comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quicquid gignit ipsa consumit. uł sic̃ idem opinat᷑
uairo quod ꝑtineat saturnus. ad semina quȩ in t̾ra
de qͣ oriunt᷑ itm recidt̃. itemq alii alio mͦ ⁊⁊ similit̾
cȩt̾a. X tñ theologia fabulosa dr̃. ⁊ cum om̃ibꝰ huiꝰ
cemodi int̾p̃tationibꝰ ss̃ rep̃hendit᷑. abicit᷑. imꝓbatur
nec solu a naturali quȩ philosophoꝵ ẽ. uerum etiã
ꝑtinere. eo quod de diis indigna confin&̾int m̾ito re¬
pudianda discernitur. eo nimirum consilio qm̃ accu¬
tissimi homines atq doctissimi a quibꝰ ista conscͥpta
sunt ambas in ꝓbandas intelligebant. ⁊ illam scilie
fabulosam ⁊ istam cuulẽ. illam u̾o audebant in ꝓbare.
hanc ñ audebant. illam culpandã ꝓposuer̃. hanc eiꝰ
elige̾t᷑. s cum illa respuenda intellig̾e̾tur. atq sine
ꝑiculo eorum qui ciuilẽ theologiam rep̾hendẽ metue¬
bant. utͣq contempta ea qͣm naturalẽ uocant. apud
meliores animos inueniret locum. Nam ⁊ cuuł ⁊ fa¬

Expanded text:
quidquid gignit ipsa consumat, uel, sicut idem opinatur Varro, quod pertineat Saturnus ad semina, quae in terram, de qua oriuntur, iterum recidunt. Itemque alii alio modo et similiter cetera. Et tamen theologia fscemodi interpretationibus suis reprehenditur, abjicitur, improbatur; nec solum a naturali, quae philosophorum est, verum etiam inere asseritur, eo quod de diis indigna confinxerit, merito repudianda discernitur: eo nimirum consilio, ut quoniam acutissimi homines atque doctissimi, a quibus ista conscripta sunt, ambas improbandas intelligebant, et illam scilicet fabulosam et istam ciuilem, illam uero audebant inprobare, hanc non audebant; illam culpandam proposuerunt, hanc eligeretur, sed ut cum illa respuenda intellegeretur, adque ita sine periculo eorum, qui ciuilem theologian reprehendere metuebant, utraque contemta ea, quam naturalem uocant, aput meliores animos inueniret locum. Nam et ciuilis et fa
Abbreviated transcription (Latin):
apn pͥ suma mors eus ẽ alienatio a uita dĩ in etͥinta¬
de suplieii. Uitam gͥ ȩt̾nam. id ẽ sine ullo fine felicẽ.
solus ile dat qui dat ueram felicitatẽ. Quã qm̃ illi
quos colit theologia ista cuuł. dare ñ posse coniueti
sunt. ñ solũ ꝓpt̾ ista tpralia atq tenena qd suꝑioribꝰ
quinq libris ostendimus. s multo magis ꝓpt̾ uitã
que pꝰ mortẽ fut̾a ẽ. quod isto uno ętiam illis cooꝑa¬
tibus egimꝰ colendi ñ sunt.S quĩ uet̾nose osuetudi¬
nis uis nimis in alto radices ht̃. si cui de ista ciuili
theologia respuenda atq uitanda parũ uideor dis¬
putasse. in aliud uolumen qd̃ huic opitulante dõ
ꝯiungendum ẽ animum intendat.¬

Expanded text:
 summa mors eius est alienatio a uita Dei in aeternitate supplicii. Vitam igitur aeternam, id est sine ullo fine felicem, solus ille dat, qui dat ueram felicitatem. Quam quoniam illi, quos colit theologia ista ciuilis, dare non posse conuicti sunt: non solum propter ista temporalia adque terrena, quod superioribus quinque libriquae post mortem futura est, quod isto uno etiam illis cooperantibus egimus, colendi non sunt. Sed quoniam ueternosae consuetudinis uis nimis in alto radices habet, si cui de ista ciuili theologia respuenda adque uitanda parum uideor disputasse, in aliud uolumen, quod huic opitulante Deo coniungendum est, animum intendat.
Abbreviated transcription (Latin):
nͥ u̾a ẽ ⁊ plena felicitas. pia caritate diligimꝰ: No
aut̃ eẽ datorem felicitatis quẽꝗͣ istoꝵ dõꝵ qͥ tanta
turpitudine coluntur: ⁊ ñ ita colantur multo q̃płꝰ
irascunt᷑ atq ob ħ se sp̃s inmundissimos conficenl.
puto ex his quȩ dieta sunt nemine dubitaꝵ os¬
Pors quiñ dat felicitatẽ. iuta quonꝰ aare possi etͥna.
e om qͥbe uitĩ ȩcnã dicimꝰ ũ ẽ sine fiuie felietas. Na
s ama in pems inunt etĩis. qbꝰ ⁊ ipsi sp̃ crueiabu

Expanded text:
 est et plena felicitas, pia caritate diligimus? Non autem esse datorem felicitatis quemquam istorum deorum, qui tanta turpitudine coluntur et. nisi ita colantur, multo turpius irascuntur adque ob hoc se spiritus inmundissimos confitentur, puto ex his, quae dicta sunt, neminem dubitare opPorro qui non dat felicitatem, uitam quo modo dare posset aeternam? Eam quippe uitam aeternam dicimus, ubi est sine fine felicitas. Nam s
Abbreviated transcription (Latin):
sinit ut credit heraclitus. an ex numeris ut pitago¬
ras. an ex athomis ut ait epicurus. sic alia quȩ fa¬
cilus intra parietes in scola. qm̃ extra inforo fere
possunt aures. Nichil in ħ genere culpauit quod
phisicon uocant.⁊ ad philosophos ꝑtinet. tantũꝙ
eorum int̾ se controu̾sias cõmemorauit. ꝑ quos fa¬
ta ẽ dissidentium multitudo sectarum. Remoute
tamen hoc genus a foro. id ẽ appłis. scolis uero et
parietibus clausit. Illud aut̃ pͥmum m̃dacissimui
atq turpissimum. a cuntatibꝰ nõ remouit. O reli¬
giosas aures ppłares. atq in his ętiam romanas
quod de diis ĩmortalibꝰ philosophi disputant fegx
non possunt. quod uero poete canunt ⁊ histrioneᷤ
agunt. quia contra dignitatẽ ac naturã in mortabi¬
um ficta funt. qr ñ mͦ in hominem. s etiam incon¬
temptissimum hominem cadere possunt ñ solum

