comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quib pedes illaqueant᷑. dicti a pedib ca¬
piendis. Cathenȩ autẽ qđ capiendo con¬
tineant utraq uestigia ne ꝓgrediantur.
Itẽ cathenȩ qđ se capiendo teneant pluri¬
mis nodis. Manicȩ st̃ uincula qͥb manꝰ
capiuntur. licet & manicȩ tunicarũ sint.
Nerui. Boia est torques damnatoꝵ qͣsi iugũ
boum. ex genere uinculoꝵ. Carcer. in quo
custodiunt᷑ noxii. & dictus carcer qd̾ in eo
homines coerceantur includant᷑q qͣsi
arcer ab arcendo scilicet. Locũ autẽ in qͦ
seruantur noxii. carcerẽ dicimꝰ. Numero
tantũ singulari. Unde uͦ emittunt᷑ qua¬
drige carceres uocamꝰ. numero tantum
plurali. III. Uerbera dicta quia cũ agi¬
tantur aerem uerberant. hinc flagra &
plage & flagella dicimꝰ. quia cũ flatu
& strepitu in corpore sonant. Nã plage
qͣsi flage. s plagȩ & flagra pͥmȩ positionis
sunt. flagella autẽ ꝑ diminutionẽ dicta.

Expanded text:
quibus pedes inlaqueantur, dictae a pedibus caquibus pedes inlaqueantur, dictae a pedibus capiendis. Catenae autem, quod capiendo teneant utraque vestigia, ne progrediantur. Item catenae, quod se capiendo teneant plurimis nodis. Manicae sunt vincula quibus manus capiuntur; licet et manicae tunicarum sunt. Nervi. Boia est torques damnatorum, quasi iugum in bove ex genere vinculorum est. Carcer, in quo custodiuntur noxii. Et dictus carcer quod eo homines coerceantur includanturque, quasi arcer, ab arcendo scilicet. Locum autem in quo servantur noxii, carcerem dicimus numero tantum singulari; unde vero emittuntur quadrigae, carceres vocamus numero tantum plurali. Verbera dicta, quia cum agitantur, aerem verberant. Hinc flagra et plagae et flagella, quia cum flatu et strepitu in corpore sonant. Nam plagae, quasi flagae; sed plagae et flagra primae positionis sunt, flagella autem per diminutionem dicta.
Abbreviated transcription (Latin):
cit peccatũ est. qd patit᷑ pena: Alalũ autẽ
tunc plenũ est. cũ & preteritũ ẽ & impen¬
dit. ut sit dolor & metus. Pȩna dicta qđ
puniat. Est autẽ epythetũ nomen & sine
adiectione ñ habet plenũ sensũ. adicis.
pena carceris. pena exilii. pęna mortis. &
imples sensũ Suppliciũ ꝓprie dictũ ñ qui
quoquo mͦ punitur s ita qͥ damnat᷑ ut
bona eiꝰ consecrent᷑. & in publico redigan¬
tur. nam supplicia dicebant᷑ supplicam̃ta.
& suppliciũ dicit᷑ de curꝰ damnatione
delibatur aliqͥd de eo dõ unde & supplicare
Octo genera penarũ in legeb contineri tulliꝰ
scripsit. idest damnũ. uincula. uerbera.
talionẽ. ignominiã. exiliũ. seruitutẽ. &
mortẽ his namq pęnis uindicat᷑ om̃e
ꝑpetratũ peccatũ. I Damnũ a diminu¬
tione rei uocatũ.Ii. Uincula a uincien¬
do idest artando dicta. eo qđ constringant.
atq retineant uł quia ui ligant. Cõpedes
dicti qđ continent pedes. Peduces st̃ laques

Expanded text:
alum autem tunc plenum est, cum et praeteritum est et inpendet, ut sit et dolor et metus. Poena dicta quod puniat. Est autem epithetum nomen, et sine adiectione non habet plenum sensum: adicis poena carceris, poena exilii, poena mortis, et inples sensum. Supplicium proprie dictum non qui quoquo modo punitur, sed ita damnatur ut bona eius consecrentur et in publico redigantur. Nam supplicia dicebantur supplicamenta. Et supplicium dicitur, de cuius damnatione delibatur aliquid Deo; unde et supplicare. Octo genera poenarum in legibus contineri Tullius scribit: id est damnum, vincula, verbera, talionem, ignominiam, exilium, servitutem et mortem. His namque poenis vindicatur omne perpetratum peccatum. Damnum a diminutione rei vocatum. Vincula a vinciendo, id est artando dicta, eo quod constringant atque retineant; vel quia vi ligant. Conpedes dicti quia continent pedes. Peducae sunt laquei
Abbreviated transcription (Latin):
tur. s pcipua in germania. humorẽ sub
terra putant calore densatũ. unde & no¬
men sumpsit. Uarietas eiꝰ in purpuram
candorẽq & ignẽ cũ quoꝵdam alioꝵ colo
re reꝑcussus.quales in cȩlesti arcu expe¬
ctantur. cuiꝰ contraria causa cristallũ¬
facit. gelu uehementiore concreto.
ristallus xII. De Cristallinis.

Expanded text:
tur, sed ptur, sed pterra putant calore densatum unde et nomen sumpsit. Varietas ejus in purpuram candoremque et ignem cum quodam colorum repercussu, qualis in coelesti arcu spectantur. Cujus contraria causa crystallufacit gelu vehementiore concreto. CAPUT XIII. De crystallis.
Abbreviated transcription (Latin):
angrus uarius ex omnib pene colorib
constans. unde & nominatꝰ. Olca bar¬
bari nominis ex fuluo & nigro uiridiq &
candido est. Mitridax sole reꝑcussa. colo¬
rib micat uariis. gignitur in persida.
Droselitus uariꝰ nominis causa quia si ad
ignẽ applicetur uelut sudorem mittit.
Oppalus distinctus diuersarũ colore gemina¬
rum. Est enĩ in eo carbunculi tenirior igniᷤ.
ametisti fulgens purpura. smaragili ni¬
tens uiriditas. & cuncta parit᷑ sub quadã
uarietate lucentia. nom̃ habet ex patria.
sola enĩ eum parturit india. Pontice a
ponto dicuntur genere diuerso. nunc
sanguineis nunc auratis guitis mican¬
tes. aliȩ habentes stellas. aliȩ longis coloꝵ
ductib liniatȩ. Exocontalithus in par¬
ua magnitudine multicolor. unde &
hoc sibi nom̃ adoptauit: Tam diuersis
enĩ notis sparsus est. ut sexagiita gẽma¬
rum colores in paruo orbiculo ei depre¬
hendantur. nascitur autẽ in libia apud
trogoditas. Mirina apud parthos gigni¬

Expanded text:
anchrus varius ex omnibus pene coloribus constans, unde et nominatur. Orca barbari nominis ex fulvo et nigro, viridique et candido est. 2. Mitrydax, sole percussa, coloribus micat variis. Gignitur in Perside. 275 Droselytus varius, nominis causa, quia si ad ignem applicetur, velut sudorem mittit. 3. Opalus distinctus diversarum colore gemmarum. Est enim in eo carbunculi tenuior ignis, amethysti fulgens purpura, smaragdi nitens viriditas, et cuncta pariter sub quadam varietate lucentia. Nomen habet ex patria; sola enim eum parturit India. Ponticae a Ponto dicuntur, genere diverso, nunc sanguineis, nunc auratis guttis micantes, aliae habentes stellas, aliae longis colorum ductibus lineatae. Hexecontalithos in parva magnitudine multicolor; unde et hoc sibi nomen adoptavit. Tam diversis enim notis sparsus est ut sexaginta gemmarum colores in parvo orbiculo eius deprehendantur. Nascitur autem in Libya apud Trogodytas. Murrina apud Parthos gigni
Abbreviated transcription (Latin):
armonica. rithinica. metrica: Ar¬
monica est. quȩ discernit in sonis acutũ
& grauem: Rithinica est. quȩ requirit
incursionẽ uerboꝵ utrũ bene sonus an
male cohereat. Metrica est. quȩ mensu
elegiacon. & cęta
De Triformi musi

