comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
loqui nr̃a scriptura consueuit. quȩ sȩpe
astutiã in bono ponit. Vnde ẽ astuti ut
serpentes. & illud. ut & in nocentib astutiȩ
qũãquã &e apud illos romanȩ linguȩ dis¬
sertissimꝰ dixcerit. Neq illi tam̃ ad eauen¬
dũ dolus aut astutia deerant: Astutiam
pones in bono. sed apud illos rarissimũ.
apud nr̃os aũt frequentissimũ ẽ. Itemq
in partib tẽꝑantiȩ aptissime contraria
ẽ. effusio parsimoniȩ. Ea uero quȩ tena¬
citas etiã uulgo dici solet. uitiũ ẽ. quidẽ.
tam̃ parsimoniȩ simile ñ natura sed fal¬
lacissima specie. Item dissimilitudine
mani festa contraria ẽ. iniustitia iustitiȩ
Solet aut̃ quasi imitari iustitiã uindi¬
candi libido sed uitiũ ẽ. Ignauia fortitu¬
dini ꝑspicue contraria ẽ. Duricia uͦ distat¬
natura: natura fallit similitudine. Con¬
stantia pars quȩdã uirtutis ẽ: Ab hac. in¬
constantia longe ab orret. et indubie con¬

Expanded text:
nostra loqui Scriptura consuevit, quae saepe nostra loqui Scriptura consuevit, quae saepe astutiam in bono ponit: unde, Estote astuti ut serpentes ; et illud, Ut et innocentibus det astutiam . Quanquam et apud illos Romanae linguae disertissimus dixerit, Neque illi tamen ad cavendum dolus, aut astutia deerant , astutiam ponens in bono: sed apud illos rarissimum, apud nostros frequentissimum est. Itemque in partibus temperantiae, apertissime contraria est effusio parcimoniae: ea vero quae tenacitas dici vulgo solet, vitium quidem est, tamen parcimoniae simile, non natura, sed fallacissima specie. Item dissimilitudine manifesta contraria est injustitia justitiae: solet autem quasi imitari justitiam vindicandi se libido, sed vitium est. Ignavia fortitudini perspicue contraria est: duritia vero distat natura, fallit similitudine. Constantia, pars quaedam virtutis est; ab hac, inconstantia longe abhorret, et indubie con
Abbreviated transcription (Latin):
uia. necꝰ iusta. nec intemꝑans potest esse.
Nam si aliqua horũ fuerit. prudentia ñ
erit. Porro si prudentia tuno erit. si e for-¬
tis. & iusta. & temꝑans sit ꝓfecto ubi fue¬
rit secũ habet ceteras. Sic & fortitudo im¬
prudens eẽ . ñ potest uł intemꝑans. uł in¬
usta. Sic tempantia necesse ẽ. ut prudens
fortis. & iusta. sit: Sic iustitia non est. si ñ
sit prudens. fortis. tempans.lta ubi uera
ẽ. aliqua earũ: et aliȩ similit̾ sunt Albi aũt
aliȩ desunt: uera illa ñ ẽ. etiã si aliquomͦ
similis ec̃ uideatur. Sunt enĩ ut scis quȩdã
uitia uirtutib apta. diseretione contraria :
ut imprudentia prudentiȩ. Sunt autẽ
quȩdã tantũ quia uicia sunt idõ contͣria:
Quȩdã tam̃ specie fallacisimilia: ut eidem
prudentiȩ ñ imprudentia. sed astutia.
Nunc enĩ eã dico astutiã quȩ usitatius
in malitiosis intelligi & uocari solet ñ sic̃

Expanded text:
ua nec iniusta nec intemperans potest esse; ua nec iniusta nec intemperans potest esse; nam si aliquid horum fuerit, prudentia non erit. porro si prudentia tunc erit, si et fortis et iusta et temperans sit, profecto ubi fuerit secum habet ceteras. sio et fortitudo imprudens esse non potest uel intemperans uel iniusta. sic temperantia necesse est ut prudens, fortis et iusta sit. sic iustitia non est, si non sit prudens, fortis et temperans. ita ubi uera est aliqua earum, et aliae similiter sunt; ubi autem aliae desunt, uera illa non est, etiam si aliquo modo similis esse uideatur. sunt enim, ut scis, quaedam uitia uirtutibus aperta discretione contraria, ut imprudentia prudentiae; sunt autem quaedam tantum quia uitia sunt ideo contraria, quadam tamen specie fallaci similia, ut eidem prudentiae non impruNunc enim eam dico astutiam, quae usitatius in malitiosis intelligi et vocari solet; non sicut
Abbreviated transcription (Latin):
qui easdẽ uirtutes agendȩ uitȩ necessari¬
as eẽ dixer̃. Hoc aũt de parilitate peccatoꝵ
soli stoiei ausi sunt disputare contra om¬
nẽ sensũ generis humani quã eorũ uani¬
tatẽ in iouiniano illo qui in hac sententia
sto icus erat. in aucupandis autẽ & defensan-¬
dis uoluntatib epicureos de scripturis scĩs
dilucidissime conuicisti. In qua tua sua¬
uissima & p̃clarissima disputatione satis
euident̃ apparuit ñ placusse auctoribus
nr̃is uł ipsi potius quȩ ꝑ eos locuta ẽ. ue¬
ritati omĩa eẽ paria peccata. Quo mͦ autẽ
fieri possit ut etiã sihoc de uirtutib ue-¬
rũ ẽ non tam̃ idõ cogamur fateri ad qua-¬
litatẽ om̃iũ peccatoꝵ quantũ possũ adiu¬
uante dño aꝑire conabor:. Quod si effice¬
ro approbabis ubi causȩ defuero tu sup¬
plebis. Certe hinc ꝑsuadent qui unã uir¬
tutẽ habuerit habe om̃s. & om̃s deeẽ. cui
una defuerit. Quod prudentia. nec igna¬

Expanded text:
qui easdem uirtutes agendae uitae necessariqui easdem uirtutes agendae uitae necessarias esse dixerunt. hoc autem de parilitate peccatorum soli Stoici ausi sunt disputare contra omnem sensum generis humani; quam eorum uanitatem in Iouiniano illo, qui in hac sententia Stoicus erat, in aucupandis autem et defensitandis uoluptatibus Epicureus, de scripturis sanctis dilucidissime conuicisti. in qua tua suauissima et praeclarissima disputatione satis euidenter apparuit non placuisse auctoribus nostris uel ipsi potius, quae per eos locuta est, ueritati omnia paria esse peccata. quomodo autem fieri possit, ut, etiam si hoc de uirtutibus uerum est, non tamen ideo cogamur fateri aequalitatem omnium peccatorum, quantum possum, adiuuante domino aperire conabor. quod si effro, approbabis; ubi causae defuero, tu supplebis. certe hinc persuadent qui unam uirtutem habuerit habere omnes et omnes deesse cui una defuerit, quod prudentia nec igna
Abbreviated transcription (Latin):
gressor legis ꝓpt̃ illud qđ dixerat redar-¬
guti alege. quas transgressores. Quȩ cum
ita sint consequens uidetur. nisi alio mo¬
do intelligendũ ostendatur. ut qui dioce¬
rit diuiti sede hic. & pauꝑi sta illic. huic
ñ honorẽ quã illi deferens. & idolatreus. &
blasphemus. & adulter. & homicida. & ne¬
qđ longũ ẽ. cuncta cõmemorarẽ reus om¬
niũ criminũ udicandus ẽ Offendet
quippe in uno. factus ẽ. om̃iũ reus. At
enĩ qui unã uirtutẽ habet: om̃s habet:
Et qui unã ñ habet: nullã habet Hoc si
uerũ ẽ. confirmat᷑ ista sententia: sed ego
eam exponi uolo ñ confirmari. quȩ ꝑse
ipsã apud nos omĩb philosophoꝵ aueto¬
ritatib firmior & illud quidẽ de uirtutib
& uitris siueracit̃ dr̃. non ẽ. consequens ut
ꝓpt̾ hoc omĩa peccata sint paria Nam
illud de inseparabilitate uirtutum & si
forsitan fallor. tam̃ siuerũ memini quod
uix memini om̃ib philo sophis placuit

