comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nis : sed fructum inquire perfecte
operationis Noli attendere linguã
sedmanum: quia non sicut laudat᷑
arbor expulchritudine foliorum
uel florum. sed ex habundantia
frugum. ita quoque heretici uł
falsi catholici non sunt ex simula¬
tione laudandi. sed exfructu boni
operis¶ N on est enim ut dñs alibi
ait. arbor bona faciens fructus
& subditur: Numquid colligunt
despinis uuas. aut detribulis ficus.
Spina & tribulus. arbores sunt
plene aculeis: ita ut uix absque
lesione tractari possint: Quibus
contrariȩ sunt ficus & uitis: quae
& flagrantiã suauissimi odoris. & frucͦ¬
tum dulcissimi saporis reddunt: Per
spinas ergo & tribulos uitia & pecca¬
ta signantur : dequibus ad omino
primo homini dictum est: Terra
atque suauis fructus caritatis acci¬
pitur : quempalato mentis Senserat
ille quidicebat: Quam dulcia fauci¬
bus meis eloquia tua: suꝑmel & fa¬
uum ori meo: Sicut ergo spina &
tribulus intrectabiles sunt. ita he¬

Expanded text:
nis, sed fructum inquire rectae nis, sed fructum inquire rectae operationis. Noli attendere linguam, sed manum. Quia sicut non laudatur arbor ex pulchritudine foliorum vel florum, sed ex abundantia frugum, ita quoque haeretici vel falsi catholici, non sunt ex simulatione laudandi, sed ex fructu boni operis. « Non est enim, » ut Dominus alibi ait , « arbor bona faciens fructus et subditur: « Nunquid colligunt de spinis uvas, aut de tribulis ficus? » Spina et tribulus arbores sunt plenae aculeis, ita ut vix absque laesione tractari possint. Quibus contrariae sunt ficus et vitis, quae et fragrantiam suavissimi odoris, et fructum dulcissimi saporis reddunt. Per spinas ergo et tribulos, vitia et peccata signantur, de quibus a Domino primo homini dictum est: « Terratque suavis fructus charitatis accipitur, quem palato mentis senserat ille, qui dicebat: « Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, super mel et favum ori meo . » Sicut ergo spina et tribulus intractabiles sunt, ita hae
Abbreviated transcription (Latin):
Noli esse amicus iracundo homini.¬
nec ambules cum uiro furioso: ne
forte discas semitas eius. & sumas scan¬
scipulis scribit dicens Siquis frat̃
nominatur. & est fornicator. aut
adulter. aut auarus. quod est idoloꝵ
seruitus : cum huius modi neccẏbum
sumere: Sed numquid semper lateNt
heretier aut falsi catholici subouina
pelle : aut semper possunt abscon¬
di. Non: Namqua liter cognosci
ualeant : dñs aperit cum ad umgit¬
dicens: Afructibus eorum. cognosce¬
tis eos Fructus enim a fruendo
nomen accepit : unde perfructum
opera significantur: Siergo inter¬
rogas. quid sunt boni fructus. aqͥb
hominem cognoscere possis. apłs
paulus manifestat dicens: Fructus
enim sp̃s est : caritas. gaudium.
pax. patientia. longanimitas.
bonitas. benignitas. mansuetudo.
fides. modestia. continentia castitas:
N oli ergo inheretico quȩrere folia.
uerborum pulchra: sed fidei purita¬
tem: Noli ergo attendere inxpia¬
no solummodo famã bone opinio¬

Expanded text:
noli esse amicus homini iracundo, neqnoli esse amicus homini iracundo, neque ambules cum uiro furioso: ne forte discas semitas eius et sumas scansnominatur, et est fornicator aut adulter aut avarus, quod est idolorum servitus, cum hujusmodi nec cibum sumere . » Sed nunquid semper latent haeretici, aut falsi catholici sub ovina pelle, aut semper possunt abscondi? non. Nam qualiter cognosci valeant Dominus aperuit cum adjungit: « A fructibus eorum cognoscetis eos. » Fructus enim a fruendo nomen accepit, unde per fructum opera significantur. Si ergo interrogas qui sunt boni fructus, a quibus hominem cognoscere possis, apostolus Paulus manifestat, dicens: « Fructus enim spiritus est charitas, gaudium, pax, patientia, longanimitas, bonitas, benignitas, mansuetudo, fides, modestia, continentia, castitas . » Noli ergo in haeretico quaerere folia verborum pulchra, sed fidei puritatem. Noli attendere in Christiano solummodo famam bonae opinio
Abbreviated transcription (Latin):
nuhinc lat& anguis in herba s altẽ
lupi rapaces falsi catholici intellegun¬
tur : qui confitentur se nosse xp̃m.
factis autem illum negant : quidum
habitum xpianitatisassumuNt.
quasi ouinis pellibus induti appa¬
rent: Bene aut̃ lupis rapacibus
comparantur : quia dun carnaliter
uiuunt. aliquando alios suo malo
exemplo admalum pertrahunt
aliquando aliorum substantias
more luporũ diripiunt: Dequali¬
bus perproph& am dicitur:
Facti sunt principes tui ut lupi
uespertini ad uesperũ. non relinquen¬
tes inmane: Tales ergo dñs iubet
cauere : quia sicut bonorũ consor¬
tium multum adiuuat. sic malorũ.
societas frequenter multum noc&:
teste propheta quiart: Cum Sc̃o
scł eris: & cum uiro innocentę
in nocens eris: Et cũ electo electus
eris : & cum̃ peruerso peruerteris:
Et salomone dicerte Q. ui cimi
sapientibus graditur. sapiens erit
Amicus stultorum. efficietur similis.
hinc idem salomon nos ammonet dics:

Expanded text:
hinc, latet anguis in herba. Aliter: hinc, latet anguis in herba. Aliter: Lupi rapaces, falsi catholici intelliguntur, qui confitentur se nosse Deum, factis autem illum negant. Qui dum habitum Christianitatis assumunt, quasi ovinis pellibus induti apparent. Bene autem lupis rapacibus comparantur, quia dum carnaliter vivunt, aliquando alios suo malo exemplo ad malum pertrahunt, aliquando aliorum substantias more luporum diripiunt, de qualibus per prophetam dicitur: « Facti sunt principes tui ut lupi vespertini, ad vesperum non relinquentes in mane . » Tales ergo Dominus jubet cavere, quia sicut bonorum consortium multum adjuvat, sic malorum societas frequenter multum nocet, teste propheta, qui ait: « Cum sancto sanctus eris, et cum viro innocente innocens eris. Et cum electo electus eris, et cum perverso perverteris . » Et Salomone dicente: « Qui cum sapientibus graditur, sapiens erit. Amicus stultorum, efficietur similis . » Hinc idem Salomon nos admonet, dic
Abbreviated transcription (Latin):
meum. intrabunt inuos lupi graues.
lupi rapaces: non parcentes gregi:
Et euobis consurgent uiri iniqui.
loquentes mendacium: ut abdu canł
discipulos postse: hos etiã caueri
a bapłis uolebat dñs. quibus dicebat:
Ecce ego mitto uos: sicut oues in me¬
dio luporum: Estote ergo pruden¬
tes sicut serpentes: & simplices sicut
columbę : Mon& ergo dñs tales
upos cautre quia Sicut docstis simi
& catholici uiri hereticis resistere
debent: sic abeorum consortio sim¬
plices declinare: nedum eorum docꝰ¬
trina auditur. mentes audienti ũ
commaculentur : iohanne apostolo
monente quiait: S iquis uenit aduos
& hanc doctrinam non affert. nolite
recipere eum indomo: nec aue ei
communicat operibus illius indignis.
dicens: Hereticum hominẽ post unã
& scđam correptionẽ deuita: sciens
quia peruersus est huiũsmodi: Huic
conuenire potest. illud maronis:
ñ Quilegitis flores. & humi nascen¬
tia fraga. Frigidus opueri fugae

