comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uideat. s ut ipsi głiã uultꝰ eiꝰ nũꝗͣ nͥ resipiscendo
conspiciant. Iocauitq dñs ds̃ adã. &e dix̃ ei. ubi
es: Non utiq ignorando quesuit. s increpando
mȩ cũ eã deseruissae. uita sua ds̃. & hoc sane adaliꝗͣ
ꝑtinet significationẽ. qđ sic̃ p̃ceptũ uiro datũ est
ꝑ quẽ ueniret ad fenunã. Ita uir pͥor int̾rogatur.
Preceptũ enĩ adño ꝑ uir̃ usq ad feminã. peccatũ aũt
adhuc ut redeãt ꝑpenitẽtiã uocat. qr ñ uult mortẽ

Expanded text:
videat, sed ut ipsi gloriam vultus ejus nunquam nisi resipiscendo videat, sed ut ipsi gloriam vultus ejus nunquam nisi resipiscendo conspiciant. » Vocavitque Dominus Deus Adam, et dixit ei: Ubi es? Non utique ignorando quaesivit, sed increpando imae, cum eam deseruisse vita sua dicitur. « Et hoc sane ad aliquam pertinet significationem, quod sicut praeceptum viro datum est per quem perveniret ad feminam; ita vir prior interrogatur. Praeceptum enim a Domino per virum usque ad feminam: peccatum autem adhuc ut redeant ad poenitentiam vocat, quia non vult mortem
Abbreviated transcription (Latin):
dñi deambulãtis ĩꝑadiso ad aurã epꝰ m̃idiẽ: abscõdit
se adã & uxor eiꝰ. Post meridiẽ tales iã conuenerat
iusitari. qͥ de fecerãt a luce u̾itatis. Unde apte meri
die dñs crucẽ ascendit. & ꝓmissa latroni habitaci¬
one ꝑadisi. pꝰ meridiẽ .i. hora nona. sp̃m tradidit.
ut udelicet eadẽ hora qͥ pͥmꝰ homo lignũ p̃uari¬
cationis tetigerat. scd̃s homo lignũ redẽptionis
ascendẽt. Et qua hora diei p̃uaricatores ꝑadiso ex¬
pulerat: ea confessorẽ inꝑadisũ induceret. Abscõ¬
dit se inqͥt adã &e uxor eiꝰ afacie dñi. in medio lig¬
dorẽ nuiũ acitimorẽ. illo qͦq occulto instinctu
ñ qͥescente. ut ea nescientes facerent que aliqͥd sig¬
nificarent. ꝗͣꝗͣ scituris posteris ꝓpt̃ qͦs ista cõscripta
sũt. Abscondũt se nãq a facie dĩ qͥ peccãt: qr ĩ dig¬
nos se diuine pietatis reddũt aspectib. Abscondt̃
se a facie dĩ. ñ ut ipsorũ cõcientiã int̾nꝰ arbit̾ nõ

Expanded text:
scondit se Adam et uxor ejus. Post meridiem tales jam convenerat visitari qui defecerant a luce veritatis. Unde apte Dominus meridie crucem ascendit, et promissa latroni habitatione paradisi, post meridiem, id est, hora nona spiritum tradidit; ut videlicet eadem hora qua primus homo lignum praevaricationis tetigerat, secundus homo lignum redemptionis ascenderet, et qua hora diei praevaricatores paradiso expulerat, ea confessorem in paradisum induceret. Abscondit se, inquit, Adam et uxor ejus a facie Domini Dei in medio ligdorem ac timorem, illo quoque occulto instinctu non quiescente, ut ea nescientes facerent, quae aliquid significent, quandoque scituris posteris propter quos ista conscripta sunt. Abscondunt se namque a facie Dei qui peccant, quia indignos se divinae pietatis reddunt aspectu. Abscondunt se a facie Dei, non ut ipsorum conscientiam internus arbiter non
Abbreviated transcription (Latin):
decipiut̃. & rep̃hendut̃ eos si qͦs simplicit̃ credẽ¬
tes in uenerĩt. & qr oĩno carnalia ꝑsuadent. qͣsi
ad carnalia ocłorũ aꝑtionẽ conant᷑ adducere.
ut interior ocłs obseuret᷑. Uidit gͥ mulier
qđ bonũ eet lignũ. tulitq defructu illiꝰ & come¬
dit. Mulier comedit antea &e ñ uir: idõ qr faciliꝰ

Expanded text:
ipiunt et reprehendunt eos quos simpliciter credentes invenerint; et quia omnino carnalia persuadent, quasi ad carnalium oculorum adapertionem conantur adducere, ut interiores oculos obscurent. Vidit igitur mulier quod bonum esset lignum, tulitque de fructu illius et comedit. Mul
Abbreviated transcription (Latin):
c.lx .uii. annorũ geñ lamech. Rursũ lamech cum
eẽt annorũ .c. octogĩta .iiii. genuit noe. & fuint si¬
mul usq addiẽ natiuitatis noe anni uitȩ matus
tes: nongẽtesimo qͥnquagesimo qͥnto anno matus¬
sale diluuiũ fuisse cõuncit᷑. Cũ aut̃ supͣ ñgentis
.Ix. nouẽ anius uixisse sit dictꝰ: nulli dubiũ est
qđ octo tantũ animȩ ĩ archa saluate sunt. Restat
gͦ ut sic̃ inplerisq ita & ĩhoc sit error ĩ numero.
Si qͥdẽ inhebreis & ĩ samaritanorũ libris ita scriptũ

Expanded text:
xaginta septem, genuit Lamech; rursum Lamech cum esset annorum centum octoginta octo, genuit Noe; et fiunt simul usque ad diem nativitatis Noe anni vitae Mathustes, nongentesimo quinquagesimo quinto anno Mathusalae, diluvium factum esse convincitur. Cum autem super nongentis sexaginta novem annis vixisse sit dictus, nulli dubium est quod octo tantum animae in arca salvae factae sunt. Restat ergo ut quomodo in plerisque, ita et in hoc sit error in numero. Siquidem in Hebraeis et Samaritanorum libris ita scriptum
Abbreviated transcription (Latin):
mat̾ia quã ñ fecit ds̃. s quȩ coȩt̾na sibi absq inttio fu¬
erit creatori. Picit enĩ gu̾ationes cęli &e t̾rȩ ipsũ ordinẽ
diuine institutionis quo ornatꝰ eorũ ꝑ oꝑa fex dierũ
ad illã usq ꝑfectionẽ quȩ suꝑus ẽ de signata per¬
uenit: uixta qđ in de calogo legis ipse conditor dicit

Expanded text:
materia quam non fecerit Deus, sed quae coaeterna ipsi absque initio fumateria quam non fecerit Deus, sed quae coaeterna ipsi absque initio fuerit Creatori. Dicit enim generationes coeli et terrae ipsum ordinem divinae institutionis, quo ornatus eorum per opera sex dierum ad illam usque perfectionem, quae superius est designata, pervenit, juxta quod in
Abbreviated transcription (Latin):
tanquã herbis uiridib que nullo tribulationis es¬
tu arescunt. sed sic̃ sp̃ualib cibis. sic istis alim̃tis pas¬
citur: ut multa intelligat. Carnalis aut̃ .i. paruulꝰ
gere potest necdũ tam̃ eosdẽ cibos om̃s habent. huiꝰ
aut̃ ȩtatis quasi uesꝑa: utinã nos ñ inueniat. Illa ẽ
enĩ de qua dñs dicit. Putas ueniens filiꝰ hominis ĩ¬
ueniet fidẽ suꝑ t̾rã: Post istã uesꝑã fiet mane cũ
ipse dñs inclaritate uenturꝰ ẽ & tuc̃ reqͥescent cum
xp̃o ab om̃ib oꝑis suis in quib dictũ ẽ estote ꝑfecti
sic̃ pat̃ ur̃ cęlestis qui incęlis ẽ. Tales enĩ: facunt oꝑa
bona ualde. Post talia enĩ oꝑa. speranda ẽ reqͥes in
die septimo qui uesꝑã non habet. ¶ Seqͥt᷑ hinc recapi¬
create sut. hac eos qui mũdũ sine initio semꝑ fuisse
affirmant. uł qui factũ quidẽ a deo putant uerũ ex

