comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
telligere placet: ñ abre erit & illud dixisse
iħm. qͥa ñ uenit soluere legẽ s ad implere.
in hec tͥ nr̃a displicet expositio: aliã quęre.
tantũne iħm m̃titũ dicere cogaris. aut te
necesse sit uideũ fieri. ne etiã nc̃ legẽ solue¬
re ꝑseueres. quã ipse ñ soluit. Et tam̃ hoc si
mͥ nazareorũ obicera qͥsquã qͦs alii simma¬
chianos appellant. qͦd eni iħs dixerit ñ se ue¬
nisse soluere legẽ: aliqͣntisꝑ hȩsissẽ. incertꝰ
qͥd ei responderẽ. Nec ĩmerito. Ueniebat eni
corpore atq animo simul lege obsitꝰ ac ꝓ¬
pħis. Nã huiꝰmodi qͦs aio. & circuncisione por¬
tant. & obseruant sabbatũ. & porcina ac re¬
liqͥs abstinet huiꝰmodi quȩ lex p̾cepit. sub. xp̃i¬
ani quãuis nominis ꝓfessione decepti etiã ip
si ut intelligi dat᷑ hoc ipso capitulo qͦ & tu.¬
qͥa xp̃c ñ ad soluendã legẽ se uenisse dixe¬
rit s ad implendã. Quare cũ talibꝰ esset mͥ

Expanded text:
tellegere placet, non ab re erit et illud dixisse tellegere placet, non ab re erit et illud dixisse Iesum, quia non uenit soluere legem, sed adinplere. sin haec tibi nostra displicet expositio. aliam quaere: tantum ne Iesum mentitum dicere cogaris, aut te necesse sit Iudaeum fieri. ne etiam nunc legem soluere perseueres, quam ipse non soluit. Et tamen hoc si mihi Nazaraeorum obiceret quisquam, quos alii Symmachianos appellant, quod enim Iesus dixerit non se uenisse soluere legem, aliquantisper haesissem incertus, quid ei responderem. nec inmerito; ueniebat enim corpore atque animo simul lege obsitus ac prophetis. nam huiusmodi, quos aio, et circumcisionem portant et obseruant sabbatum et porcina ac reliquis abstinent huiusmodi, quae praecepit lex, sub christiani quamuis nominis professiosi, ut intelligi datur, hoc ipso capitulo quo et tun ad soluendam legem se uenisse dixerit. sed ad inplendam. quare cum talibus esset mihi
Abbreviated transcription (Latin):
ista quȩ inrecte uiuente conscientia conser¬
uant᷑. fide ꝑdilectionẽ oꝑante cõplent᷑. Illa
uͦ quȩ in ꝓmictente significatione uersata st̃.
reb redditis transiert̃. Ita & ipsa ñ soluta s
impleta st̃. qͥa ea ñ irrita nec fallacia xp̃c os.
tendit. cũ id qͦd eorũ significatione ꝓmitteba.¬
tur. exhibuit. Nonitaq sicut faustꝰ opinat᷑.
quȩdã dñs iħs ad impleuit. quȩ abantiqͥs i̾tis
iã dicta erant ante legẽ moiseos. sicuti ÷ ñ
occides. qͦd ñ contrario redarguit s magis
firmauit cũ & abira & aconuitio reuoca¬
uit. quȩdã uͦ soluit quȩ ꝓpͥa uidebant᷑ le-¬
gis hebreorũ. sicuti ÷ oculũ poculo. dentẽ ꝓ

Expanded text:
ista. quae in recte uiuente conscientia conseruantur, fide per dilectionem operante conplentur; illa uero, quae in promittente significatione uersata sunt, rebus redditis transierunt. ita et ipsa non soluta. sed adinpleta sunt, quia ea non inrita nec fallacia Christus ostendit, cum id quod eorum significatione promittebatur exhibuit. Non itaque. sicut Faustus opinatur. quaedam dominus Iesus adinpleuit. quae ab antiquis iustis iam dicta erant ante legem Moyseos, sicuti est: non occides. quod non contrario redarguit, sed magis firmauit. cum et ab ira et a conuicio reuocauit. quaedam uero soluit. quae propria uidebantur legis Hebraeorum, sicuti
Abbreviated transcription (Latin):
qͥhec ñ intelligebant: in ea ꝑuersitate man¬
sert̃. ut & gs cogerent iudaitare. Hi sunt.
qͥs faustꝰ symmachianoꝵ uł natareoꝵ nomẽ
cõmemorauit. qͥusq ad nr̃a tẽpora iã qͥdẽ in
exigua. s ad huc tam̃ uł inipsa paucitate ꝑdu
nient᷑. qͥd eos xp̃c soluere uenerit potiꝰ quã ad¬
implere. qͥi xp̃iani ñ obseruant quȩ ibi p̾cep¬
tebat᷑ & ideo ñ obseruent magis quia eadẽ
ꝓmissa iã xpc̃ impleuit. nec adhuc ꝓmit¬
tunt᷑ qͥa iã impleta st̃. eorsq ꝓmissiua signa
ineis t̃minari debuert̃. qͦs fides xp̃i hȩc ad¬
implentis iã talib imbutos inuenerat.: Nũ¬
qͥd enĩ ñ obseruant xp̃iani qͦd inilla script᷑a

Expanded text:
qui haec non intellegebant, in ea peruersitate manqui haec non intellegebant, in ea peruersitate manserunt, ut et gentes cogerent iudaizare. hi sunt, quos Faustus Symmachianorum uel Nazaraeorum nomine commemorauit, qui usque ad nostra tempora iam quidem in exignientur, quod eos Christus solvere venerit potius quam adimplere, quia Christiani non observant quae ibi praeceptebatur, et ideo non obseruent magis, quia eadem promissa iam Christus inpleuit, nec adhuc promittuntur, quia iam inpleta sunt, eorumque promissiua signa in eis terminari debuerunt, quos fides Christi haec adinplentis iam talibus inbutos inuenerat? numquid enim non obseruant christiani, quod in illa scriptura
Abbreviated transcription (Latin):
nata uideret᷑ : si aut̃ & gͣentib imponeret᷑.
aut ñ xp̃i ꝓmittendi causa instituta esse
aut adhuc xp̃m ꝓmittere putaret᷑. Primꝰ
itaq popłs dĩ. ant᷑e quã xp̃c ueniret legem
ꝓpħasq adimplere: illa om̃ia quȩ hc̃ ꝓ̃mit¬
tebant obseruare iubebat᷑. lib ineisꝰ qui
hec qͥ ꝓtinerent int elligebant: seruus aut̃
ieis qͥhoc ñ intelligebant. Posterior uͦ popłs
accedens adfidẽ qua iã xp̃c uenisse. passus
esse. ac resurrexisse pͣdicabat᷑: inis qͥdẽ ho¬
minibꝰ qͦs iã talib sacram̃tis institutos eadẽ
fides inuenerat. nec cogebat᷑ ista obseruare
nec ꝓhibebat᷑. Iniis aut̃ qͥtalib uacui. nul¬
la generis. nulla consuetudinis. nulla con¬
gruentiȩ necessitudine retenti crediderant
etiã ꝓhibebat᷑. ut ꝑ eos iã inciꝑa apparere.
plente: iã oporter& cessare. Hoc gͥ tẽꝑam̃¬
displicuisset qͥbꝰdã excircuncisione credentibꝰ