Expanded text:
armonica, rhythmica, metrica. Harmonica est, quae decernit in sonis acutum et gravem. Rhythmica est, quae requirit incursionem verborum, utrum bene sonus an male cohaereat. Metrica est, quae mensurelegiacon, et cetera. De triformi Musi
Abbreviated transcription (Latin):
conditarum ur¬
bium plerũq
dissensio inue.¬
nitur. Adeo
ut nec urbis
quidem romȩ
origo
possit.
diligent̃
agnosci. Nam salustiꝰ dicit urbem romam
sicuti ego accepi condidere atq habuere in mni

Expanded text:
conditarum urbium plerumque dissensio invenitur, adeo ut ne urbis quidem Romae origo possit diligenter agnosci. Nam Sallustius dicit: Urbem Romam, sicuti ego accepi, condidere, atque habuere ini
Abbreviated transcription (Latin):
nẽ nulliꝰ animalis est. Accidens. ut color
in corpore.doctrina in anima. Hȩc enim
tempoꝵ uarictate. & accidunt. & mutant᷑.
& est ex om̃ib his quinq partib oratio
plenȩ̃ sententiȩ ita. homo est animal rati¬
onale. mortale. risibile. boni. maliq capax
Sic etiã in om̃i oratione substantiali tandiu
int̾ponere debemꝰ species. & differentias.
quãdiu seclusis om̃ib que hoc idem esse
posst̾ ad id ꝑueniatur. ut ꝓprietas ĩa certa
teneatur. Isagogas autẽ ex greco in latinũ
transtulit uictorinꝰ orator. cõmentũq eiꝰ
quinq libris boetiꝰ edidit¬
U. De Cathe

Expanded text:
nem nullius animalis est. Accidens, ut color nem nullius animalis est. Accidens, ut color in corpore, doctrina in animo. Haec enim temporum varietate et accidunt et mutantur: et est ex omnibus his quinque partibus oratio plenae sententiae, ita: Homo est animal rationale, mortale, risibile, boni malique capax. Sic etiam in omni oratione substantiali tamdiu interponere debemus species et differentias, quam diu seclusis omnibus, quae hoc idem esse possunt, ad id perveniatur, ut proprietas iam certa teneatur. Isagogas autem ex Graeco in Latinum transtulit Victorinus orator, commentumque eius quinque libris Boetius edidit. De cate
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ ꝓpter id qdđ ñ angłs est. postea discre¬
tis. atq seclusis. adiectũ est ꝓprium in
ad hominẽ declarandũ. Cuiꝰ diffinitio¬
nẽ discipline plenã existimauert̾ aristoti¬
les & tulliꝰ ex genere & differentiis consiste¬
re. quidã postea pleniores in docendo eiꝰ
ꝑfectam substantialẽ diffinitionẽ in qͥnq
partib ueluti menbris suis diuisert̾. quarũ
prima est de genere. scđa de specie. tercia de
differentia. quarta de ꝓprio. qͥnta de acciden¬
te. Genꝰ. ut animal. Est enĩ uocabulũ ge¬
nerale. & cõmune omniũ animã habentiũ.
Species. ut homo. Est enĩ specialitas quȩ sepa¬
ratur a cȩt̾is ammantib. Differentia. ut
mortale. rationale: His enĩ duob differt a cȩt̾is¬
ab irrationabilib mutis. quȩ ñ habent
rationẽ: cũ mortale. discernitur ab angłis
qui nesciunt mortẽ: Propriũ. ut risibile
Est enĩ homo qui ridet. & hoc prȩter homi¬

Expanded text:
autem propter id quod angelus non est. Postea discreautem propter id quod angelus non est. Postea discretis atque seclusis adiectum est proprium in ad hominem declarandum. Cuius disciplinae definitionem plenam existimaverunt Aristoteles et Tullius ex genere et differentiis consistere. Quidam postea pleniores in docendo eius perfectam substantialem definitionem in quinque partibus, veluti membris suis, dividerunt. Quarum prima est de genere, secunda de specie, tertia de differentia, quarta de proprio, quinta de accidenti. Genus, ut animal. Est enim vocabulum generale et commune omnium animam habentium. Species, ut homo. Est enim specialitas, qua separatur a ceteris animantibus. Differentia, ut rationale, mortale. His enim duobus differt homo a ceterisab irrationabilibus mutis, quae non habent rationem. Cum mortale, discernitur ab angelis, qui nesciunt mortem. Proprium, ut risibile. Homo est enim, qui ridet, et hoc praeter homi
Abbreviated transcription (Latin):
nes in quib generaliter omĩa conti¬
nentur. nunc isagogas porphirii expedia¬
mus. Isa goga quippe grece latine intro¬
ductio dicitur. eoꝵ scilicet qui philosophi¬
am incipiunt. cõntinens in se demonstra¬
tionẽ primarũ rationũ de qualibet re qͥd
sit. sua quę certa hac substantiali diffimo¬
ne declaretur. Nam posito pͥmo genere
deinde species. & alia quȩ uicina esse posst̃
subiungimꝰ. ac discretis commnunib sepa¬
ramus. tãdiu interponentes differentias.¬
quousq ad ꝓprium eiꝰ de quo quęrimꝰ
signata ei exp̃ssione ꝑueniamꝰ. utputa
homo est animal. rationale. mortale. terre¬
num. bipes. risus capax. Genus animal
cũ dictũ est. substantia hominis declara¬
ta est. Est enĩ ad hominẽ genꝰ animal.
s quia late patebat: adiecta est species. idẽ¬
homo terrenũ iam exclusũ est. id÷ qđ aut
multis pedib innitunt᷑. Itẽ rationale.
ꝓpter illa quȩ ratione egent. Mortale

Expanded text:
nes, in quibus generaliter omnia continentur, nunc Isagogas Porphyrii expediamus. Isagoga quippe Graece, Latine introductio dicitur, eorum scilicet qui Philosophiam incipiunt: continens in se demonstrationem primarum rationum de qualibet re quid sit, suaque certa ac substantiali definitione declaretur. Nam posito primo genere, deinde species et alia, quae vicina esse possunt, subiungimus ac discretis communionibus separamus, taquousque ad proprium eius de quo querimus, signata eius expressione perveniamus: ut puta, homo est animal rationale, mortale, terrenum, bipes, risus cum dictum est, substantia hominis declarata est. Est enim ad hominem genus animal, sed quia late patebat, adiecta est species, terrenum: iam exclusum est id quod aut multis pedibus innituntur. Item rationale, propter illa quae ratione egeant: mortale
Abbreviated transcription (Latin):
cta. quia dũ sit natura eiꝰ frigida intꝰ occul¬
rum aliqͥd facit. postquã enĩ arserit aquis
incenditur. quib solet ignis extingui. oleo
extinguitur. quo solet ignis accendi. usus eiꝰ
structuris fabricȩ necessariꝰ. nam lapis la
structuris. ex molle utilis tectoriis. Arena
ab ariditate dicta. ñ ab adherendo in fabri¬
cis ut quidã uolunt. huiꝰ ꝓbatio si manu
impssa stridat. aut si in uestem candidã
sparsa nichil sordis relinquit.

