comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
decorum et speciosum. ẽ: inquo
nihil sit malr Decoꝵeñ. qđ bonũ
Quod autẽ indecoꝵ: hoc malir̃
Speciosa fecunditas. ẽ. bonoꝵ
operum: Contrariagͦ speciosi¬
tatis sterilitas: qm̃ qui priuat᷑
specie uł decore. ineo ẽ enim
malum. Quod autem malum:
hoc. ẽ. sterile et infecundum
Cuius rei qđ euidentius in¬
dicium. quã natura est : Terra
enĩ quȩ bona ẽ: fertilis atq
fecunda. Quȩ antẽ mala: ea
ieiuna et sterilis: Quȩ uero
fertilis. hȩc decora. Quid enim
pleno agro pulchrius. cũ seges
fluctuat. cum poma irrutilant.
uel cum uuarũ sertadepende..
aut bacis onusta olea curue¬
scunt. uel umdanta gramine
montium uertices. uallium
humilia. uestiuntur: Et ut
scriptuȩ utamͣ testimonio.
ia cob. edecorus erat. et idõ
erat odor agri pleni E sau
bispidus erati et indecorus.
et ideo agrestis erat. qui fructꝰ
ullosahabere non posset
Deipso quoq dño. postea quã
ȩcclesiȩ fecunditatẽ fec̃ assurgere:
onem et speciem induisti liquet

Expanded text:
decorum atque speciosum est, in quo nihil sit mali. Decorum enim quod bonum: quod autem indecorum, hoc malum. Speciosa fecunditas est bonorum operum: contraria ergo speciositati sterilitas; quoniam qui privatur specie vel decore, in eo est malum: quod autem malum, hoc sterile et infecundum. Cujus rei quod evidentius indicium quam natura est? Terra enim quae bona est, fertilis atque fecunda: quae autem mala, ea jejuna atque sterilis: quae vero fertilis, haec 376 et decora. Quid enim pleno agro pulchrius, cum seges fluctuat, cum poma irrutilant, vel cum uvarum serta dependent, aut baccis onusta olea curvescit, vel viridanti gramine montium vertices, vallium humilia vestiuntur? Et ut Scripturae utamur testimonio , Jacob decorus erat; et ideo erat odor agri pleni: Esau hispidus erat et indecorus ; et ideo agrestis erat, qui fructus ullos habere non posset. De ipso quoque Domino posteaquam Ecclesiae fecunditatem fecit assurgere, onem, et speciem induisti . Liquet
Abbreviated transcription (Latin):
& deo eit dit̃ ce tys latus Non
uidet᷑ itaqihomoe di is qu in
dm sperat: C tiaute spat in deum.
nri degere interris. sed quas trans latꝰ
adb e ere deo. nanfefauer incerp̃¬
tatione fgnatur Bonus igitur isaac.
uerus. ut pote plenus gre. & fons
letitş ad auem fente uenebat reba
unpleuit ladrum. &ascerdit. Descen¬
dit itaq adapientie fontem. uel ecde¬
sa ud anora. ut cotũ uas impleret
sum. & hauriret pure sipientiae
disci oln as ciis ħaf ate iudei defonte
ud cẽrtem Me dereliqieruit.¬

Expanded text:
deo creditur esse translatus. Non videtur itaque homo esse, nisi qui in Deum sperat. Qui autem sperat in Deum, non degere in terris, sed quasi translatus adhaerere Deo, manifesta veri interpretatione signatur. 2. Bonus igitur Isaac verus, utpote plenus gratiae, et fons laetitiae. Ad quem fontem veniebat Rebecca, implevit hydriam, et ascendit . Descendit itaque ad sapientiae fontem vel Ecclesia, vel anima, ut totum vas impleret suum, et hauriret purae sapientiae disciplinas, quas haurire Judaei de fonte audi dicentem: Me dereliquerunt
Abbreviated transcription (Latin):
Et alib dictam.e. Nompraar ebit
sp̃s meus in hominib istis. quaniã
carnes sunt. Dealterutro ergo
logitur. quia homo dicitur. & de
anima & detarne: sedilla discretio.
quod ub anima ꝓhomine dicitur.
hebrrus ignificatur. do achȩrens
non corpori. Ut .e. illud Anima bene¬
dicta: om̃is smplex. Gbi autẽ caro
prohomine nuncupatur. peccator
exprimitur. Ut .e. Alud Ego autẽ
carnalis sum. uenundatus sub pac¬
cato Quod emoperor: non coepa¬
scor Noneni quoduoloago. secd ꝙ
odi illud facio Hoc iã posterius.
o deutroque: Alius est enim qui
uult. aliad quod odit. alius qui
facit. Demiq ad cddit Siergi eł
od hoc facio: cosextiolegiqm
bona ẽ Hunc eute umnonego il¬
lud operor. sed quiooꝰ habuat in
me pecatam Ilad quoq expfius
Uideo legem cartus mee repignan¬
tem logi mentis mex. &captiuante
me in lege percati &̾ camencum
utrumq in se concertante homi¬
nem declaasset hoc ÷ interiorem