Expanded text:
nata uideretur, si autem et gentibus inponeretur, nata uideretur, si autem et gentibus inponeretur, aut non Christi promittendi causa instituta esse, aut adhuc Christum promittere putaretur. primus itaque populus dei, antequam Christus ueniret legem prophetasque adinplere, illa omnia, quae hunc promittebant, obseruare iubebatur: liber in eis, qui haec quo pertinerent intellegebant. seruus autem in eis, qui hoc non intellegebant. posterior ergo populus accedens ad fidem, qua iam Christus uenisse, passus esse ac resurrexisse praedicabatur, in his quidem hominibus, quos iam talibus sacramentis institutos eadem fides inuenerat, nec co ebatur ista obseruare nec prohibebatur; in his autem, qui tal bus uacui nulla generis, nulla consuetudinis uel congruentiae necessitudine retenti crediderant, etiam prohibebatur, ut per eos iam inciperet adparere iplente iam oportere cessare. hoc igitur temperamedisplicuisset quibusdam ex circumcisione credentibus,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑant ȩccłam ꝑturbare. qͦd gentiles addĩpo¬
płm accedentes ñ solennit᷑ ꝓseliti fierent in
carnis circuncisione. & cętis huiꝰce modi ob¬
seruationibꝰ legis. Atq inhis erant qͥhoc idõ
fieri magnoꝑe insistebant: qͥa timebant
iuudeos int̃ qͦs uersabant᷑. Contra hos apłs
paulꝰ multa scripsit. Nã in horũ simulatio¬
nẽ etiã petrũ aaductũ. fr̃na obiurgatio¬
ne correx̃. S postea quã inunũ apłi cot¬
gregati. etiã concilio suo censuert̃ gs̃ ad
huiꝰmodi oꝑa legis ñ esse cogendas: displi¬
cuit qͥbꝰdã excircuncisione xp̃ianis. ñ ualen¬
tib m̃te disceruere illos solos abhuiꝰ modi
obseruationibꝰ ũ fuisse ꝓhibendos: qͦs fides quȩ
reuelata ÷ his ia imbutos inuenerat. Ut in
eis iã consũmaret᷑ ipsa actio ꝓpħica: qͦs an¬
te adimpletionẽ ꝓphetiȩ iã tenuerat. Ne si
& abipsis remoueret᷑. imꝓbata potiꝰ quã t̾mi¬

Expanded text:
perant ecclesiam perturbare, quod gentiles ad dei poperant ecclesiam perturbare, quod gentiles ad dei populum accedentes non sollemniter proselyti fierent in carnis circumcisione et ceteris huiuscemodi obseruationibus legis. atque in his erant, qui hoc ideo fieri magnopere insistebant, quia timebant Iudaeos, inter quos uersabantur. contra hos apostolus Paulus multa scripsit; nam in horum simulationem etiam Petrum adductum fraterna obiurgatione correxit. sed posteaquam in unum apostoli congregati etiam concilio suo censuerunt gentes ad huiusmodi opera legis non esse cogendas, displicuit quibusdam ex circumcisione christianis non ualentibus mente discernere illos solos ab huiusmodi obseruationibus non fuisse prohibendos, quos fides, quae reuelata est, his iam inbutos inuenerat, ut in eis iam consummaretur ipsa actio prophetica, quos ante adinpletionem prophetiae iam tenuerat, ne si et ab ipsis remoueretur, inprobata potius quam termi
Abbreviated transcription (Latin):
gis oꝑib putarent suã spẽ salutẽq conti¬
neri: tanquã a certa ꝑnicie uetarent᷑ Un¬
de .ẽ. illud apłi. Ecce ego paulꝰ dico uob̃: qͥa
si circuncidamini xp̃c uob nichil ꝓderit.
Circuncidamim. scilicet sic̃ ipsi uolebant. sic̃
eis aqͥb̾dã depͤuatis ꝑsuasũ erat. qͦd sine his le-¬
gis oꝑibꝰ salui esse non possent. Nã cũ gs̃ ad
xp̃i fidẽ ita uenirent maxime ꝑpauli apłi
p̃dicationẽ sic̃ uenire debuert̃: ut nullis eiꝰ¬
modi obseruationibꝰ onerarent᷑ qͥa & insoli¬
ta ista maxime circuncisionẽ grandes ȩta¬
te reformidantes de t̾rerent᷑ a fide. & ñ ita
nati ut talibꝰ sacram̃tis imbuerent᷑ si more
ad fidẽ. ut iã exgentib uenire oportebat: ñ
intelligentes qͥ excircuncisione uenerant
cur sibi illa ꝑmissa essent. & cuir gentibꝰ ĩpo¬
nenda ñ essent. qͥbꝰdã carnalibꝰ seditionibꝰ coe¬

Expanded text:
gis operibus putarent suam spem salutemque contigis operibus putarent suam spem salutemque contineri, tamquam a certa pernicie uetarentur. unde est illud apostoli: ecce ego Paulus dico uobis, quia si circumcidamini, Christus uobis nihil proderit, circumcidamini scilicet, sicut ipsi uolebant, sicut eis a quibusdam deprauatis persuasum erat, quod sine his legis operibus salui esse non possent. nam cum gentes ad Christi fidem ita uenirent, maxime per Pauli apostoli praedicationem, sicut uenire debuerunt, ut nullis eiusmodi obseruationibus onerarentur — quia et insolita ista, maxime circumcisionem, grandes aetate reformidantes deterrerentur a fide, et non ita nati, ut talibus sacramentis inbuerentur, si more ad fidem, ut iam ex gentibus uenire oportebat, non intellegentes qui ex circumcisione uenerant, cur sibi illa permissa essent. et cur gentibus inponenda non essent, quibusdam carnalibus seditionibus coe
Abbreviated transcription (Latin):
qͥa ita nati erant atq institutĩ: siuert̃ eos
apłi patriũ ritũ traditionẽq seruare. & eos
qͥb hoc opꝰ erat ut congruerent illoꝵ tardi¬
tati moribꝰq monuert̃. Inde ÷ qͦd timocheũ
iudea matre & greco patre natũ. ꝓpt̃ illo ᷤᷤ
ad qͦs tales cũ eo uenerat etiã circuncidit
apłs. atq ipse int̾ eos morẽ huiꝰ modi custo¬
diuit. ñ simulatione fallaci s consilio pru¬
denti. Neq enĩ ita natis & ita institutis noxia
erant ista. quãuis iã nessent significandis fu¬
turis necessaria. Magis qͥppe noxiũ erat. ea
tanquã noxia ꝓhib̾e iniis hominibꝰ: usq ad
nerat: ut iã decet̾o qͥ nulla tali necessitu¬
dine tenerent᷑. s exdiuerso ueluti parie¬
rent᷑. Si aut̃ his qͥ excircuncisione uenerant
talibꝰq sacram̃tis adhuc dediti erant. ul¬
tro uellent sic̃ timotheus conferre congru¬
entiã: ñ ꝓhiberent᷑. Uerũ si in huiꝰ modi le¬

Expanded text:
quia ita nati erant atque instituti, siuerunt eos quia ita nati erant atque instituti, siuerunt eos apostoli patrium ritum traditionemque seruare et eos, quibus hoc opus erat, ut congruerent illorum tarditati moribusque. monuerunt. inde est quod Timotheum iudaea matre et graeco patre natum propter illos, ad quos tales cum eo uenerat, etiam circumcidit apostolus atque ipse inter eos morem huiusmodi custodiuit non simulatione fallaci, sed consilio prudenti; neque enim ita natis et ita institutis noxia erant ista, quamuis iam non essent significandis futuris necessaria. magis quippe noxium erat ea tamquam noxia prohibere in his hominibus, usque ad nerat, ut iam de cetero, qui nulla tali necessitudine tenerentur, sed ex diuerso ueluti parierentur. si autem his, qui ex circumcisione uenerant talibusque sacramentis adhuc dediti erant. ultro uellent, sicut Timotheus, conferre congruentiam, non prohiberentur, uerum si in huiusmodi le
Abbreviated transcription (Latin):
surꝰ & resurrecturꝰ. Cũ ideo magis hȩc non
soluerit s adimpleuerit: qͥa iã ñ ꝓmittit᷑
nascituxꝰ. passurꝰ. resurrecturꝰ. qͦd illa sacra¬
m̃ta qͦdã mͦ ꝑsonabant: s annunciat᷑ qͦd natꝰ
sit. passus sit. resurrexit. qͦd hȩc sacram̃t a
quȩ a xpĩanis agunt᷑ iã ꝑsonant. Qui gͦ ue¬
nit legẽ & ꝓpħas ñ soluẽre s adimplere:
ipsa adimpletione abstulit ea ꝑquȩ adhuc
ꝓmittebat᷑ implendũ qͦdiã constat impletũ.
t anquã si uerba ista toller&e. nasciturꝰ. passu¬
rꝰ resurrecturꝰ. quȩ cũ hȩc futura essent rec¬
Tt dicebant᷑: & instituera dici. natꝰ ẽ. pastꝰ
est. resurrex̃. quȩ illis cõpletis & obhoc ab¬
latis recte dicunt᷑. Sic̃ gͦ ista uerba. ita illa
ideo tolli mutariq debuert᷑. Eͦo pͥmis xp̃i¬
anis qͥ exiudeis crediderant. donec cont᷑ tã
aniturnã consuetudinẽ paulatĩ ꝑsuadere¬
tur atq adintellectũ ꝑfectũ ꝑdu̾ceret᷑. &

