comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
raret qͦd eos nichil mnos intrans pollueret¬
qͥa quȩ de ore imprudent̾ ꝓcedunt ea sola
st̃ quȩ polluant homine. Hȩc uerba tua
quȩ mala exore ꝓcedunt. cur & discipłos xp̃i
ñ ea sola polluerent. ut ñ eos tanquã ab ĩmun¬
dis carnib ess&e necesse ꝓhib̾i: Añ scłares ho-¬
mines ñ polluunt᷑ iis quȩ inos intrant . s
iis quȩ exore exeunt: Ergo mundiores st̃
aduersꝰ ĩmundiciã quã scĩ.si scõs & ea quȩ
intrant &̧ ea quȩ exeunt posst̃ inquinare.
Uellẽ aut̃ mͥ ista dicerent: qͥd manducabat
& bibebat xp̃c̃. qͥ incõparatione ioħis ñ man-¬
ducantis neq bibentis se dix̃ manducantẽ
& bibentẽ. Cũ enĩ arguer& puersitatẽ
hominũ utrobiq calũnas inqͥrentiũ: ue¬
nit inqͥt ioħs ñ manducans neq bibens . &.

Expanded text:
raret, quod eos nihil inraret, quod eos nihil inquia quae de ore impudenter procedunt, ea sola sunt quae polluant hominem. Haec verba tua quae mala ex ore procedunt; cur et discipulos Christi non ea sola polluerunt, ut non eos tanquam ab immundis carnibus esset necesse prohiberi? An saeculares homines non polluuntur his quae in os intrant, sed his quae ex ore exeunt? Ergo munitiores sunt adversus immunditiam quam sancti, si sanctos et ea quae intrant, et ea quae exeunt possunt inquinare. Vellem autem isti mihi dicerent, quid manducabat et bibebat Christus, qui in comparatione Joannis non manducantis neque bibentis, se dixit manducantem et bibentem? Cum enim argueret perversitatem hominum, utrobique calumnias inquirentium, Ven
Abbreviated transcription (Latin):
luone hoc magis ꝑtineat ut nulla discer¬
nat. aut si discernit suauiora eligat. An
hoc ideo dicis ut imꝑitis continentia tua ue¬
lut abineunte ȩtatȩ miranda uideat᷑. qͣsi
nescientis uł iã obliti qͣnto iocundiꝰ sapiat
porcina quã ueruecina: S qͥa & ista morses
figuris ꝓphicis de xp̃o scripsit. manimaliũ
carnib significans homines uł incorporan¬
dos xp̃i corpori qͦd ÷ ȩccła. uł respuendos: uoᷤ
qͦq int̾ ĩmundas figurauit. qͥ ꝓpt̃ea fidei
catholicȩ ñ conuenitis: qͥa nec ruminatis
uerbũ sapientiȩ. & duo testam̃ta uetꝰ & no¬
uũ ñ concordit̾ distinguentes. tanquã
geminã ungulã ñ habetis. Quis aut̃ ferat
te qͦq adimanthi ur̃i fallaciã ñ puduisse
sectari: Dicis enĩ & tu xp̃m sic docuisse cibo¬
rũ indifferentiã: ut a suis qͥdem discipłis õs
carnes penitꝰ remouer&. scłaribꝰ uͦ uulgo
conceder& omia quȩ possent edi. atq asseue¬

Expanded text:
luonem hoc magis pertineat, ut nulla discerluonem hoc magis pertineat, ut nulla discernat, aut, si discernit, suauiora eligat. an hoc ideo dicis, ut inperitis continentia tua uelut ab ineunte aetate miranda uideatur quasi nescientis uel iam obliti, quanto iucundius sapiat porcina quam ueruecina? sed quia et ista Moyses figuris propheticis de Christo scripsit in animalium carnibus significans homines uel incorporandos Christi corpori, quod est ecclesia, uel respuendos, uos quoque inter inmunda figurauit, qui proptera fidei catholicae non conuenitis, quia nec ruminatis uerbum sapientiae et duo testamenta, uetus et nouum, non concorditer distinguentes tamquam geminam ungulam non habetis. quis autem ferat te quoque Adimanti uestri fallaciam non puduisse sectari? Dicis enim et tu "Christum sic docuisse ciborum indifferentiam, ut a suis quidem discipulis omnes carnes penitus remoueret, saecularibus uero uulgo concederet omnia, quae possent edi, atque adseue
Abbreviated transcription (Latin):
moisi sedent scribȩ & pharisei. Quȩ dicunt
facite. quȩ aut̃ faciunt facere nolite. dicunt
enĩ & ñ faciunt. In qͥbꝰ cdnĩcis uerbis utrũq
debetis aduertere. & qͣͥntꝰ honor delatꝰ sit
doctrinȩ moisi incuiꝰ cathedra etiã mali se¬
dentes bona docere cogebant᷑: & uride fiera
ꝓselitꝰ fuliꝰ gehennȩ. ñ scilic& a phariseis
uerba legis audiendo. s eoꝵ facta sectando
Hoc gͦ dici posset tc̃ ꝓselito circunciso: qd pauł
dicit. Circunsio quidẽ ꝓdest. si legẽ custodi¬
as. Quia uͦ ille in ñcustodienda lege pharis¬
eos imitabat᷑: fiebat filiꝰ gehennȩ. ꝓpt̾ea
qͣntũ arbitror auplo quã illi: qͥa hõe negle¬
gebat implere qͦd ꝓͥpria uoluntate susceꝑat.
ñ exuideis natꝰ s sponte uideus factꝰ. Qͥ d aut̃
dicere uoluisti sine respectu iniuriose. qͦd
moises helluonis inmodũ disceptator sed&e
iub&eq alia qͥdẽ abligurriri ꝓmundis. alia
uͦ ꝓ iminundis. nec contingi quidẽ. cũ adhel¬

Expanded text:
pharisaei: quae dicunt, facite, quae autem faciunt. facere nolite; dicunt enim, et non faciunt. in quibus dominicis uerbis utrumque debetis aduertere, et quantus honor delatus sit doctrinae Moysi, in cuius cathedra etiam mali sedentes bona docere cogebantur, et unde fieret proselytus filius gehennae, non scilicet a pharisaeis uerba legis audiendo, sed eorum facta sectando. hoc ergo dici posset tunc proselyto circumciso, quod Paulus dicit: circumcisio quidem prodest, si legem custodias. quia uero ille in non custodienda lege pharisaeos imitabatur, fiebat filius gehennae; propterea, quantum arbitror, duplo quam illi, quia hoc neglegebat inplere, quod propria uoluntate susceperat, non ex Iudaeis natus, sed sponte Iudaeus factus. Quid autem dicere uoluisti, sine respectu iniuriose, quod Moyses helluonis in modum disceptator sedet iubetque alia quidem abligurrii;i pro mundis, alia uero pro inmundis ne contingi quidem? cum ad hel
Abbreviated transcription (Latin):
libertatẽ uocatis filiis dĩ iugo seruitutis ab¬
lato. qͥd duro &e carni dedito popło congrue¬
bat. Ueruntam̃ si antiqͥ iusti qui sacram̃tis il¬
lis intelligebant uenturã p̃nunciari reue¬
latione fidei. ex qͣlic&e ad huc oꝑta & abscon¬
dita:: munere tam̃ pietatis intellecta etiã
tc̃ ipsi uiuebant. qͥa inhac uita nemo esse
potest iustꝰ nͥ qͥ exfide uiuit: sigͦ antiqͥ iti
pillis p̾nunciatiuis sacram̃tis & rerũ ñdũ
impletarũ figuris. om̃ia dura & horrenda
ꝑpeti parati fuert̃ & pleriq ꝑpessi st̃. si tres ꝑue¬
ros danihelẽq pdicamꝰ qͥa de m̃sa regis contami¬
nari noluert᷑ qd erat contra illiꝰ tẽporis sa¬
cram̃tũ. si machabeos cũ ingenti admiratio¬
ne pͣferimꝰ qͥa escas quibꝰ nc̃ xp̃iani licite u¬
tunt᷑ attingere noluert̃. qͥa tc̃ ꝓtẽpore ꝓ¬