Expanded text:
gressor legis. Propter illud quod dixerat: Redarguti a lege quasi transgressores. Quae cum ita sint, consequens videtur nisi alio modo intelligendum ostendatur ut qui dixerit diviti: Sede hic, et pauperi: Sta illic, huic ampliorem honorem quam illi deferens, et idololatra, et blasphemus, et adulter, et homicida, et quia longum est cuncta commemorare, reus omnium criminum iudicandus sit; offendens quippe in uno factus est omnium reus. At enim, qui unam uirtutem habet, omnes habet et, qui unam non habet, nullam habet. hoc si uerum est, confirmatur ista sententia. sed ego eam exponi uolo, non confirmari, quae per se ipsam est apud nos omnium philosophorum auctoritatibus firmior. et illud quidem de uirtutibus et uitiis si ueraciter dicitur, non est consequens, ut propter hoc omnia peccata sint paria. nam illud de inseparabilitate uirtutum, etsi forsitan fallor, tamen, si uerum memini, quod uix memini, omnibus philosophis placuit,
Abbreviated transcription (Latin):
sic̃ te ipsũ bene facitis. Si aut̃ ꝑsonas acci-¬
pitis: peccatũ oꝑamini. Redarguti alege
quasi transgressores uidete quẽ ad modũ
transgressores legis appellat qui dicunt
diuiti sede hic & pauꝑi sta illic Unde ne
putarent contẽptibile ẽẽ peccatũ in hac
una re legem transgredi secutus ad iunaẽ.
Quicũq aũt totã legem seruauerit. offen¬
dat autẽ in uno. factus ẽ. om̃iũ reus Qui

Expanded text:
te ipsum\', bene facitis; si autem personas accipitis, peccatum operamini redarguti a lege quasi transgressores. uidete, quem ad modum transgressores legis appellet, qui dicunt diuiti: \'sede hic\' et pauperi: \'sta illic\'. unde, ne putarent contemptibile esse peccatum in hac una re legem transgredi, secutus adiunxit: quicumque autem totam legem seruauerit, offendat autem in uno, factus est omnium reus. qu
Abbreviated transcription (Latin):
filioꝵ in logismis. id. ẽ in cogitationib
accipit᷑ domusq dispensatio ad animã
refertur & corpꝰ. Ita & uocores pontificũ
dicĩ eccłias: de quib inisaia scriptum ẽ
Mulieres ꝓꝑantes de spectaculo uenite :
ñ. ẽ enĩ popłs habens intelligentiã. Et
rursũ. Mulieres diuites surgite & audi-¬
te uocẽ meã. Et in ꝓuerbiis. Mulierẽ
fortem quis inueniet : honorabilior
.ẽ p̃tiosis lapidib quȩ talisẽ. Confidit
in ea cor uiri sui: et in eodẽ uolumine:
sapientes mulieres aedificauer domũ:
insipientes aut destruxer̃ manibus
Nec hoc inquiunt ep̃is uideat᷑ indignũ:
cũ de dõ quoq scriptũsit. sic̃ despicit
uacor uirũ suũ sic despeaẽ me domꝰ isrł.

Expanded text:
filiorum in λογισμοῑς, id est in cogitationibus, filiorum in λογισμοῑς, id est in cogitationibus, accipi corpus, ita uxores pontificum dici ecclesias. de quibus in Esaia scriptum est: mulieres, properantes de spectaculo uenite; non est enim populus habens intellegentiam, et rursum: mulieres diuites, surgite et audite uocem meam, et in Prouerbiis: mulierem fortem quis inueniet? honorabilior est pretiosis lapidibus, quae talis est; confidit in ea cor uiri sui, et in eodem uolumine: sapientes mulieres aedificauerunt domum, insipiens autem destruxit manibus. nec hoc, inquiunt, episcopis uideatur indignum, cum de deo quoque scriptum sit: sicut despicit uxor uirum suum, sic despexit me do
Abbreviated transcription (Latin):
uulgare. ꝓuerbiũ malȩ arboris nodo.
malus cuneus requirendus ẽ. Hoc qđ
dicit uniꝰ uxoris uirũ. potest᷑ alit̃ disse.
lege concessũ exemplo patriarcharũ
ac moysi familiare apłs nouerat in
multis uaorib liberos spargere. Ipsis
quoq sacer dotib huiꝰ licentiȩ patebat
arbitriũ. Prȩcepit gͦ ne eandẽ licentiã
eccłiȩ sibi uindicent sacerdotes. nebina
parit̃ & terna coniugia sortiantur: sed
ut singulas uno tẽpore uacores habeant¬
ne contentiosũ clames eẽ. qđ diximus.
Accipe & aliã explanationẽ. ne tͥ soli
liceat ñ uoluntatẽ legi. sed legẽ ungere
uoluntati. Quidã coacte int̃p̃tant᷑ uxo¬
res ꝓ eccłiis. uiros ꝓ epĩs debere accipi.
Et hoc in nicea quoq sẏnodo a patrib
eẽ decretũ. ne de alia ad aliã eccłiam ep̃s
transferatur: neiurginalis pauꝑ cula e
societate contẽpta ditioris adulterȩ quȩ¬
rat amplexcus. Et quomͦ culpa & uitiũ

Expanded text:
uulgare prouerbium malo arboris nodo uulgare prouerbium malo arboris nodo malus cuneus requirendus est. hoc, quod dicit unius uxoris uirum, potest et aliter disserilege concessum, exemplo patriarcharum ac Moysi familiare populo nouerat in multis uxoribus liberos spargere, ipsis quoque sacerdotibus huius licentiae patebat arbitrium: praecipit ergo, ne eandem licentiam ecclesiae sibi uindicent sacerdotes, ne bina pariter et trina coniugia sortiantur, sed ut singulas uno tempore uxores habeant. contentiosum clames esse, quod diximus; accipe et aliam explanationem, ne tibi soli liceat non uoluntatem legi, sed legem iungere uoluntati. quidam coacte interpretantur uxores pro ecclesiis, uiros pro episcopis debere accipi — et hoc in Nicena quoque synodo a patribus esse decretum, ne de alia ad aliam ecclesiam episcopus transferatur, ne uirginali pauperculae societate contempta ditioris adulterae quaerat amplexus — et, quomodo culpa et uitium
Abbreviated transcription (Latin):
omiũ oculis ingessisti. Illi scriptum ẽ.
Hon orabiles nuptiȩ & cubile immacu¬
latũ: tͥ legit᷑: Fornicatores aut̃ & ad ulte¬
ros ꝑdet ds̃. Et qui corrũpit templũ
dĩ. corrũpet illũ ds̃. Omĩa inquit
nob inbaptismate condonata st̃ cri-¬
mina: nec post indulgentiam iudicis
metuenda seueritas. dicente apło. Et
hȩc quidẽ fuistis. sed abluti estis. sed
& in sp̃u dĩ nr̃ibene & fidelit̃ c̃donata.
Sed quęro quo modo tuȩ sordes lotȩ
sint. & meȩ mundiciȩ sordidate. Non
dico ais sordidatas: sed in eodem statu
mansisse quo fuerant. Si enĩ sordes
fuissent. lotȩ utiq fuissent ut meȩ
Rogo quȩ. ẽ ista tergi uersatio. & acu¬
men omĩ pistillo retunsius. quia ñ. ẽ
peccatũ peccatũ ẽ. quia ñ. ẽ. sordidũ sordidũ
ẽ. Non dimisit dñs quia ñ habuit qͥd
dimitteret & quia ñ dimisit. idcirco
mansit qđ ñ fuit. Quantã iĩ habeat
paululũ post docebo. Interim uixta