Expanded text:
meum intrabunt in vos lupi graves, meum intrabunt in vos lupi graves, lupi rapaces, non parcentes gregi. Ex vobis consurgent viri iniqui, loquentes mendacium, et abducent discipulos post se . » Hos etiam caveri ab apostolis volebat Dominus, quibus dicebat: « Ecce ego mitto vos sicut oves in medio luporum. Estote ergo prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae . » Monet ergo Dominus tales lupos cavere, quia sicut doctissimi viri et catholici haereticis resistere debent, sic ab eorum consortio simplices declinare, ne, dum eorum doctrina auditur, mentes audientium commaculentur, Joanne apostolo admonente, qui ait: « Si quis venit ad vos, et hanc doctrecipere eum in domo, nec Ave ei communicat operibus ejus malignis dicens: « Haereticum hominem post unam et secundam correptionem devita, sciens quia perversus est hujusmodi . » Huic convenire potest illud Maronis : Qui legitis flores, et humi nascentia fraga, Frigidus, o pueri, fugite
Abbreviated transcription (Latin):
utdum gustatur id quod dulce est.
absque retractione perueniatur
adid quod mortiferum est: ad simili¬
tudinem scorpionũ eculeos incaudis¬
UIIl gestantes: Heretici inprimis
uerbis bona ostendunt: in nouissi¬
mis autẽ per uersa dogmatizant:
unde & pugant: Tales ergo lupis
rapacibus comparantur Quia
cum ex terius lingua blandiantur.
interius animo seuiunt: Quia sicut
lupus gregem dispergit. dilaniat
atque dilacerat: ita & heretici uene¬
nosum animũ habentes. mentes Sim¬
ñ plicium dilaniare noncessant : Et
quos in occulto decipere non possunt.
publice insecuntur . Etideo se
bonos esse simulant. ut simplicium
animos ad suam heresim rapere pos¬
 sint: uelcerte corum substantias
quasi boni magistri accipere: Q uod
hi sunt quipenetrant domos uidu¬
arum. & captiuas ducunt mulier cu¬
las oneratas peccatis: & perdulces
sermones &benedictiones. seducunt
corda innocentium: Tales futuros
lupos idem apłs pręuidebat: quan¬
do dicebat: Scio quia post discessũ

Expanded text:
ut dum gustatur id quod dulce est, absque retractione perveniatur ad id quod mortiferum est: ad similitudinem scorpionum aculeos in caudis gestantes, quoniam haeretici in primis verbis bona ostendunt, in novissimis autem perversa dogmatizant, unde et pungunt. Tales ergo lupis rapacibus comparantur, quia cum exterius lingua blandiantur, interius animo saeviunt. Quia sicut lupus gregem dispergit, dilaniat atque dilacerat, ita et haeretici venenosum animum habentes, mentes simplicium dilaniare non cessant. Et quos in occulto decipere non possunt, publice insequuntur. Et ideo se bonos esse simulant, ut simplicium animos ad suam haeresim rapere possint, vel certe eorum substantias quasi boni magistri accipere. Quod PHi sunt qui penetrant domos viduarum, et captivas ducunt mulierculas oneratas peccatis , et per dulces sermones et benedictiones seducunt corda innocentium . » Tales lupos futuros idem Apostolus praevidebat, quando dicebat: « Scio quia post discessum
Abbreviated transcription (Latin):
cognoscetis eos Quasi enim fructus
inquibus male arbores abonis discer¬
nantur. paulus apłs ostendit dicens:
Manifesta aut̃ sunt. opera carnis.
Quaesunt. fornicationes. in mun¬
ditiȩ. inpudicitiȩ. luxuriae. ido¬

Expanded text:
cognoscetis eos. » Quasi enim fructus, cognoscetis eos. » Quasi enim fructus, in quibus malae arbores a bonis discernantur, Paulus apostolus ostendit dicens: « Manifesta autem sunt opera carnis, quae sunt fornicationes, immunditi
Abbreviated transcription (Latin):
falsa securitate se decipiat: quia
om̃is arbor quaenon facit fructum
bonum. excidetur & inignẽ mictet᷑.
uxta illud quoddñs alibi ait
Omnem palmitem in me nonferentẽ
fructum: oport& excidi & inignẽ
mitti Non enĩ sufficit declinare
amalo: nisi quisque studeat facere
bonum: Vnde dñs uineȩ quȩrens
fructum inficulnea et non inueniens:
ait colono: Ecce anni tressunt ex
quo ueniens quȩrens fructũ inficul¬
nea : & non inuenio: Excide ergo illã:
utquid etiam terram occupat
Dehac arbore per iohannẽ baptistã
dicitur: Iamsecuris ad radicẽ arboꝵ
posita est: E xcidetur enim arbor.
quando homo moritur: Excisa aut̃
inignẽ mittitur : quando quisque
peruersus post mortẽ. gehennȩ con¬
cremationẽ inuenit: quidũ uiue¬
r& fructum boni operis facere
recusauit: Ingeminat namque dñs
bonarum malarumque arborum
cognitionẽ : cum adhuc sub iungit
dicens: Igitur. ex fructib eorum

Expanded text:
falsa securitate se decipiat; quia falsa securitate se decipiat; quia omnis arbor quae non facit fructum bonum, excidetur et in ignem mittetur, juxta illud quod Dominus alibi ait: « Omnem palmitem in me non ferentem fructum oportet abscidi et in ignem mitti . » Non enim sufficit declinare a malo, nisi quisque studeat facere bonum. Unde Dominus vineae quaerens fructum in ficulnea, et non inveniens, ait colono: « Ecce anni tres sunt, ex quo venio quaerens fructum in ficulnea, et non invenio. Excide ergo illam, ut quid etiam terram occupat? » De hac arbore per Joannem Baptistam dicitur: « Jam securis ad radicem arboris posita est . » Exciditur enim arbor, quando homo moritur. Excisa autem in ignem mittitur, quando quisque perversus per mortem gehennae concremationem invenit, qui dum viveret fructum boni operis facere recusavit. Ingeminat namque Dominus bonarum malarumque arborum cognitionem, cum adhuc subjungit, dicens: « Igitur ex fructibus eorum
Abbreviated transcription (Latin):
donosor autẽ cumess& mala arbor
bonũ fructum fecit : quando dm̃
danihelis in toto orbe adorari iussit :
bonus sideserit malum : & qui uide¬
batur bonus effici malus. si recesserit
abono : S ed quia unus idemque ho-¬
mo. inuno eodemque tempore
bonus simul & malus esse non potest:
Non potest arbor bona fructus ma¬
los facere. neque arbor mala fructꝰ
bonos facere : Ualde autẽ terribile
est : quod sub infertur: Om̃is arbor
quȩ non facit fructum bonum. exct¬
detur & mignem mittetur: Nondi¬
cit quȩ facit fructũ malum: sed quȩ non
facit fructum bonum: Ubi ediuerso
colligere possumus. quae pęna prepa¬
ratasit male operantibus : quando
poena predicitur & iam aboNio
opere torpentibus: Si enĩ inignem
mittitur quinudũ nonuestit : inquẽ
ignem mittendusest qui uestitum
epoliauit. Etsi ad poenã uadit
qui propria non dedit: ad quam
poenam iturus est qui aliena rapit:
Nullus ergo abono opere torpens