Expanded text:
libertatem uocatis filiis dei iugo seruitutis ablibertatem uocatis filiis dei iugo seruitutis ablato. quod duro et carni dedito populo congruebat. Uerumtamen si antiqui iusti, qui sacramentis illis intellegebant uenturam praenuntiari reuelationem fidei, ex qua licet adhuc operta et abscondita.' munere tamen pietatis intellecta etiam tunc ipsi uiuebant, quia in hac uita nemo esse potest iustus, nisi qui ex fide uiuit: si ergo antiqui iusti pro illis praenuntiatiuis sacramentis et rerum nondum inpletarum figuris omnia dura et horrenda perpeti parati fuerunt et plerique perpessi sunt; si tres pueros Danihelemque praedicamus, quia de mensa regis contaminari noluerunt, quod erat contra illius temporis sacramentum; si Machabaeos cum ingenti admiratione praeferimtuntur, attingere noluerunt , quia tunc pro
Abbreviated transcription (Latin):
uob. ñ abundauerit iusticia ur̃a plusqua seri¬
baru &e phariseoꝵ : ñ intrabitis inregnũ cȩ¬
lorũ. Ios nͥ nos feceritis & ita docueritis. qͦd il
lin faciunt & sic docent: ñ intͣbi  in regnũ cȩ¬
lorui. Quã gͥ lege docebant pharisei & ñ faci
inqua sedentes pharisei & docentes nec faci¬
entes audiendi sc̃ ñ imitandi. Nec intelligit
faustꝰ. aut forte se fingit ñ intelligere qͥd
sit implere legẽ. cũ hoc de uerborũ adiec¬
tione pͥutat accipiendũ. qͥa scriptũ . ẽ. ne
qͥd aadat᷑ scripturȩ dĩ uł decrahat᷑: unde
dic̃ ñ debuisse adimpleri qͦd ita ꝑfectũ cõm̃¬
datur. ut nichil adderidũ minuendũq sit.
Nesciunt gͥ isti. qͦmͦ adimpleat legẽ: qͥsic ui¬
uit ut lex p̃cipit. Plenitudo enĩ legis cari¬
tas. sic̃ dic̃ apłs. lstã caritate dñs exhibere
&e donare dignatꝰ. ẽ. mictendo fidelibꝰ suis sem

Expanded text:
itia uestra plus quam scribarum et pharisaeorum, non intrabitis in regnum caelorum. id est nisi uos feceritis et ita docueritis. quod illi non faciunt et sic docent; non intrabitis in regnum caelorum. quam ergo legem docebant pharisaei et non faciein qua sedentes pharisaei et dicentes nec facientes audiendi sunt, non imitandi. Nec intellegit Faustus aut forte se fingit non intellegere, quid sit inplere legem, cum hoc de uerborum adiectione putat accipiendum, quia scriptum est, ne quid addatur scripturae dei uel detrahatur: unde dicit non debuisse adinpleri, quod ita perfectum commendatur, ut nihil addendum minuendumque sit. nesciunt ergo isti, quomodo adinpleat legem, qui sic uiuit, ut lex praecepit. plenitudo enim legis caritas, sicut dicit apostolus. istam caritatem dominus et exhibere et donare di
Abbreviated transcription (Latin):
tere. Unde ÷ & illuo qͥd traditionibꝰ suns doce¬
bant qͥm infirmaret᷑ p̃ceptũ dĩ. qͥdeferri ho¬
nort parentibꝰ iusserat. ꝓ pt̃ quã suꝑbiã &e ini¬
qtate excecari meruert. ut cȩta ñ intelli¬
gerent: qa ea quȩ inteiligebant impie contẽ.¬

Expanded text:
tere . Unde est et illud, quod traditionibus suis docetere . Unde est et illud, quod traditionibus suis docebant quomodo infirmaretur praeceptum Dei, quo deferri honorem parentibus jusserat; propter quam superbiam et iniquitatem excaecari meruerunt, ut caetera non intelligerent: quia ea quae intelligebant, impie contem
Abbreviated transcription (Latin):
phemie. Hȩc st̃ quȩ cõmunicant hominẽ.
Non lotis aut̃ manibꝰ manducare. ñ cõmu¬
nica t hominẽ. Certe iã manifestata
fallacia conuicta discedit. Certe iã clarũ
est: ñ aliud de hac re turbus. aliud secreto
discipłos dñm docuisse. Certe sine dubita
phetata he pͥsentatã. Quom̃ gͦ nehi eoꝵ catho¬
lios seruare putant quȩ moises scripsit. eũ ora
cepus esset scribendi. aliud legendi: recce dice¬
rem scripturã illã ñ obseruare lectore qͥ & m
se caracteres ilos ñ faceret. cũ illi fuissent figu¬
re sonois. illeaut̃ iã sonos ipsos exꝑmer&. illarũ
tam̃ figilpariĩ ñ farmatione occupatꝰ: s inspec¬
tione comonitꝰ. deo aut̃ iudei xpo ñ credebant.
q nec illa que moises ñ figurate s apte p̾cepat
obseruabant. Unde illis dicit. decimatis m̃tã
& e minũ. & relinqͥtis grauiora legis. misedĩã
e iudicii. l qͥntes culicẽ.: camelũ aut̃ gluti¬
entes. Hec oportebat facere. illa aut̃ ñ omit¬

Expanded text:
t. quae communicant hominem; non lotis autem manibus manducare non communicat hominem. Certe iam manifestata fallacia connicta discedit; certe iam clarum est non aliud de hac re turbas, aliud secreto discipulos dominum docuisse; certe sine dubitatrophetatam, hic praesentatam. quomodo ergo nihil eorum catholicos seruare putant, quae Moyses scripsit, cum omnia  neque enim, si aliud tempus esset scribendi, aliud legendi, recte diceremus scripturam illam non obseruare lectorem, quia et ipse characteres illos non faceret. cum illae fuissent figurae sonorum, ille autem iam sonos ipsos expromeret, illarum tamen figurarum non formatione occupatus, sed inspectione commonitus. ideo autem Iudaei Christo non credebant, quia nec illa, quae Moyses non figurateobservabant. Unde illis dicit: Decimatis mentham et cyminum, et relinquitis graviora Legis, misericordiam et judicium; liquantes culicem, camelum autem glutientes: haec oportebat facere, illa autem non omit
Abbreviated transcription (Latin):
uabis. E caue ne declines abisdẽ neq insinistrã
nes indexterã. nec addas qͥcquã eis nec minuas.s
in isdẽ ꝑseuerabis. ut benedicat te dñs ds̃ tuus.
Qua ꝓpt̾ siue adimplendi causa iħc legi aliqͥo &
ꝓpħ̃is adiecit. indexterã uidet᷑ lapsus: siue dẽp¬
sit ut destruer& insinistrã. Utrũq certe offen¬
dit legis auctore. Iecircoq aut aliud aliqͥo sig¬
nificat istud: aut falsũ est: AUGꝰ
ti nolle credi matheo. & uelle credi manicheo