Expanded text:
omnium oculis ingessisti; illi scriptum est: omnium oculis ingessisti; illi scriptum est: honorabiles nuptiae et cubile inmaculatum, tibi legitur: fornicatores autem et adulteros perdet deus et: qui corrumpit templum dei, corrumpet illum deus. omnia, inquit, nobis in baptismate condonata sunt crimina — nec post indulgentiam iudicis metuenda seueritas dicente apostolo: et haec quidem fuistis, sed abluti estis, sed  nostri -, bene et fideliter condonata. sed quaero: quomodo tuae sordes lotae sunt et meae munditiae sordidatae? \'non dico\'. ais, csordidatas, sed in eodem statu mansisse, quo fuerant; si enim sordes fuissent, lotae utique essent ut meae\\ rogo, quae est ista tergiuersatio et acumen omni pistillo retunsius: quia non est peccatum, peccatum est; quia non est sordidum, sordidum est? non dimisit dominus, quia non habuit, quod dimitteret; et quia non dimisit, idcirco manet, quod non fuit? Quantam uim habeat paululum post docebo; interim iuxta
Abbreviated transcription (Latin):
totius uulnera plangat aetatis. Cũq¬
u. erũ uidicẽ pͥorũ se exhibuerit deli¬
ctoꝵ. audiat increpantẽ iħm. Hypo-¬
chrita eice pͥmũ trabẽ de oculo tuo: &
tunc uideb̾ eicere festucã de oculo fris
tui. Liere scribarũ & phariseoꝵ similes¬
& culicẽ liquantes & camelũ glutientes.
decimamꝰ m̃tã. & anetũ. & dĩ udicium
p̃t̃mittimꝰ. Quid simile uxor & scortum
imputat᷑. infelicitas coniugi mortua. ẽ.
et libido meretricia coronat᷑. Ille si pͥor
caninas nuptias uingeres. quid potes
excusare. forsitan timuisse te dieas. nisi
matrimoniũ copulasses. ñ posses aliqͣn¬
do clericus ordinari. Ille inuxore opta¬
uit liberos: tu in meretrice sobolẽ ꝑdi¬
disti. Illũ naturȩ & benedictioni dñi
seruientẽ. crescite & multiplicamini.
& replete trã. cubiculoꝵ secreta texer̃
te subantẽ ad coitũ. publica facies exe¬
crata ẽ. Ille qđ licebat uerecundo pudo¬
re celauit: tu qđ ñ licebat impudenter

Expanded text:
totius uulnera plangat aetatis, cumque uerum iudicem priorum se exhibuerit delictorum, audiat increpantem Iesum: hypocrita, eice primum trabem de oculo tuo et tunc uidebis eicere festutui . Vere Scribarum et Pharisaeorum similes, culicem liquantes et camelum glutientes, decimamus mentam et anethum; et Dei judicium praetermittimus . Quid simile uxor et scortum? 416 Imputatur infelicitas conjugis mortuae, et libido meretricia coronatur? Ille si priocaninas nuptias jungeres, quid potes excusare? Forsitan timuisse te dicas, ne si matrimonium copulasses, non posses aliquando Clericus ordinari. Ille in uxore optavit liberos, tu in meretrice sobolem perdidisti. Illum naturae et benedictioni Domini seruientem: crescite et multiplicamini et replete terramcubiculorum secreta texerunt, te subantem ad coitum publica facies execrata est; ille, quod licebat, uerecundo pudore celauit, tu, quod non licebat, inpudenter
Abbreviated transcription (Latin):
quod uiuaͬ egreditur ec pennatos fide¬
les de t̾ra ad cęlũ leuat. fabricat᷑ homo
de limo: et int̃ manꝰ dĩ aquarũ sacra-¬
menta uersant᷑. Pantat᷑ paradẏsus in
eden: et unꝰ fons in quattuor princi-¬
pia diuidit᷑. Qui postea egrediens de
templo. & contra solis ortũ uadens. ama¬
ras aquas mortuasq uiuificat:. Peccat
mundus et fine aquarũ diluuio non
purgat᷑. Statimq colũba sp̃s scĩ expul-¬
so alite teterrimo. ita ad noe quasi ad
xpm̃ in iordane deuolat: & ramo refe-¬
etionis ac luminis pacẽ orbi annuntiat
Pharao cũ excercitu suo nolens popłm
dĩ exxire de egỹpto: in ṫpo baptisiatis
suffocat᷑. Et inpsalmis de int̃fectione illiꝰ
scribit᷑. Tu confirmasti. in uirtute tua
mare: Tu contriuisti capita draconum
in aquis. Eu confregisti capita draco-¬
nis magni. Vnde &e reguli & scorpiones
arentia quȩq sectant᷑. & postquã ad a-¬
quas uenerint hydropas & lẏmpha-

Expanded text:
quod uiuat, egreditur et pinnatos fidequod uiuat, egreditur et pinnatos fideles de terra ad caelum leuat. fabricatur homo de limo et inter manus dei aquarum . sacramenta uersantur. plantatur paradisus in Edem et- unus . fons in quattuor principia diuiditur, qui postea egrediens de templo et contra solis ortum uadens amaras aquas mortuasque uiuificat. peccat mundus et sine aquarum diluuio non purgatur. statimque columba spiritus sancti expulso alite taeterrimo ita ad Noe quasi ad Christum in Iordane deuolat et ramo refectionis ac luminis pacem orbi adnuntiat. Pharao cum exercitu suo nolens populum dei exire de Aegypto in typo baptismatis suffocatur. et in Psalmis de interfectione illius scribitur: tu confirmasti in uirtute tua mare, tu contriuisti capita draconum in aquis, tu confregisti caput draconis magni. unde et reguli et scorpiones arentia quaeque sectantur et, postquam ad aquas uenerint, hydrophobus et lympha
Abbreviated transcription (Latin):
ad coitũ magis referat᷑ quã ad dotales
tabulas. Hȩc uniuersa ꝓferimꝰ non quo
uerȩ et simplici intelligentiȩ resistamꝰ
sed ut doceamꝰ te scripturas scãs sic in-¬
telligere ut scriptȩ sunt. nec euacuare
baptismũ saluatoris & totũ patibuli
sacram̃tũ irritũ facere. Reddamꝰ qđ
paulo ante ꝓmisimꝰ: et de scola retho-¬
rũ aquarũ laudes & baptismi p̃dicemꝰ.
Rudis mundus necdũ sole rutilante.
nec pallente luna. nec astris micantib
incõpositã et inuisibilẽ matheriẽ abr̃s¬
soꝵ magnitudinẽ. & de formib tenebris
oppͥmebat: solus sp̃s dĩ in aurigȩ modũ
suꝑ aquas ferebatur. Et nascentẽ mun¬
dũ figura baptismi parturiebat: int̃
Et iuxta hebraici sermonis ETOICOa-¬
im exaquis sortitur uocabulũ: et aquȩ
rantur. Unde & in ierechiel cristallũ
suꝑ cherubin uidet᷑ extensũ . Id .ẽ. cõ¬
pactȩ et densiones aquȩ: pͥmũ de aquis