Expanded text:
donosor autem, cum esset mala arbor, donosor autem, cum esset mala arbor, bonum fructum fecit, quando Deum Danielis in toto orbe adorari jussit Dbonus, si deseruerit malum; et qui videbatur bonus, effici malus, si recesserit a bono. Sed quia unus idemque homo, in uno eodemque tempore, bonus simul et malus esse non potest, non potest arbor bona fructus malos facere, neque arbor mala fructus bonos facere. Valde autem terribile est, quod subinfertur: « Omnis arbor quae non facit fructum bonum, excidetur et in ignem mittetur. » Non dicit, quae facit fructum malum, sed quae non facit fructum bonum. Ubi e diverso colligere possumus, quae poena praeparata sit mala operantibus, quando poena praedicitur etiam a bono opere torpentibus. Si enim in ignem mittitur qui nudum non vestivit, in quem ignem mittendus est, qui vestitum exspoliavit? Et si ad poenam vadit ille qui propria non dedit, ad quam poenam iturus est qui aliena rapit? Nullus ergo a bono opere torpeus,
Abbreviated transcription (Latin):
fecisse. quando eccłam dĩ ꝑsecutꝰ. ẽ.
x iudã arborẽ malã fructũ bonum
fecisse. quando cum ceteris apłis
secutus est dñm: Ad quod respon¬
dendum. quia sicut ex radice arboris
fructus procedit. & ex ipso fructu
cuius generis uel saporis sit cognosci¬
tur : ita ex intentione cordis opus
profertur: Etsicut dñs dicit. qualis
fuerit intentio tua : tale erit & opus
tuum: Ideoque bonus homo tã diu
bonos fructus facere non potest: quã¬
diu in radice male intentionis ꝑ seue¬
rat Nec malus homo tamdiu bonos
in mala intentione perdurat: Iuxta
quem sensum legimus & petrũ apłm
arborem utique bonam malos fructꝰ
fecisse. quando dñm negauit: Et
ideo iethro cũ prius mala arbor
ess& bonum fructum fecit¬
quando utile moysi consilium dedit:
Similiter & dauid bona utique arbor
fructũ malũ fecit: quando ꝑ concu¬
piscentiã carnalem adulterium & ho¬
micidium perpetrauit: N abucho¬

Expanded text:
fecisse, quando Ecclesiam Dei persecutus est; fecisse, quando Ecclesiam Dei persecutus est; et Judam arborem malam fructum bonum fecisse, quando cum caeteris apostolis secutus est Dominum. Ad quod respondendum, quia sicut ex radice arboris fructus procedit, et ex ipso fructu, cujus generis vel saporis sit cognoscitur, ita ex intentione cordis opus profertur. Et sicut Dominus dicit: Qualis fuerit intentio tua, tale erit et opus tuum. Ideoque bonus homo tandiu malos fructus facere non potest, quandiu in radice bonae intentionis perseverat; nec malus homo tandiu fructus bonos  mala intentio perdurat. Juxta quem sensum legimus et Petrum apostolum arborem utique bonam, malos fructus fecisse, quandiu Dominum negavit . Et Jethro, cum prius mala arbor esset, bonum fructum fecitquando Moysi utile consilium dedit . Similite et David, bona utique arbor, fructum malum fecit, quando per concupiscentiam carnalem adulterium et homicidium perpetravit . Nabucho
Abbreviated transcription (Latin):
nifestat cum alibi ait Aut facite
arborem bonam & fructũ eius bo¬
num: aut facite arborẽ malam. &
fructum eius malum: Et cęcus qͥ
ad ño in luminatus fuerat aiebat:
uideo homines: quasi arbores ambulan
Danhel quoque inuisione
nabuchodonosor regis. magnã arbo¬
rem ipsum regem inter pretatur Et
ꝑ psalmistã deiusto dicitur: Iustus
ut palma florebit: & sicut cedrus li¬
bani multiplicabitur: Quod ergo ait.
sic om̃is arbor bona fructus bonos
facit. mala aut̃ arbor fructus malos
facit. ale est. acsi dicer&: Sicut
nec spina uuam nec tribulus generat
ficum: sic ex radice uitiosa malus fructꝰ
procedit : & ex bona intentione. bona
operatio nascitur: unde & subditur. ⁊
Non potest arbor bona fructus malos
facere : neque arbor mala fructus bo¬
nos facere: In quo loco questio ani¬
mum pulsat. quaredicat non potest
arbor bona fructus malos facere.
neque arbor mala fructus bonos
facere : cum legimus paulũ apłm
arborem utique bonã fructũ malũ

Expanded text:
um alibi dicit; « Aut facite arborem bonum, et fructum ejus bonum; aut facite arborem malam, et fructum ejus malum . » Et caecus, qui a Domino illuminatus fuerat, aiebat: « Video homines quasi arbores . Daniel quoque in visione Nabuchodonosor regis, magnam arborem ipsum regem intepretatur . Et per Psalmistam de justo dicitur: « Justus ut palma florebit, et sicut cedrus Libaic omnis arbor bona fructus bonos facit, mala autem arbor fructus malos facit, » tale est ac si diceret: Sicut nec spina uvam, nec tribulus generat ficum, sic ex radice vitiosa malus fructus procedit, et ex bona intentione bona operatio nascitur. Unde et subditur: « Non potest arbor bona fructus malos facere, neque arbor mala fructus bonos facere. » In quo loco quaestio animum pulsat, quare dicat: « Non potest arbor bona fructus malos facere, neque arbor mala fructus bonos facere, » cum legamus Paulum apostolum arborem utique bonam fructum malum
Abbreviated transcription (Latin):
uiuendi. perquattuor euuangelioꝵ.
doctrinam discimus: recte quattuor
milia hominũ deseptẽ panibus re¬
fecta fuisse memorantur: Non enim
aliter credere aut uiuere debemus.
nisi quomodo quattuor euuangelia
docent: Unde tohannes in apocalyp¬
si. quat tuor animalia ante thronũ
dĩ plena oculis ante & retro se uidisse
minus ds̃ sabaoth: qusẽ.

