comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cens. Uenite benedicti patͥs mei. Ergo iu¬
stus iudex ẽ filiꝰ iudicantis uͦ honor &
auctoritas:. patͥs imꝑiales leges: sicuti
&e sp̃c scĩ offitiosa aduocatio. &e consolatio
unigeniti dĩ. iusti iuidicis ẽ dignitas.x.
filium est factus.
filii genitoris glam reuelare: primũ
minum xꝑi dignitatem manifestare:
ilius testis ẽ patris̾. sp̃c testis ẽ .xiii.
ilius minister ẽ patͥs: .xiiii.  filio.¬
sp̃c sc̃s minister est filii.
ilius adorat &e honorat patrẽ: sp̃c sc̃s
adorat & honorat. filiũ. ipso filio dicen¬
de. Pat̃ ego te honorificaui suꝑ t̾ram:
opus qd dedisti mͥ consũmaui. xuiii¬
t de spũ scõ ait. Ille me honorificauit:
quia de meo accipiet. & annuntiabit uob̾.
ilius a se ñ potest facere qͥoqm:.xx
s in omib patris expectat nutũ. xxi.¬
ctat p̃ceptum. Non inquit a se loquit᷑:
s quecũq audierit loquet᷑ & uentura
annuntiabit uobis.
ilius ꝓ nob̃ int̾pellat patrẽ: sp̃c ꝓ

Expanded text:
enite, benedicti Patris mei . Ergo justus judex est Filius: judicantis vero honor et auctoritas, Patris imperiales leges; sicuti et Spiritus sancti officiosa advocatio et consolatio, Unigeniti Dei justi judicis est dignitas. 10. nctus per Filium est factus. Filii, genitoris gloriam revelare: primum minum Christi dignitatem manifestare. 13. Filius testis est Patris: Spiritus testis est Filii. ilius minister est Patris: Spiritus sanctus minister est Filii. 16. Filius adorat et honorat Patrem: Spiritus sanctus adorat et honorat Filium: ipso Filio dicente, Pater, ego te honorificavi super terram, opus quod dedisti mihi consummavi : et de Spiritu sancto ait, Ille me honorificabit, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis . 20. Filius a se non potest facere quidquam , sed in omnibus Patris exspectat nutum. Spirctat praeceptum: Non, inquit, a se loquetur; sed quaecumque audierit loquetur, et ventura annuntiabit vobis . 21. Filius pro nobis interpellat Patrem: Spiritus pro
Abbreviated transcription (Latin):
& diuinitatẽ suã in manꝰ patͥs comm̃¬
dauit dicens. Pat̃ in manꝰ tuas cõmen
peꝑit:. ds̃ aut̃ immortalis. inmortalem
filium genuit. Ergo mors xꝑi. ñ dimi¬
nutio ẽ diuinitatis. s depositio corpis.
Sicuti enĩ generatio er ex uirgine non
fuit corruptio dealitatis ipsi s suscep¬
tio corꝑis:. ita ce in morte ipsiꝰ ñ fuit pas¬
sio & defectio dealitatis ipsiꝯ s separatio
carnis eiꝰ: sicut enĩ qui indum̃tum cos¬
scindit. induto facit iniuriã. ita &e qͥ
carnẽ ipsis crucifixerunt: diuinitati
ipsiꝰ contumeliam intulerunt. .uiii.¬
s qui uoluntate ce p̾cepto patͥs. tot̾ã
dispensationẽ adimpleuit. uolunta¬
suscitauit. & cũ ipso corpore ut pastor
cũ oue. ce sacerdos cũ oblatione. & rex
cũ purpura. & ds cũ templo: a patre
assumptus est in gloria.¬

Expanded text:
et divinitatem suam in manus Patris commeet divinitatem suam in manus Patris commendavit, dicens: Pater, in manus tuas commenperit, Deus autem immortalis immortalem Filium genuit. Ergo mors Christi non diminutio est divinitatis, sed depositio corporis. Sicuti enim generatio ejus ex virgine non fuit corruptio dealitatis ipsius, sed susceptio corporis; ita et in morte ejus non fuit passio et defectio dealitatis ipsius, sed separatio carnis ejus. Sicuti enim qui indumentum conscindit, induto facit injuriam; ita et qui carnem ejus crucifixerunt, divinitati ipsius contumeliam intulerunt. 8. Is qui voluntate et praecepto Patris totam dispensationem adimplevit, voluntasuscitavit; et cum ipso corpore, ut pastor cum ove, et sacerdos cum oblatione, et rex cum purpura, et Deus cum templo a Patre assumptus est in gloria
Abbreviated transcription (Latin):
homo & p̾tiosus uir: &e icłõ sołu hominẽ
patri suo heredẽ. sibi enĩ coheredẽ face¬
re dignatus ẽ: ut qd minus acceꝑat in
natura. plus haberet in honore.
um inquit uenit plenitudo tẽporeᷤᷤ
misit. ds filiũ suũ. natũ ex muliere. ipse
qui uoluntate patͥs carnẽ suscepit. ip¬
se &e uoluntate. & p̾cepto ipsius in corꝑe
conuersatus ẽ sicut ipse ait: descendi
de cęlo ñ ut faciam uoluntatẽ meã. s
uoluntatẽ ei qui me misit. Ipse &e uo¬
luntate patͥs. triginta annoꝵ baptira¬
tus. uoce ce testimonio patͥs manifesta¬
tus: uoluntate. & p̃cepto patris eũgłi¬
um regni cęloꝵ p̾dicabat. sicut ipse
ait. Et aliis ciuitatib oportet me e¬
uangłium p̃dicare. In hoc enĩ missus
to patͥs ad passionẽ &e mortẽ ꝓpauit:
quit factꝰ patri usq ad mortẽ: mortẽ
uoluntate & p̾cepto patris. carnẽ hu¬
manam quã de sc̃a uirgine maria.
suscepit in manus hominũ dereliquit:

Expanded text:
homo et pretiosus vir » . Et ideo solum hominem homo et pretiosus vir » . Et ideo solum hominem Patri suo haeredem, sibi enim cohaeredem, facere dignatus est; ut quod minus acceperat in natura, plus haberet in honore. 6. Cum, inquit, venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum natum ex muliere . Ipse qui voluntate Patris carnem suscepit, ipse et voluntate et praecepto ipsius in corpore conversatus est, sicut ipse ait: Descendi de coelo, non ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui me misit . Ipse et voluntate Patris triginta annorum baptizatus, voce et testimonio Patris manifestatus , voluntate et praecepto Patris Evangelium regni coelorum praedicabat, sicut ipse ait: Et aliis civitatibus oportet me Evangelium praedicare; in hoc enim missus to Patris ad passionem et mortem properavit, quit, factus Patri usque ad mortem, mortem voluntate et praecepto Patris, carnem humanam quam de sancta virgine Maria suscepit, in manus hominum dereliquit,
Abbreviated transcription (Latin):
nitus: primogenitus est¬
dotius creationis.
oluntate dĩ &e patris sui ante. om̃a
scła constitutus est.
oluntate & p̾cepto ipsius cȩlestia
& t̾restria. uisibilia & inuisibilia. cor¬
pora ce sp̃c: ex nullis extantib ut
essent. sua uirtute fecit.
It anteqm faceret uniuersa om̃iũ
constitutus: &e om̃ium futuroꝵ in na¬
tura habens p̾scientiã & in faciendo
in om̃ib expectans patris uissionẽ.
ipse uoluntate &e p̾cepto patͥs des¬
cendit de cȩlo. & uenit in hunc mun¬
dum sicut ipse ait: neq enĩ a me
ipso ueni. s ille me misit.
t qͥa de omib spiritalib ae ratio¬
nabilib gradib. ꝑꝑt̾ qualitatẽ e fra
gilitatẽ corporis. paulominꝰ ab an.¬
gelis inferior minoratꝰ. homo uideba¬
tur: ne seuilem sꝑaret & de salute
sua desꝑaret: dñs iħc honorans fac¬
turam suã. dignatꝰ ẽ humanã carnẽ¬
susciꝑe. &e ostendere quia ñ est homo
uilis. s p̃tiosus: sicut scͥptum ẽ. magnꝰ