Expanded text:
cta, quia dum sit tactu frigida, intus occulrum aliquid facit: postquam enim arserit, aquis incenditur, quibus solet ignis exstingui: oleo exstinguitur, quo solet ignis accendi: usus ejus structuris fabricae necessarius. Nam lapis lapstructuris, ex molle utilis tectoriis. ab ariditate dicta, non ab adhaerendo in fabricis, ut quidam volunt. Hujus probatio est, si manu impressa stridat, aut si in vestem candidam sparsa nihil sordis relinquat.
Abbreviated transcription (Latin):
pud nos qͦ pamphilꝰ martyr cuiꝰ uitã
eusebiꝰ cesariensis conscripsit pisistratum
in sacrȩ bibliothecȩ studio primꝰ adȩquare.
contendit. hic enĩ in bibliotheca sua ꝓpe
toto orbe quȩrentes ordine ꝑsecuti sunt.
eoꝵq studia in uno uoluminis indiculo
comphenderum¬

Expanded text:
pud nos quoque Pamphilus martyr, cujus Vitam Eusebius Caesariensis conscripsit, Pisistratum in sacrae bibliothecae studio primus adaequare contendit. Hic enim in bibliotheca sua proptoto orbe quaerentes ordine persecuti sunt, eorumque studia in uno voluminis indiculo comprehenderu
Abbreviated transcription (Latin):
uł nominis ꝑ interpretationẽ colligit᷑.
Hanc aristotiles simbolon. cicero anno¬
tationẽ nominauit. quia rerũ nomina
& uerba nota facit exemplo posito. utpu¬
ta flumen quia fluendo creuit a fluen¬
do dictũ: cuiꝰ cognitio sepe usũ necessa¬
riũ habet int̾pretatione sua. Nam dũ
uideris unde ortũ est nomen. citiꝰ uim
ei intelligis. Omnis enĩ rei inspectio
ethimologia cognita planior est. Non
autẽ omnia nomina a ueterib scđ̾m na
mus. Hinc est qd omniũ nominũ ethimo¬
logiȩ ñ reperiuntur. quia quędã ñ scđ̾m
qualitatẽ qua genita sunt. s iuxta arbitri¬
um humanȩ uoluntatiᷤ uocabula acceꝑunt. St
autẽ ethimologiȩ nominũ aut ex causa
ne. ut homo quia sit ex humo. aut ex con¬
trariis. ut a lauando lotus dũ lutũ ñ sit
mundũ. & lucus qd umbra opacus parũ
luceat. quȩdã etiã facta sunt ex nominũ
diriuatione. ut a prudentia prudens.
quedã etiam ex uocib ut a garrulitate

Expanded text:
nem colligitur. Hanc Aristoteles σύμβολον, Cicero adnotationem nominavit, quia nomina et verba rerum nota facit exemplo posito; utputa 'flumen', quia fluendo crevit, a fluendo dictum. Cuius cognitio saepe usum necessarium habet in interpretatione sua. Nam dum videris unde ortum est nomen, citius vim eius intellegis. Omnis enim rei inspectio etymologia cognita planior est. Non autem omnia nomina a veteribus secundummus. Hinc est quod omnium nominum etymologiae non reperiuntur, quia quaedam non secundum qualitatem, qua genita sunt, sed iuxta arbitrium humanae voluntatis vocabula acceperunt. Sunt autem etymologiae nominum aut ex causa ne, ut 'homo', quia sit ex humo, aut ex contrariis ut a lavando 'lutum', dum lutum non sit mundum, et 'lucus', quia umbra opacus parum luceat. Quaedam etiam facta sunt ex nominum derivatione, ut a prudentia 'prudens'; quaedam etiam ex vocibus, ut a garrulitate
Abbreviated transcription (Latin):
uedam stellȩ ideo planetȩ dicunt᷑. idest
errantes. quia ꝑ totũ mundũ uario
motu discurrunt. Unde & ꝓeo qd̾ errant
retrogradi dicunt᷑. uł anomali efficiunt᷑.
idest qnͣdo particulas addunt & det̾hunt
cȩterũ quando tantũ dethunt retrogradi
dicunt᷑. stationẽ autẽ faciunt qnͣdo stant
XIUI. De p̾cedentia & antegradatio

Expanded text:
edam stellae ideo planetae dicuntur, id est errantes, quia per totum mundum vario motu discurrunt. Unde pro eo, quod errant, retrograda dicuntur, vel anomala efficiuntur, id est, quando particulas addunt et detrahunt. Ceterum quando tantum detrahunt, retrograda dicuntur; stationem autem faciunt, quando stant. § 68 De praecedentia et antegradatio
Abbreviated transcription (Latin):
orica est nominata eo qd̾ loris careat.
solis enĩ circulis ferreis contexta ẽ. Squa¬
ma est lorica ferrea ex lamminis ferreis
aut ereis. concathenata in modũ squamȩ
piscis. & ex ipso splendore squamarum &
similitudine nuncupata: De ciliciis autẽ
poliunt᷑ loricȩ & tegunt᷑ xIi.D e Galeis.

Expanded text:
orica vocata eo quod loris careat; solis enim circulis ferreis contexta est. Squama est lorica ferrea ex lamminis ferreis aut aereis concatenata in modum squamae piscis, et ex ipso splendore squanarum et similitudine nuncupata. De ciliciis autem et poliuntur loricae et teguntur. De galeis
Abbreviated transcription (Latin):
texitur. in quo clangebatur tubis. & ad
om̃s reuertebat᷑ antiqua possessio. debi¬
ta absoluebant᷑. confirmabant᷑ liberta¬
tes: Hunc numerũ etiã in dieb pente¬
costen & ipsi celebramꝰ. Post añĩ resur¬
rectionẽ remissa culpa & totiꝰ debiti
cyrographo euacuato ab om̃i nexu
liberi suscipientes aduenientẽ in nos

Expanded text:
texitur; in quo clangebantur tubae, et ad omnes revertebatur antiqua possessio, debita absolvebantur, confirmabantur libertates. Hunc numerum etiam in diebus Pentecosten et ipsi celebramus post Domini resurrectionem, remissa culpa et totius debiti chirographo evacuato, ab omni nexu liberi suscipientes advenientem in nos
Abbreviated transcription (Latin):
constituta apud elidem greciȩ ciuita¬
tem. eliis agentib agonẽ & quinquennale
certamen. quatuor mediis annis uacan¬
tib. & ob hoc elidũ certaminis tempus
olẏmpiadem uocauert̾. quadrienmo in
una olympiade supputato. Lustrũ uͦ
quinto anno dicit᷑ condi ꝓpt̾ olympiadas
a romanis. adhuc enĩ consules. adhuc
era nundũ erant. Est enĩ quinquẽnale
tempꝰ idõ uͦ sic uocat᷑. eo qđ censu per
quinquenniũ in republica ꝑacto. urbs¬
roma illustrabat᷑. Iubsleus int̾pretat᷑
remissionis annꝰ. Est enĩ hebraicus
sermo. & numerꝰ. qui septenis epdoma

