comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sa quã eẽput aueras.
Vlidene forte illa sit
que mihi uisa ẽ. & tuno
ꝓferenda. & nunc defen¬
denda. ut scilic& il¬
lud intellȩgamꝰ dicere
dnm qđ hab& corã illo
Nullo modo trans gredi¬
enda iusticia id est qđ
it a iub& aut uetat: ut
aliud facere omninon
liceat. Qđ autẽ uolen¬
tis potestati itaꝑmit¬
tit. ut nec agat᷑ nec prę¬
termittat᷑: Licite ipsi
de at qđ uiderit expedi¬
re. Teneat᷑ hocergo pri¬
mittant᷑ inlicita. Vbi
autẽ aliquid licitũ est
ut aliud faceren sit illici¬
Illaigit᷑ quȩ dñs itadicit
ut dñs id est non monentis
consilio sed dominantis
imperio : facere ñ lic& &
ideo nec expedit: Dñs itaq
prȩcipit mulierẽ a uiro ñ
discedere: Qđ si discesserit:
eautiq: causa quadiscede¬
relicitũ ẽ manere innuptã.
Aut uiro suo reconciliari.
Mulier enĩ subuiro uiuo
marito iuncta ẽ legi: &

Expanded text:
sam quam esse putaueras — sam quam esse putaueras — uide, ne forte illa sit, quae mihi uisa est, et tunc proferenda et nunc defendenda, ut scilicet illud intellegamus dicere dominum, quod habet coram illo nullo modo transgredienda iustitia, id est quod ita iubet aut uetat, ut aliud facere omnino non liceat; quod autem uolentis potestati ita permittit, ut nec agatur nec praetermittatur inlicite, ipsideant quod uiderint expedire. Teneatur hic ergo primittantur illicita. Ubi autem aliquid ita licitum est, ut aliud facere non sit illiciIlla igitur quae Dominus ita dicit ut Dominus, id est, non monentis consilio, sed dominantis imperio, non facere non licet, et ideo nec expedit. Dominus itaque praecipit, Mulierem a viro non discedere; quod si dicesserit, ea utique causa qua discedere licitum est, manere innuptam, aut viro suo reconciliari . Mulier enim sub viro, vivo marito, juncta e
Abbreviated transcription (Latin):
liquanto diligentius
immorabor: Attendo
utrẽipsam tãquã in con¬
spectu considerandam
planiore sermone pona¬
mus Ecce coniuges duo
unius infidelitatis ita
fuerunt quando iunctis:
pulla dehis quȩstio ẽ quȩ
ꝑtineat ad illam dñi
iussionem doctrinãq: a¬
postolicam. & prȩcep¬
tũ testamenti ueteris &.
noui. quoꝓhibet᷑ fide¬
lis cũ infideli copulare
coniugiũ: Iam sunt
coniuges: & adhucam¬
bo sunt infideles: ad
huctales sunt quales fu¬
erunt ante quã iunge¬
rent᷑ qualesq: coniunc¬
tisunt: Uenit euange¬
lii p̃dicator. credidite¬
orũ autunus autuna.
Sedita ut infidelis cũfi¬
deli habitare consenti¬
at. Iub& fideli dñs ne
infidelẽ dimittat. An
noniub& : Sidixeris
iub&: reclamat
Sidixeris noniub&: cau¬
sã requiro. Neq: illa mi¬
hi responsurus es. quã
tuis litteris in didisti:
enĩ nullo modo ẽ ista
causa. Deiam tunctis
loquim non de iungen¬
dis. Siergo tuã causa
non inuenisti. curñ
ut ex istimo non ee ip¬

Expanded text:
liquanto diligentius liquanto diligentius immorabor? Adtende, ut rem ipsam tamquam in conspectu considerandam planiore sermone ponamus. ecce coniuges duo unius infidelitatis; ita fuerunt quando iuncti sunt. nulla de his quaestio est, quae pertineat ad illam domini iussionem doctrinamque apostolicam et praeceptum testamenti ueteris et noui, quo prohibetur fidelis cum iconjugium. Jam sunt conjuges, et adhuc ambo sunt infidhuc tales sunt, quales fuerunt, antequam iungerentur, qualesque coniuncti sunt. uenit euangelii praedicator, credidit eorum aut unus aut una, sed ita ut infidelis cum fideli habitare consentiat. iubet fideli dominus, ne infidelem dimittat an non iubet? si dixeris \'iubet\', reclamat si dixeris non iubet\', causam requiro. neque illam mihi responsurus es, quam tuis litteris indidisti: \enim nullo modo est ista causa; de iam iunctis loquimur, non de iungendis. si ergo tu causam non inuenisti, cur nout existimo, non esse ip
Abbreviated transcription (Latin):
Contra preceptũ testa¬
menti ueteris & noui iu¬
ba apłs. ut diuersȩ fi¬
dei coniugia maneant
copulata : Quia pauł
inquis gentiũ prȩdicator
& apłs lam in coniugio
positos nonsolũ man&
e coniugib: credidiss&.
Alterũ non credentẽ secũ
tamen habitare consen¬
tientẽ non dimitter&
His uerbis cuis Aliud hoc¬
aliud eẽ. Aliud satis cui¬
denter ostendis: Illud
enĩ dehis coniugiis agit᷑
que sibi primitꝰ copulant᷑ :
penubat femina non suȩ
religionis uiro ł neuir
talẽ ducat uxorẽ : Id enĩ
Vbiagit᷑ non de coniungen¬
dis. sed de coniunctis: am.¬
bo quippe unius eiusdẽq
Infidelitatis fuerunt
quando coniunctis: sed
euangłm cũ ueniss&. al¬
tersine altera. ł altera
sine altero credidit: Si
ergo aliud ẽ hoc qđ sine
scrupulo ullius dubitati¬
onis appar&. curfidelẽ¬
cũ infideli coniugio per
loco uacatillud qđ tã fi¬
denter ipseait. An uul¬
tis experimentũ accipe¬
An in hoc explanando a¬

Expanded text:
contra praeceptum testacontra praeceptum testamenti ueteris et noui iubet apostolus, ut diuersae fidei coniugia maneant copulata? \'quia Paulus, inquis, gentium praedicator et apostolus, iam in coniugio positos non solum monet, e coniugibus credidisset, alterum non credentem, secum tamen habitare consentientem non dimitteret\'. his uerbis tuis aliud hocaliud esse illud satis euidenter ostendis. illud enim de his coniugiis agitur, quae sibi primitus copulantur, ne nubat femina non suae religionis uiro uel uir talem ducat uxorem. id enim, ubi agitur non de coniungendis, sed de coniunctis? ambo quippe unius eiusdemque infidelitatis fuerunt, quando coniuncti sunt; sed euangelium cum uenisset, alter sine altera uel altera sine altero credidit. si ergo aliud est hoc, quod sine scrupulo ullius dubitationis apparet, cur fidelecum infideli in coniugio permloco uacat, quod tam fidenter ipse ait: an uultis experimentum accipean in hoc explanando a
Abbreviated transcription (Latin):
cũ exponere uoluiss& quiꝰ
sibi uell& qđ ait ego dico
non dñs cũ alloqͣ ret᷑ fi¬¬
deles quib: eent coniuges
Infideles dixistiquia
dñs iussit neconiugia si¬
bim& diuerse religionis
copularent᷑ & ipsũ adhi-¬
buisti testimonium dñĩdi¬
centis: Non accipies uxo¬
rẽ filio tuo a filiab: alieni¬
genarũ: netraducat eũ
post deossuos. & pereat a¬
nima eius: Ad didisti &ĩa
uerba apłi ubi dix̃: Mu¬
lier alligataẽ quãdiu
uireiꝰ uiuit: Qđsimor¬
tuus fuerit uireius. Li¬
berata .ẽ. cui uult nubat
tantũ in dño: Quodita
exposuisti ut adiungeres
idestxp̃iano. Deindese¬
cutus es & aisti. hoc ÷ er¬
godnĩ prȩceptũ tã inue¬
teri quã innouocestam̃¬
to: ut nonnisi unius reli¬
gionis & fidei coniugia
sibi mane antcopulata.
Si hocergo ẽ dñi p̃ceptũ
tã inueteri testamento
quã innouo. & hoc iub&
nonnisi unius religionis
& fideimaneant copu¬
lata coniugia: quare
contra dñi iussũ. con¬
tra doctrinam suam:

Expanded text:
uoluisses, quid sibi uellet, quod ait: ego dico, non dominus, cum alloqueretur fideles, quibus essent coniuges infideles, dixisti: quia dominus iussit, ne coniugia sibimet diuersae religionis copularentur' et ipsum adhibuisti testimonium domini dicentis: non accipies uxorem filio tuo a filiabus alienigenarum, ne traducat eum post deos suos et pereat anima eius. addidisti etiam uerba apostoli, ubi dixit: mulier alligata est, quamdiu uir eius uiuit. quodsi mortuus fuerit uir eius, liberata est; cui uult nubat, tantum in domino. quod ita exposuisti, ut adiungeres id est christiano\'. deinde secutus es et aisti: hoc est ergo domini praeceptum tam in ueteri quam in nouo testamento, ut nonnisi unius religionis et fidei coniugia sibi maneant copulata\'. si hoc ergo est domini praeceptum tam in ueteri testamento quam in nouo et hoc iubet nonnisi unius religionis et fidei maneant copulata coniugia, quare contra hoc domini iussum, contra doctrinam suam,
Abbreviated transcription (Latin):
benefacit. si non dimi
serit melius facit : sicut
dictũ ẽ. quid at nuptũ
benefacit. & qui non
dat nuptũ melius facit:
qm̃ illud nonsolũ utrũ¬¬
q: pariter lic& adnihil
unde horũ p̃cepto dnĩ
quisq: compellit᷑: sed
&iã utrũq expedit
Aliudminꝰ. Aliud ã¬
plius: Unde adid qđ
amplius expedit : con¬
silio apłi quicũq potest
ubi dedimittendo uel
non dedimittendo in.¬
fideli coniugio quȩrit᷑.
utrũq: quidem parit̃
licitũ ẽ ꝑ iusticiã quȩ
coram dño ẽ: & ideoni¬
sed non utrũq: expedit
ꝓpt̃ infirmitates homi¬
nũ: &ideo id qđ non ex
te sibi d ñõ liberũ ꝓhiben¬
dilocũ: q neq id quõd

Expanded text:
bene facit; si non dbene facit; si non dserit, melius facit, sicut dictum est: Qui dat nuptum bene facit, et qui non dat nuptum melius facit; quoniam illud non solum utrumque pariter licet unde ad nihil horum praecepto Domini quisquam compellitur, sed etiam utrumque expedit, aliud minus, aliud amplius. Unde ad id, quod amplius expedit, consilio Apostoli quicunque potest ubi de dimittendo vel non dimittendo infidelis conjugio quaeritur, utrumque quidem pariter licitum est per justitiam, quae coram Domino est et ideo nised non utrumque expedit propter infirmitates hominum, et ideo id, quod non expte sibi Domino liberum prohibendi locum, quia neque id, quod
Abbreviated transcription (Latin):
titur: sed &iã homini¬
bus. nullũ ex hocimpe¬
dimentũ salutis infert᷑.
uel ut cumdat consiliũ
non fubendi a płs uirgi¬
nib: unde p̃ceptũ dñĩ se
non habere testat᷑. lic& a.¬
liud facere id est nubere.
&minus continentiȩ bo¬
nũ tenere innuptus. ipsũ¬¬
q licitũ &iã expedit.
ruiturã carnis infirmi¬
tatẽ sic excepit honestate
nubendi ut neminem cogat
tum eã non conpellit ar.¬
riper&. Tunc autem
Non expedit id quod lici¬
tũ est: quando ꝑmittit᷑
quidem. sed usus ipsius
potestatis aliis affert in¬
pedimentũ salutis. sicut
ẽ undeiã diuloquim᷑ dis¬
cessio coniugis fidelis ab in
fideli quã non ꝓhib&
dñs precepto legis qr corã
qr ꝑniciosissime scanda¬
li⁊ ant᷑ offensi: uerũ &i¬
am quia in alia coniugi¬
a cũ ceciderint uiuentib
eis aquib: dimittunt᷑ ad¬
ulterinis nexib: colligati
difficileresoluuntur
Ideo hic ubiqđ lic& non
expedit. Non potest di¬
ci sidimiserit infidelẽ

Expanded text:
titur, sed etiam hominititur, sed etiam hominibus nullum ex hoc impedimentum salutis infertur, velut cum dat consilium non nubendi Apostolus virginibus, unde praeceptum Domini se non habere testatur, licet aliud facere, id est nubere, et minus continentiae bonum tenere in nuptiis, ipsumque licitum etiam expedit, ruituram carnis infirmitatem sic excepit honestatem nubendi ut neminem impeditum eam non compellit, arriperet, tunc autem non expedit id quod licitum est, quando permittitur quidem, sed usus ipsius potestatis aliis offert impedimentum salutis, sicut est unde jam diu loquimur, discessio conjugis fidelis ab ifideli, quam non prohibet dominus praecepto legis, quia coram quia perniciosissime scandalizantur offensi, uerum etiam quia in alia coniugia cum ceciderint uiuentibus eis, a quibus dimittuntur, adulterinis nexibus colligati difficillime resoluuntur. Ideo hic, ubi id quod licet non expedit, non potest dici: si dimiserit infidelem,
Abbreviated transcription (Latin):
quã humanũ & nondi¬
uinũ contẽpnendũ pu¬
tar&: adiecit : Puto au¬
am. Pro inde intelligen¬
dũ ẽ &iã ipsa quȩ non a
dño iubent᷑ sed a scõ eius
famulo ut iliter suaden¬
tur: eodem dñõ inspi¬
rante suaderi : Absit
enĩ ut quis quã catholi¬
cus dixerit. quando
suadere : cũ & ipse
dñssit & inseparabi¬
lia sintopera trinita¬
tis: Dicittamen. De
uirginib: autẽ prȩcep¬
tũ dñĩ non habeo : con¬
siliũ autẽdo. nonut
hoc consiliũ alienũ ex¬
istimemꝰ ad nõ: cum
continuo sequat᷑ & di¬
cat. Tam quã miseri¬
cordiã consecutus ado
ut fidelis essẽ: Scđm
fidele: In eo spũ dequo
ait. Puto autem qđ
Verũ tamen aliud est
dñi iubentis imperiũ :
aliud conserui scđm
misericordiam carita¬
spirata atq: donatu
fidele consilium: ibi
Aliud facere non lic&:
hic autẽ lic&: Itasane.
ut ipsũ licitũ partim
quidem expediat : par¬
tim uero non expediat.
Expedittunc: quando
quȩ coram dõ est ꝑmit¬