Expanded text:
Et alibi dictum est: Non permanebit Et alibi dictum est: Non permanebit spiritus meus in hominibus istis, quoniam carnes sunt . De alterutro ergo legitur, quia homo dicitur et de anima et de carne. Sed illa discretio est, quod ubi anima pro homine ponitur, Hebraeus significatur Deo adhaerens, non corpori, ut est illud: Anima benedicta omnis simplex . Ubi autem caro pro homine nuncupatur, peccator exprimitur, ut est illud: Ego autem carnalis sum, venumdatus sub peccato; quod enim operor, non cognosco. Non enim quod volo, ago: sed quod odi, illud facio . Hoc jam posterius et de utroque. Alius est enim qui vult, alius qui odit, alius qui facit. Denique addidit: Si ergo quod odi, hoc facio, consentio legi, quoniam bona est. Nunc autem jam non ego illud operor, sed quod habitat in me peccatum . Illud quoque expressius: Video legem carnis meae repugnantem legi mentis meae, et captivantem me in lege peccati. . Et tamen cum utrumque in se concertantem hominem declarasset, hoc est, interiorem
Abbreviated transcription (Latin):
cite surgim sꝰ pirtalium rigatu di¬
lueret fluentorum: Hc. e. eniflirxus
singuinis sicut signficat lex qͥtoperit̃.
unando uir sedenti in dieb sangunis
sui mulieri miscetur Mnlier edele¬
ctatio cotpcuis llecebre ltaque caue.
ne igor mentis Eȩ. coituquodam
corpores uoluptitis inflecus emollia¬
e fontẽ cnus apiat. quidebet esse
clausus & septus intentionis studio.
& consideratione rationis Ortus
eni clausis. & fons signatus Namq.
mentis ingore resoluto. sersus se con¬
poris delectationis effundunt: ꝑni¬
ciosi nimis. & inappetentiã plenam
grauis periculi proruentes: quos s̃
mentis uuide consderata mansisset
custodia: refrenasset Intuer igitur
o homo quisis quo salute cuã uitãq
tuearis. Quid ẽ. itaq homo. utrũ
anima. ancaro. anitriusq: copula:
Miud erã nos sumus. aliud nrm̃
alius qui inchat᷑ & aliud uestim̃tum
Legimus inueteri testamento.
oms animę quȩ defcenderunt in
ex yptum. dehominibais dictum

Expanded text:
iae sanguinem spiritualium rigatu dilueret fluentorum. Hic est enim fluxus sanguinis, sicut significat lex , qui deoperitur, quando vir sedenti in diebus sanguinis sui mulieri miscetur. Mulier est delectatio corporis et illecebrae. Itaque cave ne vigor mentis tuae coitu quodam 357 corporeae voluptatis inflexus emolliaet fontem ejus aperiat, qui debet esse clausus et septus intentionis studio, et consideratione rationis; Hortus enim clausus, fons signatus . Namque mentis vigore resoluto, sensus se corporalis delectationis effundunt, perniciosi nimis, et in appetentiam plenam gravis periculi proruentes: quos, si mentis vividae considerata mansisset custodia, refrenasset. CAPUT o homo, qui sis, quo salutem tuam, vitamque tuearis. Quid est itaque homo? Utrum anima, an caro, an utriusque copula? Aliud enim nos sumus, aliud nostrum: alius qui induitur, et aliud vestimentum. Legimus in Veteri Testamento: Omnes animae quae descenderunt in Aegyptum , de hominibus dictum.
Abbreviated transcription (Latin):
ne intretis intẽprationẽ: Docens per¬
rectȩ naturȩ munus. & plenȩ uirtu¬
tis grãm eẽ seruandam. nec quẽꝗ
etiam ꝑfectiorẽ. nisi uigilauerit.
sui debere eẽ securum. &p̃cepit
dñs ds̃ adȩdicens. Ex omĩ ligno
quod ẽ inparadysõ adȩscã edes.
deligno autẽ qđ ẽ suentiȩ boni
amali non edetis. Qua die autẽ¬
manducatritis ex eo. morte moriemins
Qua ratioe ubi p̃cepit exomni
ligno edendũ. singularit̃ dix̃ edes.
ubi autẽ deligno scientiȩ boniet
tendas. scripturarũ auctoritate ab¬
solui potest. Quod enĩbonũ. hoc &
faciendũ. qđ autem bonũ &. faciendũ consonans & adhȩrens