Expanded text:
constituta apud Elidem Graeciae civitatem. Eliis agentibus agonem, et quinquennale certamen, quatuor mediis annis vacantibus; et ob hoc Elidum certaminis tempus olympiadem vocaverunt, quadriennio in una olympiade supputato. 231 2. Lustquinto anno dicitur condi propter olympiadas a Romanis; adhuc enim consules, adhuc aera nondum erant. Est enim quinquennale tempus. Ideo vero sic vocatur eo quod censu per quinquennium in republica Roma lustrabatur. Iubileus interpretatur remissionis annus. Est enim Hebraicus et sermo et numerus, qui septenis a
Abbreviated transcription (Latin):
agani ex pagis atheniensiũ dicti. ubi
exorti st̃: ibi enĩ in locis agrestib &
pagis gentiles lucos idolaq statuerunt.
Gentiles sunt qui sine lege st̃. & nundũ cre¬
diderunt. dicti autẽ gentiles quia ita st̃
ut fuert̾ geniti. idestꝰ sicut in carne de¬
scendert̾ sub peccato scilicet idolis serui¬
entis. & nec dum regenerati. ꝓinde genti¬
les primitꝰ nuncupant᷑ . ipsi dicuntur
grece ethirici. Ethnici enĩ ex greco in la¬
tinum int̾pretantur gentiles: edmosem̃
grece gens dicit᷑. Post sidem autẽ non
debent᷑ uocari gentes siue gentiles eos
qui ex gentib credidert̃. sicut post si¬
dem dici iam ñ potest iudeus. testante
statȩ dicunt᷑. qui post baptismũ xp̃i
susceptũ ad idoloꝵ cultũ & sacrificioꝵ¬

Expanded text:
agani ex pagis Atheniensium dicti, ubi exorti sunt. Ibi enim in locis agrestibus et pagis gentiles lucos idolaque statuerunt, Gentiles sunt qui sine lege sunt, et nondum crediderunt. Dicti autem gentiles, quia ita sunt ut fuerunt geniti, id est, sicut in carne descenderunt sub peccato, scilicet idolis servientes et necdum regenerati. Proinde gentiles primitus nuncupantur: ipsi dicuntur Graece Ethnici. Ethnici ex Graeco in Latinum interpretantur gentiles. Ἔθνος enim Graece gens dicitur. Post fidem autem non debere vocari gentes sive gentiles eos qui ex gentibus credunt; sicut post fidem dici iam non potest Iudaeus, testante statae dicuntur, qui post baptismum Christi susceptum ad idolorum cultum et sacrificio
Abbreviated transcription (Latin):
alternȩ uę. Biuium. quia duplex est.
uia. Competa. quia plures in ea. com
& semipedis ad circumeundi facultatẽ
relictus. & ab ambulando dictus. Orbi¬
ta uestigium carri. ab orbe rotȩ dicta.
Porro acdus. quo petus agi solet. Cluo¬
sum.iter flexuosum. Uestigia. sunt pe¬
dum signa. primis plautis expressa. uo¬
cata qͥd his uiȩ precurrentiũ instigent᷑.
id est agnoscantur. Explicit liber. x U.¬

Expanded text:
atere viae. 12. Bivium, quia duplex est atere viae. 12. Bivium, quia duplex est via. Compita, quia plures in ea compe duorum pedum et semipedis, ad circumeundi facultatem relictus, et ab ambulando dictus. 13. Orbita vestigium carri, ab orbe rotae dicta. Porro actus quo pecus agi solet. Clsum iter flexuosum. Vestigia sunt pedum signa primis plantis expressa, vocata quod his viae praecurrentium investigentur, id est agnoscantur. Liber
Abbreviated transcription (Latin):
& ne plebs esset ociosa. Agger est me¬
dia stratȩ eminentia. coaggeratis lapidibꝰ.
Strata ab aggere id est a caceruatione
dicta. quam historici uiam militarem di¬
cunt. Ut. qualis sepe uiȩ deprensus in ag¬
gere serpens. Iter uel itus est uia.. qua.
iri ab homine quaqua uersum potest. Iter
autem & itiner diuersam significationẽ
habent. iter enim est locꝰ transitu facilis.
unde appellamꝰ & itum. Itiner est itus
longȩ uiȩ. & ipse labor ambulandi. ut
quo uelis ꝑuenias. Semita. itineris dimi¬
dium est a semi itu dicta. semita autem
hominũ est uia. Callis ferarũ & pecu¬
dum. Callis ferarum est iter & pecudum.
inter montes angustum & trtrum. a
callo pedum uocatum. siue a callo pecudũ
preduratum. Tramites sunt tͣnsuersa. in
agris itinera. siue tecta. uia. dicta qͦd
transmittat. Diuortia. st̃ flexus uiarun
hoc est uiȩ in diuersa tendentes. Iadem
diuerticula. sunt. hoc est diuersȩ ac di¬

Expanded text:
et ne plebs esset otiosa. 7. Agger est meet ne plebs esset otiosa. 7. Agger est media stratae eminentia coaggeratis lapidibus strata, ab aggere, id est, coacervatione dicta, quam historici viam militarem dicunt, ut: Qualis saepe viae deprensus in aggere serpens. 8. Iter, vel itus est via qua iri ab homine quaqua versum potest. Iter autem et itiner diversam significationem habent. Iter enim locus est transitu facilis, unde appellamus longae viae, et ipse labor ambulandi ut quo velis pervenias. Semita itineris dimidium est, a semiitu dicta. Semita autem hominum est, calles ferarum et pecudum. Callis est iter pecudum inter montes angustum et tritum, a callo pedum vocatum, sive a callo pecudum praeduratum. Tramites sunt transversa in agris itinera, sive recta via, dicta quod transmittat. Divortia sunt flexus viarum, hoc est viae in diversa tendentes. Idem diverticula sunt, hoc est diversae ac di
Abbreviated transcription (Latin):
mille adium. habens pedes.u. milia. Leu¬
ua. finitur passibꝰ mille qͥngentis. Stadiũ
octaua. pars miliarũ. constans passibꝰ. C.
dicunt. eumq eo spacio det̃minasse. qͦd
ipse sub uno sp̃ũ confecisset. ac ꝓinde
stadium appellauit. qm in fine respi¬
rasset simul & stetisset. Uia est qua.
potest ire uehiculum. & uia dicta ab
incursu uehiculoꝵ. nam duos actus ca¬
pit. ꝓpter euntium & uenientium uehi¬
culoꝵ occursum. Om̃is uia. aut publi¬
ca est aut priuata: publica est quȩ in
solo publico est. quȩ it̃ actus tpło pa¬
tet:. hec autem ad mare aut ad oppida
pertinent. priuata est quȩ uicino mu¬
nicipio data. est. Strata. dicta quia sit.
uulgi pedibꝰ trita. Lucretiꝰ strataq iam
uulgi pedibꝰ detrita uiarum. Ipsa est¬
& delapidata. id est lapidibꝰ strata..
Primmi autem peni dicuntur lapidibus
uias strauisse. postea. romani eas per om¬
disposuerunt ꝓpter rectitudinẽ itinerũ