Expanded text:
vabis; et cave ne declines ab iisdem, neque in sinistram, vabis; et cave ne declines ab iisdem, neque in sinistram, neque in dexteram; nec addas quidquam eis, nec minuas: sed in iisdem perseverabis, ut benedicat te Deus tuus ? Quapropter, sive adimplendi causa Jesus Legi aliquid et Prophetis adjecit, in dexteram videtur lapsus; sive dempsit ut destrueret, in sinistram; utrumque certe offendit Legis auctorem: idcircoque aut aliud aliquid significat istud, aut falsum est. CAPUTti nolle credi Matthaeo, et velle credi Manichaeo!
Abbreviated transcription (Latin):
loquebat᷑ inmonte. qͣncomagis credendũ ñ
erit qͥa nec matħs eadẽ scripsit. s aliꝰ sub no¬
minib & iħu & orathei : Quid qͦd etiã exipso
sermone qͥ p̾cepit ñ putare qͥa uenerit legẽ
soluere. magis intelligi detur qͥa soluerit.:
Neq enĩ nichii eo tale faciente. iudei suspicari
soluere legẽ. Age dũ gͦ. si ei & iudei dixissent
qͥd porro aut̃ tu tale agis. unde hoc suspicari
possimꝰ: Añ qͥa circuncisionẽ derides. sabbata
uiolas. sacrificia respuis. confundis cibos: Hhoc
est gͦ. nolite putare. & qͥd hoc ampliꝰ. qͥdue
manifestiꝰ fieri potuit indestructionẽ legis
ac ꝓpħarũ: Aut si hoc adimplere ÷ lege. quid
erit soluere᷑ Eo qͦd etiã lex a& ꝓphȩ ne adim¬
pletione quidẽ gaudent: Adeo sibi pleni uident᷑ &
consũmati: quoꝵ auctor ac pat̾ ñ minꝰ eis adici in¬
dignat᷑ quã detrahi. ut scribens indeuteronomio
dicat. Hȩc p̃cepta quȩ mando tͥ hodie isrł obser¬

Expanded text:
dendum non erit, quia nec Matthaeus eadem scripsit, sed alius sub nominibus et Iesu et Matthaei! Quid? quod etiam ex ipso sermone. quo praecepit non putare, quia uenerit legem soluere, magis intellegi detur, quia soluerit. neque enim nihil eo tale faciente Iudaei suspicari solvere Legem. Agedum ergo, si ei et Judaei dixissent, Quid porro autem tu tale agis, unde hoc suspicari possimus? An quia circumcisionem derides, sabbatum violas, sacrificia respuis, confundis cibos? Hoc est ergo, Nolite putare. Et quid hoc amplius, quidve manifestius fieri potuit in destructionem Legis ac Prophetarum? Aut si hoc adimplere est Legem, quid erit solvere? Quid, quod etiam Lex et Prophetae ne adimpletione quidem gaudent, adeo sibi pleni videntur et consummati, quorum auctor ac pater non minus cis adjici indignatur, quam detrahi, ut scribens in Deuteronomio dicat, Haec praecepta quae mando tibi hodie, Israel, obser
Abbreviated transcription (Latin):
si & xp̃o parit᷑ credat. Cũuͦ uideamꝰ om̃s gs̃ utriq
credere. & illiꝰ ꝓpheciã cũ euangłio huiꝰ conue
nientẽ. fide robustissima & celeberrima retine¬
re: ñ adaliqͥo impossibile gens una uocabat᷑.
cia iudeoꝵ: qͥhoc ñ fecert̃ qͦd totũ mundũ fecis
cuncisione carnis & de differentia ciborũ: aliã
fuisse traditionẽ moisi. aliud ꝑxpm̃ didicisse

Expanded text:
et Christo pariter credat. cum uero uideamus omnes gentes utrique et Christo pariter credat. cum uero uideamus omnes gentes utrique credere et illius prophetiam cum nientem fide robustissima et celeberrima retinere, non ad aliquid impossibile gens una vocabatur,tia Judaeorum, qui hoc non fecerunt, quod totum mundum fecisscumcisione carnis, et de differentia ciborum, aliam fuisse traditionem Moysi, aliud p
Abbreviated transcription (Latin):
deret. Legat gͦ ineisdẽ libris quȩ de se scripsit
moises. utrũ ita scripserit. dixi aut feci hoc uł
illud: & ñ potiꝰ dix̃ moises. & fecit moises. Aut
cauit dñs moisen. & dix̃ dñs admoisen. Et oĩa
cȩt̃a in eundẽ modũ. lta gͦ & matħs de se. tanꝗ
dealio scripsit. Eͦd & iołs fecit. Nã circa finẽ li¬
bri sui etiã ipse sic loqͥt᷑. Conuersꝰ petrꝰ uidit
discipłm que diligebat iħic. qͥ & recũbebat ince¬
na suꝑ pectꝰ eiꝰ & dixerat gͥño. qͥs ẽ qͥte tradet.
Munqͥd & hic dix̃. conuersꝰ petrꝰ uidit me: An
forte ꝓpt̾ea nec istũ putant hoc euangłm scrip¬
sisse: S paulo pꝰdic̃. Hic ÷ discipłs qͥt estificat᷑ de
iħiu. & qͥ hec scripsit. Q scimꝰ. qͥa uerũ ÷ testimoni¬

Expanded text:
nere contenderet. Legat ergo in eisdem libris, quae de se scripsit nere contenderet. Legat ergo in eisdem libris, quae de se scripsit Moyses, utrum ita scripserit: dixi. aut: feci hoc uel illud, et non potius: dixit Moyses et: fecit Moyses. aut: uocauit dominus Moysen et: dixit dominus ad Moysen et omnia cetera in eundem modum. ita ergo et Matthaeus de se tamquam de alio scripsit: quod et Iohannes fecit. nam circa finem libri sui etiam ipse sic loquitur: conuersus Petrus uidit discipulum. quem diligebat Iesus. qui et recumbebat in cena super pectus eius et dixerat domino: quis est. qui te tradet? numquid et hic dixit: conuersus Petrus uidit me? an forte propterea nec istum putant hoc euangelium scripsisse? sed paulo post dicit: hic est discipulus. qui testificatur de Iesu et qui haec scripsit; et scim
Abbreviated transcription (Latin):
euanglio creditis. At quã elegantẽ rẽ sibi uis
Fiustꝰ dicere: ubi ꝓpt̾ea uoluit ñ credi hȩc scrip¬
sisse oatheii. qa cũ de sua electione dicera. ñ ut
uidit me & dix̃ mͥ. sequere me. s uidit matheũ
& dix̃ ei. sequere me. Eonescio utrũ deerrore
imꝑitie dixerit. an de more fallaciȩ. S ñ usq
adeo imꝑitũ putaueri: ut nec legerit nec au¬
dierit. solere scriptores rerũ gestarũ cũ in suã
ꝑsonã uenerint ita se contexere: tanquã dealio
narrent qͦd de se narrant. agis gͦ hẽ arbitror ñ
ut ĩꝑitũ s ut imꝑitis nebulas ꝰ tendere uoluis¬
se. sꝑantẽ se plures eẽ. capturuĩ qͥista ñ nossent. Et
inhystoria qͥdẽ rerũ scłariũ. talis narrationis re¬
ꝑiunt᷑ exepla.S ñ opꝰ. ẽ. ut exalio genere litte¬
rarũ uł nr̃os admoneã: uł istũ refellã. Ipse cer¬
te paulo ante de libris moisi quȩdã testimonia