Expanded text:
ne intretis in temptationem, docens perne intretis in temptationem, docens perfectae naturae munus et plenae uirtutis gratiam esse seruandam nec quemquam etiam perfectiorem nisi uigilauerit sui debere esse securum. Et praecepit dominus deus Adae dicens: ex omquod est in paradiso, edetis; de ligno autem scientiae boni et mali non edetis. Ex eo si emanducaueritis ex eo morte moriemini. qua ratione, ubi praecepit ex omni ligno edendum, singulariter dixerit: edes, ubi autem de ligno scientiae boni et tendas, scripturarum auctoritate absolui potest. quod enim bonum hoc et faciendum, quod autem bonum et faciendum consonans et adhaerens
Abbreviated transcription (Latin):
requirunt᷑. ut & operib. noua quȩ¬
rat. & parta custodiat. quod est
generale: Filon autẽ qm̃spiritalia
iudaico non capiebat affectu. infra
moralia se tenuit ut diceret. haec
duo quȩri oꝑa inagro. custodiam
domus. Et quam uis para dr̃sus
oꝑib. inquit ruralib. non egeret.
tam̃ quia primus homolex poste¬
ritatis futurus erat. ideo legitimi
etiam in paradr̃so speciẽ suscepit
laboris. ut nos ad oꝑationẽ & custo¬
diam debiti officii. & hȩreditariȩ
successionis munus a stringeret.
Hȩc duo gͦ ate exigunt᷑. si ue
moralit siue spiritalit̾ Quod etiã
psalmus te ꝓpheticus docet. quia
scriptũ ẽ. Nisi dominus ȩdificaue¬
rit domũ. inuanũ laborauerunt qui
aedificant eam. Nisi dñs custodierit
ciuitatẽ. inuanũ laborauer̃ qui
custodiunt eam. Uides illos la-¬
borare. qui inoꝑis sunt ȩdificati¬
onisq ꝓcesũ. istos uero uigilare.
cciorib Uigilitte inquit & orate.

Expanded text:
requiruntur, ut et operibus noua quaerequiruntur, ut et operibus noua quaerat et parta custodiat, quod est generale. Philon autem, quoniam spiritalia Iudaico non capiebat affectu, intra moralia se tenuit, ut diceret haec duo quaeri, opera in agro, custodiam domus. et quamuis paradisus operibus, inquit, ruralibus non egeret, tamen quia primus homo lex posteritatis futurus erat, ideo legitimi etiam in paradiso speciem suscepit laboris, ut nos ad operationem et custodiam debiti officii et hereditariae successionis munus adstringeret. haec duo ergo a te exiguntur siue moraliter siue spiritaliter. quod etiam psalmus te propheticus docet, quia scriptum est: nisi dominus aedificauerit domum, in uanum laborauerunt qui aedificant eam; nisi dominus custodierit ciuitatem, in uanum uigilauerunt qui custodiunt eam. uides illos laborare qui in operis sunt aedificationisque processu, istos uero uigilare ctioribus uigilate inquit et orate,
Abbreviated transcription (Latin):
bet facile alteri se credere. nisi cuius
uirtutẽ ꝓbarit. Nec arrogare
sibi quise ꝓauxilio putarita scitum.
sed magis si inuenerit fortiorem cui
se putabat eẽ p̃sidio. abipso gratiam
mutuet᷑. sicut & uros mulieribus
honorẽ imꝑtire. apłs precepit petrꝰ
dicens. Uiri similit̃ cohabitantes
scđm scientiã. tamquã infirmiori
uaso mulieri imꝑtientes honorem.
inparadrso uir. facta ẽ in paradysõ
mulier. Sed etiam tunc priusquã
aserpente mulier deciꝑetur. habuit
uri gr̃ãm. qm̃ de uiro sumpta est.
licet᷑ hoc sacramentũ magnũ sit.
sic̃ apł̃s dix̃. Et ideo causã uitȩ. ex
eo trax̃. Ideoq deuiro tantũ scriptu¬
ra dix̃. quia posuit eum in paradiso
oꝑari & custodire. Nonidẽ ẽ. oꝑari
& custodire In oꝑe enĩ quidã uirtu¬
tis ꝓcessus ẽ. incustodia quȩdam
consummatio bonioꝑis dep̃hen¬
ditur. eo quod quasi cõsummata
custodiat. hȩc duo ab homine

