comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
multa iam nota eeñt de corpore. de
specie que mest corpori. de loco. de tẽ¬
pore. de motu. quȩ subtilissime atq
abstrusissime ꝓpter hanc ipsam que¬
stionem disserunt᷑: ad dandam palmã
his qui corpus eẽ animã dicunt decli¬
narem. Quappter te ut possum etiam
moneo. ne temere aut in libros aut in
disputationes loquacissimoꝵ homi
credentiũ te p̾cipites. donec corrigas
firmesq uestigia. quȩ usq ad ipsum
d̾m aminã ducunt: ne ab illo secretis¬
simo & tranqͥllissimo mentis habita¬
culo. a quo nc̃ dum hȩc incolit ꝑegri¬
na ẽ. studiis facilius & laborib quã
mercia desidiaq auertaris. Nunc aũ
accipe contra illud. quo ut sentio mł¬
tũ moueris. ñ qͦd robustiꝰ de multis
s qͦd breuiꝰ. neq qͦd mͥ ꝓbabilius quã
cetera: s qͦd tͥ aꝑtius eligere potui. D̾
Dic oro te. quã citissime potes. M Primũ
illud dico si maxime causa lateat. cur
in concisione quoꝵdam corpoꝵ illa

Expanded text:
multa jam nota essent de corpore, de multa jam nota essent de corpore, de specie quae inest corpori, de loco, de tempore, de motu, quae subtilissime atque abstrusissime propter hanc ipsam quaestionem disseruntur; ad dandam palmam iis, qui corpus esse animam dicunt, declinarem. Quapropter te, ut possum, emoneo, ne temere aut in libros aut in disputationes loquacissimorum homincredentium te praecipites, donec corrigas firmesque vestigia, quae usque ad ipsum Deum animam ducunt, ne ab illo secretissimo et tranquillissimo mentis habitaculo, a quo nunc, dum haec incolit, peregrina est, studiis facilius et laboribus, quam inertia desidiaque avertaris. 64. Nunc autem accipe contra illud quo, ut sentio, multum moveris, non quod robustius de multis, sed quod brevius; neque quod mihi probabilius quam caetera, sed quod tibi aptius eligere potui. E. Dic, oro te, quam citissime potes. A. Primum illud dico, si maxime causa lateat, cur in concisione quorumdam corporum illa
Abbreviated transcription (Latin):
ctum eẽt. & comparerent uulnera re¬
centia:. totide illos separatum natos.
ac sibi quẽq uixisse crederemus. S
tunc ego quodillis adolescentibus
dixi. cum intenti me intuerent᷑ tͥ nẽ
dicere uereor. Iam enĩ tantũ ꝓcessimꝰ.
ut nͥ aliter respondero. qͦd scđm meã
causam ꝓbabilit̾ ualeat: tota nr̃a in¬
tentio ꝑ tam longũ munita sermo¬
nem. ab uno uermicło penetrata sub¬
cubuisse uideat᷑. Illis autẽ preceperã.
ut in studiis sicuti ceꝑant. suũ cursũ
tenerent: ita eos oportumꝰ aliqͣndo ad
querenda & discenda ista. si res mone¬
ret eẽ uenturos. S quȩ illis disceden¬
tib cũ alipio sermocinatꝰ sum. cũ ut̾¬
q nr̃m ꝓ suo queq modulo recordare¬
tur. &e coniectaret. & quereret. si expo¬
nere uelim. longe plura nobis dicen¬
da sunt. quã ab ipso pͥncipio tantis
ambagib atq anfractib dicta sint.
Napđ̃ te tñ tacebo qͦd sentio: nͥ mͥ tẽ

Expanded text:
ctum esset, et comparerent vulnera rectum esset, et comparerent vulnera recentia, totidem illos separatim natos, ac sibi quemque vixisse crederemus. 63. Sed tunc ego quod illis adolescentibus dixi, cum intenti me intuerentur, tibi nunc dicere vereor: jam enim tantum processimus, ut nisi tibi aliter respondero quod secundum meam causam probabiliter valet, tanta nostra intentio per tam longum munita sermonem, ab uno vermiculo penetrata succubuisse videatur. Illis autem praeceperam, ut in studiis, sicuti coeperant, suum cursum tenerent; ita eos opportunius aliquando ad quaerenda et discenda ista, si res moneret, esse venturos. Sed quae illis discedentibus cum Alypio sermocinatus sum, cum uterque nostrum pro suo quisque modulo recordaretur et conjectaret et quaereret, si exponere velim; longe plura nobis dicenda sunt, quam ab ipso principio tantis ambagibus atque anfractibus dicta sunt: non apud te tamen tacebo quod sentio. Nisi mihi tunc
Abbreviated transcription (Latin):
Iammadu̾tert̾ humi iacentes in opaco
loco reptantẽ bestioła multipedem.
longũ dico quenda uermicułũ. uul¬
go notus est:hoc tam̃ qͦd dicã nun¬
quã in eo exꝑtus eram. Uerso namq
stilo quẽ forte habebat unus eoꝵ. a
numal mediũ ꝑcussit. tũ ambe par¬
tes corporis ab illo uulnere in contͣria
discesserunt. tanta pedum celeritate.
ac nichilo imbecilliore nisuͥ quasi du¬
o huiꝰcemodi animantia forent. Qͦ
miracło ext̾riti. causeq curiosi: ad noᷤ
uͥ simul ego & alipiꝰ considebamꝰ. ala¬
crit̾ uiuentia frusta illa detulerunt.
Neq nos parũ cõmoti. ea currere in
tabula qua qua u̾sum poterant cer¬
nebamꝰ. atq unũ ipsoꝵ stilo tactum.
contorquebat se ad doloris locumͥni¬
chil sentiente alio. ac suos alibi mo¬
tus ꝑagente. Quid plura: Cempta¬
uimus quatenus id ualeret:atq uer¬
miculum. immo iam uermiculos
in multas partes concidimꝰ. Ita õs
mouebantur: ut nͥ a nobis illud fa¬

Expanded text:
animadverterunt humi jacentes in opaco animadverterunt humi jacentes in opaco loco, reptantem bestiolam multipedem, longum dico quemdam vermiculum: vulgo notus est, hoc tamen quod dicam nunquam in eo expertus eram. Verso namque stilo quem forte habebat unus illorum, animal medium percussit: tum ambae partes corporis ab illo vulnere in contraria discesserunt, tanta pedum celeritate, ac nihilo imbecilliore nisu, quam si duo hujuscemodi animantia forent. Quo miraculo exterriti, causaeque curiosi, ad nos, ubi simul ego et Alypius considebamus, alacriter viventia frusta illa detulerunt. Neque nos parum commoti, ea currere in tabula quaquaversum poterant, cernebamus: atque unum ipsorum stilo tactum, contorquebat se ad doloris locum, nihil sentiente alio, ac suos alibi motus peragente. Quid plura? Tentavimus, quatenus id valeret; atque vermiculum, imo jam vermiculos in multas partes concidimus: ita omnes movebantur, ut nisi a nobis illud fa
Abbreviated transcription (Latin):
Hichil haberẽ fortasse. nͥ recordarer
quantũ pueri mirari solemus pal¬
pitantes lacertarum caudas ampu¬
tatas a cȩtero corpore: quẽ motũ si¬
ne anima fieri nullom mn ꝑsuadere
possum: neq quo pacto fiat ut nul¬
lum sit animȩ spaciũ. qͣndo p̾cidi
etiã cũ corpore potest intelligo. M̾.
Possem respondere aerẽ uł ignẽ. que
duo ꝑ animȩ p̾sentiã tenent᷑ in cor¬
pore terreno & humido. ut omniũ
quatuor fiat temꝑatio: du post eiuˢ¬
dem animȩ abscessũ ad suꝑna euadt̃.
ac sese expediunt. mouere illa corpꝰ¬
cula. tanto concitatiꝰ. qͣnto plaga re¬
centiore subito erumpunt: dem
porro motũ languescere. p ostremo
desinere dum minus minusq fit. qͦd
effugit: ac deinde totũ euolat:s ab
hoc me reuocat. qͦd his hausi ocłis.
pene serius quã credi potest: s certe
ñ serus quã deberem. Cũ eñ nuꝑ in
agro essemꝰ ligurie. nr̃i illi adolescenteᷤᷤ
Equi tẽ mecũ erant studioꝵ suoꝵ gr̃a.