Expanded text:
euangelio creditis. At quam elegantem rem sibi uisus est euangelio creditis. At quam elegantem rem sibi uisus est Faustus dicere, ubi propterea uoluit non credi haec scripsisse Matthaeum. quia cVidit me, et dixit mihi, Sequere me; sed, Vidit Matthaeum, et dixit ei, Sequere me : quod nescio utrum de errore imperitiae dixerit, an de more fallaciae. Sed non usque adeo imperitum putaverim, ut nec legerit, nec audierit, solere scriptores rerum gestarum, cum in suam personam venerint, ita se contexere, tanquam de alio narrent, quod de se narrant. Magis ergo hunc arbitror non ut imperitum, sed ut imperitis nebulam obtendere voluisse, sperantem se plures esse capturum, qui ista non nossent. Et in historia quidem rerum saecularium talis narrationis reperiuntur exempla: sed non opus est ut ex alio genere litterarum vel nostros admoneam, vel istum refellam. Ipse certe paulo ante de libris Moysi quaedam testimonia
Abbreviated transcription (Latin):
casset cũ iis egerat qͦs priꝰ uocauerat. At enĩ hoc
ipse ioħs in euangłio suo ponere debuit si hoc
dictũ adnõ audierat. qͥcũ diceret᷑ p̃sens erat
Quasi fieri ñ potuerit. ut cuĩ oĩa quȩ a dño audi¬
erat scribere ñ poss&: int̾ alia quȩ p̃t̃misit &
hoc p̃t̾miserit cũ inalia scribenda esset intentꝰ
Honne euangłm suũ ita ipse conclusit dicens.
& ala qͥde multa fecit ibs quȩ si scribent᷑ sin¬
gula. nec ipsũ existimo caꝑe mundũ qͥscribunt᷑
libros. Hic utiq ostendit. se scientẽ multa p̃t̾inis¬
isse. D si delege & ꝓpħis uos delectat ioħis aucto¬
głio unde iã paulo ante tractaimꝰ si crederi¬
tis moisi crederetis & mͥ. de me enĩ ile scripsit
Indiq t̾giuersatio ur̃a contundit᷑. Aꝑte dicite. ñ
uos credere xpĩ euangłio.lã qͥrneuangłio quod
uultis creditis. qͦd uultis ñ creditis: uob potiꝰ qiã

Expanded text:
casset. cum iis egerat, quos prius uocauerat. at enim hoc casset. cum iis egerat, quos prius uocauerat. at enim hoc ipse Iohannes in euangelio suo ponere debuit. si hoc dictum a domino audierat. qui cum diceretur. praesens erat. quasi fieri non potuit. ut cum omnia, quae a domino audierat. scribere non posset. inter alia, quae praetermisit. et hoc praetermiserit. cum in alia scribenda esset intentus. nonne euangelium suum ita ipse conclusit dicens: et alia quidem multa fecit Iesus; quae si scriberentur singula, nec ipsum existimo capere mundum qui scribuntur libros? hic utique ostendit se scientem multa praetermisisse. sed si de lege et prophetis uos delectat Iohannis auctogelio. unde iam paulo ante tractauimus. si crederetis Moysi. crederetis et mihi; de me enim ille scripsit. undique tergiuersatio uestra contunditur. aperte dicite non uos credere Christi euangelio; nam qui in euangelio. quod uultis. creditis, quod uultis. non creditis. uobis potius quam
Abbreviated transcription (Latin):
discipłos loqͥt᷑. & contra euangłm qͦd illoꝵ auc¬
toritate firmatũ . ẽ. Habemꝰ enĩ apłi uocẽ. qͥ in
spũ scõ tales uenturos. eẽ. cernebat. Unde fide¬
lib dicebat. Siqͥs uob euangłiz auerit p̃t̃ quã qͥ
accepistis: anathema sit. Na si nemo de xp̃o uera
dicit. nͥ qͥeũ pͣsens uidit & audiuit: hodie de illo
nemo uera dicit. Porro sihodie ꝓpt̾ea de illo fide¬
lib eiꝰ uera dicunt᷑. qͥa illi qͥuidert̃ & audiert̃.
uł p̃dicando uł scribendo ea disseminauert̃. cur
exore ioħis condiscipłi sui ñ posset uera matħs
audire de xp̃o ubi ille affuit & ipse ñ affuit. si
exlibro ioħis possumꝰ uera loqͥ de xp̃o. ñ solũ nos
tanto pꝰnati. s etiã pꝰ nos aliĩ nascituriꝰ Hinc
enĩ ñ solũ mathei. uerũ etiã lucȩ ac marci euan¬
głm qͥ eosdẽ discipłos secuti st̃: in ñ impare au¬
ctoritatẽ receptũ. ẽ. Huc accedit: qͥa &x ipse
dñs potuit narrare matheo. qͦd ante quã eũ uo¬

Expanded text:
loquitur et contra euangelium. quod illorum auctoritate firmatum est. habemus enim apostoli uocem. qui m spiritu sancto tales uenturos esse cernebat. unde fidelibus dicebat: si quis uobis euangelizauerit praeterquam quod accepistis, anathema sit. nam si nemo de Christo uera dicit. nisi qui eum praesens uidit et audiuit. hodie de illo nemo uera dicit. porro si hodie propterea de illo fidelibus eius uera dicuntur, quia illi. qui uiderunt et audierunt. uel praedicando uel scribendo ea disseminauerunt: . cur ex ore Iohannis condiscipuli sui non posset uera Matthaeus audire de Christo, ubi ille adfuit et ipse non adfuit. si ex libro Iohannis possumus uera loqui de Christo non solum nos tanto post nati, sed etiam post nos alii nascituri? hinc enim non solum Matthaei uerum etiam Lucae ac Marci euangelium, qui eosdem discipulos secuti sunt. in non inparem auctoritatem receptum est. huc accedit. quia et ipse dominus potuit narrare Matthaeo, quod antequam eum uo
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ dictũ ÷ qͦd omĩno ñ bibera: s qͦd uinũ
& sicerã ñ biberte. Bibebat gͦ aquã. Cibus
aut̃ eiꝰ ñ om̃ino nullꝰ erat: s locuste & mel
siluestre. Unde gͦ dictꝰ ÷ ñ manducans neq
bibens. nͥqͥa illo uictu qͦ iudei utebant᷑ ille
ñ utebat᷑. Hoc gͦ dũs nͥ uteret᷑: ñ in eiꝰ cõpa¬
ratione manducans bibensq diceret᷑. An for

Expanded text:
inum et siceram non biberet: bibebat ergo aquam. cibus autem eius non omnino nullus erat, sed locustae et mel siluestre. unde ergo dictus est "non manducans neque bibens," nisi quia illo uictu. quo Iudaei utebantur. ille non utebatur? hoc ergo dominus nisi uteretur, non in eius conparatione "manducans bibens
Abbreviated transcription (Latin):
rae iss: uidit hominẽ sedentẽ adtheloneũ no¬
mine matheũ. & uocauit eũ. Atille confesti sur¬
gens secutꝰ : eũ. & qͥs gͦ de se scribens dicat. ui¬
dit homine & uocauit eũ. & secutꝰ ÷ eũ. ac non
potiꝰ dicat uidit me & uocauit me. & secutꝰ sũ
eũ. nͥqͥa constat hoc matħm ñscripsisse. s aliũ
nescio quẽ sub eiꝰ nomine: Cũ gͥ ne qͥdẽ si maths

Expanded text:
edentem ad telonium nomine Matthaeum et uocauit eum; at ille confestim surgens secutus est eum. et quis ergo de se scribens dicat "uidit hominem et uocauit eum et secutus est eum," ac non potius dicat: uidit me et uocauit me et secutus sum eum, nisi quia constat haec Matthaeum non scripsisse, sed alium nescio quem sub ei
Abbreviated transcription (Latin):
breis ut fierent instituta st̃. inde potiꝰ ꝓbat᷑
ꝓphabat᷑ impletũ ẽ ut iã ꝑillas ñ ꝓphetet᷑.
Adhoc ꝑtinet eciã qͦd ipse dñs ait. Lex & ꝓpħȩ
usq adiohem. Lex enĩ quȩ pͥuaricatores a¬
bundanti reatu concludebat in eã fidẽ quȩ
est ꝑgr̃am liberantẽ: quȩ ñ implebat᷑ ꝑlitte¬
rã ĩubentẽ. ltẽ impsa lege uniueria ꝓphe¬
tia quȩ ñtantũ uerbis s: etiã quartindã actionũ
figuris: saluatoris ꝓmittebat aduentũ: ueri¬