Expanded text:
eo magis haec non soluerit, sed adinpleuerit, quia iam non promittitur nasciturus. passurus, resurrecturus, quod illa sacramenta quondam personabant, sed adnuntiatur, quod natus sit, passus sit, resurrexerit. quod haec sacramenta, quae a christianis aguntur, iam personant. qui ergo uenit legem et prophetas non soluere sed adinplere, ipsa adinpletione abstulit ea, per quae adhuc omittebatur inplendum, quod iam constat inpletum. tamquam si uerba ista tolleret "nasciturus, passurus, resurrecturus," quae cum haec futura essent, recte dicebantur, et institueret dici "natus est, passus est, resurrexit," quae illis conpletis et ob hoc ablatis recte dicuntur. Sicut ergo ista uerba, ita illa ideo tolli mutarique debuerunt, quod primis christianis, qui ex Iudaeis crediderant, donec contra tam diuturnam consuetudinem paulatim persuaderetur atque ad intellectum perfectum perduceretur, et
Abbreviated transcription (Latin):
dã uerã requie ꝑtin&. ñ obseruant xp̃ianiꝰ
Iunqͥd honore parentib xp̃ĩani ñ deferunt.
qͦd ibi p̃ceptũ. ẽ Nunqͥd a fornicationibꝰ. aut
homicidiis. aut furtis. aut falsis testimoniis.
a concupiscenda uxore ꝓximi. a concupiscen¬
da re ꝓximi ñ se tẽꝑant xpĩani quȩ omĩa
inilla lege conscripta st̃ Hȩc p̃cepta st̃
moꝵ ila sacram̃ta st̃ ꝓmissoꝵ. Hȩc ĩplent᷑
ꝑadinuantẽ grãm. illa ꝑ redditã ueritate

Expanded text:
dam ueram requiem pertinet, non obseruant christiani? numquid honorem parentibus christiani non deferunt, quod ibi praeceptum est ? numquid a fornicationibus aut homicidiis aut furtis aut falsis testimoniis, a concupiscenda uxore proximi <aut a concupiscenda re proximi non se temperant christiani? quae omnia in illa lege conscripta sunt. haec praecepta sunt morum, illa sacramenta sunt promissorum; haec inplentur per adiuuantem gratiam, illa
Abbreviated transcription (Latin):
nec te ipsũ putare credo: qͦd iłis hoc uerbũ
ꝓtulerit. ut nos hebreoꝵ legi ad dicer& ac
ꝓpħis. Ac ꝑ hoc si hȩc ñ fuit causa dicendi: il¬
nemo qͥ nesciat. Ex qͥb cũ idẽ colligerent legẽ
ac ꝓpħas suos abeodẽ solui: indignarent᷑ ne¬
cesse . ẽ. Ac ꝑhoc repͥm̃di furoris eors grã ñ ab
re fuerit dixisse. ut ñputarent qͥa uenisse
legẽ soluere s ad implere. Nec hoc ipsũ m̃ti¬
tꝰ÷. nec fefellit. Indifferent᷑ enĩ & absolute
nominauit legẽ. St̃ aut̃ legũ genera tria.
Unũ quidẽ hebreoꝵ: qͦd peccati & mortis pau¬
lus appellat. Aliuo uͦ gentiũ: qͦd naturale
uocat. Gentes enĩ inqͥt naturalit̾ quȩ legis
st̃ faciunt: & eiꝰ modi legẽ ñ habentes ipsi
sibi st̃ lex qͥostendunt opꝰ legis scriptũ in

Expanded text:
nec te ipsum putare credo, quod enim Iesus hoc uerbum nec te ipsum putare credo, quod enim Iesus hoc uerbum protulerit, ut nos Hebraeorum legi addiceret aut prophetis. ac per hoc, si haec non fuit causa dicendi, ilnemo qui nesciat. ex quibus cum idem colligerent legem ac prophetas suos ab eodem solui, indignarentur necesse est, ac per hoc reprimendi furoris eorum gratia non ab re fuerit dixisse, uti ne putarent, quia uenisset legem soluere, sed adinplere. nec hoc ipsum mentitus est nec fefellit: indifferenter enim et absolute nominauit legem. Sunt autem legum genera tria: unum quidem Hebraeorum, quod peccati et mortis Paulus appellat; aliud uero gentium, quod naturale uocat. gentes enim, inquit. naturaliter, quae legis sunt. faciunt; et eiusmodi legem non habentes ipsi sibi sunt lex, qui osten
Abbreviated transcription (Latin):
torũ celebrationibꝰ. uł locutionũ modis figura
cunt. Vnde nec uanȩ suꝑstitioni succũbimꝰ:
nec illud euangłii capitulũ falsũ. ẽẽ dicimꝰ nec
xp̃i discipłos nos negamꝰ. Quia ea ratione ue¬
ritatis quã ꝓmeis uiribꝰ totiens exposui: nop
aliã legẽ. nec alios ꝓpħas. quã eos qͦs catholica
ten& auctoritas: ñuenit soluege s adĩplere
Ion ueni soluere legẽ FAUSTꝰ
I& ꝓphas. s adimplere. Ecce iã consentio
dictũ. Quȩrendũ tam̃. ẽ : cur hoc dixerit iħs.
utrũne cõpalpandi iudeorũ furoris causa.
qͥa idẽ sacro scã s ab eodẽ conculcari uidentes
indignarent᷑: eũq acsi impiũ ac̃ male sanũ
ne audiendũ qͥdẽ existimarent nedũ seqͤn¬
dũ: añ ut nos qͥ ei credebamꝰ exgentibꝰ insti.¬
tuer& atq formaret. patient̃ ac morigere
mandator subire iugũ. qͦd ceruicibꝰ nr̃is
iudeors lex imponerae ac ꝓpħȩ.S hoc qͥdem