Expanded text:
quam humanum et non diquam humanum et non diuinum contemnendum putaret. adiecit: puto auo. proinde intellegendum est etiam ipsa, quae non a domino iubentur, sed a sancto eius famulo utiliter suadentur, eodem domino inspirante suaderi. absit enim, ut quisquam catholicus dixerit. quando suadere, cum et ipse dominus sit et inseparabilia sint opera trinitatis. dicit tamen: de uirginibus autem praeceptum domini non habeo, consilium autem do, non ut hoc consilium alienum existimemus a domino, cum continuo sequatur et dicat: tamquam misericordiam consecutus adeo, ut fidelis essem. secundum fidele in eo Spiritu de quo ait: Puto autem quoVerumtamen aliud est Domini jubentis imperium, aliud conservi secundum misericordiam charitaspirata atque donata, fidele consilium; ibi enim aliud facere non licet, hoc autem licet ita sane, ut ipsum licitum partim quidem expediat, partim vero non expediat. Expedit enim tunc quando quae coram Deo est permit
Abbreviated transcription (Latin):
cõperit¬
lib ooniuges ex quib:
si non ambo crederent
sed unus autuna in fide¬
liscũ fideli consentir&
habitare : nec ꝓhiberia
d nõ debuit fidelis infi¬
delẽdimittere. nec iube¬
ri. Id eoscilic& ñ ꝓhibe¬
ri: quia iusticia ꝑmittit
a fornicante discedere: &
infidelis hominis forni¬
catio ẽ maior incorde:
nec uera eiꝰ pudicitia cum
coniuge dicipotest: quia
omne qđ non ẽ exfidepec¬
catũ est: quã uis uerã fide¬
lis habeat pudicitiã &iã
cũ fideli coniuge quiñ ha¬
b& uerã. Ideo autẽ nec
iuberi debuerunt fideles
ab infidelib separari:
quia non contra iussionẽ
dñĩ gentiles fuerunt am¬
bo coniuncti: Qmergo ab
in fideli fidelẽ discederenec
ꝓhiba nec iub& dñs: ide¬
out non discedat apłs
dicit non dñs: habensu
reposs& utile & fidele
consiliũ. Vndecũ dixis¬
s& demuliere cuiꝰ uir
mortuus fuerit. Beati¬
or aute erit si sic ꝑman¬
serit scđm meũ consiliũ
nequis hoc consiliũ tam¬

Expanded text:
comperitcomperit coniuges: ex quibus si non ambo crederent, sed unus aut una et infidelis cum fideli consentiret habitare, nec prohiberi a domino debuit fidelis infidelem dimittere nec iuberi: ideo scilicet non prohiberi, quia iustitia permittit a fornicante discedere et infidelis hominis fornicatio est maior in corde, nec uera eius pudicitia cum coniuge dici potest, quia omne quod non est ex fide, peccatum est: quamuis ueram fidelis habeat pudicitiam etiam cum infideli coniuge, qui non habet ueram. ideo autem nec iuberi debuerunt fideles ab infidelibus separari, quia non contra iussionem domini gentiles fuerunt ambo coniuncti. Quoniam ergo ab infideli fidelem discedere nec prohibet nec iubet dominus, ideo ut non discedat apostolus dicit, non dominus, habens ure posset utile et fidele consilium. unde cum dixisset de muliere, cuius uir mortuus fuerit: beatior autem erit, si sic permanserit, secundum meum consilium, ne quis hoc consilium tam
Abbreviated transcription (Latin):
Lesuiri uel feminȩ non ꝓhi¬
bent᷑ ad nõ : ut neq: iube¬
antur: Nã sidimittere
tales coniuges iuberentur:
nullus locus e& consiliomo¬
nentis apłi ne hoc fier&.
Nullo modo enĩ qđ dñs iub&
seruus bonꝰ fieri ꝓhiber&.
Namq: aliquando hoc dñs
iussit & factũ est. Dimi¬
serunt israhelitȩ uxores
alienigenas. quicumq:
tunchabere potuerunt.
ꝑ quasfiebat ut & ipsi
alienos seducerent᷑ ad
deos: non ut illȩ ꝑmari¬
tos uero ad quirerent᷑ dõ.
Nondũ enĩ tanta gratia
saluatoris in luxerat:
& ꝓmissis temporalib:
u& eris testamenti ad¬
huc in hiabat illius po¬
pulimultitudo : & ꝓp¬
terea cũ bona terrena
quȩ ꝓmagno expecta¬
bant ad nõ uiderent
&iã his abundare qui
multos falsos colebant
deos: blanditiis uxorũ
prius eos reuerebantur
offendere : deinde in¬
ducebant᷑ & colere : Vn¬
to ergo quas duxerant
bente dimiserunt : Cũ
uero coepiss& gentib: e¬
uangeliũ prȩdicari : iã
c̃iunctos gentiles genti

Expanded text:
les uiri uel feminae non prohiles uiri uel feminae non prohibentur a domino, ut neque iubeantur. nam si dimittere tales coniuges iuberentur, nullus locus esset consilio monentis apostoli, ne hoc fieret. nullo modo enim quod dominus iubet, seruus bonus fieri prohiberet. Namque aliquando hoc dominus iussit et factum est; dimiserunt Israhelitae uxores alienigenas, quicumque tunc habere potuerunt, per quas fiebat, ut et ipsi ad alienos seducerentur deos, non ut illae per maritos uero adquirerentur deo. nondum enim tanta gratia saluatoris inluxerat . et promissis temporalibus ueteris testamenti adhuc inhiabat illius populi multitudo. et propterea cum bona terrena, quae pro magno expetebant a domino, uiderent etiam his abundare, qui multos falsos colebant deos, blanditiis uxorum prius eos reuerebantur offendere, deinde inducebantur et colere. unto ergo quas duxerant bente dimiserunt. cum uero coepisset gentibus euangelium praedicari, iam coniunctos gentiles gentilibus
Abbreviated transcription (Latin):
iusticia u& ant᷑. ut fati¬
enda ñ sint:: & iã si ab
eis quib: innoticiã fue¬
rint ꝑlata laudent᷑.
Quod ita ẽ. Ideo non¬
nisi illicita ꝓhibent᷑
ad nõ: ut ea quȩ licita
sunt & ñ expediunt:
ñ legis uinculo sed libe¬
radilectionis benefici¬
entia caueant᷑: Quo¬
circa dimittere infide
r& egodico non dñs.
Nã si propter fornicatio¬
nẽ carnis ꝑmittit᷑ homo
a coniuge separari: qu¬
anto magis in coniuge
mentis fornicatio detes¬
tanda ẽ. id est infidelita¬
unt a te peribunt : ꝑ di¬
distiomnẽ qui fornica¬
t᷑ abste : Sed quia ita
licitũ est ut non ex pedi¬
at. ne propter coniugũ
separationes offensiho¬
mines ipsã doctrinã sa¬
lutis. qua
illicita ꝓhibentur exhor¬
reant: Ac sic peiores
atq: perituri in eadem
infidelitate remaneant.
Intercedit apłs & monen¬
dofieriu&at. quod ita li¬
citũ est ut non expediat.
Siͤȩ nĩ recedere ab infideli¬
b: uxorib: ł maritis fide¬