Expanded text:
sint, ut credit Heraclitus, an ex numeris, ut Pythagosint, ut credit Heraclitus, an ex numeris, ut Pythagoras, an ex atomis, ut ait Epicurus. Sic alia, quae facilius intra parietes in schola quam extra in foro ferre possunt aures. Nihil in hoc genere culpauit, quod physicon uocant et ad philosophos pertinet, tantum quod eorum inter se controuersias commemorauit, per quos facta est dissidentium multitudo sectarum. Remouit tamen hoc genus a foro, id est a populis; scholis uero et parietibus clausit. Illud autem primum mendacissimum adque turpissimum a ciuitatibus non remouit.s o religiosas aures populares adque in his etiam Romanas! Quod de dis inmortalibus philosophi disputant, ferre non possunt; quod uero poetae canunt et histriones agunt, quia contra dignitatem ac naturam inmortalium ficta sunt, quia non modo in hominem, sed etiam in contemtiss
Abbreviated transcription (Latin):
sopl. ciuile quo ppłi. Primum inquit quod dixi.
in co sunt multa contra dignitatẽ ⁊ naturã inmor¬
talium ficta. In ħ enim ẽ ut d̃s alius ex capite. aliꝰ
exfemore sit. alius ex guitis sanguinis natꝰ. In hoc
ut dii furati sint. ut adult̾arunt. ut seruierint hoi.
Deniq inhoc omnia diss attribiunt᷑. quȩ non mͦ
in hominem. s etiam quod incontentissimũ homi¬
nem ead̾e possunt. Hic certȩ ubi potuit. uͥ ausus
e ũ inprnitum putauit. qͣnta m̃dacissimis fabuł
natire dõꝵ fieret inuria. sine caligine ulliꝰ ambi¬
guitatis exp̃ssit. Loquebatur enuim non de naturali
theologia. non de euuli. s de fabulosa. quam lib̾e
ase putauit. ẽ culpandam. U ideamus quid de
altera dicat. Scãm gems ẽ inquit quod demon¬
straui. de quo multos libros philosophi reliquer.
in quibꝰ ẽ ddii qui sunit ubi quod genus quale est.
a quodam tp̃rȩ. an a sempit̾no fuerint dii. ex igne

Expanded text:
sophi; ciuile, quo populi. Primum, inquit, quod dixi, sophi; ciuile, quo populi. Primum, inquit, quod dixi, in eo sunt multa contra dignitatem et naturam inmortalium ficta. In hoc enim est, ut deus alius ei capite, alius ex femore sit, alius ex guttis sanguinis natus: in hoc, ut di furati sint, ut adulterarint, ut seruierint homini; denique in hoc omnia dis adtribuuntur, quae non modo in hominem, sed etiam quae in contemtissimum hominem cadere possunt\'. Hic certe ubi potuit, ubi ausus est, ubi inpunitum putauit, quanta mendacissimis fabulis naturae deorum fieret iniuria, sine caligine ullius ambiguitatis expressit. Loquebatur enim non de naturali theologia, non de ciuili, sed de fabulosa, quam libere a se putauit esse culpandam. Videamus quid de altera dicat. \'Secundum genus est, inquit, quod demonstraui, de quo multos libros philosophi reliquerunt; in quibus est, di qui sint, ubi, quod genus, quale; a quodam tempore an a sempiterno fuerint di; ex igni
Abbreviated transcription (Latin):
reddidit. nec aliis quicqͣm reliquid ꝓ arbitrio suspi¬
cari. ⁊ satis ꝓbauit homines se p̃posuisse institutiᷤᷤ
hominũ. non naturam hominum nature dõꝵ. Ita
quod aꝑtius alibi posuit. sicut in quarto libro cõme¬
morani. ex nature formula se scͥpt᷑um fuisse. si
nouam ipse conderet ciuitatem. quia uero iam ue¬
t̾em inuenerat. non se potuisse nisi eius consuetu¬
dinem sequi. Deinde illud quale ẽ quod tria gen̾a¬
theologie dicit eẽ id est rõnis que de diis exeplicat᷑.
eorumq unum mythicon appellari. alt̾m phisicon.
t̾cium ciuile: Latine si usus admitteret. genus
qd̃ pͥmum posuit fabulare appellaremus. s fabu¬
losum dicamus. a fabulis enim mythicon dictũ
turale dicatur. iam ⁊ consuetudo locutionis ad
mittit. T ercium ȩxiam ipse latine enunciauit. qd̾
euule appellatur. deinde ait mythicon appellant
quo maxime utuntur poete. phisicon quo philo¬

Expanded text:
reddidit, nec aliis quidquam reliquit pro arbitrio suspireddidit, nec aliis quidquam reliquit pro arbitrio suspicari et satis probauit homines se praeposuisse institutis hominum, non naturam hominum naturae deorum. Ita Quod apertius alibi posuit, sicut in quarto libro commemoraui, ex naturae formula se scripturum fuisse, si nouam ipse conderet ciuitatem; quia uero iam ueterem inuenerat, non se potuisse nisi eius consuetudinem sequi. theologiae dicit esse, id est rationis quae de diis explicatur, eorumque unum mythicon appellari, alterum physicon, tertium civile? Latine si usus admitteret, genus quod primum posuit, fabulare appellaremus; sed fabulosum dicamus: a fabulis enim mythicon dictum turale dicatur, jam et consuetudo locutionimittit. Tertium etiam ipse Latine enuntiauit, quod ciuile appellatur. Deinde ait: \'Mythicon appellant, quo maxime utuntur poetae; physicon, quo philo
Abbreviated transcription (Latin):
tate quidẽ intelligitur aliqͣ. s pot̾ intelligi ⁊ nulla.
quĩ quȩ nulla est nec omis nec aliqua ẽ. Nam ut ipse
dicit si om̃is eẽt natura dõꝵ de qua serib̾et. seribendi
ordine rebꝰ humanis p̃ponenda eẽt. Ut aut̃ ⁊ ipsota¬
cente ueritas clamat. pponenda ẽẽt certe rebꝰ romani.
ȩtiam si nõ omis s saltem aliqua ẽẽt. Recte aut̃ post¬
ponitur. Ergo nulla ẽ. Non itaq rebus diuinis
ante fenre uoluit res humanas s rebꝰ ueris noluit ante¬
fene res falsas. Inhis enim quȩ scripsit de rebꝰ huma¬
nis. secutus e historiam rerum gestarum. quȩ aut̃ de
his quas diuinas uocat. quid nisi opiniones rerũ
uanarum: hoc ẽ nimirum quod uoluit subtili
significatione monstrare. non solum scribens de
his post̾ius qͣm de illis. s etiam rationem reddens
cur io fecerit. quia si tacuisset. alit̾ ħ factum eiꝰ ab
aliis fortasse defendetur. In ea uero ipse ratione qͣm

Expanded text:
tate quidem intellegitur aliqua; sed potest intellegi et \'nulla\', tate quidem intellegitur aliqua; sed potest intellegi et \'nulla\', quoniam quae nulla est nec omnis nec aliqua est. Nam, ut ipse dicit, si omnis esset natura deorum, de qua scriberet, scribendi ordine rebus humanis praeponenda esset; ut autem et ipso tacente ueritas clamat, praeponenda esset certe rebus Romanis, etiamsi non omnis, sed saltem aliqua esset: recte autem postponitur; ergo nulla est. Non itaque rebus diuinis anteferre uoluit res humanas, sed rebus ueris noluit anteferre res falsas. In his enim, quae scripsit de rebus humanis, secutus est historiam rerum gestarum; quae autem de his, quas diuinas uocat, quid nisi opiniones rerum uanarum? Hoc est nimirum, quod uoluit subtili significatione monstrare, non solum scribens de his posterius quam de illis, sed etiam rationem reddens quur id fecerit. Quam si tacuisset, aliter hoc factum eius ab aliis fortasse defenderetur. In ea uero ipsa ratione, quam
Abbreviated transcription (Latin):
humana attigissemus : Aut enim de omni natura
doꝵ scribit aut de aliqua. aut omĩno de nulla. Si
de omni p̃ponenda ẽ utiq rebꝰ humanis: Si de aliqua.
cur non ętiam ipsa res p̾cedat humanas: An indig¬
na ẽ p̃ferri ȩtiam uniu̾se nature hominum pars aliqͣ
doꝵ : Quod si multum ẽ ut aliqua pars diuina p̃po¬
natur uniuersis rebꝰ humanis. saltem digna ẽ uł
romanis. R erum quippe humanarum libros ñ qͣntũ
ad orbem t̾rarum. s qͣntum ad solam romã ꝑtinet
scripsit. quos tam̃ rerũ diuinaꝵ libris se dixit scͥ¬
bendi ordine merito p̃tulisse. sicut pictorem tabule
picte. sic̃ fabrum edificio. aꝑtissime confitens qd̾ etiã
iste res duunȩ sic̃ pictura. sic̃ struet᷑a ab hominibꝰ
institutȩ sint. Restat ut de nulla dõs natura scrip¬
sisse intelligatur. neq ħ apte dic̃e uoluisse. s intesli¬
gentibꝰ reliquisse. Ubi enim dicitur non omnis usi¬