Expanded text:
nitus, primogenitus totius creationis. 2. Voluntate Dei et Patris sui ante omnia saecula constitutus. 3. Voluntate et praecepto ipsius, coelestia et terrestria, visibilia et invisibilia, corpora et spiritus ex nullis exstantibus, ut essent, sua virtute fecit. 4. Et antequam faceret universa, omniumconstitutus, et omnium futurorum in natura habens praescientiam, et in faciendo in omnibus exspectans Patris jussionem; ipse voluntate et praecepto Patris descendit de coelo, et venit in hunc mundum, sicut ipse ait: Nec enim a me ipso veni, sed ille me misit . 5. Et quia de omnibus spiritualibus et rationaligilitatem corporis paulo minus ab Angelis inferior minoratus homo videbatur ; ne se vilem speraret, et de salute sua desperaret, Dominus Jesus honorans facturam suam, dignatus est humanam carnesuscipere, et ostendere quia non est homo vilis, sed pretiosus, sicut scriptum est: « Magnus
Abbreviated transcription (Latin):
inimicos tuos scabellũ pedũ tuorũ.
Is qui uoluntate &e p̃cepto patͥs sede
ad dextãm eiꝰ is uoluntate. &e p̾cepto
patris in consummatione scłi uentu¬
rus ẽ: apło uociferante & dicente.
turus singulis scdm fidem & oꝑa sua.
sicut ipse ait. Pat̾̃ iudicauit neminẽ:
s om̃e iudierũ filio dedit. Itẽ sieuti au¬
dio iudico. & iudiciũ meũ uerũ est. qͥa
ñ quero uoluntatẽ meã. s uoluntatem

Expanded text:
scabellum pedum tuorum » . Is qui voluntate et praecepto Patris sedit ad dexteram ejus, is voluntate et praecepto Patris in consummatione saeculi venturus est, Apostolo vociferante et dicente: turus singulis secundum fidem et opera sua; sicut ipse ait, « Pater judicat neminem, sed omne judicium Filio dedit » : item, « Sicuti audio, judico, et judicium meum verum est; quia non quaero voluntatem meam, sed voluntatem
Abbreviated transcription (Latin):
deret sic esse ista peccata ut etiã penȩ
sint peccatoꝵ: etiã his adiunxit: & mer¬
cedem mutuam quã oportuit erroris
sui in semet ipsis recipientes Uidete
quociens uindicet: eademq uindic¬
ta quȩ pariat pulluletq peccata. Ad¬
huc attendite. Q sicut ñ ꝓbauerunt
inquit d̾m habere innoticiã. tradidit
illos d̾s in reꝓbam mentẽ. ut faciant

Expanded text:
deret sic esse ista peccata, ut etiam poenae deret sic esse ista peccata, ut etiam poenae sint peccatorum, etiam his adjunxit: Et mercedem mutuam, quam oportuit, erroris sui in semetipsis recipientes. Videte quoties vindicet, eademque vindicta quae pariat pulluletque peccata. Adhuc attendite: Et sicut non probaverunt, inquit, Deum habere in notitia, tradidit illos Deus in reprobam mentem, ut facia
Abbreviated transcription (Latin):
lia etiã ip̃sa peccata st̃. adiungit ⁊ dicit:
ꝓpterea tradidit illos ds̃ in desideria
cordis illoꝵ in immundiciã. fcce quẽ¬
admodu d̾s grauius condempnauit:
tradens illos in desideria cordis illoꝵ
in unmundiciã. Uidete etiã ex hac
pęna quȩ faciunt: ut contumeliis
inquit afficiant corꝑa sua in semet ip¬
sis. & qͥa pena est ista iniquitatis. cum
sit ae iniquitas: euidentius cõmendat.
dicens. qui transmut auer̃t ueritatẽ dĩ
in mendatiũ. &e coluerunt & seruier̃t
creaturȩ potiꝰ quã creatori: qͥ est bene¬
dictus in scła am̃. ꝓpter hoc inquit tra¬
didit illos ds̃ in passiones ignominie.
Ecce quotiens uindicat ds̃: & ex eadem
uindicta plura &e grauiora peccata con¬
surgunt. Nam feminȩ eoꝵ mutauer̃t
naturalem usum. in eum usum qͥ est
contra naturam: similit aũt ce uiri u
su feminȩ relicto exarserunt in appe¬
titum suũ in inuicẽ. masculi in mascu¬
los deformitatẽ oꝑantes. Atq ut osten¬

Expanded text:
it et dicit: propterea tradidit illos deus i n desideria cordis illorum, in inmunditiam. ecce quemadmodum deus grauius condemnauit tradens illos in desideria cordis illorum, in inmunditiam. uidete etiam ex hac poena quae faciant: ut contueliis, inquit, afficiant corpora sua in semet ipsis. et quia poena est ista iniquitatis, cum sit et iniquitas, cuidentius commendat dicens: qui transmutanerunt ueritatem dei in mendacium et coluerunt et seruierunt creaturae quam creatori, qui est benedictus in saecula amen. propter hoc, inquit, tradidit illos deus in passiones ignominiae. ecce quotiens uindicat deus et ex eadem uindicta plura et grauiora peccata consurgunt: nam feminae eorum mutauerunt naturalem usum in eum usum qui est contra naturam. similiter autesu feminae, exarserunt in appetitum suum in invicem, masculi in masculos deformitatem operantes. Atque ut osten
Abbreviated transcription (Latin):
cere cȩperam prudent̃ syxtꝰ admonu¬
it. ne cũ fuerit quisq talis factꝰ & per
hoc recte int̾ dĩ filios deputat᷑: putet᷑
ipsiꝰ fuisse potestatis quã ꝑ grãm acce¬
pit a dõ: cũ eam ñ haberet in natura
iam uitiata atq deprauata. Sicut in
euangłio legit᷑: quotquot aũt recepe¬
runt eũ. dedit eis potestatẽ filios dei
fieri. Qd utiq ñ erant ꝑ naturã nec¬

Expanded text:
cere coeperam, prudenter Xystus ammonucere coeperam, prudenter Xystus ammonuit, ne cum fuerit quisque talis factus et per hoc recte inter dei filios deputatus, putetur ipsius fuisse potestatis, quam per gratiam accepit a deo, cum eam non haberet in natura iam uitiata atque deprauata, sicut in euangelio legitur: quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios dei fieri; quod utiq
Abbreviated transcription (Latin):
eccłiȩ ep̃m & dñi martyrẽ dixisse com¬
memorat. Quia libertatẽ arbitrii sui
ꝑmisit hominib ds̃: ut pure &e sine pec¬
cato uiuentes similes fiant dõ. S ad ip¬
sum arbitriũ ꝑtinet. uocantẽ audire
&e credere: & ab eo in quẽ credit ñ pec¬
candi adiutoriũ postulare. Nam utiq
cũ dicit similes fiant dõ: ꝑ caritatẽ dĩ
futuri st̃ similes dõ: quȩ diffusa ẽ in cor¬
dib nr̃is. Non naturȩ. possibilitate nec
& altare optimũ est ei cori mundũ &e fi¬
ne peccato: qͥs nescit ad istã ꝑfectionẽ
ꝑducenłũ cormundũ. dũ interior ho¬
mo renouat᷑ de die indiem: Non tam̃
potestatẽ accepit a dõ eẽ filiꝰ dĩ: utiq
admonuit ne cũ quisq factus fuerit.
ita castus ae sine peccato: qd̾ ubi ae qͣndo
in eo ꝑficiatur ñnulla questio ẽ. s int̃
pios bene querit᷑ int̾ quos tam̃ constat.
fieri posse & sine mediatore cłi &e hominũ
homine. xp̃o iħ̾u fieri ñ posse: tam̃ ut di¬