Expanded text:
ihil haberem fortasse, nisi recordarer quantum pueri mirari soleremus palpitantes lacertarum caudas amputatas a caetero corpore; quem motum sine anima fieri nullo modo mihi persuadere possum: neque quo pacto fiat, ut nullum sit animae spatium, quando praecidi etiam cum corpore potest, intelligo. A. Possem respondere aerem et ignem, quae duo per animae praesentiam tenentur in corpore terreno et humido, ut omnium quatuor fiat contemperatio, dum post ejusdem animae abscessum ad superna evadunt, ac sese expediunt, movere illa corpuscula tanto concitatius, quanto plaga recentiore subito erumpunt: deinde porro motum languescere, postremo desinere, dum minus minusque fit quod effugit, ac deinde totum evolat. Sed ab hoc me revocat quod his hausi oculis pene serius quam credi potest; sed certe non serius quam deberem. Cum enim nuper in agro essemus Liguriae, nostri illi adolescentes qui tunc mecum erant studiorum suorum gratia,
Abbreviated transcription (Latin):
enim ego de ipsis reb dubito. quã de
his quas istis oculis uidemus: cum pi¬
tuita semꝑ bellum gerentib. Qd enĩ
minus ferendum & audiendũ est. quã
fateri nos ratione prestare bestiis: & eã
rem fateri eẽ aliquid. quã corporeo lu¬
mine sentimꝰ. quã etiã ñnulle bestiȩ.
melius cernunt: id autẽ qͦd ratione in¬
tuemur. nichil ẽẽ contendere: Qd̃ si¬
damat. di ceret᷑ tale eẽ quale illud ẽ qͦd oculi ui¬
dent: nichil ꝓfecto dici posse indigntꝰ
uideretur:¬

Expanded text:
enim ego de his rebus dubito, quam de enim ego de his rebus dubito, quam de iis quas istis oculis videmus cum pituita semper bellum gerentibus. Quid enim minus ferendum et audiendum est, quam fateri nos ratione praestare bestiis, et eam rem fateri esse aliquid quam corporeo lumine sentimus, quam etiam nonnullae bestiae melius cernunt; id autem quod ratione intuemur, nihil esse contendere? Quod si diceretur tale esse, quale illud est, quod oculi vident, nihil profecto dici posse indignius videretur
Abbreviated transcription (Latin):
minꝰ eruditi. ad inuestiganda ea ue sãtuiat¬
nerint. se patient bonis dociles pre¬
bent: atq ab omĩ corpoꝵ consuetu¬
dine quantũ in hac uita ꝑmittitur
semet au̾tunt. fieri autẽ ñ potest. qͣ¬
dam diuina ꝓuidentia: ut religiosiᷤ
animis se ipsos & d̾m suum. id est ue¬
te mouet iam recedamꝰ si placet: &¬
ad alia transeamꝰ. Quicqͥd autem de
illis figuris loquatius a nobis fortas¬
se disputatũ ẽ. quã uolebas. uidebis
quantũ ad alia ualebit: si hanc discep¬
tationẽ aliquid eo ad iutã eẽ concedis.
Nam ce exercet animũ hoc genus dis¬
ciplinaꝵ ad subtiliora cernenda: ne
luce eoꝵ reꝑcussus. & eam sustinere ñ
ualens. in easdem tenebras qͣs fugere
cupiebat libenter refugiat: & affert
argum̃ta nͥ fallor certissima. quib qͣd
fuerit inuentũ atq confectũ impudẽ¬
tem habeat dubitationẽ qͣntum hõĩ
inuestigare talia ꝑmissum ẽ. M inꝰ

Expanded text:
minus eruditi ad investiganda ea veminus eruditi ad investiganda ea venerint, si patienter bonis se dociles praebent, atque ab omni corporum consuetudine, quantum in hac vita permittitur, semet avertunt. Fieri autem non potest quadam divina providentia, ut religiosis animis seipsos et Deum suum, id est vete movet, jam recedamus, si placet; et ad alia transeamus: quidquid autem de illis figuris loquacius a nobis fortasse disputatum est quam volebas, videbis quantum ad alia valebit, si hanc disceptationem aliquid eo adjutam esse concedis: nam et exercet animum hoc genus disciplinarum, ad subtiliora cernenda, ne luce illorum repercussus, et eam sustinere non valens, in easdem tenebras quas fugere cupiebat, libenter refugiat; et affert argumenta, nisi fallor, certissima, quibus quod fuerit inventum atque confectum, impudentem habeat dubitationem, quantum homini talia vestigare permissum est. Minus
Abbreviated transcription (Latin):
fecto ẽ quã asiminũ. Uel quod etiã de
ocło dicebamus: cui ñ liqueat aqͥle
ocłm multo quã nr̃ ẽ eẽ breuiorem:
Quo tam̃ illa sublime ita uolans.
ut a nobis in tanta luce difficile cer¬
nat᷑. latentẽ sub frutice lepusculũ.
& sub fluctib piscem uidere cõꝑta ẽ.
Quod siin ipsis sensib quib nͥ corpo¬
rea sentire ñ datũ ẽ. nichil ad rẽ. id est
ad uim sentiendi ualet corporis ma¬
gnitudo: metuendii ne ẽ queso. ne
animꝰ humanꝰ cuiꝰ excellentior cẽ pe¬
ne solus aspectus ẽ ip̃sa ratio.qua etiã
se inuenire molit᷑ nichil sit. sullum
eadem ratio id est se ipse om̃ĩ magni¬
tudine qua optinetur locꝰ carere con¬
uicerit: Magna q̃dam mͥ crede magna :s
sine ulla mole de animo cogitanda
sunt. Quod facilius contingit his.
qui aut bene eruditi ad hec acceduit.
non studio mnanis głȩ. s diuino amo¬
re ueritatis accensi: aut qui eũ rã
in his querendis u̾sant᷑. quamus