Expanded text:
ad coitum magis referatur quam ad dotales ad coitum magis referatur quam ad dotales tabulas. haec uniuersa proferimus, non quo uerae et simplici intellegentiae resistamus, sed ut doceamus te scripturas sanctas sic intellegere, ut scriptae sunt, nec euacuare baptismum saluatoris et totum patibuli sacramentum initum facere. Reddamus, quod paulo ante promisimus, et de schola rhetorum aquarum laudes et baptismi praedicemus. rudis mundus necdum sole rutilante nec pallente luna nec astris micantibus inconpositam et inuisibilem materiem abyssorum magnitudine et deformibus tenebris obprimebat. solus spiritus dei in aurigae modum super aquas ferebatur et nascentem mundum in figura baptismi parturiebat. interet iuxta Hebraici sermonis ἐτυμολim\', ex aquis sortitur uocabulum et aquae, rantur. unde et in Ezechiel crystallum super cherubin uidetur extensum, id est conpactae et densiores aquae. primum de aquis,
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ id ẽ. ginecam iuaxcta greci sermonis
ambiguitatẽ in his om̃ib testimonus
uxorẽ potius intelligi. Uiolenta ẽ inqͥes
et satis dura etiã hȩc int̃p̃tatio. Redde
gͥ scripturȩ simplicitatẽ suã: ne tuis
contra te legib dimicemꝰ. Queram et
aliud siquis & ante baptismũ habue-¬
rit concubinã & illa mortua baptiza¬
tus uxcorẽ duxerit. utrũ clericus fieri
debeat annon. Respondebis posse fie-¬
ri. quia concubinã habuerit ñ uxorem.
Coniugales gͦ tabulȩ et iura dotalia ñ
coitus ab apło condemnantur. Multos
uidemꝰ obnimiã pauꝑtatẽ uxorũ sarcinã
declinare. et ancillas suas hab̃e ꝓuxorib.
susceptosq eochis liberos colere ut pro¬¬
prios si forte ditati ab imꝑatore stolam
illis meruerint: confestim apło colla
submitt̾et. & inuiti s int̾ uxores eas re-¬
ciꝑe cogetur. Sin aut̃ pͥncipale rescrip¬
tum eadẽ tenutas impetrare ñ quie¬
uerit: cũ romanis legib scita eccłiȩ mu-¬

Expanded text:
 id est γυναῑκα, iuxta Graeci sermonis ambiguitatem in his omnibus testimoniis uxorem potius intellegi. \'uiolenta est\', inquis, \'et satis dura etiam haec interpretatio.\' redde igitur scripturae simplicitatem suam, ne tuis contra te legibus dimicemus. quaeram et aliud: si quis et ante baptismum habuerit concubinam et illa mortua baptizatus uxorem duxerit, utrum clericus debet fieri an non? respondebis posse fieri, quia concubinam habuerit, non uxorem; coniugales ergo tabulae et iura dotalia, non coitus ab apostolo condemnatur. multos uidemus ob nimiam paupertatem uxorum sarcinam declinare et ancillulas suas habere pro uxoribus susceptosque ex his liberos colere ut proprios; si forte ditati ab imperatore stolas illis meruerint, confestim apostolo colla submittet et inuitus inter uxores eas recipere cogetur; sin autem principale rescriptum eadem tenuitas inpetrare non quiuerit, cum Romanis legibus scita ecclesiae mu
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓfrum̃to. uino & oleo possit uł legere.
iass Nontta: Quod nos possumꝰ dicere
fusionẽ. pomationẽq & splendentiam:
Huiꝰ rei exemplũ ea nr̃o sermone caꝑe
possumꝰ. Quanta enĩ apud grecos bene-
dicunt᷑. quȩ si ad uerbũ trans feramus
in latino ñ resonant: et e regione quȩ
apud nos placent. si uertant᷑ iuixta or-¬
dinẽ apud illos displicebunt. Sed ut in¬
finita p̃tereã. & ostendã tͥ uir om̃iũ no¬
eplȩ ponã cũ greco sermone pͥncipium
ut ex uno crimine intelligant᷑ & cet̾a.
ita uertisse memini. Oportebat nos dile¬
ctissime clericatꝰ honore ñ ab uti in suꝑ¬
biam. Ecce inquiunt in uno uerficulo.
dilectus ẽ : et ñ dilectissimꝰ. Deinde. oit¬

Expanded text:
pro frumento et uino et oleo possit uel legpre pro frumento et uino et oleo possit uel legpre στιλπνότητα, quod nos possumus dicere \'fusionem\' \'pomationem\'que et \'splendentiam\', huius rei exemplum ex nostro sermone capere possumus. quanta eiHm apud Graecos bene dicuntur, quae, si ad uerbum transferamus, in Latino non resonant, et e regione, quae apud nos placent, si uertantur iuxta ordinem, apud illos displicebunt! Sed ut infinita praeteream et ostendam tibi, uir omnium noepistulae ponam cum Graeco sermone principium, ut ex uno crimine intellegantur et ceterita uertisse me memini: oportebat nos, dilectissime, clericatus honore non abuti in superbiam. reece\', inquiunt, \'in uno uorsiculo dilectus\' est, non dilectissimus\'; deinde οἴη
Abbreviated transcription (Latin):
eccłiȩ obelis asteriscisq distincta sunt.
Illud enĩ qđ legimꝰ in isaia. beatꝰ qui ha-¬
bet sem̃ in sỹon. & domesticos in hierłm.
solent hebrei deridere cũ audierint.
Necnon & in amos post descriptionẽ
luxuriȩ stantia putauer̃ hȩc: et ñ fugien¬
cia: Reuera sensus rethoricus & declamatio
tulliana. Sed quid faciemꝰ ad authenticos
libros in quib hȩc ñ fuer̃ asscripta. et
cetera his similia: Quȩ si ꝓferre nitamͦ.
infinitis libris opus ẽ. Porro quanta
dimiserint. uł asterisci ut dixi testes st̃.
uł nr̃a int̃p̃tatio: si a diligenti lectore tͣns¬
editio obtinuit in eccłiis. uł quia pͥma ẽ.
& ante xpi fertur aduentũ: uł quia ab
apłis in quib tam̃ ab hebraico ñ discre-¬
pat usurpata. Aquila aut̃ ꝓselitus et
contentiosus int̃pres. quia ñ solũ uerba
sed ethimo logias quoq uerboꝵ transfer¬
re conatꝰ ẽ: iure ꝓicit᷑ anob̃. Quis enim