Expanded text:
et domini martyrem dixisse commemorat, \'quia libertatem arbitrii sui permisit hominibus deus, ut pure et sine, peccato uiuentes similes fiant deo\'? sed ad ipsum arbitrium pertinet uocantem audire et credere et ab eo in quem credit non peccandi adiutorium postulare. nam utique cum dicit \'similes fiant deo\', per caritatem dei futuri sunt similes deo. quae diffusa est in cordibus nostris non naturae possibilitate nec et altare optimum est ci cor mundum et sine peccato, quis nescit ad istam perfectionem perducendum cor mundum. dum interior homo renouatur de die in diem, non tamenpotestatem accepit a deo esse filius dei, utique ammonuit, ne cum quisque factus fuerit ita castus et sine peccato - quod ubi et quando in eo perficiatur nonnulla quaestio est, sed inter pios bene quaeritur, inter quos tamen constat fieri posse et sine mediatore dei et hominum homine Christo Iesu fieri non posse -, tamen. ut di
Abbreviated transcription (Latin):
natura. inseparabile̾ nichil peccandi
possibilitatẽ habere defendit᷑. S his
uerbis id agitur etiã a nesciente. qui
loquit᷑: ñ aũt nesciente illo qui hȩc
loquenda incautis etiã dm̃ timentib
suggerit. ut euacuet᷑. xp̃i grã: huma¬
na sibi ad iusticiã suam quasi sufficien
dicunt. quare sine adiutorio gr̃e dei
dicis honunẽ posse ñ peccare: ipsam
quit ñ peccandi possibilitas. ñ tam in
arbitrii potestate. quã in naturȩ ne¬
cessitate ẽ. Quicqͥd in naturȩ necessita¬
te positũ est. ad nature ꝑtinere ñ du
bitatur auctorẽ. utiq d̃m. Quomͦ gͦ in¬
quit absq dĩ grã dici existimat᷑: qd̾ ad
dm̃ ꝓprie ꝑtinere monstrat᷑. Ex pressa
est sententia quȩ latebat: ñ est quẽad¬
modu possit abscondi. Ido dĩ grẽ tribuit
ñ peccandi possibilitatẽ: quia eiꝰ natu¬
re ds auctor ẽ. eui possibilitatẽ ñ peccan¬
di inseparabilit̾ insitam dicit. Cũ uult

Expanded text:
natura inseparabilem nihil peccandi natura inseparabilem nihil peccandi possibilitatem habere defenditur. sed his uerbis id agitur etiam a nesciente qui loquitur, non autem nesciente illo qui haec loquenda incautis etiam deum timentibus suggeret, ut euacuetur Christi gratia humana sibi ad iustitiam suam quasi sufficientdicunt: \'quare sine adiutorio gratiaedei dicishominem posse non peccare ?\' ipsa, inquit, non peccandi possibilitas non tam in arbitrii potestate quam in naturae necessitate est. quicquid in naturae necessitate positum est, ad naturae bitatur auctorem, utique Deum. Quomodo ergo, inquit, absque Dei gratia dici existimatur, quod ad Deum proprie pertinere monstratur? Expressa est sententia quae latebat, non est quemadmodum possit abscondi. Ideo Dei gratiae tribuit non peccandi possibilitatem, quia eius naturae deus auctor est, cui possibilitatem non peccandi inseparabiliter insitam dicit. cum uult
Abbreviated transcription (Latin):
to. neq aliqua inse lege peccati resis¬
tente legi mentis. dueat mundissimã
uitã in ȩt̾nitate diuina. Tam̃ attendat.
iste qͥd scdm scripturas ambrosius ep̃c
dixerit: nec ab initio immaculata.
humanȩ enĩ hoc impossibile ẽ naturȩ.
Utiq enĩ ab mitio dicit: quo ex adã nas¬
cunur. Nam & ipse adam immaculatꝰ
ꝓculdubio factus ẽ: s in eis qui st̃ na¬
tura filii irȩ. ducentes ex illo qd uitia¬
tum ẽ in illo: ab initio ẽẽ immacula¬
tos humanȩ naturȩ impossibile defi
non eẽ substantiã. s actum malignum.
Qs hoc negat: Et qͥa non ẽ naturale. ido
contra illud leg̃ẽ datã. & qd̃ de arbitrii
libertate descendit: etiã hoc qͥs negat:
ess. Que ab isto tanquã sana uł tanꝙͣ
sibi sufficiente uoluntatis arbitrio: poᷤ¬
se ñ peccare defendit᷑. Qs item xp̃ianꝰ¬

Expanded text:
to, neque aliqua in se lege peccati resisto, neque aliqua in se lege peccati resistente legi mentis, ducat mundissimam vitam in aeternitate divina. Tamen attendat iste quid secundum Scripturas Ambrosius episcopus dixerit, « Nec ab initio immaculata; humanae enim hoc impossibile naturae. » Utique enim ab initio dicit, quo ex Adam nascimur. Nam et ipse Adam immaculatus procul dubio factus est: sed in eis qui sunt natura filii irae, ducentes ex illo quod vitiatum est in illo, ab initio esse immaculatos, humanae naturae impossibile definnon esse substantiam, sed actum malignum: quis hoc negat? Et quia non est naturale, ideo contra illud legem datam, et quod de arbitrii libertate descendit: etiam hoc quis negat?esset, quae ab isto tanquam sana, vel tanquam sibi sufficiente voluntatis arbitrio, posse non peccare defenditur. 77. Quis item chri
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ ds honorificet᷑ a scõ: dĩ grã ẽ. fece¬
minũ: & nulla uł ñ magna questio ẽ¬
quis uł quando ꝑficiatur: dũ tam̃ sine
xp̃i grã id ipsũ fieri posse minime dubi¬
tetur. Deinde qnͣtum erat: ut attendẽt.
iste unũ uersum de ambrosu uerbis q̃
posuit: Cum enĩ ille. dixiss. nã cũ eccłia
ex gentib hoc ẽ ex peccatorib congrega¬
ta sit. quomͦ ex maculatis imnmaculata
delicto sit. Deinde qd ꝑ qualitatẽ non
peccandi abstineat a delictis: ille. addi¬
dit. qd̾ iste apparet cur addere nolue.¬
rit. Ait nãq ille: nec ab initio imma¬
culata: humanȩ enĩ hoc impossibile
naturȩ: s ꝑ cłĩ grãm &e qualitatẽ sui.
qͥa iam ñ peccat. fit ut immaculata
rit: qͥs ñ intelligat.. Hoc agit᷑ utiq nc̃
in hoc scło: ut ad istam quã om̃s scĩ
cupiunt immaculatissimã puritatẽ
neq aliquo maloꝵ hominũ sibi ꝑmix¬