Expanded text:
ntorum celebrationibus, vel locutionum modis figuratntorum celebrationibus, vel locutionum modis figuratcunt. unde nec uanae superstitioni suc cumbimus nec illud euangelii capitulum falsum esse dicimus nec Christi discipulos nos negamus, quia ea ratione ueritatis, quam pro meis uiribus totiens exposui, non aliam legem nec alios prophetas quam eos, quos catholica tenet auctoritas, non uenit soluere, sed adinplon ueni soluere. legem et prophetas, sed adinplere. ecce iam consentio dictum. quaerendum tamen est, cur hoc dixerit Iesus. utrumne conpalpandi Iudaeorum furoris causa. quia idem sacrosancta sua ab eodem conculcari uidentes indignarentur eumque ac si inpium ac malesanum ne audiendum quidem existimarent, nedum sequendum, an ut nos, qui ei credebamus ex gentibus, institueret atque informaret patienter ac morigere mandatorum subire iugum, quod ceruicibus nostris Iudaeorum lex inponeret ac prophetae. sed hoc quidem
Abbreviated transcription (Latin):
falsitatis. Nec omĩa omĩa temere credunt
&ideo manicheo cȩt̾isq hereticis ñutiq cre¬
dunt. Net rationẽ exhominibꝰ dãnant : sed
quã uos dicitis esse rationẽ: ese conunct̃.
ideo urãm sectã falsissimã. fidẽ aut̃ catholi¬
cã uerissimã iudicant. Nec bonũ a contrario
separare formidant: s malũ ñesse naturã
qͥa contra naturã . ẽ. intelligunt. ñ gentẽ nescio
quã tenebrarũ aduersũ diuina regna suo pͥn¬
cipio nascentẽ & rebellantẽ. quȩ uere ãpliorem
formidinẽ intulit dõ ur̃o quã infantibꝰ maniȩ
Quippe quẽ dicitis ne sua m̃bra illiꝰ impetu cap¬
ta & uastata conspiciat: uelũ contra se posuis¬
se. Ainde nullas exhoc capitulo patiunt᷑ an¬
gustias. qͦd qͣsi legis & ꝓpħarũ p̃cepta ñ seruent:
quia & exgrã xp̃i habent legitimã caritatẽ dĩ
& ꝓximi. inqͥb duobꝰ pͣceptis tota lex pendet

Expanded text:
falsitatis. nec omnia temere credunt; falsitatis. nec omnia temere credunt; et ideo Manichaeo ceterisque haereticis non utique credunt. nec rationem ex hominibus damnant; sed quam uos dicitis esse rationem. errorem esse cideo uestram sectam falsissimam, fidem autem catholicam uerissimam iudicant. nec bonum a contrario separare formidant, sed malum non esse naturam, quia contra naturam est, intellegunt; non gentem nescio quam tenebrarum aduersum diuina regna a suo principio nascentem et rebellantem, quae uere ampliorem formidinem intulit deo uestro quam infantibus maniae; quippe quem dicitis, ne sua membra illius inpetu capta et uastata conspiciat, uelum contra se posuisse. proinde nullas ex hoc capitulo patiuntur angustias, quod quasi legis et prophetarum praecepta non seruent, quia et ex gratia Christi habent legitimam caritatem dei et proximi, in quibus duobus praeceptis tota lex pendet
Abbreviated transcription (Latin):
tilauit: & aries ꝓpt̃ innocentiȩ pͥncipatũ. &
hircꝰ ꝓpt̃ similitudinẽ carnis peccati. ut de pec¬
cato dãnira. peccatii. & si qͦd aliud sacrificiĩ
genꝰ expressiꝰ cõmemoraueris: ineo qͦq tͥ xp̃m
cisio. sue sabbatii. siue differentia ciborp. siue
ĩmolatio sacrificiorũ: om̃ia hȩc figurȩ nr̃ȩ fue
uenit : cũ ea quȩ iis p̃nunciabant᷑ impleuit
Attende cui contradicas. Cũ apło exapło dico.¬
om̃ia hȩc figurȩ nr̃e fuert̃. Nãsic̃ te mani¬
cheus impiã docuit ꝑuersitatẽ. ut ex euan¬
głio qͥd heresi tuã ñ impedit hoc accipias. qͦd
aut̃ impedit ñ accipias: sic nos apłs docuit
piã ꝓuisionẽ: ut qͥsqͥs nob̃ annunciauerit p̃t̃
id qͦd accepimꝰ: anathema sit. Unde xpiaNi
catholici & uos int̾zizania numerant. quia
dñs exposuit qͥd sint igania. ñ aliqͣ falsa ue¬
ris scripturis ĩmissa sic̃ tu int̾p̃taris: s homi¬
nes filios maligni. id ÷ imitatores diabolicȩ

Expanded text:
e principatum et hircus propter similitudinem carnis peccati, ut de peccato damnaret peccatum; et si quod aliud sacrificii genus expressius commemoraueris. in eo quoque tibi cisio siue sabbatum siue differentia ciborum siue inmolatio sacrificiorum: omnia haec figurae nostrae fuuenit, cum ea, quae his praenuntiabantur, inpleuit. adtende cui contradicas: cum apostolorae fuerunt. Nam sicut te Manichaeus inpiam docuit peruersitatem, ut ex euangelio, quod haeresim tuam non inpedit, hoc accipias, iquod autem inpedit, non accipias: sic nos apostolus docuit piam prouisionem, ut quisquis nobis adnuntiauerit praeter id. quod accepimus, anathema sit. unde christiani catholici et uos inter zizania numerant. quia dominus exposuit quid sit zizania non aliqua falsa ueris scripturis inmissa. sicut tu nterpretaris, sed homines filios maligni, id est imitatores diabolicae
Abbreviated transcription (Latin):
erã pacificꝰ. & alia multa. Qͦd aut̃ tẽꝑando a
uindicta & diligendo etiã malos. dm̃ imite¬
mͣ: habes ibi de ipso dõ id agente copiosũ locũ.
bi nanq scriptũ. ẽ. Multũ enĩ ualere tͥ soli
suꝑat semꝑ. & uirtuti brachiĩ tui qͥs contra
stabit : Qm̃ tanquã monentũ staterę sic an¬
te te ⁊ orbis t̾rarũ. & tanquã gutta roris
ante lucani quȩ descendit int̾rã. S mise¬
rereris om̃iũ qm̃ omĩa potes. & dissimulas pec¬

Expanded text:
eram pacificus et alia multa. quod autem temperando a eram pacificus et alia multa. quod autem temperando a uindicta et diligendo etiam malos deum imitemur, habes ibi de ipso deo id agente copiosum locum; ibi namque scriptum est: multum enim ualere tibi soli superat semper, et uirtuti brachii tui quis cet? quoniam tanquam momentum statere sic ante te est orbis terrarum et tanquam gutta roris antelucani que descendit in terram, sed misereris omnium, quoniam omnia potes». Et rursus
Abbreviated transcription (Latin):
inmanifestatione donauit. qua sola caritate
iusticia legis posset impleri: ꝓptẽa dix̃. ñ
tẽpoꝵ distributione tegebat᷑. Unde idẽ dic̃.
Mandatũ nouũ douob̾. ut uos inuicẽ diligitis.
Itaq uł omĩa uł pene omĩa quȩ monuit seu
p̃cepit. ubi adiungebat. ego aut̃ dico uob̃:
inueniunt᷑ & in illis ueteribꝰ libris. Ibi cont᷑
tra uerbũ durũ. Plaga flagelli liuorẽ facit.
plaga aut̃ lingue confringet ossa. lbi contͣ
moechiã cordis. Non concupisces uxorẽ ꝓxi¬
mi tui. Noneni ait. ne ad ulteres: s ne concu¬
piseas. Unde apłs hoc exlege cõmemorat di-¬
cens. Nã concupiscentiã nesciebã. nͥ lex dice¬
ret. ñ concupisces. Ibi de patientia ñ resisten¬
di laudat᷑ uir p̾bens ꝑcutienti se maxillã. &
saturatꝰ oppbriis. Ibi de inimico diligendo
dr̃. Sicsurierit inimicꝰ tuus: ciba illũ. Si
sitit: potũ da illi. Hinc enĩ hoc cõmemorauit
apłs. & illud inpsalmo. Cũ iis qͥoderant pacẽ:

Expanded text:
in manifestatione donavit, qua sola charitate justitia Legis posset impleri, propterea dixit: Non temporum distributione tegebatur. Unde idem dicit: mandatum nouum do uobis, ut uos inuicem diligatis. Itaque uel omnia uel paene omnia, quae monuit seu praecepit, ubi adiungebat "ego autem dico uobis", inueniuntur et in illis ueteribus libris. ibi contratra uerbum durum: plaga flagelli liuorem faciet; plaga autem linguae confringet ossa; ibi contra moechiam cordis: ne concupiscas uxorem proximi tui. non enim ait: ne adulteres, sed: ne concupiscas. unde apostolus hoc ex lege commemorat dicens: nam concupiscentiam nesciebam. nisi lex diceret: non concupisces. ibi de patientia non resistendi laudatur uir praebens percutienti se maxillam et saturatus obp1;obiis. ibi de inimico diligendo dicitur: si esurierit inimicus tuus, ciba illum; si sitit, potum da illi. hinc enim hoc commemorauit apostolus et illud in psalmo: cum his, qui oderant pacem,
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃ianꝰ sixpc̃ ñ uenit legẽ soluere s adimple¬
re: respondeo. Immo ꝓpt̾ea iã xpĩanꝰ ista non
celebrat: qͥa ꝓpt̃ qͦd p̾nunciandũ celebrabat᷑.
iã xpc̃ impleuit. Celebratio enĩ nouȩ lunȩ p̃¬
nunciabat nouã creaturã. deqͦdic̃ apłs. Si qͣ

Expanded text:
istus non uenit legem soluere. sed adinplere.. respondeo: immo propterea iam christianus ista non celebrat, quia propter quod praenuntiandum celebrabantur, iam Christus inpleuit. celebratio enim nouae lunae praenuntiabat nouam creaturam. de qua dicit apostolus:
Abbreviated transcription (Latin):
tentias. ẽẽ. uultis: ds̃ ur̃ fecit qͦd scriptũ. ẽ. in
lege moisi. oderis inimicũ tuũ: & gens te¬
nebrarũ qͦd scriptũ ÷ in euangłio.
diligite inimicos ur̃os. Quanquã
nec fingendo inuenire potuistis. qͥpacto di¬
rimatis quȩstionẽ. int̾ muscas lucipetas &
bla̾tas lucifugas. Utranq enĩ. ꝓlẽ gentis tene¬
brarũ esse contenditis. Unde g illȩ amant a
se alienã lucẽ. illȩ aut̃ hanc auersando sua
potiꝰ origine delectant᷑: An mundiꝰ nascunt᷑
muscȩ infoetidis cloacis. quã blattȩ inobs¬

Expanded text:
tentias esse vultis, deus vester fecit quod scriptum est in tentias esse vultis, deus vester fecit quod scriptum est in lege Moysi, Oderis inimicum tuum; et gens tenebrarum, quod scriptum est in Evangelio, Diligite inimicos vestros. Quanquam nec fingendo invenire potuistis, pacto dirimatis quaestionem inter muscas lucipetas, et blattas lucifugas: utramque enim prolem gentis tenebrarum esse contenditis. Unde ergo illae amant a se alienam lucem, illae autem hanc aversando sua potius origne delectantur? An mundius nascuntur muscae in fetidis cloacis, quam blattae in obs
Abbreviated transcription (Latin):
brarũ. ideoq adeꝰ exẽplũ ñ habent quẽ ad mo:¬
dũ hortent᷑. ut suũ quisq diligat inimicũ.
Pociꝰ enigenti ipsi tenebrarũ dilectionẽ inimi¬
ci tribuere potuerant. quã dõ suo. lila quippe
sicut delirant. uicinã sibi lucẽ atq contigu-¬
ã concupiuit eaq frui uoluit. atq ut frue¬
ret᷑ inuadere cogitauit. Neq ista culpa est
cũ uerũ & beatificũ bonũ appetit᷑. unde & dñs
dic̃ Regnũ cȩłorũ uĩ patit᷑. & qͥuim fecerint
diripient ilud. Ecce gens tenebrarũ scd̃m
eop uanitate᷑ uĩ facere ac diriꝑe uoluit bo¬
nũ qͥd amauerat. eiꝰ claritate & specie delec¬
tata: nec eã incissi dã dilex̃. s: odio detestans
frui se uolentẽ. funditꝰ eradicare molitꝰ . ẽ.
Sigͦ mali amant bonũ qͥfruant᷑ boni aut̃ ode-¬
rt̾ malũ ne polluant᷑: respondete manichei
qͥnã eoꝵ impleant qͥddiis ait. diligite inimicoᷤᷤ
ur̃os. Ecce si has singulas repugnantesq sen¬

Expanded text:
ideoque ad eius exemplum non habent, quemadmodum hortentur, ut suum quisque diligat inimicum. potius enim genti ipsi tenebrarum dilectionem inimici tribuere potuerunt quam deo suo. illa quippe. sicut delirant, uicinam sibi lucem atque contiguam concupiuit eaque frui uoluit atque, ut frueretur, inuadere cogitauit. neque ista culpa est, cum uerum et beatificum bonum adpetitur. unde et dominus dicit: regnum caelorum uim patitur, et qudiripient illud . Ecce gens tenebrarum secundum eorum vanitatem, vim facere ac diripere voluit bonum quod amaverat, ejus claritate et specie delectata: nec eam vicissim Deus dilexit, sed odio detestans frui se volentem, funditus eradicare molitus est. Si ergo mali amant bonum quo fruantur, boni autem oderunt malum ne polluantur; respondete, Manichaei, quinam eorum impleant quod Dominus ait, Diligite inimicos vestros. Ecce si has singulas repugnantesque sen
Abbreviated transcription (Latin):
adimplere: respondeo. Immo ideo iã ñ circun
lis generationis quȩ illo facto figurabat᷑: iã
xp̃i resurrectione adimpleta .ẽ. Qͦo & innr̃a
resurrectione futurũ. sacram̃to baptisma-
noue uitȩ sacram̃tũ. qͥa restat adhuc inno¬
b futura resurreccio mortuoꝵ. Et in me¬
liꝰ tam̃ id÷ succedente haptismo debuit
cõmutari. qͥa iã factũ .ẽ qͥd nunquã factũ erat.
ut futurę uite ȩt̾nȩ inresurrectione xp̃i
nob̾ pͣberet᷑ exẽplũ. Cũ quęris. sabbati otiũ

Expanded text:
adinplere. respondeo: immo ideo iam non circumlis generationis, quae in illo facto figurabatur. iam Christi resurrectione adinpleta est. et quod in nostra resurrectione futurum est. sacramento baptismi novae vitae sacramentum, quia restat adhuc in nobis futura resurrectio mortuorum: et in melius tamen idem succedente Baptismo debuit commutari, quia jam factum est, quod nunquam factum erat, ut futurae vitae aeternae in resurrectione Christi nobis praeberetur exemplum. Cum quaeris, sabbati otium
Abbreviated transcription (Latin):
inꝓpħis. siue aꝑte. siue ꝑfiguras uł locuti¬
onũ uł actionũ ꝓmittebat᷑ : in illo adĩpletũ
est qͥñ uenit soluere legẽ & ꝓpħas s adim¬
plere. Hoc aut̃ uos ñ intelligitis. Quia si
quȩdã facta & celebrationes quȩ figurȩ
erant uentura p̃nunciantes. adhuc a
xp̃ianis fierent: nichil significaret᷑. nͥ nondũ
uenisse quȩ dudũ figuris p̃nunciabant᷑. Qdenĩ
adhuc uenturũ p̃nunciat᷑: aut ñdũ uenit.¬

Expanded text:
locutionum vel actionum promittebatur, in illo adimpletum est, qui non venit solvere Legem et Prophetas, sed adimplere. Hoc autem vos non intelligitis, quia si quaedam facta et celebrationes, quae figurae erant ventura praenuntiantes, adhuc a Christianis fierent, nihil significaretur, nisi nondum venisse, quae tum illis figuris praenuntiabantur. Quod enim adhuc venturum p
Abbreviated transcription (Latin):
qͥa qͥd illa figura ꝓpħabat᷑. expurgato uetis
uitȩ ferm̃to nouã uitã demonstrans xpẽ
impleuit. Cũ quęris cur decarne agni xp̃i¬
figura pͥnunciabat᷑ agnꝰ ĩmaculatꝰ sua pas¬
sione xpc̃ impleuit. Cũ quęris quã obcau

