comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntas causa peccati. quo absurdius putari nichꝰ
pot̾. Si aut̃ resista quę putatur facere uoluntatẽ
malam. ipsa quoq ht̃ uoluntate malam. ętiam
eam quȩ fec̾it res consequent̾ intenogo atq ut sit
aliquis inquirendi modꝰ. causam pͥme male uo¬
luntatis inquiro. Non ẽ enim pͥma uoluntas
mala quam fecit uoluntas mala. s illa pͥma ẽ
qͣm nulla fecit. Nam si p̃cessit a qua fieret. illa
pͥor ẽ que alt̾am fec̃. Si respondet᷑ quod eã nulla
res fec̾it ⁊ idõ semꝑ fuerit. quero utrum in aliqͣ
natura fuerit. Si enim in nulla fuit. omĩno non
fuit. Si aut̃ in aliqua uiciabat eam ⁊ corrũpebat.
eratq illi noxia. ac ꝑ hoc bono pͥnabat. & idõ in
mala natura uoluntas mala eę non pot̾ãt. sed
in bona mutabili tam̃. cui uitium hoc posset
nocere. Si enim nõ nocuit. non utiq uituĩ fuit:
ac ꝑ hoc nec mala uoluntas fuisse dicenda ẽ. Por¬

Expanded text:
uoluntas causa peccati, quo absurdius putari nihil uoluntas causa peccati, quo absurdius putari nihil potest. Si autem res ista, quae putatur facere uoluntatem malam, ipsa quoque habet uoluntatem malam, etiam eam quae fecerit res consequenter interrogo, adque ita, ut sit aliquis inquirendi modus, causam primae malae uoluntatis inquiro. Non est enim prima uoluntas mala, quam fecit uoluntas mala; sed illa prima est, quam nulla fecit. Nam si praecessit a qua fieret, illa prior est, quae alteram fecit. Si respondetur quod eam nulla res fecerit et ideo semper fuerit: quaero utrum in aliqua natura fuerit. Si enim in nulla fuit, omnino non fuit; si autem in aliqua, uitiabat eam et corrumpebat eratque illi noxia ac per hoc bono priuabat. Et ideo in mala natura uoluntas mala esse non poterat, sed in bona, mutabili tamen, cui uitium hoc posset nocere. Si enim non nocuit, non utique uitium fuit, ac per hoc nec mala uoluntas fuisse dicenda est. Por
Abbreviated transcription (Latin):
ipses cõu̾si sunt qui non sũme ẽ. Ꝙ hoc uitium
quid aliud qͣm suꝑbia nuc̃upat᷑: Intiuĩ quippe
omĩs peccati. suꝑbia. Noluer̃ gͦ ad illum custo¬
dire fortitudinẽ suam .⁊ qui magis eẽnt si ei qui
sũme ẽ adher̾ent. se illi p̃ferendo id quod minus
ẽ p̃tuler̃. Hic pͥmus defectꝰ ẽ et pͥma inopia pͥ¬
mumq uitium eiꝰ naturȩ quȩ ita creata ẽ. ut
nec sume ẽẽt & tamen ad bĩtudinẽ habendam
eo qui sũme ẽ frui posset a quo au̾sa ñ quidẽ nul¬
la. s tam̃ minus atq obhoc misera fieret: huiꝰ
porro male uoluntatis causa efficiens si querat᷑.
nichil inuenitur. Quid ẽ enĩ quod fac̃ uolunta¬
tem malam cum ipsa faciat opis malum: Ac ꝑ
ẽ. aut ht̃ aut non ht̃ aliquam uoluntatẽ. Si
ht̃ aut bonam ꝓfecto ht̃. aut malam. Sibonã.
quis ita desipiat. ut dicat qd̃ bona uoluntas fa-¬
ciat uoluntatem malã: Erit enim si ita ẽ bona

Expanded text:
ipsos conuersi sunt, qui non summe sunt; et hoc uitium ipsos conuersi sunt, qui non summe sunt; et hoc uitium quid aliud quam superbia nuncupetur? Initium quippe omnis peccati superbia. Noluerunt ergo ad illum custodire fortitudinem suam, et qui magis essent, si ei qui summe est adhaererent, se illi praeferendo id quod minus est praetulerunt. Hic primus defectus et prima inopia primumque uitium eius naturae, quae ita creata est, ut nec summe esset, et tamen ad beatitudinem habendam eo, qui summe est, frui posset, a quo auersa non quidem nulla, sed tamen minus esset adque ob hoc misera fieret. Huius porro malae uoluntatis causa efficiens si quaeratur, nihil inuenitur. Quid est enim quod facit uoluntatem malam, cum ipsa faciat opus malum? Ac per est, aut habet aut non habet aliquam uoluntatem; si habet, aut bonam profecto habet aut malam; si bonam, quis ita desipiat, ut dicat quod bona uoluntas faciat uoluntatem malam? Erit enim, si ita est, bona
Abbreviated transcription (Latin):
todiunt.⁊ quȩ semꝑ eẽ nõ acceꝑunt ꝓ usu motuq
rerum creatori longe subdunt᷑ in meliꝰ. det̾uis ue
mutant᷑. in eum diuina ꝓuidentia tendentes
exitum. quẽ ratio gub̾nande uniu̾sitatis inclu¬
dit. ita ut nec tanta corruptio qͣnta usq ad int̾itũ
naturas mutabiles mortalesq ꝑduẽ. sic faciat
nõ ẽẽ qd̾ erat. ut non iñ faciat ꝯsequent̾ qd̾ ẽẽ de¬
beat. Quȩ cum ita sint. d̾s qui sũme ẽ atq ob hoc
ab illo facta ẽ om̃is eẽntia quȩ nõ sũme ẽ. qr neq
illis equalis eẽ deb̾et quȩ d nichilo facta eẽt. neq
ullom̃ eẽ posset si ab illo facta non eẽt. nec ulloꝵ
uitioꝵ offensione uituꝑandus. s omĩũ naturaꝵ
consid̾atione laudandꝰ ẽ. ꝓm̃ causa bitudinis angło¬
rum bonoꝵ ea ũ̾issima reꝑitur. qd̾ ei adherent qͥ
sũme ẽ. Cum gͦ causa miserie maloꝵ angłoꝵ q̃rit᷑.
ea m̾ito occiurit. qd̾ ab illo qui sũme ẽ au̾si ad se

Expanded text:
quae semper esse non acceperunt, pro usu motuque rerum, quibus Creatoris lege subduntur, in melius deteriusue mutantur, in eum diuina prouidentia tendentes exitum, quem ratio gubernandae uniuersitatis includit; ita ut nec tanta corruptio, quanta usque ad interitum naturas mutabiles mortalesque perducit, sic faciat non esse quod erat, ut non inde fiat consequenter quod esse debebat. Quae cum ita sint, Deus, qui summe est adque ob hoc ab illo facta est omnis essentia, quae non summe est quia neque illi aequalis esse deberet, quae de nihilo facta ullo modo esse posset, si ab illo facta non esset — nec ullorum uitiorum offensione uituperandus et omnium naturarum consideratione laudandus est. Proinde causa beatitudinis angelorum bonorum ea uerissisumme est. Cum uero causa miseriae malorum angelorum quaeritur, ea merito occurrit, quod ab illo, qui summe est, auersi ad se
Abbreviated transcription (Latin):
minuim fuit. ñ mutabili uoluntate in tp̃re cõ¬
didit. ⁊ genus humanum ex uno multiplicaus
Quando qͥd̃ psalmus iste eum p̃misiss atꝙ dixisi
tu dñe seruab̾ nos et custodies nos a gen̾atione
hac inȩt̾num ac denĩ reꝑcussiss eos in quoꝵ stuĩ¬
ta impiaq doctrina nulla lib̾ationis ⁊ bĩtudis
aĩȩ fruatur ȩc̾nitas. continuo subieiens inceutdl
inpisꝰ ambulant. tamqͣm ei dietur. quid gꝰ tuere¬
sꝰ sentis. intelligis: Nũ quidnã existimandum
suibito dõ plaeuisse hominem fac̃e. quẽ nũqͣm
ines infinita retio et̾nitate fecisset eui nich noui
acide pot̾. inquo mutabile aliquid non ẽ: con¬
ainis respondit ad ipsum dm̃ loquens. Sed̾m
atatudinem tuam mułtiplieasti filios hominũ.
s antiant inquit homines qd̾ putant. ⁊ qd̾ eis pla¬
e opinentur et disputent. scđ̾m altitudinem
tui q̃m nullus pot̾ nosse hominĩ. multiplicasti