Expanded text:
vivendi per quatuor Evangeliorum vivendi per quatuor Evangeliorum doctrinam discimus, recte quatuor millia hominum de septem panibus refecta fuisse memorantur. Non enim aliter credere aut vivere debemus, nisi quomodo quatuor Evangelia docent. Unde Joannes in Apocalypsi quatuor animalia ante thronum Dei plena oculis ante et retro se vidisse minus Deus sabaoth, qui
Abbreviated transcription (Latin):
asscribitur: Quia ergo inquat tu¬
or libris euuangeliorum inuenimꝰ
qualiter unum dm̃ credamus. & qualit̃
geminam dilectionẽ habeamus. nec non
qualiter scam indiuiduãque trinitatẽ
confiteamur : recte quat tuor pmilia.
hominum adõ satiata esse Enoscimus
Siue recte quia quat tuor milia ho¬
minum ado refici audiuimus: nos mys¬
tice docemur. spiritaliter refici. ueli¬
mus ꝥ quattuor principales uirtutes.
prudentiã scilic&. temperantiam.
fortitudinem. atque iustitiã: quib
enim quadratus lapis non fluctuat.
sed inquãcumque partẽ uersus fuerit
aequaliter iac& : recte quaternario
numero constantia scõrum designat᷑:
qui non circũ feruntur om̃i uento
doctrinȩ. sed ut firmi lapides siue in
prosperis siue in aduersis. in bonis
actibus & fide constantissima ꝑ seue¬
rant: considerantes illud quod dñs
ait: Quiperseuerauerit usque infinẽ.
hic saluus erit: Siue quia & fidem
bene credendi. & constantiã recte

Expanded text:
describitur. Quia ergo in quatudescribitur. Quia ergo in quatuor libris Evangeliorum invenimus, qualiter unum Deum credamus, et qualiter geminam dilectionem habeamus, necnon qualiter sanctam individuamque Trinitatem confiteamur, recte quatuor millia hominum a Domino satiata esse dignoscimus. Sive recte, quia quatuor millia hominum a Domino refici audivimus, nos mystice docemur, ut si spiritaliter refici volumus, quatuor principales virtutes, prudentiam scilicet, temperantiam, fortitudinem atquenim quadratus lapis non fluctuat, sed in quamcunque partem versus fuerit, aequaliter jacet, recte quaternario numero constantia sanctorum designatur, qui non circumferuntur omni vento doctrinae, sed ut firmi lapides, sive in prosperis, sive in adversis, in bonis actibus et in fide constantissime perseverant, considerantes illud quod Dominus ait: « Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit . » Sive, quia et fidem bene credendi, et constantiam recte
Abbreviated transcription (Latin):
cum iunco palma insporta contexi¬
tur : quando idem uiri scĩ. contra
carnis uitia & cogitationũ. spirita¬
le bellum suscipiunt: scientes quia
caro concupiscit aduersus sp̃m.
sp̃s autem aduersus carnem:. Ethȩc
sibi inuicẽ aduersantur. ut non¬
ea quae uolumus faciamus:
Quorum constantissima ꝑseue¬
rantia. manifcstatur. cum subditur:
Erant autem quimandu caueruNt.
quasi quattuor milia: & dimisit
eos: Non frustra quat tuor milia
hominum: adñõ reficiuntur:
Quater narius enim numerus ꝑfec¬
tus est : & insuis partibus diuisus.
perfectionem optin&: Diuiditur
enim duobus ueltribus unũ nãque
addm̃ pertinet: quia unus dRis.
una fides. unum baptisma : unus
ds̃ & pater om̃ium. qui super om̃s
& per om̃a. & in om̃ibus nobis.
Duo ad geminam dilectionem. uel
duo testamenta:res ad scãm
indiuiduam que trinitatẽ
patris scilico. & filii. & sp̃s
menti. uel ad quattuor libros
euuangelii: quia maxime in his

Expanded text:
cum junco palma in sporta contexicum junco palma in sporta contexitur, quando iidem sancti viri contra carnis vitia et cogitationum spiritale bellum suscipiunt, scientes quia caro concupiscit adversus spiritum, spiritus autem adversus carnem: et haec sibi invicem adversantur, ut non quae volumus, illa faciamus . Quorum constantissima perseverantia manifestatur, cum subditur: « Erant autem qui manducaverunt, quasi quatuor millia, et dimisit eos. » Non frustra quatuor millia hominum a Domino reficiuntur. Quaternarius enim numerus perfectus est, et in suis partibus divisus, perfectionem obtinet. Dividitur enimunus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus et Pater omnium, qui est super omnes, et per omnia, et in omnibus nobis . » Duo, ad geminam dilectionem vel duo Testamenta. Tres, ad sanctam individuamque Trinitatem, Patris scilicet et Filii et Spiritus menti, vel ad quatuor libros Evangelii, quae maxime in his
Abbreviated transcription (Latin):
lia tantum prohib& peccata:
Om̃is enim caro foenum: & om̃is gła
eius tam quã flos foeni In hac aut̃
perquam gr̃ãm noui testamenti dixi¬
mus figurari. recte turba suꝑ t̾ram
discubuit : quia gratia noui testa¬
menti. non solum culpas operis. sed
etiam culpas cogitationis restringi
Nec solum aliena rapientib contra¬
dicit : sedetiam ad perfectionem
tendentes. proprias facultates
sueuit: Palma uero dicta est qua¬
si pacis alma quaeuictricẽ solebat y¬
ornare manum: Scĩ ergo uiri quasi
iunci iuxta aquam uiridescunt.
quando meditationi sacre scripturȩ
insistunt : ne afide & bonis actibus
arescere possint: Dequibus scriptũ ẽ:
Beatusuir qui confidit indño & erit
lignum quod plantatum est secus
decursus aquarũ : quod adhumorem
mittit radices suas . & non timebit
cum uenerit aestus : Sederit foliũ
eius uiride. & intempore siccitatis
non erit sollicitum : nec aliquando
desin& facere fructum: Quasi aut̃