Expanded text:
iustitia uetantur, ut faciiustitia uetantur, ut facienda non sint, etiamsi ab eis, quibus in notitiam fuerint perlata, laudentur. quod si ita est, ideo nonnisi inlicita prohibentur a domino, ut ea, quae licita sunt et non expediunt, non legis uinculo, sed libera dilectionis beneficentia caueantur. Quocirca si dimittere infidelret: ego dico, non dominus. nam si propter fornicationem carnis permittitur homo a coniuge separari, quanto magis in coniuge mentis fornicatio detestanda est, id est infidelitaunt a te, peribunt; perdidisti omnem qui fornicatur abs te! Sed quia ita licitum est, ut non expediat, ne propter coniugum separationes offensi homines ipsam doctrinam salutis, qua inlicita prohibentur, exhorreant ac sic peiores atque perituri in eadem infidelitate remaneant, intercedit apostolus et monendo fieri uetat, quod ita licitum est, ut non expediat. sic enim recedere ab infidelibus uxoribus uel maritis fide
Abbreviated transcription (Latin):
Non ee peccatũ. quam¬
uis qm̃ non expedit. ñ
situtiq: fatiendũ. Qđ¬
si absurdũ uidet᷑ utali¬
quid fiat qđ non expe¬
dit. & dicat᷑ peccassȩqu
fecerit : Intelligendũ
est hocex consuet sermo¬
nis absurdũ: quȩ itala¬
te pat&. ut &iã ium̃ ta
quã uissintrationis exꝑ¬
tia: tam̃ plerũq: dica¬
mꝰ debere uapula re cũ pec¬
cant. Peccare autẽ ꝓpne
nonẽ : nisi eius qui utit᷑
rationali uoluntatis
arbitrio : Quod in om¬
nib: mortalib: ani¬
mantibus. non nisibo¬
mini ẽ diuinitꝰ attri¬
butũ: Sed aliud est
cũ ꝓprie loquimur.
aliud cũ uerba ex ali¬
is reb: transferendo ł
abutando mutamus:
Vtigit᷑ si possumꝰ eni-¬
tam᷑ inter id qđ lic&¬
deo nec expedit ali¬
quo certo fine distin¬
guere : eamihi uiden¬
tur licere & non expe¬
dire. quȩ ꝑ iusticiam
quidem quȩ corã dõe
ꝑmittuntur : Sed prop¬
teroffensionẽ hominũ
neobhoc inpediant᷑ a
saluteuitanda s̃: Fa
uero ñ licere & ideo ñ
expedire: quȩ sic ipsa

Expanded text:
non esse peccatum, quamuis quoniam non expedit, non sit utique faciendum. quodsi absurdum uidetur, ut aliquid fiat quod non expedit et dicatur peccasse qui fecerit, intellegendum est hoc ex consuetudine sermonis absurdum: quae ita late patet, ut etiam iumenta, quamuis sint rationis expertia, tamen plerumque dicamus debere uapulare cum peccant; peccare autem proprie non est nisi eius, qui utitur rationali uoluntatis arbitrio, quod in omnibus mortalibus animantibus nonnisi homini est diuinitus adtributum. sed aliud est, cum proprie loquimur, aliud, cum uerba ex aliis rebus transferendo uel abutendo mutuamur. Vt igitur, si possumus, enitamur inter id, quod licedeo nec expedit. aliquo certo fine distinguere, ea mihi uidentur licere et non expedire, quae per iustitiam quidem, quae coram deo est, permittuntur, sed propter offensionem hominum, ne ob hoc inpediantur a salute, uitanda sunt; ea uero non licere et ideo non expedire, quae sic ipsa
Abbreviated transcription (Latin):
am quȩ cora illo ẽ : siue
dicinono porta propter
offensiones hominum:
Autenĩ neinpediant᷑ ho¬
mines abea salute quȩ
eẽ seruandã : Quisenim
xp̃ianus audeat dicere
nehomines offendã. Aut
homines xp̃o adquiram
fatiã moechari uxorem
meã. ut ego ipse moechus
fiam: Potest enĩ fieri
utcũ adulterã uxorem
quisq: dimiserit xp̃ĩanꝰ
ita tẽptetur: ut aliqua
femina quȩ nondũ cre¬
didit cupiens in eiꝰ nup¬
tias conuenire : ꝓmit.¬
& hoc non fallaciter:
Sed sieinupserit hocom¬
nino facturã: huic utiq
iam conubium recus anti
poterit suggerere ille tẽp¬
tator. Dñsdixit. quicũ¬¬
q: dimiserit uxorẽ suam
praeter causã fornicatio¬
nis & aliã duxerit: moe
chatur: Tuautẽ quidimi¬
sisti ꝓptert ausã fornicati¬
onis uxorẽ: si aliã duxeris
non moechaberis: huicta¬
lia suggerenti: erudito
corde respondeat. moecha¬
ri quidem illũ grauius qu
praeter causã fornicatio¬
nis uxore dimissa altera
duxerit: sed &iã illum

Expanded text:
a, quae coram illo est, siue dici non oportet propter offensiones hominum, aut ne inpediantur homines ab ea salute, quae esse seruanda. quis enim christianus audeat dicere: ne homines offendam aut ut homines Christo adquiram, faciam moechari uxorem meam, ut ego ipse moechus fiam? Potest enim fieri, ut, cum adulteram uxorem quisque dimiserit christianus, ita temptetur, ut aliqua femina, quae nondum credidit, cupiens in eius nuptias conuenire, promit non fallaciter, sed si ei nupserit hoc omnino factura. huic itaque iam conubium recusanti poterit suggerere ille temptator: dominus dixit: quicumque dimiserit uxorem suam praeter causam fornicationis et alichatur; tu autem qui dimisisti propter causam fornicationis uxorem, si aliam duxeris, non moechaberis. Huic talia suggerenti, erudito corde respondeat, moechari quidem illum gravius qui praeter causam fornicationis uxore dimissa alteram duxerit, sed etiam illum,
Abbreviated transcription (Latin):
LiB Ro pum
cripsi duos libros
de coniugiis adul¬
terinis. quantũ po¬
tui scđm scripturas cupi¬
enssol uere difficillimã
quȩstionẽ: Qđ utrũ e¬
nodatissime fecerĩ nes¬
nisse adhui reiꝑfectio¬
nẽ sentio: quãuis mul¬
tossinus ei a peruerim:
qđ iudicarepoterit.
quisquis intelligent̃ le¬
git: huiꝰ operis primꝰ
libersic incipit. prima
quȩstio ẽ frat̃ dilectissi¬
mepollenti. Secunđ
aut̃ sic. Ad ea quȩ mihi
scripseras. INCIPIT

Expanded text:
libri duo. Scripsi duos libros de Conjugiis Adulterinis, quantum potui secundum Scripturas, cupiens solvere difficillimam quaestionem. Quod utrum enodatissime fecerim, nesnisse ad hujus rei perfectionem sentio, quamvis multos sinus ejus aperuerim, quod judicare poterit quisquis intelligenter legit. Hujus operis primus liber sic incipit: Prima quaestio est, frater dilectissime Pollenti. Secundus autem sic: Ad ea quae mihi scripseras. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
precepto in potestate di¬
missa s̃: In his audiat᷑ a
capiant᷑ ł ea quȩ ñ expe¬
diunt caueant᷑. Ibiau¬
diat᷑ dicens: prȩceptũ
dñi non habeo. consiliũ
autẽdo: & egodicoñ
dñs:: Ibisimeliora e¬
legerit. qui audit solu¬
t̾es abuxore . ñ quȩ rat u¬
xorẽ : Quia &siaccepe¬
rit uxorẽ non peccat :¬
bi uirgo ñ nubat: Quie¬
nĩ nondatnuptũ meli¬
usfacit : & quid atnup¬
tũ benefacit:. Ibi beati¬
or fitmulier si sic ꝑma.¬
nendo. quȩ mortuo uiro
suo inpotestate hab& cu-¬
iuult nuberetantũ in
dño: Qđ duob: modis
accipipotest: Autxp̃i¬
anonubens: Non eñĩ
tempr releuatites tam̃ti
noui in euangło. uelul¬
lis a postolicis litteris
sin eambiguitate decla¬
ratũ eẽ recolo: utrũ dñs
phiberit fideles infide¬
lib: iungi. quãuis bea¬
tissimꝰ cyprian Inde ñ
dubit&. nec in leuib:
peccatis constituat. iun¬
gerecũ infidelib: uincu¬
lũ matrimonii. atq: id
eẽ dicat ꝓstituere gentib