Expanded text:
braeis ut fierent, instituta sunt, inde potius probatur prophetabatur impletum est, ut jam per illas non prophetetur. Ad hoc pertinet etiam quod ipse Dominus ait, Lex et usque ad Joannem . Lex enim, quae praevaricatores abundanti reatu concludebat in eam fidem quae er gratiam liberantem, quae non inplebatur per litteram iubentem. item in ipsa lege uniuersa prophetia. quae non tantum uerbis, sed etiam quarundam actionum figuris saluatoris promittebat aduentum. ueri
Abbreviated transcription (Latin):
cisionẽ stati nominaret & sabbata & sacrificia
& obseruationes hebraicas: inq eas aliqͥd adim¬
plecionis grã ꝓtulissec: dubui ñ erat qͥn de iude¬
orũ lege dixisset & ꝓpħis. qͥa eos ñ soluere uene¬
rit s adimplere. Ubi uͦ hoꝵ qͥdem nichil memo¬
rat. sola uͦ recens& antiqͥora p̃cepta. id ÷ ñ occides.
ñ moechaberis. ñ peierabis. Hȩc aut̃ erant antiqͥtꝰ¬
innationib ut ÷ in prõptu ꝓbare: olĩ ꝓmulgata
ꝑenoch & sech & cȩt̃os eoꝵ similes iustos. qͥbꝰ eadẽ
illustres tradiderant angłi. tẽꝑandȩ in homini¬
b grã feritatis: cui ñ uideat᷑ hoc eũ de ueritatis
dixisse lege & eiꝰ ꝓpħis: Deniq etiã adimpletio
ꝓbat᷑ eiꝰ circa hȩc eadẽ quȩ ꝓmisit. Qͥdenĩ dic̃:
Audistis dictũ. eẽ. antiqͥs. ñ occides. Ego aut̃ dico uo

Expanded text:
cisionem statim nominaret, et sabbata ac sacrificia cisionem statim nominaret, et sabbata ac sacrificia et observationes Hebraicas, inque eas aliquid adimpletionis gratia protulisset; dubium non erat quin de Judaeorum Lege dixisset et Prophetis, quia eos non solvere venerit, sed adimplere. Ubi vero horum quidem nihil memorat, sola vero recenset antiquiora praecepta, id est, Non occides, Non moechaberisin nationibus. ut est in promptu probare, olim promulgata per Enoch et Seth et ceteros eorum similes iustos. quibus eadem inlustres tradiderint angeli temperandae in hominibus gratia feritatis — cui non uideatur hoc eum de ueritatis dixisse lege et eius prophetis? denique etiam adinpletio probatur eius. circa haec eadem quam promisit. quid enim dicit? audistis
Abbreviated transcription (Latin):
liberauit me alege peccati & mortis. Irib gͦ ex¬
istentibꝰ legibꝰ. & iħu asseuerante nob̾qͥa ñ uenit
soluere legẽ s adimplere: ñ parua cura ac dili¬
gentia opꝰ. ẽ. dequa earũ dixerit intelligere
Itẽ. ꝓphȩ aliĩ st iudeorũ. alii gentiũ. alii ueri¬
tatis. S iudeoꝵ qͥdẽ: nullꝰ quȩ siuerit. Notũ est
enĩ. Degentiũ uͦ siqͥs ãbigit: audiat paulũ. qͥ
scribens adtitũ de cretensibꝰ dic̃. Dix̃ qͥdam
ꝓpͥus eoꝵ ꝓpħa. Cretenses sẽꝑ m̃daces. male be¬
stiȩ. uentris pigri. Ac ꝑhoc dubitandũ ñ. ẽ.
& gs suos hab̾e ꝓpħas Necñ & ueritatẽ habe
ꝓpħas suos:ta ide paulus significat. quã etiã
iħe. & iħc qͥde. ubi dic̃. Ecce micto aduos sa¬
pientes & ꝓpħas: & exipsis int̾ficietis insingu¬
lis locis. P aulꝰ uͦ: cũ dic̃. Ipse dñs constituit pͥmo
apłos. deinde ꝓphħas. Lege gͦ trrꝑtita. & triꝑtitis
Est tam̃ conicere ex conseqͤntibꝰ. & enĩ si circun¬

Expanded text:
ortis. tribus ergo existentibus legibus et Iesu . adseuerante nobis, quia non uenit soluere legem, sed adinplere,. non parua cura ac diligentia opus est. de qua earum dixerit intellegere. item prophetae alii sunt Iudaeorum, alii gentium. alii ueritatis. sed de Iudaeorum quidem nullus quaesiuerit: notum est enim. de gentium uero si quis ambigit, audiat Paulum, qui scribens ad Titum de Cretensibus dicit: dixit quidampheta: Cretenses semper mendaces, malae bestiae, uentres pigri. ac per hoc dubitandum non est et gentes suos habere prophetas. necnon et ueritatem habere prophetas suos tam idem Paulus significat quam etiam Iesus. et Iesus quidem ubi dicit: ecce mitto ad uos sapientes et prophetas, et ex ipsis interficietis in singulis locis: Paulus uero cum dicit: ipse dominus constituit primo apostolos, deinde prophetas. Lege ergo tripertita et tripertitis est tamen conjicere ex consequentibus. Etenim si circum
Abbreviated transcription (Latin):
citabo eis ꝓpħam de fribꝰ illoꝵs similẽ tͥ. osten¬
dere conatꝰ ÷ faustꝰ de xp̃o ñ posse intelligi.¬
te conuictꝰ ẽ. qͥd opꝰ ÷ in hoc testimonio la¬
borare: Aut certe sic̃ dix̃ xp̃m similẽ ñ eẽ.
moisi. ut illã refelleret ꝓphetiã: sic etiã
ut hanc refellat dicat xpͣm ñ ẽẽ. uitã. uel
inconspectu iudeoꝵ ñ ei credentiũ ñ pepen¬
disse. Cũ aut̃ hoc ille ñ dixerit. nec hodie
qͥsquã eoꝵ audeat dicere: nichil ÷ cur mo¬
remͣ. hanc qͦq de dño &e saluatore nr̃o thu¬

Expanded text:
citabo eis prophetam de fratribus illorum similem tibi, ostencitabo eis prophetam de fratribus illorum similem tibi, ostendere conatus est Faustte conuictus est, quid opus est in hoc testimonio laborare? aut certe, sicut dixit Christum similem non esse Moysi, ut illam refelleret prophetiam, sic etiam ut hanc refellat, dicat Christum non esse uitam uel in conspectu Iudaeorum non ei credentium non pependisse. cum autem hoc ille non dixerit nec hodie quisquam eorum audeat dicere, nihil est, cur moremur hanc quoque de domino et saluatore nost
Abbreviated transcription (Latin):
telligunt᷑. Immno & auget᷑. Nã & ipsa eorũ
cecitas ibi p̃dicta. ẽ. Unde magis ñ intelli¬
gendo ueritatẽ: ꝑhibent testuoniũ ue¬
ritati. Quia cũ eos libros ñ intelligunt. a
quib ñ intellecturi p̃dicti st̃: etiaꝰ hinc eos
ueraces ostendunt. Hine ÷ & illud. cuiꝰ am¬
biguitate faustꝰ fallit̾. Uidebis uitã tuã
petidentẽ. & ñ credes uitȩ tuȩ. Quȩ uerba
& alit̾ posse intelligi. potest aliquis dice¬
re. De xp̃o aut̃ ñ posse intelligi. nec fau¬
tus ausꝰ ÷ dicere: nec qͥsquã ꝓrsus audebit.
nͥ qͥnegauerit aut xp̃m esse uitã: aut a
iudeis uisũ eẽ pendentẽ. aut eos illi ñ cre¬
didisse. Ciĩ u & ipse dicat. ego sũ uita. &
eũ pependisse constet ante ccłos ñ ei cre¬
dentiũ iudeoꝵs: ñ uideo cur dubitare debea¬
mꝰ idetiã de xpo scripsisse illũ. de qͦ xp̃c ait. Ille
enĩ de me scripsit. Proinde si ꝗͦd scriptũ. ẽ. sus¬