Expanded text:
ecclesiae obelis asteriscisque distincta sunt. ecclesiae obelis asteriscisque distincta sunt. illud enim, quod legimus in Isaia: beatus, qui habet semen in Sion et domesticos in Hierusalem, solent Hebraei ridere, cum audierint, nec non et in Amos post descriptionem luxuriae: stantia putauerunt haec et non fugientia. re uera sensus rhetoricus et declamatio Tulliana; sed quid faciemus ad authenticos libros, in quibus haec non feruntur adscripta et cetera his similia? quae si proferre nitamur, infinitis libris opus est. porro, quanta dimiserint, uel asterisci, ut dixi, testes sunt uel nostra interpretatio, si a diligenti lectore transuaginta editio obtinuit in ecclesiis, uel quia prima est et ante Christi fertur aduentum uel quia ab apostolis, in quibus tamen ab Hebraico non discrepat, usurpata. Aquila autem, proselytus et contentiosus interpres, qui non solum uerba, sed etymologias uerborum transferre conatus est, iure proicitur a nobis. quis enim
Abbreviated transcription (Latin):
sỹchem : sed ab efron filio saar. nec se¬
pultus ẽ. in sỹchem. sed in hebron quȩ
corrupte dr̃ arboch Duo decim aũt pa-¬
trrarchȩ ñ sunt sepulti in arboch. sed in
sỹchem: qui ager ñ ẽ. emptus ab abra-¬
ham. sed ab iacob. Differo solutionem &
istius quȩstiunculȩ : ut obtrectatores
mei quęrant. & intelligant ñ uerba in
scripturis considanda. sed sensũ. llice¬
simi pͥmi psalmi iuxta hebrȩos id ipsũ
exordiũ ẽ: qđ dñs ẽ. locutus in cruce.
Heli. heli. lemarapt̾ani: Qđ int̃p̃tatur.
ds̃ m̃s. ds̃m̃s. quare me dereliquisti
Reddant rationẽ. cur.lxx. translatores
int̃posuerint respice me. Ita enĩ uerter̃.
liquisti: Respondebunt utiq nichil
in sensu damni eẽ: si duo uerba sint
addita. Audiant & ame ñ ꝑiditari ec-¬
cłiarũ statũ: siceleritate dictantis aliqͣ
uerba dimiserim. Longũ ẽ. nunc euol-¬
uere quanta .lxx. de suo addiderint.
quanta dimiserint quȩ in exemplarib

Expanded text:
Sychem, sed ab Efron, filio Saar; nec seSychem, sed ab Efron, filio Saar; nec sepultus est in Sychem, sed. in Chebron, quae corrupte dicitur Arboc. duodecim autem patriarchae non sunt sepulti in Arboc, sed in Sychem, qui ager non est emptus ab Abraham, sed a Iacob. differo solutionem et istius quaestiunculae, ut obtrectatores mei quaerant et intellegant non uerba in scripturis consideranda, sed sensum. uicesimi primi psalmi iuxta Hebraeos id ipsum exordium est, quod dominus est locutus in cruce: heli heli lama zabtani, quod interpretatur: deus, deus meus, quare me dereliquisti? reddant rationem, cur septuaginta translatores interposuerint: \'respice me\'. ita enim uerterunt: liquisti? respondebunt utique nihil in sensu damni esse, si duo uerba sunt addita. audiant et a me non periclitari ecclesiarum statum, si celeritate dictantis aliqua uerba dimiserim. Longum est nunc euoluere, quanta Septuaginta de suo addiderint, quanta dimiserint, quae in exemplaribus
Abbreviated transcription (Latin):
cũ intellectui res paterent: lucas uir
aplicus & euangłista. scribit stephanũ
pͥmũ xpi martyrẽ in iudaica conten-
cendit ia cob in aegyptũ: et defunctus ẽ.
ipse & patres nri. & trans lati sunt in
sẏchem᷑ et positi sunt in sepulchro
qđ emit abrahã p̃tio argenti a filus
ȩior filui sychem. Hic locus ingenesi
multo alit̃ inuenitur : qđ scilicet abra¬
ham emerit ab efron betcheo filio sara¬
as iuaxcta hebron. quadringentis didra¬
gmis argenti speluncã duplicẽ. & agrũ
circa eam: sepelieritq in ea sarã uxorẽ
suã. Atq in eodẽ libro postea legimus
reuertentẽ de mesopotamia iacob cum
uxorib & filus suis. posuisse tabnacu¬
lũ ante salẽ urbẽ sycimoꝵ quȩ ẽ int̾ra
chanaan. & habitasse ibi. & emifsise
partẽ agri in quo habebat tentoria ab
emor patre sẏchem centũ agnis: et sta-¬
cusse ibi altare. & inuocasse dm̃ isrł.
Abrahã ñ emit specũ ab eͣmor patre

Expanded text:
cum intellectui res paterent.\' Lucas, uir cum intellectui res paterent.\' Lucas, uir apostolicus et euangelista, scribit Stephanum, primum Christi martyrem, in Iudaica contentiimabus descendit Iacob in Aegyptum et defunctus est ipse etpatresnostri et translati sunt in Sychem; et positi sunt in sepulchro, quod emit Abraham pretio argenti a filiis Emmor, filii Sychem. hic locua in Genesi multo aliter inuenitur, quod scilicet Abraham emerit ab Efron Chetheo, filio Saar, iuxta Chebron quadringentis didragmis argenti speluncam duplicem et agrum circa eam sepelieritque in ea Sarram, uxorem suam. atque in eodem libro postea legimus reuertentem de Mesopotamia Iacob cum uxoribus et filiis suis posuisse tabernaculum ante Salem, urbem Sicimorum, quae est in terra Chanaan, et habitasse ibi et emisse partem agri, in quo habebat tentoria, ab Emmor, patre Sychem, centum agnis et statuisse ibi altare et inuocasse deum Israhel. Abraham non emit specum ab Emmor, patre
Abbreviated transcription (Latin):
te. Hoc.lxx. multo alit̃ transtulerunt
Ascło ñ audiuimꝰ. neq oculi nr̃i uider̃
dm̃ absq te: et oꝑa tua uera. & facies ex¬
pectantib te miscđiam. Intelligimus
unde sũptũ sit testimoniũ: et tam̃ apłs
ñ uerbũ expressit e uerbo. sed ꝑ x ꝙͥ¬
pacti koc eundẽ sensũ aliis sermonib
indicauit: in epła ad romanos idem
beatꝰ apłs exemplũ de isaia ꝓpħa su-¬
mens : ecce inquit ponã in sỹ on lapidẽ
offensionis. & petrã scandali. Discordat
atrans latione ueteri : et tam̃ cũ hebra-¬
ica ueritate concordat. In .Lxx. enĩ con-¬
trarius sensus ẽ. ñ ut lapidi offensionis
occurrertis: neq ut petrȩ ruinȩ: cũ
apłs quoq petrus hebreis pauloq
consentiens. ita posuerit. Incredulis
aũt lapis offensionis: et petra scandali.
Ex quib uniuersis ꝑspicuũ ẽ. apłos
& euangłistas int̃p̃tatione ueterũ scrip¬
turarũ sensũ quȩsisse ñ uerba: nec ma-¬
gnoꝑe de ordine sermonibq curasse.

Expanded text:
ulto aliter transtulerunt: a saeculo non audiuimus neque oculi nostri uiderunt deum absque te et opera tua uera et facies expectantibus te misericordiam. intellegimus, unde sumpsit testimonium, et tamen apostolus non uerbum expressit e uerbo, sed παραφραστικω̄ς eundem sensum aliis sermonibus indicauit. in epistula ad Komanos idem beatus apostolus exemplum de Isaia propheta sumens: ecce, inquit, ponam in Sion lapidem offensionis et petram scandali. discordat a translatione ueteri et tamen cum Hebraica ueritate concordat. in Septuaginta enim contrarius sensus est: non ut lapidi offensionis occurretis neque ut petrae ruinae, cum apostolus quoque Petrus Hebraeis Pauloque consentiens ita posuerit: incredulis autem lapis offensionis et petra scandali. ex quibus uniuersis perspicuum est apostolos et euangelistas in interpretatione ueterum scripturarum sensum quaesisse, non uerba, nec magnopere de ordinatione sermonibusque curasse,
Abbreviated transcription (Latin):
in utero accipiet & pariet filium: et uo¬
cabis nom̃ eiꝰ emmanuhel. Si uerba ca¬
lũniamur : utiq ñ ẽ ipsũ habebit & ac-¬
cipiet. nec uocabunt & uocabis. Porro in
hebrȩo ita scriptũ legimꝰ. Eece uirgo con¬
cipiet & pariet filiũ: et uocabit nomen
eiꝰ emmanuhel. Non achaz qui arguebat᷑
infidelitatis: non iudȩi qui erant dñm
negaturi: sed uocabit inquit ipsa quae
concipiet. ipsa uirgo quȩ pariet. In eodẽ
euangłista legimꝰ herodẽ ad aduentum
magoꝵ fuisse turbatũ: scribisq & sacer-¬
dotib congregatis sciscitatũ ab eis ubi
xp̃s nasceretur: illosq respondisse. iN
bethleem uidȩ. Sic enĩ scriptũ ẽ. in ꝓpħa
Et cubethleem t̾ra uida: neqͣquã minima
es inducib uidã. Ex te enĩ egrediet᷑ dux.¬
qui regat popłm meũ isrł. Hoc exemplũ
in uulgata editione sic fertur. Et tu beth¬
leem domꝰ efrata. modicus es inmilib u-¬