Expanded text:
praecepto in potestate dipraecepto in potestate dimissa sunt, in his audiatur acapiantur uel ea, quae non expediunt, caueantur. ibi audiatur dicens: praeceptum domini non habeo, consilium autem do, et: ego dico, non dominus. ibi si meliora elegerit, qui audit: solutus est ab uxore, non quaerat uxorem, quia et si acceperit uxorem, non peccat, ibi uirgo non nubat. qui enim non dat nuptum, melius facit; et qui dat nuptum, bene facit. ibi beatior sit mulier sic permanendo, quae mortuo uiro suo in potestate habet, cui uult nubere, tantum in domino. quod duobus modis accipi potest: aut chriano nubens. non enim tempore reuelati testamenti noui in euangelio uel ullis apostolicis litteris sine ambiguitate declaratum esse recolo, utrum dominus prohibuerit fideles infidelibus iungi, quamuis beatissimus Cyprianus inde non dubitet nec in leuibus peccatis constituat, iungere cum infidelibus uinculum matrimonii, atque id esse dicat prostituere gentilibus
Abbreviated transcription (Latin):
solũ autẽ moechan gẽ non
ẽ. qđ facit nĩ quidã. sed
omnis quidimittit uxo¬
rẽsuã & ducit alterã. &¬
si ꝓpterea duxerit ut fi
tinentiã dõ uouerit. nul
lomodo deb& ista conpen¬
satione peccare: utideo
credat uxore sibi eẽ ducen¬
dã: qr ꝓmisit quȩ nupti¬
aseiꝰ app&it futurã se
ante quã uouiss& licebat.
cũ id senũ quã faturũ uo¬
uerit non licebit. sitamen¬
id uouerit qđ uouendũ
fuit: sicuti ẽ ꝑpetuae
uirginitas ł continentia
postexꝑta conubia solu¬
tis auinculo coniugali.
ł ex consensu uouentib &
carnalia debita sibi inuioe
relaxantib: fidelib: cas¬
tisq: coniugibus. qđ alte¬
rũ sine altera . ł alterã sine
altero uouerefas nonẽ:
Hecergo & siqua alia sunt
quȩ rectissi me uouent᷑ cũ
homines uouerint: nulla
conditione rũpenda s̃. quȩ
postea nubere uolunt:
qđ eis ante quã uouissent
utiq: licebat : Habentes
Inquit dãpnationẽ qm̃
primam fidẽ irritã fecr̃.
Nihilergo expedit qđ illi

Expanded text:
solum moechandum non est, quod facit non quidam, sed omnis, qui dimittit uxorem suam, et ducit alteram, etsi propterea duxerit, ut fatinentiam Dlo modo debet ista conpensatione peccare, ut ideo credat uxorem sibi esse ducendam, quia promisit quae nuptias eius adpetit futuram se antequam uouisset, licebat, cum id se numquam facturum uouerit, non licebit; si tamenid uouerit quod uouendum fuit, sicuti est perpetua uirginitas uel continentia post experta conubia solutis a uinculo coniugali uel ex consensu uouentibus et carnalia debita sibi inuicem relaxantibus fidelibus castisque coniugibus, quod alterum sine altera uel alteram sine altero uouere fas non est. haec ergo et si qua alia sunt, quae rectissime uouentur, cum homines uouerint, nulla condicione rumpenda sunt, quapostea nubere uolunt, quod eis, antequam uouissent, utique licebat, habentes, inquit, damnationem, quoniam primam fidem inritam fecerunt. Nihil ergo expedit, quod in
Abbreviated transcription (Latin):
sunt itaq: ista similia.
quia &iã illa quȩ̃ iub&
dñs. nonẽ indignũ. ne¬
q: contrarium sieadẽ
enĩ quos caros habemus.
ut fatiant dñi prȩcepta
łiussa: Cũ uero ait ego
diconon dñs: satisosten¬
ĩ ꝗ hibere quod ipse ꝓhibebat. Prohibu
diu diximꝰ multũq: uer-¬
sauimus: licitũ erat ꝑ
iusticiã. sed &iã licitu¬
non erat fatiendũ ꝓpt̃
Liberã beni uolentiam
Tuautẽ ciu plac& ita ñ

Expanded text:
sunt itaque ista similia, sunt itaque ista similia, quia etiam illa, quae iubet dominus, non est indignum neque contrarium, si eadem enim, quos caros habemus, ut faciant domini praecepta uel iussa. cum uero ait: ego dico, non dominus, satis ostenibere, quod ipse prohibebat; prohibuidiu diximus multumque uersauimus, licitum erat per iustitiam, sed etiam licitunon erat faciendum propter liberam beneuolentiam. Tu aut
Abbreviated transcription (Latin):
coniugẽ nondimittere
quãuis liceat & dimitte¬
re : que ad modũ rectedi¬
cimus melius eẽ qđ & li¬
c&. & expedit: quã id
quod lic& nec expedit
Hisdecausis factũ ẽ : ut
exponens dñi sermonẽ
quẽ ꝓlixũ inmonte ha¬
buit ubiuentũ ÷ ad
questionẽ de coniugib
dimittendis ł non di¬
mittendis: adhibixũ
tẽ ego dico non dñs.
monens eos qui haberent
coniuges infideles. ut
consentientes habitare
secũ non dimitterent:
Quodutiq: id eo monen¬
dũ non iubendũ fuit.
qr non tanto pondere
ꝓhibendi s̃ homines fa¬
cerelicita. quãuis non
expediant: quanto pon¬
dereꝓhibent᷑ illicita.
Sic autẽ alicubi apłs
&iã illa quȩ iubenda
s̃ monere dignatꝰ: hoc
fecit parendo infirmi¬
tati. non p̃iudicando
iussioni. Vnde sic dix̃.
Non ut confundã uos
hȩc scribo: sed ut filios
meos carissimos mone¬
o: Quid hab& quȩsti¬
onis ubiait. ego dico
non dñs. Itẽ ubi ait.
Ecce ego paulus dicouo
ego dico nondñs. non

Expanded text:
coniugem non dimittere, coniugem non dimittere, quamuis liceat et dimittere, quemadmodum recte dicimus melius esse, quod et licet et expedit quam id, quod licet nec expedit. His de causis factum est, ut exponens domini sermonem, quem prolixum in monte habuit, ubi uentum est ad quaestionem de coniugibus dimittendis uel non dimittendis, adhibitis tem ego dico, non dominus, monens eos, qui haberent coniuges infideles, ut consentientes habitare secum non dimitterent. quod utique ideo monendum, non iubendum fuit, quia non tanto pondere prohibendi sunt homines facere licita, quamuis non expediant, quanto pondere prohibentur inlicita. si autem alicubi apostolus etiam illa, quae iubenda sunt! monere dignatus est, hoc fecit parcendo infirmitati, non praeiudicando iussioni. unde si dixit: non ut confundam uos, haec scribo, sed ut filios meos carissimos moneo, quid habet quaestionis, ubi ait: ego dico, non dominus? item ubi ait: ecce ego Paulus dico uoego dico, non dominus? non
Abbreviated transcription (Latin):
iub& dñs: Quod nisiita
e&: neq: contra ꝓhibi¬
tionẽ dñi apłs aliquid
moner&: Neq: contra.
iussionẽ eius aliquid ꝓ¬
hiber& : Proinde in his
duab: causis una de nuben¬
do uel non nubendo. alte¬
rade in fideli coniuge di¬
mittendo ł non dimit¬
tendo: aliquid simile est
inuerbis apłi. aliquid dis¬
simile: Similequidem il¬
lud qđ & ibidicit. p̃ceptũ
dñi non habeo consiliũ au¬
tẽdo. & hic dicit egodico
non dñs: Qualeẽ enĩ p̃¬
ceptũ dñĩ non habeo : tale
ẽ non dicit dñs: & quale
ẽ consiliũdo: taleẽ ego¬
dico: Illud autẽ dissimi¬
lex̃ : qr denubendo & non
nubendo potest dici: hoc
bene fieripotest. illud
pedit. minꝰ aliud. ma¬
gis aliud: At uero de con¬
iuge fideli dimittendo
Enon dimittendo . qm̃u
nũ horũ non expedit. A¬
Liud expedit: dicinon
oport&. quidimittit
benefacit. & qui non di¬
mittit melius facit.
Seddicio port& nondimit¬
tat. qr & silic& non ex¬
pedit: Sicergo possum di¬
cere melius eẽ infidelem