Expanded text:
minum fuit, non mutabili voluntate in tempore conminum fuit, non mutabili voluntate in tempore condidit, et genus humanum ex uno multiplicavit? Quandoquidem Psalmus ipse cum praemisisset atque dixisset, Tu, Domine, servabis nos, et custodies nos a generatione hac in aeternum; ac deinde repercussisset eos, in quorum stulta impiaque doctrina nulla liberationis et beatitudinis animae servatur aeternitas, continuo subjiciens, In circuitu impii ambulant: tanquam ei diceretur, Quid ergo tu credis, sentis, intelligis? numquidnam existimandum est subito. Deo placuisse hominem facere, quem nunquam antea infinita retro aeternitate fecisset, cui nihil noui accidere potest, in quo mutabile aliquid non est?\' continuo respondit ad ipsum Deum loquens: Secundum altitudinem tuam multiplicasti filios hominum. Sentiant, inquit, homines quod putant, et quod eis placet opinentur et disputent: Secundum altitudinem tuam, quam nullus potest nosse hominum, multiplicasti
Abbreviated transcription (Latin):
tuis iam non moritur. ⁊ mors ei ultͣ non dñabit᷑
&̾ nos pꝰ resiurectionẽ semꝑ cum dño erumuis. eui
mͦ dicimꝰ qd̾ sac̃ ammonet psalmꝰ. Tu añe ser¬
uabis nos et eustodies nos agen̾atione hac in ȩtnũ
Satis aut̃ istis existimo conuenire qd̾ soquit᷑. incir¬
cuitu impii ambulant. nõ quia ꝑ circłos quos
opinant᷑. eoꝵ uita ẽ recursura. s quia mͦ tał est
enuris eoꝵ uia. idest falsa doctrina. Quid aut̃
mirum ẽ si inhis circuitus eirantes nec aditũ
nec excitus inueniunt. quia genus hominũ atq.
ista nr̃a mortalitas nec quo initio cepta sit seuit
nec quo fine claudat᷑. qnõ quidẽ altitudinẽ dĩ
penetrare ñ possunt: qua cum ipse sit ęt̾ms i
sine uitio. ab aliquo tam̃ untio exorsꝰ ẽ tp̃ras
hominẽ quẽ nũqͣm antea fec̾at fec̃ in tp̃r. nõti
Quis hane ualeat altitudinẽ inuestigabilẽ inus¬
tigare.⁊ inscrutabilẽ scrutari. scđm qͣm dsꝰ
hominẽ tẽporalem ante quẽ nemo uiqͣm ho¬

Expanded text:
mors ei ultra non dominabitur et nos post resurrectionem semper cum domino erimus, cui modo dicimus quod sacer admonet psalmus: tu, domine, seruabis nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum. satis autem istis existimo conuenire quod sequitur: in circuitu impii ambulant, non quia per circulos, quos opinantur, eorum uita est recursura, sed quia modo talis est erroris eorum uia, id est falsa doctrina. Quid autem mirum est, si in his circuitibus errantes nec aditum nec exitum inueniunt, quia genus humanum atque ista nostra mortalitas nec quo initio coepta sit sciunt nec quo fine claudatur? quando quidem altitudinem dei penetrare non possunt, qua, cum ipse sit aeternus et sine initio, ab aliquo tamen initio exorsus est tempora et hominem, quem numquam antea fecerat, fecit in tempore, Quis hanc valeat altitudinem investigabilem vestigare, et inscrutabilem perscrutari, secundum quam Deus hominem temporalem, ante quem nemo unquam ho
Abbreviated transcription (Latin):
ger̾ ꝓfecto ñ dm̃ quẽ cogitare non possunt. s
semetipsos ꝓ illo cogitantes. non illum s se ipsos
nec illi s sͥ comparant. Nob̾ aut̃ fas ñ ẽ erede
alit̾ affici dm̃ cum uacat. alit̾ eum oꝑatur. qr
nec affici dicendꝰ ẽ. tanqͣm in eiꝰ natura fiat aliqͥd
quod ante non fuerit. Patitur quippe qui affi¬
citur. ⁊ inutabile ẽ omne qd̾ aliquid patit᷑. Nõ
itaq in eius uacatione cogitet᷑ ignauia. desidia.
mercia. sic̃ nec in cuiꝰ oꝑe labor. conatꝰ industria.
N ouit quiescens ag̾e.⁊ agens quiescẽ. Pot̾ ad opus
nouũ non nouũ s sempit̾num adhib̾e consiliũ.
nec penitendo qi pͥus cessaũat cepit facẽ qd̾ non
fec̾at. S ⁊ si pͥus cessauit et pteriꝰ oꝑatus ẽ. qd̾

Expanded text:
gerunt: profecto non Deum, quem cogitare non possunt, sed gerunt: profecto non Deum, quem cogitare non possunt, sed semet ipsos pro illo cogitantes, non illum, sed se ipsos, nec illi, sed sibi conparant. Nobis autem fas non est credere, aliter affici Deum cum uacat, aliter cum operatur; quia nec affici dicendus est, tamquam in eius natura fiat aliquid, quod ante non fuerit. Patitur quippe qui afficitur, et mutabile est omne quod aliquid patitur. Non itaque in eius uacatione cogitetur ignauia desidia inertia, sicut nec in eius opere labor conatus industria. Nouit quiescens agere et agens quiescere. Potest ad opus nouum non nouum, sed sempiternum adhibere consilium; nec paenitendo, quia prius cessauerat, coepit facere quod non f
Abbreviated transcription (Latin):
circuitibꝰ inferente. eadẽ temporalia repetunt᷑.
nec ignauũ ociũ p̃serti tam longe sine initio
infinita diu̾sitate uariata. ulla eius scientia
uł p̾sentia comp̃hendi. Has argum̃tationes qͥbꝰ
impii nr̃am simplicẽ pietatẽ ut cum illis incir¬
cuitu ambulemꝰ de uia recta conant᷑ au̾te. si rõ
refutare ñ poss. fides irrid̾e deb̾et. Huc accidit
q̃ inadiutorio dñi dĩ nr̃i hos uolubiles cireuitꝰ
quos opmio ꝯfingit. rõ manifesta confringit.
h inc enim maxime isti eirant. ut incircuitu falso
ambulare. qͣm u̾o et recto itin̾e malint. qd̾ m̃tẽ
diumam omĩno ummutabilẽ cuiꝰ lib infinitatiᷤ
capacẽ.⁊ innum̾a om̃ia sine cogitationis alt̾na¬
cione num̾antẽ de sua humana mutabili an
tes enim semetipsos sͥ metipsi s ñ intelligunt.
Nam qr illis quicqͥd noui faciendũ uen̾ in m̃tẽ.
nouo consilio faciunt. mutabiles quippe m̃tes.