Expanded text:
d illa figura prophetabatur, expurgato veteris vitae fermento, novam vitam demonstrans Christus implevit . Cum quaeris, cur de carne agni Chrifigura praenuntiabatur, agnus immaculatus sua passione Christus implevit. Cum qu
Abbreviated transcription (Latin):
ra legis. & tria genera ꝓpħarui. quȩrens qua
exeas & ñ inueniens. Manifestũ ÷ enĩ. & luce
clariꝰ hoc etiã noui testam̃ti scriptura sepe
testat᷑. quã legẽ & qͦs ꝓpħas xp̃e ñ uenerit¬

Expanded text:
ra legis et tria genera prophetarum quaerens, qua ra legis et tria genera prophetarum quaerens, qua exeas, et non inueniens. manifestum eat enim, et luce clarius hoc etiam noui testamenti scriptura saepe testatur, quam legem et quos p
Abbreviated transcription (Latin):
tatis irrũꝑe. si eadẽ xpc̃ minime destruxit:
Quare ñ ĩmerito dixeri. qͥa siuultis ut ratio uo¬
ħ conteptꝰ istiꝰ consta: oportet aut uos nega¬
re xp̃i esse discipłos. aut tandẽ fateri ipsũ¬
omia hȩc destruxisse pͥorẽ. Eͦd cũ fueritis con¬
fessi: tc̃ & illud consequit᷑. ut aut falso fatea¬
mini scriptũ esse tanquã idẽ dixerit. ñ se ue¬
nisse soluere legẽ s adimplere: aut nescio qͥd
hoc longe aliud qͣm uos putatis significasse
implere. durũ enĩ t̃ uidet᷑ aduersũ euangłi¬
cã auctoritatẽ uenire: durũ eciã tͥ uideat᷑
rȩ nr̃e fuert̃. It ẽ dicentẽ de xpõ. Quia ñ fu¬
it etiã & non. s etiã in illo erat Quot qͦt enĩ
ꝓmissiones di: in illo etiã. Id ÷ in illo exhibite.
in illo adimplete st̃. Esine caligine uidebis.
& quã legẽ adim̾plere uenerit: & eã qͦ pacto
adimpleuerit. Nec ꝑges extendi ꝑtria gene¬

Expanded text:
tatis inrumpere, si eadem Christus minime destruxit? tatis inrumpere, si eadem Christus minime destruxit? quare non inmerito dixerim, quia, si uultis. ut ratio uobis contemptus istius constet, oportet aut uos negare Christi esse discipomnia haec destruxisse priorem. Quod cum fueritis confessi, tunc et illud consequitur, ut aut falso fateamini scriptum esse, tanquam idem dixerit, non se venisse solvere Legem, sed adimplere; aut nescio quid hoc longe aliud quam vos putatis, significasseimplere ; durum enim tibi videtur adversus evangelicam auctoritatem venire; durum etiam tibi videatur rae nostrae fuerunt. item dicentem de Christo: quia non fuit etiam et non, sed etiam in illo erat: quotquot enim promissiones dei. in illo etiam, id est in illo exhibitae, in illo adinpletae sunt et sine caligine uidebis, et quam legem adinplere uenerit et eam quo pacto adinpleuerit. nec perges extendi per tria gene
Abbreviated transcription (Latin):
uos ñesse xp̃ianos: Qd legi & ꝓpħ̃is omibꝰ sa¬
cro scm̃ illũ sabbatoꝵs. diẽ inq̾a mundi ipsũ
opificẽ dm̃ reqͥeuisse testant᷑. uos om̃i oꝑe
ꝓphanatis nec poenã mortis quã aduerslĩ ui¬
olatores eiꝰ statuit. nec maledicti ꝑtimescen¬
tes infamiã: Qͥd & a circuncisionis dedecoro¬
so illo signaculo:⁊ legi ac ꝓpħis om̃ibꝰ honora¬
to. & maxime abrahȩ pꝰopinatã suã fidẽ
sinꝰ defenditis uros. p̃serti cũ &e ꝑiturũ om¬
ñ hac fuerit ignominia p̃signatꝰ: Cur &sa¬
crificioꝵ legitima. quȩ nec morses ac ꝓpħȩ
sublege nec subfide sua inscđis habuit abra¬
hã. uos sꝑnitis Cur uͦ & ciboꝵ in differen¬
tia anim̾as polluitis ur̃as. si hȩc ut credicis
omĩa xp̃s ñ uenit soluere s adimplere: Cur &
ar imorũ anniuersale uis. & mactationis agni¬
unt uos impiatis: Cur deniq neomenias &
baptismata ce scenophegia. ac reliqͣ huꝰ modi le¬
gis atq ꝓpħarũ sacram̃ta carnalia parũ deui¬

Expanded text:
ianos? quid legi et prophetis omnibus sacrosanctum illum sabbatorum diem, in quo et mundi ipsum opificem deum requieuisse testantur. uos omni opere profanatis nec poenam mortis. quam aduersum uiolatores eius statuit, nec maledicti pertimescentes infamiam r quid et a circumcisionis dedecoroso illo signaculo legi ac prophetis omnibus honorato et maxime Abrahae post opinatam suam fidem sinus defenditis uestros. praesertim cum et periturum omicumque non hac fuerit ignominia praesignatus ? cur et sacrificiorum legitima. quae nec Moyses ac prophetae sub lege nec sub fide sua in secundis habuit Abraham, uos spernitis? cur uero et ciborum indifferentia animas polluitis uestras, si haec, ut creditis, omnia Christus non uenit soluere, sed adinplere ? cur et azymorum anniuersale ius et mactationis agniunt, uos inpiatis? cur denique neomenias et baptismata et scenopegiam ac reliqua huiusmodi legis atque prophetarum sacramenta carnalia parum deui
Abbreviated transcription (Latin):
factũ ÷ mors: Absit. S peccatũ ut appare¬
at peccatũ. ꝑbonũ mͥ oꝑatũ. ẽ. mortẽ. Neq
enĩ lex iubebat delictũ. ut illa sub intͣnte
abundaret delictũ: s suꝑbos multũ sibi tri¬
buentes. mandati scĩ & iusti & boni adiec¬
tio. reos etiã p̃uaricationis effecerat. ut eo
mͦ humiliati discerent ad grãm ꝑtinere
ꝑfide. ut ia ñ essent legi subditi pͥreatũ s
legi sociati prusticiã. Idẽ qͥppe apłs dicit: qͥa pͥus¬
quã ueniret fides sublege custodiebam᷑. conclu¬

Expanded text:
factum est mors? absit. sed peccatum ut adpareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem. neque enim lex iubebat delictum. ut illa subintrante abundaret delictum, sed superbos multum sibi tribuentes mandati sancti o et iusti et boni adiectio reos etiam praeuaricationis effecerat, ut eo modo humiliati discerent ad gratiam pertinere per fidem, ut iam non essent legi subditi per reatum. sed legi sociati per iustitiam. idem quippe apostolus dicit. quia priusquam ueniret fides. sub
Abbreviated transcription (Latin):
suã uł alienã s ꝑ ꝓpͥam uoluntatẽ malũ
esse conuincimꝰ : illi aut̃ ꝑ naturã gentis
tenebrarui putant esse hominẽ malũ. quã
scđm ipsos ds̃ totꝰ timuit ante quã inparte
uinceret᷑. & inparte ab ea sic uictꝰ. ẽ. ut nec
totꝰ liberaret᷑. Audito gͥ & ñ intellecco qͦd
antiqͥs dictũ erat. oderis inimicũ tuũ: fere¬
bant᷑ homines in hominis odiũ. cũ deberent
nodisse nͥ uitiũ. Hos corrigit dñs dicendo. di¬
ligite inmicos uros. Ut qͦiã dixerat ñ uenu
legẽ soluere s adimplere. ideoq de odio ini¬
mici qͦd scriptũ ÷ inlege ñ soluer&. pͣcipien¬
do utiq ut diligamꝰ inimicos: cogeret nos
intelligere. qͥna mͦ possemꝰ unũ eundeq̃ ho¬
mine & odisse ꝓpt̾ culpã & diligere ꝓpt̃ na¬
turã. S hoc adꝑuersas eoꝵ m̃tes incelligere