Expanded text:
tanquam herbis virentibus, quae nullo aestu tribulationum tanquam herbis virentibus, quae nullo aestu tribulationum arescunt, sed sic spiritualibus cibis, sic istis alimentis pascitur, ut multa intelligat, carnalis autem, id est, pagere necdum potest; tamen eosdem cibos omnes habent. Hujus autem aetatis quasi vespera utinam nos non inveniat, illa est enim de qua Dominus dicit: Putas veniens Filius hominis inveniet fidem super terram ? Post istam vesperam fiet mane, cum ipse Dominus in claritate venturus erit. Tunc requiescent cum Christo ab omnibus operibus suis, hi quibus dictum sicut Pater vester, qui in coelis est . Tales enim faciunt opera bona valde. Post talia enim opera speranda est requies in die septimo qui vesperam non habet. Sequitur hinc recapira tangit eos qui mundum sine initio semper fuisse affirmant, vel qui factum quidem a Deo putant, verum ex
Abbreviated transcription (Latin):
gu̾a t̾ra ꝓduxit: ita inhac sexta ȩcate scłi gentes uitã
appetentes etͥnã. ȩccłia gn̾auit. Quẽ etiã sensũ uas petro
ostensũ manifestauit. & quẽ admodũ in illa die creatur
masełs ce femina: sic in ista scłi ȩtate manifestatur
serpentib & cęli uolatilibꝰ: ita & xp̃s inhac ȩtate gentib
popłis & nationib ut ab eo regant᷑. uł carnali concu¬
piscentiȩ dediti sic̃ peccora uł t̾rena curiositate obs¬
curati quasi serpentes uł elati suꝑbia quasi aues. &
sic̃ in illo die pascit᷑ homo. & animalia que cũ illo sc̃.
herbis semuialib & lignis fructiferis. &r herbis uiridi
ipso popło sp̃ũalit̾ pascit᷑ scãtũ scͥpturarũ alim̃tis. &
lege diuina ad concipiendã fecunditatẽ rationũ atq
sermonũ. tanquã herbis seminalib partĩ adutilita¬
tẽ morũ conu̾sationis humanȩ tanquã lignis fructife-
ris: partĩ ad uigorẽ fidei. spei. & caritatis. in uitã ȩt̾nã

Expanded text:
ita et in hac sexta aetate saeculi gentes vitam appetentes aeternam Ecclesiam generavit. Quem etiam sensum vas Petro ostensum manifestavit, et quemadmodum in illa die creatur masculus et femina, sic in ista sexta saeculi aetate manifestatur serpentibus et coeli volatilibus, ita Christus in hac aetate gentibus, populis et nationibus, ut ab eo regantur, vel carnali concupiscentia dediti sicut pecora, vel terrena curiositate obscurati quasi serpentes, vel elati superbia quasi aves. Et sicut in illo die pascitur homo et animalia, quae cum illo sunt, herbis seminalibus, et lignis fructiferis, et herbis viridibipso populo spiritualiter pascitur sanctarum Scripturarum alimentis, et lege divina ad concipiendam fecunditatem rationum, atque sermonum, tanquam herbis seminalibus, partim ad utilitatem morum coem fidei, spei et charitatis in vitam aeternam,
Abbreviated transcription (Latin):
rogat᷑ꝰ t addux̃ eã ad adã. dix̃q adã. hoc nũe
osexonũb meis &r caro de carne niea. Qm̃ ad am
sui factũ. atq ad se adductũ uidit: agnouit &x¬
pͥus animantibꝰ alus. similẽ sibi ñ uiderat: Os aut̃
de ossib meis. & caro de carne mea. qr cęt̾a quȩ os
&e carnẽ habentia uiderat. nominatĩq distinxerat.
ñ ex sua substantia s ext̾ra uł aqͥs eẽ facta nouerat.
pore suo sũptȩ nom̃ inderet. Hȩc inquit uocabit᷑
uir ago: qm̃ de uiro sũpta ẽ. Quomiꝰ aut̃ latina echi-¬
mologra congruit inhis nominib cũ a uiro ñ cu-¬
pat᷑ uir ago: ita cõuienit & hebrea lingua ĩ qͣ udeli-¬
niq qđ uir appellet᷑. is. hebraice testat᷑ etiã nom̃
et ȩceliȩ c̃uenit aptissime. qđ adã mulierẽ sua car.¬
ne tractã nominis sui participẽ fieri uoluit. qr &¬

Expanded text:
ret. Et adduxit eam ad Adam. Dixitque Adam: Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea. Quoniam Adam sui factum atque ad se adductum vidit, agnovitvisis animantibus aliis, simile sibi non viderat. Os autem de ossibus meis, et caro de carne mea: quia caetera quae os et carnem habentia viderat nominatimque distinxerat, non ex sua substantia, sed ex terra vel aquis esse facta noverat. omen inderet. Haec, inquit, vocabitur virago, quoniam de viro sumpta est. Quomodo autem Latina etymologia congruit in his nominibus, cum a viro nuncupatur virago, ita convenit et Hebraea in qua videlicet line vir, testatur etiam nomen et Ecclesiae convenit aptissime quod Adam mulierem de sua carne creatam nominis sui participem fieri voluit, q
Abbreviated transcription (Latin):
to alius quã in .lxxͣ. tñsiatoribꝰ sensus ẽ. Ait enĩ ds̃
ad cam. Quare irasceris. & quare concidit uultus
tiuis : nonne si bene egeris dimittet᷑ tͥ. ⁊ siñ bene
egeris. ante fores peccatũ tuũ sedebit: ⁊adte soci¬
etas eiꝰ: s tu magis dñare eiꝰ. Qd̃ aut̃ dic̃ quare¬
irasceris. ⁊ inuidiȩ ĩ fraẽm liuore cruciatus. uultũ
denuttis ĩ t̾rã. ñne si bene egeris dimittet᷑ tibi
om̃e delictũ. siue ut theodotion ait. acceptabile
erit .i. munꝰ tuũ suscipiã ut suscepi munꝰ frĩs
tui. qđ male egeris ilico peccatũ ante uestibulũ¬
tuũ sedebit: & tali ianitore comitab̾is. Uerũ qr
ub̃i arbitrii esmoneo ut ñ tͥ peceatũ. s tu peccato
tristis factꝰ es. & qͣre cõcidit facies tua. ñne si rectȩ offe¬
ras recte ant̃ ñ duudas peccasti qi ñ elucet cur uł unde