Expanded text:
humana adtigissemus\'? Aut enim de omni natura humana adtigissemus\'? Aut enim de omni natura deorum scribit, aut de aliqua, aut omnino de nulla. Si de omni, praeponenda utique est rebus humanis; si de aliqua, quur non etiam ipsa res praecedat humanas? An indigna est praeferri etiam uniuersae naturae hominum pars aliqua deorum? Quod si multum est, ut aliqua pars diuina praeponatur uniuersis rebus humanis, saltem digna est uel Romanis. Rerum quippe humanarum libros, non quantum ad orbem terrarum, sed quantum ad solam Romam pertinet, scripsit, quos tamen rerum diuinarum libris se dixit scribendi ordine merito praetulisse, sicut pictorem tabulae pictae, sicut fabrum aedificio, apertissime confitens, quod etiam istae res diuinae, sicut pictura, sicut structura, ab hominibus institutae sint. Restat ut de nulla deorum natura scripsisse intellegatur, neque hoc aperte dicere uoluisse, sed intellegentibus reliquisse. Ubi enim dicitur \'non omnis, usi
Abbreviated transcription (Latin):
non a t̾rena aliqua ciuitate instituta ẽ s plane
celestẽ ipsa instituit ciuitatẽ. Eam uͦ inspirat ⁊
docet uerꝰ ds̃. dator uitȩ et̾nę ueris cultoribꝰ siuis.
U aironis gͥ confitentis ido se pͥus de rebꝰ humanis scͥp¬
sisse pꝰea de diuinis quia diuinę iste ab hominibꝰ
institute sunt. hec ratio ẽ. Sicut pͥor ẽ inquit pie¬
tor quam tabula picta. pͥor faber qͣm edificium.
ita pͥores sunt ciuitates qͣm ea quȩ a ciuitatibꝰ in¬
stituta sunt. dicit aut̃ pͥꝰ se scͥpturum fuisse de dii
postea dehominibꝰ. si de omni natura doꝵ scrib̾et.
quasi hic de aliqua seriberet ⁊ non de omni. aut
uero ętiam aliqua licet nõ omnis dorum natura ñ
pͥor debeat eẽ qͣm hominum. Quid quod in illis tͥbꝰ
nouissimis libris dos certos ⁊ incertos. ⁊ selectos di¬
ligent̾ explicans. nullam dõꝵ naturã p̃t̾mittere
udetur: Quid ẽ gͦ quod ait. si de omni natura doꝵ
⁊ hominum scͥb̾emus. pͥꝰ diuina ab soluissemus ꝙͣ

Expanded text:
rena aliqua ciuitate instituta est, sed plane caelestem ipsa instituit ciuitatem. Eam uero inspirat et docet uerus Deus, dator uitae aeternae, ueris cultoribus suis. Varronis igitur confitentis ideo se prius de rebus humanis scripsisse, postea de diuinis, quia diuinae istae ab hominibus institutae sunt, haec ratio est: \'Sicut prior est, inquit, pictor quam tabula picta, prior faber quam aedificium: ita priores sunt ciuitates quam ea, quae a ciuitatibus instituta sunt. Dicit autem prius se scripturum fuisse de dis, postea de hominibus, si de omni natura deorum scriberet, quasi hic de aliqua scribat et non de omni, aut uero etiam aliqua, licet non omnis, deorum natura non prior debeat esse quam hominum. Quid, quod in illis tribus nouissimis libris deos certos et incertos et selectos diligenter explicans nullam deorum naturam praetermittere uidetur? Quid est ergo, quod ait: Si de omni natura deorum et hominum scriberemus, prius diuina absoluissemus, quam
Abbreviated transcription (Latin):
thymelica inse admisit obseenitas : At enim hñt ista¬
phisiologicas qͣsdam sic̃ auint. id ẽ naturaliũ ratio¬
num intͤptationes. quasi u̾o nos in hac disputacione
phisiologiam querunus.⁊ ñ theologiam. idẽ rẽonẽ
nõ nature s di. Quamuis enim qui uerꝰ ẽ ds̃ ñ opi¬
nione s natura ds̃ sit non tam̃ omĩs natura d̾s est
quia ⁊ hominis. ⁊ peccoris. ⁊ arboris. ⁊ lapidis. utiq
natura ẽ quoꝵ nicħ ẽ d̾s. Si aut̃ int̾p̾tationis huiꝰ
qño agitur de sacris matris dõꝵ caput ẽ certe quod
mat̾ đoꝵ t̾ra ẽ. quid ultͣ querimꝰ: Quid cet̾a ꝑseru¬
tamur: Quid euidentiꝰ suffragatur eis quidieunt
om̃s istos dos homines fiuisse. Sic enim sunt t̾rigene
sic eis mat̾ ẽ tra. In uera aut̃ theologia. opus di ẽ tra
ñ mat̾. Uerũptam̃ quoqͥmͦ sac esꝰ int̾p̃tent᷑. ⁊ referant
ad ueram naturã. iuros muliebria pati ñẽ scãm na¬

Expanded text:
thymelica in se admisit obscenitas? CAPUT VIII. De intthymelica in se admisit obscenitas? CAPUT VIII. De intphysiologicas quasdam, sicut aiunt, id est naturalium rationum interpretationes. Quasi uero nos in hac disputatione physiologian quaerimus et non theologian, id est rationem non naturae, sed Dei. Quamuis enim qui uerus Deus est non opinione, sed natura Deus sit: non tamen omnis natura deus est, quia et hominis et pecoris, et arboris et lapidis utique natura est, quorum nihil est deus. Si autem interpretationis huius, quando agitur de sacris Matris deum, caput est certe quod Mater deum terra est, quid ultra quaerimus, quid cetera perscrutamur? Quid euidentius suffragatur eis, qui dicunt omnes istos deos homines fuisse? Sic enim sunt terrigenae, sic eis mater est terra. In uera autem theologia opus Dei est terra, non mater. Verum tamen quoquo modo sacra eius interpretentur et referant ad rerum naturam: uiros muliebria pati non est secundum na
Abbreviated transcription (Latin):
indignas turpia: Itaq potius ẽ ũ giẽ debeant᷑
htrionibꝰ qͥ ocłis hominum peꝑcer̃. nec omnia
spetacłis muidauer̃. quę sacraꝵ ediũ parietib̾ oc¬
eusunt᷑. Qͥd de saeris eoꝵ boni sentiendum e. que
tenebris opuintur. cum tam fint detestabilia quȩ
ꝑferunt᷑ inlucẽ: & certe quid in occulto agant
ꝑabscisos ⁊ molles ipsi uiderint. eosdem tamen
homines infelicit̾ ac turpit̾ eneruatos att cor¬
raptos occultare minime potuer. ꝑsuad eant eui
possunt se aliquid semen ꝑ tales age̾ homines.
ques int̾ sua scã numerari atq uersari negare
ñ possunt. Neseimus quid agant. s scimus ꝑ qͣles
agant. ħouimus aut̃ quȩ agantur in cena. quo
nũqͣm uł in choro meretricum abscisus aut mollis
intrauit.⁊ tam̃ & ipsa turpes.⁊ infames agunt.
neq enim ab honestis agi debuer̃. Quȩ sunt gͦ illa
sacra quibꝰ agendis tales eligit scĩtas. quales nec