Expanded text:
rofecto est quam asininum: vel quod etiam de rofecto est quam asininum: vel quod etiam de oculo dicebamus, cui non liqueat aquilae oculum multo quam noster est, esse breviorem? quo tamen illa sublime ita volans, ut a nobis in tanta luce difficile cernatur, latentem sub frutice lepusculum, et sub fluctibus piscem videre comperta est. Quod si in ipsis sensibus, quibus nisi corporea sentire non datum est, nihil ad rem, id est ad vim sentiendi, valet corporis magnitudo; metuendumne est, quaeso, ne animus humanus, cujus excellentior et pene solus aspectus est ipsa ratio qua etiam se invenire molitur, nihil sit, si illum eadem ratio, id est se ipse omni magnitudine, qua obtinetur locus, carere convicerit? Magna quaedam, crede mihi, magna, sed sine ulla mole de animo cogitanda sunt. Quod facilius contingit iis, qui aut bene eruditi ad haec accedunt, non studio inanis gloriae, sed divino amore veritatis accensi; aut qui jam in his quaerendis versantur, quamvis
Abbreviated transcription (Latin):
cium ẽ. ex aliquo emmenti loco cer¬
ni collustrariq possit: ñ abhorret a
uero. animũ carere om̃i corporea ma¬
gnitudine quȩ trib illis differentiiᷤ
consummat᷑. qͣuãuis corpoꝵ mag¬
nitudines quaslibet imaginari que¬
at. S paucis licet ipso animo animũ:
cernere: id est ut ipse se animꝰ uideat.
Uidet autẽ ꝑ intelligentiã. Huic enĩ
soli licet uidere. nichil eẽ in reb po¬
tentiꝰ &e magnificentiꝰ his naturis. ꝗͣ
ut ita dicã sñ tumoribus eẽ intelligun¬
tur. Tumor eniniñ absurde appellat᷑ :
corporis magnitudo. Quȩ si magni¬
pendenda eẽt: plus nobis ꝓfecto ele¬
phanti saꝑent. Quod si quisquã eoꝵ
cognatꝰ dicit elephantos esse sapien¬
tes sensi enim quãuis admirans. sensi
tam̃ etiam homines hinc sepe ambi¬
gere. illud quantũ opinor saltĩ con¬
cedet. ꝓlue asino sapere apiculã: quo¬
rum cõpaiare magnitudines plus ꝓ¬

Expanded text:
tium est, ex aliquo eminenti loco certium est, ex aliquo eminenti loco cerni collustrarique possit; non abhorret a vero animum carere omni corporea magnitudine, quae tribus illis differentiis consummatur, quamvis corporum magnitudines quaslibet imaginari queat. Sed paucis licet ipso animo animum cernere, id est ut ipse se animus videat; videt autem per intelligentiam. Huic soli enim licet videre nihil esse in rebus potentius et magnificentius iis naturis, quae, ut ita dicam, sine tumoribus esse intelliguntur: tumor enim non absurde appellatur corporis magnitudo, quae si magnipendenda esset, plus nobis profecto elephanti saperent. Quod si quisquam eorum cognatus dicet elephantos esse sapientes; sensi enim quamvis admirans, sensi tamen etiam hinc homines saepe ambigere; illud, quantum opinor, saltem concedet, plus asino sapere apiculam; quorum comparare magnitudines plus p
Abbreviated transcription (Latin):
chil omĩno remanet spacii. Quaꝓpt̾ scmnsibis¬
quicqͥd linea melius ẽ. necesse ẽ nullo
spacio sit. & omĩno diuidi secariq
ñ possit. frustra gͥ ut opinor. qͣntita¬
tem animi quȩ nulla ẽ inuenire la¬
boramus.cum eum linea concedamꝰ
eẽ meliorẽ. Et si figurarũ omniũ pla¬
narum illa optima ẽ. quȩ crculo ef¬
ficitur: in qua ratio docuit nichil eẽ¬
melius puncto. atq potentius quod
nullo dubitante partib caret: quid
mirũ si anima. neq corpor ea sit. neq ẜde aquila¬
ulla aut longitudine porrecta. aut
latitudine diffusa. aut altitudine
solidata: & tam̾ tantũ ualeat in cor¬
pore. ut penes eam sit regimen omĩ¬
ũ m̃broꝵ. &e qͣi cardo qͥdam in agendo
cunctaꝵ corporaliũ motionũ: Cum
autẽ ocłi medium que pupilla dicit᷑.
nichil aliud sit quã quoddam punctũ
ocłi: in quo tam̃ tam̃ tanta uisẽ. ut
eo dimidiũ cęlum cuiꝰ in effabile spa¬

Expanded text:
hil omnino remanet spatii. Quapropter quidhil omnino remanet spatii. Quapropter quidquid linea melius est, necesse est nullo spatio sit, et omnino dividi secarique non possit. Frustra igitur, ut opinor, quantitatem animi, quae nulla est, invenire laboramus, cum eum linea concedamus esse meliorem. Et si figurarum omnium planarum illa optima est quae circulo effingitur, in qua ratio docuit nihil melius esse puncto atque potentius, quod nullo dubitante partibus caret; quid mirum si anima neque corporea sit, neque ulla aut longitudine porrecta, aut latitudine diffusa, aut altitudine solidata; et tamen tantum valeat in corpore, ut penes eam sit regimen omnium membrorum, et quasi cardo quidam in agendo, cunctarum corporalium motionum? 24. Cum autem oculi medium, quae pupilla dicitur, nihil aliud sit quam quoddam punctum oculi, in quo tamen tanta vis est, ut eo dimidium coelum, cujus ineffabile spa
Abbreviated transcription (Latin):
moria. cum sit ipse nullius qͣntita¬
tis: mira quedam uis ẽ: quã tamen
ex his quȩ a nobis comꝑta sunt. qͣntũ
ingenio tuo mest luminis ammad¬
uertere potes.Si enim corpus nul¬
lum ẽ ut ratio iam ostendit. quod
longitudine latitudine altitudi¬
ne careat: nichilq tͥum eoꝵ nͥ eũ aliis
duob eẽ in corpore pot̾: aĩo tam̃ eẽ qͦd¬
intĩore qͦdã ocło id est intelligentia in¬
dere concessũ est: arbitror nos concedẽ
sic amimũ corpꝰ non eẽ. ut sit corpore
melior: quo concesso. ñ opince dubitã¬
dum eum etiam linea eẽ meliorem.
Ridiculũ enim ẽ. eum tͥa illa insint
corpori ut corpꝰ sit. ñ his om̃ib eẽ me¬
liorem. qui corpore ẽ melior. At ipsa
linea qua melior ẽẽ conuincit᷑ animꝰ:
idõ ceteriᷤᷤ duob p̾stat: quia minus
quam illa duo secari potest. Porro
illa duo eo magis secantur quam li ps¬
nea: quo magis se in spacium distẽ¬
dunt. Linea uͦ spaciũ nͥ longitudi¬
nis nullum habet. Quo sublato. ni¬

Expanded text:
 cum sit ipse nullius quantitatis; mira quaedam vis est, quam tamen ex iis quae a nobis comperta sunt, quantum inest ingenio tuo luminis, animadvertere potes. Si enim corpus nullum est, ut ratio jam ostendit, quod longitudine, latitudine, altitudine careat, nihilque horum nisi cum aliis duobus esse in corpore potinteriore quodam oculo, id est intelligentia, videre concessum est: arbitror nos concedere sic animum corpus non esse, ut sit corpore melior. Quo concesso, non opinor dubitandum esse, eum etiam linea esse meliorem: ridiculum est enim cum tria illa insint corpori ut corpus sit, non his omnibus esse meliorem, qui corpore est melior. At ipsa linea, qua melior esse convincitur animus, ideo caeteris duobus praestat, quia minus quam illa duo secari potest. Porro illa duo eo magis secantur quam linea, quo magis se in spatium distedunt: linea vero spatium nisi longitudinis nullum habet, quo sublato ni
Abbreviated transcription (Latin):
maliciose aut imꝑite nobis insinuatã:
ce erigere ad magna quedam & diuina
discenda. Quare hoc uolumen ita sese
habeat: placatiore autẽ animo tuo fac¬
manicheos adhuc scripsissem. uł nicħ
de doctrina catholica mandassem lit-
hoc libro ad illum scͥpto. ñdum mani¬
cheos refellere ceꝑam: & illas nugas ñdu
inuaseram᷑.neq de ipsa catholica mag-
mitio facto ad eũ me scͥpturũ fuisse quȩ
hic ñdum scͥpseram. Hic liber sic incipit.
Si mͥ honorate unum atq idem uideret᷑¬