Expanded text:
inta translatoribus, sensus est. Ait enim Dominus ad Cain: Quare irasceris, et quare concidit vultus tuus? Nonne si bene egeris, dimittetur tibi, et si non bene egeris, ante fores peccatum tuum sedebit? et ad te societas ejus: sed tu magis dominare ejus. Quod autem dicm livore cruciatus, vultum demittis in terram? Nonne si bene feceris, dimittetur tibi omne delictum? sive, ut Theodotion ait, acceptabile erit, id est, munus tuum suscipiam, ut suscepi munus fratris tui. Quod si male egeris, illico peccatum tuum ante vestibulum sedebit, et tali janitore comitaberis. Verum quia liberi arbitrii es, moneo ut non tui peccatum, sed tu peccato tristis factus es? et quare concidit facies tua? Nonne si recte offeras, recte autem non dividas, peccasti? quia non el
Abbreviated transcription (Latin):
occurrit ratio uera. ñ magnȩ laudis futurũ fuisse
hominẽ. si ꝓpt̾ea posset. bene uiu̾e qr nemo male
uiu̾e suaderet. & cũ in nat᷑a posse & in potestate
haberet uelle ñ consentire suadenti. aduiuante
tam̃ illo qͥ suꝑbis resistit. humilib aut̃ dat grãm.
tator. nͥ p̃cessisset in anima hominis quedã elatio
cõpͥm̃da. ut ꝑhumilitionẽ peccati quã de se falso
p̃sũpserit: disceret. Uerissime qͥppe dictũ ẽ ante
runã exaltabit᷑ cor & ante głiã humiliabit᷑. Sic
aut̃ quidã mouent᷑ de ac p̾mi hominis cẽptatiõe
qđ eã fieri ꝑmiserit ds̃. qͣsi nũc̃ ñ uideant omne
genꝰ humanũ diaboli insidiis sine cessatione tẽp¬
tari. sur hoc ꝑmittit ds : An qr ꝓbat᷑ & exercetur
uirtꝰ. & palma głosior. ñ cõsensisse taẽptatũ. ꝗͣ non

Expanded text:
uidetur magnae laudis futurum fuisse hominem, si propterea posset bene uiuere, quia nemo male uiuere suaderet, cum et in natura posse et in potestate haberet uelle non consentire tamen illo qui superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. ator iste, nisi praecessisset in anima hominis quaedam elatio comprimenda, ut per humiliationem peccati quam de se falso praesumpserat, disceret verissime: quippe dictum est: Ante ruinam exaltatur cor, et ante gloriam humiliatmi hominis temtatione, quod eam fieri permiserit deus, quasi nunc non uideant uniuersum genus humanum diaboli insidiis sine cessatione temtari. cur et hoc permittit deus ? an quia probatur et exercetur uirtus et est palma gloriosior non consensisse temtatum quam non
Abbreviated transcription (Latin):
bolus ipse ht̃ qđ cupiditatẽ nocendi. facultatem
aut̃ ñ nͥ quȩ datur uł ad subuertẽda ac ꝑuertẽcda
uasa ire. ł humilianda siue ꝓbrnda uasa misediȩ.
Non itaq serpens u̾borũ sonos intelligebat. qͥ ex eo fie¬
bãt ad mulierẽ. neq enĩ conu̾sa credenda ẽ anina eiꝰ
ĩ nat᷑a rationalẽ. qnͣdo qđ nec ipsi homines quorũ¬
rationalis nat᷑a ẽ cũ demon in eis loqueret᷑ ea passioẽ
cui exorcista reqͥrit᷑ sciunt᷑ qͥd loqͣtur. qnͣtomiinus
ille intelligeret u̾boꝵ sonos. qͦs ꝑ eũ & exeo diabolꝰ
illo mͦ faciebat. qͥ hominẽ loquentẽ ñ intelligeret.
si eũ adiabolica passione immunis audiret. Mix̃
gͦ ad mulierẽ. sur p̃cepit uob̃ ds̃ ut ñ comedetis de
omĩi ligno ꝑadisi: sui respondit mulier. De fructu

Expanded text:
cupiditatem nocendi, facultatem autem non nisi quae datur vel ad subvertenda ac perdenda vasa irae, vel ad humilianda sive probanda vasa misericordiae. Non itaque serpens verborum sonos intelligebat, qui ex illo fiebant ad mulierem: neque enim conversa credenda est anima ejus in naturam rationalerationalis natura est, cum daemon in eis loquitur ea passione cui exorcista requiritur, sciunt quid loquantur; quanto minus ille intelligeret verborum sonos quos per eum et ex eo diabolus illo modo faciebat, qui hominem loquentem non intelligeret, si eum a diabolica passione immunis audiret. Dixit ergo ad mulierem: Cur praecepit vobis Deus ut non comederetis de omni ligno paradisi? Cui resp
Abbreviated transcription (Latin):
iuri facta ẽ ꝓpt̾ ipsius uini coniunctionis cõmen¬
danilã ita fieri oportuisse credendũ ẽ. Qd autem
dormienti illi factũ ẽ qđ osse de tracto ĩ cuiꝰ locũ
caro suppleret᷑: altioris misterĩ grã factũ ẽ. Signifi¬
cabat᷑ enĩ qđ de lat̾e xp̃i ĩcruce ꝑmortẽ sopiti. saẽ¬

Expanded text:
latere facta est, propter ipsius conjunctionis vim commendandam ita fieri oportuisse credendum est. Quod autem dormienti illi factum est, quod osse detracto in cujus locum caro suppleretur, altioris mysterii gratia factum est. Significabatur enim quod de lat
Abbreviated transcription (Latin):
ex illo qͥpe pͥmi hominis lapsu. hȩc augm̃ta neqͥciȩ
ducimꝰ. ex ipsa radicẽ traximꝰ culpȩ. Sic nãq ille
dũ lignũ uetitũ cõtigisset. abscondit se a facie dñi.
effectus describit᷑. s affectꝰ notat᷑ Qui cũ argueret᷑
adnõ. qđ de ligno uetito contigisset adã scilicet &¬
medi. Adhoc qͥppe reqͥsiti fuerãt. ut peccatũ qđ tnͣs¬
grediendo cõmiserãt: consitendo delerent. Unde &
serpens ille ꝑsitasor. qͥ ñ erat reuocandꝰ adueniam:
ñ ẽ de culpa reqͥsitus. Int̾ro gatꝰ itaq ẽ homo ubi eẽt
ut ꝑpetratã culpã respiceret. & cõfitendo cognosc̾et
quã longe a conlitoris sui facie ab eẽti Sed ad hib̾e
sibi utriq defensionis solatia. quã confessionis ma¬
conati sut. obliq adã dm̃ tangẽs. qđ ipse peccati
eorũ auctor exciterit. qͥ mulierẽ fec̃: eua culpã ad
dñm referens. qui serpentẽ ĩ ꝑadiso posuisse. Qui
enĩ diaboli fallentis ore audierãt. eritis sic̃ dii. qr

Expanded text:
haec augmenta nequitiae ducimus, ex quo ipsam radicem traximus culpae. Sic namque ille dum lignum vetitum contigisset, abscondit se a facie Domini inter ligna paradisi. effectus describitur, sed affectus notatur. Qui cum argueretur a Domino, quod de ligno vetito contigisset, illicmedi. Ad hoc quippe requisiti fuerant, ut peccatum quod transgrediendo commiserant, confitendo delerent. Unde et serpens ille persuasor, qui non erat revocandus ad veniam, non est de culpa requisitus. Interrogatus itaque homo est ubi esset, ut perpetratam culpam respiceret, et confitendo cognosceret, quam longe a conditoris sui facie abesset. Sed adhibere sibimet utrique defensionis solatia, quam confessionis elconati sunt: oblique Adam Dominum tangens, quod ipse peccati eorum auctor exstiterit, qui mulierem fecit; et Eva culpam ad Dominum referens, qui serpentem in paradiso posuisset. Qui enim ore diaboli fallentis audierant: Eritis sicut dii , quia
Abbreviated transcription (Latin):
aliquid p̃nĩtiaret. Ds̃ enĩ nat᷑arũ obtimꝰ conditor
peccantiũ uͦ uistissimꝰ ordinator ẽ ut etiã si qua sin¬
gillatĩ fiunt delinquendo de formia. semꝑ tam̃ eũ
eis uniu̾sitas pulchra sit. Et factĩ ẽ uesꝑe &
mane dies sextus. Igit᷑ ꝑfecti sũt cęli & t̾ra: & ominis
ornatꝰ eorũ. Senariũ numer̃ constat eẽ ꝑfectũ: quia