Expanded text:
in utero accipiet et pariet filium et uocabitis nomen eius Emmanuhel. si uerba calumniantur, utique non est ipsud \'habebit\' et \'accipiet\' nec \'uocabunt\' et \'uocabitis\'. porro in Hebraeo ita scriptum legimus: ecce uirgo concipiet et pariet filium et uocabit nomen eius Emmanuhel. non Achaz, qui arguebatur infidelitatis, non Iudaei, qui erant dominum negaturi, sed uocabit, inquit, ipsa, quae concipiet, ipsa uirgo, quae pariet. in eodem euangelista legimus Herodem aduentu magorum fuisse turbatum scribisque et sacerdotibus congregatis sciscitatum ab eis, ubi Christus nasceretur, illosque respondisse: in Bethlem Iudae; sic enim scriptum est in propheta: et tu, Bethlem, terra Iuda, nequaquam minima es in ducibuqui regat populum meum Israel. » Hoc exemplum in Vulgata Editione sic fertur: « Et tu Bethleem domus Ephratha, modicus es, u
Abbreviated transcription (Latin):
ubi nos legimꝰ & transtulimꝰ eociet uirga
de radice iesse: et flos de radice eiꝰ cons-¬
cendet: in hebraico iuxta linguȩ illius
idioma ita scriptũ ẽ. Eociet uirga de ra¬¬
dice iesse: et nazareus de radice eiꝰ cresc&.
Cur hoc omiserunt. Lxx: Si ñlicet uer-¬
bũ transferre ꝓ uerbo: sacrilegiũ ẽ. uel
celasse uł ignorasse mysteriũ. Transeamꝰ
ad cetã. Neq enĩ epłȩ breuitas patitur:
diutius in singulis immorari. Idẽ ma¬
theus loquit᷑. Hoc aũt totũ factũ ẽ: ut

Expanded text:
ubi nos legimus atque transtulimus: « Exiet virga ubi nos legimus atque transtulimus: « Exiet virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet » : in Hebraeo juxta linguae illius ἰδίωμα ita scriptum est: « Exiet virga de radice Jesse, et Nazaraeus de radice ejus crescet. » Cur hoc omiserunt Sbum transferre pro uerbo, sacrilegium est uel celasse uel ignorasse mysterium. Transeamus ad cetera — neque enim epistulae breuitas patitur diutius in singulis morari —: idem Matheus loquitur: hoc autem totum factum est, ut
Abbreviated transcription (Latin):
ausus sit ꝓpħȩ uerba ad dĩ referre ꝑso-¬
nam. Seripit supͣdictus euangłista ad
angłi monitũ tulisse ioseph paruulũ
& matrẽ eiꝰ & intrasse aegyptum: ibiq
manfisse usq ad obitũ herodis: ut im
habent: sed in osee ꝓpħa iuxta hebraicã
scribitur ueritatẽ. Quia puer ifrł: & di¬
lexi eum: et ex egypto uocaui filios eius
Pro quo in eodẽ loco .lxx. transtulerunt.
Quia paruulus ẽ. ifrł. & dilexi eũ: et ex
egr̃pto uocaui filiũ eiꝰ. Num om̃ino repu¬
diandi sunt qui istũ locũ qui ad xp̃i ma¬
xime ꝑtinet sacram̃tũ. alit̃ transtuler̃.
An danda potius uenia. ut hominibus
iuacta sententiã iacobi dicentis. multa
peccamꝰ om̃s. & siquis in uerbo ñ peccat
iste ꝑfectus ẽ. uir potens refrenare om̃e
corpus: Itud uͦ qđ in eodẽ euangłista
scribit᷑. & ueniens habitauit inciuitate
matores om̃iũ tractatoꝵ ubi legerint
discantq in isaia pofitũ. Nam in eo loco

Expanded text:
ausus sit prophetae uerba ad dei referre persoausus sit prophetae uerba ad dei referre personam. scribit supra dictus euangelista ad angeli monitum tulisse Ioseph paruolum et matrem eius et intrasse Aegyptum ibique mansisse usque ad obitum Herodis, ut inphabent, sed in Osee propheta iuxta Hebraicam scribitur ueritatemu.quia puer Israhel, dilexi eum et ex Aegypto uocaui filium meum. pro quo in eodem loco Septuaginta transtulerunt: quia paruulus est Israhel, et dilexi eum et ex Aegypto uocaui filios eius. num omnino repudiandi sunt, qui istum locum, quia ad Christi maxime pertinet sacramentum, aliter transtulerunt, an danda potius uenia ut hominibus iuxta sententiam Iacobi dicentis: multa peccamus omnes; et, si quis in uerbo non peccat, iste perfectus est uir, potens refrenare omne corpus? illud uero, quod in eodem euangelista scribitur: et ueniens habitauit in ciuitate, matores omnium Tractatorum, ubi legerint; discantque in Isaia positum. Nam in eo loco
Abbreviated transcription (Latin):
latoribus: et qđ his mauis ẽ erret in
nomine. Pro racharia quippe: hiere¬¬
miam posuit. Sed absit hoc de pedis-¬
sequo xp̃i dicere : cui curȩ fuit non
uerba & syllabas aucupariꝰ sed senten¬¬
tias dogmatũ ponere. Ueniamꝰ ad aliud
eiꝰdem tachariȩ testimoniũ: qđ ioħs
euangłista sumit iuxta hebraicam
ueritatẽ : uider̃ inquẽ cõpunxerunt.
me ꝓ his quȩ illuser̃ siue insultauer̃.
nr̃aq trans latio: et tam̃ sermonũ uari¬
etas sp̃s unitate concordat. Inmatheo
quoq legimꝰ dñm p̃dicentẽ aplis fu-¬
gam: et hoc ipsũ tachariȩ testimonio
confirmantẽ. Scriptũ ẽ ait. Ecutiam
pastorem: et oues disꝑgentur. At in
.Lxx. et in hebrȩo: multo alit̃ ẽ. Non¬
enĩ ex ꝑsona dĩdr̃ ut euangłista uult:
sed & ex ꝓpħȩ dm̃ patrẽ rogantis. ꝑcu¬
te pastorem: et disꝑgant᷑ oues In hoc
ut arbitror loco iuxta quorũda pru-¬
dentiã euangłista piaculi reus ẽ : qđ