Expanded text:
malitiose aut inperite nobis insinuatam malitiose aut inperite nobis insinuatam et erigere ad magna quaedam et diuina discenda. quare hoc uolumen ita sese habeat. placatiore autem 15 animo tuo facManicheos adhuc scripsissem uel nihil de doctrina catholica mandassem littehoc libro ad illum scripto nondum Manicheos refellere coeperam et illas nugas nondum inuaseram neque de ipsa catholica magnum hoc initio facto ad eum me scripturum fuisse, quae hic non scripseram. Hic liber sic incipit: Si mihi, Honorate, unum atque idem uideret
Abbreviated transcription (Latin):
t᷑. qua discernunt᷑ a pecorib ut homines
sint: sicut dicimꝰ beatos ẽẽ om̃s homines
uelle. Nunqͥd enĩ in hac sententia tam
uera atq manifesta metiumꝰ. ne intelli¬
gantur ce paruuli: qͥ hoc adhuc uelle
ñ possunt: Alio loco cum miracula cõ¬
memorassem. quȩ dñs iħc fecit. cũ hic
eẽt in carne: adiunxi dicens. cur inqͥens
ista mͦ ñ fiunt: Ad quȩ respondi: qͥa ñ
mouerent nͥ mira ceñt:siaũ solita cẽnt.
mira ñ eẽnt. Hoc autẽ dixi: qͥa ñ tanta
nec omĩa nr᷑ñ qͥa nulla fiunt etiã mͦ.
In fine autẽ libri s qm̃ sermo iste nr inꝗͣ
multo ꝓcessit longus. quã putabam:
hic finẽ libro faciamus. in qͦ memineriᷤ
uolo. ñdum me manicheos cepisse refel¬
lere. & illas nugas ñdum inuasisse. neq
de ipsa catholica magnũ aliquid aꝑuis¬
ses uoluisse tantummͦ eruere tͥ. si possẽ¬
falsam etiã opinionẽ de ueris xp̃ianis.

Expanded text:
tur, qua discernuntur a pecoribus, ut homines tur, qua discernuntur a pecoribus, ut homines sint, sicut dicimus beatos esse omnes homines uelle. numquid enim in hac sententia tam uera atque manifesta metuimus ne intellegantur et paruuli, qui hoc adhuc uelle non possunt? Alio loco, cum miracula commemorassem, quae dominus lesus fecit, cum hic esset in carne, adiunxi dicens: cur, inquies, ista modo non fiunt? atque respondi: quia non mouerent, nisi mira essent; si autem solita essent, mira non essent. hoc autem dixi, quia non tanta nec omnia modo, non quia nulla fiunt etiam modo. In fine autem libri: sed quoniam sermo iste noster, inquam, multo processit longius, quam putabam, hic finem libro faciamus. in quo memineris uolo nondum me Manicheos coepisse refellere et illas nugas nondum inuasisse -neque de ipsa catholica magnum aliquid aperuisse, sed uoluisse tantummodo eruere tibi, si possem, etiam opinionem de ueris Christianis
Abbreviated transcription (Latin):
intelligamꝰ. Item qͦd dixi. nemmi dubiũ
ẽ. om̃s homines aut stultos ẽẽ aut sapien
humana pret̾ stulticiã & sapientiã. nul-¬
lam mediam recipiat affectionẽ. S il¬
lud ibi dictum ẽ. uͥ de pͥmo homine que¬
rebatur. utrũ sapiens fuerit factus. an
stultus. an neutrũ: qm̃ nullomͦ stultum
dicere poteramꝰ. qͥ sine uicio factus est. cũ
sit stulticia magnum uiciũ: & sapientẽ
qͣm diceremus qͥ potuit sediici ñ satis
apparebat: idoq ad ꝯpendiũ dicere uo¬
lui: qͣsi uͦ natura humana p̾ter stultici¬
am & sapientiã. nullam mediã recipiat.
affectionem. Intuebar qͥppe etiã paruu¬
los. qͦs licet ꝯfiteam trahere originale pec¬
catũ: tam̃ nec sapientes nec stultos possu¬
mꝰ ꝓpͥe dicere: ñdum utentes libero arbi¬
tͥo seu bene seumale. Nunc autẽ aut sa¬
pientes aut stultos om̃s homines eẽ dixi :̃¬
eos uolens intelligi. qͥiã ratione utun¬

Expanded text:
intellegamus. Item quod dixi: nemini dubium intellegamus. Item quod dixi: nemini dubium ehumana praeter stultitiam et sapientiam nullam mediam recipiat affectionem, lud ibi dictum est, ubi de primo homine quaerebatur, utrum sapiens fuerit factus an stultus an neutrum, quoniam nullo modo stultum dicere poteramus, qui sine uitio factus est, cum sit stultitia magnum uitium, et sapientem . quomodo diceremus, qui potuit seduci, non satis apparebat. ideoque ad conpendium dicere uolui: quasi uero natura humana praeter stultitiam et sapientiam nullam mediam recipiat affectionem. intuebar quippe etiam paruulos, quos licet confiteamur trahere originale peccatum, tamen nec sapientes nec stultos possumus proprie dicere nondum utentes libero arbitrio seu bene seu male. nunc autem aut sapientes aut stultos esse omnes homines dixi eos uolens intellegi, qui iam ratione utun
Abbreviated transcription (Latin):
diuina beatissimũ ẽ: ad eandem beatitu¬
dinẽ referre debemꝰ. In hac enĩ uita qͣntũ¬
cũq id sciat᷑. ñ ẽ beatissimũ: qm incõpara¬
bilit̾ longe ẽ ampliꝰ. qͦd inde nescit᷑. Et qͦd
diri multum int̾cẽ. utrũ aliqͥd mentis cer¬
ta ratione teneat᷑. qͦd scire dicimꝰan fama
uł litteris credendum posteri utilit̾ com¬
m̃det᷑ : Et paulopost. qd scimꝰ gͥ debemꝰ ra¬
tioni. qͦd credimꝰ auctoritati: ñ sic accipi¬
endum ẽ: ut in sermone usitatiore uerra¬
mͦ nos dicere scire. qͦd idoneis testib cre¬
dimꝰ. Propͥe quippe cũ loqͥmur. idsolũ
sciri dicimꝰ qͦd m̃tis firma ratione cõpre¬
hendimꝰ: cũ uͦ loqͥmur u̾bis ꝯsuetudini
aptiorib sicut loquit᷑ etiã scͥptura diuina:
ñ dubitemꝰ dicere scire nos: & qͦd ꝑcipimꝰ
nr̃i corporis sensib. & qͦd fide digni eredimꝰ
testib: dum tam̃ int̾ hȩc & illud qͥd distit