Expanded text:
uam uel alienam, sed per propriam uoluntatem malum esse conuincimus. illi autem per naturam gentis tenebrarum putant esse hominem malum, quam secundum ipsos deus totus timuit, antequam in parte uinceretur, et in parte ab ea sic uictus est. ut nec totus liberaretur. audito igitur et non intellecto. quod antiquis dictum erat: oderis inimicum tuum, ferebantur homines in hominis odium, cum deberent non odisse nisi uitium. hos corrigit dominus dicendo: diligite inimicos uestros, ut qui iam dixerat: non ueni legem soluere, sed adinplere ideoque de odio inimici quod scriptum est in lege non solueret, praecipiendo utique, ut diligamus inimicos, cogeret nos intellegere, quonam modo possemus unum eundemque hominem et odisse propter culpam et diligere propter naturam. sed h
Abbreviated transcription (Latin):
uenit fides iã ñ sumꝰ sub pedagogo. qͥa nos re¬
atꝰ legis ñ obligat iã ꝑ grãm liberatos. Nanq
antequã spũalẽ grãm humiliati reciꝑemꝰ ni¬
chil nͥ mortificabat nos littera. iubens qͦd ñ
possemꝰ implere. Unde idẽ dic̃. Littera occidit.
sp̃s aut̃ uiuificat. Rursꝰ eiꝰdẽ apłi uerba st̃.
Si eni data esset lex quȩ posset uiuificare: oĩ¬
no exlege esset iusticia. S conclusit script᷑a
om̃ia subpeccato. ut ꝓmissio exfide iħu xp̃i
daret᷑ credentibꝰ. Iteꝰ ipsiꝰ uerba st̃. Qͦd enĩ un¬

Expanded text:
uenit fides, iam non sumus sub paedagogo. quia nos reatus legis non obligat, iam per gratiam liberatos. namque antequam spiritalem gratiam humiliati reciperemus. nihil nisi mortificabat nos littera iubens, quod non possemus inplere. unde idem dicit: littera occidit. spiritus autem uiuificat. rursus eiusdem apostoli uerba sunt: si enim data esset lex. quae posset uiuificare, omnino ex lege esset iustitia; sed conclusit scriptura omnia sub peccato, ut promissio ex fide Iesu Christi daretur credentib
Abbreviated transcription (Latin):
peccari. s potiꝰ intelligeret humanȩ fragili¬
tatis corda. ñ iurando tutiꝰ a ꝑiurio conser¬
uari. Quibꝰ ꝑspectis: inuenimꝰ nec illa esse
destructa sicut faustꝰ putat. quȩ uelut ꝓpͥe
uult admoisen ꝑtinere. Nã & hic quęxo abistiᷤ
cur ꝓpͥũ uelint esse legis moisi qͦd dictũ. ẽ.

Expanded text:
peccari. sed potius intellegeret humanae fragi. lipeccari. sed potius intellegeret humanae fragi. litatis corda non iurando tutius a periurio conseruari. quibus perspectis inuenimus nec illa esse destructa, sicut Faus tu putat, quae uelut proprie uult ad Moysen pertinere. Nam et hic quaero ab istis, cur proprium uelint esse le
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑemptionẽ corporis humani ꝑquã uita pͥ¬
uaret᷑: apuit dñs. omnẽ iniquũ motũ ad nocen¬
dũ frĩ inhomicidiĩ genere deputari. Unde &
ioħs dicit. Qui odit frẽm suũ: homicida . ẽ. Et
qm̃ putabant tantũmͦ corporalẽ cũ femina
illicitã cõmixtionẽ uocari moechiã: demon
strauit magist᷑. etiã talẽ concupiscentiã ni-¬
chil. eẽ. aliud. Itẽ qͥa peierare graue peccatũ
est: ñ iurare aut̃ sic̃ uerũ uirare nullũ pec¬
catũ. ẽ s longiꝰ remotꝰ ÷ a falsũ uirando qͥnec
iurare consueuit quã qͥuerũ uirare. nã iura.¬
iurantes ñ recedere auero. quã uerũ iurantel
ꝓpinquare ꝑiurio. Itaq & apł̃s insermonibꝰ
qͦs habuisse narrat᷑. nunquã iurauit. ne uran.¬
di consuetudine aliqͣndo uł nesciꝰ inꝑiuriũ
laberet᷑. Inscriptis aut̃ ubi ÷ consideratio ma¬
ior atq ꝓpensior. pluribꝰ locis iurasse inue¬
nit᷑: ne quisquã putaret etiã uerũ iurando

Expanded text:
emptionem corporis humani, per quam vita privaretur; aperuit Dominus omnem iniquum motum ad nocendum fratri in homicidii genere deputari. Unde et Joannes dicit: Qui odit fratrem suum, homicida est . Et quoniam putabant tantummodo corporalem cum femina illicitam commixtionem vocari moechiam, demonstrauit magister etiam talem concupiscentiam nihil esse aliud. item quia peierare graue peccatum est, non iurare autem sicut uerum iurare nullum peccatum est, sed longius remotus est a falsum iurando, qui nec iurare consueuit. quam qui uerum iuraiurantes non recedere a uero quam uerum iurantes propinquare periurio. itaque et apostolus in sermonibus, quos habuisse narratur, numquam iurauit, ne iurandi consuetudine aliquando uel nescius in periurium laberetur. in scripturis autem. ubi est consideratio maior atque propensior. pluribus locis iurasse inuenitur. ne quisquam putaret etiam uerum iurando
Abbreviated transcription (Latin):
ret qͥ desiderarent salutẽ. Apħȩ: ut ꝓmitte¬
rent saluatorẽ. Cȩterũ ꝓphas alios extitisse
iã in ȩccła pꝰ ascensionẽ xp̃i qͥs nesciat: De qͥbꝰ
paulꝰ dic̃. & qͦsdã constituit inȩccła. pͥmũ
apłos. deinde ꝓpħas. t̾tio doctores. Et cęcera.

Expanded text:
ret, qui desiderarent salutem, prophetae, ut promitterent saluatorem. ceterum prophetas alios extitisse iam in ecclesia post ascensionem Christi quis nesciat ? de quibus Paulus dicit: et quosdam constituit in ecclesia, primum apostolos. deinde prophetas. tertio doctores et cete
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ueni legẽ soluere s adimplere. Quia lex
enĩ suꝑbos etiã p̃uaricationis reatu deiunx̃.
augendo peccatũ cũ iubet qͦd implere ñ pos.¬
de. qͥuenit ñ legẽ soluere s adimplere. De in¬
de qͥa etiã subgrã positis in hac mortali uita.
difficile ÷ om̃imͦ implere qͦd inlege scriptũ ẽ.
ñ concupisces: ille ꝑ carnis suȩ sacrificiũ sacerdoᷤ
effectꝰ impeteat nob̃ indulgentiã. etiã hinc ad¬
implens legẽ. ut qͦd ꝑnr̃am infirmitatẽ minꝰ
possumꝰ: ꝑ illiꝰ ꝑfectionẽ recuꝑet᷑ cuiꝰ capitis
m̃bra effecti sumꝰ. Unde ioħs dic̃. Filioli. hȩc scri