Expanded text:
telleguntur, immo et augetur; nam et ipsa eorum telleguntur, immo et augetur; nam et ipsa eorum caecitas ibi praedicta est. unde magis non intellegendo ueritatem perhibent testimonium ueritati, quia cum eos libros non intellegunt, a quibus non intellecturi praedicti sunt, etiam hinc eos ueraces ostendunt. Hinc est et illud, cuius ambiguitate Faustus fallitur: uidebis uitam tuam pendentem et non credes uitae tuae. quae uerba et aliter posse intellegi potest aliquis dicere: de Christo autem non posse intellegi nec Faustus ausus est dicere nec quisquam prorsus audebit, nisi qui negauerit aut Christum esse uitam aut a Iudaeis uisum esse pendentem aut eos illi non credidisse. cum uero et ipse dicat: ego sum uita et eum pependisse constet ante oculos non ei credentium Iudaeorum, non uideo, cur dubitare debeamus id etiam de Christo scripsisse illum, de quo Christus ait: ille enim de me scripsit. proinde si quod scriptum est: sus
Abbreviated transcription (Latin):
ce ductoritatis habent qui cotidie blasphe¬
mant xp̃m. Sieni abeis ꝓferrent᷑ ꝓphetiȩ
de xp̃o qui p̾dicant xp̃m: abeis ipsis confic¬
tȩ putarcut᷑. Nc̃ uͦ id exponit qͥ p̃dicat: quod
recitat qͥblasphemat. Ad aliquẽ nanq usũ¬
scõrũ ordinat᷑ omĩs cecitas impiorũ a sũmo
dõ: qͥ ꝓsui regiminis ȩqͥtate bene utit᷑ etiã
malis. ut qͥsuo arbitrio in iuste uiuunt: il¬
liꝰ iudicio iuste disponant᷑. Ergo ne testimo¬
nia ꝓphetię xpi nascituri. mira facturi. in¬
digna passuri. morituri. resurrecturi. ascen¬
suri. ponĩs gs̃ euangłiũ uite et̃ne dissemi¬
naturi. illi finxisse crederent᷑ qͥ eũ popłis
annunciarent: magnũ aliqͥd actũ. ẽ. in u¬
sũ nrm de infidelitate iudeoꝵ. ut idem
ipsi qͥhec ꝓpt̃ se ñ haberent incordibꝰ:
ꝓpt̃ nos haberent incodicibꝰ. Nec inde au¬
ctoritas illis libris minuit᷑. qͦd a iudeis ñ in¬

Expanded text:
ce auctoritatis habent, qui cotidie blasphece auctoritatis habent, qui cotidie blasphemant Christum. si enim ab eis proferrentur prophetiae de Christo. qui praedicant Christum, ab eis ipsis confictae putarentur; nunc uero id exponit, qui praedicat, quod recitat, qsanctorum ordinatur omnis caecitas impiorum a summo Deo, qui pro sui regiminis aequitate bene utitur etiam malis, ut qui suo arbitrio iniuste uiuunt. illius iudicio iuste disponantur. ergo ne testimonia prophetiae Christi nascituri, mira facturi. indigna passuri. morituri, resurrecturi, ascensuri. per omnes gentes euangelium uitae aeternae disseminaturi illi finxisse crederentur, qui eum populis adnuntiarent. magnum aliquid actum est in usum nostrum de infidelitate Iudaeorum. ut idem ipsi, qui haec propter se non haberent in cordibus, propter nos haberent in codicibus. nec inde auctoritas illis libris minuitur, quod a Iudaeis non in
Abbreviated transcription (Latin):
cis litteris p̃nunciatũ uideret: s potiꝰ eũ qͥ
littĩs qͥbꝰ ib& ante quã int̾ homines nasceret᷑
ꝑtot uolumina scłoꝵ parti aꝑtioribꝰ testimo¬
niis. partĩ rerũ gestarũ & sermonũ figuris
& sacram̃tis. ita p̃nunciari cõmdariq meru¬
isset: cũ ingenti admiratione & debita reli¬
gione sectandũ uenerandũq censer&. Ita illi
Exrerũ xp̃ianarũ iã p̾sentatis effectibꝰ libroꝵ
colendus agnosceret᷑. Uana loqͥ deputer: si ñ
ita factũ ẽ. siñ ita fit. si ñ ineã fidẽ ꝑ uniuersũ
orbe trarũ eorundẽ libroꝵ recitatione con¬
currit᷑. Unde mirabilit̃ istoꝵ ⁊ ridenda ue¬
gentilis. cũ tanta deuotione & tanta celebri¬
tate em̃s gĩ istoꝵ libroꝵ fieri discipul as
cernet. eo ipso nimirũ fortiꝰ atq firmiꝰ qͦd ex
manib inimicor tanta de xp̃o testimoni
a ꝓftrunt᷑. Inqͥb ideo gs quȩ credunt. nihil
de illo adcẽp posst̃ putare confictũ: qͥa in

Expanded text:
is litteris praenuntiatum uideret. sed potius eum, qui litteris quibuslibet, antequam inter homines nasceretur. per tot uolumina saeculorum partim apertioribus testimoniis, partim rerum gestarum et sermonum figuris et sacramentis ita praenuntiari commendarique meruisset, cum ingenti admiratione et debita religione sectandum uenerandumque censeret. ita illi ex rerum christianaram iam praesentatis effectibus librorum colendus agnosceretur. uana loqui deputer, si non ita factum est, si non ita fit, si non in eam fidem per uniuersum orbem terrarum eorundem librorum recitatione concurritur. Unde mirabiliter istorum est ridenda uegentilis, cum tanta deuotione et tanta celebritate omnes gentes istorum librorum fieri discipulas cernat. eo ipso nimirum fortius atque firmius. quod ex manibus inimicorum tanta de Christo testimonia proferuntur: in quibus ideo gentes. quae credunt. nihil de illo ad tempus possunt putare confictum. quia in
Abbreviated transcription (Latin):
uit: & ipsũ fallacẽ dicis. ita docentẽ. & te fal¬
li cupis ita discentẽ. S qͥa falli nemor qͥue¬
lit. fallere aut̃ multi uolunt: magis te
uelle intelligo qͦsi exep̃lo xp̃ĩ fallacit᷑ doce¬
re. quã exẽplo thomȩ fallacit discere Linde
si credis qe faais ciatricib xpc stetellent dabi¬
tantes de qͥs ue sit crediere docentẽ. aeñ potiꝰ ci¬
uere fallenter. At si ille discipłs ueras cicate oes
tetigit api uera confiteri cogeris & carne xp̃i
Ita manicheus ñ ꝑmanebis: si sic credis ue tho¬
mas infiacdis aut̃ remanebis: si nec sic credis
ut thomas: FA USTꝰ¬

Expanded text:
uit, et ipsum fallacem dicis ita docentem et te faluit, et ipsum fallacem dicis ita docentem et te falli cupis ita discentem. sed quia falli nemo est qui uelit, fallere autem multi uolunt, magis te uelle intellego quasi exemplo Christi fallaciter docere quam exemplo Thomae fallaciter discere. proinde si credis. quod falsis cicatricibus Christus fefellerit dubitantem, te quis uelit credere docentem, ac non potius cautetigit Christi, veram confiteri cogeris et carnem Christi. Ita Manichaeus non permanebis, si sic credas ut Thomas: infidelis autem remanebis, si nec sic credis ut Thomas .
Abbreviated transcription (Latin):
sentiuas. qͥte ut gentile uł iudeũ doceri de xp̃oex¬
petis ł go tam̃ neq hoc defugi. & om̃s t̃ aditꝰ er¬
roris qͥntũ potui clarsi. Nec illud siu patere
p̃cipiu qͥuos ceci mittitis. dicentes falsa eẽ ini
euanglio sicubi ura heresis exitũ ñ inuenerit
ut uob nichil remaneat qͦ redire possitis unde
xp̃o credatis. ubi uob̾ hȩc uox pestilentiȩ ñ pos¬
sit opponi. Quin etiã sic te doceri cupis ut xp̃ĩ¬
anũ thomã. quẽ xpc̃ de se dubitantẽ ñ ⁊ asꝑ¬
nat᷑ s qanimi eiꝰ uulneribꝰ mederet᷑: corpo̾¬
ris sui cicatrices ostendit. Hȩc uerba tua sunt
Bene qa sic te doceri exigis. Quã enĩ uerebar.
ne hoc qͦq in euangłio falsũ esse contenderes.
Crede g̃ cicatricib. xpi. Qnia si cicatrices illae
uere erant: uera etiã illa uulnera fuerant. Nec
uera uulnera. nͥ uera caro hab̾e potiusset. Noc
uerũ. totũ urm euertit errorẽ. Porrosi xp̃e
falsas cicatrices dubitanti discipło demonstra¬