Expanded text:
latoribus et, quod his maius est, erret in latoribus et, quod his maius est, erret in nomine — pro Zacharia quippe Hieremiam posuit - ; sed absit hoc de pedisequo Christi dicere, cui curae fuit non uerba et syllabas aucupari, sed sententias dogmatum ponere. ueniamus ad aliud eiusdem Zachariae testimonium, quod Iohannes euangelista sumpsit iuxta Hebraicam ueritatem: uidebunt, in quem conpunxerunt, me pro his, quae inluserunt siue insultaueruut. traque translatio, et tamen sermonum uarietas spiritus unitate concordat. in Matheo quoque legimus dominum praedicantem apostolis fugam et hoc ipsum Zachariae testimonio confirmantem: scriptum est, ait: percutiam pastorem et oues dispergentur. at in Septuaginta et in Hebraeo multo aliter est; non.enim ex persona dei dicitur, ut euangelista uult, sed ex prophetae deum patrem rogantis: percute pastorem, et dispergentur oues. in hoc, ut arbitror, loco iuxta quorundam prudentiam euangelista piaculi reus est, quod
Abbreviated transcription (Latin):
gro figuli: scribit᷑. Tunc impletum ẽ.
Et acceper̃.xxxx. argenteos. p̃tiũ apprȩ¬
tiati qđ app̃tiauer̃ a filiis isrł. et deder̃
eos in agrũ figuli. sic̃ constituit mͥ dñs.
łloc in hieremia penitꝰ ñ inuenitur:
sed inzacharia. aliis multo uerb. acto¬
to ordine discrepante. Uulgata qͥppe
editio: ita se habet. Et dicã ad eos. Si
bonũ ẽ. corã uob̾: date mercedẽ michi.
aut renuite. Et appender̃ mercedem
meã.xxx. argenteos. Dix̃q dñs ad me.
Pone illos in conflatorio. & considera
si ꝓbatũ sit : sic̃ ꝓbatꝰ sũ ab eis. Et tuli
xxx. argenteos: et misi eos indomo
dni in conflatorio. Quantũ distent
sensus idem sit: uerba p̃postera sunt
et pena diuersa. Et dixi inquit ad eos.
Sibonũ ẽ. in oculis ur̃is: afferte mer¬¬
cedẽ meã: Et sinon: quiescite. Et ap-¬
pender̃ mercedẽ meã triginta argen¬¬
teos. Et dix̃ dñs ad me. Proice illud
hebraico. nec cũ . lxx. congruat trans¬

Expanded text:
gro figuli, scribitur: “Tunc impletum est gro figuli, scribitur: “Tunc impletum est ‘Et acceperunt triginta argenteos pretiutiati, quem adpretiauerunt a filiis Israhel, et dederunt eos in agrum figuli, sicut constituit mihi dominus. hoc in Hieremia penitus non inuenitur, sed in Zacharia aliis multo uerbis ac toto ordine discrepante; uulgata quippe editio ita se habet: et dicam ad eos: si bonum est coram uobis, date mercedem mihi aut rennuite. et adpenderunt mercedem meam triginta argenteos. dixitque dominus ad me: pone illos in conflatorio et considera, si probatum sit, sicut probatus sum ab eis. et tuli triginta argenteos et misi eos in domo domini in conflatorio. quantum distet asensus idem sit, uerba praepostera sunt et paene diuersa: et dixi, inquit, ad eos: si bonum est in oculis uestris, adferte mercedem meam; et si non, quiescite. et adpenderunt mercedem meam triginta argenteos. et dixit dominus ad me: proice illud Hebraico nec cum septuaginta congruat trans
Abbreviated transcription (Latin):
& litteras : tu quȩ̨re sententias. Dies me
deficiet : si omĩũ qui ad sensũ int̃p̃tati
sunt testimonia replicauero. Sufficit
qui omelias in iob & in psalmos trac-
tatus plurimos in latinũ uertit egreco.
Nec assedit litterȩ dormitanti: et puti-¬
da rusticͬoꝵ int̃p̃tatione se torsit : sed
quasi captiuos sensus in suã linguã uic¬
toris iure transposuit. Nec hoc mirũ
cũ septuaginta int̃p̃tes. & euangłistae.
atq apłi. idem in sacris uoluminib
fecerint. Legimꝰ quippe in marco di¬
centẽ dñm. Tal ita cumistatimq sub¬
unctũ qđ int̃p̃tat᷑ puella : tibi dico
surge. Argue euangłistam m̃dacii. qͣre
addidit tibi dico: cũ in hebrȩo tantũ
mͦ sit. puella surge. Sed ut ẽ np̃ atibec¬
te podi faceret: et sensũ uocantis. & im¬
perantis exprimeret: addidit: tͥ dico.
Rursũ inmatheo. redditis a ꝓditore iu¬
da triginta argenteis. & emꝑto ex eis a-¬

Expanded text:
retlitteras, tu quaere sententias. dies me retlitteras, tu quaere sententias. dies me deficiet, si omnium, qui ad sensum interpretati sunt, testimonia replicauero. sufficit qui Homelias in Iob tatus plurimos in Latinum uertit e Graeco nec adsedit litterae dormitanti et putida rusticorum interpretatione se torsit, sed quasi captiuos sensus in suam linguam uictoris iure transposuit. Nec hoc mirum cum septuaginta interpretes et euangelistae atque apostoli idem in sacris uoluminibus fecerint. legimus in Marco dicentem dominum: talitha cumi statimque subiunctum: quod interpretatur: puella, tibi dico, surge. arguite euangelistam mendacii, quare addiderit tibi dico, cum modo sit «Puella surge». Sed ut id ipsum emphaticoteron faceret ac sensum invitantis et imperantis exprimeret, addidit: «Tibi dico». 63 «Rursus in Mattheo, redditis a proditore Iuda triginta argenteis et empto ex eis a
Abbreviated transcription (Latin):
addidi: qđ si cui ñ uidet᷑ linguȩ gr̃am
int̃p̃tatione mutari. homerũ aduerbũ
exprimat in latinũ. Nus aliquid dicã.¬
eundẽ in sua lingua ꝓsȩ uerb̃ int̃p̃tetur:
uidebit ordinẽ ridiculũ. & poetam elo¬
quentissimũ uia loquentẽ. Ulerum ne
scriptoꝵ eoꝵ parua sit auctoritas. quã¬
quã hoc tantũ ꝓbare uoluerim. me sẽꝑ
ab adolescentia ñ uerba sed sententias
transtulisse: qualis suꝑ hoc genere prę-¬
fatiuncula sit in libro quo beati antomii
uita describit᷑ ipsiꝰ lectione cognosce.
De alia in aliã linguã aduerbũ expres¬
sa trans latio sensus oꝑit: et ueluti lȩto
gramine sata strangulat. Dũ enĩ casib
& figuris seruit oratio : qđ breui pote¬
rat indicare sermone. longo ambitu cir-¬
cũ acta uiaxe explicat. Hoc igit᷑ ego uitats.
ita beatũ antoniũ te petente transpo-¬
sui: ut nichil de sit ex sensu cũ aliquid
desit ex uerbis. Alii syllabas aucupent᷑¬