Expanded text:
diuina . beatissimum est, ad eandem beatitudiuina . beatissimum est, ad eandem beatitudinem referre debemus. in hac enim uita, quantumcumque id sciatur, nondum est b.eatissimum, quoniam inconparabidixi, Multum interesse utrum aliquid mentis certa ratione teneatur, quod scire dicimus; an famae vel litteris credendum posteris utiliter commendetur; et paulo post, Quod scimus igitur, debemus rationi, quod credimus, auctoritati, non sic accipiendum est, ut in sermone usitatiore uereamur nos dicere scire, quod idoneis testibus credimus. proprie quippe cum loquimur, id solum scire dicimus, quod mentis firma ratione conprehendimus. cum uero loquimur uerbis consuetudini aptioribus, sicut loquitur etiam scriptura diuina, non dubitemus dicere scire nos et quod percipimus nostri corporis sensibus et quod fide dignis credimus testibus, dum tamen inter haec et illud quid distet
Abbreviated transcription (Latin):
Illud enĩ beatissimos facit qͦdait. tc̃ autẽ
facie ad faciem: & tẽ cognoscã sicut cognitꝰ
sum q̃ hoc inuenert̃ .ipsi dicendi st̃ in bea¬
titudinis possessio ne consistere: ad q̃ lu¬
cit uia fidei quã tenemus: & qͦ credendo
cupimꝰ ꝑuenire S qͥnã st̃ illi beatissimi
qͥiã st̾ in ipsa possessione. qͦ ducit ħ uian
gna q̃stio ẽ. Etangłi qͥde scĩ qͦd ibi sint mila
tẽ dicendi sit̃ iã in illapossessiõe ꝯsistere mer¬
to querit᷑. Iam enĩ corpore qͥdem corrup¬
tibili quo anima grauat᷑ exuti st̾s adhuc
expectant etiã ipsi redeptionẽ corporiꝰ sui
& caro eoꝵ reqͥescit in spe. ñdum in futura
incorruptione clarescit: s utrũ ad ꝯtẽplan¬
dam cordis ocłis ueritatẽ sicut dictũ est
facie ad faciem. nichil ex hoc minꝰ habe¬
ant. ñ hic locꝰ ẽ disputando requirere. Itẽ
qͦd dixi nã scire magna ce honesta uł enã

Expanded text:
Illud enim beatisIllud enim beatisfaciem ad faciem et: tunc cognoscam, sicut et cognitus sum. qui hoc inuenerunt, ipsi dicendi sunt in beatitudinis possessione consistere, ad quam ducit uia fidei, quam tenemus et quo credendo cupimus peruenire. sed quinam sint illi beatissimi, qui iam sunt in ea possessione, quo ducit haec uia, magna quaestio e dicendi sint iam in illa possessione consistere, merito quaeritur. iam enim corpore quidem corruptibili, quo anima grauatur, exuti sunt, sed adhuc expectant etiam ipsi redemptionem corporis sui, et caro eorum requiescit in spe, nondum in futura incorruptione clarescit. sed utrum ad contemplandam cordis oculis ueritatem, sicut dictum est: faciem ad faciem, nihil ex hoc minus habeant, non hic locus est disputando requirere. item quod dixi: nam scire magna et honesta uel etiam
Abbreviated transcription (Latin):
sonȩ in religione laudabiles:una eoꝵ
qͥ iam inuenert̃. qͦs etiã beatissimos iudi¬
cari necesse ẽ: alia eoꝵ qͥ studiosissime &
rectissime inquirt̃. Primi gͦ st̃ iam in ip¬
sa possessione: alteri in uia: qua tam̃ cer¬
tissime ꝑuenit᷑. In his u̾bis meis s illi qͥ
iam inuenert̾. quos in ipsa possessione eẽ
iam diximꝰ. sic accipiant᷑ beatissimi ut
ñ in hac uita s in ea quã sꝑamꝰ. c&e ad ꝗͣ
ꝑ fidei uiam tendimꝰ. sint: ñ habet iste
sensus errorem: ipsi enĩ udicandi sunt
quod querendum ẽ inuenisse. qͥ iam ibi
st̾: quo nos querendo & credendo id est
uiam fidei tenendo. cuipimꝰ ꝑuenire. Si
id est uerum eẽ ñ mͥ uidetur: ñ qͥa in hac
uita nichil ueri omĩno inueniri potest
qͦd mente cernat᷑ ñ fide credat᷑is qͥa tantũ
ẽ qͥcqͥd ẽ. ut ñ faciat beatissimos. Neq enĩ
cernit᷑ plane̾ s beatissimos ñdum facit.

Expanded text:
personae in religione laudabiles, una eorum, personae in religione laudabiles, una eorum, qui iam inuenerunt, quos etiam beatissimos iudicari necesse est, alia eorum, qui studiosissime et rectissime inquirunt. primi ergo sunt iam in ipsa possessione, alteri in uia, qua tamen certissime peruenitur. in his uerbis meis, si illi, qui iam inuenerunt, quos in ipsa possessione iam esse diximus, sic accipiantur beatissimi, ut non in hac uita, sed in ea, quam speramus et ad quam per fidei uiam tendimus, sint non habet iste sensus errorem; ipsi enim iudicandi sunt quod quaerendum eat inuenisse, qui iam ibi sunt, quo nos quaerendo et credendo, id est uiam fidei tenendo, cupimus peruenire. si id verum esse non mihi videtur: non quia in hac vita nihil veri omnino inveniri potest quod mente cernatur, non fide credatur; sed quia tantum est quidquid est, ut non faciat beatissimos. Neque enimcernitur plane, sed beatissimos nondum facit.
Abbreviated transcription (Latin):
am uͦ apud ypponem regium.
prb̃r scripsi librum de utilitate creden¬
di ad amicum meum: quẽ deceptum
a manicheis. adhuc eo errore nouerã de¬
tineri &e irridere in catholicȩ fidei dis¬
ciplina. qͦd iuberent᷑ homines credere:
ñ autẽ quid eẽt uerum certissima ra-¬
tione docerent᷑. In hoc libro dixi. In
quib tam̃ legis p̾ceptis atq mandatiᷤ.
quib nc̃ xp̃ianos utifas ñ ẽ quale uel
sabbatũ ẽ. uł cucũcisio uł sacrificia. &
siquid huiꝰmodi ẽ. tanta mysteria conti¬
nent᷑ ut om̃is piꝰ intelligat nichil ẽẽ ꝑ¬
nitiosiꝰ quã quicqͥd ibi ẽ accipi ad lite¬
ram. hoc ẽ ad u̾bum: nichil autẽ salu¬
brius. quã spu reuelari. Inde ẽ. Littera
occidit: sp̃c autẽ uiuificat. S alit̾ expo¬
sui u̾ba ista apłi pauli. & quantũ mͥui
detur. uł potiꝰ ipsis reb apparet. multo
conuenientiꝰ in eo libro qͥ inscribitur de
sp̃u &e lutera: quamuis ñ sit & iste sensꝰ
respuendus. Item dixi. Duȩ sunt enĩꝑ