Expanded text:
inus. quod nisi ita esset, neque contra prohibitionem domini apostolus aliquid moneret neque contra iussionem aliquid prohiberet. proinde in his duabus causis, una de nubendo uel non nubendo, altera de infideli coniuge dimittendo uel non dimittendo, aliquid simile est in uerbis apostoli, aliquid dissimile. simile quidem illudquod et ibi dicit: praeceptum domini non habeo, consilium autem do, et hic dicit: ego dico, non dominus. quale est enim \'praeceptum domini non habeo\\ tale est non dicit dominus\'; et quale est \'consilium do\\ tale est e god i co, illud autem dissimile est, quia de nubendo et non nubendo potest dici, hoc bene fieri, illud pedit, minus aliud, magis aliud; at uero de coniuge infideli dimittendo uel non dimittendo, quoniam unum horum non expedit, aliud expedit, dici non oportet: qui dimittit, bene facit; et qui non dimittit, melius facit, sed dici oportet: non dimittat, quia etsi licet, non expedit. sic ergo possumus dicere melius esse infidelem
Abbreviated transcription (Latin):
chat᷑: & quidimissa aui¬
roduxerit: moechat᷑
deoq: ex eodem p̃cepto dñi
uir uxorẽ nedimittat:
qm̃ quidimiserit uxorẽ
suã pretercausa fornica¬
tionis. facit eã moechari.
miserit: &iã ipsesic ma¬
neat: Omis enĩ quidimit¬
tit ux orẽ suã & ducit al¬

Expanded text:
t, Qui dimissam a viro duxerit, moechatur . Ideoque ex eodem praecepto Domini, Et vir uxorem ne dimittat : quoniam qui dimiserit uxorem suam praeter causam fornicationis, facit eam moechari . miserit, etiam ipse sic maneat: Omnis enim qui dimittit uxorem suam, et ducit al
Abbreviated transcription (Latin):
Lic& : sed non expedit:
Manere autẽ cũ illo si
cohabitare consentit:
& lic& & expedit : quia
sinon licer&. expedire
rposs&. Potestergo
aliquid licere: & non ex¬
pedire. Expedire autẽ
qđ non lic& ñ potest: ac
ꝑhoc non om̃a quȩ licita
sunt expediunt. Omni¬
a ueroͣlicita : non expedi¬
unt : Sicut enĩ omnis
quixp̃i sanguineredẽp¬
tus ẽ homo ẽ : non tam̃
omnis qui homoe &iã
sanguinex p̃i redẽptus
ẽ : it a omne qđ non li¬
c& non expedit: nec ta¬
men omne qđ non expo¬
dit : &iã non lic&
Sunt quippelicita
quȩ ñ expediunt: sic̃
a pło testedidicimus.
Sed interid qđ illicitũ
ẽ. &ideo non expedit.
atq: id qđ licitũ est nec
tamen expedit. quid in¬
tersit: aliqua un iuer¬
sali regula difinire dif¬
ficileẽ: Citius enĩquis¬
q: dixerit. omne qđ fie¬
ri non ex pedit: pecca
tũ ẽ. omne autẽ pecca¬
tũ illicitũ est: omnger¬
go qđ non expedit: illi¬
citũ est: & ubicruntil¬

Expanded text:
licet, sed non expedit; licet, sed non expedit; manere autem cum illo, si cohabitare consentit, et licet et expedit, quia, si non liceret, expedire non posset. potest ergo aliquid licere et non expedire; expedire autem quod non licet non potest. ac per hoc non omnia quae licita sunt, expediunt, omnia uero inlicita non expediunt. sicut enim omnis, qui Christi sanguine redemptus est, homo est, non tamen omnis, qui homo est, etiam sanguine Christi redemptus est, ita omne quod non licet non expedit nec tamen omne quod non expedit etiam non licet. sunt quippe licita, quae non expediunt, sicut apostolo teste didicimus. Sed inter id, quod inlicitum est et ideo non expedit, atque id, quod licitum est nec tamen expedit, quid intersit, aliqua uniuersali regula definire difficile est. citius enim quisque dixerit: omne quod fieri notum est; omne autem peccatum illicitum est: omne ergo quod non expedit, illicitum est. Et ubi erunt il
Abbreviated transcription (Latin):
est omã quidem mun¬
da : & qđ est. sed non
oma expediunt: ipsũ ẽ
Sed malũ est homini qui
ꝑ offensionẽ manducat.
Ita ostendit ea quȩ licita.
sunt. id est nullo p̃cepto
pedit potius eẽ tractan¬
da ñ prescripto legis
sed consilio caritatis.
hȩcs̃ quȩ am plius ero¬
gant᷑. Saucio quicuran¬
dus ad stabulũ samari¬
tani illius miseratione
ꝑductꝰ ẽ : & ideo dicunt᷑
non ad nõ p̃cipi quãuis
dño moneantur offerri:
ut tanto intelligantur
eẽ gratiora. quanto ma¬
gis ostendunt᷑ indebita.
Sed ea quae inhis talia sunł.
ut quã uis sint licita nonex¬
pediunt : non in eis dici
potest bonũ est hoc. sed
illud melius: sicut dictũ
ẽ in quidat nuptũ bẽ¬
ne facit : & qui nondat
nuptũ melius facit.
Ibi enĩ utrũq: lib& &
hocaliquando: aliqu¬
ando illud expedit.
Nã illis qui se non conti¬
nent : utiq: expeditnu¬
dit: Quȩ autẽ uouerint
continentiã: nec lic&
nec expedit. Porro disce¬
dere ab infideli coniuge

Expanded text:
est \'omnia quidem munda>; et quod est sed non omnia expediunt\', ipsum est sed malum est homini qui per offensionem manducat\\ ita ostendit ea quae licita sunt, id est nullo praecepto pedit, potius esse tractanda non praescripto legis, sed consilio caritatis. haec sunt, quae amplius erogantur saucio, qui curandus ad stabulum Samaritani illius miseratione perductus est. et ideo dicuntur non a domino praecipi, quamuis domino moneantur offerri, ut tanto intellegantur esse gratiora, quanto magis ostenduntur indebita. Sed ea, quae in his talia sunt, ut, quamuis sint licita, non expediant, non in eis dici potest: bonum est hoc,. sed illud melius, sicut dictum est: qui dat nuptum, bene facit; et qui non dat nuptum, melius facit. ibi enim utrumque licet, et hoc aliquando, aliquando illud expedit. nam illis, quae se non continent, utique expedit nudit; quae autem uouerint continentiam, nec licet nec expedit. porro discedere ab infideli coniuge
Abbreviated transcription (Latin):
uetatis tamen expedi¬
n& apłs : qui reddit
&iã rationẽ curfieri
Non expediat. quãuis
liceat: Quid enĩscis in¬
quitmuliersiuirũ sal¬
uũ faties : Autunde
scis uirsiuxorẽ saluã
faties : Cũ &iã supe¬
rius dixiss&. scĩficatꝰ
ẽ enĩuir infidelis in
uxore. & scificata ẽ
mulier infidelis in
no: alioquin filii
ur̃i inquit inmundi
essenł. nuncautẽ scĩ
s Sead lucrandos e¬
iuges & filios xpõeti-¬
ã exemplis quȩ̃ iã ꝓ¬
uenerant. uidet᷑ horta¬
tus. Cuergo ñ expedi¬
at &iã infideles coniu¬
ges dimitti a fidelibus.
causa euident̃ expressa : .
Ñ enĩ ꝓpteruinculũ cũ
talib: coniugale seruan¬
dũ : sed ut ad quirant᷑ in
xpo recedi ab infidelibus
coniugib apłs uetat.
Multa s̃ aut̃ facienda nĩ
iubentelege sed libera
caritate: & ea sunt in
nr̃ĩs officuis gratiora.
Quȩcũ licer& nob̵ &iã non
impendere : tam̃ causa
dilectionis inpendimꝰ.
Vnde prior ipse dñs cũ ser
tributũ ñ debere mons¬