Expanded text:
enim deus honorificetur a sancto, dei gratia est. denienim deus honorificetur a sancto, dei gratia est. deniminum, et nulla, vel non magna quaestio equis vel quando perficiatur, dum tamen sine gratia Christi idipsum fieri posse minime dubitetur. Deinde quantum erat, ut attenderet iste unum versum de Ambrosii verbis quae posuit. Cum enim ille dixisset, « Nam cum Ecclesia ex gentibus, hoc est, ex peccatoribus congregata sit, quomodo ex maculatis immaculata delicto sit; deinde, quod per qualitatem non peccandi abstineat a delictis? » Ille addidit, quod iste apparet cur addere noluerit: ait namque ille, « Nec ab initio immaculata; humanae enim hoc impossibile naturae: sed per Dei gratiam et qualitatem sui, quia jam non peccat, fit ut immaculata rit, quis non intelligat? Hoc agitur utique nunc in hoc saeculo, ut ad istam, quam omnes sancti cupiunt, immaculatissimam puritatem neque aliquo malorum hominum sibi permix
Abbreviated transcription (Latin):
taᷤ ut enĩ ea diceret. accepit occasionẽ
de tacharia ae elirabeth: qd̾ in euangłio
cõmemorati st̃ ambulasse in om̃ib iusti¬
ficationib legis sine querela. Nunqͥd
iustos uixisse ñ dubiũ est: qui p̾stat
funditur caritas in cordib nrĩs: qua
una iusti st̃ quicũq st̃ iusti. Quẽ spm̃
memoratus ep̃c etiã precib impetran¬
dum admonet. ita illi uoluntas diui¬
nitus ñ adiuta ñ sufficit: ubi in ym¬
no suo dicit. uotisq p̾stat sedulis scm̃
mereri sp̃m. Cominemorabo &e ego de
hoc ipso oꝑe scĩ ambrosii aliqͥd: ex quo
iste commemorauit qd cõinemorandũ
enĩ uoluntate. tantũ humana uisũ ẽ.
s sieut placuit ei qͥ in me inquit loqͥ¬
enim miseratur: & uocat. Et ido qui
xp̃m sequit᷑: potest int̾rogatus eur ẽẽ
uoluerit xp̃ianus. respondere. uisũ est
mͥ. Qd cũ dicit. ñ negat dõ uiscĩ: a deo
enĩ p̾paratur uoluntas hominũ. Ut

Expanded text:
ta. ut enim ea diceret. accepit occasionem ta. ut enim ea diceret. accepit occasionem de Zacharia et Elisabeth. quod in euangelio commemorati sunt ambulasse in omnibus iustificationibus legis sine querella. numquiiustos uixisse non dubium est, qui praestat funditur caritas in cordibus nostris, qua una iusti sunt quicumque sunt iusti. quem spiritum memoratus episcopus etiam precibus impetrandum ammonet — ita illi uoluntas diuinitus non adiuta non sufficit —, ubi in ymno suo dieit: uotisque praestat sedulis sanctum mereri spiritum. Commemorabo et ego de hoc ipso opere sancti Ambrosii aliquid, ex quo iste commemorauit quod commemorandum enim uoluntate tantum humana uisum est, sed sicut placuit ei, \'qui in me\', inquit, \'loquenim miseratur et uocat. et ideo qui Christum sequitur potest interrogatus cur esse uoluerit Christianus respondere: uisum est mihi. quod cum dicit, non negat deo uisum; a deo enim praeparatur uoluntas hominum. ut
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ huic amico nr̃o merito placet. humi¬
litatẽ nullomͦ in falsitatis parte ponend̾a.
Unde id qd̾ iob confitetur qͥa uerax di eul¬
tor ẽ: ꝓculdubio ueracit̾ confitet᷑. Et ipse.
hilarius cũ locũ psalmi exponeret ubi
scriptũ est. spreuisti om̃s discedentes a
iustificationib tuis: ait. Si enĩ peccato¬
res d̾s sperneret. om̃s utiq sperneret.
qͥa sine peccato nemo ẽ: s̃ spernit disce¬
dentes a se. quos apostatas uocat. Uidetiᷤ
quẽadmodũ ñ dixerit. qͥa sine peccato
nemo fuerit. tanquã de p̃teritis loquess:
s qd̃ sine peccato nemo sit. Unde qͥđẽ
ut dixi ñ contendo: quisqͥs enĩ ñ cedit.
mo: sine qua nemo iustificat᷑ tanquam
sufficiente naturş libero arbitrio. Im¬
mo ipse ꝓ ea clamat. ei cedat᷑ dicenti
sine me nichil potestis facere.¶ Sc̃s aũt
ambrosius re uera in eo loco quẽ iste cõ¬
memorat: illis resistit. qͥ dieunt homi¬
nem ñ esse posse sine peccato in hac ui¬

Expanded text:
que huic amico nostro merito placet humique huic amico nostro merito placet humilitatem nullo modo in falsitatis parte ponendam; unde id quod Iob confitetur, quia uerax dei cultor est, procul dubio ueraciter confitetur. et ipse Hilarius, cum locum psalmi exponeret, ubi scriptum est: \'spreuisti omnes discedentes a iustificationibus tuis\', ait: si enim peccatores deus sperneret, omnes utique sperneret, quia sine peccato nemo est. sed spernit discedentes a se, quos apostatas uocat. uidetis quemadmodum non dixerit. quia sine peccato nemo fuerit, tamquam de praeteritis loquens, sed quod sine peccato nemo sit. unde quidem, ut dixi, non contendo ; quisquis enim non cedit mo, sine qua nemo iustificatur, tamquam sufficiente naturae libero arbitrio. immo ipse pro ea clamat; ei cedatur dicenti: sine me nihil potestis facere. Sanctus autem Ambrosius reuera in co loco, quem iste commemorat. illis resistit qui dicunt hominem non esse posse sine peccato in hac ui
Abbreviated transcription (Latin):
cogitatio. quã ꝑuenire ad finẽ oꝑis ñ ꝑmit.¬
tit. S aliud ẽ ñ habere peccatũ: aliud nos
obȩdire desiderus eiꝰ. Aliud ẽ implere qd
preceptũ est ñ concupisces: & aliud est ꝑ
quendã abstinentiȩ conatũ. saltĩ id agere
qd̾ item seriptũ est. post concupiscentias
tuas ñ eas: mehil hoꝵ tam̃ seire se recte.
posse sine gra saluatoris. face̾: ẽ gͦ iusticiã.
in uͦ dĩ eultu cũ interno concupiscentiȩ
malo. interna conflictatione pugnare:
ꝑficere aũt omĩno aduersariũ ñ habere.
Nam qui pugnat & adhuc ꝑiclitat᷑: & aliqñ¬
do ꝑeutit᷑ etiãsi ñ sternitur. Qui aũt ñ
habet aduersariũ plena pace lȩtat᷑: e ip¬
se eẽ sine peccato uerissime dicit᷑ in quo
nullũ habitat peccatũ: ñ qui ꝑ abstinen¬
tiam mali oꝑis dicit. iã non ego operor
illud̃ s id qd̾ in me habitat peccatũ. Nã
&e ipse iob de peccatis suis ñ tacet: & uti¬