Expanded text:
indigna et turpia? Itaque potius est unde gratiae debeantur indigna et turpia? Itaque potius est unde gratiae debeantur histrionibus, qui oculis hominum pepercerunt nec omnia spectaculis nudauerunt, quae sacrarum aedium parietibus occuluntur. Quid de sacris eorum boni sentiendum est, quae tenebris operiuntur, cum tam sint detestabilia, quae proferuntur in lucem? Et certe quid in occulto agant per abscisos et molles, ipsi uiderint; eosdem tamen homines infeliciter ac turpiter eneruatos adque corruptos occultare minime potuerunt. Persuadeant cui possunt se aliquid sanctum per tales agere homines, quos inter sua sancta numerari adque uersari negare non possunt. Nescimus quid agant, sed scimus per quales agant. Nouimus enim quae agantur in scaena, quo numquam uel in choro meretricum abscisus aut mollis intrauit; et tamen etiam ipsa turpes et infames agunt; neque enim ab honestis agi debuerunt. Quae sunt ergo illa sacra, quibus agendis tales elegit sanctitas, quales nec
Abbreviated transcription (Latin):
fabulosȩ s cuuł theologiȩ a tanto auctore ꝓdunt᷑.
ñ frustra histriones ludicris artibꝰ fingunt dorum
quȩ tanta ẽ turpitudinem. s plane frust᷑ sac̃dotes
uł sacris ritibus conant᷑ fing̾e̾ dõꝵ que nulla ẽ hons¬
tatem. Saera sunt uinonis. ⁊ ħ in eiꝰ dilecta ĩsula
samo celebrabant᷑. ubi nuptũ data ẽ ioui. Sacͣ s ceret
ĩi a plutone rapta ꝓserpina querit᷑. Sac s̃ ueneris.
uͥ amatus euis adon apri dente extinctus. tuuenu
formosissimꝰ plangit᷑. Sacra sunt matris doꝵ ub
attis pulcher adolescens a dea dilectꝰ ⁊ muliebrra
abscisus. ętiam hominum abscisoꝵ quos gallos
uocant infelicitate deplorat᷑. hȩc cum deformia
sint omni scenca feditate. quid quod fabulosa de
diis fignita poetaꝵ ad theatrum uidelicet ꝑtilis¬
cia. ułut secern̾e nituntur a ciuili theologia qͣl
ꝑtine ad urbem uolunt. q̃si ab honestis ⁊ dige

Expanded text:
fabulosae, sed ciuilis theologiae, a tanto auctore produntur: fabulosae, sed ciuilis theologiae, a tanto auctore produntur: non frustra histriones ludicris artibus fingunt deorum quae tanta est turpitudinem, sed plane frustra sacerdotes uelut sacris ritibus conantur fingere deorum quae nulla est honestatem. Sacra sunt Iunonis, et haec in eius dilecta insula Samo celebrabantur, ubi nuptum data est Ioui; sacra sunt Cereris, ubi a Plutone rapta Proserpina quaeritur; sacra sunt Veneris, ubi amatus eius Adon aprino dente extinctus iuuenis formosissimus plangitur; sacra sunt Matris deum, ubi Attis pulcher adulescens ab ea dilectus et muliebri zelo abscisus etiam hominum abscisorum, quos Gallos uocant, infelisint omni scenica feditate, quid est quod fabulosa de diis figmenta poetatia uelut secernere nituntur a ciuili theologia, quam pertinere ad urbem uolunt, quasi ab honestis et dignis
Abbreviated transcription (Latin):
culẽ sibi ẽȩ̃ cõmixtii. sibiq diccissȩ quod inde descm¬
dens cui pͥmum uiuem obuia fieret. apud illum qͥe
inuentura merredem. qͣm sibi cred̾e̾ deberet ab her¬
cule ꝑsolutam. Ac sic abeunti cum pͥmus iuiuenis di¬
tissimus tharaciꝰ occuiriss. eamq dilectã secum diuiti
habuiss. illa herede defunctus ẽ. Quȩ amplissimã
adepta pecuniam. ne diuinȩ mercedi uideretur ingͣa.
quod acceptissimum putauit ȩẽ numinibꝰ ppłm ro¬
manum x ipsa scͥpsit herede. atq illi ñ cũ parente
inuentũ ẽ testam̃tum. quibꝰ meritis eam ferunt &̾
honores meruisse diuinos. Hȩc si poete fing̾ent. simi¬
mi age̾nt. ad fabulosã theologiam dic̾ent᷑ ꝓculdubio
ꝑtin̾e. ⁊ a cuuł theologie dignitate separanda iudi¬
carentur. Cum uero ħ dedecora nõ poȩtaꝵ. s ppłoꝵ¬
nõ mimoꝵ s sacroꝵ. nõ theatroꝵ s tempłoꝵ. id ẽ n

Expanded text:
rculem sibi esse commixtum sibique dixisse, quod inde discerculem sibi esse commixtum sibique dixisse, quod inde discedens, cui primum iuueni obuia fieret, aput illum esset inuentura mercedem, quam sibi credere deberet ab Hercule persolutam. Ac sic abeunti cum primus iuuenis ditissimus Tarutius occurrisset eamque dilectam secum diutius habuisset, illa herede defunctus est. Quae amplissimam adepta pecuniam ne diuinae mercedi uideretur ingrata, quod acceptissimum putauit esse numinibus, populum Romanum etiam ipsa scripsit heredem, adque illa non conparente inuentum est testamentum; quibus meritis eam ferunt etiam honores meruisse diuinos. Haec si poetae fingerent, si mimi agerent, ad fabulosam theologian dicerentur procul dubio pertinere et a ciuilis theologiae dignitate separanda iudicarentur. Cum uero haec dedecora non poetarum, sed ponon mimorum, sed sacrorum; non theatrorum, sed templorum; id est non
Abbreviated transcription (Latin):
libri hoc eum scͥpsisse testantur. nec ubi ludos scȩ¬
nicos exponebat. s ubi capitolina uira pandebat.
Deniq a talibꝰ uincitur. ⁊ fatetur sic forma huma¬
na dõs fecerunt. ita eos delectari humanis uo¬
luptatibꝰ credidisse. Non enĩ ⁊ maligni sp̃e suo nego¬
cio defuerunt. ut eͥas noxias opiniones humanaꝵ
m̃tuĩ ludificatione firmarent. Uñ etiam illud est
quod hercuł edituu̾is ociosus atq feriatꝰ. lusit tesseris
secum utͣq manu alt̾nante. in una constituens her¬
culem. in alt̾a se ipsum. sub ea conditione ut si ipse
uiciss. destipe templi sibi cenã pararet amicãq cõ¬
duceret. si aut̃ uictoria hercuł fieret hoc eidem de pe¬
cuma sua uoluptati hercuł exhib̾et. Deinde cuma
se ipso tanqͣm ab herculȩ uictus ẽȩt. debitam cena
⁊ nobilissimam meretricẽ larentinã dõ herruli dedt
At illa cum dormisset in templo. uidre in sompnis he¬