Expanded text:
Iudaeum doceri de Christo expetis; ego tamen neque hoc defugi et omnes tibi aditus erroris, quantum potui, clausi. nec illud siui patere praecipitium, qua uos caeci mittitis dicentes falsa esse in euangelio, sicubi uestra haeresis exitum non inuenerit, ut uobis nihil remaneat, quo redire possitis. unde Christo credatis, ubi uobis haec uox pestilentiae non possit obponi. quin etiam sic te doceri cupis ut christianum Thomam, quem Christus de se dubitantem non es animi eius uulneribus mederetur, corporis sui cicatrices ostendit. haec uerba tua sunt. bene, quod sic te doceri exigis. quam enim uerebar, ne hoc quoque in euangelio falsum esse contenderes! crede ergo cicatricibus Christi, quia si cicatrices illae uerae erant, uera etiam illa uulnera fuerant, nec uera uulnera nisi uera caro habere potuisset: hoc uerum totum uestrum euertit errorem. porro si Christus falsas cicatrice dubitanti discipulo demonstra
Abbreviated transcription (Latin):
se uenise soluere dixerit. s implere: Qs
monte. Quibꝰ p̾sentibꝰ: Petro andrea iacobo &
iohe. Quattuor his tantũ. Lȩt̾os enĩ necdũ ele¬
go inc̾uallo postquã iħs demonte descendit
secutꝰ e. eiu: Ae ꝑhoc de hoc ipso pͥmo ambigit᷑.
utrũ iħs tale aliqͥo dixerit: qͥa testi idoneus
tacet. loqͥt᷑ aut̃ minꝰ iddoneus. ut interĩ ꝑmise¬
rimꝰ nob iniuriã fecisse matheo. donec & ipsũ
ꝓbemꝰ hec ñ scripsisse s aliũ nescio quẽ sub no¬
mine eiꝰ. Ea docce & ipsa lectionis eiꝰdẽ mathei

Expanded text:
se uenisse soluere dixerit, sed adinplere? quis monte. quibus praesentibus ? Petro, Andrea, Iacobo et Iohanne. quattuor his tantum; ceteros enim necdum elego interuallo, postquam Iesus de monte descendit, secutus est eum? ac per hoc de hoc ipso primo ambigitur, utrum Iesus tale aliquid dixerit, quia testis idoneus tacet, loquitur autem minus idoneus. ut interim permiserimus nobis iniuriam fecisse Matthaeo, donec et ipsum probemus haec non scripsisse, sed alium nescio quem sub nomine eius : quod docet et ipsa le
Abbreviated transcription (Latin):
uus. etiã circuncisionẽ octaui diei adse ꝓpha¬
ndum ꝑtinere declarar&e. Qͥd enĩ significat
circuncisio carnis: Quid. nͥ expoliationẽ mor¬
talitatis. quã de carnali generatione portamꝰ:
insemet ipso. Qͦd enĩ dic̃ ex uisse se carnẽ: eo
loco carnẽ mortalitatẽ carnis intelligimꝰ. scđm
tas ꝓpͥe caro appellata. qͥa in illa resurrectione
ĩmortalitatis ñ erit: ꝓpt̾ea scriptũ. ẽ. Caro &
sanguis regnũ dĩ ñ possidebt̃. De qͥbꝰ uerbis so¬
letis caluniari fidei nr̃ȩ. qͥ credimꝰ huiꝰ corporiᷤ
futuriꝰ resurrectionẽ. quȩ impso dño iã p̃ceist.
qͥd dicat exponit. Uolens enĩ ostendere qͥo eolo¬
co dixerit carnẽ: continuo subiecit. Neq cor¬
ruptio incorruptionẽ possidebit. Hoc enĩ cor¬
pus qͦd ꝓpt̃ mortalitatẽ: ꝓpͥe caro nominat᷑.
mutari dic̃ inresurrectione. ut iã ñ sit cor¬
miptibile atq mortale. Qͦdne putetͦ ia

Expanded text:
uus, etiam circumcisionem octaui diei ad se prophetauus, etiam circumcisionem octaui diei ad se prophetandum pertinere declararet. quid enim significat circumcisio carnis ? quid nisi expoliationem mortalitatis, quam de carnali generatione portamus?in semet ipso. quod enim dicit exuisse se carnem, eo loco carnem mortalitatem carnis intellegimus, secutas proprie caro appellata, quia in illa resurrectionis inmortalitate non erit. propterea scriptum est: caro et sanguis regnum dei non possidebunt. de quibus uerbis soletis calumniari fidei nostrae, qua credimus huius corporis futuram resurrectionem, quae in ipso deo iam praecessit, te apostolus quid dicat exponit. uolens enim ostendere, quid eo loco dixerit carnem, continuo subiecit: neque corruptio incorruptionem possidebit. hoc enim corpus, quod propter mortalitatem proprie caro nominatur, mutari dicit in resurrectione, ut iam non sit corruptibile atque mortale. quod ne putetur nostra
Abbreviated transcription (Latin):
hibuert̃ apłi ut inde m̃bri di manducando pur¬
garent. sic ur̃a fabula. ẽ Uos gͥ crudeles. qͥ hoc
ñ facitis. S udelicet nouit faustꝰ destruere sab¬
batũ: qͥa scit uirtute di semꝑ atq infatigabi¬
lit̾ oꝑari. Illi hoc dicant: qͥ intelligunt dm̃ si¬
ne tẽporali uoluntate uniuersa tẽpora faci
latione gentis tenebrarii ꝑhibetis excussã. &.
hostiu repentino impetu ꝑ turbatã. An exȩ¬
t̃no p̃uidens hoc futurũ nunquã habuitꝰ
reqͥem. qͥa nunquã securꝰ fuit. qͥse cogitabat
ꝑite atq impie deridetis. nͥ & ipsũ int̃ ꝓphe¬
tus quȩ de xp̃o scriptȩ st̃ haberet intellectũ:
ipse ineiꝰ laude posuisti pateret᷑. ideoq tẽpora
passionis &e resurrectionis suȩ hab̾et inpotesta¬
te: idegit ut caro eiꝰ insepultura sabbato reqͥ¬
esceret abom̃ib oꝑibꝰ suis. ut t̾cio die resurgenꝰ
quẽ dñicũ dicimꝰ. qͥ pꝰsabbatũ numerat᷑ octa¬