Expanded text:
aliquid praenuntiaret. Deus enim naturarum optimus conditor, aliquid praenuntiaret. Deus enim naturarum optimus conditor, peccantium vero justissimus ordinator est, ut etiam si qua singulatim fiunt delinquendo deformia, semper tamen cum eis universitas pulchra sit. Et factum est vespere et mane dies sextus. Igitur perfecti sunt coeli et terra et omnis ornatus eoru
Abbreviated transcription (Latin):
anglicũ patriarchis manducasse legunt᷑ ñ indigentiȩ
causa s benignitatis agebant. ut dulcius hominib
quib apparebant congruerent. Dñs quoq pꝰ resur¬
rectionẽ manducauit cũ discipłis. ñ refectionis neces¬
sitate. s ut uerã post mortẽ recepisse se carnẽ mon¬
straret. Et factũ ẽ ita. idẽ. ut domunaret᷑ homo
cunctis quȩ ĩn tra uł aqͥs creata sunt. ut facultatem
potestatẽq edendi de fructib t̾rȩ cũ uolatilib & ami¬
mantib ꝑciperet. Uidit ds̃ cuncta quȩ fecit
quare de homine facto ñ sit adiũctũ sĩgillatĩ. et
uidit ds̃ quod eẽt bonũ. s ipsius magis factura in¬
t̾cetera uniu̾salit̾ laudanda reseruet᷑. an qr p̾sciebat
dñs hominẽ peccatur̃. nec insuȩ imaginis ꝑfectione
bonũ uelut intimans qđ eẽt facturꝰ. Homo gͥ aute
peccatũ & in suo utiq gne bonꝰ erat. Sed scriptura
p̾t̾misit hoc dicere ut potiꝰ illud diceret qđ futurũ

Expanded text:
angeli cum patriarchis manducasse leguntur, non indigentiae causa, sed benignitatis agebant, ut videlicet haec agendo dulcius hominibus quibus apparebant congruerent. Dominus quoque post resurrectionem manducavit cum discipulis, nec refectionis necesut veram se post mortem recepisse carnem monstraret. Et factum est ita, id est, ut dominaretur homo cunctis quae in terra vel aquis creata sunt, et ut facultatem potestatemque edendi de fructibus terrae cum volatilibus ae perciperet. Viditque Deus cuncta quae fecit, quare de homine facto non sit adjunctum singillatim: Et vidit Deus quod esset bonum, sed ipsius magis factura inter caetera universaliter laudanda reservetur; an qui praesciebat Deus hominem peccaturum, nec in suae imaginis perfectione bonum, velut intimans quid esset futurum. Homo igitur ante peccatum, et in suo utique genere bonus erat, sed Scriptura praetermisit hoc dicere, ut potius illud diceret, quod futurum
Abbreviated transcription (Latin):
eẽt figuratio in creritione femine p̃t̾mittencla.
quid opꝰ erat dormire adã. ut costã illi ds̃ de qͣ
feminã facẽt tolleret. qͥ &e uigulanti ac ñ dolenti
idẽ facere poterat: Quid necessariũ ut eũ os
de uiri latere sumptũ infemina condebat᷑ ĩ locũ
ossis. ñ os s caro suppleret᷑. nͥ qr fig᷑abat᷑. qđ xp̃e¬

Expanded text:
creatione feminae praemittenda, quid opus erat dormisse Adam, ut costam illius, de qua feminam faceret, tolleret, qui et vigilanti ac non dolenti idem facere poterat? Quid necessarium ut cum os, quod de viri latere sumptum est, in feminam condebatur, in locum ossis non os, sed caro suppleretur? nisi quia figurabatur,
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ quȩ illo contͣ uetitũ tacto erat secut᷑a.
t fluuius egrediebat᷑ de loco uoluptatis
adisrigandũ paradisũ .i. ligna illa pulchra. &e
fructuosa. quȩ om̃ẽ t̾rã regionis illius opaca¬
bant. Qd eo factitatũ ordine credendũ. qͦ inhac
quã nos incolimꝰ t̾ra nilus irrigat. plana egipti.
Unde qđ & supͣ posuimꝰ dictũ ẽ de t̾ra sodomorũ
&piuida utiq dispositiõe conditor rerũ in nr̃o
orbe. uoluit hab̾i similitudinẽ ñ nullã illiꝰ patͥȩ
ad quã possidendã in pͥmo parente creati sumꝰ.
ut ad ꝓmerendũ eiꝰ reditũ de uicino nos admo¬
neret. exẽplo. maxime ex flumine illo: qđ de pa¬
radiso constat emanare. Nilus naq qͥ irrigat egip¬
tũ: ipse ẽ geon qđ ĩ sequentib de paradiso ꝓcedẽ
memorat᷑. Sic̃ etiã eu̾siss eisdẽ ciuitatib sodomoꝵ¬

Expanded text:
ntra vetitum tacto, fuerat secutura. » Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum. Id est ligna illa pulchra atque fructuosa quae omnem terram regionis illius opacabant, quo eo factitatum fuisse credendum est, quo in hac quam nos incolimus terra Nilus plana irrigat Aegypti, unde, quod et supra posuimus, dictum est de terra Sodomorum, tor rerum in nostro orbe voluit habere similitudinem nonnullam patriae illius, ad quam possidendam in primo parente creati sumus, ut ad promerendum ejus reditum de vicino nos admoneret exemplo, maxime ex flumine illo, quod de paradiso constat emanare. Nilus namque qui irrigat Aegyptum, ipse est Geon, qui in sequentibus de paradiso procedere memoratur. Sicut etiam e
Abbreviated transcription (Latin):
suaue. Lignũ gͥ qͦ & reliqua ligna fructifera t̾ra
uibente dõ ꝓdux̃. Sed hic idõ necessario repetit᷑
ut quał sit locꝰ paradisi nosse possimꝰ. Naxime qr
de ligno uitȩ lignoq scientie boni & mali erat
sp̃ualit̾ referendũ. In qͦrũ uno homini signũ
obedientiȩ quã dõ debebat. in altero sacram̃tũ
uite ȩt̾nȩ quã s ipsã obedientiã mereret᷑ merat.
Q quidẽ lignũ uitȩ inde dictũ. qr hanc uirtutẽ
ut diximꝰ diuinitꝰ acceꝑit. ut qui ex eo maduca-¬
ret. corpꝰ eius stabili sanitate firmaret᷑. neq ulla
unꝗͣ infirmitate uł ętatȩ indet̾ius mutaretur.
aut etiã in occasũ laberet᷑. Sed hoc ita corꝑaliter

Expanded text:
elligitur, quo et reliqua ligna fructifera terra Deo jubente produxit. Sed hic ideo necessario repetitur, ut qualis sit locus paradisi nosse possemus, maxime quia de ligno vitae, lignoque scientiae boni et mali erat specialiter referendum. In quorum uno homini signum obedientiae quam Deo debebat, in altero sacramentum vitae aeternae, quam per ipsam obedientiam mereretur, inerat. Et quidem lignum vitae inde dictum, quia hanc virtutem, ut diximus, divinitus acceperit, ut qui ex eo manducaret, corpus ejus stabili sanitate firmaretur, neque unquam ulla infirmitate vel aetate in deterius mutaretur, aut in occasum etiam laberetur; sed hoc ita corporaliter
Abbreviated transcription (Latin):
tura describit᷑ qͥ in die quidẽ sexto factꝰ ẽ. Sed
ibi breuit̾ eiꝰ ẽ cõmemorata creatio. quȩ pleniꝰ¬
hie exponit᷑ qr uidelicet ĩ corꝑis & anime sub¬
stantiã factus sit. Eqͥb corpꝰ de limo t̾rȩ forma¬
tũ anima uͦ de nichilo sit dõ inspirante c̾ata.
Sed & femina de eiꝰ sit latere dormientis cõdita.
lis. ne forte putemꝰ dm̃ uł manib corporeis
delimo formasse corpꝰ hominis. uł faucibꝰ labii-¬
sue ĩspirasse in faciẽ formati ut uiuere posset.
tuȩ fecerũt me & plasmauert̃ me: tropica hoc
nec simplex eiꝰ substantia liniam̃tis m̃brorũ corꝑaliũ
spirauit in faciẽ eiꝰ spiracłi uite. & factus ẽ hõ
in aninã iuuentẽ: cũ ei substantiã animȩ ac
sp̃c̃ inqua uiueret c̾auit. lã ita recte intelligit᷑
spirasse dñi in faciẽ hoĩs. spiracłm ei qͦ uiu̾et creas¬
se. sic̃ supͣ intellectũ ẽ uocauit ds̃ lucẽ diẽ. ꝓ eo po¬