Expanded text:
libri hoc eum scripsisse testantur, nec ubi ludos scaelibri hoc eum scripsisse testantur, nec ubi ludos scaenicos exponebat, sed ubi Capitolina iura pandebat. Denique talibus uincitur et fatetur, sicut forma humana deos fecerunt, ita eos delectari humanis uoluptatibus credidisse. Non enim et maligni spiritus suo negotio defuerunt, ut has noxias opiniones humanarum mentium ludificatione firmarent. Unde etiam illud est, quod Herculis aedituus otiosus adque feriatus lusit tesseris secum utraque manu alternante, in una constituens Herculem, in altera se ipsum, sub ea condicione, ut, si ipse uicisset, de stipe templi sibi cenam pararet amicamque conduceret; si autem uictoria Herculis fieret, hoc idem de pecunia sua uoluptati Herculis exhiberet; deinde cum a se ipso tamquam ab Hercule uictus esset, debitam cenam et nobilissimam meretricem Larentinam deo Herculi dedit. At illa cum dormisset in templo, uidit in somnis He
Abbreviated transcription (Latin):
int̾ hos cardinea femina ẽ q̃ cardinẽ seruat: Nõne
ista in rerum diuinaꝵ libris repꝑuint᷑. quȩ graues
poete suis carminibꝰ indigna duxer̃: Numquid
diana theatrica portat arma.⁊ urbana simplicit̾
uirgo ẽ: Numqͥd sẽnicus appollo ertharista ẽ ⁊ ab
hac arte delficus uacat: S hȩc honestiora sunt. in
comparatione turpioꝵ. Quid de ipso ioue senserunt.
qui eiꝰ nutricẽ in capitolio posuer̃: Nonne attestati
sunt euemero. qui om̃s tales dõs non fabulosa gar¬
rulitate. s historica diligentia homines fuisse mor¬
talesq conscpsit. Epulones &x dos parasitos ious.
ad euis m̃sam qui constituerunt. quid aliud quam
inimica sacra ẽẽ uoluerunt: Lam parasitos ious
ad cominũ eiꝰ adhibitos si mimꝰ dixiss. utiq risũ
quȩsisse uideretur. Uarro dix̃. ñ cum urid̾et dõs. s
cum cõm̃daret hoc dix̃. diuinarũ ñ humanarũ reꝵ

Expanded text:
inter hos Cardea femina est, quae cardinem seruat? Nonne inter hos Cardea femina est, quae cardinem seruat? Nonne ista in rerum diuinarum libris reperiuntur, quae graues poetae suis carminibus indigna duxerunt? Numquid Diana theatrica portat arma et urbana simpliciter uirgo est? Numquid scaenicus Apollo citharista est et ab hac arte Delphicus uacat? Sed haec honestiora sunt in conparatione turpiorum. Quid de ipso Ioue senserunt, qui eius nutricem in Capitolio posuerunt? Nonne adtestati sunt Euemero, qui omnes tales deos non fabulosa garrulitate, sed historica diligentia homines fuisse mortalesque conscripsit? Epulones etiam deos, parasitos Iouis, ad eius mensam qui constituerunt, quid aliud quam mimica sacra esse uoluerunt? Nam parasitos Iouis ad conuiuium eius adhibitos si mimus dixisset, utique risum quaesisse uideretur. Varro dixit! non cum inrideret deos, sed cum commendaret hoc dixit; diuinarum, non humanarum rerum
Abbreviated transcription (Latin):
utilitatis. ea tamen sẽbunt quȩ dii expectant. ppłi
pitudinis plena.⁊ hȩc tota quȩ merito culpanda
⁊ respuenda iudicatur. pars huius ẽ. quȩ colenda
⁊ obseruanda censetur. nõ sane pars incongrua sic̃
ostendere institui. ⁊ quę ab uniuerso corpre aliena
inportune illi conexa atq suspensa sit. s omnino
consona ⁊ tanqͣm eiusdẽ corporis membrĩ conueni¬
entissime copłata. Quid enim aluid ostendunt illa
simulac᷑. forme. ętates. sexꝰ. habitus dõꝵ: Nũquid bar¬
batum iouem. imberbem mercurium poete hñt.
pontifices ñ hñt. Numquid priapo mimi ñ & sac̃¬
dotes ernormia pudenda fecer̃ : An alit̾ stat ad oran¬
dus in locis sacris. qͣm ꝓcedit ridendꝰ ĩ theatris: Nũ
saturnꝰ senex appollo ephoebꝰ ita ꝑsonȩ sunt histrio¬
num. ut ñ sint statue delubroꝵ : Cum forełs qui fo
ribꝰ p̃ est ⁊ lim̃tinus quilimini dii sunt mascłi. atq

Expanded text:
utilitatis; ea tamen scribunt, quae di expetant, populi utilitatis; ea tamen scribunt, quae di expetant, populi pitudinis plena: et haec tota, quae merito culpanda et respuenda judicatur, pars hujus est, quae colenda et observanda censetur; non sane pars incongrua, sicut ostendere institui, et quae ab universo corpore aliena importune illi connexa atque suspensa sit, sed omnino consona, et tanquam ejusdem corporis membrum convenientissime copulata. Quid enim aliud ostendunt illa simulacra, formae, aetates, sexus, habitus deorum? numquid barbatum Jovem, imberbem Mercurium poetae habent, pontifices non habent? numquid Priapo mimi, non etiam sacerdotes enormia pudenda fecerunt? an aliter stat adorandus in locis sacris, quam procedit ridendus in theatris? num Saturnus senex, Apollo ephebus, ita personae sunt histrionum, ut ribus praeest, et Limentinus, qui limini, di sunt masculi, adque
Abbreviated transcription (Latin):
magis eam ex utraq temꝑatam. qͣm ab utraq se¬
ꝑatam intelligi uoluit. Ait enim ea quę scͥbunt
poete minus eẽ qͣm ut ppłi sequi debeant. quȩ aut̃
philosophi. plusqͣm ut ea uulgum serutari expe¬
diat. Quȩ sic ab horrent inquit. ut tam̃ ex utroq
gen̾e ad cuules rõnes assumpta sint nõ pauea. Qua¬
re que er̃ cõmunia cum ꝓpͥs. una cum ciulibꝰ scͥbemꝰ.
E quibꝰ maior societas debet eẽ nob̾ cum philosophis
qͣm cum poetis. Non gͦ nulla cum poetis. & tam̃
alio loco dr̃ de gen̾ationibꝰ doꝵ. magis ad poetas ꝙͣ
ad phisicon fuisse ppłos melinatos. hic eni dixit
quid fieri debeat. ibi quid fiat. Phisices dixcit utilita¬
tis causa scripsisse. poetas delectacionis. ac ꝑhoc ea
quȩ apoetis conscripta ppłi sequi ñ debent cͥmina
sunt dorum. quȩ tam̃ delectent ⁊ ppłos ⁊ dõs. Delec¬
tacionis enim causa ficut diocit scribunt poete nõ

Expanded text:
magis eam ex utraque temperatam quam ab utraque semagis eam ex utraque temperatam quam ab utraque separatam intellegi uoluit. Ait enim ea, quae scribunt poetae, minus esse quam ut populi sequi debeant; quae autem philosophi, plus quam ut ea uulgum sdiat. Quae sic abhorrent, inquit, ut tamen ex utroque genere ad civiles rationes assumpta sint non pauca. Quare quae sunt communia cum poetis, una cum civilibus scribemus: e quibus major societas debet esse nobis cum philosophis, quam cum poetis. Non ergo nulla cum poetis. Et tamen alio loco dicit de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. Hic enim dixit quid fieri debeat, ibi quid fiat. Physicos dixit utilitatis causa scripsisse, poetas delectationis. Ac per hoc ea, quae a poetis conscripta populi sequi non debent, crimina sunt deorum, quae tamen delectant et populos et deos. Delectationis enim causa, sicut dicit, scribunt poetae, non
Abbreviated transcription (Latin):
affectionibꝰ ⁊ assensionibꝰ nr̃is :⁊ uitam nõ polluit so¬
cietas demonũ qͥ colunt᷑ cͥminibꝰ suis: Si ueris qͣm
mał. si falsis qͣm male: H eum dicimus. uidĩ fortasse
cuipiam nimis haꝵ rerum ignaro pot̾. ea sola de diis
talibꝰ maiestati indigna diuinę ⁊ ridicula detestabi¬
lia celebrari. quȩ poeticis cantatur carminibꝰ. ⁊ ludis
scenicis actitantur. sacra uero illa quȩ ñ histriones
s sacerdotes agunt. ab omni ẽȩ dedecore purgata ⁊
aliena. hoc si ita ȩẽt. numqͣm theatricas turpitu¬
dines in eoꝵ honorem quisqͣm celebrandas eẽ censeret.
nũqͣm eas ipsi dii p̃ciꝑent sibimet eoehib̾i. S ĩo nicħ
pudet ad obsequium dõꝵ talia gerere in theatris.
quia similia geruntur in templis. deniq cum me¬
moratus auctor euulẽ theologiam a fabulosa ⁊ na¬
turali t̾ciã qͣndam sui gen̾is distinguere conaretur.