Expanded text:
cogitatio, quam pervenire ad finem operis non permitcogitatio, quam pervenire ad finem operis non permittit. Sed aliud est non habere peccatum, aliud non obedire desideriis ejus. Aliud est implere quod praeceptum est, Non concupisces ; et aliud est per quendam abstinentiae conatum saltem id agere quod item scriptum est: post concupiscentias tuas non e a s, nihil horum tamen scire se recte posse sine gratia saluatoris. facere est ergo iustitiam in uero dei cultu cum interno concupiscentiae malo interna conflietatione pugnare, perficere autem omnino aduersarium non habere. nam qui pugnat et adhuc periclitatur, et aliquando percutitur. etiamsi non sternitur; qui autem non habet aduersarium, plena pace laetatur. et ipse esse sine peccato uerissime dicitur, in quo nullum habitat peccatum. non qui per abstinentiam mali operis dicit: iam non ego operor illud, sed id quod in me habitat peccatum. Nam et ipse Iob de peccatis suis non tacet et uti
Abbreviated transcription (Latin):
in culpas decidunt: qd ab illo saluatore ab¬
fuit. etiã si hȩc in eofuisse ꝓpt̾ similitudi¬
nem carnis peccati euangłio teste uidea¬
mus. Deatus uͦ hilarius. cuiꝰ hȩc uerba po¬
suit: ñ enĩ nisi sp̃u ꝑfecti & immortalitate.
mutati. qd̾ solis mundis corde dispositũ
est. hoc qd̾ in dõ est immortale cernemꝰ᷑
qͥd dixit. contra id qd̾ dicimꝰ. uł qͥd istũ ad¬
iuuet nescio: nisi qͥa posse es̃ hominem
bitrii libertate. Item qd̾ eũ dixisse cõme¬
morat. quas iob litteras legerit ut absti¬
neret se ab om̃i re maligna. qͥa dm̃ sola.
mente uitiis ñ admixta ueneraret᷑ dm
aut̃ colere ꝓpriũ iusticiȩ officiũ est: qͥd
feciss iob dicit. nunqͥd in hoc scłõ ꝑfeciss:¬
ut sine grã saluatoris quẽ etiã ꝓphetatiit
uł feciss uł ꝑfeciss. Abstinet enĩ se ab oĩ
re mala. etiã qui habet peccatũ. qd̾ in se
regnare ñ sinit: eui subrepit imꝑbanda

Expanded text:
in culpas decidunt; quod ab illo saluatore ain culpas decidunt; quod ab illo saluatore afuit, etiamsi haec in co fuisse propter similitudinem carnis peccati euangelio teste uideamus. Beatus uero Hilarius, cuius haec uerba posuit: non enim nisi spiritu per fecti et inmortalitate mutati, quod solis mundis corde d e d i dispositum est, hoc quod in deo est inmortale cernemus, quod dixit contra id quod dicimus uel quid istum adiuuet nescio, nisi quia posse esse hominem bitrii libertate. item quod eum dixisse commemorat: quas s Iob litteras legerat u t ab stineret s e ab omn i re maligna ? quia deum sola mente uitiis non ammixta ueneratur, deum aute m colere proprium iustitiae off icium est, quid fecisset lob dicit, non quid in hoc saecaut sine gratia Salvatoris, quem etiam prophetavit, vel fecisset vel perfecisset. Abstinet enim se ab omni re mala, etiam qui habet peccatum, quod in se regnare non sinit, cui subrepit improbanda
Abbreviated transcription (Latin):
in huiꝰmodi quoꝵlibet hominũ scͥptis
liberũ. qͥa solis catholicis debeo sine ul¬
la recusatione consensũ: ñ nichil mouae
qd̾ de illiꝰ scriptis cuiꝰ nom̃ ñ ibi inueni
ille posuit. Oportuit magistrũ docto¬
remq uirtutis. homini simillimũ fieri:
ut iuncendo peccatũ. doceat hominem
uincere posse peccatũ. Quomͦ enĩ dictũ
sit. auctor huiꝰ sententiȩ uiderit quali¬
ter possit exponere: dũ tam̃ nos minime
dubitemꝰ peccatũ xp̃m ñ in se habuisse
qd̾ uinceret: qͥ natus ẽ in similitudinem
carnispecrati. ñ in carne peccati. Aliud eiꝰ¬
dem ita posuit. ae iterũ ut desideriis earniᷤᷤ¬
edomitis doceret. ñ necessitatis ẽẽ pecca¬
re. s ꝓpositi ac uoluntatis. Ego desideria
carnis. si ñ illicitarũ concupiscentiarũ
hinc dicunt᷑ accipio: sicuti ẽ fames. sitis.
refectio. lassitudines. &e siqͥd huiꝰmodi ẽ. ꝑ
hȩc enĩ quidã quãuis ea sint ineulpabilia.

Expanded text:
in huiusmodi quorumlibet hominum scriptis in huiusmodi quorumlibet hominum scriptis liberum — quia solis canonicis debeo sine ulla recusatione consensum — nonnihil mouet quod de illius scriptis, cuius nomen non ibi inueni, ille posuit: oportuit magistrum doctoremque uirtutis ho mini simillimum fieri, ut uincendo peccatum doceat hominem uincere posse pecc ut m. quomodo enim dictum sit, auctor huius sententiae uiderit qualiter possit exponere, dum tamen nos minime dubitemus peccatum Christum non in sc habuisse quod uinceret, qui natus est in similitudinem carnis peccati, non in carne peccati. aliud eiusdem ita posuit: et iterum: u t desideriis carniedomitis doceret non necessitatis esse peccare, sed propositi a c ac l uoluntatis. ego desideria carnis, si non inlicitarum concupiscentiarum hic dicuntur, accipio, sicuti est fames, sitis, refectio lassitudinis et si quid huiusmodi est. per haec enim quidam, quamuis ca sint inculpabilia,
Abbreviated transcription (Latin):
mã ꝑfectionẽ. uł quẽquã ad qualecũꝙ
ꝓuectũ uere pieꝙ iusticiȩ. ꝑuenire. qui
negauerint: nescio utr ũ recte possint
in qualiumcũq xp̃ianoꝵ numero de¬
putari. Ac ꝑ hoc & ea testimonia quȩ ñ
quide de scripturis canonicis. s de qͥ¬
bida catholicoꝵ tractatoꝵ opusculis po¬
suit. uolens occurrere his qͥ eũ solũ dice¬
rent ista defendere: ita st̃ media. ut neq
contra nyãm sententiã sint.: neꝙ contra
ipsiꝰ In quib ñ nichil etiã de libris meis
int̾ponere uoluit: me qͦq aliquẽ depu¬
tans. qͥ cũ illis cõmemorari dignꝰ uide¬
rer. Unde ingratus ẽẽ non debeo. & fa¬
miliariore affectu nolim ut erret: qͥ
hunc mͥ detulit honorem. Pruma enĩ quȩ
posuit. qͥa nom̃ eiꝰ qui ea dixit ñ ibi legiꝰ
siue qͥa ille ñ scripsit siue qͥa codex quẽ
misistis. id aliqua mendositate. ñ habu¬
it. ꝑtractare qͥd opꝰ est. maxime qm̃ me

Expanded text:
mam perfectionem uel quemquam ad qualemcumque mam perfectionem uel quemquam ad qualemcumque prouectum uerae piaeque iustitiae peruenire qui negauerit, nescio utrum recte possit in qualiumcumque Christianorum numero deputari. Ac per hoc et ea testimonia, quae non quidem de scripturis canonicis, sed de quibusdam catholicorum tractatorum opusculis posuit uolens occurrere his qui cum solum dicerent ista defendere, ita sunt media, ut neque contra nostram sententiam sint neque contra ipsius. in quibus nonnihil etiam de libris meis interponere uoluit me quoque aliquem deputans, qui cum illis commemorari dignus uiderer. unde ingratus esse non debeo et familiariore affectu nolo ut erret, qui hunc mihi detulit honorem. prima enim quae posuit, quia nomen eius qui ea dixit non ibi legi, sine quia ille non scripsit sine quia codex quem misistis id aliqua forte mendositate non habuit pertractare quid opus est? maxime quoniam me
Abbreviated transcription (Latin):
se tam̃ esse certe post hanc uitã qͥs qͥs
ambigit: desipit. S ego nͨ de ista uita
uolo contendere. Quamquã enĩ mͥ
ñ uideatur alit̃ intelligendũ qd scͥp¬
tum ẽ. non iustificabit᷑ in conspectu
tuo omĩs uiuens. & siqua similia: ta¬
men utin̾a possit ostendi. ul hȩc test¬
monia melius alit̾ intelligi posse: uł
ꝑfectam plenãq iusticiã eui prorsus
nichil addendum sit. & heri fuisse
in aliquo cũ in isto corpe uiueret.
& hodie ẽẽ. & cras futurã: dũ tam̃ lon¬
ge plures sint. qui cũ sibi usq ad ulti¬
mũ uitȩ huiꝰ diem necessariũ ẽẽ nos
dubitent. ut ueraciter dicant. dimitte
nobis debita nr̃a. sic̃ &e nos dimittimꝰ
debitorib nrĩs: spem suã tam̃ in xp̃o
atq in erꝰ ꝓmissionib. uerã. certã. fir¬
mã esse confidant. Nullo tam̃ mͦ. nisi
adiuuante grã saluatoris xp̃i erucifri
ce dono sp̃e erꝰ uł quoslibet ad plenissi¬