Expanded text:
mille adium, habens pedes quinque milia. Leumille adium, habens pedes quinque milia. Leuga finitur passibus mille quingentis. Stadium octava pars miliarii est, constans passibus cendicunt, eumque eo spatio determinasse quod ipse sub uno spiritu confecisset, ac proinde stadium appellasse quoniam in fine respirasset simulque et stetisset. Via est qua potest ire vehiculum; et via dicta a vehiculorum incursu. Nam duos actus capit, propter euntium et venientium vehiculorum occursum. Omnis autem via aut publica est aut privata. Publica est quae in solo publico est, qua iter, actus populo patet. Haec aut ad mare, aut ad oppida pertinet. Privata est, quae vicino municipio data est. 6. Strata dicta, quasi vulgi pedibus trita. Lucretius: Strataque jam vulgi pedibus detrita viarum. Ipsa est et delapidata, id est, lapidibus strata. Primi autem Poeni dicuntur lapidibus vias stravisse, 243 postea Romani eas per omdisposuerunt propter rectitudinem itinerum,
Abbreviated transcription (Latin):
undiq̃ uersum pedes habet. lx. ita.
Actꝰ quadratꝰ undiq finitur pe lx¬
tici arapennem
dicunt. ab aran¬
Acdꝰ auplicatꝰ¬
ugerum facit. ab eo quod est iunctum ui¬
geñt nom̃ accepit. Iugerum autem constat
longitudine pedum. cẽ xl. & latitudine.
ticȩ rusti¬
c agram uocant
qͦd diffusum est lira. Galli xxx¬
candetum appellant in areis urba¬
nis spacium.c. pedum. quasi
uocant. Porro stadialis ager habet passꝰ
CXXU. id est pedes . d.c xxu. cuiꝰ m̃sura
occies computata. miliarium facit. qͥ con¬
stat quinq milia pedibꝰ. Centuria ẽ ager
ducentoꝵ uigerum. qui aput antiquos
a centum iuigeribꝰ uocabatur. s postea. du¬
plicata est nõmenq pͥstinum retinuit. in
numero enim centuriȩ multiplicatȩ sunt.
ddicimꝰ. greci stadia. galli leuuas. egyp¬
tũ signes. persȩ parasangas st̃ autẽ
ꝓprio queq spacio. Niliarium mille passibꝰ
terminatur. & dictum miliarium. quasi

Expanded text:
undiquundiquctus quadratus undique finitur CXX pec arapennem dicunt ab aranActus duplicatiugerum facit; ab eo quod est iunctum iugeri nomen accepit. Iugerum autelongitudine pedum CCXL, latitudine tice rustici agrum vocant; quod defossum est, lira. Galli candetum appellant in areis urbanis spatium centum pedum, quasi vocant. Porro stadialis ager habet passus CXXV, id est pedes DCXXV; cuius mensura octies conputata, miliarium facit, qui constat quinque milia pedibus. Centuria autem ager est ducentorum iugerum, qui apud antiquos a centum iugeribus vocabatur, sed postea duplicata est nomenque pristinum retinuit. In numero enim centuriae multiplicatae sunt, dicimus, Graeci stadia, Galli leugas, Aegypti schoenos, Persae parasangas. Sunt autem proprio quaeque spatio. Miliarium mille passibus terminatur; et dictum miliarium quasi
Abbreviated transcription (Latin):
tes angustiores. & int̾ se distant imparibꝰ
pondere. capacitate. longitudine. al¬
titudine. animoq finitar. Maio¬
cus. ꝓuncias in regionibꝰ. regiones in locis.
loca in territoriis. territoriã. in agris. agͦs
in centurus. centurias in ugeribꝰ. iugera
in climatibꝰ. deuide climata in actꝰ. ꝑticas.
passꝰ. gradꝰ. cubitos. pedes. palmos. uncias
& digitos diuiser̃t. tanta enim fuit sol
lertiã. eoꝵ Digitus est pars minima agre¬
stium mensurarum. inde uncia habens
digitos tres. Palmꝰ autem quatuor digitos ha.¬
bet. pes.xU. Passus pedes.U. Pertica
passus duos. id est pedes .x. ꝑtica autem
a. portando dicta quasi portica. om̃s enĩ
precedentes mensurȩ in corpore sunt. ut
palmꝰ. pes. passꝰ. & reliqua. sola ꝑtica
portatur. est enim pedum .x. ad instar
calami in iherechiele templum m̃surantis.
Actus minimꝰ est latitudine pedum .iiii.¬
& longitudine.C. xl. Climata quoq

Expanded text:
tes angustiores, et inter se distant imparibustes angustiores, et inter se distant imparibusra est quidquid pondere, capacitate, longitudine, altitudine, animoque finitvinciis, provincias in regionibus, regiones in locis, loca in territoriis, territoria in agris, agra in centuriis, centurias in iugeribus, iugera in climatibus; deinde climata in actus, perticas, passus, gradus, cubitos, pedes, palmos, uncias et digitos diviserunt. Tanta enim fuit eorum solertia. Digitus est pars minima agrestium mensurarum. Inde uncia habet digitos tres; palmus autem quatuor digitos habet, pes sedecim, passus pedes quinque: pertica passus duos, id est, pedes decem, a portando dicta, quasi portica. Omnes autem precedentes mensure in corpore sunt, ut palmus, pes, passus et reliqua; sola pertica portatur. Est enim decem pedum ad instar calami in Ezechiele templum mensurantis. Actus minimus, est latitudine pedum quatuor, longitudine CXL. Climata quoque
Abbreviated transcription (Latin):
cebant. a quo & lumina ostioꝵ. ꝑ quȩ foras
uel intro itur. & lunites. qͦd ꝑ eos in agros
foras eatur. hinc & limꝰ uocabulum accepit.
Cingulum qͦ serui publici cingebantur ob-¬
ligtia. purpura. Termini dicti qͦd terre m̃¬
suras distingunt atq declarant. his enĩ
testimonia finium intelliguntur. & agroꝵ
intentio. & certam̃ aufertur. Tunttes max¬
imi in agris duo st̃. cardo & decumanꝰ. car¬
do qui a septenitrione directꝰ ã. cardine. celi¬
est. nam sine dubio celũ uertitur a septẽtri¬
onali orbe. Decumanꝰ est qui ab oriente in¬
occidentem ꝑ tͣnsuersum dirigitur. qui ꝓ
eo qͦd formam .x. faciat. decumanꝰ appel¬
latꝰ est. ager enim bis duusꝰ. figuram
denarii nũmeri efficit. Arca ab arcendo
uocata. fines enim agri custodit eosq
adiri ꝓhibet. Grifinium dictũ. eo qͦd
trium possessionum fines asstringit. hinc
& quadrifinium. qͦd quatuor reliqui lui¬

Expanded text:
cebant; a quo et limina ostiorum, per quae foris cebant; a quo et limina ostiorum, per quae foris vel intus itur, et limites, quod per eos in agros foris eatur. Hinc et limus vocabulum accepit, cingulum quo servi publici cingebantur obliqua purpura. Termini dicti quod terrae mensuras distinguunt atque declarant. His enim testimonia finium intelleguntur, et agrorum intentio et certamen aufertur. Limites maximi in agris duo sunt: cardo et decumanus. Cardo, qui a septentrione directest: nam sine dubio celum volvitur in septentrionali orbe. DecumanOccidentem per transversum dirigitur, qui pro eo quod formam X faciat, decumanus est appellatus. Ager enim bis divisus figuram denarii numeri efficit. 5. Arca ab arcendo vocata. Fines enim agri custodit, eosque adire prohibet. Trifinium dictum, eo quod trium possessionum fines astringit. Hinc et Quadrifinium, quod quatuor. Reliqui limi
Abbreviated transcription (Latin):
uacua abicit. un & subsiciua. agri qͦs
in ꝑtica. diuisos recusant quasi fferiles uł
palustres. Item subsicua. quȩ in diuisura
agri ñ efficunt. centurã. id est uigera. du¬
centa. Area. dr̃ tabularũ equalitas. dicta
autẽ. area. a. planicie atq equalitate. ũn &
ara. Alii aream uocatã. dicunt. qͦd ꝓ tri¬
turandis frugibꝰ eradatur. uel qͦd non tri¬
turentur in ea nisi arida. Pratum ẽ cuiꝰ
feni copia arm̃ta tuentur. cui ueteres ro¬
mani nom̃ indider̃t. ab eo qͦd ꝓtinꝰ sit pa¬
ratum. nec magnũ laborem culture deside¬
ret. Prata autem ẽe dicuitur. quȩ secari pos¬
sunt. Paludes dicuntur a pale pastorali
dea. qͦd paleam id est pabula. nutriant iu¬
ines dicti. qͦd agri a funiculis sint diui¬
si. m̃surarum enĩ lineȩ in t̃rarum par¬
atione tenduitur. ut dimensionis equitas
teneatur. Iimites appellati antiquo ũbo tͣns¬
uersi. nam tnͣsuersa. om̃ia. antiqui lima. di¬