Expanded text:
adfectionibus et adsensionibus nostris, et uitam non polluit soadfectionibus et adsensionibus nostris, et uitam non polluit societas daemonum, qui coluntur criminibus suis? Si ueris, quam mali! si falsis, quam male! Haec cum dicimus, uideri fortasse cuipiam nimis hartalibus majestati indigna divinae, et ridicula, detestabilia celebrari, quae poeticis cantantur carminibus, et ludis scenicis actitantur; sacra vero illa, quae non histriones, sed sacerdotes agunt, ab omni esse dedecore purgata et aliena. Hoc si ita esset, nunquam theatricas turpitudines in eorum honorem quisquam celebrandas esse censeret, nunquam eas ipsi dii praeciperent sibimet exhiberi. Sed ideo nihil pudet ad obsequium deorum talia gerere in theatris, quia similia geruntur in templis. Denique cum memoratus auctor civilem theologiam a fabulosa et naturali tertiam quandam sui generis distinguere conaretur,
Abbreviated transcription (Latin):
poscenda e : Nemo ut arbitror. usq ad tantum p̃¬
cipicͥum furiosissimȩ impietatis insanit. Nec fabu¬
losa gͥ. nec cunli theologia. sempit̾nam quisqͣm
adipiscitur uitam. Illa et enim de diis turpia fui¬
gendo seminat. ħ fauendo metit. Illa mdatia spar¬
git. hȩc colligit. Illa res diuinas falsis criminibꝰ
insectatur. ħ eorum cͥminũ ludos in duunis rebus
amplectitur. Illa de diis nefanda figm̃ta hominũ
carminibꝰ ꝑsonat. hȩc ea dõꝵ ipsorum festiuitatibꝰ
consecrat. Facinora ⁊ flagitia numinum illa
cantat. uł amat. Illa ꝓdit̾ aut fingit. hec aut̃ aut
attestatur ueris. aut oblectatur ⁊ falsis. Ambę
turpes. ambeq dampnabiles. S illa theatrica quȩ¬
ẽ publicam turpitudinẽ ꝓfitet᷑. ista quȩ urbana ẽ
illuis turpitudine ornatur. Hincine uita et̾na sꝑa¬
bitur. uñ ista breuis t̃pralisq polluitur: An uͦ uitam
polluit consortium nefariorum hominũ sise ĩserant.

Expanded text:
poscenda est? Nemo, ut arbitror, usque ad tantum praecipitium furiosissimae inpietatis insanit. Nec fabulosa igitur nec ciuili theologia sempiternam quisquam adipiscitur uitam. Illa enim de dis turpia fingendo seminat, haec fauendo metit; illa men- dacia spargit, haec colligit; illa res diuinas falsis criminibus insectatur, haec eorum criminum ludos in diuinis rebus amplectitur; illa de. dis nefanda figmenta hominum carminibus personat, haec ea deorum ipsorum festiuitatibus consecrat; facinora et flagitia numinum illa cantat, haec amat; illa prodit aut fingit, haec autem aut adtestatur ueris aut oblectatur et falsis. Ambae turpes ambaeque damnabiles; sed illa, quae theatrica est, publicam turpitudinem profitetur; ista, quae urbana est, illius turpitudine ornatur. Hincine uita aeterna sperabitur, unde ista breuis temporalisque polluitur? An uero uitam polluit consortium nefariorum hominum, si se inserant
Abbreviated transcription (Latin):
porro qui istos secunt᷑. ⁊ ad tempora ꝑtinent. id ẽ ad
dies festos. ita ut unum eoꝵ fac̾et de feriis. alt̾m de
ludis circensibꝰ. de scenicis t̾cium. Quartoꝵ triũ ad
sacra ꝑtinentium. uni dedit consecrationes. alt̾i sae̾
pͥuata. ultimo publica. Hanc ułut pompam ob¬
sequiorum intribꝰ qui restant dii ipsi secuntur extre¬
mi. quibꝰ istȩ unui̾sꝰ cultus ĩpensꝰ ẽ. In pͥmo dii c̾ti.
in sed̃o incerti. in t̾cio cunctoꝵ nouissimo dii p̃eipui
atq selecti. In hac tota seriȩ pulcherrimȩ ac subti
lissimȩ distribucionis ⁊ distinctionis. uitam et̾nã
frustra queri ⁊ spari impudentissime uł optari.
ex his quȩ iam diximus ⁊ quȩ deinceps dicenda s̾.
ci us hominum qui corde obstinato s ñ fuerie ini¬
micus. facillime apparet. Uł hominum eni suit
ista institita uł demonũ. ñ quales uocant illi de
posset anuudentia mirabili ⁊cceuste inserant ogi¬

Expanded text:
porro qui istos sequuntur, et ad tempora pertinent, id est ad porro qui istos sequuntur, et ad tempora pertinent, id est ad dies festos; ita ut unum eorum faceret de feriis, alterum de ludis circensibus, de scenicis tertium. Quartorum trium ad sacra pertinentium uni dedit consecrationes, alteri sacra privata, ultimo publica. Hanc velut pompam obsequiorum in tribus, qui restant, dii ipsi sequuntur extremi, quibus iste universus cultus impensus est: in primo dii certi, in secundo incerti, in tertio cunctorum novissimo dii praecipui atque selecti. lissimae distributionis et distinctionis vitam aeternam frustra quaeri et sperari impudentissime vel optari, ex his quae jam diximus, et quae deinceps dicenda sunt, cuivis hominum, qui corde obstinato sibi non fuerit inimicus, facillime apparet. Vel hominum enim sunt ista instituta, vel daemonum: non quales vocant illi daepossit, invidentia mirabili et occulte inserunt cogi
Abbreviated transcription (Latin):
o  qus diis exhibenda sunt. Echibent᷑ eni ab
Nominibꝰ in locis: ⁊ tpribꝰ sacra. hec .iii. que diaoi
liomo copler ẽ tnis. Nam tres pͥores de hominibꝰ
sopsit. sequentes de locis. trios de temporibꝰ. qͣrtos
de saeris & hic qui exbibeant. ubi exhibeant. qño
exbibeant. quid exhibeant. subtilissima distinciõe
cõmdans. S quia oportebat dicẽ ⁊ maxime id ex¬
pestabat᷑ quibꝰ echibeant de ipsis quoq diis tres
consẽpsit extremos. ut quĩquies t̾ñi. quindecim fie¬
tent. Sunt aut̃ omnes ut diximus seadecim. qr
istoꝵ exordio unum singłarẽ qͥ pͥͫ de omĩbꝰ loq̃ret᷑
apposuit. Quo absoluto consequent̾ ex illa quinq¬
ꝑtita distbucione tres p̾cedentes qͥ adhomines ꝑti¬
nẽt ita sub diuisit. ut pͥmꝰ sit de pontificibꝰ. scd̃s
de auguribꝰ. tc̃uis de quindecim uiris sacroꝵ. Sedoᷤ
tres ad loca ꝑtinentes. ita ut in uno eoꝵ de sacellis.
altõ de sacris ȩdibꝰ dicẽt. t̾cio de locis religiosis. Tres