Expanded text:
circuitibus inserente eadem temporalia repetuntur, circuitibus inserente eadem temporalia repetuntur, nec ignauum otium, praesertim tam longae sine initio infinita diuersitate uariata ulla eius scientia uel praescientia conprehendi. Has argumentationes, quibus inpii nostram simplicem pietatem, ut cum illis in circuitu ambulemus, de uia recta conantur auertere, si ratio refutare non posset, fides inridere deberet. Huc accedit, quod in adiutorio Domini Dei nostri hos uolubiles circulos, quos opinio confingit, ratio manifesta confringit. Hinc enim maxime isti errant, ut in circuitu falso ambulare quam uero et recto itinere malint, quod mentem diuinam omnino inmutabilem, cuiuslibet infinitatis capacem et innumera omnia sine cogitationis alternatione numerantem, de sua humana mutabili angtes enim semet ipsos sibimet ipsis non intellegunt. Nam quia illis quidquid noui faciendum uenit in mentem, nouo consilio faciunt mutabiles quippe mentes
Abbreviated transcription (Latin):
pͥoris sine initio uacationis. ac ꝓpt̾ea sit opi
rere. uł manente mundo mutabilit̾. qui lb
numqͣm non fuerit ⁊ sine iitio temporis st¬
tñ factus ẽ. De eiꝰ qͦ ortu et oceasu semꝑ illis
cireuitibꝰ repetito semꝑq repetendo. ne iudilis
si aliqnõ pͥmum dĩ oꝑa cepta dicant᷑ pͥore sul
sine initio uacationẽ tanqͣm incertẽ ac defidila
⁊ idõ sibi displicentem dampnasse quodãmꝰ as
ob hoc mutasse credatur. si aut̃ semꝑ quidenl
temporalia s alia atq alia ꝑbibetur oꝑatas.
ac sic aliqũo ęciam ad hominem faciendũ ql
numqͣm antea fec̾at ꝑuenisse. non seientel
qͣm putant non posse quecumq infinita com¬
prehendi. s quasi ad horam cum sibi ueniebat
in mentẽ fortuita quodam constantia uidetur
fecisse quȩ fec̃. Poiro si illi circuitus ãmitantꝰ
inquiunt. quibꝰ uł manente mundo uł ipsũ
quoq reuolutiles ortus suos et occassus eisde

Expanded text:
prioris sine initio uacationis ac propterea sit operis prioris sine initio uacationis ac propterea sit operis urrere, uel manente mundo mutabiliter, qui licet numquam non fuerit et sine initio temporis tamen factus est, uel eius quoque ortu et occasu secircuitibus repetito, semperque repetendo: ne videlicet, si aliquando primum Dei opera coepta dicantur, priorem suam sine initio vacationem tanquam inertem ac desidiosam, et ideo sibi displicentem damnasse quodammodo, atque ob hoc mutasse credatur. Si autem semper quidem temporalia, sed alia atque alia perhibetur operatus, ac sic aliquando etiam numquam antea fecerat, peruenisse, non scientia, qua putant non posse quaecumque infinita conprehendi, sed quasi ad horam, sicut ueniebat in mentem, fortuita quadam inconstantia uideatur fecisse quae fecit. Porro si illi circuitus admittantur, inquiunt, quibus uel manente mundo uel ipso quoque reuolubiles ortus suos et occasus eisdem
Abbreviated transcription (Latin):
Ecce diã retro quod fuerunt tp̃ra ȩt̾na quȩ tana
non fuerint dõ coȩt̾na. si quidem ille ante tpa
non solum erat. uerum etiam ꝓmisit uitam
ȩt̾nam qͣm manifestauit temporibꝰ suis idẽ cogi¬
is. quid aliud qͣm u̾bum siuim : hoc ẽ enĩ uti
ȩt̾na. Quomͦ aut̃ ꝓmisit cum hominibꝰ utiq
miserit qui nondum uen̾ant ante tp̃ra ȩt̾na i
quȩ in eiꝰ ȩt̾nitate atq in ipso u̾bo eius eidẽ eipi
iam p̃destinatione fixum erat. quod suo tp̃n
pͥmus ereatus cẽt ęt̾num quemqͣm fuisse homus
nec eundem ipsum nescio quibꝰ circuitibꝰ nesis
quociens reuolutum nec aliũ aliquem natur
similem. neq abhac fide me philosophoꝵ mn
argumenta det̾rent. quoꝵ accutissimũ illito
tatur. quod dicunt nulla infinita ulla scieno¬
hic lege posse comprehendi. Ae ꝑhoc ds̃ inqͥin
rerum quas fecit omniũ finitaꝵ om̃s fintas
ap̃d se rõnes ht̃. bonitas aut̃ eiꝰ numqͣm uacui
fuisse credenda ẽ. ne sit temporał eiꝰ oꝑatio eu

Expanded text:
retro quod fuerint tempora aeterna, quae tamen non fuerint Deo coaeterna, si quidem ille ante tempora aeterna non solum erat, uerum etiam promisit uitam aeternam, quam manifestauit temporibus suis, id est congruis, quid aliud quam Verbum suum? Hoc est enim uita aeterna. Quo modo autem promisit, cum hominibus utique promiserit, qui nondum erant ante tempora aeterna, nisi quia in eius aeternitate adque in ipso Verbo eius eidem coaeterno iam praedestinatione fixum erat, quod suo tempore primus creatus esset, numquam quemquam fuisse hominem; nec eundem ipsum nescio quibus circuitibus nescio quotiens reuolutum, nec alium aliquem, natura similem. Neque ab hac fide me philosophorum argumenta deterrent, quorum acutissimum illud putatur, quod dicunt nulla infinita ulla scientia posse conprehendi; ac per hoc Deus, inquiunt, rerum quas facit omnium finitarum omnes finitas aput se rationes habet; bonitas autem eius numquam uacua fuisse credenda est, ne sit temporalis eius operati
Abbreviated transcription (Latin):
creati dicendi sunt si semꝑ fuisse intelligant᷑: Ad
aut cum quibꝰ facta sunt tempora et tam̃ creatas:
Neq enim et ipsa tempora ereata ẽẽ negabimꝰ. qͣm¬
uis omĩ tp̃r tempꝰ fuisse nemo ambigat. Nam si
non omĩ tp̃r fuit tempus. erat gͦ tempꝰ qño nulliuĩ
erat tempuis: Quis hoc stultissimus diaeit: Possu
abraham. erat tempꝰ qnõ ñ erat homo. ⁊ siqͥd huiꝰ
modi. Postremo si non eum initio tp̃ris. s pꝰ aliqd
tempus factus ẽ mundus. possumꝰ drẽ erat tẽpꝰ
quo non erat mundus. At u̾o erat tempus qnõ
nullum erat tempus.tam incomienient̾ am̃s.
ac si quisqͣm dicit erat homo quõ nullus erat
homo. aut erat iste mundꝰ. qnõ non erat iste mũ¬
iste homo. Sic gͦ erat aliud tempꝰ qnõ nõ erat
hoc tempiis. recte possumus dĩe. At u̾o erat
tempus quõ non erat tempꝰ. quis uł insipien¬
tissimus cdio̾cit sic̃ gͦ dm̃s erat tempꝰ. cum idõ¬

Expanded text:
creati dicendi sunt, si semper fuisse intelleguntur? Ad creati dicendi sunt, si semper fuisse intelleguntur? Ad aut cum quibus facta sunt tempora, et tamen creatos? Neque enim et ipsa tempora creata esse negabimus, quamuis omni tempore tempus fuisse nemo ambigat. Nam si non omni tempore fuit tempus, erat ergo tempus, quando nullum erat tempus. Quis hoc stultissimus dixerit? PossuAbraham; erat tempus, quando non erat homo, et si quid huius modi; postremo si non cum initio temporis, sed post aliquod tempus factus est mundus, possumus dicere: Erat tempus, quando non erat mundus; at uero: Erat tempus, quando nullum erat tempus, tam inconuenienter dicimus, ac si quisquam dicat: Erat homo, quando nullus erat homo, aut: Erat iste mundus, quando iste non erat muniste homo; sic ergo: Erat aliud tempus, quando non erat hoc tempus, recte possumus dicere; at uero: Erat tempus, quando nullum erat tempus, quis uel insipientissimus di
Abbreviated transcription (Latin):
fuit. querit᷑ ame etiam si ante omĩa tempra facti¬
si nt. si tamen acelo cepta sunt tempora et illi iã
erant ante celum. At si tempus ñ a cęlo uer̃ et
ante cęluni fuit. non quidẽ uoris et diebꝰ et ñ¬
sibus et annis. nam iste dim̃siones temporaluĩ
spatiorum quȩ usitate ac ꝓpͥe dicunt᷑ tempora.
manifestum ẽ quod amoti sidum ceꝑint. unde
et ds eum hec institueret dix̃. ⁊ sint in signa et
tempora .⁊ in dies ⁊ annos. s in aliquo mutabili
motu. euius aliud pͥus aluit post̾ius p̾t̃it. eo q̃
simul ẽẽ non possunt. si gͦ ante celum in angłi¬
eis motibꝰ tale aliquid fuit et idõ tempus iam
fuit. atq angli ex quo facti sunt tp̃ralit̾ moue¬
antur. ętiam fic omi tempore fuerunt. qño qͥdẽ
eum illis facta sunt tempora. Quis aut̃ dieat nõ
semꝑ fuit. qd̾ omni dempore fuit. S si inhoc res¬
ti si semꝑ ille. semꝑ illi fuerunt: Quomͦ etiam