Expanded text:
am uero apud Hipponem Regium presbyter scripsi libmm de utilitate credendi ad amicum meum, quem deceptum a Manicheis adhuc eo errore noueram detineri et inridere in catholicae fidei disciplina, quod iuberentur homines credere, non autem, quid esset uerum, certissima ratione docerentur. In hoc libro dixi: in quibus tamen legis praeceptis atque mandatis, quibus nunc Christianos uti fas non est, quale uel sabbatum est uel circumcisio uel sacrificia et si quid huius modi est, tanta mysteria continentur, ut omnis pius intellegat nihil esse perniciosius, quam quidquid ibi est accipi ad litteram, id est ad uerbum, nihil autem salubrius quam spiritu reuelari. inde est: littera occidit, spiritus autem uiuificat. sed aliter exposui uerba ista apostoli Pauli et, quantum mihi . uidetur uel potius ipsis rebus apparet, multo conuenientius in eo libro, qui scribitur de spiritu et littera, quamuis non sit et iste sensus respuendus. Item dixi: duae sunt enim
Abbreviated transcription (Latin):
Nunc itaq illud considera: cũ
suꝑior ratio docuerit lineam in sola
longitudine intelligi. nec quicquã
latitudinis usurpare. & ido ꝑ longũ
qua ducit᷑ diuidi ñ posse: utrum tͥ
iudeatur figura quelibet sine latitu¬
dine inueniri. d̾ Nullomͦ. M Quidꝰ
Ipsa latitudo potest ne longitudinẽ
ñ habere. quamuis latitudo sola sit
quẽadmodũ suꝑius longitudinem
sine latitudine intelleximus: an ñ po¬
test: O Uideo ñ posse. M̾ uides gͦ etiã
illud nͥ fallor. qͦd latitudo ab om̃i par¬
te diuidi queat: linea uͦ ꝑ longum
ñ queat. D Manifestum ẽ. m̾ Quid
gͦ putas pluris habendum: qͦd diuidi
potest. an id quod diuidi ñ potest. S̾
Profecto id quod ñ potest. m̾ ꝰ reponis
gͥ lineam latitridini. Nam si qͦd di¬
uidi non potest. p̾ponendu ẽ p̃pona¬
mꝰ necesse ẽ oẽ id qͦd minꝰ diuidi potest.
Latitudo autẽ ex omĩ parte duidit᷑:
longitudo uͦ ñ nͥ ex diu̾so. Nam ꝑ lon¬
gum: diuisionẽ ñ admittit. Est gͦ lati¬

Expanded text:
Nunc itaque illud considera, cum superior ratio docuerit lineam in sola longitudine intelligi, nec quidquam latitudinis usurpare, et ideo per longum qua ducitur dividi non posse, utrum tibi videatur figura quaelibet sine latitudine inveniri. E. Nullo modo. A. Quid? ipsa latitudo potestne longitutudinem non habere, quamvis latitudo sola sit, quemadmodum superius longitudinem sine latitudine intelleximus; an non potest? E. Video non posse. A. Vides etiam illud, nisi fallor, quod latitudo ab omni parte dividi queat, linea vero per longum non queat. E. Manifestum est. A. Quid ergo putas pluris habendum? quod dividi potest, an id quod non potest? E. Profecto id quod non potest. A. Praeponis igitur lineam latitudini. Nam si quod dividi non potest, praeponendum est; praeponamus necesse est etiam id quod minus dividi potest: latitudo autem ex omni parte dividitur, longitudo vero non nisi ex diverso, nam per longum divisionem non admittit: est ergo lati
Abbreviated transcription (Latin):
tam̃ totũ ad diuinã reuocandũ ẽ ꝓui¬
dentiã. Hoc etiam ibi ñ tacui dicens.
etenĩ fortasse quȩ uulgo fortuna no¬
minat᷑. occulto qͦdam ordine regitur:
nichilq aliud in reb casum uocamꝰ:
nisi cuiꝰ ratio &e causa secreta ẽ. Dixi

Expanded text:
tamen totum ad divinam revocandum est provitamen totum ad divinam revocandum est providentiam. Hoc etiam ibi etenim fortasse, quae uulgo fortuna nominatur, occulto quodam ordine regitur, nihilque aliud in rebus casum uocamus, nisi cuius ratio et causa secreta est. dixi
Abbreviated transcription (Latin):
YM Eroo reliquiᷤ¬
sem uł quȩ adep¬
tus fueram in cu¬
piditatib huius
mundi. uł quȩ
adipisci uolebam: & me ad xp̃ianȩ ui¬
te ociũ contulissẽ: ñdum baptizatꝰ contͣ
achademicos uł de achademici ᷤᷤ pͥmũ
scͥpsĩ: ut argumenta eorum quȩ mul¬
tis ingerunt ueri inueniendi desꝑa¬
tionem. & ꝓhibent cuiquam rei assen¬
tiri. & om̃ino aliquid tanquã mani¬
festum certumq sit approbare sapien¬
tem. cum eis om̃ia uideantur obscu¬
ra &e incerta:abanuuo meo quia &
me mouebant. quantis possem ratio¬
nib amouerem. Quod miserante. at¬
q adiuuante dño factum ẽ. S in eis¬
dem trib libris meis. ñ mͥ placet toti¬
ens me appellasse fortunam: quãuis
ñ aliquã deam uoluerim hoc noĩe
intelligi: s fortuitũ rerum euentum
in corporis nr̃i. uł mext̾nis bonis aut
malis. Unde ce illa uerba sunt quȩ
nulla religio dicere ꝓhibet. forte. for¬
san. forsitan. fortasse. fortuitu: quod

Expanded text:
m ergo reliquissem uel quae adeptus fueram in cupiditatibus huius mundi uel quae adipisci uolebam et me ad Christianae uitae otium contulissem, nondum baptizatus contra Academicos uel de Academicis pscripsi, ut argumenta eorum, quae multis ingerunt veri inveniendi desperationem, et prohibent cuiquam rei assentiri, et omnino aliquid, tanquam manifestum certumque sit, approbare sapientem, cum eis omnia videantur obscura et incerta, ab animo meo, quia et me movebant, quantis possem rationibus amoverem. Quod miserante atque adjuvante Domino factum est. 2. Sed in eisdem tribus libris meis, non mihi placet toties me appellasse Fortunam ; quamvis non aliquam deam voluerim hoc nomine intelligi, sed fortuitum rerum eventum, vel in corporis nostri, vel in externis bonis aut malis. Unde et illa verba sunt, quae nulla religio dicere prohibet, Forte, forsan, forsitan, fortasse, fortuito: quod
Abbreviated transcription (Latin):
eus aũ nulli debet aliquid: qͥa
omĩa gratuito p̾stat. Et si quisꝗͣ
dicet aliquid ab illo deberi meritis
suis: certe ut eẽt ñ ei debebat᷑. ñ enĩ erat
eui deberet᷑. Et tam̃ qͦd meritũ ẽ con¬
uerti ad eum ex qͦ es. ut ex ipso etiam
melior sis ex quo habes ut sis: Quid gͦ
ei p̾rogas ut tanquã debitũ poscas: qͣn¬
do si nolles ad eum conu̾ti.nichil ei de¬
eẽt. tͥ aut̾e ipse. sine quo nichil eẽs: &e
ex quo ita es aliquid. ut nͥ conu̾ten¬
do te ad illum. reddideris ei qͦd ab ip¬
so es. ñ qͥdem nichil. s miser tam̃ eris:
Omĩa gͥ illi debent. Primo. quicqͥd
sunt. in quantũ natura erunt. Dem¬
de quicqͥd meliꝰ possunt ẽẽ siuelint.
quecunq acceꝑunt ut uelint: &e quic¬
quid oportet eas eẽ. Ex eo gͥ qͦd ñ ac¬
cepit.: nullus reus ẽ. Ex eo uͦ qͣd ñ fa¬
cit qͦd debet: iuste reus est. Debet autẽ:
si accepit & uoluntatẽ liberam & suffi¬
cientissimã facultatẽ:

Expanded text:
eus autem nulli debet aliquid, quia omnia gratuito praestat. Et si quisquam dicet ab illo aliquid deberi meritis suis, certe ut esset, non ei debebatur. Non enim erat cui deberetur. Et tamen, quod meritum est converti ad eum ex quo es, ut ex ipso etiam melior sis, ex quo habes ut sis? Quid ergo ei praerogas, ut tanquam debitum poscas; quando si nolles ad eum converti, nihil ei deesset, tibi autem ipse, sine quo nihil esses, et ex quo ita es aliquid, ut nisi convertendo te ad illum, reddideris ei quod ab ipso es, non quidem nihil, sed miser tamen eris? Omnia ergo illi debent, primo quidquid sunt, in quantum naturae sunt: deinde quidquid melius possunt esse si velint, quaecumque acceperunt ut velint; et quidquid oportet eas esse. Ex eo igitur quod non accepit, nullus reus est: ex eo vero quod non facit quod debet, juste reus est. Debet autem, si accepit et voluntatem liberam, et sufficientissimam facultatem.
Abbreviated transcription (Latin):
tor uero nr̃ ut ostenderet quia qͦ
alta sunt hominum. scĩs despici¬
enda sunt: & quȩ despecta sunt
hominũ. despicienda non sunt:
ad filium reguli ire noluit: ad
seruum centurionis ire paratus
fuit. Increpanda ergo est suꝑbia
nr̃a. quȩ nescit pensare homines
ꝓpter homines: sola ut diximus
quȩ circumstant hominib pen
sat. Naturam non aspicit. ho-¬
norem d̃i in hominib non ag.¬
noscit. Eece ire non uult filius
di ad filium reguli. & tamen ue¬
nire paratꝰ ẽ ad salutem serui.
Certe si nos cuiuspiam seruus
rogaret ut ad eum ire deberemꝰ.
ꝓtinus nob̾ nr̃a suꝑbia in cogita¬
tione tacita responderet dicens.
Non eas. quia te ipsum degene¬
ras. Honor tiuis despicitur. locus
uilescit. Cece de cęlo uenit. qui
seruo occurrere in terra non des¬
picit. & tam̃ humiliari in t̾ra cõ¬
tempnimꝰ. qui de derra sumus.
Quid uero apud dm̃ uiliuis. qͥd
ẽẽ despectius potest. quam serua¬
re honorem apud homines. &

Expanded text:
tor vero noster, ut ostenderet quia quae tor vero noster, ut ostenderet quia quae alta sunt hominum, sanctis despicienda sunt; et quae despecta sunt hominum, despicienda non sunt sanctis, ad filium reguli ire noluit, et ad servum centurionis ire paratus fuit. Increpata est ergo superbia nostra, quae nescit pensare homines propter homines. Sola, ut diximus, quae circumstant hominibus, pensat, naturam non aspicit, honorem Dei in hominibus non agnoscit. Ecce ire non vult Filius Dei ad filium reguli, et tamen venire paratus est ad salutem servi. Certe si nos cujuspiam servus rogaret ut ad eum ire deberemus, protinus nobis nostra superbia in cogitatione tacita responderet dicens: Non eas, quia temetipsum degeneras, honor tuus despicitur, locus vilescit. Ecce de coelo venit, qui servo occurrere in terra non despicit; et tamen humiliari in terra contemnimus, qui de terra sumus. Quid vero apud Deum vilius, quid esse despectius potest, quam servare honorem apud homines, et
Abbreviated transcription (Latin):
rogatur ut uadat quia non de.¬
sit ubi inuitat᷑ indicat. Solo ius¬
su salutem reddidit. qui õmĩa
uoluntate creauit. Qua in re hoc
ẽ nob̃̾ sollerter intuendum. quia
sicut euuangłista alio testante di-¬
dicimꝰ. centurio uenit ad dñm di-¬
cui a iħu ꝓtinus respondetur.
Ego ueniam &e curabo eum. Qd
ẽ quod regulus rogat ut ad eiꝰ fili¬
um ueniat. & tamen ire corpora-¬
liter recusat: ad seruum uero cen-¬
turionis non inuitatur: & tam̃
se corporalit̾ ire pollicetu: Re¬
guli filio ꝑ corporalem presenti¬
am non dignatur ad ẽẽ centurio-¬
nis seruo non dedignatur occur¬
rere. Quid est hoc nisi quod suꝑ-¬
bia nr̃a retunditur:. qui in ho¬
minib ñ naturam. qua ad ima¬
ginem dei facti sunt: sed hono.¬
res & diuitias ueneram᷑: Cumq
pensamus quȩ circa eos sunt.
ꝓfecto interiora minime ꝑuide¬
mus. Dum ea consideramus qͥ
in corporib despecta sunt. negli¬
gimus pensare quod sunt. Redẽp¬

Expanded text:
rogatur ut vadat, quia non derogatur ut vadat, quia non desit ubi invitatur indicat, solo jussu salutem reddidit qui voluntate omnia creavit. 2. Qua in re hoc est nobis solerter intuendum, quod, sicut evangelista alio testante didicimus, centurio ad DomiCui a Jesu protinus respondetur: Ego veniam, et curabo eum . Quid est quod regulus rogat ut ad ejus filium veniat, et tamen corporaliter ire recusat; ad servum vero centurionis non invitatur, et tamen se corporaliter ire pollicetur? Reguli filio per corporalem praesentiam non dignatur adesse, centurionis servo non dedignatur occurrere. Quid est hoc, nisi quod superbia nostra retunditur, qui in hominibus non naturam, qua ad imaginem Dei facti sunt, sed honores et divitias veneramur? Cumque pensamus quae circa eos sunt, profecto interiora minime pervidemus. Dum ea consideramus quae in corporibus despecta sunt, negligimus pensare quod sunt. Redemp
Abbreviated transcription (Latin):
nerat audiuit: nisi signa & ꝓdigia
uideritis non creditis. Qui enim
salutem querebat filio: proculdu-¬
bio credebat. Neq enim ab eo que¬
reret salutem. quem non crederet
saluatorẽ. Quare gͦ dicit᷑ nͥ signa
& ꝓdigia uideritis non creditis.
qui ante credidit quam signum
uideret: Sed mem̃tote quod petiit
& aꝑte cognoscetis. quia infide
dubitauit. Poposcit namq ut des¬
cenderet. & sanaret filium cius.
Corporalem gͦ p̃sentiam dñi que¬
rebat. qui ꝑ sp̃m nusquam deerat.¬
Minus itaq in illo credidit quẽ
non putauit posse salutem dare.
nͥ p̃sens eẽt &e corpore. Si enim
ꝑfecte credidisset. procul dubio
sciret quia non ẽẽt locus. ubi ñ
eẽt ds. Ex magna enim parte re¬
gulus diffi.sus ẽ quia honorem
ñ dedit maiestati. sed p̃sentiȩ cor¬
porali. Et salutem itaq filio pe¬
tiit & tamen infide dubitauit.
quia eum ad quem uenerat et
potentẽ ad curandum credidit.¬
& tamen morienti filio ẽẽ absen-¬
tem putauit. dm̃. Sed dñs qui