Expanded text:
tura describitur, qui in die quidem sexto factus est; sed tura describitur, qui in die quidem sexto factus est; sed ibi breviter ejus est commemorata creatio, quae hic plenius exponitur, quia videlicet in corporis et animae substantiam factus sit, e quibus corpus de limo terrae formatum, anima vero de nihilo sit, Deo inspirante, creata, sed et femina de ejus sit latere dormientis condita. lis, ne forte putemus Deum vel manibus corporeis de limo formasse corpus hominis, vel faucibus labiisve inspirasse in faciem formati, ut vivere posset tuae fecerunt me, et plasmaverunt me , tropica hoc nec simplex ejus substantia liniamentis membrorum corporalium spiravit in faciem ejus spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem, cum ei sub in qua viveret, creavit. Nam ita recte intelligitur spirasse Deum in faciem hominis spiraculum quo viveret creasse, sicut supra intellectum est: Vocavit Deus lucem diem, pro eo po
Abbreviated transcription (Latin):
credibile ẽ qua latius possent erũpentia fluen¬
ta disꝑgi atq distendi. Qua ꝓpt̾ de istius fontis¬
magnitudine. uł multitudine̾. qui siue unã ha¬
buit aliunde eruptionẽ. siue ꝓpt̃ aliquã int̾rȩ oc¬
cultis sinib unitatẽ unde om̃s aquȩ suꝑ t̾rã scatẽt.
om̃iuĩ fontiũ magnorũ &e paruorũ unꝰ fons dictus
est ꝑoñis disꝑticiones suas ascendens de t̾ra. &e uri-¬
gans omem faciẽ t̾rȩ. siue etiã qđ ẽ credibiliꝰ quia
nͨ ait unꝰ fons ascendebat detra. s fons ꝓnumero
plurali posuit singłarẽ. ut sic intelligͥamiꝰ fontes
multos ꝑuniu̾sã taeriã loca uł regiones ꝓpͥas irri-
eẽt creasse dm̃ herbas & uirgulta necdũ pluua
descendente neq homine existente qͥ oꝑaret᷑ t̾rã
consequit᷑. hominis creatio sub infert᷑: ac dicitur.
spirauit in faciẽ eiꝰ spiracłin uite. & factꝰ est
homo in animã uiuentẽ. Hic itaq hominis fac¬

Expanded text:
credibile est, quo latius possent erumpentia fluencredibile est, quo latius possent erumpentia fluenta dispergi atqmagnitudine, vel multitudine, qui, sive unam habuit alicunde eruptionem, sive propter aliquam in terrae occultis sinibus unitatem, unde omnes aquae super terram scatent, omnium fontium magnorum atque parvorum unus fons dictus est, per omnes dispersiones suas ascendens de terra, et irrigans omnem faciem terrae; sive etiam, quod est credibilius, quia ns autem. ascendebat de terra, pro numero plurali posuit singularem, ut. sic intellegamus fontes multos per uniuersam terram loca uel regiones proprias inrigaesset creasse Deum herbas et virgulta, necdum pluvia descendente, neque homine existente qui operatur terram, consequenter hominis creatio subinfertur, ac dicitur: spiravit in faciem ejus spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem. Hic itaque latius hominis fac
Abbreviated transcription (Latin):
sic̃ paradisus dñi. & sic̃ egiptꝰ. anteꝗͣ subueteret
dñs sodomã & gomorrã. Quomͦ teste scõ augus¬
tino. de quorũdã fontiũ mira uicissitudine ꝑ¬
hibet᷑ cerco annoꝵ int̾uallo sic eos mũdare ut
totã illã regionẽ rigent ẽ alio tẽpore exaltis pu
dic̃. si ex uno abissi capite alt̾na mutatione flu-¬
ente atq refluente tunc totã t̾rã irrigatã eẽ¬
mare dr̃. & a maris fluctib t̾ras ambit: In ea so-¬
la parte quã reconditis sinib t̾ra continet unde
les uias antrorũ atq rimarũ ascendentẽ de t̾ra
&e ubiq disꝑtitis quasi crinib irrigantẽ uniu̾sã
faciẽ trȩ. non continua specie tanquã maris uel
stagni. s sic̃ uidemꝰ ire aquas ꝑ alueos fluminũ
fluxusq riuorũ. & eorũ excessũ uicina ꝑfundẽ.
quis ñ accipiat. nͥ qͥ contentioso spũ laborat.
tinuatĩ. s maculatĩ fiat. Presertĩ qi tunc ĩ noui¬
tate t̾rarũ. & siñ omĩa. plura tam̃ plena fuisse

Expanded text:
sicut paradisus Domini , et sicut Aegyptus antequam subverteret Deus Sodomam et Gomorrham; quomodo, teste sancto Augustino, « de quorumdam fontium mira vicissitudine perhibetur certo annorum intervallo sic eos inundare, ut totam illam regionem rigent, cui alio tempore ex altis putdicit, si ex uno abyssi capite, alterna mutatione fluente atque refluente, tunc universa terra rigata ee amaris fluctibus terras ambit, in ea sola parte, quam reconditis sinibus terra continet, undeles uias antrorum atque rimarum ascendentem de terra et ubique dispertitis quasi crinibus inrigantem omnem faciem terrae non continua specie tamquam maris aut- stagni, sed sicut uidemus ire aquas per alueos fluminum flexusque riuorum et eorum excessu uicina perfundere, quis non accipiat, nisi qui contentioso spiritu laborat? ptinuatim, sed maculatim fiat, praesertim quia tunc in nouitate terrarum etsi non om
Abbreviated transcription (Latin):
terȩ intelligẽdũ eẽ locũ scilicet amenissimũ fruc-¬
tuosis nemorib opacatũ. eundẽq magnũ. & mag-¬
no fonte fȩcundũ. Peo aut̃ qđ nr̃a editio habet ã¬
paradisi. quãus lẽgissimo int̾iacente spacio. uł
oceani. uł t̾rarũ acunctis regionib quas nẽ huma.¬
nũ genꝰ incolit secretũ. Unde nec aque diliui quȩ

Expanded text:
terae intelligendum esse, locum scilicet amoenissimum, fructuosis nemoribus opacatum, eumdemque magnum, et magno fonte fecundum. Pro eo autem quod nostra Editio, quae paradisi, quamvis longissimo interjacente spatio vel Oceani vel terrarum a cunctis regionibus quas nunc humanum genus incolit secretum. Unde nec aquae diluvii, quae
Abbreviated transcription (Latin):
uũ qđ nemo alius potest ei cantare desiderat. ds̃
tere formauit. ut eorũ coniũctione t̾rã implendã¬
eẽ doceret: ipse infinẽ scłi assumpsit hominẽ de car¬
ne uͥginis tociꝰ cõtagii exꝑtẽ. tota diuinitatis ple¬
nitudine ꝑfectũ. ut uirgitatis se głam potiꝰ quã¬
nuptias diligere ꝓbaret.Et dñamini p̾sscib
maris & uolatilib cȩli. & uniu̾sis animantib suꝑ
trã. Merito querit᷑ inqua utilitate homo dñatũ
in pisces. & uolueres. & aninãtia t̾rȩ cũcta ꝑcepit:
uł quos adusus quȩ ue solatia sint hȩ c̾ature ho-¬
mini si nũquã peccaret. cui siẽ sapientia scͥpt᷑e¬