Expanded text:
fuit: quaeretur a me etiam, si ante omnia tempfuit: quaeretur a me etiam, si ante omnia tempsint; si tamen a caelo coepta sunt tempora, et illi iam erant ante caelum. At si tempus non a caelo, uerum et ante caelum fuit; non quidem in horis et diebus et mensibus et annis nam istae dimensiones temporalium spatiorum, quae usitate ac proprie dicuntur tmanifestum est quod a motu siderum coeperint; unde et Deus, cum haec institueret, dixit, Et sint in signa, et in tempora, et in dies, et in annos : sed in aliquo mutabili motu, cujus aliud prius, alisimul esse non possunt; — si ergo ante caelum in angelicis motibus tale aliquid fuit et ideo tempus iam fuit adque angeli, ex quo facti sunt, temporaliter mouebantur: etiam sic omni tempore fuerunt, quando quidem cum illis facta sunt tempora. Quis autem dicat: Non semper fuit, quod omni tempore fuit? Sed si hoc resri, si semper ille, semper illi fuerunt? Quo modo etiam
Abbreviated transcription (Latin):
urpiis aggrauat animã: et depͥmit teirena in ha¬
bitatio sensum multa cogitantẽ. E&x his gͥ quȩ in
hac t̾rena in habitatione multa cogito idõ utiq
multa quia unum quod ex illis uł p̾t̾ illa quod
forte non cogito. uerum ẽ inuenire non possum.
coct̾na ẽẽ dicamus qd̾ fides ratioq sana condẽp¬
nat. eauendum ẽ ne sit ab surdum et alienum
aluce u̾itatis mortalem quidẽ ꝑ uices tempoꝵ
semꝑ fuisse creaturam decidentẽ aliam. aliã sue¬
cedentẽ inmortalem u̾o non eẽ cepisse nisi cum
ad nr̃m seculum uentum ẽ. qnõ et angłi ereati
sunt si eos recte lux illa pͥmum facta significat
aut illud potius cęlum de quo dictum ẽ. In pͥn¬
cipio fecit ds̃ celum et t̾ram. cum tam̃ ñ fuer̃
ante qͣm fierent. ne mortales si semꝑ fuisse dieut᷑
dõ coȩt̾ni eẽ credantur. Si aut̃ dix̾o non intp̃r
ciratas cẽ angłos s ante omĩa tp̃ra et ipsos
fuisse quoꝵ ds̃ dominus eẽt qui nuimqͣm nisi dñs

Expanded text:
et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem. Ex his igitur, quae in hac terrena inhabitatione multa cogito ideo utique multa, quia unum, quod ex illis uel praeter illa. quod forte non cogito, uerum est, inuenire non possum,coaeternam esse dicamus, quod fides ratioque sana condemnat: cauendum est, ne sit absurdum et a luce ueritatis alienum mortalem quidem per uices temporum semper fuisse creaturam, decedentem aliam, aliam succedentem; inmortalem uero non esse coepisse, nisi cum ad nostrum saeculum uentum est, quando et angeli creati sunt, si eos recte lux illa primum facta significat aut illud potius caelum, de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram, cum tamen non fuerint, antequam fierent, ne inmortales, si semper fuisse dicuntur, Deo coaeterni esse credantur. Si autem dixero non in tempore creatos angelos, sed ante omnia tempora et ipsos fuisse, quorum Deus dominus esset, qui numquam nisi dominus
Abbreviated transcription (Latin):
Itaq animantia ⁊ arbusta monstra quoq quȩ
imisitata nascunt᷑. qͣmiuis int̾ se diu̾sa sint et
quedam eorum facta semel nairentur. tam̃ scl̃m
id qd̃ gen̾alit̾ miracula ⁊ monstra. sunt. utiq et
fuer et erunt. nec recens ⁊ nouũ ẽ ut monstrũ sub
sole nascatur. qͣmuis hȩc u̾ba quidã sic intellex̾unt
tanqͣm in p̃destinatione dĩ iam facta fuisse omnia
sapiens ille uoluiss intelligi. ⁊ idõ ncħ recens ẽ
sub sole. Absit aut̃ a recta fide. ut his salomoni
u̾b̾ illos cireuitus significatos ẽẽ credamꝰ. quibͥ
illi putant sic eadẽ tempoꝵ tẽporaluĩq ter̃ uolu¬
mina repeti. ut u̾bi gr̾a sic̃ isto scło plato philo¬
sophus in urbe atheniensi ⁊ in ea scola quȩ acha¬
demica dicta ẽ. discipłos docuit. ita ꝑunum̾abilia
retͦ scła multũ quidẽ ꝓlixis int̾uallis s tam̃ certiꝰ.
⁊ d ẽ plato et eadem eiuitas.⁊ eadẽ scola idẽq d̃is¬

Expanded text:
ita quaeque animantia uel arbusta. Monstra quoque ipsa, quae ita quaeque animantia uel arbusta. Monstra quoque ipsa, quae inusitata nascuntur, quamuis inter se diuersa sint et quaedam eorum semel facta narrentur, tamen secundum id, quod generaliter miracula et monstra sunt, utique et fuerunt et erunt. nec recens et nouum est, ut monstrum sub sole nascatur. Quamuis haec uerba quidam sic intellexerint, tamquam in praedestinatione Dei iam facta fuisse omnia sapiens ille uoluisset intellegi, et ideo nihil recens esse sub sole. Absit autem a recta fide, ut his Salomonis uerbis illos circuitus significatos esse credamus, quibus illi putant sic eadem temporum temporaliumque rerum uolumina repeti, ut uerbi gratia, sicut isto saeculo Plato philosophus in urbe Atheniensi et in ea schola, quae Academia dicta est, discipulos docuit, ita per innumerabilia retro saecula multum quidem prolixis interuallis. sed tamen certis, et idem Plato et eadem ciuitas et eadem schola idemque dis
Abbreviated transcription (Latin):
dum aĩa uenturam miseriã aut imꝑitissime in
u̾itate nesc̃. aut infelicissime in bĩtudine ꝑtime¬
seit : Uł si ad miserias nũqͣm ult̾iꝰ reditura exhiᷤ
ad bĩtudinem ꝑgit. fit gͦ aliquid noui in tẽpore.
quod finem ñ habet temporis. Cur non gͦ et mũ¬
dus. cur non ⁊ homo factꝰ in mundo. ut illi nescio
qui falsi cireuitꝰ a falsis sapientibꝰ fallacibꝰq cõ¬
ꝑti. in doctrina sana tramite recti itin̾is euitent᷑:
Nam quidam ⁊ illud qd̾ legit᷑ in libio salomonis
qui uocatur eccłiastes quid ẽ qd̾ factũ ẽ. ipsum¬
ecce hoc nouũ ẽ. iam fuit inscłis quȩ fuer̃ añ noꝰ
ꝓpt̾ hos cireuitꝰ in eadẽ redeuntes⁊⁊ in eadẽ cuncta
reuocantes. dictum intelligi uolunt. qd̾ ille aut
tibꝰ. de torrentium lapsibꝰ aut certe de omĩũ rerũ
gen̾ibꝰ quȩ oriuntur atq occidunt. fuerunt enĩ¬
homines añ nos. sunt ⁊ nob̾cum. erunt et pꝰ nos.