Expanded text:
bet facile alteri se credere nisi cuius bet facile alteri se credere nisi cuius uirtutem probarit nec adrogare sibi qui se pro auxilio putarit adscitum, sed magis si inuenerit fortiorem, cui se putabat esse praesidio, ab ipso gratiam mutuetur, sicut et uiros mulieribus honorem inpertire apostolus praecipit Petrus dicens: uiri similiter cohabitantes secundum scientiam tamquam infirmiori uaso muliebri inpertientes honorem in paradiso uir, facta est in paradiso mulier, sed etiam tunc priusquam a serpente mulier deciperetur, habuit quoniam de uiro sumpta est, licet hoc sacramentum magnum sit, sicut apostolus dixit, et ideo causam uitae ex eo traxit. ideoque de uiro tantum scriptura dixit quia posuit eum in paradiso operari et custodire. non idem est operari et custodire; in opere enim quidam uirtutis processus est, in custodia quaedam consummatio operis deprehenditur, eo quod quasi consummata custodiat. haec duo ab homine
Abbreviated transcription (Latin):
& increm̃ta uirtutis Deniq in para¬
dyso eũ collocauit. ut scias app̃¬
hensũ quasi afflatũ eẽ diuina
uirtute. Quo loci. illud auerte.
quia extra paradisum uir factus
ẽ. & mulier intra paradỹ sum. ut
aduertas. qđ non loci. ñ generis
nobilitate. sed uirtute dĩ unusquisq
grãm sibi cõparat. Deniq extra
paradysũ factus. hoc ÷ in inferiore
loco uir melior inuenitur: Et illa
quȩ in meliore loco. hoc ẽ in para¬
drso facta ẽ: inferior reperitur
Mulier eñprior decepta ẽ. suirũ
ipsa decepit: Unde apłs petrus
subiectas fortiori uaso. mulieres
scãs uiris siis uelut dominis obȩdi¬
re memorauit. Et paulus ait. qͥa
adam non ẽ seductus. mulier autẽ
seducta inp̃uaricatione fuit:
Deinde contuendũ. quia nemo
debet sibi facile p̃sumere Nam
ecce illa quȩ inadiumentũ facta ẽ
uiro. p̃sidio uirili indiget. quia uir
caput ẽ mulieris Ille autẽ qui ad
lapsus ẽ ꝑuxorẽ. Vnde nemo de.¬

Expanded text:
et incrementa uirtutis. denique in paraet incrementa uirtutis. denique in paradiso eum conlocauit, ut scias adprehensum quasi adflatum diuina esse uirtute. quo loci illud aduerte quia extra paradisum uir factus est et mulier intra paradisum, ut aduertas quod non loci, non generis nobilitate, sed uirtute unusquisque gratiam sibi conparat. denique extra paradisum factus, hoc est in inferiore loco uir melior inuenitur et illa quae in meliore loco hoc est in paradiso facta est inferior repperitur; mulier enim prior decepta est et uirum ipsa decepit. unde apostolus Petrus subiectas fortiori uaso mulieres sanctas uiris suis uelut dominis oboedire memorauit. et Paulus ait quia Adam non est seductus, mulier autem seducta in praeuaricatione fuit. deinde contuendum quia nemo debet sibi facile praesumere. nam ecce illa quae in adiumentum facta est uiro praesidio uirili indiget, quia uir caput est mulieris, ille autem qui adilapsus est per uxorem. unde nemo de
Abbreviated transcription (Latin):
aurũ bonũ terrȩ. & carbunculũ.
& lapidẽ prasiũ hab̾e dictus est
Hoc quoq quale sit consideremus
IUidet᷑ enim nobis tãquã aurum
bonũ enos. qui prudent̃ dei nomen
scire desiderauit. ¶Enochautẽ qui
trans latus ẽ. & mortẽ non uidit. car¬
ris. quẽ oꝑib. suis sc̃s enoch deo
detulit. grãm quandã factis & mo¬
ribus spirans INoe uero tamquã
prasinus lapis uitalẽ colorẽ p̃tulit
si quidẽ diluiii tẽpore solus uelut
fucurȩ constitutionis. uitalis sem̃.
mnilla arca ẽ reseruatus Ergo bene
paradisus. qui plurib. flummibus
irrigat᷑. scđm orientẽ ñ contra ori¬
entẽ. hoc ẽ scđm illũ orientem. cui
iubar qđ dam aet̃ nȩ lucis effudit.
& ẽ in eden. hoc ẽ in uoluptate:
¶Et app̃hendit ds̃ hominẽ quẽ
fecit. & posuit eũ in paradyso oꝑari
& custodire. Uides. qm̃ quierat
apprehendit̾: Erat autẽ interra
plasmationis suȩ Apprehendit gͦ
eũ uirtus dĩ. inspirans ꝓcessus:

Expanded text:
aurum bonum terrae et carbunculum aurum bonum terrae et carbunculum et lapidem prasinum habere dictus est, hoc quoque quale sit consideremus. uidetur enim nobis tamquam aurum bonum Enos, qui prudenter dei nomen scire desiderauit. Enoch autem, qui translatus est et mortem non uidit, carris, quem operibus suis sanctus Enoch deo detulit gratiam quandam factis et moribus spirans. Noe uero tamquam prasinus lapis uitalem colorem praetulit, siquidem diluuii tempore solus uelut ad futurae constitutionis uitale semen in illa arca est reseruatus. ergo bene paradisus, qui pluribus fluminibus inrigatur, secundum orientem, non contra orientem, hoc est secundum illum orientem, cui iubar quoddam aeternae lucis effudit, et est in Edem, hoc est in uoluptate. : Et adprehendit deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari et custodire. uides quoniam qui erat adprehenditur; erat autem in terra plasmationis suae. adprehendit ergo eum uirtus dei inspirans processus
Abbreviated transcription (Latin):
meritis ñ erat dignus orbis Insoli¬
tudinib errantes. inmontib et in
speluncis. & in foueis terrȩ Recte
igit᷑ in his speciẽ fortitudinis collo¬
camus. scđm euangłiũ autẽ digna
ẽ figura iustitiȩ. quia uirtꝰ ẽ in
salutẽ omi credenti. Deniq ipse dñs
ait. Sine nõs implere omnẽ iustitiã
Quȩ quidẽ parens ȩterarũ ẽ fecunda
uirtutum. quadam uis in qͦ aliqua
harum quas doximus. principalis
ẽ uirtus. in eo etiam cȩterȩ presto
sint. quia ipse sibi sunt conȩxȩ.
concretȩq uirtutes. Nam utique
abel iustus. & fortissimꝰ ac pacientis¬
simus abraham. & prudentissimi
ꝓpħȩ. & morses eruditus in omĩ
sapientia ȩgẏptioꝵ. maiorẽ hone¬
statẽ ȩstimauit sgrpti thesauris¬
oł ꝓbriũ xpĩ. Et quis sapientior
quã danihel: Salomon quoque
sapientiã poposcit. & meruit. Diccũ
ẽ gͦ dequatuor uirtutũ fluminib:
quoꝵ potus ẽ utilis. & quia fison

Expanded text:
meritis non erat dignus orbis, in solimeritis non erat dignus orbis, in solitudinibus errantes, in montibus et in speluncis et in foueis terrae. recte igitur in his speciem fortitudinis conlocamus. Secundum euangelium autem digna est figura iustitiae, quia uirtus est in salutem omni credenti. denique ipse dominus ait: sine nos implere omnem iustitiam, quae quidem parens ceterarum est fecunda uirtutum, quamuis in quo aliqua harum quas diximus principalis est uirtus, in eo etiam ceterae praesto sint, quia ipsae sibi sunt conexae concretaeque uirtutes. nam utique Abel iustus et fortissimus ac patientissimus Abraham et prudentissimi prophetae et Moyses eruditus in omni sapientia Aegyptiorum maiorem honestatem opprobrium Christi. Et quis sapientior quam Daniel? Salomon quoque sapientiam poposcit, et meruit. Dictum est ergo de quatuor virtutum fluminibus, quorum potus est utilis. Et quia Phison
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ ꝑantia religionis effulsit. Immacu¬
latus enĩ isaac ꝑ reꝓmissionẽ abrahȩ
datus filius. non tam corporalis par¬
tus. quã diuinȩ munus p̃ferens in¬
dulgentiȩ. Inqͦ uere immaculati
figura p̃cessit. ut apłs docet dicens.
quia abrahȩ dictȩ sunt ꝓmissiones.
& semimi eius Nondic̃ seminibus
Deficiet enĩ me tẽpus. enarrando
degedeon. Barach. Samsone. Salo¬
mone. Dauid. & samuel. & cȩteris
ꝓphetis. Anania. azaria. Misa el.
Damhel. Elia. heliseo: qui ꝑfidem
deuicer̃ regna. oꝑatist̃ iustitiã.
ꝑfecer̃ rȩꝓmissiones: Obstruxer
ora leonũ. extinxer̃ uirtutẽ ignis
Effuger̃ aciẽ gladii. eualuer de in¬
firmitate. fortes fuer̃ inbello. castra
ceper̃ exterorũ. Non immerito igit᷑.
in his species ẽ fortitudinis. Secti
enĩ st̃ sic̃ infra habes. temptati. in
mactatione. gladii mortui. Cirtũier̃
incaprinis pellib. : egentes. angu¬
stati. & dolorib afflicti. quorũ