Expanded text:
ervacua abicit. Inde et subsiciva, agri quos ervacua abicit. Inde et subsiciva, agri quos in pertica divisos recusant quasi steriles vel palustres. Item subseciva quae in divisura agri non efficiunt centuriam, id est iugera ducenta. Area dicitur tabularum aequalitas. Dicta autem area a planitie atque aequalitate; unde et ara. Alii aream vocatam dicunt quod pro triturandis frugibus eradatur, vel quod non triturentur in ea nisi arida. Pratum est cuius feni copia armenta tuentur, cui veteres Romani nomen indiderunt ab eo quod protinus sit paratum, nec magnum laborem culturae desideret. Prata autem esse quae secari possunt. Paludes dictae a Pale pastorali dea, quod paleam, id est pabula, nutriant iuFines dicti eo quod agri funiculis sint divisi. Mensurarum enim lineae in terrarum partitione tenduntur ut dimensionis aequalitas teneatur. Limites appellati antiquoo verbo transversi, nam transversa omnia antiqui lima di
Abbreviated transcription (Latin):
haberi potest. un & rusticꝰ nominat᷑. Hȩc est¬
agrestiũ pͥma. & ociosa felicitas. Seges ẽ ager
tis respondet auari agricole. Cõpascuus ager
qͥ a. diuisoribꝰ agroꝵ relictꝰ ẽ. ad pascendũ
cõmunt̃ uictnis. Alluuiꝰ ager est. quẽ pau¬
latim fluuiꝰ in agrũ reddit. Artifiniꝰ ager est.
dictꝰ. qͥ a certis linearũ m̃suris ñ coritinẽtur. s
arcentur fines eiꝰ obiectu fluminũ. montium.
arboꝵ. ũn & in his agris nichil sub se ciboꝵ
int̾uenit. Noualis ager ẽ pͥmũ p̃scissꝰ. siue qͥ¬
alternis annis uacat. nouandarũ sibi uiriũ
causa. noualia enĩ semel erunt cum fructa
& semel uacua. S qualidꝰ ager quasi excolidꝰ.
qͦd iam a cultura exierit. sicut exconsul qͦd
a consulatu discesserit. Uliginosꝰ ager semꝑ
catur. uligo enĩ humor est t̃re naturalis.
ab ea nunꝗͣ recedens. Subsiciua. st̃ ꝓprie
quȩ sator de materia. p̃cidens. quasi suꝑ¬

Expanded text:
haberi potest; unde et rusticus nominatur: haec haberi potest; unde et rusticus nominatur: haec agrestium prima et otiosa felicitas. Seges ager esttis respondet avari agricolae. Conpascuus ager dictus qui a divisoribus agrorum relictus est ad pascendum communiter vicinis. Alluvius ager est quem paulatim fluvius in agrum reddit. Arcifinius ager dictus est qui a certis linearum mensuris non continetur, sed arcentur fines eius obiectu fluminum, montium, arborum; unde et in his agris nihil subsicivorum intervenit. Novalis ager est primum proscissalternis annis vacat novandarum sibi virium causa. Novalia enim semel cum fructu erunt et semel vacua. Squalidus ager quasi excolidus, quod iam a cultura exierit; sicut exconsul, quod a consulatu discesserit. Uliginosus ager est catur. Uligo enim humor terrae est naturalis, ab ea numquam recedens. Subseciva sunt proprie quae sutor de materia praecidens quasi sup
Abbreviated transcription (Latin):
a greco nomine manifestiꝰ credunt. uñ & uil¬
let. Possessiones st̃ agri late patentes pub¬
lici pͥuatiq qͦs uncio ñ mancipatione. s qͥsq
ut potuit occupauit atq possedit. unde &
nuncupati. Etndꝰ dictꝰ eo qͦd fundat᷑. uel
stabiliatur patri monum̃tum. Fundꝰ autẽ &
urbanũ edificiũ & rusticũ intelligendũ est.
Predium qͦd ex om̃ibꝰ patrifamilias maxime
p̃uidetur id est apparet. qͣsi p̃uidium. uel
qͦd antiqui agros qͦs bello ceꝑant. ut p̃dȩ noie
habebant. Om̃is autẽ ager ut uarro docet
quadrifariꝰ diuiditur. aut enĩ aruus est ager
id ẽ sationabilis. aut consitꝰ ul ẽ aptꝰ arbo¬
ribꝰ. aut pascius qͥ herbis tantũ & aninialibꝰ
uacat. aut floreꝰ qͦd sint horti floridi apibꝰ
georgicoꝵ secutꝰ est. Rura ueteres agros in
cultos dicebant. id ẽ siluas & pascua. agrũ uͦ
qui colebatur. nam rus ẽ qͦ mel qͦ lac qͦ pecus

Expanded text:
ex Graeco nominari manifestius credunt. Unde et vilex Graeco nominari manifestius credunt. Unde et villet. Possessiones sunt agri late patentes publici privatique, quos initio non mancipatione, sed quisque ut potuit occupavit atque possedit; unde et nuncupati. Fundus dictus quod eo fundatur vel stabiliatur patrimonium. Fundus autem et urbanum aedificium et rusticum intelligendum est. 5. Praedium, quod ex omnibus patrifamilias maxime praevidetur, id est, apparet, quasi praevidium, vel quod antiqui agros, quos bello ceperant, ut praedae nomine habebant. 6. Omnis autem ager, ut Varro docet, quadrifariam dividitur. Aut enim arvus est ager, id est, sationalis; aut consitus, id est, aptus arboribus; aut pascuus, qui herbis tantum et animalibus vacat; aut floreus, in quo sunt horti apibus Georgicorum secutus est. Rura veteres incultos agros dicebant, id est silvas et pascua; agrum vero, qui colebatur. Nam rus est quo mel, quo lac, quo pecus
Abbreviated transcription (Latin):
finiantur. sicut ignis. pir eñ d̾r ignis. Hos
egyptꝰ habet. Aput maiores enĩ potentes aut
sub montibꝰ aut in montibꝰ sepeliebant᷑. Inde¬
tractum ẽ ut suꝑ cadauera aut piramides fie¬
palis atq uirgultis harundinibꝰq con¬
textum. quibꝰ possuit homines tueri
a ui frigoris uel caloris inuria. Iuguriũ
casula est quã. faciunt custodes uinearum.
ad tegimen sui qͣsi teguriũ. siue ꝓpt̃ ardo¬
rem solis & radios dedinandos. siue ut inde
homines uel bestiolas quȩ. insidiari solent na.¬
tis frugibꝰ abigant. Hanc rustici capanam
uocant. qͦd unũ tantũ capiat. Tescuam pu¬
asꝑa. Magalia edificia numidarũ agrestiũ.
ob longa. in curus lateribꝰ tecta. qͣsi nauium
carinę st̃. siue rotunda in modũ furnoꝵ.
& magalia dicta qͣsi magaria. quia magar
punici nouam uillã. dicunt. una litt̃a cõmu¬
ger latine appellari đr. de agris
eo qͥd in eo agatur aliqͥd. Ali agrũ