Expanded text:
se tamen esse certe post hanc uitam quisquis se tamen esse certe post hanc uitam quisquis ambigit desipit. sed ego nec de ista uita uolo contendere. quamquam enim mihi non uideatur aliter intellegendum quod scriptum est: non iustificabitur i n conspectu tuo omnis uiuens et si qua similia, tamen utinam possit ostendi uel haec testimonia melius aliter intellegi posse uel perfectam plenamque iustitiam, cui prorsus nihil addendum sit, et heri fuisse in aliquo, dum in isto corpore uiueret, et hodie esse et eras futuram, dum tamen longe plures sint, qui cum sibi usque ad ultimum uitae huius diem necessarium esse non dubitent, ut ueraciter dicant: dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris, spem suam tamen in Christo atque in eius promissionibus ueram, certam, firmam esse confidant! nullo tamen modo nisi adiuuante gratia saluatoris Christi crucifixi et dono spiritus eius uol quolibet ad plenissi
Abbreviated transcription (Latin):
fiteatur: & pax est. Ipsa est enĩ grã dĩ ꝑ
dicere uoluit. Qd si forte latenter sen¬
tit. ignoscat. aliter suspicantib: ipse.
enĩ hoc facit. qui cũ tantã de hac re
patiat᷑ inuidiã. sentire id uult: & con¬
fiteri ul ꝓfiteri ñ uult. Qd erat mag¬
num ut hoc diceret: cũ presertim s̾
hoc tanquã ex ꝑsona aduersarioꝵ.
oppositũ tractare &e aꝑire susceꝑit
Cur illic soła naturã defendere uoluit:¬
& quia ita homo creatus ẽ ut ñ pecea¬
re poss si peccare noluiss. asseruit.
Ac ꝑ hoc qd̃ ita creatꝰ est. eã possibilita¬
tem ad grãm dĩ ꝑtinere defimuit. qͣ
possibilitate si noluerit peccare noi
peccat: &e noluit aliqͥd dicere de eo qd̵
quia sibi ñ sufficit adiuuat᷑. Utrum
enĩ in hoc scło fuerit. uł sit. uł possit
esse aliqͥs ita iuste uiuens. ut nulłu
habeat omĩno peccatũ: potest ẽẽ aliqͦ
questio int̾ ueros piosq xp̃ianos. fos¬

Expanded text:
fiteatur, et pax est. ipsa est enim gratia dei fiteatur, et pax est. ipsa est enim gratia dei dicere uolunt. quod si forte latenter sentit, ignoscat aliter suspicantibus. ipso enim hoc facit, qui cum tantam de hac re patiatur inuidiam, sentire id uult et confiteri uel profiteri non uult. quid erat magnum ut hoc diceret, cum praesertim sibi hoc tamquam ex persona aduersariorum oppositum tractare et aperire susceperit? cur illic solam naturam defendere uoluit et quia ita homo creatus est, ut non peccare posset. si peccare noluerit. asseruit, ac per hoc quod ita creatus est eam possibilitatem ad gratiam dei pertinere definiuit, qua possibilitate, si noluerit peccare, non peccat, et noluit aliquid dicere de eo, quod quia sibi non sufficit adiuuatur? Vtrum enim in hoc saeculo fuerit uel sit uel possit esse aliquis ita iuste uiuens, ut nullum habeat omnino peccatum, potest esse aliqua quaestio inter ueros piosque \'Christiano; pos
Abbreviated transcription (Latin):
quos fugit: uł quã uirtutẽ habere
intelligendus sit. qui solis p̃ualere
non resistentib potest. Hec ce uerba
mea sunt: uerius enĩ dici ñ potest. S
hoc int̾est int̾ nos  istos: qd̾ nos etiã
cum diabolo resistitur. poscendũ di
adiutoriũ non solũ non negamꝰ: uerũ
etiã predicamꝰ Isti aũt̃ tantã uolunta¬
ti tribuunt potestatẽ: ut pietati aufe¬
rant orationẽ. Nam uitiq ut diabolo
resistamꝰ &e fugiat a nobis: ido p̾cantes
dicimꝰ. ne nos inferas in temptationẽ.
Ideo etiã moniti sumꝰ tanquã ab imꝑa¬
tore milites: exhortante & dicentẽ. Ui¬
gilate. & orate: ne intretis intẽptatio¬
uem. Qo̾ uͦ contra eos disputat. qͥ diẽt.
& qͥs nolit sine peccato eẽ. si hoc in ho¬
minis ess positũ potestate. recte qͥdẽ
disputat. hoc ipso eos confiteri ñ esse.
impossibile: quia hoc uł multi uł om̃s
uolunt. S hoc unde. sit possibile con¬

Expanded text:
quos f ugit uel quam uirtutem habere quos f ugit uel quam uirtutem habere intellegendus sit, qui solis praeualere non resistentibus potest. haec et mea uerba sunt; uerius enim dici non potest. sed hoc interest inter nos et istos, quod nos etiam cum diabolo resistitur poscendum dei adiutorium non solum non negamus, uerum etiam praedicamus, isti autem tantam uoluntati tribuunt potestatem, ut pietati auferant orationem. nam utique ut diabolo resistamus et fugiat a nobis, ideo precantes dicimus: n p nos inferas in temptationem; ideo et admoniti sumus tamquam ab imperatore milites exhortante et dicente: uigilate et orate, ne intretis in temptationem. Quod uero contra eos disputat, qui dicunt: \'et quis nolit sine peccato esse, si hoc in hominis esset positum potestate?\' recte quidem disputat \'hoc ipso eos non esse inpossibile. quia hoc uel multi uel omnes uolunt\'; sed hoc unde sit possibile con
Abbreviated transcription (Latin):
ille ñ quidem iã lege dĩ terrebat᷑ ut
seruus: s condelectabat᷑ ei scdm interi¬
orem hominẽ. Uidit tam̃ adhuc aliã le¬
sp̃u ducitur ñ est sub lege: qͥa inqntũ
condelectat᷑ legi di non ẽ sub legis timo¬
re: qͥa timor tormentũ habet ñ delecta¬
tionem. Proinde si recte sentimꝰ:. sicut ꝓ
m̃bris sanatis grãs agere. ita ꝓsanan¬
dis orare debemꝰ. ut absolutissima
eui nichil addi possit sanitate. ꝑfecta
di suauitate plena libertate ꝑfruam᷑.
Non enĩ abnuimꝰ humanã naturã
posse ẽẽ sine peccato: aut ullomͦ nega¬
eo adiuuante fieri dicimꝰ ut iusta et
beata sit: a quoereata ẽ ut sit. facile
itaq refellitur. qd̃ a quibusda sibi
dicit opponi: diabolus nobis adu̾sat᷑.
Prorsus huic obiectioni eadẽ uerbare¬
spondemꝰ quȩ ipse respondit: resistamꝰ
illi ce fugiet: resistite inquit beatꝰ apł̃s
diabolo. &e fugiet a uobis Unde ani¬
maduertendũ est qͥd possit his nocere