Expanded text:
dum anima uenturam miseriam aut inperitissime in dum anima uenturam miseriam aut inperitissime in ueritate nescit aut infelicissime in beatitudine pertimescit? At si ad miserias numquam ulterius reditura ex his ad beatitudinem pergit: fit ergo aliquid noui in tempore, quod finem non habet temporis. Quur non ergo et mundus? quur non et homo factus in mundo? ut illi nescio qui falsi circuitus a falsis sapientibus fallacibusque conperti in doctrina sana tramite recti itineris euitentur. Nam quidam et illud, quod legitur in libro Salomonis, qui uocatur eccecce hoc nouum est: iam fuit in saeculis quae fuerunt ante nos, propter hos circuitus in eadem redeuntes et in eadem cuncta reuocantes dictum intellegi uolunt; quod ille aut tibus, de torrentium lapsibus, aut certe de omnium rerum generibus, quae oriuntur atqhomines ante nos, sunt et nobiscum, erunt et post nos:
Abbreviated transcription (Latin):
re eur ante non sit factus. ⁊ qnocumq antea fac¬
tus eẽt non inres tunc alias et alias nunc. uł
etiam postea ista de initio rerum tẽporaliũ cõ¬
trou̾sia reꝑiret. hanc se philosophi mundi hꝰ
non alit̾ putauerunt posse uł deb̾e dissoluere.
nisi ut curuitus tẽpoꝵ induc̾e̾nt. quibꝰ eadẽ
semꝑ fuisse renouata atq repetita in rer̃ nat᷑a
atq ita deinceps fore sine cessatione ad seuerarẽt
uolumina uenientium et p̾t̾euntiũ scłoꝵ. siue
in multo ꝑmanente isti cireuitꝰ fierent. siue cer¬
tis int̾uallis oriens ⁊ occidens mundus eadẽ semꝑ
quasi noua quȩ transacta et uentura sunt exhi¬
beret. Aquo ludibrio ꝓrsus quis immortalẽ aĩã
etiam cum sapientiã ꝑcep̃ lib̾are non possit. eun¬
tem sine cessatione ad falsam bĩtudinẽ. ⁊ ad uerã
miseriam sine cessatione redeuntẽ. Quomͦ enĩ
uera bĩtudo ẽ. de cuius nusqͣm ȩt̾nitate ꝯfidit᷑.

Expanded text:
re cur non ante sit factus; et quandocumque antea facre cur non ante sit factus; et quandocumque antea factus esset, non uires tunc alias et alias nunc uel etiam postea ista de initio rerum temporalium controuersia reperiret. Hanc autem se philosophi mundi huius non aliter putauerunt posse uel debere dissoluere nisi ut circuitus temporum inducerent, quibus eadem semper fuisse nouata atque repetita in rerum natura atque ita deinceps fore sine cessatione asseuerarent uolumina uenientium et praetereuntium saeculorum, siue in mundo permanente isti circuitus fierent siue certis interuallis oriens et occidens mundus eadem semper quasi noua, quae transacta et uentura sunt, exhiberet. a quo ludibrio prorsus immortalem animam, etiam cum sapientiam perceperit, liberare non possunt euntem sine cessatione ad falsam beatitudinem et ad ueram miseriam sine cessatione redeuntem. quomodo enim uera beatitudo est, de cuius numquam aeternitate confiditur,
Abbreviated transcription (Latin):
singillatĩ minuta mom̃ta uł o̾rarũ aut dierũ
aut m̃sium aut annoꝵ etiam qͣntitates. s tam
magna spatia qͣnta illa sũma comp̃hendit annoꝵ.
quȩ iam dici quibꝰ lib computatoribꝰ ñ pot̾. quȩ
tam̃ moñitoꝵ minutatĩ detractione consumit᷑.
et detrabant᷑ ħ tanta spatia non semel atq it̾ii
sepiꝰq sed semꝑ. quid fit. quid agitur. qũo nũqͣm
ad initium qd̾ omnino nullũ ẽ ꝑuenitur: Qua
ꝓpt̾ quod nos modo querimis. pꝰ quinq milia
⁊ qd̾ exeuirit annoꝵ possunt et postĩ etiam
pꝰ annoꝵ sexcenties milies eadẽ curiositate re¬
quirere. si in tantum ħ mortalitas hominũ
exoriendo et occũbendo et imꝑita ꝑseu̾are infir¬
mitas potuerit.⁊ qui fuerunt ante nos ipsis
recentibꝰ hominis creati t̾poribꝰ istam mou̾e quȩ¬
stionem. Ipse deniq pͥmus homo uł pꝰ pridie
uł eodem die postea qͣm factus ẽ potuit inqͥre¬

Expanded text:
singillatim minuta momenta, vel horarum aut dierum singillatim minuta momenta, vel horarum aut dierum aut mensium aut annorum etiam quantitates; sed tam magna spatia, quanta illa summa comprehendit annorum, quae jam dici a quibuslibet computatoribus non potest, quae tamen momentorum minutatim detractione consumitur; et detrahantur haec tanta spatia, non semel atque iterum saepiusque, sed semper: quid fit, quid agitur, quando nunquam ad initium, quod omnino nullum est, pervenitur? Quapter quod nos modo quaerimus post quinque milia et quod excurrit annorum, possent et posteri etiam post annorum sescenties milies eadem curiositate requirere, si in tantum haec mortalitas hominum exoriendo et obcubando et imperita perseueraret infirmitas. potuerunt et qui fuerunt ante nos ipsis recentibus hominis creati temporibus istam mouere quaestionem. ipse denique primus homo uel postridie uel eodem die, posteaquam factus est, potuit inquire
Abbreviated transcription (Latin):
libet magna ⁊ inesfabił num̾ositas tempoꝵ quę
tam̃ fine conclusa certi spatii t̾iniuat᷑. nec tñ saltẽ
tanta uidi debeat. quanta si humoris breuissimã
gutã unu̾so mari etiam qͣntum oceanis eireũ¬
ffint comparemꝰ. quĩ istoꝵ duoꝵ unũ quidẽ ꝑe¬
axigniĩ ẽ. alt̾um comparabilit̾ magnum. s utrũ
q finitum. Illo̾ u̾o temporis spatuĩ qd̃ ab aliquo
initio ꝓgredit᷑ et aliqͦ t̾mino cohercet᷑. magnitu¬
dine quantac̃q tendat᷑ comparatũ illi qd̾ initiuĩ
lo deputandũ ẽ. hinc enĩ si afine uł breuissima
singillatĩ monĩta detͣhunt᷑. de crescente num̃o
lie tã ingenti uocabulũ nõ ĩuemiet retrorsũ re¬
deundo. tanqͣm si hominis dies ab illo inquo nẽ
uniũ usq ad illum in quo natꝰ ẽ detͣhas qũoq
ad initiũ illa detractio ꝑducet᷑.Si aut̃ detrahat᷑
retiorsus in spatio qd̾ anullo cep̃ exordio. ñ dico