Expanded text:
um, quod nemo alius potest ei cantare, desiderat. Deutere formavit, ut mutua illorum conjunctione terram esse implendam doceret, ipse in fine saeculi assumpsit virum de carne Virginis, totius contagionis expertem, tota divinitatis plenitudine pebaret. Et dominamini piscibus maris et volatilibus coeli et universis animantibus super terram. Merito quaeritur in qua utilitate homo dominatum in pisces, et volucres et animantia terrae cuncta perceperit, vel quos ad usus quaeve solatia sint haec creata homini, si nunquam peccaret, cui sicut sequentia Script
Abbreviated transcription (Latin):
mordio rerũ hȩc t̾ia ꝓduxit: qmꝰ nũc si irrigatio aqͥr̃¬
affuerit aquarũ disponente dõ t̾a ultro significat.
S mirabiliore ꝓrsus oꝑe cõditoris. tuc̃ anteqͣ aliquit
habentib congruã altitudinẽ stature. Disfusio-¬
nẽ ranorũ. opacitatẽ foliorũ copiã fructuũ ꝙͣ nõ
paulatĩ ex t̾ra oriendo. uł germinando. & accessu
increm̃torũ ꝓficiendo: s subito ex illa existendo
acceperut. Nam & hunc magis sensũ subiuĩcta
quoq uident᷑ uerba uiuare: quib dr̃ Non enim
pluerat dñs ds̃ suꝑ t̾rã. & homo ñ erat qui oꝑa¬
retur t̾rã. s fons ascendebat e t̾ra: irrigans uni-

Expanded text:
mordio rerum haec terra produxit, quomodo nunc si irrigatio adfuerit aquarum, disponente Deo, terra ultro fructificat, sed mirabiliore prorsus opere Conditoris tunc antequam aliqui habentibus congruam altitudinem staturae, diffusionem ramorum, opacitatem foliorum, copiam fructuum, quam non paulatim ex terra oriendo vel germinando, et accessu incrementorum proficiendo, sed subdito ex illa existendo acceperunt. Nam et hunc magis sensum subjuncta quoque videntur verba juvare, quibus dicitur: Non enim pluerat Dominus Deus super terram, et homo non erat qui operaretur terram; sed fons ascendebat e terra, irrigan
Abbreviated transcription (Latin):
longe lateq multifariis fructiuĩ repleta generibꝰ.
ed fons inqͥt ascendebat de t̾ra. irrigans uni¬
uersã suꝑficiẽ t̾rȩ. De hoc fonte & ascensu eiꝰ int̾ra:
dicturi pͥmo iudeamꝰ qr illa pͥma germinatio t̾rȩ
cuꝰ p̃missa sententia meminit. sine ulla irriga¬
tione aqͣrũ. dõ iubente facta ẽ. Huiꝰ aut̃ fontis qͣ¬
liscũq irrigatio pꝰ uestitã herbis ac lignis t̾rã suꝑ¬
uenit. Qd ipsis etiã script᷑e sillabis ꝓbat᷑: quȩ pꝰ¬
quã uerbo p̃t̾iti temꝑis ꝑfecti dixit qr creauit

Expanded text:
longe lateque multifariis fructuum expleta generibus. longe lateque multifariis fructuum expleta generibus. Sed fons, inquit, ascendebat e terra, irrigans universam superficiem terrae. De hoc fonte et ascensu ejus e terra dicturi, primo videamus quia prima illa germinatio terrae, cujus praemissa sententia meminit, sine ulla irrigatione aquarum Deo jubente facta est. Hujus autem fontis qualiscunque erat irrigatio post vestitam herbis ac lignis terram supervenit. Quod ipsis etiam Scripturae syllabis probatur, quae postquam verbo praeteriti temporis perfecti dicit quia creavit
Abbreviated transcription (Latin):
ñ poterant de pͥma creatione t̾rȩ qnͣdo t̾ra erat ĩ-¬
anis & uacua. & tenebre suꝑ faciẽ abissi: nũquid
opus erat de pluiia ñ descendente int̾ra narrari:
Eo tẽpore qͦ nec ipsa acciꝑe adhuc pluuiã. nec aer¬
adhuc dare pot̾at. eo qđ loca utͥusq adhue aquȩ¬
cuncta implerẽt. S nec fons ascendere de t̾ra ad ir¬
rigandã eã potuit. ꝗͣdui tota tegebat᷑ abisso. Und̃
ni fallor restat intelligi. qđ nomine diei supͣ cũ
sit intimatũ illud sex dierũ pͥmorũ inquo ẽ uii-¬
uersa mũdi creat᷑a formata. ubi recte cõmemorat᷑:
ut intelligamꝰ quantũ pͥma t̾re germinatio amo-¬
derna distaret. Iã mͦ &e irrigatione pliuarũ terra
sponte germinat. & industria cultuq hominum
multa in ortis sata ac nemorib ꝓcreant᷑. S longe
alit̃ pͥma herbarũ & arborũ ẽ ꝑfecta c̾atio. in qua
nouo sũmi artificis imꝑio. t̾ra quȩ arida appare¬
bat absq pluuia. & absq oꝑe humano repente ẽ

Expanded text:
ant de prima creatione terrae, quando erat adhuc inanis et vacua, et tenebrae super faciem abyssi? Nunquid opus erat de pluvia non descendente in terra narrari eo tempore, quo nec ipsa adhuc accipere pluviam, nec aer dare poterat, eo quod loca utriusque adhuc aqucuncta implerent; sed nec fons ascendere de terra ad irrigandam eam potuit quandiu tota tegebatur abysso. Unde ni fallor restat intelligi quod nomine diei supra cum sit intimatum illud sex dierum primorum, in quo universa mundi est creatura formata. Ubi recte commemoratur ut intelligamus quantum prima terrae germinatio a moderna distaret. Nam modo et irrigatione pluviarum, terra sponte germinat, et industria cultuque hominum multa in hortis sata ac nemoribus procreantur. Sed longe aliter prima herbarum et arborum est perfecta creatio, in qua novo summi opificis imperio, terra qua arida apparebat, absque pluvia et absque opere humano repente est
Abbreviated transcription (Latin):
p̃mebat᷑ cȩtera portio quã aridã eẽ. licebat. t̾re
nom̃ accepit: inde dictũ latine. qđ animantium
pedib teratur. Cong̾gationes aquarũ appellauit
maria: udelicet ꝓmaxima sui parte. Nã & apued
hebreos cũctas aquarũ cong̾gationes siue salsas siue
dulces: appellari ihcut̃ maria. Et apte qui prius
ꝓpt̃̾ continuationẽ om̃ium quȩ int̾ris sũt aquar̃.
ĩ unũ locũ eas dix̃ congregatas: nuc̃ & earũ congre¬
gationes pluralit̾ nominat. & hoc appellari maria
diu̾sa ꝓ regionũ uocabulis. & ipsi nomina sorcuuit᷑.
It iuidit ds̃ qđ eet̃. bonũ: nec dũ t̾ra germina¬
bat  necdũ uł ipsa uł aque animãtia uiua ꝓduxe¬