Expanded text:
Non veni Legem solvere, sed adimplere. Quia lex enim superbos etiam praevaricationis reatu devinxit, augendo peccatum, cum jubet quod implere non posde; qui venit non Legem solvere, sed adimplere. Deinde, quia etiam sub gratia positis, in hac mortali vita difficile est omni modo implere quod in Lege scriptum est, Non concupisces ; ille per carnis suae sacrificium sacerdos effectus, impetrat nobis indulgentiam, etiam hinc adimplens Legem; ut quod per nostram infirmitatem minus possumus, per illius perfectionem recuperetur, cujus capitis membra effecti
Abbreviated transcription (Latin):
crificiis aut̃ animaliũ. qͥs nr̃m nesciat magis
ea ꝑuerso popło congruent̾ imposita. quã dõ
desideranti oblata: S tam̃ etiã iniis figure
nr̃ȩ fuert̃: qͥa nr̃a mundatio & dĩ ꝓpiciatio nob̾
sine sangume nulla .e. S illarũ figurarũ ueri

Expanded text:
crificiis autem animalium quis nostrum nesciat magis crificiis autem animalium quis nostrum nesciat magis ea peruerso populo congruenter inposita quam deo desideranti oblata? sed tamen etiam in his figurae nostrae fuerunt, quia nostra mundatio et dei propitiatio nobis sine sanguine n
Abbreviated transcription (Latin):
qͦd tc̃ plurimũ germinis aꝑiat᷑ inflorẽ. In¬
de t̃ciũ m̃sẽ maiũ. qͦd maia mercurii ma-¬
trẽ deã colant. Inde qͣrtũ iuniũ: aiunone.
nde cęt̾os usq addecebrẽ: a numeris nomi¬
nart̃. S exeis qͥntilis atq sextilis. nominibꝰ
hominũ qͥb: diuinos honores decreuerant
appellati st̃. iuliꝰ & augtꝰ. Nla septimꝰ septo¬
&cet̃ĩ ut dixi usq addecẽbrẽ numeroꝵ exordine.
nominibꝰ enunciant᷑. Porro ianuariꝰ: a iano appel¬
ut uos dicamini inm̃se martio martẽ colere:
Illo enĩ m̃sȩ bema ur̃m cũ magna festiuitate
celebratis. Si aut̃ uob inm̃se martio licere ar¬
bitramini aliud considerare ñ martẽ. cur ex
die septimo qͦd sabbatũ a reqͥe nominatũ.ẽ. di¬
uinis scripturis saturnũ importare conami¬
ni.qͥa eũ diẽ saturni gs̃ appellauert̃: Nẽpe
iã uidetis. cũ qͣnta impietate deliretis. De sa¬

Expanded text:
quod tunc plurimum germinis aperiatur in florem. inquod tunc plurimum germinis aperiatur in florem. inde tertium mensem Maium. quod Maiam, Mercurii matrem, deam colant. inde quartum Iunium a Iunone, inde ceteros usque ad Decembrem a numeris nominarunt. sed ex eis Quintilis atque Sextilis nominibus hominum, quibus diuinos honores decreuerant, appellati sunt Iulius et Augustus. nam septimus Septeet ceteri, ut dixi, usque ad Decembrem numerorum ex ordine nominibus enuntiantur. porro Ianuarius a Iano appeltis' ergo, ut et uos dicamini in mense Martio Martem colere? illo enim mense bema uestrum cum magna festiuitate celebratis. si autem uobis in mense Martio licere arbitramini aliud considerare, non Martem, cur ex die septimo, quod sabbatum a requie nominatum est, diuinis scripturis Saturnum inportare conamini, quia eum diem Saturni gentes appellauerunt? nempe iam uidetis, cum quanta inpietate deliretis. De sa
Abbreviated transcription (Latin):
nͥ qͥauos indie quẽ dict̃ solis. solẽ colitis. Siẽ
aut̃ nos eunde diẽ dñicũ dicimꝰ. in eoq ñ
istũ solẽ s resurrectionẽ diuĩ ueneram᷑: sic
otiũ sabbatoꝵ sine saturni ueneratione a pa-¬
trib obseruatũ. ẽ: cũ sic illud obseruari opor¬
tebat. Erat enĩ umbra futurors. sic̃ apłs
testis .ẽ. Dieb qͥppe istis. quoꝵs septenariꝰ nu¬
merꝰ morbe redit: deop suoꝵs nomina gĩ
imposuert᷑. deqͥbꝰ ait apłs. qͦd coluert̃ & ser¬
uiert̃ creaturȩ potiꝰ quã creatori. Eͦs in hac
parte etiã uos imitamini. nͥqͦdcũ eis luci¬
diora duo lumina. cȩt̃a uͦ sidera ñ cũ eis ad¬
oratis. S & m̃sib imposuer̃ nomina deorũ
suoꝵ. Propt̾ honorẽ quippe romuli. qͥa eũ
martis filiũ credidert̃: primũ m̃sẽ marti
dicantes. martiũ uocauert. & inde apͥlẽ a¬
nullo dĩ sui nomine s are ipsa qͦsi aperilẽ.

Expanded text:
nisi quia uos in die, quem dicunt Solis, solem colitis. sicut nisi quia uos in die, quem dicunt Solis, solem colitis. sicut autem nos eundem diem dominicum dicimus. in eoque non istum solem, sed resurrectionem domini ueneramur. sic otium sabbatorum sine Saturni ueneratione a patribus obseruatum est, cum sic illud obseruari oportebat; erat enim umbra futurorum, sicut apostolus testis est. diebus quippe istis, quorum septenarius numerus in orbem redit. deorum suorum nomina gentes inposuerunt; de quibus ait apostolus, quod colueruierunt creaturae potius quam creatori. quos in hac parte etiam uos imitamini, nisi quod cum eis lucidiora duo lumina, cetera uero sidera non cum eis adoratis. sed et mensibus imposuerunt nomina deorum suorum. propter honorem quippe Romuli, quia eum Martis filium crediderunt, primum mensem Marti dicantes martium uocauerunt; et inde aprilem nullo dei sui nomine, sed a re ipsa quasi aperilem,
Abbreviated transcription (Latin):
deo multa p̃cepta magis sibi congrua quãbo¬
na acceꝑat. qͥb tam̃ figurarent᷑ & ꝓpharent᷑
futura. s a ñ intelligentibꝰ celebrabant᷑. Cũ¬
aut̃ uenert̃ & pate facta st̃ quȩ illis signifi¬
cabant᷑: ñiã illa iubent᷑ facienda. s legunt᷑
intelligenda. Unde ibi de hac etiã re futura
dr̃. Auferã eis cor lapideũ. & dabo eis cor
carneũ. Id÷ ñ cor sine sensu: s cor cũ sensu
nde trax̃ apłs: cũ ait. Ñ in tabulis lapideis.
s intabulis cordis carnalibꝰ. Qͥo ȩnĩ aliud dix̃
quã cor carneũ: Quia gͦ & hoc p̃dictũ erat:
magis susta de nr̃a celebratione ñ auferrent᷑
rant. Cũ uͦ & hoc fit: inde potiꝰ intelligunt᷑
adimpleri. unde uob̃ uident᷑ ñ adimpleri.
Hec nos t̾r& insultatio tua: qͦd sabbatorũ
otiũ catenas saturniacas appellas. Uana est
enĩ & inepta. Nec tͥ hoc dicere uenisset inm̃tẽ:

Expanded text:
deo, multa praecepta magis sibi congrua quam bodeo, multa praecepta magis sibi congrua quam bona acceperat, quibus tamen figurarentur et prophetarentur futura: sed tunc a non intelligentibus celebrabantur. Cautem uenerunt et patefacta sunt. quae illis significabantur, non iam illa iubentur facienda. sed leguntur intellegenda. unde ibi de hac etiam re futura dicitur: auferam eis cor lapideum et dabo eis cor carneum, id est non cor sine sensu, sed cor ideis. sed in tabulis cordis carnalibus. quid enim aliud dixit quam cor carneum? quia ergo et hoc praedictum erat, magis si ista de nostra celebratione non auferrentur.rant; cum uero et hoc fit, inde potius intelleguntur adinpleri. unde uobis uidentur non adinpleri. Nec nos terret insultatio tua, quod sabbatorum otium catenas Saturniacas appellas. uana est enim et inepta; nec tibi hoc dicere uenisset in mentem,