Expanded text:
libet magna et ineffabilis numerositas temporum, quae libet magna et ineffabilis numerositas temporum, quae tamen fine conclusa certi spatii terminatur, nec saltem tanta uideri debeat, quanta si umoris breuissimam guttam uniuerso mari, etiam quantum oceanus circumfluit, conparemus; quoniam istorum duorum unum quidem perexiguum est, alterum incomparabique finitum; illud vero temporis spatium, quod ab initio aliquo progreditur et aliquo termino coercetur, magnitudine quantacumque tendatur, comparatum illi quod initium lo deputandum est. Hinc enim si a fine vel brevissima singillatim momenta detrahantur, decrescente numero, licet tam ingenti, ut vocabulum non inveniat retrorsum redeundo; tanquam si hominis dies ab illo in quo nunc vivit, usque ad illum in quo natus est, detrahas: quandoque ad initium illa detractio perducetur. Si autem detrahantur retrorsus in spatio, quod a nullo coepit exordio, non dico
Abbreviated transcription (Latin):
de pͥma hominis conditione respondim. ꝓpt̾ eos
qui simłt mouent᷑ cur homo ꝑmnum̃abilia
atq infinita retro tp̃ra ereatus non sit. tanqͣm
seio sit conditus. ut minus qͣm sex milia sint
annoꝵ ex quo eẽ cȩpisse in sacͥs litt̾is inuenit᷑. Si
enim brentas eos offendit tp̃ris qd̾ tam pauei
eis uident᷑ anni. ex quo institutꝰ homo in nr̃is
auctoritatibꝰ legitur. consid̾ent nicħ eẽ diuturnuĩ
in quo ẽ aliquid extremũ. ⁊ omĩa scłoꝵ spatia de¬
finita si ęt̾nitati int̾minate comparent᷑. ñ exigua
estimanda sunt s nulla. Ae ꝑhoc si non quinq
uł sex ueꝵ ȩtiam sexaginta milia. siue sexcenta
aut sexagies aut sexcencies milies dr̃ent᷑ annoꝵ.¬
aut itidẽ ꝑ totidẽ tocies multiplicaret᷑. hȩc sũ¬
ma ubi iam nullum num̃i nom̃ hremꝰ . ex quo
ds hominẽ fec̃. similit̾ queri posset cur ante non
fec̃it. Dĩ quippe ab hominis ereatione cessatio re¬
trsus ȩt̾na sine intio tanta ẽ. ut si ei conferat᷑ qͣm¬

Expanded text:
de prima hominis conditione responderim, propter eos qui similiter moventur, cur homo per innumerabilia atque infinita retro tempora creatus non sit, tamque sero sit conditus, ut minus quam sex millia sint annorum, ex quo esse coepisse in sacris Litteris invenitur. Si enim brevitas eos offendit temporis, quod tam pauci eis videntur anni ex quo institutus homo in nostris auctoritatibus legitur; considerent nihil esse diuturnum, in quo est aliquid extremum, et omnia saeculorum spatia definita, si aeternitati interminatae comparentur, non exigua existimanda esse, sed nulla. Ac per hoc, si non quinque vel sex, verum etiam sexaginta millia, sive sexcenta, aut sexagies, aut sexcenties, aut sexcentaut itidem per totidem totiens multiplicaretur haec summa, ubi iam nullum numeri nomen haberemus, ex quo Deus hominem fecit: similiter quaeri posset, quur ante non fecerit. Dei quippe ab hominis creatione cessatio retrorsus aeterna sine initio tanta est, ut, si ei conferatur quam
Abbreviated transcription (Latin):
annos habuisse. ut quat̾nis m̃sibꝰ finrẽt᷑. Uñ an¬
nns plemor et uerior qualis nunc ⁊ nob̾ ⁊ ilł ẽ.¬
nes eoꝵ annos complebat antiquos. S ne sic qͥdẽ
ut cdixei greca egiptiȩ num̾o annoꝵ concordat his¬
toria. ⁊ ido grece potius fides habenda ẽ. quia u̾i¬
tatem non excedit annoꝵ. qui litt̾is nr̃is quȩ u̾e
saere funt continent᷑. Poiro si hȩc ȩpła alexandri
quȩ maxime in notuit. multum ab orruit in spa¬
tuis tempoꝵ aꝓbabili fide reꝵ. qͣnto minus credẽ¬
dum ẽ illis litt̾is quas plenas fabulosis ułut
antiquitatibꝰ ꝓferre noluerunt contra auctori

Expanded text:
annos habuisse, ut quaternis mensibus finirentur; unde anannos habuisse, ut quaternis mensibus finirentur; unde annus plenior et uerior, qualis nunc et nobis ees eorum annos complectebatur antiquos. Sed ne sic quidem, ut dixi, Graeca Aegyptiae numero temporum concordat historia, Et ideo Graecae potius fides habenda est: quia veritatem non excedit annorum, qui Litteris nostris, quae vere sacrae sunt. continentur. Porro si haec epistula Alexandri, quae maxime innotuit, multum abhorret in spatiis temporum a probabili fide rerum: quanto minus credendum est illis litteris, quas. plenas fabulosis uelut antiquitatibus proferre uoluerint contra auctori
Abbreviated transcription (Latin):
tione hominis ñdum completa annoꝵ sex milbi
computemꝰ. Uñ ne multa disputẽ. quẽad moꝰ
illarum litt̾arũ in quibꝰ longe plura atnoꝵ rob
referunt᷑ uanitas refellatur. ⁊ nulla in iłł rei hul
ydonea reꝑiat᷑ auctoritas. illa ȩpła alexandri ma¬
gni adolimpiadẽ matrẽ suam. quȩ scͥpsit narrato¬
nem cuiꝰdã egiptii sac̾dotis insinuans. qͣm ꝓtulł
ex litt̾is quȩ sacre apud illos hab̾ent᷑. continet etis
regna quȩ greca quoq noũ historia quibꝰ regnũ
assirioꝵ in eadẽ ȩpła alexandri quinq milia ex¬
cedit annoꝵ. in greca u̾o historia mille ⁊ treceñ
imꝑium usq ad ipsum alexandrũ eui loquebi
plusqͣm octo annoꝵ milia ille constitint. eũ aꝰ
grecos macedonum usq ad mortem alexandri. eccc.
tur. Longe itaq nimeri annoꝵ illis egiptiis s̃
minores. nec se eis etiam sicut tantũ comprtarẽ¬
tur eqͣrent. Phabent᷑ enĩ egiptii quondã tã breueᷤᷤ

Expanded text:
tione hominis nondum completa annorum sex millia tione hominis nondum completa annorum sex millia computemus. Unde, ne multa disputem quemadmodum illarum litterarum, in quibus longe plura annorum millia referuntur, vanitas refellatur, et nulla in illis rei hujus idonea reperiatur auctoritas; illa epistola Alexandri Magni ad Olympiadem matrem suam, quam scripsit narrationem cujusdam Aegyptii sacerdotis insinuans, quam protulit ex litteris quae sacrae apud illos haberentur, continentem regna, quae Graeca quoque nouit historia; in quibus regnum Assyriorum in eadem epistula Alexandri quinque milia excedit annorum; in Graeca uero historia mille ferme et timperium usque ad ipsum Alexandrum, cui loquebatur, plus quam octo annorum milia ille constituit, cum aput Graecos Macedonum usque ad mortem Alexandri quadrinonputentur. Longe itaque hi numeri annorum illis Aegyptiis sunt minores. nec eis, etiamsi ter tantum conputarentur, aequarent. Perhibentur enim Aegyptii quondam tam breues
Abbreviated transcription (Latin):
fuit humanũ genus qdãmͦ uerũ eoꝵ loqͥt᷑ histo¬
ria nairans qui fuerint quaꝵq reꝵ inuentores.
qui pͥmi lib̾aliũ discrplinaꝵ aliũq arciũ insti¬
tutores a quibꝰ pͥmum illa uł illa regio parsq¬
t̾rarum illa atq illa insula incoli cȩꝑit respon¬
dent adiluuiis ⁊ conflagrationibꝰ ꝑ certa int̾ual¬
la tempoꝵ non quidẽ omĩa s pluruma t̾raꝵ ita
uastari. ut redigant᷑ homines ad exignã pauerta¬
tem ex quoꝵ ꝓieme rursũ multitudo pͥstina re¬
paretur ac sic itidẽ reꝑiri ⁊ institui quasi pͥma.
ut restituant᷑ potius quȩ fuerant in illis nimiis
uastationibꝰ int̾rupta ⁊ extincta. Cet̾ũ hominẽ
nisi ex homine existe̾ omĩno ñ posse. Dieunt aut̃
qd̾ putant: non qd̾ sciunt. Fallunt eos etiam q̃di
iñdacissime littę. quas ꝑhibent ĩ ystoria tp̃oꝵ multa
annoꝵ milia contin̾e. eum ex litt̾is saeͥs ab instias¬