Expanded text:
addidi: quodsi cui non uidetur linguae gratiam addidi: quodsi cui non uidetur linguae gratiam interpretatione mutari, Homerum ad uerbum exprimat in Latinum — plus aliquid dicam -,.eundem sua in lingua prosae uerbis interpretetur: uidebit ordinem ridiculum et poetam eloquentissimum uix loquentem.f Uerum ne meorum parua sit auctoritas — quamquam hoc tantum probare uoluerim, me semper ab adulescentia non uerba, sed sententias transtulisse — qualis super hoc genere praefatiuncula sit, in libro, quo beati Antonii uita describitur, ipsius lectione cognosce: ex alia in aliam linguam ad uerbum expressatranslatio sensusoperit et ueluti laeto gramine sata strangulat.dum enim casibus et figuris seruit oratio, quod breui poterat indicare sermone, longoambitu circumactauixexplicat. hoc igitur ego uitans ita beatum Antonium te petente transposui, ut nihil desit ex sensu, cum aliquid desit exuerbis. aliisyllabasaucupentu
Abbreviated transcription (Latin):
leot naian nuncupant. Vnde & ego
doctus a talib ante annos circit᷑.Xxͥ.
et simili tunc quoq errore deceptus.
certe hoc mͥ a uob̾ obiciendũ nesciens.
cũ eusebi aẽporukon in latinũ uerte¬
rem: tali int̃ cetera p̃fatione usus sum.
Difficile ẽ. alienas lineas in sequentem
ñ alicubi exceđe arduũ: ut quȩ in alie¬
na lingua benedicta sunt eundẽ decorẽ
intrans latione conseruent. Significa¬
tũ ẽ aliquid unius uerbi ꝓprietate:
ñ habeo meũ quo id effeceram: et dum
quęro implere sententiã. longo ãbitu
uiaxe breuis uiȩ spacia consũmo. Acce¬
dunt hyꝑbatoꝵ anfractus. dissimilitu¬
dines casuũ. uarietates figurarũ ipsum
postremo suũ. & ut ita dicã uernaculũ
linguȩ genꝰ: si aduerbũ int̃p̃tor: absurde
resonat. Si ob necessitatẽ aliquid in ordi¬
ne uł insermone mutauero: ab int̃p̃tis¬
uidebor officio recessisse. Et post mul¬
ta quȩ nunc ꝑsequi ociosũ ẽ. etiã hoc

Expanded text:
xoCvjXiav nuncupant. unde et ego xoCvjXiav nuncupant. unde et ego doctus a talibus ante annos circiter uiginti et simili tunc quoque errore deceptus, certe hoc mihi a uobis obiciendum nesciens, cum Eusebii apovtxov in Latinum uerterem, tali inter cetera praefatione usus sum: difficile est alienas lineas insequentem non alicubi excidere, arduum, ut, quae in alia lingua bene dicta sunt, eundem decorem in translatione conseruent. significatum est aliquid unius uerbi proprietate: non habeo meum, quo id efferam, et, dum quaero inplere sententiam, longo ambitu uix breuis uiae spatia consummo. accedunthyperbatorumanfractus, dissimilitudines casuum, uarietates figurarum, ipsum pstremo suum et, ut ita dicam, uernaculum linguae genus:si ad uerbum interpretor, absurde resonant; si ob necessitatem aliquid in ordine, in sermone mutauero, abinterpretisuideborofficiorecessisse. et post multa, quae nunc persequi otiosum est, etiam hoc
Abbreviated transcription (Latin):
tus hisdẽ. & earũ formis. tã figuris quã
uerbis ad nr̃am consuetudinẽ aptis.
In quib ñ uerbũ ꝓ uerbo necesse habui
redde : sed genꝰ om̃iũ uerboꝵ uimq ser-¬
uaui. Non enĩ ea annumerare lectori
putaui: oportere: sed tanquã appendẽ.
Rursũq incal ce sermonis. Quoꝵ ego.
ait orationes si ut spero ita expressero.
uirtutib utens illoꝵ omib. id. ẽ senten¬
tis & earũ figuris. & rerũ ordinem ꝑ
uerba ꝑsequens eatenus. ut ei ñ ab hor¬
reant amore nr̃o. Quȩ si ẽ grecis om̃ia
conuersa ñerunt : tam̃ ut generis eiꝰdẽ
& doctus. hoc idẽ in arte poetica erudi¬
to int̃preti p̃cipit. Nec uerbo uerbum
curabis redđe fidus int̾pres. Terentius
meandrũ. plautus. & cecilius ueteres co¬
micos int̃p̃tati sunt. Nũqͥd herent IN
uerbis. ac ñ decorẽ magis & elegantiam
in translatione  ᷤ seruant. Qũã uos ueri¬
tatẽ int̃pretationis: hane eruditi. Ra-¬

Expanded text:
tiis isdem et earum formis tam quam figuris, tiis isdem et earum formis tam quam figuris, uerbis ad nostram consuetudinem aptis. in quibus non pro uerbo uerbum necesse habui reddere, sed genus omnium uerborum uimque seruaui. non enim me ea adnumerare lectori putaui oportere, sed tamquam adpendere. rursumque in calce sermonis: quorum ego, ait, orationes si, ut spero, ita expressero uirtutibus utens illorum omnibus, id est sententiis et earum figuris et rerum ordine, . uerba persequens eatenus, ut ea non abhorreant a more nostro, quae si e Graecis omnia conuersa non erunt, tamen, ut generis eiusdem et doctus, hoc idem in Arte poetica erudito interpreti praecipit: nec uerbum uerbo curabis reddere fidus interpres. Terentius Menandrum, Plautus et Caecilius ueteres comicos interpretati sunt: numquid haerent in uerbis ac non decorem magis et elegantiam in translatione conseruant? quam uos ueritatem interpretationis, hanc eruditi xa
Abbreviated transcription (Latin):
imꝑitiã uolunt redarguere. suã ꝓdunt:
Ego enĩ ñ solũ fateor. sed & liba uoce pro¬
fiteor me in int̾p̃tatione grecoꝵ absque
scripturis scĩs ubi & uerboꝵ ordo mỹste¬
rium ẽ: non uerbũ euerbo. sed sensum
ex primere de sensu. Habeoq huiꝰ rei
magistrũ tullium : qui ꝓ tagoram pla¬
tonis. & oeconomicũ aceno fontis. & hes¬
chini & demostenis duas contra se ora¬
tiones pulcherrimas transtulit. Iuan-¬
ta in illis p̃t̃miserit. quanta addiderit.
quanta mutauerit ut ꝓprietates alteriꝰ
linguȩ suis ꝓprietatib exeplicaret: non
.ẽ. huiꝰ tẽporis dicere. Sufficit mͥ ipsius
go earũdẽ orationũ locutꝰ ẽ. Putaui
michi assumere laborẽ utilẽ studiosis:
mͥ quidẽ ipsi ñ necessariũ. Conuerti
enĩ ex atticis duoꝵ eloquentissimoꝵ
nobilissimas orationes. int̾̃seq contra¬
rias heschini. & demosthenis: nec con¬¬
uerti ut int̾pres. sed ut orator: senten¬

Expanded text:
imperitiam volunt coarguere, suam produnt. imperitiam volunt coarguere, suam produnt. Ego enim non solum fateor, sed libera voce profiteor, me in interpretatione Graecorum, absque Scripturis sanctis, ubi et verborum ordo mysterium est, non verbum e verbo, sed sensum exprimere de sensu. Habeoque hujus rei magistrum Tullium, qui Protagoram Platonis, et Oeconomicon Xenophontis et Aeschinis ac Demosthenis duas contra se orationes pulcherrimas transtulit. Quanta in illis praetermiserit, quanta addiderit, quanta mutaverit, ut proprietates alterius linguae, suis proprietatibus explicaret, non est hujus temporis dicere. Sufficit mihi ipsiuogo earumdem orationum locutus est: « Putavi mihi suscipiendum laborem utilem studiosis, mihi quidem ipsi non necessarium. conuerti enim ex Atticis duorum eloquentissimorum nobilissimas orationes inter seque contrarias, AeschinietDemosthenis, necconuertiutinterpres, sed ut orator, senten