Expanded text:
premebatur, caetera portio quam aridam esse licebat terrae premebatur, caetera portio quam aridam esse licebat terrae nomen accepit; inde dicta Latine, quod animantium pedibus teratur. Congregationes vero aquarum appellantur maria, videlicet pro maxima sui parte. Nam et apud Hebraeos cunctas aquarum congregationes sive salsae, seu sint dulces, appellari dicunt maria. Et apte qui prius propter continuationem omnium quae in terris sunt aquarum in locum unum eas dixit congregatas, nunc et earum congregationes aquarum pluraliter nominat, et haec appellari maria diversa pro regionum vocabulis et ipsi nomina sortiuntur. Et vidit Deus quod esset bonum. Necdum terra germinabat, necdum vel ipsa, vel aquae animantia viva produxe
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ eẽ. spissatas: quȩ datis sibi locis capi possent:
apparente arida in reliqͥs. Bene aut̃ cũ multa con¬
stet. eẽ maria in locũ tam̃ unũ cõgregatas dic̃ aquas:
qr uidelicet cuncta hȩc uigi unda atq continua: occe¬
ano ac mari uingunt᷑ magno. Sed si qui lacꝰ in semet¬
ipsos uident᷑ circũ seͥpti: & hos ferut occultis qͥbusdã
ꝑforatos cauernis in mari suos euoluere meatus.
Nã & fossores hoc puteorũ ꝓbant: qr tellus omĩs per
ĩuisibiles uenas aquis ẽ. repleta manantib: quȩ tra¬
hunt ex mari pͥncipiũ. & uocauit ds̃ aridã terrã:
cong̾gationesq aquarũ appaellauit maria. Prius
qͥdem dedistĩctione aquarũ. totã hanc solidiorẽ mũ¬
di partẽ appellauit t̾rã: cũ diceret. Inpͥncipio crea¬
incipit. & aquis suũ in locũ recedentib t̾rȩ facies
apparet: ad distinctionẽ partis quȩ adhuc aquis

Expanded text:
autem esse spissatas, quae datis sibi locis capi possent, autem esse spissatas, quae datis sibi locis capi possent, apparente arida in reliquis. Bene autem, cum multa constet esse maria, in locum unum tamen congregatas dicit aquas, quia videlicet cuncta haec jugi unda atque continua, Oceano ac mari junguntur magno. Sed si qui lacus in semetipsos videntur esse circumscripti, et hos ferunt occultis quibusdam perforatos cavernis in mare suos evolvere meatus. Nam et fossores hoc puteorum probant, quia tellus omnis per invisibiles venas aquis est repleta manantibus, quae trahunt ex mari principium. Et vocavit Deus aridam terram, congregationesque aquarum appellavit maria. Prius quidem ad distinctionem aquarum, totam hanc solidiorem mundi partem appellavit terram, cum diceret: In principio creaincipit, et aquis suum in locum recedentibus terrae facies appareret, ad distinctionem partis ejus quae adhuc aquis
Abbreviated transcription (Latin):
ix̃ uͦ ds̃. Congregent᷑ aquȩ quȩ sub cęlo sunt
inlocũ unũ: & appareat arida. Factũq ẽ. ita. Subdu¬
cunt᷑ aquȩ quȩ int̾ cęlũ & t̾rã uniu̾sa cõpleuerant.
& unũ cõggant᷑ in locũ. ut & lux quȩ p̾t̾ito biduo
aquas clara lustrabat. clarior puro in aeresplẽdesc̾e̾t.
& t̾ra quȩ latebat appareret. Queq contecta aqͥs li¬
mosa manebat & ĩualida. harũ abscessu redderet᷑
arida: & suscipiendis apta germinib. Siqͥs uͦ quesi¬
erit ubi conggatȩ sut aquȩ quȩ om̃s t̾rȩ partes
ad cęlũ usq cooꝑuerãt. seiat fieri potuisse ut t̾ra
ipsa lõge lateq iussu c̾atoris subsidens: alias partes
p̃beret concauas. quib confluẽtes aquȩ teciperent᷑.
ut appareret arida: ex his partib unde humor abs¬
cederet ut arida fieret. Potest etiã ñ absurde cre-¬
aquas:. quȩ ueluti nebulose t̾rã tegerẽt. Cõg̾gatioẽ

Expanded text:
Dixit vero Deus: Congregentur aquae quae sub coelo sunt Dixit vero Deus: Congregentur aquae quae sub coelo sunt in locum unum, et appareat arida; factu aquae quae inter coelum et terram universa compleverant, et unum congregantur in locum, ut et lux quae praeterito biduo aquas clara lustrabat, clarior puro in aere splendesceret; et terra quae latebat appareret, quaeque contecta aquis limosa manebat et invalida, harum abscessu, redderetur arida, et suscipiendis apta germinibus. Si quis vero quaesierit ubi congregatae sint aquae quae omnes terrae partes ad coelum usque cooperuerant, sciat fieri pipsa longe lateque jussu Creatoris subsidens alias partes praeberet concavas, quibus confluentes aquae reciperentur, ut appareret arida ex his partibus unde humor excederet ut arida fieret. Potest etiam non absurde creaquas, quae velut nebula terras tegerent, congregatione
Abbreviated transcription (Latin):
petrus apłs. In pͥncipio cũ fecisset ds̃ cęlũ & t̾rã
tanquã domũ unã. ipsa quȩ ex corporib mundi
reddita ẽ. ũbra. his que intrinsecꝰ clausa fuerant:
tenebras ex se dedit. S eũ uolũtas dĩ intro duxisset
lucẽ. tenebrȩ illȩ quȩ ex ũbra corporũ factȩ fuerãt.
continuo deuoratȩ sut̃. Tũ deinde lux in diẽ: tene¬
bre de putant᷑ in noctẽ. Iã uͦ aqua quȩ erat intra
mũdũ ĩmedio pͥmi illiꝰ cęli. t̾ręq spacio quasi gelu
concreta. & incristallũ solidata distenditur. & huiꝰ¬
modi firmam̃to uelut int̾cludunt᷑ media cęli &
t̾rȩ spacia: idq firmanĩtũ cęlũ conditor appellauit.
antiquioris illiꝰ uoeabulo nuncupatũ. Et ita tociꝰ
mũdi machinã cũ una domꝰ eẽt: in duas diuisit
regiones. Diuisionis aut̃ hȩc fuit causa ut suꝑna
patrũ sensui concordaret: lector agnoscereti

Expanded text:
Petrum: « In principio cum fecisset Deus coelum et terram, Petrum: « In principio cum fecisset Deus coelum et terram, tanquam domum unam, ipsaque ex corporibus mundi reddita est umbra his quae intrinsecus clausa erant, tenebras ex se dedit. Sed cum voluntas Dei introduxisset lucem, tenebrae illae quae ex umbra corporum factae fuerant continuo devoratae sunt; tum deinde lux in diem, tenebrae deputantur in noctem. Jam vero aqua quae erat intra mundum in medio primi illius coeli terraeque spatio, quasi gelu concreta, et cristallo solidata, distenditur, et hujusmodi firmamento velut intercluduntur media coeli ac terrae spatia, idque firmamentum coelum conditor appellavit, antiquioris illius vocabulo nuncupatum, et ita totius mundi machinam, cum una domus esset, in duas divisit regiones. Divisionis autem haec fuit causa, ut superna Patrum sensui concordet, lector agnoscat.
Abbreviated transcription (Latin):
tuor dieb factȩ referũt᷑ intelligẽdũ ẽ. Ubi uͦ aduictũ
audimꝰ. & iudit ds̃ qđ eẽt bonũ: intelligimꝰ in beni¬
gnitate sp̃s eiꝰ. ñ quasi cognitũ pꝰea quã factũ est
placusse: s pocius in ea bonitate placuisse. ut manẽt
ubi placebat ut fieret. Notandũ enĩ qđ huiꝰ uerbi
adiectio hoc ĩloco: inhebraiea u̾itate ñ habet᷑. Et mi¬
rũ quare int̾ omĩa quȩ c̾asse ds̃ legit᷑. hic solũmͦ. idẽ.
in sedi diei oꝑib ꝓbatio diuine uisionis ñ addat᷑.¬
Quȩ tam̃ ipsa cũ cet̾is quȩ fec̃ dõ bona eẽ. uisa de
exponũt: intellige̾ nos in hoc scͥpto uoluit ñ eẽ.
bonũ duplicẽ numer̃ qͥ abunitate diuidit. & p̃¬
figuratfedera nuptiarũ. Unde & in archa noe oĩa
animalia quecũq bina ing̾diũt᷑ immũda sunt.
&impar numerus eẽ mũdus ostendit᷑. De his
sane quȩ actenꝰ exposita sunt. idẽ. de c̾atione diei
pͥmi. ac scdi. ĩ historia clem̃tis ita refert᷑ dixisse