Expanded text:
temperantia religionis effulsit. inmacutemperantia religionis effulsit. inmaculatus enim Isaac per repromissionem Abrahae datus filius, non tam corporalis partus quam diuinae munus praeferens indulgentiae, in quo uere inmaculati figura praecessit, ut apostolus docet dicens quia Abrahae dictae sunt repromissiones et semini eius. non dicit: et seminibus deficiet enim me tempus enarrando de Gedeon Barac Sampso, Salomone Dauid et Samuel et ceteris prophetis, Anania Azaria Misael Daniel Helia Helisaeo, qui per fidem deuicerunt regna, operati sunt iustitiam, perfecerunt repromissiones, obstruxerunt ora leonum, extinxerunt uirtutem ignis, effugerunt acies gladii, eualuerunt de infirmitate, fortes fuerunt in bello, castra ceperunt exterorum. non inmerito igitur in his species fortitudinis est. secti enim sunt, sicut infra habes, temptati, in mactatione gladii mortui. circumierunt in caprinis pellibus, egentes, angustati et doloribus adflicti, quorum
Abbreviated transcription (Latin):
asserit᷑ & quȩ foueat atq. augeat
Vnde auxen eũ hȩbrȩoꝵ & assirioꝵ
prudentes dixer̃: Contra autẽ
fertͣ eẽ aqua alioꝵ flumin ũ. De¬
inde. quia ubi prudentia. ibi &
malitia Ubi fortitudo ibi iracundia
Ubi tẽꝑantia. ibi intẽꝑantia: Pterũq
eẽ alia uitia. Ubi autẽ iustitia. ibi con¬
cordiã eẽ urtutũ cęterarũ. ideo non
ex locis qua fluit. hoc ẽ ñ ex parte
cognoscit᷑ Non enĩ ꝑsese iustitia. sed
quasi mat̾ ẽ om̃ium. In his ergo flumi¬
nib. quatuor. uirtutes principales quat¬
tuor exprimunt᷑. quȩ ueluti mundi
istius incluserunt tempora. IPrimum
igitur tempis ex mundi principio
usq ad diluuiũ prudentiȩ fint. Quo
intẽpore iusti numerant᷑ adõ. abel.
raptus ad celũ: & noe.: qui & ipsẽ
iustus. & quȩdã requietis directio
scđm tempus Et abrahã. &isaac. &
iacob: reliquoꝵq numerꝰ patriar¬
charũ. in quib. casta & pura quaedã

Expanded text:
adseritur et quae foueat atque augeat. adseritur et quae foueat atque augeat. unde Auxen eum Hebraeorum et Assyriorum prudentes dixerunt, contra autem fertur esse aqua aliorum fluminum, deinde quia ubi prudentia ibi et malitia, ubi fortitudo ibi iracundia, ubi temperantia ibi intemperantia plerumque est et alia uitia, ubi autem iustitia ibi concordia uirtutum est ceterarum. ideo non ex locis qua fluit, hoc est non ex parte cognoscitur; non enim pars est iustitia, sed quasi mater est omnium. in his ergo fluminibus quattuor uirtutes principales quattuor exprimuntur, quae ueluti mundi istius incluserunt tempora. ! Primum igitur tempus ex mundi principio usque ad diluuium prudentiae fuit, quo in tempore iusti numerantur Abel a domiraptus ad caelum, et Noe, qui et ipse Iustus et quaedam requietis directio. secundum tempus est Abraham et Isaac et Iacob reliquorumque numerus patriarcharum, in quibus casta et pura quaedam
Abbreviated transcription (Latin):
dirigens ad suꝑna. iste hunis flu¬
minis similis aestimat᷑. Et ideo
etiã fortitudo deillo qui ẽ in
paradiso fonte emanat. Fortitudo
autẽ quodã cursu rapido obstantia
quȩq transuerberat. nec aliquibus
cursus enus impedim̃torũ hȩret ob¬
staculis. ¶Quartus flumus ẽ eufra¬
tes. qui latine fȩcunditas atq ab un¬
dantia fructuũ nuncupat᷑. prȩferens
quoddã insigne iustitiȩ. quȩ omnẽ
animã pascit. Nulla enĩ abundantio¬
res indet᷑ fructus habere
uirtus. quã ȩquitas atq iustitia.
quȩ magis aliis quã sibi ꝓd÷. uti¬
litates suas negligit. cõmunia
emolum̃ta p̃ponens. Pleriq eufra¬
dictũ putant. hoc ẽ alȩtando. eo qđ
hominũ genus nullo magis quã iusti¬
tia & ȩquitate lȩtetur Causam
autẽ cur cęteri qua cõmeant fluuii
describant᷑ regiones locorum. qua
eufrates cõmeat. non describantur.
illã accipimus. quia aqua eius untał