Expanded text:
lia tantum prohibebat peccata. « lia tantum prohibebat peccata. « Omnis enim caro fenum, et omnis gloria ejus tanquam flos agri . » In hac autem, per quam gratiam Novi Testamenti diximus figurari, recte turba super terram discumbit: quia gratia Novi Testamenti non solum culpas operis, sed etiam culpas cogitationis restringit: nec solum aliena rapientibus contradicit, sed etiam ad perfectionem tendentes proprias facultates suevit, palma vero dicta est quasi pacis alma, quae victricem solebat ornare manum. Sancti ergo viri, quasi juncus juxta aquam virescunt, quando meditationi sacrae Scripturae insistunt, ne a fide et bonis actibus arescere possint, de quibus scriptum est: « Benedictus vir qui confidit in Domino, et erit d plantatum est secus decursus aquarum, quod ad humorem emittit radices suas, et non timebit cum venerit aestus, sed erit folium ejus viride, et in tempore siccitatis non erit sollicitum, nec aliquando desinet facere fructum . » Quasi autem
Abbreviated transcription (Latin):
illorum animas erudiat. & discant
per eius presentiã de paucis panibus
multas turbas hominum satiare posse
insolitudine : quiper quadraginta
annos sine aratri labore. inmensos
populoꝰ cẏbo manne aluit in deserto:
Qui dixerunt:: Septem: In alia
refectione quinque panes ordea¬
cei fuisse referuntur: ꝑ quos ut di¬
ximus scriptura ueteris testamenti
significata est. sub tegmine litter e
latens Nunc aut̃ hic septem panes
fuisse memorantur. propter septi
inluminati apłi. eorum que successo¬
res. & fidem scãe trinitatis. & quat¬
tuor euuangeliorum doctrinã mun¬
do annuntiauerunt: Quo bene
septenarius numerus constat: qui con¬
stat ex primo inpari & secundo
pari : id est ex ternario & quaterna¬
rio: Siue quia septenarius numerus
frequenter proplenitudine ponitur:
iustitiȩ consecuti sunt scĩ: Et prȩce¬
pit turbȩ : discumbere suꝑ terram:
In alia refectione turba suꝑ foenũ
discubuisse legitur : quia lex carna¬

Expanded text:
illorum animos erudiat, et discant illorum animos erudiat, et discant per ejus praesentiam de paucis panibus multas turbas hominum satiari posse in solitudine, qui per quadraginta annos sine aratri labore immensas populi catervas cibo mannae aluit in deserto. « Qui dixerunt: Septem. » In alia refectione quinque panes hordeacei fuisse referuntur, per quos, ut diximus, scriptura Veteris Testamenti significata est, sub tegmine litterae latens. Nunc autem hic septem panes fuisse memorantur, propter septif gratia illuminati apostoli eorumque successores, et fidem sanctae Trinitatis, et quatuor Evangeliorum doctrinam mundo annuntiaverunt. Quod bene septenarius numerus signat, qui constat ex primo pari et primo impari, id est, ex ternario et quaternario. Sive quia septenarius numerus frequenter pro plenitudine ponitur, justitiae consecuti sunt sancti. « Et praecepit turbae discumbere super terram. » In alia refectione turba super fenum discubuisse legitur, quia lex carna
Abbreviated transcription (Latin):
habentibus: Etresponderunt ei disci¬
puli sui: Vnde istos poterit quis hic
saturare panibus insolitudine. In
alia refectione : philippus specialit̃
dixisse narratur. Ducentorũ dena¬
riorum panes non sufficiunt eis: ut
unus quisque modicũ quid accipiat:
Nunc aut̃ generaliter om̃s discipli
dicunt: unde istos poterit quis hic
saturare panibus insolitudine.
Quanto ergo discipłis difficilior
res uisa est tantomagis miraculũ
dñi clarescit: Fragilitate quippe
carnis grauati apłi. nondũ ad huc
perfecte diuinitatẽ xp̃i intellege¬
bant : quando eo pręsente quieducit
cor hominis. posse satiari dubitabaNt:
Sed dñs non solum ut dubitationem
discipulorum auferr&. uerũ etiam
multitudinem fatigatam ieiunio
reficer& : ex paucis panibus multitu¬
dinem hominum reficere uoluit:
Et interrogauit eos: Quot panes
habetis Non ignorans dñs discipu¬
los interrogat. qui om̃a scit antequã
fiant: sedut & sua interrogatione

Expanded text:
habentibus . » « Et responderunt ei discipuli sui: Unde istos poterit quis hic saturare panibus in solitudine? » In alia refectione Philippus specialiter dixisse narratur: « Ducentorum denariorum panes non sufiiciunt turbae, ut unusquisque modicum quid accipiat . » Nunc autem generaliter omnes discipuli dicunt: « Unde poterit istos quis hic saturare panibus in solitudine? » Quanto ergo discipulis difficilior res visa est, tanto magis miraculum Domini clarescit. Fragilitate quippe carnis gravati apostoli, nondum adhuc perfecte divinitatem Christi intelligebant, quando eo praesente, qui educit  hominum posse satiare dubitabant. Sed Dominus non solum ut dubitationem discipulorum auferret, verum etiam ut multitudinem fatigatam jejunio reficeret, ex paucis panibus multitudinem hominum reficere voluit. « Et interrogavit eos: Quod panes habetis? » Non ignorans Dominus discipulos interrogat, qui omnia scit antequam fiant, sed ut ex sua interrogatione
Abbreviated transcription (Latin):
ab huiusmbdi salo quixp̃o in heserint
pęnitus recessuri sunt: Sciendum est
autem hanceandem non esse lectionem :
qua matheus & marcus binos dena¬
uiculis piscatores: primo petrum
x andream. dein tu de filios ⁊ ebedȩi
adnõ narrant uocatos. Non enim
eos lucas nunc ad ñõ uocatos sed
tamen petro fuisse prędictũ. quod
homines. eẽt capturus infinuat i
Quod non itadictum est: quasi iam
pisces num quã ess& capturus
Nam & postresurrectionẽ Ciꝰ le¬
gimus eos eesse piscatos: Unde
datur intellegieos ad capturam
piscium exmore remeasse : ut post.¬
ea fier& quod matheus & marcus
narrant. quando eos binos uocauit.
Tuncenĩ non subductis ad terram
nauibus habent curã redeundi. sed
ita eum secutis unt: tamquã uocan¬
tem. aciubientem ut scquerentur:

Expanded text:
ab hujusmodi salo, qui Christo inhaeserint, ab hujusmodi salo, qui Christo inhaeserint, penitus recessuri sunt. Sciendum est autem hanc eamdem non esse lectionem, qua Matthaeus et Marcus binos de naviculis piscatores, primo Petrum et Andream, deinde filios Zebedaei a Domino narrant esse vocatos . Non enim eos Lucas nunc a Domino vocatos, sed tantum Petro fuisse praedictum quod homines esset capturus, insinuat. Quod non ita dictum est, quasi jam pisces nunquam esset capturus. Nam et post resurrectionem Domini legimus eos esse piscatos. Unde datur intelligi eos ad capturam piscium ex more remeasse, ut postea fieret quod Matthaeus et Marcus narrant, quando eos binos vocavit. Tunc enim non subductis ad terram navibus tanquam cura redeundi, sed ita eum secuti sunt, tanquam vocantem ac jubentem ut sequerentur.
Abbreviated transcription (Latin):
homo peccatorsum: Quod tamen
quia non fecit dñs. non enim reces sit
Abeis: sed eo sub ductis nauibus
Adlitus perduxit: significat inbo¬
nis & spiritalibus uiris non esse opor¬
tere hanc uoluntatẽ: ut peccatis
turbarum commoti. quasi securiũ
tranquilli usque uiuant: ac munus
ecclesi asticum deserant: Etait ad
symonem iħs: N oli timere: Confor¬
solando erigit : nequis uel desua con¬
scientiae culpa tremens. uel dealioꝵ
innocentia stupens. scĩtatis iter
formid& ad gredi: Quod autem
sequitur ex hoc iam homines eris
capiens: Ad ipsum petrum specialit̃
pertin&: Ex ponit enim ei dNs
quidhaee captura piscium signi fi¬
cet: quod uidelic& ipse sicut nunc
perretia pisces. sic aliquando ꝑ
uerba sit capturus homines: totus¬
que facti huis ordo. quid in eccła
cuius ipse tẏpum tenet. cotidiȩ
geratur ostendit: Quoduero sub¬
uingitur. & subductis ad terrã naui¬
bus relictis om̃ibus secuti sunt eum:
Potest significare finem temporis. quo