Expanded text:
hibuerunt Apostoli, ut inde membra Dei manducando purhibuerunt Apostoli, ut inde membra Dei manducando purgarent, sicut vestra fabula est? Vos ergo crudeles, qui hoc non facitis. Sed videlicet novit Faustus destruere sabbatum, quia scit virtutem Dei semper atque infatigabiliter operari. Illi hoc dicant, qui intelligunt Deum sine temporali voluntate universa tempora facielatione gentis tenebrarum perhibetis excussam, et hostium repentino impetu perturbatam. An ex aeterno praevidens hoc futurum, nunquam habuit requiem, quia nunquam securus fuit, qui se cogitabat perite atque impie deridetis, nisi et ipsum inter prophetias quae de Christo scriptae sunt, haberet intellectum, ipse in ejus laude posuisti, pateretur, ideoque tempora passionis et resurrectionis suae haberet in potestate, id egit, ut caro ejus in sepultura sabbato reqesceret ab omnibus operibus suis, ut tertio die resurgens, quem dominicum dicimus, qui post sabbatum numeratur octa
Abbreviated transcription (Latin):
hec iã oportet ꝑmanifestatã ueritatẽ reddi¬
tãq adimpleri. S qͥd mirũ. si iudei carnalit̾ in¬
telligentes sabbatũ. xpõ qͥiã hoc sp̃ualit̃ insi¬
nuabat repugnauert̃: Tu apło responde si po¬
tes. qͥuacationẽ ipsiꝰ diei umbrã futuri esse
testat᷑. S.si illi restiteit̃ xpo. ñ inteligentes ue¬
rũ sabbatũ: uos ei nolite resistere. & intelligi¬
te uerã innocentiã. Nã ineo ipso loco ubi p̃ci¬
pue destructor sabbati putat᷑ iħe: cũ discipłi
eiꝰ ꝑsegetẽ transeuntes & esurientes uellerent
spicas & ederent: in nocentes eos dix̃. respondenᷤ
iudeis. Sisciretis qͥd sit. misediã uolo quã sa¬
crificiũ: nunquã condẽnassetis in nocent es.
Magis enĩ esurientiũ misereri debuert̃: qa hoc
illi coacti fame fecert̃. A uob̾ aut̃ qͥsoͥs uulse¬
rit spicas: ñ extraditione xp̃ĩ qͥ hanc in nocen¬
tiã uocat. s extraditione manichei homici¬
da deputat᷑. An forte misccłiã eisdẽ spicis ex¬

Expanded text:
iam oportet per manifestam ueritatem redditamque adinpleri. sed quid mirum, si Iudaei carnaliter intellegentes sabbatum Christo, qui iam hoc spiritaliter insinuabat. repugnauerarit ? tu apostolo responde, si potes, qui uacationem ipsius diei umbram ftestatur . Sed si illi restiterunt Christo, non intelligentes verum sabbatum, vos ei nolite resistere, et intelligite veram innocentiam. Nam eo ipso loco, ubi praecipue destructor sabbati putatur Jesus, cum discipuli ejus per segetem transeuntes et esurientes vellerent spicas et ederent, innocentes eos dixit, respondens Judaeis, Si sciretis quid sit, Misericordiam volo quam sacrificium, nunquam condemnassetis innocentes . Magis enim esurientium misereri debuerunt, quia hoc illi coacti fame fecerunt. A vobis autem quisquis vulserit spicas, non ex traditione Christi, qui hanc innocentiam vocat, sed ex traditione Manichaei homicida deputatur. An forte misericordiam eisdem spicis ex
Abbreviated transcription (Latin):
nos immut abim᷑. O portet enĩ corruptibi¬
le hoc induere incorruptionẽ. & mortale
hoc induere ĩmortalitatẽ. Ut gͦ inauat᷑
i mortalitatẽ: exuit᷑ mortalitate. Noc :
circuncisionis misteriũ. quȩ oetauodie fieri
iusa e. &e octauo die id ÷ dnĩca pꝰ sabbatũ iã
inueritate a dño impleta. Unde dr̃. Exu¬
ens se carnẽ. pͥncipatꝰ & potestates exẽplauit
ꝑhanc eni mortalitatẽ nob inuidȩ diaboli¬
cȩ potestates dominabant᷑. Quas exẽplatse
dictꝰ. ẽ. qͥa inse ipso capite nr̃o p̃buit exẽplũ.
qͥd intoto eiꝰ corpore id÷ ȩcela exdiaboli po¬

Expanded text:
orruptibile hoc induere incorruptionem et mortale hoc induere inmortalitatem. ut ergo induatur inmortalitate, exuitur mortalitate. hoc est circumcisionis mysterium, quae octauo die fieri iussa est, et octauo die, id est dominica post sabbatum, iam in ueritate a domino inpleta. unde dicitur: exuens se carnem principatus et potestates exemplauit. per hanc enim mortalitatem nobis inuidae diabolicae potestdictus est, quia in se ipso capite nostro praebuit exemplum, quod in toto eius corpore, id est ecclesia ex diaboli po
Abbreviated transcription (Latin):
ris incorde tuo qͥa dĩ illuĩ suscitauit a mor¬
tuis: saluus eris. Quia gͦ exista resurrecti¬
onis fide iustificam᷑: ideo & illuo de xpõ¬
resurrex̃ ꝓpt̃ iustificationẽ nr̃am. & quia
ista resurrectio quȩ credita nos iustificat
ipsa occaui diei circuncisione figurata est:
ꝓpt̾ea de ipso abralũ cui pͥmũ tradita. ẽ.
sionẽ int̾ alias figuras ꝓphicas de xp̃o scri¬
psit moises: de qͦ ipse dicit. De me enĩ ille

Expanded text:
ris in corde tuo, quia deus illum suscitauit a mortuis, saluus eris. quia'ergo ex ista resurrectionis fide iustificamur, ideo et illud de resurrexit propter iustificationem nostram. et quia ista resurrectio, quae credita nos iustificat, illa octaui diei circumcisione figurata est, propterea de ipso Abraham, cui primum tradita est, sionem inter alias figuras propheticas de Christo scripsit Moses, de quo ipse dicit: de me enim ille
Abbreviated transcription (Latin):
teret qͥd p̃t̾ miseris: cucurristi dicere. Sinul¬
la fuerint: nec xp̃c potuit asseuerare qͦd
nusꝗest. Ita si xp̃c hoc minime asseuerauit.
capitulũ hoc falsũ esse constiterit. O hominẽ
se cogitantẽ dictorẽ. & aliũ ñ cogitantẽ con¬
tradictorẽ. Ubi ÷ acum̃ cuũ: An inmala cau¬
sa ñ posses alit̾: S mala causa te uana loqui
coegit. malã uͦ hab̾e causã nemo te cogit. Qui
aliqͣ & si ert̃ aliqua: potuit xp̃c asseuerare qͦd
est. Ita xpc̃ si hoc asseuerare potuit: capitulũ
illud euangłicũ falsũ eẽ ñ constat. Redi gͦ ad
ꝓpositionẽ tuã qͣ dixisti. aut alia dabitis aut
nulla ert̃. & uide ñte ostendisse. nulla nos
ala daturos. Uide etiã quã multa alia iã supͣ dixe¬
rimꝰ. & qͥd hinc conficiat᷑ aduerte. Scilicet ñ ẽẽ fal¬
sũ qͦd in euangłio xp̃m dixisse legimꝰ. si crederetis
moisi crederetis & mͥ. de me enĩ ille scripsit. Ꝙ

Expanded text:
teret quid praetermiseris, cucurristi dicere: Si nulteret quid praetermiseris, cucurristi dicere: Si nulla fuerint, nec Christus potuit asseverare quod nusquam est; ita si Christus hoc minime adseuerarit, capitulum hoc falsum esse constiterit. o hominem se cogitantem dictorem et alium non cogitantem contradictorem! ubi est acumen tuum? an in mala causa non posses aliter? sed mala causa te uana loqui coegit; malam uero habere causam nemo te cogit. quid aliqua. et si erunt aliqua, potuit Christus adseuerare, quod est. ita si Christus hoc adseuerare potuit, capitulum illud euangelicum falsum esse non constat. redi ergo ad propositionem tuam, qua dixisti: aut alia dabitis, aut nulla erunt, et uide non te ostendisse nulla nos alia daturos. uide etiam nos quam multa alia iam supra dixerimus, et quid hinc conficiatur aduerte: scilicet non esse falsum, quod in euangelio Christum dixisse legimus: si crederetis Moysi, crederetis et mihi; de