Expanded text:
uetat, non tamen expediet apostolus: qui reddit etiam rationem cur fieri non expediat, quamuis liceat. quid enim scis, inquit, mulier, si uirum saluum facies? aut unde scis, uir, si uxorem saluam facies? cum etiam superius dixisset: sanctificatus est enim uir infidelis in uxore, et sanctificata est mulier infidelis in no, alioquin filii uestri, inquit, inmundi essent; nunc autem sancti sunt. sic ad lucrandos coniuges et filios Christo etiam exemplis, quae iam prouenerant, uidetur hortatus. cur ergo non expediat etiam infideles coniuges dimitti a fidelibus, causa euidenter expressa est. non enim propter uinculum cum talibus coniugale seruandum, sed ut adquiractur in Christo, recedi ab infidelibus coniugibus apostolus uetat. Multa sunt autem facienda non iubente lege, sed libera caritate; et ea sunt in nostris officiis gratiora, quae cum liceret nobis etiam non inpendere, tamen causa dilectionis inpendimus. unde prior ipse dominus, cum se tributum non debere mons
Abbreviated transcription (Latin):
tas : sed ñ om̃a edifi¬
cant Nemo qđ suum
alterius ÷. Atq: ut
ostender& undeloqͣ ret᷑
Omne inquit qđ inma¬
cello uenit manducate.
nihilaint̃rogantes prop¬
t̃ conscientiã: & tam̃a
Libi dic̃: non mandu¬
cabo carnẽ in ȩternũ.
ut fratrẽ meũ scandali

Expanded text:
ta sunt, sed non omnia aedifita sunt, sed non omnia aedificant. nemo quod suum alterius est. Atque ut ostenderet unde loqueretur: Omne, inquit, quod in macello venit, manducate, nihil interrogantes propter conscientiam . Et tamen alibi dicit: Non manducabo carnem in aeternum, ut non fratr
Abbreviated transcription (Latin):
portaremodo : Quanto
minꝰ possferre quȩcũq:
de incorporea lucedicun
ad hac potius claudat᷑
unde sũpsit ex ordiũ : e¬
go ñ solum alios cathicu¬
minos. uerũ &iã ipsos
quiuiuentiũ coniugiis
copulatiretinent adulte¬
rina consortia cũs aluocor¬
mittendos ad baptismũ:
tizandosputo : ut & iã hoc
peccatũ cũcȩteris lauacro
regenerationis absoluat᷑ :
ulterinȩ carnis illecebra
usq: ad baptismũ statue¬
rant detineri. siab illa de¬
speratione recreati potue¬
rint uiuere: Aut fatient
qđ statuerant. Autedoc¬
ti obtemperabunt. aut
de contẽptorib fi&. qđ fic¬
ri&iã debaptizatis talib
dedit: Quȩ autẽ baptis¬
matis. eadẽqͥ: reconcilia¬
tionis ẽ causa: si fortepȩ¬
nitentẽ finiende uitȩpe¬
riculũ prȩoccupauerit . ⁊¬
necipsõs enĩ exhacuita
sine arra suȩ pacis exire
uelledeb& mat̃ ecclesia

Expanded text:
portare modo, quanto portare modo, quanto minus possunt ferre, quaecumque de incorporea luce dicunad hoc potius claudatur, unde sumpsit exordium, ego non solum alios catechumenos uerum etiam ipsos, qui uiuentium coniugiis copulati retinent adulterina consortia, cum saluos cormittamus ad baptismum, tizandos puto, ut etiam hoc peccatum cum ceteris lauacro regenerationis abluatur. quulterinae carnis inlecebra usque ad baptismum statuerant detineri? si autem ab illa desperatione recreati potuerint uiuere, aut facient, quod statuerant, aut edocti obtemperabunt aut de contemptoribus fiet, quod fieri etiam de baptizatis talibus debet. quae autem baptismatis, eadem reconciliationis est causa, si forte paenitentem finiendae uitae periculum praeoccupauerit. nec ipsos enim ex hac uita sine arra suae pacis exire uelle debet mater ecclesia
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntas eiꝰ incerta ẽ:
multo satius ẽ nolentida¬
re: quã uolenti negare.
ubi uelit annolit sic non
appar& ut tamen credi¬
bilesit eũ si poss&. uelle se
potius fuisse dicturũ ca sa¬
cram̃ta ꝑcipere. sinequi¬
b: iam credidit non seo por¬
tere de corpore exire: Si
autẽ dñs ubiait. noli¬
isticauendũ putant uel¬
l& intellegi: non ipse
suotraditori dediss&.
qđ in suã ille pernitiem
si neculpadantis cũ dig¬
nis in dignꝰ accep̃: Vnde
cũ hocdicer& dñs: creden¬
dũ est significare uoluis¬
se. qđ lucẽ intellegentie
spiritalis inmundacor¬
da non portant. & si por¬
tanda doctor ingesserit
quȩ ñ recte accipiunt.
&r non capiunt : ł repro¬
hensionis morsib: lace¬
rant. ł contẽpnendo con¬
natis tam̃ adhuc paruu¬
lis lacdicit sededisseñ es¬
cã: Nec dũ enĩ poceratis
inquit sed nec adhucqui¬
dem potestis. sideniq: ipse
dñs electis a płis dix̃. ad¬
huc multa habeo uobdi
cere sed ñ potestis illa

Expanded text:
uoluntas eius incerta est, uoluntas eius incerta est, multo satius est nolenti dare quam uolenti negare, ubi uelit an nolit sic non apparet, ut tamen credibilius sit eum, si posset, uelle se potius fuisse dicturum ea sacramenta percipere, sine quibus iam credidit non se oportere de corpore exire. Si autem dominus, ubi ait: noliisti cauendum putant, uellet intellegi, non ipse suo traditori dedisset, quod in suam ille perniciem sine culpa dantis cum dignis indignus accepit. unde cum hoc diceret dominus, credendum est significare uoluisse, quod lucem intellegentiae spiritalis inmunda corda non portant. et si portanda doctor ingesserit, quae non recte accipiunt, quia non capiunt, uel reprehensionis morsibus lacerant uel contemnendo connatis tamen adhuc paruulis lac dicit se dedisse, non escam — necdum enim poteratis, inquit, sed nec adhuc quidem potestis — si denique ipse dominus electis apostolis dixit: adhuc multa habeo uobis dicere, sed non potestis illa
Abbreviated transcription (Latin):
constitutis. seu morbo.
seucasu aliquosi con¬
pressisint. ut quãuis ad¬
huciiuant. petero sibi
tamen baptismu. ł ad in¬
terrogata respondere ñ
possint : ꝓsiteis qđ eorũ
fidexp̃iana iam nota
uoluntas ẽ : ut eo modo
baptizent᷑ quomodo
baptizant᷑ infantes:
quoꝵ uoluntas ad huc
nulla patuit: fitamen
ꝓpterea dã pnare debe¬
m̃ eos quitimidius agunt
quã nobis uidet᷑ agiopor¬
tere : nedepecunia con¬
seruo credita inꝓuidius
quã cautius indicare uo¬
luisse iudicem. Satisquip
aliis obseruandũ putant
qđ dixisse dnm legimꝰ. no¬
litedare scm̃ canib: neq: ꝓ¬
ieceritis margaritas uras
ante porcos: & ista salua¬
toris uerba reuerentes bap¬
tizare nonaudent eos qui
ꝓseres pondere nequiueriNt.
neforte contrarium ge¬
rant uoluntatis arbitri¬
um: Quod de paruulis
dicinon potest: Inquib: ad¬
huc rationis nullus ẽ u¬
sus: Sed non solũ incre¬
dibileẽ nec infine uitȩ
huiꝰ baptizare cathicumi¬
nũ uelle: uerũ &iam si

