa pietate tranquillam, istam tenebrosis cupiditatibus turbulentam; illam Dei nutu clementer subuenientem, iuste ulciscentem, istam suo fastu subdendi et nocendi libidine exaestuantem; illam, ut quantum uult consulat, Dei bonitati ministram, istam, ne quantum uult noceat, Dei potestate frenatam; illam huic inludentem ut nolens prosit persecutionibus suis, hanc illi inuidentem, cum peregrinos colligit suos, — nos ergo has duas societates angelicas inter se aliam uero natura bonam, sed uoluntate peruersam, aliis manifestioribus diuinarum scripturarum testimoniis declaratas, quod etiam in hoc libro, cui nomen est genesis, lucis tenebrarumque uocabulis significatas existimauimu