Expanded text:
eo audivit: Nisi signa et prodigia videritis, non creditis. « Qui enim salutem quaerebat pro filio, procul dubio credebat: neque enim ab eo quaereret salutem, quem non crederet salvatorem. Quare ergo dicitur: Nisi signa et prodigia videritis, non creditis, qui ante credidit quam signum videret? Sed mementote quid petiit, et aperte cognoscetis quia in fide dubitavit. Poposcit namque ut descenderet, et sanaret filium ejus. Corporalem ergo praesentiam Domini quaerebat, qui pMinus itaque in illo credidit, quem non putavit posse salutem dare, nisi praesens esset et corpore. Si enim perfecte credidisset, procul dubio sciret quia non esset locus, ubi non esset Deus. Ex magna ergo parte di Ms., diffisus est, quia honorem non dedit majestati, sed praesentiae corporali: et salutem itaqtiit, et tamen in fide dubitavit, quia eum ad quem venerat, et potentem ad curandum credidit, et tamen morienti filio esse absentem putavit. Sed Dominus, qui
Abbreviated transcription (Latin):
idem enim unum. idem & tria. in
natura unum: in ꝑsonis tria. Unũ¬
ꝓpter maiestatis communionẽ: tria
ꝓpter ꝑsonarũ ꝓpͥetatem. Quod au¬
tem dicit in sp̃u dei eicio demones:

Expanded text:
Idem enim unum, idem et tria. In natura unum, in propter majestatis communionem: tria, propter personarum proprietatem. Quod autem dicit: « In spiritu Dei ejicio daemones. »
Abbreviated transcription (Latin):
rapinas. ꝑ penitentiã ad deum con¬
uertitur. delonge uenit. De prope
autem uenit. qui ab ipsa infantia
uel pueritia in seruitio dei se man¬
dñs cybum se daturum. etiam eis
qui delonge ueniunt. quia non so¬
lum iustos sed etiam peccatores con¬
uersos recipit & amat sicut ipse ait
Non ueni uocare iustos: sed peccato¬
ge. Talib ergo nec ueniam nec ey¬
bum ab negat: qui ꝑ propham ait.
peccatoris. sed ut conũtatur & uuat.
Et iterum. Peccator in quacumq die
conũsus fuerit. & ingemuerit pec¬
eatum suum. omnia ꝓeccata eius
obliuioni tradentur. Et rursus.
N unquid potest mulier infantẽ
suum ut non misereatur filio ute¬
ri sui: Et si illa oblita fuerit. ego

Expanded text:
rapinas, per poenitentiam ad Deum conrapinas, per poenitentiam ad Deum convertitur, de longe venit. De prope autem venit, qui ab ipsa infantia vel pueritia, in servitio Dei se manDominus cibum se daturum etiam his, qui de longe veniunt, quia non solum justos, sed etiam peccatores conversos recipit et amat, sicut et ipse ait: « Non veni vocare justos, sed peccatoge . » Talibus ergo nec veniam, nec cibum abnegat ille, qui per prophetam ait : « s, sed ut convertatur et vivat. » Et iterum: « Peccator in quacunque die conversus fuerit, et ingemuerit peccatum suum, omnia peccata ejus oblivioni tradentur . » Et rursus: oblivisci potest mulier infantem suum, ut non misereatui filio uteri sui? Et si illa
Abbreviated transcription (Latin):
tem. uita p̃sens est. Quandui enim
uiuimus. in uia sumus. nec dum ad
patriam ꝑuenimus. Non uult gͦ
dns turbam ieiunam dimittere. ne
deficiant in uia: quia electi ne inp̃¬
senti uita. abono oꝑe cessent ꝑabu¬
lo uerbi dei pascendi sunt: qm sieut
deficit corpus sine cybo. ita anima
sine dei uerbo. Quo eybo refici desi¬
derabat ille. qui dicebat. Dñs pascit
me & nichil mͥ deerit: in loco pascue
ibi me collocauit. Quod autem sub¬
iungitur. quidam autẽ ex eis delon¬
ge uenerunt. si adutrumq popłm
referre uoluerimus: popłs iudeorum
deꝓpe uenit. quia legis noticiam &
dei cognitionem habuit: delonge au¬
tem gentilis uenit: quando post y¬
dolorum culturam ad dei cognitionẽ
conuersus ẽ. Unde apl̃s ait. Ipse ẽ pax
nr̃a: qui fecit utraq unum. Cotidie uͦ
in conũsatione fidelium alii de ꝓpe¬
& is qui licito coniugio exꝑtus ad de¬
um conuertitur ex ꝓximouenit. Qui
autem post publica flagitia. adul¬
teria. furta. homicidia. hebrietates.

Expanded text:
est vita. Quandiu enim vivimus, in via sumus, necdumque ad patriam pervenimus. Non vult ergo Dominus turbam jejunam dimittere, ne dificiant in via: quia electi ne in praesenti vita a bono opere cessent, pabulo verbi Dei pascendi sunt: quia sicut deficit corpus sine cibo, ita anima sine verbo Dei. Quo cibo refici desiderabat ille, qui dicebat: « Dominus pascit me, et nihil mihi deeriibi me collocavit . » Quod autem subjungitur: « Quidam autem de longe venerunt ex eis. » Si ad utrumque populum referre voluerimus, populus Judaeorum de prope venit, quia legis notitiam et Dei cognitionem habuit: de longe autem gentilis venit, quando post idolorum culturam ad Dei cognitionem conversus est. Unde Apostolus ait: « Ipse est pax nostra, qui fecit utraque unum . » Quotidie vero in conet is, qui licito conjugio expertus ad Deum convertitur, ex proximo venit. Qui autem post publica flagitia, adulteria, furta, homicida, ebrietates,
Abbreviated transcription (Latin):
habeamus. necnon qualiter scãm
indiuiduamq trinitatem confite¬
amur recte quatuor milia homi¬
num adeo saciata eẽ dinoscimus.
Siue recte quia quatuor milia ho-¬
minum a do refici audiuimus: nos
mysticȩ docemur sp̃italiter refici
uolumus quatuor principales uir¬
tutes. prudentiam scilicet & tem
nis. Quia enim quadratus lapis
non fluctuat: sed in quãcũꝙ partẽ
uersus fuerit equaliter iacet recte
quaternario numero constantia scõ¬
rum designatur: qui non cireum¬
ferunt᷑ omni uento doctrinȩ sedut
firmi lapides siue in ꝓsperis. suie
i aduersis. inbonis actib & fide
constantissima ꝑseuerant: conside¬
rantes illud quod dominus ait
Qui ꝑ seuerauerit usꝙ infinem. hic
saluus erit. Siue quia & fidem be¬
ne credendi. & constantiam recte
discimus recte quatuor milia homi¬
num de septem panib refecta fius¬
se memorantur. Non enim alit
credere aut iuuere debemus. nisi
quomodo quatuor euuangłia docẽt.

Expanded text:
habeamus, necnon qualiter sanctam habeamus, necnon qualiter sanctam individuamque Trinitatem confiteamur, recte quatuor millia hominum a Domino satiata esse dignoscimus. Sive recte, quia quatuor millia hominum a Domino refici audivimus, nos mystice docemur, ut si spiritaliter refici volumus, quatuor principales virtutes, prudentiam scilicet, tempenis, habeamus. Quia enim quadratus lapis non fluctuat, sed in quamcunque partem versus fuerit, aequaliter jacet, recte quaternario numero constantia sanctorum designatur, qui non circumferuntur omni vento doctrinae, sed ut firmi lapides, sive in prosperis, sive in adversis, in bonis actibus et in fide constantissime perseverant, considerantes illud quod Dominus ait: « Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit . » Sive, quia et fidem bene credendi, et constantiam recte discimus, recte quatuor millia hominum de septem panibus refecta fuisse memorantur. Non enim aliter credere aut vivere debemus, nisi quomodo quatuor Evangelia docent.