Expanded text:
ille, non quidem jam lege Dei terrebatur ut ille, non quidem jam lege Dei terrebatur ut servus, sed condelectabatur ei secundum interiorem hominem: videt tamen adhuc aliam lespiritu ducitur, non est sub lege. quia in quantum condelectabatur legi dei, non est sub legis timore, quia timor tormenum habet, non delectationem. Proinde si recte sentimus, sicut pro membris sanatis gratias agere ita pro sanandis orare debemus, ut absolutissima cui nihil addi possit sanitate, perfecta dei suauitate, plena libertate perfruamur. non emim abnuimus humanam naturam posse esse sine peccato aut ullo modo negaeo adiuuante fieri dicimus, ut iusta et beata sit, a quo creata est ut sit. facile itaque refellitur, quod a quibusdam sibi dicit opponi: \'diabolus nobis aducrsatur\'. prorsus huic obiectioni eadem uerba respondemus, quae ipse respondit: resistamus illi, et fugiet. res istite, inquit beatus apostolus, diabolo, et f ugi e t a uob i s. unde animaduertendum quid possit his nocere
Abbreviated transcription (Latin):
nantur euertitur. Si enĩ possibilitaᷤ na¬
turalis ꝑliberũ arbitriũ. & ad cognos¬
cendũ quomͦ uiuere debeat. & ad bene
iuuendũ sufficit sibi: ergo xp̃c gratis
mortuus ẽ: ergo euacuatũ ẽ scandału
crucis. Cur ñ etiã ego hic exclamẽ. Im¬
mo mͦ exclamabo: & istis increpitabo do¬
lore. xꝑiano. Euacuati estis axp̃o: qui
in natura iustificamini. agr̃a excidistis.
Ignorantes enĩ dĩ iusticiã. & urãm uolen¬
tes constituere: iusticiȩ dĩ ñ estis subiect.
Sicut enĩ finis legis: ita etiã naturȩ bu¬
manȩ uitiose saluator. xp̃c est. ad iustici¬
am omĩ credenti. Ed aut̃ sibi opposuit
ab eis dici contra quos loquit᷑: om̃s enĩ
peccauert̃: Manifestũ est qd̃ de his di¬
cebat apłs qui tunc erant: hoc ẽ de iudeiˢᷤ¬
aegentib. S plane illud qd̃ memoraui.
ꝑ unũ homuinẽ peccatũ intrauit. in
mundũ & ꝑ peccatũ mors. & ita i õs

Expanded text:
nantur, euertitur. si enim possibilitas nanantur, euertitur. si enim possibilitas naturalis per liberum arbitrium et ad cognoscendum quomodo uiuere debeat et ad bene uiuendum sufficit sibi, ergo Christus gratis mortuus est; ergo euacuatum est scandalum crucis. cur non etiam ego hic exclamem, immo exclamabo et istis increpitabo dolore christiano: euacuati estis a Christo, qui in natura iustificamini. a gratia excidistis! ignorantes enim dei iustitiam et uestram nolentes constituere iustitiae dei non estis subiecti. sicut enim finis legis, ita etiam naturae humanae uitiosae saluator Christus est ad iustitiam omni credenti. Quid autem sibi opposuit \'ab eis dici contra quos loquitur: omnes enim peccauerunt\'? manifestum est quod de his dicebat apostolus qui tunc erant, hoc est de Iudgentibus. sed plane illud, quod commemoraui: per unum hominem peccatum intrauit in mundum e t per peccatum mors et ita in omnes
Abbreviated transcription (Latin):
nem peccatũ intrauit in mundu. & ꝑ
peccatũ mors: & ita in om̃s homines ꝑtnͣ¬
siit. in quo om̃s peccauert: & ñ infirma¬
ret tanti medici grãm. dũ fateri ñ uult
naturã humanã esse uitiatã. Outinã sic̃
nos: & non possibilitatẽ naturȩ humanȩ
ita defenderet: ut homo ꝑ liberũ arbi¬
trium etiã sine isto nomine. saluus ẽe
posse credat᷑. S putat fortasse ido neces¬
discamꝰ quẽadmodũ uiuere debeamꝰ:
non etiã ut erꝰ adiuuem᷑ grã quo bene
uiuamꝰ. Hel hinc saltẽ confiteat᷑ eẽ mise¬
rabiles tenebras in animo humano:
qui scit quẽadmodũ debeat leonẽ do¬
mare: & nescit quẽadmodũ uiuere. An
& hoc ut sciat: sufficit ei liberũ arbitriũ
lexq naturalis: hec ẽ sapientia uerbi:
qua euacuat᷑ crux xꝑi. S qui dixit. ꝑdã
sapientiã sapientiũ: quia ista crux ñ po¬
test euacuari: ꝓfecto ista sapientia ꝑstul¬
ticiam p̾dicationis qua eredentes sa¬

Expanded text:
nem peccatum intrauit in mundum o t nem peccatum intrauit in mundum o t per peccatum mors et ita in omnes homines pertransiit, i n quo omnes peccauerunt n t. et non infirmaret tanti medici gratiam, dum fateri non uult naturam humanam esse uitiatam! o utinam sicunos, et non possibilitatem naturae humanae ita defenderet, ut homo per liberum arbitrium etiam sine isto nomine saluus esse posse credatur! Sed putat fortasse ideo necesdiscamus quemadmodum uiuere debeamus, non etiam ut eius adiuuemur gratia, quo bene uiuamus. uel hinc saltim confiteatur esse miserabiles tenebras in animo humano, qui scit quemadmodum debeat leonem domare et nescit quemadmodum uiuere. an et hoc ut sciat sufficit ei liberum arbitrium lexque naturalis? haec est sapientia uerbi, qua euacuatur crux Christi. sed qui dixit: perdam sapientiam sapientium, quia ista crux non potest euacuari. profecto ista sapientia per stultitiam praedicationis, qua credentes sa
Abbreviated transcription (Latin):
iustus ẽ. adhuc erat quȩ poss &e deberet
augeri: quicqͥd minꝰ erat ex uitio erat.
& cui ñ minꝰ sit donec ad ilła eiꝰ fortitu¬
dinem ueniatur. ubi tota hominis ab¬
sorbeatur infirmitas. Magna plane sen¬
tentia conclusit hunc locũ cũ ait. Cre.¬
damus gͥ qd̾ legimꝰ &e qd̃ ñ legimꝰ nefas
credamꝰ astruere: qd̃ de cunctis etiã dix¬
isse sufficiat. Contra ego dico. nec om̃e
qd̾ legimꝰ credere nos debere: ꝓpt̃ illud
qd̾ ait apłs. omĩa legite quȩ bona st̃
tenete: & astruere aliqͥd etiã qd̾ ñ legimꝰ
nefas ñ esse. Possumꝰ enĩ aliqͥd bona fide
testes astruere: qd̾ exꝑti sumꝰ etiã si for¬
te ñ legimꝰ Hic fortasse respondet: ego
cũ hoc dicerem de scripturis scĩs age¬
ban. Outinã ñ diceret aliud quã in il¬
lis litteris legit: uerũ contra id qd̾ legit
nichil uellet astruere: ut fidelit̃ & obedi¬
enter audiret qd̃ scriptũ est. ꝑ unũ homi¬