Expanded text:
gendum est. Ubi vero adjunctum audimus: Et vidit Deus quod esset bonum, intelligamus in benignitate spiritus ejus, non quasi cognitum postea quia factum est, placuisse, sed potius in ea bonitate placuisse, ut maneret, ubi placebat ut fieret. Notandum enim quod hujus verbi adjectio hoc in loco in Hebraica veritate non habetur. Et mirum quare inter omnia quae creasse Deus legitur hic solummodo, id est, in sequae tamen ipsa cum caeteris quae fecit Deo bona esse visa demexponunt, intelligere nos in hac Scriptura voluit, non esse bonum duplicem numerfiguret foedera nuptiarum; unde et in arca Noe omnia animalia quaecunque bina ingrediuntur, immunda sunt, et impar numerus esse mundus ostenditur. De his sane quae hactenus exposita sunt, id est de creatione diei primi et secundi, in historia sancti Clementis ita refertur dixisse
Abbreviated transcription (Latin):
bonũ eẽt aduescẽdũ. &e pulchrũ ocłis aspectuq delec¬
tabile. & ñ credens posse se ĩde mori qđ arbitror puta
uerit dm̃ alicuiꝰ sigͥficatioĩs causa dixisse: si mãdu¬
cau̾itis morte moriemini. atq idõ tulit de fructu illiꝰ
&e comedit. & dedit uiro suo. forte etiã cũ u̾bo suasorio
S tẽptando suꝑauit: qr sͥ eũ ꝑconsensũ subdidit. Ex
dũsuasit. Ex uana gła: eritis sic̃ dii. Ex auaritia: cũ dicet
scientes bonũ &e malũ. Auaricia enĩ ñ solũ pecunȩ
ẽ: s etiã altitudinis. Recte enĩ auaritia dr̃: cũ supͣ
modũ sublimitas ambit᷑. Si enĩ ñ aduaritiã honoris

Expanded text:
bonum esset ad vescendum, et pulchrum oculis, aspectuque delectabile; et non credens posse inde se mori, arbitror quod putaverit Deum alicujus significationis causa dixisse: Si manducaveritis, morte moriemini. Atque ideo: Tulit de fructu illius et comedit, deditque viro suo, fortassis etiam cum verbo suasorio,sed tentando superavit, quia sibi eum per consensum subdidit. Ex emptavit, cum diceret: 'Scientes bonum et malum'. Avaricia enim non solum pecuniae est, sed etiam altitudinis. Recte enim avaritia dicitur, cum supra modum sublimitas ambitur. Si enim non ad avaritiam honoris
Abbreviated transcription (Latin):
subiciendũ ẽ. Sex dieb cũsũmauit ds̃ omĩa oꝑa sua:
& inseptimo reqͥeuit. Sex etatib humanũ genus
in hoc scło ꝑsuccessiones temporũ dĩ oꝑa insinuant.
Quarũ pͥma ẽ abadã usq ad noe. Scda a noe: usq ab
abrahã. Tercia aut̃: ab abrahã usq ad dauid. Quarta

Expanded text:
subjiciendum est. Sex diebus consummavit Deus omnia opera sua, et septimo requievit. Sex aetatibus humanum genus in hoc saeculo, per successiones temporum Dei opera insinuant, quarum prima est ab Adam usque ad Noe, secunda a Noe usque ad Abraham, tertia ab Abraham usque ad David,
Abbreviated transcription (Latin):
uolantates. Post hȩc sexta die ꝓducit terra
animã iuuã: qnͣdo nr̃a caro abstinens aboꝑib
mortuis uiua. uirtutũ germina parturit. scđ̾m
genꝰ scilicet suũ id ẽ. uitã imitando scõꝵ sicut
ꝓximos umitamͦ Deinde ꝓducit t̾ra bestias. homines
inpotentia rerũ bestiis ferocitate & suꝑbia similes.
& peccora. fideles insimplicitate uiuentes. Serpen-¬
tes quoq in noxios. scõs scilicet uiros. astuciȩ iuiua-¬
citate bonũ amalo discernentes. & in quantũ fas ẽ
reptando. scrutantes t̾rena ꝑ que intelligãt sem-¬
pit̾na. Nam illos uenenosos: qui se huiꝰ mundi t̾re-¬
nis cupiditatib collocant. Post hȩc : fec̃ deus

Expanded text:
olantes. Post haec, sexta die, producit terra animam vivam, quando nostra caro, abstinens ab operibus mortuis, viva virtutum germina parturit, secundum genus scilicet suum, id est, vitam imitando sanctorum sicut proximos, imitamur. Deinde produxit terra bestias, homines in potentia rerum, sive ferocitate superbiae. Similiter et pecora; fideles in simplicitate vitae viventes; serpentes quoque innoxios, sanctos videlicet viros, astutiae vivacitate bonum a malo discernentes, et, in quantum fas est, reptando scrutantes terrena, per quae intelligant sempiterna, non illos venenosos qui se in hujus mundi cupidi
Abbreviated transcription (Latin):
quotidianas in lege uictimas sangius dĩicȩ
passionis qui semel erat ꝓsalute mundi effũ¬
dendiis signabat᷑. ita etiã ꝑ requiẽ diei septimi.
quȩ pꝰ oꝑa sex dierũ semꝑ celebrari solebat: p̃¬
sig̾abat᷑ magnꝰ ille dies sabbati. in qͦ dñs semel
insepulchro reqͥeturꝰ. cõpletis ac ꝑfectis omĩb¬
oꝑib suis. quib mũdũ quẽ indie serto ꝑfece¬
rat: iã ꝑditũ restaurabat. Inqͦ etiã qͣsi antiqui
recolens oꝑis. aꝑto sermone declarauit saluati¬
onẽ se iã mũdi ꝑfecisse. Cũ enĩ accepisset acetũ:
tio septini diei. & requies in illa die pꝰ oꝑa sua
nr̃am in illo requiẽ designat. Deniq in sẽptena.¬
rio num̃o: sũma ꝑfectionis accipit᷑. Ut enĩ hu¬
mane rationis eausaᷤ de septenario taceamꝰ. quȩ

Expanded text:
quotidianas in lege victimas, sanguis Dominicae passionis, qui semel erat pro salute mundi effundendus, signabatur; ita etiam per requiem diei septimi, quae post opera sex dierum semper celebrari solebat, praefigurabatur magnus ille dies Sabbati, in quo Dominus semel in sepulcro erat requieturus, completis ac perfectis iibus suis, quibus mundum, quem in die sexto perfecerat, jam perditum restaurabat. In quo etiam die quasi antiqui recolens operis, aperto sermone declaravit salvationem se jam mundi perfecisse. Cum enim accepisset acetum, tio septimi diei, et requies in illa die post opera sua imirum perpetuam nostram in illo requiem designat. Denique in septenario numero summa perfectionis accipitur. Ut enim humanae rationis causas de septenario