Expanded text:
enda sunt. Exhibentur enim ab hominibus in locis et temporibus sacra. Haec quattuor, quae dixi, libris conplexus est ternis: nam tres priores de hominibus scripsit, sequentes de locis, tertios de temporibus, quartos de sacris, etiam hic, qui exhibeant, ubi exhibeant, quando exhibeant, quid exhibeant, subtilissima distinctione commendans. Sed quia oportebat dicere et maxime id expectabatur, quibus exhibeant, de ipsis quoque dis tres conscripsit extremos, ut quinquies terni quindecim fierent. Sunt autem omnes, ut diximus, sedecim, quia et istorum exordio unum singularem, qui prius de omnibus loqueretur, adposuit. Quo absoluto consequenter ex illa quinquepertita distributione tres praecedentes, qui ad homines pertinent, ita subdiuisit, ut primus sit de pontificibus, secundus de auguribus, tertius de quindecimuiris sacrorum; secundos tres ad loca pertinentes, ita ut in uno eorum de sacellis, altero de sacris aedibus diceret, tertio de locis rel
Abbreviated transcription (Latin):
postulabat satis fecisse. qͣm minus disseruisse
ni de huuis uitȩ cladibꝰ t̾renaꝵq contricione
ac mutatione rerum imꝑiti facere conantur.
non salum dissimulantibꝰ sed contra suam consa¬
entiam ȩtiam fauentibꝰ doctis quos impiȩtas u¬
sana possidet. omnino eẽ inanẽ rectȩ cogitations
atq r̃nis. plenamq leuisimȩ temeritatis dubia¬
missus ordo expetit ȩtiam hi reffellendi ⁊ docend
sunt. qui ñ ꝓpt̾ istam uitam. s ꝓpt̾ illam que s̃
mortem fitura ẽ dãs gentium quos ꝯͥana religs
destruit colendos ȩẽ contendunt. placet auen¬
dico oraculo seĩ osalmi sum̾e exordium dispa¬

Expanded text:
postulabat, satisfecisse, quam minus disseruisse postulabat, satisfecisse, quam minus disseruisse ni de hujus vitae cladibus terrenarumque contritione ac mutatione rerum imperiti facere conantur, non solum dissimulantibus, sed contra suam conscientiam etiam fauentibus doctis, quos inpietas uesana possedit, omnino esse inanem rectae cogitationis adque rationis plenamque leuissimae temeritatis missus ordo expetit, etiam hi refellendi et docendi sunt, qui non propter istam uitam, sed propter illam, quae post mortem futura est, deos gentium, quos Christiana religio destruit, colendos esse contendunt: placet a ueridico oraculo sancti psalmi sumere exordium dispu
Abbreviated transcription (Latin):
ad uersus eos udeor
disputasse. qui
multos dõs et
falsos quos ȩẽ inutilia simulacra. uł in munds
sp̃c. ⁊ ꝑniciosa demonia. uł c̾te creaturas ñ erea¬
torem u̾itas xͥana conuincit. ꝓpt̾ uitȩ huiꝰ morti
rerumq t̾renarum utilitatem eo ritu ac serutui¬
te quę grecȩ latria dr̃ ⁊ uni uero dõ debet᷑ uena¬
dos ⁊ colendos putant. & miniȩ quidẽ stulticiȩ
uł ꝑtinatiȩ nec istos quinq nec ullos alios qͣnti¬
cumq numeri libros satis ẽẽ posse quis nesciat
quõ ea putatur głia uanitatis nullis cedere iuribꝰ
iutatis. in ꝑniciem utiq eius cui uicium tã un¬
mane dominatur: Nam ⁊ contra omnẽ eurã¬
tis industriã. nõ malo medici s egroti insana¬
bilis morbꝰ inuictus ẽ. Hi uero qui ea que legus
uł sine ulla uł ñ cum magna ac nimia uet̾is
etrroris obstinatione intellecta ⁊ consid̾ata ꝑpin¬
dunt. facilius nos isto numero t̾minatoꝵ quinq
uoluminum plꝰ qͣm questionis ipsius necessitas

Expanded text:
aduersus eos uideor disputasse, qui multos deos et falsos, quos esse inutilia. simulacra uel inmundos spiritus et perniciosa daemonia uel certe creaturas, non creatorem ueritas Christiana conuincit, propter uitae huius mortalis rerumque terrenarum utilitatem eo ritu ac seruitute, quae Graece Xatpeca dicitur et uni uero Deo debetur, uenerandos et colendos putant. Et nimiae quidem stvel pertinaciae, nec istos quinque, nec ullos alios quanticumque numeri libros satis esse posse, quis nesciat? quando ea putatur gloria vanitatis, nullis cedere viribus veritatis; in perniciem utique ejus, cui vitium tam immane dominatur. Nam et contra omnem curantis industriam, non malo medici, sed aegroti insanabilis, morbus invictus est. Hi vero qui ea quae legunt, vel sine ulla, vel non cum magna ac nimia veteris erroris obstinatione, intellecta et considerata perpendunt, facilius nos isto numero terminatorum quinque voluminum plus, quam quaestionis ipsius necessitas
Abbreviated transcription (Latin):
senos . iiii. partibꝰ daret. Intendit enĩ qui agam
de hominibꝰ scepsit. in scd̃is sex de locis. Sex t̾ees
de temporibꝰ ser quartos codemq postremes dei
ab soluit. Quat aut̃ seni. xx.⁊. iiii. fiunt. S uꝰ

Expanded text:
senos quattuor partibus daret. Intendit enim qui agantsenos quattuor partibus daret. Intendit enim qui agantde hominibus scripsit, in secundis sex de locis, sex tertios de temporibus, sex quartos eosdemque postremos de rebus absoluit. Quater autem seni uiginti
Abbreviated transcription (Latin):
tor. easq non ad religionem s ad suꝑsticionẽ dic̾et
ꝑtinere nescio utrum tam młta in eis ridenda
contempnenda. detestanda conse̾beret. Cum uero diꝰ
eosdẽ ita coluerit colendosq censuerit. ut in eo ipso
oꝑe litta̾rum suaꝵ dicat se tim̾e ne ꝑeant. ñ in¬
cursu hostili s ciuiũ negligentia. de qua illos ułut
ruina lib̾ari a se dicit ⁊⁊ in memoria bonorz ꝑ eius
modi libros recondi atq seruari. utiliore cura qͣm
metellꝰ de incendio saera uestalia ⁊ ⁊ encas de troiano
exeidio penates lib̾asse p̃dicant᷑. ⁊ tam̃ ea legenda
scłis ꝓdit que asapientibꝰ ⁊ insipientibꝰ merito abi¬
cienda ⁊ ueritatis religionis inimicissima iudicent᷑
quid existimare debenus nisi hominẽ acerrimũ ac
mouebatur sub sp̃e cõm̃dandȩ religionis tac̾e no¬
hos in res humanas diuinasq diuisit. Rebꝰ humna
in ea particione rõne. ut rerum humanaꝵ libios