Expanded text:
finiantur, sicut ignis. Pyr enim dicitur ignis. Has finiantur, sicut ignis. Pyr enim dicitur ignis. Has Aegyptus habet: apud majores enim potentes aut sub montibtractum est ut super cadavera aut pyramides fiepalis atque virgultis arundinibusque contextum, quibus possint homines tueri a vi frigoris vel caloris iniuria. Tugurium casula est quam faciunt sibi custodes vinearum ad tegimen sui, quasi tegurium, sive propter ardorem solis et radios declinandos, sive ut inde vel homines vel bestiolas, quae insidiare solent natis frugibus, abigant. Hunc rustici capannam vocant, quod unum tantum capiat. Tescua quaspera. Magalia aedificia Numidarum agrestium oblonga, incurvis lateribus tecta, quasi navium carinae sunt, sive rotunda in modum furnorum. Et magalia dicta quasi magaria, quia 'magar' Punici novam villam dicunt, una littera commuis. Ager Latine appellari dicitur eo quod in eo agatur aliquid. Alii agrum
Abbreviated transcription (Latin):
functi memoriã. Cum enĩ ñ uideris monu¬
m̃tum. illud ẽ qͦd scͥptum ẽ. excidi tanꝗͣ.
mortuus a. corde. Cum autẽ uideris monet
m̃tem & ad meinoriã. te reducit. ut mortuũ
reconleris. Monum̃ta itaq & memoriȩ ꝓ m̃tis
ammonitione dicte. Tumulꝰ dictꝰ quasi tu¬
mens tellꝰ. Sarcophagum grecũ est nom̃. eo
qͦd ibi corpora assumantur. sarcon enĩ grece ca.¬
ro. phagos comedere dr. Mauseola st̃ sepul¬
chra seu mnonuũita regum. a mauseolo rege
egẏptioꝵ dicta. nam eo defuncto uxor eiꝰ mirȩ
magnitudinis & pulchritudinis extruxit se¬
pulchrum. in tantũ ut usq hodie om̃ia monu¬
m̃ta p̃ciosa ex nomine eiꝰ mauseola nuncupen¬
tur. Pyramides genꝰ sepulchroꝵ quadratũ &
fastigiatum ultra omnẽ excelsitatẽ. quȩ fieri
manu posst̾. un & m̃surã. umbrarũ egresse.
nullã. habere umbrã dicunt᷑. Tali autẽ edifi¬
cio surgunt ut a lato incipiant & in angusto

Expanded text:
functi memoriam. Cum enim non videris monufuncti memoriam. Cum enim non videris monumentum, illud est quod scriptum est: Excidit tanquam mortuus a corde. Cum autem videris, monet mentem, et ad memoriam te reducit, ut mortuum recorderis. Monumenta itaque et memoriae pro mentis admonitione dictae. 2. Tumulus dictus, quasi tumens tequod ibi corpora absumantur; σάρξ enim Graece caro, φάγεῖν comedere dicitur. Mausolea sunt sepulchra seu monumenta regum, a Mausoleo rege Aegyptiorum dicta. Nam eo defuncto uxor eius mirae magnitudinis et pulchritudinis extruxit sepulchrum in tantum ut usque hodie omnia monumenta pretiosa ex nomine eius Mausolea nuncupentur. Pyramides genus sepulchrorum quadratum et fastigiatum ultra omnem excelsitatem qumanu possit: unde et mensuram umbrarum egressae, nullam habere umbram dicuntur. Tali autem aedificio surgunt, ut a lato incipiant, et in angusto
Abbreviated transcription (Latin):
tis. ignibꝰ. om̃iq cem̃to fortiores. Sepes mu¬
nim̃ta satoꝵ st̃. ũn & appellant᷑. Caulas
Iab̾nacula tentoria. st̃ militũ. quib riis
in itinere solis an̾dores tempestatesq imbriũ¬
frigorisq iniurias uitant. Dicta autẽ tab̾¬
nacula. qͦd curtinȩ distentȩ funibꝰ tabulisq
in t̾ra. stantibꝰ appenderentur. quȩ tentoria.
sustinerent. Tentortum uocatum. eo qđ
tendat᷑ funibꝰ. atq palis. un hodie p̃tendere
dicunt᷑. Papiliones uocant᷑ a similitudine par
iuili animalis uolantis. qͦd maxime abundat.
florentibꝰ malius. Heȩ st̃ auiculȩ quȩ lumine
accenso conueniunt. & cirra. uolitantes ab ig¬
ne ꝓximo interire coguntur.xi. de sepulcs
epulchrum a. sepulto dictũ. Priꝰ autẽ in do
mo sua. sepeliebatur quisq. p̾tea. uetitũ
est legib. ne fetore ipso corpora uiuen¬
tium contactu inficerentur. Monumentũ
idõ nuncupat᷑ eõ qͦd mentẽ moueat ad de¬

Expanded text:
tis, ignibus omnique caemento fortiores. Sepes mutis, ignibus omnique caemento fortiores. Sepes munimenta satorum sunt; unde et appellatae. Caulas oriis. Tabernacula tentoria sunt militum, quibus in itinere solis afrigorisque iniurias vitant. Dicta autem tabernacula, quod cottive distente funibus tabulis interstantibus appenderentur, que tentoria sustinerent. Tentorium vocatum eo quod tendatur funibus atque pilis; unde et hodie pretendere dicuntur. Papiliones vocantur a sivuli animalis volantis, quod maxime abundat florentibus malvis. Hae sunt aviculae quae lumine accenso conveniunt, et circa volitantes ab igne proximo interire coguntur. 233 CAPUT XI De sepulcris. 1. Sepulcrum a sepulto dictum. Prius autem quisque in domo sua sepeliebatur. Postea vetitum est legibus, ne fetore ipso corpora viventium contacta inficerentur, Monumentum ideo nuncupatur, eo quod mentem moneat ad de
Abbreviated transcription (Latin):
inicium uł munim̃tum dictũ. qͦd ma¬
nu est factum. Cohors uocata. uł qͦd
coartet om̃ia. quȩ interiꝰ ft̃ id s̃ condu¬
dat. uel qͦd coherceat obiectu suo extraneos.¬
& adire prohibeat. Uallum ẽ qͦd mole t̃rȩ
erigitur. ut custodiã. p̃tendatur. dictam
autem uallum a. uallis. nam ualli st̃ fus¬
tes quib uallum munitur. & ualli dicti.
qd figantur & uellantur. Interualla. st̃
spaciã int̃ capita ualloꝵ. id ẽ stipitũ qͥbꝰ
pitibꝰ scilicet. Agger est cuiꝰlibet rei acer¬
uatio. ũn fosse ac ualles posst̾ repleri. Ag¬
ger ꝓprie dr t̾ra aggesta. que uallo facto
ꝓpiꝰ ponitur. s abusiue & muros & munim̃¬
ta om̃ia aggerem dicimꝰ. Maceriȩ st̃ pari¬
etes longi quibꝰ uineȩ aliquȩ clauduntur.
longum eñ greci macron dicunt. Formatũ
siue forinatium in affrica & hispania pari¬
etes terrã. occupant. qm̃ in forma circũdatis
duab utrimq tabulis imꝑtiunt᷑ ueriꝰ ꝙͣ in¬
struuntur. ȩuis durant incorrupti. uen¬