Expanded text:
dirigens ad superna, iste huius fludirigens ad superna, iste huius fluminis similis aestimatur. et ideo etiam fortitudo de illo qui est in paradiso fonte emanat. fortitudo autem quodam cursu rapido obstantia quaeque transuerberat nec aliquibus cursus eius impedimentorum haeret obstaculis. quartus est fluuius Euphrates, qui latine fecunditas atque abundantia fructuum nuncupatur praeferens quoddam insigne iustitiae, quae omnem pascit animam. nulla enim abundantiores uidetur fructus habere uirtus quam aequitas atque iustitia, quae magis aliis quam sibi prodest et utilitates suas neglegit communia emolumenta praeponens. plerique Euphradictum putant, hoc est a laetando, eo quod hominum genus nullo magis quam iustitia et aequitate laetetur. causam autem cur ceteri qua commeant fluuii describantur, regiones locorum qua Euphrates commeat non de- . scribantur, illam accipimus, quia aqua eius uitalis
Abbreviated transcription (Latin):
hiatum. Sic̃ igitur terra. & quȩ¬
cũq uel purgam̃ta uł frondes ineo
sunt hiatus absorbet. ita castitas
om̃s corporis passiones abolere
consueuit. Meritoq ibi primum
obseruantiȩ constitutio. quia ꝑ
legem absorbet᷑ carnale peccatũ.
Bene ergo geon inquo figura ẽ
castitatis circũire terrã ȩthiopiã
dicit᷑. ut abluat corpus abiectum.
& carnis uilis simȩ restinguat
incendiũ. Aethiopia enĩ. abiecta
& uilis latina in t̃p̃tatione signat᷑
Quid autẽ abiectius nrõ corpore:
Quid tã ȩthiopiȩ simile. quodetiã
nigrũ ẽ quib dam tenebris peccatoꝵ :
ETercius ẽ. fluuius tẏgris. quiuadit
conera asrrios. ad quẽ p̃uaricator
isrł captuius ẽ ductus. Hic fluuius
dicit᷑ uelo cior eẽ om̃ib: quẽ in co¬
lunt afrrii. hoc. ẽ. dirigentes Hoc
enĩ significat int̾p̃tatio Ergo qui¬
cũq animi forcitudine. p̃uarican¬
tia corporis captiuauerint uitia.¬

Expanded text:
hiatum. sicut igitur terram et quaehiatum. sicut igitur terram et quaecumque uel purgamenta uel sordes in ea sunt hiatus absorbet, ita castitas omnes corporis passiones abolere consueuit meritoque ibi primum obseruantiae constitutio, quia per legem absorbetur carnale peccatum. bene ergo Geon, in quo figura est castitatis, circumire terram Aethiopiam dicitur, ut abluat corpus abiectum et carnis uilissimae restinguat incendium; Aethiopia enim abiecta et uilis Latina interpretatione signatur. quid autem abiectius nostro corpore, quid tam Aethiopiae simile, quod etiam nigrum est quibusdam tenebris peccatorum ? tertius est fluuius Tigris, qui uadit contra Assyrios, ad quem praeuaricator Istrahel captiuus est ductus. hic fluuius dicitur uelocior esse omnibus, quem incolunt Assyrii, hoc est dirigentes; hoc enim significat interpretatio. ergo quicumque fortitudine animi praeuaricantia corporis uitia captiuauerit
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓsit. ideo prima. ut siquis depa¬
radyso fuerit egressus. uelut qđ¬
dam eũ prudentiȩ flum̃ excipiat.
nec ita possit arescere. sed ꝑhanc
ad paradisũ facile reuertatur:
Hic fluuius multis hominib fre¬
quentatur. pulchritudinẽq et fer¬
tilitatẽ maximã hab̾e perhibetur
Et id eo prudentia inspecie huius
accipit᷑. quȩ plurimos fructꝰ attulit
in dnĩ saluatoris aduentu. atq. in
ex trema terrarũ fluit. quia per
sapientiã oñs homines st̃
redempti. Unde & dictum est
In omnẽ terrã exiũ sonus eorum.
& infines orb terrȩ uerba eorum
¶Secundus ẽ fluuius geon. iuxta
quẽ lex lata ẽ hisrahelitis. cũ eẽnt
in egypto constituti. ut exegẏpto
recederent. & succinctilũbos ede¬
rent agnũ qđ insigne ẽ tẽꝑantiȩ
Castos enĩ & scĩficatos oportet
dni pascha celebrare Et ideo
iuxta istũ fluuiũ legitima primo
obseruantia constituta ẽ. quia
significat nom̃ hoc quendã terrȩ