Expanded text:
fuit humanum genus, quonam modo uerum eorum loquatur histofuit humanum genus, quonam modo uerum eorum loquatur historia narrans qui fuerint quarumque rerum inuentores, qui primi liberalium disciplinarum aliarumque artium institutores. uel a quibus primum illa uterrarum, illa atque illa insula incoli coeperit: respondent, diluviis et conflagrationibus per certa intervalla temporum non quidem omnia, sed plurima terrarum ita vastari, ut redigantur homines ad exiguam paucitatem, ex quorum progenie rursus multitudo pristina reparetur, ac sic identidem reparari et institui quasi prima, cum restituantur potius quae fuerant illis nimiis vastationibus interrupta et exstincta; caeterum hominem nisi ex homine existere omnino non posse. Dicunt autem quod putant, non quod sciunt. 2. Fallunt eos etiam quaedam mendacissimae litterae, quas perhibent in historia temporum multa annorum millia continere: cum ex Litteris sacris ab institu
Abbreviated transcription (Latin):
tas dĩ. eademq uiuũ sacͥficium eiꝰ. uiuũq tem¬
plũ eiꝰ. Cinꝰ pars que comungenda ĩ mortalibꝰ
angłis. ex mortalibꝰ hominibꝰ congregat᷑. ⁊ nẽ
mortalit̾ ꝑ egͥnatur in t̾ris. uł in eis qui morte
obierunt secretis ammaꝵ receptacłis sedibꝰq
requiescit. eodẽ dõ creante quẽ ad modũ exorta
sit. sic̃ de angłis dictum ẽ. iam uidõ ẽẽ dicenduĩ
Ex uno quippe homine que pͥmum ds condidit ge¬
nus humanum sumpsit exordium. seđd̾m sc̃ẽ seq¬
turȩ fidẽ. quȩ mirabile̾ auctoritatẽ ñ inm̾ito ht
in orbe t̾rarum atq in omnibꝰ gentibꝰ quas sͥ eẽ ep¬
gͥ comecturas huminum nescientium quid loqsꝰ
de nat᷑a uł institutione gen̾is humani. Alii nu
sic̃ de ipso mundo credid̾unt semꝑ fuisse homu
opinantur. uñ ait apuleus cũ ħ aĩantiũ genus
descb̾et singillati mortales cuncti. tam̃ uniu̾so
gen̾e ꝑpetui. & cum illis dictum fuerit si semꝑ

Expanded text:
Dei, eademque vivum sacrificium ejus vivumque templum ejus. Cujus pars quae conjungenda immortalibus Angelis ex mortalibus hominibus congregatur, et nunc mortaliter peregrinatur in terris, vel in eis qui morte obierunt, secretis animarum receptaculis sedibusque requiescit, eodem Deo creante, quemadmodum exorta sit, sicut de Angelis dictum est, jam video esse dicendum. Ex uno quippe homine, quem primum Deus condidit, genus humanum sumpsit exordium, secundum sanctae Scripturae fidem, quae mirabilem auctoritatem non immerito habet in orbe terrarumigitur coniecturas hominum nescientium quid loquantur de natura uel institutione generis humani. Alii namque, sicut de ipso mundo crediderunt, semper fuisse homines opinantur. Unde et ait Apuleius, cum hoc animantium genus describeret: \'Singillatim mortales, cuncti tamen uniuerso genere perpetui.\' Et cum illis dictum fuerit, si semper
Abbreviated transcription (Latin):
dedit ẽẽ amplius aliis minꝰ atq ita naturas cẽnen¬
rum gͣdibꝰ ordinauit. Sic̃ enĩ ab eo quod ẽ saꝑe
uocatur sapientia. sic ⁊ ab eo qd̾ ẽ eẽ uocat᷑ eẽntia.
nouo quidẽ nũe quo usi uet̾es ñ sunt latini ser¬
monis auctores. s iam nr̃is temporibꝰ usitato. ne

Expanded text:
dedit esse amplius, aliis minus, adque ita naturas essendedit esse amplius, aliis minus, adque ita naturas essentiarum gradibus ordinauit sicut enim ab eo, quod est sapere, uocatur sapientia, sic ab eo, quod est esse, uocatur essentia, nouo quidem nomine, quo usi ueteres non sunt Latini sermonis auctores, sed iam nostris temporibus usitato, ne
Abbreviated transcription (Latin):
magna sit laus adherere dõ ut ei uiuat. iñ sa¬
piat. illo gaudeat. tantoq bono sine morte. sine
enore. sine molestia ꝑfruat᷑. quis digne cogitare
possit aut ȩloqui: Qua ꝓpt̾ etiam uitio maloꝵ
angłoꝵ quo non adherent dõ. qm̃ ome uitium
nate nocet. satis manifestat᷑ dm̃ tã bonã eoꝵ creaᷤᷤ¬
se naturã. cui narxii sit ñ e cũ dõ. hȩc dicta sint.¬
ne quisqͣm cum de angłis apostaticis loquitur
existimet eos uł alios uł ex alio pͥncipio hab̾e po¬
tuisse nat᷑am. nec eoꝵ naturȩ auctorẽ dm̃. euius
erroris impietate tanto quisq carebit ex pediciꝰ¬
et faciliꝰ. quanto ꝑspicaciꝰ intellige̾ potu̾it. quod
ꝑ angłm ds dixẽ. quo moysen mittebat ad filios
isrł. ego sum qui sum. Cũ enĩ ds̃ sũma ẽẽntia si
ħ ẽ sũme sit. idõ immutabił sit. rebꝰ quas exe nb¬
lo creauit ẽẽ dedit. s non sũme ẽẽ sic̃ ipse ẽ.⁊ alis

Expanded text:
magna sit laus adhaerere Deo, ut ei uiuat, inde samagna sit laus adhaerere Deo, ut ei uiuat, inde sapiat, illo gaudeat tantoque bono sine morte sine errore sine molestia perfruatur, quis digne cogitare possit aut eloqui? Quapropter etiam uitio malorum angelorum, quo non adhaerent Deo, quoniam omne uitium naturae nocet, satis manifestatur Deum tam bonam eorum creasse naturam, cui noxium sit non esse cum Deo. Cne quisquam, cum de angelis apostaticis loquimur, existimet eos aliam velut ex alio principio habere potuisse naturam, nec eorum naturae auctorem Deum. Cujus erroris impietate tanto quisqet facilius, quanto perspicacius intellegere potuerit, quod per angelum Deus dixit, quando Moysen mittebat ad filios Israel: Ego sum, qui sum. Cum enim Deus summa essentia sit, hoc est summe sit, et ideo inmutabilis sit: rebus, quas ex nihilo creauit, esse dedit, Sed non summe esse, sicut est ipse; et aliis
Abbreviated transcription (Latin):
natura p̾stantior oẽ muisera qͣm illa quȩ rõnis uł
sensus ẽ exꝑs. ⁊ idõ in eã non cadet miseria. Qd̾
cum ita sit. huius nature quȩ uitanta excellen¬
cia creata ẽ ut licet sit ipsa mutabilis inherendo
tam̃ incõmutabili bono .i. sũmo bono bĩtitudinẽ
osequatur. nec exxpleat indulgentiã suam nͥ utiq
bã sit. eiq explende ñ sufficiat nisi ds̃. ꝓfecto
ñ illi adherere uicium ẽ. Omne aut̃ uitiũ nat᷑e
nocet. ac ꝑhoc contra nat᷑a ẽ. Ab illa gͥ quȩ adhe¬
ret dõ non natura differt ista s uitio. quo tam̃
etiam uitio ualde magna multũq laudabilis
ostendit᷑ ipsa natura. Cuiꝰ enĩ recte uituꝑatur
uitium. ꝓculdubio nat᷑a laudat᷑. Nam recta uicii
dit᷑ qd̾ ad nat᷑am ocłoꝵ ꝑtinet uisꝰ. ⁊ cum uitiũ
aurium surditas. ad eaꝵ naturã ꝑtinere demõ¬
stratur auditꝰ ita cum uitium creature dr angłi
eiꝰ naturȩ ut dõ adhereat conuenire. Quã pono