Expanded text:
nitum vel munimentum dictum quia manu est factum. Cohors vocata vel quod coartet cuncta quae interius sunt, id est concludat, vel quod coerceat obiectu suo extraneoset adire prohibeat. Vallum est, quod mole terrae erigitur, ut custodia praeautem vallum a vallis; nam valli fustes sunt, quibus vallum munitur. Et valli dicti quod figantur et vellantur. Intervalla sunt spatia inter capita vallorum, id est stipitum quibus pitibus scilicet. Agger est cuiuslibet rei acervatio, unde fossae aut valles possint repleri. Agger proprie dicitur terra aggesta quae vallo facto propius ponitur; sed abusive et muros et munimenta omnia aggerem dicimus. Maceriae sunt parietes longi quibus vineae aliquae clauduntur; longum enim Graeci μακρὸν dicunt. Formatum, sive formacium, in Africa et Hispania parietes e terra appellant, quoniam in forma circumdatis duabus utrimque tabulis inferciuntur verius quam instruuntur. Aevis durant incorrupti ven
Abbreviated transcription (Latin):
tẏrreni equoris freta scindens. ñ modicũ
se maris fluctus & amnis fluenta decer¬
tur. est autẽ germaniȩ fluuiꝰ inter tres
europȩ maximos fluuios computatꝰ. qui
ab iugo alpiũ usq in ocean ꝓfunda cursꝰ
suos dirigit. Hiberus amnis qͥ quondã
totiꝰ hispaniȩ nom̃ dedit. Mineus flu¬
uius galliciȩ nom̃ a colore pigm̃ti sũpsit.
qui in eo plurimꝰ inuenitur. Durtꝰ a
grecis qͣsi doricus. Tagum fluuiũ karta¬
go hispaniȩ nuncupauit. ex qua ortus
ꝓcedit fluuiꝰ arenis auriferis copiosus.
& ob hoc cȩteris fluuiis hispaniȩ platus.
nem redimite corona aurea qͥ nitidis
uellera tinguis aquis. eo qđ ibi lanę
pulchro colore tingunt᷑. bętis autẽ di-¬
ctus eo qđ humili solo decurrat. bitine
enĩ greci humile uł mersum uocant
Quȩdam autẽ flumina in dilumo solida
mole terrarũ prȩclusa st̃. quȩdam uͦ quȩ
ñ erant abyssi te rupi¬

Expanded text:
Tyrrheni aequoris freta scindens, non modicum Tyrrheni aequoris freta scindens, non modicum se maris fluctus et amnis fluenta decertur. Est autem Germaniae fluvius inter tres Europae maximos fluvios conputatus, qui a iugo Alpium usque in Oceani profunda cursus suos dirigit. Iberus amnis, qui quondam totius Hispaniae nomen dedit. Mineus fluvius Galliciae nomen a colore pigmenti sumpsit, qui in eo plurimus invenitur. Durius a Graecis, quasi Doricus. Tagum fluvium Cartago Hispaniae nuncupavit, ex qua ortus procedit; fluvius harenis auriferis copiosus, et ob hoc ceteris fluviis Hispaniarum praelatus. nem redimite corona, aurea qui nitidis vellera tingis aquis; eo quod ibi lanae pulchro colore tinguntur. Baetis autem dictus eo quod humili solo decurrat: †bitin† enim Graeci humile vel mersum vocant. Quaedam autem flumina in diluvio soluta mole terrarum praeclusa sunt, quaedam vero, quae non erant, abyssi tu
Abbreviated transcription (Latin):
niuib & cũ accessione triginta fluminũ
circa rauennã in adriaticũ mare defert᷑
Tẏberis italiȩ fluuiꝰ a tiberino rege alba¬
noꝵ dicit᷑ appellatꝰ. qui in hunc flauiũ
decidit. & de exitu suo nom̃ dedit. nam
antea albula antiquũ nomen a colore
habuit. qđ muib albus sit. ipse ẽ autẽ
tibris qui & tiberis. s tiberis in cotidiano
sermone. tibris in uersu dicit᷑. Danubiꝰ
germaniȩ fluuiꝰ uocari fert᷑ a muium
copia quib magis augetur. iste est qui
in europa plus omnib habet famã. idem
& hister quia dũ ꝑ innumeras uadit
gentes. mutat & nom̃. & maiores sibi am¬
biendo colligit uires. oritur a germaniciᷤ
iugis & occidentalib partib barbaroꝵ
ꝑgens contra orientẽ sexaginta in se
fluuios recipit. septẽ ostris in pontum
influit. Rodanꝰ galliȩ fluuiꝰ ab oppido
rodo cognominatus quẽ coloni rodioꝵ
uocauerunt. qui rapido concitꝰ cursu

Expanded text:
nivibus, et cum accessione triginta fluminum nivibus, et cum accessione triginta fluminum circa Ravennam in Adriaticum mare defertur. Tiberis Italiae fluvius a Tiberino rege Albanorum dicitur appellatus, qui in hunc fluvium cecidit, et de exitu suo nomen dedit. Nam antea Albula antiquum nomen a colore habuit, quod nivibus albus sit. Ipse est autem Tibris, qui et Tiberis; sed Tiberis in quotidianoo sermone, Tibris in versu dicitur. Danubius Germaniae fluvius vocari fertur a nivium copia quibus magis augetur. Iste est qui in Europa plus omnibus habet famam. Idem et Ister, quia dum per innumeras vadit gentes, mutat et nomen et maiores sibi ambiendo colligit vires. Oritur a Germanicis iugis et occidentalibus partibus barbarorum, pergens contra orientem: sexaginta in se fluvios recipit: septem ostiis in Pontum influit. Rhodanus Galliae fluvius ab oppido Rhodo cognominatus, quem coloni Rhodiorum locaverunt; qui rapido concitus cursu,
Abbreviated transcription (Latin):
ioniã precipitat᷑ in sinũ qui miletum
diuidit & prienam. meander autẽ uoca¬
tur qđ sit flexuosus. & nunꝗͣ. recurrat
ander in undis. Tanus fuit rex scytarũ
primꝰ a quo tanais fertur fluuiꝰ nun¬
cupatus. qui ex ripheis ueniens siluis
diriit europã ab asia unt̾ duas mun¬
di partes mediꝰ currens atq in pontũ
fluens. Inachus achaiȩ fluuiꝰ argolicos
irrigans campos quẽ rex inachus a se
nominauit. qui exordiũ argiuȩ gentis
primꝰ dedit. ibi etiã & herimanthus ab
herimantho monte dimissꝰ. Padꝰ italiȩ
fluuiꝰ ab iugis alpium fusus ex trib
fontib oritur. ex quib uni uocabulũ
est padus. qui diffusꝰ in modũ stagni
amnem sinu digerit. a quo & padus est
nuncupatꝰ. hic a grecis heridanus co¬
gnominatꝰ ab heridano solis filio quẽ
p̾hȩtontẽ dicunt. qui fulmine ꝑcussus
in eodẽ fluuio deiectus est & extinctus.
augetur autẽ ab ortu canis liquescentib

Expanded text:
Ioniam praecipitatur in sinum qui Miletum Ioniam praecipitatur in sinum qui Miletum dividit et Prienam;o Maeander autem vocatus quod sit flexuosus et numquam currat ander in undis. Tanus fuit rex Scytharum primus, a quo Tanais fertur fluvius nuncupatus, qui ex Riphaeis silvis veniens dirimit Europam ab Asia, inter duas mundi partes medius currens atque in Pontum fluens. Inachus Achaiae amnis Argolicos inrigans campos, quem rex Inachus a se nominavit, qui exordium Argivae gentis primus dedit. Ibi et Erymanthus ab Erymantho monte demissus. Padus Italiae fluvius a iugis Alpium fusus ex tribus fontibus oritur; ex quibus uni vocabulum est Padus, qui diffusus in modum stagni amnem sinu digerit; a quo et Padus est nuncupatus. Hic a Graecis Eridanus cognominatus, ab Eridano Solis filio, quem Phaethontem dicunt; qui fulmine percussus in eodem fluvio deiectus est et extinctus. Augetur autem exortu Canis liquescentibus