Expanded text:
tor easque non ad religionem, sed ad superstitionem diceret tor easque non ad religionem, sed ad superstitionem diceret pertinere, nescio utrum tam multa in eis ridenda contemnenda detestanda conscriberet. Cum uero deos eosdem ita coluerit colendosque censuerit, ut in eo ipso opere litterarum suarum dicat se timere ne pereant, non incursu hostili, sed ciuium neglegentia, de qua illos uelut ruina liberari a se dicit et in memoria bonorum per eius modi libros recondi adque seruari utiliore cura, quam qua Metellus de incendio sacra Vestalia et Aeneas de Troiano excidio penates liberasse praedicatur; et tamen ea legenda saeculis prodit, quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda et ueritati religionis inimicissima iudicentur: quid existimare debemus nisi hominem acerrimum ac mouebatur sub specie commendandae religionis tacere nohos in res humanas diuinasque diuisit, rebus humanin ea partitione rationem, ut rerum humanarum libros
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ libro cum eiusdẽ uaionis litterariã oꝑam
p̃dicaret. nos inquit in nr̃a urbe ꝑeg̾nantes er¬
rantesq tanqͣm hospites. tui libri tanqͣm domũ
reduxerunt. ut possemus aliqnõ qui ⁊ uͥ ẽẽmꝰ
agnoscere. Tu etatem patrie tu descriptiones tem¬
porum. tu sacroꝵ uira. tu sac̃dotii. tu domesticam
tu publicam disciplinam. tu sedes regiomiĩ locoꝵ.
tu omiũ diuinaꝵ humanaꝵq rerum. nomina.
gen̾a. officia. causas. aꝑusti. Iste gͥ uir ta insign
excellentisq ꝑitiȩ. ⁊ quod de illo ętiam terentianus
elegantissimo u̾siculo breuit̾ ait. uir doctissimus
uñ cumq uairo. qui tam multa leg̃ ut aliquid e
scbere uacuissȩ miremur. tam młta scͥpsit qͣm młta
uix quẽqͣm legere potuisse credamꝰ. iste inqͣm ur ci¬
tus ingenio tantusq doctrina si rerum ułut diui¬
narum de quibꝰ scͥpsit oppugnator eẽt atq destrue¬

Expanded text:
autem libro cum eiusdem Varronis litteraria opera autem libro cum eiusdem Varronis litteraria opera praedicaret: \'Nos, inquit, in nostra urbe peregrinantes errantesque tamquam hospites tui libri quasi domum reduxerunt, ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. Tu aetatem patriae, tu descriptiones temporum, tu sacrorum iura. tu sacerdotum, tu domesticam, tu publicam disciplinam, tu sedem regionum locorum, tu omnium diuinarum humanarumque rerum nomina genera, officia causas aperuisti.\' Iste igitur uir tam insignis excellentisque peritiae et, quod de illo etiam Terentianus elegantissimo uel\'siculo breuiter ait: Vir doctissimus undecumque Varro, qui tam multa legit, ut aliquid ei scribere uacuisse miremur; tam multa scripsit, quam multa uix quemquam legere potuisse credamus: iste, inquam, uir tantus ingenio tantusque doctrina, si rerum uelut diuinarum, de quibus scribit, obpugnator esset adque destruc
Abbreviated transcription (Latin):
uis eloquio. d octrina tñ atq sententiis ita refertꝰ
ẽ. ut in omni erudicione qͣm nos scłarẽ illi aut̾ li¬
b̾alem uocant. studiosum rerum tantii iste doce¬
at. qͣntum studiosum uerborum cicero delectat.
Deniq ⁊ ipse tullius huic tale testimonium ꝑbibet:
ut in libris acadẽmicis dicat eam quȩ ibi uersat᷑
disputacionẽ se habuissȩ cum mareo uaione.
homine inquit omĩũ facile acutissimo. ⁊ sine ulla
dubitatione doctissimo. Non ait eloquentissimo
uł facund isimo. qnĩ reu̾a in hac facultate młtĩ
impar ẽ. s omnuĩ inquit facile acutissimo. & in
eis libris .i. a cademicis ũ euncta dubitanda eẽ
contendit. addidit sine ulla dubitacione doctissi¬
mo. Profecto de hac re sic erat certus. ut aufferret
dubitacionẽ qͣm solet in om̃ibꝰ ad hibere. tanqͣm
de ħ uno ȩtiam ꝓ academicoꝵ dubitatione dis¬
putaturus. se academicũ fiuss oblitus. In pͥmo

Expanded text:
uis eloquio, doctrina tamen adque sententiis ita refertus uis eloquio, doctrina tamen adque sententiis ita refertus est, ut in omni eruditione, quam nos saecularem, illi autem liberalem uocant, studiosum rerum tantum iste doceat, quantum studiosum -uerborum Cicero delectat. Denique et ipse Tullius huic tale testimonium perhibet, ut in libris Academicis dicat eam, quae ibi uersatur, disputationem se habuisse cum Marco Varrone, homine, inquit, omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatione doctissimo. Non ait \'eloquentissimo\' uel facundissimo, quoniam re uera in hac facultate multum inpar est; sed \'omnium, inquit, facile acutissimo, et in eis libris. id est Academicis, ubi cuncta dubitanda esse contendit, addidit \'sine ulla dubitatione doctissimo\'. Profecto de hac re sic erat certus, ut auferret dubitationem, quam solet in omnibus adhibere, tamquam de hoc uno etiam pro Academicorum dubitatione disputaturus se Academicum fuisset oblitus. In primo
Abbreviated transcription (Latin):
uentatẽ deam minime in illa ętate iuguer. ⁊ młti
ñ eam colentes gaudent robore iuuentutis itemq
młti fortune barbate supplices ad nullã uł defor¬
mem barbam ꝑuenire potuerunt. ⁊ sic qui eam
ꝓ barba impetranda uenerantur. a barbatis eiꝰ
contemptoribꝰ urident᷑. ita ne desipit cor humanũ.
ut quoꝵ dõꝵ cultum ꝓpt̾ ista ipsa tp̃ralia ⁊ cito
p̃teuntia munera quibꝰ singłis singłi p̃esse ꝓhi¬
bentur inanẽ ludibriosumq cognoscit. ꝓpt̾ uitã
ȩt̾nam credat eẽ fructuosum: hanc dare illos
posse nec hi dic̾e̾ ausi sunt. qui eis ut ab insipien¬
multos putarunt. ne quisqͣm eoꝵ sed̾et ociosus
minutatĩ diuisa tͥbuerunt. Quis mareo uarrone¬
curiosius ista quesiuit: Quis inuenit doctiꝰ: Quis
consid̃auit atcentiꝰ. Quis distinã acutiꝰ: Quis dili¬
gentius planiꝰq conscͥpsit.: Qui tñ ⁊ fi minus ẽ sua¬

Expanded text:
uentatem deam minime in illa aetate uiguerunt, et multi uentatem deam minime in illa aetate uiguerunt, et multi non eam colentes gaudent robore iuuentutis, itemque multi Fortunae barbatae supplices ad nullam uel deformem barbam peruenire potuerunt, et si qui eam pro barba inpetranda uenerantur, a barbatis eius contemtoribus inridentur: itane desipit cor humanum, ut, quorum deorum cultum propter ista ipsa temporalia et cito praetereuntia munera, quibus singulis singuli praeesse perhibentur, inanem ludibriosumque cognoscit, propter uitam aeternam credat esse fructuosum? Hanc dare illos posse nec hi dicere ausi sunt, qui eis, ut ab insipienmultos putarunt, ne quisquam eorum sederet otiosus, minutatim diuisa tribuerunt. CAPUT curiosius ista quaesiuit? quis inuenit doctius? quis considerauit adtentius? quis distinxit acutius? quis diligentius pleniusque conscripsit? Qui tametsi minus est sua