Expanded text:
constitutis, seu morbo constitutis, seu morbo seu casu aliquo si conpressi sint, ut, quamuis adhuc uiuant, petere sibi tamen baptismum uel ad interrogata respondere non possint, prosit eis, quod eorum fide christiana iam nota uoluntas est, ut eo modo baptizentur, quo modo baptizantur infantes, quorum uoluntas adhuc nulla patuit. non tamen propterea damnare debemus eos, qui timidius agunt, quam nobis uidetur agi oportere, ne de pecunia conseruo credita inprouidius quam cautius iudicare uoluisse iudicemur. satis quippaliis obseruandum putant, quod dixisse dominum legimus: nolite dare sanctum canibus neque proieceritis margaritas uestras ante porcos. et ista saluatoris uerba reuerentes baptizare non audent eos, qui pro se respondere nequiuerint, ne forte contrarium gerant uoluntatis arbitrium. quod de paruulis dici non potest, in quibus adhuc rationis nullus est usus. sed non solum incredibile est nec in fine uitae huius baptizari catechumenum uelle, uerum etiam, si
Abbreviated transcription (Latin):
illã: &siqua mulier
hab& uirũ infidelem
& hic consentit habita¬
recũ illa: non dimittat
uirũ: & sic audiat᷑. ut¬
in aliquib: fieri licitũ
sit : qr hoc non dicit dñs.
ũ tam̃ fiat qr ñ expedit:
siue carnis siue sp̃s. ubi
& infidelitas intellegit᷑.¬
& dimissouiro ñ lic& al¬
terinubere. & dimissa
uxore ñ licet alterã duce¬
tione factadicit. siuxor
dimiserit uirũ suũ & a¬
liinupserit moechat᷑:¬
hisita ꝓmeo modulo
ꝑtractatis atq: discussis.
quȩstionẽ tam̃ de coniu¬
gus obscurissima & in¬
plicatissimã eẽ nonnes¬
cio. nec audeo ꝓfiteri om̃s
sinus eiꝰ : uel in hoc o pere
ł in alio meadhuc expli¬
casse ł iam posse siurge¬
ar explicari: Illudau¬
tẽ unde idem In alia sce¬
da consulendũ ex isti-¬
masti. seorsũ &iã egoe¬
noda recurarẽ : simihi a.¬
liud quã tibiuisũ ẽ. uide¬
ret᷑: Cũ uero eadẽ sit
&iam nra sententia: ñ
hincopus ẽdiutius dispu¬
tare : Cathicuminis er¬
go in huius uitȩultimo

Expanded text:
illam; et qua mulier habet uirum infidelem et hic consentit habitare cum illa, non dimittat uirum, et sic audiatur, ut, quamuis fieri licitum sit, quia hoc non dicit dominus, non tamen fiat, quia non expedit. siue carnis siue spiritus, ubi et infidelitas intellegitur, et dimisso uiro non licet alteri nubere et dimissa uxore non licet alteram ducetione facta dicit: si uxor dimiserit uirum suum et alii nupserit, moechatHis ita pro meo modulo pertractatis atque discussis quaestionem tamen de coniugiis obscurissimam et inplicatissimam esse non nescio. nec audeo profiteri omnes sinus eius uel in hoc opere uel in alio me adhuc explicasse uel iam posse, si urguear, explicare. illud autem, unde me idem in alia scheda consulendum existimatis, seorsum etiam ego enodare curarem, si mihi aliud, quam tibi uisum est, uideretur; cum uero eadem sit tiam nostra sententia, non hinc opus est diutius disputare. Catechumenis ergo in huius uitae ultimo
Abbreviated transcription (Latin):
re: Sciotibi hoc place¬
re ut ꝓpt̃ hancuanissi¬
mã inuidiã lexxpi cũ
uera inueniat᷑ & sana :
dura & in humana dica¬
t: Sicitaq: ñ tibi deb&
uideri id eo negandũ eẽ
adultẽriũ. quando u.¬
xore adultera uiuente.
ducit᷑ altera: q potest
maritꝰ ꝑ hoc cogi adulte¬
rã occidere: dũ cupit.
sibilicere illa extincta
alterã ducere: si hoc et
uiuente ñ lic& facere:
Quid sicnĩ & illud dican
xp̃i ane fidei detractores
cogihomines occidere u.¬
xores suas insidiarũ scele¬
rib: quas molestas ferre
non poss siue diutͥno
languore laborantes.
& pati concubitũ nonua¬
lentes. Siue pauperes.
Siuesteriles. Siuedefor¬
mes aliarũ speducen¬
darũ sanarũ. opulen¬
tarũ. fecundarũ. pul¬
cherrimarũ. quieas
quas ꝑpetinolun. prȩt̃
causã fornicationum
ras ducere. neꝑpetuo
deuincti adulterio. neo
baptizari possint. nec
pęnitendo sanari: nũ¬
quid ꝓpterea neista ho¬
micidiorũ scelera ꝑpe¬
trent᷑. dicturi sumꝰ. non

Expanded text:
re? scio tibi hoc non placere, ut propter hanc uanissimam inuidiam lex Christi, cum uera inueniatur et sana, dura et inhumana dicatur. sic itaque non tibi debet uideri ideo negandum esse adulterium, quando uxore adultera uiuente ducitur altera, quia potest maritus per hoc cogi adulteram occidere, dum cupit sibi licere illa extincta alteram ducere, si hoc ea uiuente non licet facere. quid? si enim et illud dicant christianae fidei detractores, cogi homines occidere uxores suas insidiarum sceleribus, quas molestas ferre non possunt, siue diuturno languore laborantes et pati concubitum non ualentes siue pauperes siue steriles siue deformes, aliarum spe ducendarum, sanarum, opulentarum, fecundarum, pulcherrimarum, quia eas, quas perpeti nolunt, praeter causam fornicationis ras ducere, ne perpetuo devincti adulterio, nec baptizari possint, nec poenitendo sanari? Numquid propterea ne ista homicidiorum scelera perpetrentur, dicturi sumus, non
Abbreviated transcription (Latin):
sine dubio grauori mfrater scilice᷑ et con¬
praesbiter noster Candidianus. quemper
iuas licteras cognitum totocorde suscepi
inuitu sque dimis: multum enimnos in
caritate xp̃i sua praesentia consolatus est
ea quod fatendum est eius tibiꝰ parui Nã
cormeum tanta distendunt ut nisi ipso
ad sidue commonente non siner er
obliuiscũ profecto interrogatianitue mea
esponsio de fus ret SG. Suemea¬

Expanded text:
sine dubio gratiorem, frater scilicet et consine dubio gratiorem, frater scilicet et conpresbyter noster Candidianus, quem per tuas litteras cognitum toto corde suscepi inuitusque dimisi. multum enim nos in caritate Christi sua praesentia consolatus est et, quod fatendum est, eius tibi parui instantia. nam cor meum tanta distendunt, ut, nisi ipso assidue commonente me non sineret obliuisci, profecto interrogationi tuae mea responsio defuisset. gere