Expanded text:
 peccator homo sum. Quod tamen  peccator homo sum. Quod tamen quia non fecit Dominus, non enim recessit ab eis, sed eos subductis navibus ad littus perduxit, significat in bonis et spiritalibus viris non esse oportere hanc voluntatem. ut peccatis turbarum commoti, quod quasi securius tranquilliusque vivant, munus ecclesiasticum deserant. Et ait ad Simonem Jesus: Noli timere. Conforsolando erigit, ne quis vel de suae conscientia culpae tremens, vel de aliorum innocentia stupens, sanctitatis iter formidet aggredi. Quod autem sequitur: Ex hoc jam homines eris capiens. Ad ipsum Petrum specialiter pertinet. Exponit enim ei Dominus quid haec captura piscium significet, quod videlicet ipse sicut nunc per retia pisces, sic aliquando per verba sit capturus homines: totusque facti hujus ordo quid in Ecclesia, cujus ipse typum tenet, quotidie geratur ostendat. Quod vero subjungitur, Et subductis ad terram navibus, relictis omnibus, secuti sunt eum. Potest significare finem temporis quo
Abbreviated transcription (Latin):
mergerentur: Harum impletio na¬
uium usque infinem . scłi crescit
sed quod implete merguntur. hoc .ẽ.
in subuersione pręmuntur: Nor
enim subuers as sed tamen Sunt
periculosa. & erunt homines seipsos
amantes & cetera. Nam mergi ua¬
ui sest. homines in scłm ex quo elati
perfidem fuerant morum prauitate
relabi. quales & ipse petrus
adhuc in infirmitate positus. hoc
loco demonstrac: Vnde eseauter.
Quod cum uider& symon petrus.
procidit ad genua ihũ dicens Exi
Quia carnales quique in eccła regi¬
men spiritalium in quibus maximȩ
xpĩ persona eminet : a se quodam¬
modo repellunt Non enim hocuoce
linguȩ dicuntbonis ministris dei
ut eos ase repellant. sed uoce morũ
& actuum suorum suadeNt
a se recedi. neperbo nos regant᷑.
& eo uehementius quod feruNt
eis honorem: & tamen factis Suis
Ase recedere ammonent. ut honori¬
ficentiã eorum significauerit petris
cadens ad pedes dni: mores aut̃
meo quod ait exiame dñe: quia¬

Expanded text:
mergerentur. Harum impletio namergerentur. Harum impletio navium, usque in finem saeculi crescit. Sed quod impletae merguntur, hoc est in submersione premuntur non enim submersae, sed tamen sunt periculosa, et erunt homines seipsos amantes, etc. . Nam mergi naves est, homines in saeculum, ex quo elati per fidem fuerant, morum pravitate relabi. Quales et ipse Petrus adhuc in infirmitate positus, hoc loco demonstrat. Unde sequitur: Quod cum videret Simon Petrus, procidit ad genua Jesu, dicens: Exi Quia carnales quique in Ecclesia regimen spiritalium, in quibus maxime Christi persona eminet, a se quodammodo repellunt. Non enim hoc voce linguae dicunt bonis ministris Dei, ut eos a se repellant, sed voce morum et actuum suorum suadent a se recedi, ne per bonos regantur, et eo vehementius quo deferunt eis honorem, et tamen factis suis a se recedere admonent, ut honorificentiam eorum significaverit Petrus cadens ad pedes Domini, mores autem in eo quod ait: Exi a me, Domine, quia
Abbreviated transcription (Latin):
sed non labitur piscis: quia suos dñs
etiam inter per sequentium scandala
seruat: Etannuerunt socis qͥerant
in alia naue: ut uenirent & adiuua¬
rent eos: Alia nauis ut prediximus
est eccła degentibus: quȩ & ips a
non sufficiente una nauicula piscibus
impletur electis: quia nouit dn qui
sunt eius. & apud ipsum certus er
suorum numerus dectorum:
ros non inuenit. quot ad fidem uitãq
prȩdestinatos nouit aeternã : quasi
aliȩ natus. receptacula piscibus quȩ¬
rens suis: corda quoque gentiũ side
grã replet: Etbene rupco rete socia
nauis aduocatur : q̃m̃ ante iudas ꝓdi¬
tor. ante symon magus. pisces neqͥssi¬
mi captisunt. ante annanias exsap¬
phira. fidei rete subdole tempta¬
bant ingredi : ante ut iohasnes
testatur: multi discipulorũ eius
abicrunt retro: & iam nencũ illo
ambulabant: Ac deide barnabas
& paulus ad gentiũ sunt apostola¬
tum segregati E tuenerunt & im¬
pleuerunt ambas nauiculas. ita ut

Expanded text:
sed non labitur piscis, quia suos Dominus sed non labitur piscis, quia suos Dominus etiam inter persequentium scandala servat. Et annuerunt sociis, qui erant in alia navi, ut venirent et adjuvarent eos. Alia navis, ut praediximus, est Ecclesia de gentibus, quae et ipsa, non sufficiente una navicula, piscibus impletur electis: quia novit Dominus qui sunt ejus, et apud ipsum certus est suorum numerus electorum ros non invenit, quot ad fidem vitamque praedestinatos novit aeternam, quasi aliae navis receptacula piscibus quaerens suis, corda quoque gentium fidei gratia replet. Et bene rupto rete socia navis advocatur, quoniam ante Judas proditor, ante Simon Magus, pisces nequissimi, capti sunt, ante Ananias et Sapphira fidei rete subdole tentabant ingredi, ante, ut Joannes testatur, multi discipulorum ejus abierunt retro, et jam non cum illo ambulabant . Ac deinde Barnabas et Paulus ad gentium sunt apostolatum segregati . Et venerunt et impleverunt ambas naviculas, ita ut
Abbreviated transcription (Latin):
gant : uel prius in proximis regionib
gentibus predicandum: Ut quod
dicit item petro. duc in altum & laxa¬
te retia urã in capturam : ad remotia¬
res gentes. quibus postea predicatũ
est pertineat: Etrespondens sẏmon.
dixitilli ⁊ Preceptor. pertotam
noctem laborantes nihil cȩpimus. in
uerbo autem tuo laxabo rete.
Nisi dñs aedificauerit domũ : inua¬
num laborant qui aedificant eam:
Nisi dñs cor inlustrauerit auditorũ.
doctor linnostei lcab& its nisi in uer¬
bo supernę gratiȩ laxata fuerin
iistrumenta dispidtionum: frustia
uocis suae prediołtor iaculũ mittit.
quia fides populorum non sapientia
uerbi conpositi. sed diuinę uocatio¬
nis munere preuenit: Eciũ hoc
secissoos concłesorant pisdium mul¬
titudinem copiosam: Rumpatur
aut̃ rete corum: premuladine
piscium : Rete rum peba
cum electis repreatanti ut ant.
qui ipsant quoque ecłam lic esibus
scindant: Rumpitur autẽ rexȩ.