Expanded text:
iustus est, adhue erat quo posset et deberet iustus est, adhue erat quo posset et deberet augeri, quicquid minus erat ex uitio erat. ut cui non miuus sit, donec ad illam eius fortitudinem ueniatur, ubi tota hominis absorbeatur infirmitas? Magna plane sententia conclusit hunc locum cum ait: credamus igitur quod legimus et quod non legimus nefas credamus astruere, quod de cunctis etiam dixisse sufficiat. contra ego dico nec omne quod legimus credere nos debere propter illud. quod ait apostolus: omnia legite, quae bona sunt tenete, ut astruere aliquid etiam quod non legimus nefas non esse. possumus enim aliquid bona fide testes astruere quod experti sumus, etiam si forte non legimus. hic fortasse respondet: \'ego cum hoc dicerem, de scripturis sanctis agebam\'. o utinam, non dico aliud quam in illis litteris legit, nerum contra id quod legit nihil uellet astruere! fideliter et oboedienter audiret quod scriptum est: per unum homi
Abbreviated transcription (Latin):
co ubi ait: ñ gͦ regnet peccatũ in ur̃o
mortali corꝑe ad obediendũ desideriis
eiꝰ. His qͥppe ne. obediamꝰ ad ea quȩ ñ li¬
cent uł minꝰ decent: cotidiana &e ꝑpetua
conflictatione certandu est. Dam utiq
ex hoc uitio mittit᷑ uł dimittit᷑ ocłs qͦ
ñ oportet. Qd uitiũ si conualuerit &
p̃ualuerit. etiã adulteriũ ꝑpetrat᷑ in
corꝑe: qd̃ in corde tanto fit citius qnͣto
est cogitatio celerior. & nulłu impedim̃¬
tum morarũ. Hoc peccatũ id est hunc
uitiose affectionis appetitũ. qͥ magna
ex parte frenarunt ut ñ obedirent de.¬
sideriis er ne exhiberent ei m̃bra sua ar¬
ma iniquitatis: etiã iusti appellari meru¬
erunt: & hoc adiutorio gr̃ẽ cłi. Nerũ qͥa se¬
pe in leuissimis. & aliquando in eautis ob¬
repit peccatũ: & iusti fuert̃. & sine peccato
ñ fuerunt. Postremo si in abel iusto cari¬
tas d̾i. qua una uere ustus ẽ quicũq

Expanded text:
co, ubi dicit, Non ergo regnet peccatum in vestro co, ubi dicit, Non ergo regnet peccatum in vestro mortali corpore ad obediendum desideriis ejus ? His quippe ne obediamus ad ea quae non licent, vel minus decent, quotidiana et perpetua conflictatiex hoc uitio mittitur uel dimittitur oculus, quo non oportet; quod uitium si conualuerit et praeualuerit, etiam adulterium perpetratur in corpore, quod in corde tanto fit citius quanto est cogitatio celerior et nullum inpedimentum morarum. hoc peccatum, id est hunc uitiosac affectionis adpetitum, qui magna ex parte frenarunt, ut non oboedirent desideriis eius nec exhiberent ei membra sua arma iniquitatis. etiam iusti appellari meruerunt et hoc adiutorio gratiae dei. uerum quia saepe in lenissimis et aliquando incautis obrepit peccatum, et iusti fuerunt et sine peccato non fuerunt. postremo si in Abel insto caritas dei, qua una uere iustus est quicumque
Abbreviated transcription (Latin):
auerint. &e quȩ illis nomina imposuerũ.
seriptura cõmemorare noluerit: unde
nonnulli parũ considerantes quam
multa seriptura tacite p̾tereat. ipsum
cain putauer̃t cũ matre concubuisse.
putantes illis filiis adam sorores ñ fuisse.
qͥa ea seriptura tc̃ tacuit: postea recapi¬
tulando inferens qd̃ pret̾imserat. adã
filios & filias ꝓcreasse: nec tempꝰ quo na¬
ti sunt. nec numerũ. nec uocabula os¬
tendens: ita nec cõmemorandũ fuit. si
abel quãuis merito iustus appellatꝰ ẽ.
paulo immoderatius aliquando risit.
uł animi remissione iocatus ẽ. uł uidit
aliqͥd ad concupiscendũ. uł aliquanto
immoderatiꝰ poma decerpsit. uł pluscu¬
lo cibo crudior fuit. uł cũ oraret cogita¬
uit aliqͥd unde eiꝰ in aliud auocaretur
intentio: & quotiens illi ista ac similia
multa subrepserint. An forte peccata
non sunt. de quib generalit̃. cauendiᷤ
atq cohibendis admonem᷑ p̃cepto apłi¬

Expanded text:
auerint et quauerint et quScriptura commemorare noluerit unde nonnulli parum considerantes quam multa Scriptura tacite praetereat, ipsum Cain cum matre concubuisse pest procrearet, putantes illis filiis Adam sorores non fuisse, quia eas Scriptura tunc tacuit, postea recapitulando inferens quod praetermiserat, Adam filios et filias procreasse , nec tempus quo nati sunt, nec numerum, nec vocabula ostendens: ita nec commemorandum fuit, si Abel, quamvis merito justus appellatus est, paulo immoderatius aliquando risit, vel animi remissione jocatus est, vel vidit aliquid ad concupiscendum, vel aliquanto immoderatius poma decerpsit, vel plusculo cibo crudior fuit, vel cum oraret cogitavit aliquid unde ejus in aliud avocaretur intentio, et quoties illi ista ac similia multa subrepserint. An forte peccata non sunt, de quibus generaliter cavendis atque cohibendis admonemur praecepto apostoli
Abbreviated transcription (Latin):
casse: ipsa ȩque scriptura testata ẽ. Quoꝵ
non mͦ peccata: uerũetiã peccatoꝵ indi¬
cat qualitatẽ. Ed̾ si ce abel peccass: ce ħi
sine dubio scriptura dixiss. S ñ dixit.
Ergo nec ille peccauit: qͥnetiam iustũ
ostendit. Credamꝰ gͥ qd̾ legimꝰ. & qd̾ ñ
legimꝰ nefas credamꝰ astruere. Hȩc di¬
cens parũ attendit. qd̾ paulo ante. ipse
dixerat: iam exorta multitudine gene¬
ris humani. turbe numerositate. potu¬
isse seripturã dissimulare om̃iũ pecca¬
ta contexere. Hoc enĩ si satis attendifs:
uideret etiã in uno homine. turbam
ae multitudinẽ leuium peccatoꝵ. uł ñ
potuisse. uł si etiã potuit ñ debuisse con¬
seribi. Ea qͥppe seripta st̃. quib ae modꝰ
adhibendus fuit: & paucis exemplis ad
multa necessaria lector instruendus.
Nam sicut ipsos tunc. homines licet
ad huc paucos. quot. uł qͥ fuerint. id
est adam &e eua. quot. filios ae filias ꝓere¬

Expanded text:
casse ipsa aeque scriptura testata est, quorum casse ipsa aeque scriptura testata est, quorum non modo peccata, uerum etiam peccatorum indicat qualitatem. quodsi et Abel peccasset, hoc sine dubio scriptura dixisset; sed non dixit: ergo nec ille peccauit, quin etiam iustum ostendit. credamus igitur quod legimus et quod non legimus nefas credamus astruere. Haec dicens parum adtenditquod paulo ante ipse dixerat \'iam exorta multitudine generis humani turbae numerositate potuisse scripturam dissimulare omnium peccata contexere\'. hoc enim si satis adtendisset, uideret etiam in uno homine turbam et multitudinem leuium peccatorum uel non potuisse uel, si etiam potuit, non debuisse conscribi. ea quippe scripta sunt, quibus et modus adhibendus fuit et paucis exemplis ad multa necessaria lector instruendus. nam cum ipsos tunc homines lieet adhuc paucos. quot uel qui fuerint, id est Adam et Eua, quot filios et filias proere