Expanded text:
stantior etiam misera, quam illa quae rationis uel sensus est expers, et ideo in eam non cadit miseria. Quod cum ita sit, huic naturae, quae in tanta excellentia creata est, ut, licet sit ipsa mutabilis, inhaerendo tamen incommutabili bono, id est summo Deo, beatitudinem consequatur, nec expleat indigentiam suam nisi utique beata sit, eique explendae non sufficiat nisi Deus, profecto non illi adhaerere uitium est. Omne autem uitium naturae nocet ac per hoc contra naturam est. Ab illa igitur, quae adhaeret Deo, non natura differt ista, sed uitio; quo tamen etiam uitio ualde magna multumque laudabilis ostenditur ipsa natura. Cuius enim recte uituperatur uitium, procul dubio natura laudatur. Nam recta uitii ditur, quod ad naturam oculorum pertinet uisus; et cum uitium aurium dicitur surditas, ad earum naturam pertinere demonstratur auditus: ita, cum uitium creaturae angelicaeius naturae ut Deo adhaereat conuenire. Quam porro
Abbreviated transcription (Latin):
cirea istoꝵ miseriȩ causa ex contͣrio ẽ intelligenda.
qd̾ ẽ ñ adherere dõ. Quã obrẽ si cũ queritur quare
illi bĩ sint recte respondet᷑ quia dõ adherent. ⁊ cũ
querit᷑ cur isti sinit miseri. recte respondet᷑ quia

Expanded text:
ocirca istorum miseriae causa ex contrario est intellegenda, ocirca istorum miseriae causa ex contrario est intellegenda, quod est non adhaerere Deo. Quam ob rem si, cum quaeritur, quare illi beati sint, recte respondetur: Quia Deo adhaerent; et cum quaeritur, quur isti sint miseri, recte respondetur: Quia
Abbreviated transcription (Latin):
de institutione
hominis dicam ai
duarum ciuitatũ
qͣntum ad rationa¬
lium mortalium
genus attinet ap¬
paret exortus. sic̃
suꝑiore libro appa¬
russe in angłis iam uidet᷑. pͥus mͥ quedam de ipsis
scił angłoꝵ totidẽq hominum. s due potiꝰ ciuitateᷤᷤ
ħ ẽ societates m̾ito eẽ dicantur. una in bonis alt̾a
Angi̾oꝵ bonoꝵ ⁊ maloꝵ int̾ se contͣrios appetitꝰ. ñ
nat᷑is pͥncipiisq diu̾sis cũ ds̃ omii substantiaꝵ
bonus auctor ⁊ conditor utrosq creau̾it s uolunta¬
tibꝰ ⁊ cupiditatibꝰ extitisse dubitare fas ñ ẽ. dũ alii
constant᷑ in cõmuni omibꝰ bono qd̾ ipse ilł ds̃ ẽ.
atq in eiꝰ et̾nitate u̾itate caritate ꝑsistunt. alii sua
potiꝰ potestate delectati. ułut bonum suũ sibi ip̃i
tate uanitatis astuciam ꝓcertissima u̾itate studia
partiũ. ꝓ indundua caritate suꝑbi fallaces ĩnuroi
effecti s̃. Bĩtudinis gͥ illoꝵ causa ẽ adherere dõ. qͦ¬

Expanded text:
de institutione hominis dicam, ubi duarum civitatum, quantum ad rationalium mortalium genus attinet, apparebit exortus, sicut superiore libro apparuisse in Angelis jam videtur; prius mihi quaedam de ipsis scilicet Angelorum totidemque hominum, sed duae potius civitates, hoc est societates, merito esse dicantur; una in bonis, altera Angelorum bonorum et malorum inter se contrarios appetitus non naturis principiisque diversis, cum Deus omnium substantiarum bonus auctor et conditor utrosque creaverit, sed voluntatibus et cupiditatibus exstitisse, dubitare fas non est; dum alii constanter in communi omnibus bono, quod ipse illis Deus est, adque in eius aeternitate ueritate caritate persistunt; alii sua potestate potius delectati, uelut bonum suum sibi ipsi tate, uanitatis astutiam pro certissima ueritate. studia partium pro indiuidua caritate superbi fallaces inuidi effecti sunt. Beatitudinis igitur illorum causa est adhaerere Deo; qu
Abbreviated transcription (Latin):
istum ñ existimant sempit̾num siue nõ eũ sed
ẽ fateant᷑ hominũ genus pͥtis sine hominibꝰ gig¬
nentibꝰ extitisse. Hleq enĩ ut allumonibꝰ incẽ¬
disq t̾rarum quȩ illi ñ putant toto ꝓrsus con¬
ting̾e.⁊ idõ paucos homines ex quibꝰ multitudo
pͥstina reparet᷑ semꝑ reman̾e contendunt. ita et
h possunt putare qd̾ aliquid hominũ ꝑeunte
mundo reliqͣt᷑ in mundo. S sic̃ ipsum mundũ
ex mat̾ia sua renasci existimant. ita uullo ex
elem̃tis eiꝰ genus humanũ. ac dem̃ apparentibꝰ
ꝓgeniẽ pullulare mortalium sic̃ alioꝵ aĩaliũ.

Expanded text:
istum non existimant sempiternum, sive non eum solum, sed est fateantur hominum genus prius sine hominibus gignentibus extitisse. Neque enim ut alluvionibus incendiisque terrarum, quas illi non putant toto prorsus orbe contingere, et ideo paucos homines ex quibus multitudo pristina reparetur, semper remanere contendunt, ita et hi possunt putare, quod aliqui hominum pereunte mundo relinquantur in mundo: sed sicut ipsum mundum ex materia sua renasci existimant, ita in illo ex elementis ejus genus humanum, ac deinde a parentibus progeniem pullulare mortalium, sicut aliorum animalium.
Abbreviated transcription (Latin):
ticule quȩ nos offendunt satis apte decent̾q ꝯue¬
munt. sentire ñ possumꝰ. Uñ nob̃ in quibꝰ eã ꝯtẽpla¬
riminus ydonei sumus. rectissune credenda p̃cipit᷑
ꝓuidentia conditoris. ne tanti artificis opus in
aliquo rep̾hendere uanitate humane tem̾itatis
audeamus. Quãq̃m ⁊ uicia rerum t̾renaꝵ non uo¬
luntaria neq penalia. naturas ipsas quaꝵ nulla
om̃ino ẽ cuiꝰ nonsit auctor ⁊ conditor ds̃ si prudẽt
aitendimꝰ eadem r̃one com̃dant. q in eis hoc nob̾
ꝑ uiciũ tolli displicet. qd̾ in nat᷑a placet. nisi qr
funt noxie nõ eas cosid̾antibꝰ s utilitatẽ suam.
sic̃ illa amalia quoꝵ abundantia egiptioꝵ suꝑ

Expanded text:
ticulae, quae nos offendunt, satis apte decenterque conueticulae, quae nos offendunt, satis apte decenterque conueniunt, sentire non possumus. Unde nobis, in quibus eam contemplari minus idonei sumus, rectissime credenda praecipitur prouidentia Conditoris, ne tanti artificis opus in aliquo reprehendere uanitate humanae temeritatis audeamus. Quamquam et uitia rerum terrenarum non uoluntaria neque poenalia naturas ipsas, quarum nulla omnino est, cuius non sit auctor et conditor Deus, si prudenter adtendamus, eadem ratione commendant, quia et in eis hoc nobis per uitium tolli displicet, quod in natura placet; nisi quifiunt noxiae. non eas considerantibus, sed utilitatem suam, sicut illa animalia, quorum abundantia Aegyptiorum