Expanded text:
gant, vel prius in proximis regionibus gant, vel prius in proximis regionibus gentibus praedicandum, ut qui dicit item Petro, duc in altum et laxate retia vestra in capturam, ad remotiores gentes quibus postea praedicatum est, pertineat. Et respondens Simon dixit illi: Praeceptor, per totam noctem laborantes nihil cepimus, in verbo autem tuo laxabo rete. Nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laborant qui aedificant eam. Nisi Dominus cor illustraverit auditorum, doctor in nocte laborat. Nisi in verbo supernae gratiae laxata fuerint instrumenta disputationum, frustra vocis suae praedicator jaculum mittet, quia fides populorum non sapientia verbi compositi, sed divinae vocationis munere praevenit. Et cum hoc fecissent, concluserunt piscium multitudinem copiosam. Rumpebatur autem rete eorum. Prae multitudine piscium rete rumpebatucum electis reprobi tanti intrant, qui ipsam quoque Ecclesiam haeresibus scindant. Rumpitur autem rete,
Abbreviated transcription (Latin):
ducti¬
ones:: que eos quoscoe¬
periNt
infide non amittunt:
unde & retia: quasi retinentia sunt
uocata. Sedhaeo retia modo laxan¬
tur incapturam. modo lota plicant᷑.
quia non om̃e tempus est habi le
doctrinȩ : sed nuno exerenda lingua
doctori. nunc suimet cura gerenda:
Ascerdens aut̃ in unã nauẽ quȩ erat
sy monas: rogauit cum a terra reduce¬
re purillam Etsedens. docebat dena
uicula turba ͤ: Nauis sy monis est
eccł primiciua: uequa paulus au
Q uictam operatus est petro in aposto¬
latu circum cisionis operatus es
& mihi intergentes: Bene una dic¬
ta : quia multitudinis credentium
erat cor unum & anima una: Dequa
loqui : dixit ad symonem: Duc in altũ:
& laxate retia urã incapturam: Qđ
primo rogauit symonem nauem a t̾ra
reducere pusillũꝰ significat uel
temperatȩ utendum uerbo ad turbas.
ut nec terrȩna eis precipiantur : nec
sic a terrenis in profunda sacramentoꝵ
recedatur. utca pęnitus non intellẽ¬

Expanded text:
dictidictiones, quae eos quos ceperint, in fide non amittant. Unde et retia, quasi retinentia sunt vocata, sed haec retia modo laxantur in capturam, modo lota plicantur, quia non omne tempus est habile doctrinae, sed nunc exerenda lingua doctoris, nunc suimet cura gerenda. Ascendens autem in unam navem, quae erat Simonis, rogavit eum a terra reducere pusillum, et sedens docvicula turbas. Navis Simonis, est Ecclesia primitiva, de qua Paulus ait: Qui operatus est Petro in apostolatu circumcisionis, operatus est et mihi inter gentes Gal. II. Una dicta, quia multitudinis credentium erat cor unum et anima una . De qua loqui, dixit ad Simonem: Duc in altum, et laxate retia vestra in capturam. Quod primo rogavit Simonem navim a terra reducere pusillum, significat vel temperate utendum verbo ad turbas, ut nec terrena eis praecipiantur, nec sic a terrenis in profunda sacramentorum recedatur, ut ea penitus non intelli
Abbreviated transcription (Latin):
stat: postquã uitae labentis mor¬
talitatem deuincens. in ea quapassus est
carne. stabilitatem perpetuȩ quie¬
tis ad ut: Turbarum conuentus adeũ.
gentium infide concurrentium tẏpus
est: Dequibus esaias: Et fluent in¬
quit ad eum om̃s gentes: &ibunt
populi multi & dicent: Uenite ascen¬
damus inmontẽ dñi iE tuidit duas
naues stantes. secus stagnũ:
Duae naues secus stagnũ
posite : circũcisionẽ & preputium
figurant: Quas bene iħs uidisse
perhibetur : quia inutroque popło
nouit dñs qui sunt eius: eoruscorda¬
a fluctibus scłi huius. ad futurę uitę
tran quillitatem. quasi ad soliditatem
litoris uidendo. hoc est misericordi¬
ter uisitando prouehit: Piscatores
aut descenderant : & lauabant retia:
iP iscatoressunt eccłȩ doctores : qͥ nos
rete fidei conprehensos. & de pro¬
fundo adlumen elatos. quasi pisces
litori sic terrȩ uiuentiũ aduehunt:
Quasi enim quaedam retia piscantiũ.
supt
conplexȩ prȩdicantiũ

Expanded text:
stat, postquam, vitae labentis morstat, postquam, vitae labentis mortalitatem devincens, in ea qua passus est carne stabilitatem perpetuae quietis adiit. Turbarum conventus ad eum gentium in fide concurrentium typus est. De quibus Isaias: Et fluent inquit ad eum omnes gentes, et ibunt populi multi, et dicent: Venite et ascendamus ad montem Domini . Et vidit duas naves stDuae naves secus stagnum positae circumcisionem et praeputium figurant, quas bene Jesus vidisse perhibetur, quia in utroque populo novit dominus qui sunt ejus, eorumque corda fluctibus saeculi hujus ad futurae vitae tranquillitatem, quasi ad soliditatem littoris videndo, hoc est, misericorditer visitando provehit. Piscatores autem descenderant, et lavabant retia. Piscatores sunt ecclesiae doctores, qui nos rete fidei comprehensos, et de profundo ad lumen elatos, quasi pisces littori, sic terrae viventium advehunt. Quasi enim quaedam retia piscantium sunt complexae praedicantium
Abbreviated transcription (Latin):
ACTUM EST AUTEM
cum turbȩ inruerent ad
eum. ut audirent uerbũ
di: & ipse stabat secus stagnum genesa¬
r&h: Stagnum genesar&h idem di¬
cunt esse quodmare galileȩ uel mare
tyberiadis: sed mare galileȩ ab adia¬
cente prouintia dictum: Mare ty¬
beriadis a proxima ciuitate. quȩ olim
chennerah uocata: sed abherode
tetrarcha instaurata. in honorem tybe¬
rii cęsaris tẏberias est appellata.
Porro genesar alaci ipsius natura qua
crispantib aquis dese ipso sibi excita¬
re auram perhibetur: greco uocabu¬
lo quasi generans sibi auram dicitur.
Neque enimꝰ instagni morem sternit᷑
aqua. sed frequentibus auris spiranti¬
bus agitatur H austu dulcis. & ad po¬
tandum li habilis. sedhebraicȩ linguȩ
consuctudine. om̃is aquarũ congrega¬
tio siue dulcis siue salsa: mare nun¬
cupatur: Quilacus. interfluente
iordane centum quadraginta stadus
in longitudinem. et quadraginta
extenditur in latitudinem:Quia
ergo stagnum siue mare pręsepis
scłm designat Diis secus mare

Expanded text:
actum est autem cum turbae irruerent in eum, ut audirent verbum Dei, et ipse stabat secus stagnum Genesareth. Stagnum Genesareth idem dicunt esse quod mare Galilaeae, vel mare Tiberiadis. Sed mare Galilaeae ab adjacente provincia dictum, mare Tiberiadis a proxima civitate, quae olim Chennereth vocata, sed ab Herode tetrarcha instaurata, in honorem Tiberii Caesaris Tiberias est appellata. Porro Genesar a laici ipsius natura, qua crispantibus aquis de seipso sibi excitare auram perhibetur, Graeco vocabulo, quasi generans sibi auram dicitur. Neque enim in stagni morem sternitur aqua, sed frequentibus auris spirantibus agitatur, haustu dulcis, et ad potandum habilis. Sed Hebraeae linguae consuetudine, omnis aquarum congregatio sive dulcis, sive salsa, mare nuncupatur. Qui lacus, interfluente Jordane, centum quadraginta stadiis in longitudinem, et quadraginta extenditur in latitudinem. Quia ergo stagnum sive mare praesens saeculum designat, Dominus secus mare
Abbreviated transcription (Latin):
carnem brachium suum: & ad ño
recedit cor eius: Erit enim quasi
mrrice in deserto. & non uidebit
quales fructus proferat. idem
prophoa clarat dicens: Bene¬
dictusiur quiconsidit indNo.
& erit dñs fiducia eius: Eterit
tam quã lignum quod transplantatũ
est secus decursus aquarũ: quod ad
humorem mittit radices suas. & non
timehit cumuenerit aestus: Eterit
folium eius uiride. & intempore sicci¬
tatis non erit sollicitum: nec aliquan¬
do desinet facere fructum: Tales
fructus bona arbor proferebat .
qui dicebat: Ego aut̃ sicut oliua
fructificaui indomo di : speraui in

Expanded text:
rachium suum, et a Domino recedit cor ejus. Erit enim quasi myricae in deserto, et non videbit quales fructus proferat, idem propheta declarat, dicens: « Benedictus vir qui confidit in Domino, et erit Dominus fiducia ejus, et erit tanquam liest secus decursus aquarum, quod ad humorem mittit radices suas, et non timebit cum venerit aestus, et erit folium ejus viride, et in tempore siccitatis non erit sollicitum, nec aliquando desinet facere fructum . » Tales fructus bona arbor proferebat, quae dicebat: « Ego autem sicut oliva fructificavi in domo Dei, speravi in
Abbreviated transcription (Latin):
arbores proferre uolebat: quibus
dicebat: Ego uos elegi demundo:
& posuiuos ut eatis. & fructũ affera¬
Etis. & fructus uester maneat: Inanit̃
recusant proferre fructus operum:
Unde & subditur: N on om̃is quidicit
mihi dnẽ dñẽ intrabit in regnum
caelorum: sed qui facit uoluntatem
patris mei qui in caelis est. ipse intra¬
bit in regnum caelorum: Dicere enĩ
dñe dñe. fructus boni operis uide
tur eẽ : non aut̃ facere uoluntatẽ
eius. non adbonã arborẽ ꝑtinet.:
N on enĩ sufficit soba confessio.
sidefuerit bona operatio: dño alibi
operibus: mortua est: Unde eos
qui de sola fide gloriabantur. exem¬
plo demonum terruit dicens: Tu
est ame: Tales tempor: iudicii
quisine fructu boni operis clama¬
bunt. dñẽ dñẽ aperi nobis. audire
merebuntur. Ameni dico uobis.
nescio uos: Quiergo uult intrare
in regnum caelorum. non solum
scire desider& quid uelit ds̃. sed etiã
implere quod iub&.: quia sicut
dñs ait in euuangelio. beati qui au

Expanded text:
 quibus dicebat: « Ego vos elegi de mundo, et posui vos ut eatis, et fructum afferatis, et fructus vester maneat . » Inanirecusant proferre fructus operum. Unde et subditur: « Non omnis qui dicit mihi, Domine, Domine, intrabit in regnum coelorum, sed qui facit voluntatem Patris mei, qui in coelis est, ipse intrabit in regnum coelorum . » Dicere enim, Domine, Domine, fructus boni operis esse videtur, non autem facere voluntatem ejus, non ad bonam arborem pertinet. Non enim sufficit sola confessio, si defuerit bona operatio, Domino alibi operibus mortua est . » Unde eos, qui de sola fide gloriabantur, exemplo daemonum terruit, dicens: « Test a me , » tales tempore judicii, quia sine fructu boni operis, clamabunt: Domine, Domine, aperi nobis, audire merebuntur: « Amen dico vobis, nescio vos . » Qui ergo vult intrare in regnum coelorum, non solum scire desideret quid velit Deus, sed etiam implere quod jubet, quia, sicut Dominus ait in Evangelio: « Beati qui a
Abbreviated transcription (Latin):
doctrinam hereticorũ
contra electos in ecclesia
futurã. nec non & malitiã
falsorum catholicorum seuituram.
in dicium cognitionis eorum prius
ostendere uoluit. ut tanto facilius
caueri possint. quanto manifestius
cognosci Ait enim: Ad tendi te
afalsis prophetis quiueniunt aduos.
inuestimentis ouium: intrinsecus
autem sunt lupi rapaces: Quod
specialiter dehereticis intellegendũ
est: qui falsi prophetȩ sunt. dũ de
substantia diuinitatis & humanita¬
tis multa mentiuntur : scripturas
sacras que diuinitus inspiratȩ sunt
ad suum sensum pertrahere cupien¬
tes: Ut enim simplicium fratrum
corda facilius decipere possinit.:
quasi ouium uestimentis se induunt.
dum catholicorum patrũ sententias
suae doctrinȩ interserunt: Sciunt
enim. quia sisemper mala dicerent:
citius cogniti cauerentur : Et ideo
bona malis miscent: utdũ libenter
id quoduerum est auditur. non faci¬
le discernatur hoc quod falsum est
morem uenenificorũ seruantes.
quidum cuilib& uendũ por rigere

Expanded text:
doctrinam haereticorum contra electos in Ecclesia futuram, necnon et malitiam falsorum catholicorum saevituram, indicium cogitationis eorum prius ostendere voluit, ut tanto facilius caveri possint, quanto manifestius cognosci. Ait enim: « Attendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces. » Quod specialiter de haereticis intelligendum est, qui falsi prophetae sunt, dum de substantia divinitatis et humanitatis multa mentiuntur, Scripturas sacras, quae divinitus inspiratae sunt, ad suum sensum pertrahere cupientes. Ut enim simplicium fratrum corda facilius decipere possint, quasi ovium vestimentis se induunt, dum catholicorum Patrum sententias suae doctrinae interserunt. Sciunt enim quia si semper mala dicerent, citius cogniti caverentur. Et ideo bona malis miscent, ut dum libenter auditur id quod verum est, non facile discernatur hoc quod falsum est: morem veneficorum servantes, qui dum cuilibet venenum porrigere