Expanded text:
prosit. ideo prima, ut si quis de paprosit. ideo prima, ut si quis de paradiso fuerit egressus, uelut quoddam eum prudentiae flumen excipiat, ne cito possit arescere, sed per hanc ad paradisum facile reuertatur. hic fluuius multis hominibus frequentatur pulchritudinemque et fertilitatem maximam habere perhibetur. et ideo prudentia in specie huius accipitur, quae plurimos fructus adtulit in domini salutaris aduentu. atque in extrema terrarum fluit, quia per sapientiam omnes homines sunt redempti. unde et dictum est: in omnem terram exiuit sonus eorum et in fines orbis terrae uerba eorum. secundus est fluuius Geon, iuxta quem lex lata est Istrahelitis, cum essent in Aegypto constituti, ut ex Aegypto recederent et succincti lumbos ederent agnum, quod insigne est temperantiae; castos enim et sanctificatos oportet domini pascha celebrare. et ideo iuxta istum fluuium legitima primo obseruantia constituta est, quia significat nomen hoc quendam terrae
Abbreviated transcription (Latin):
& prasinũ lapidem. Aurũ enĩ ꝓ in¬
illis aurũ & argentũ. Et dauid de
prudentib dic̃. Si dormiatis inter
medios deros. pennȩ colũbȩ de¬
argentatȩ. & posteriora eiꝰ inspecie
auri: eo qđ ueteri & nouo qui in¬
hȩserit. testam̃to. in ipsa secreta
sapientiȩ dĩ. disputationis possit
ub tate ꝓcedere. Hoc ergo bonũ
aurũ diceret monetale. quod cor¬
ruptibile ac terrenũ ẽ habet etiã
splendidũ inquit carbunculũ. in qͦ
quidã animȩ nrȩ uiuit igniculus
Habet & prasinũ lapidẽ. qui uiride
quiddã atq uitale coloris sui specie
ostentare uidet᷑. Uirent enĩ arbu¬
sta quȩ uiuunt. arescunt e contra
quȩcũq moriunt᷑. Uiret terra dũ
floret. uirent & semina dũ ꝓrũpud
et bene primo locohic fluuius
positus ẽ frson. qui scđm hebrȩos
feorson dicit᷑. hoc ẽ oris mutatio.
etiam ꝑ lydiam fluit. Non enim
angusta quȩdã. sed diues utilita¬
tum prudentia ẽ. quȩ pluribus

Expanded text:
et prasinum lapidem. aurum enim pro inet prasinum lapidem. aurum enim pro inillis aurum et argentum et Dauid de prudentibus dicit: si dormiatis inter medios cleros, pinnae columbae deargentatae et posteriora eius in specie auri, eo quod ueteri et nouo qui inhaeserit testamento in ipsa secreta sapientiae dei disputationis possit ubertate procedere. hoc ergo bonum aurum dicere <licet>, non monetale, quod corruptibile ac terrenum est. habet etiam splendidum, inquit, carbunculum, in quo quidam animae nostrae uiuit igniculus. habet et prasinum lapidem, qui uiride quiddam atque uitale coloris sui specie ostentare uideatur. uirent enim arbusta quae uiuunt, arescunt contra quaecumque moriuntur; uiret terra, dum floret, uirent et semina, dum prorumpunt. et bene primo loco hic fluuius positus est Phison, qui secundum Hebraeos Pheoyson dicitur, hoc est coris mutatio\'etiam per Lydiam fluit. non enim angusta quaedam, sed diues utilitatum prudentia est, quae pluribus
Abbreviated transcription (Latin):
scđm euangeliũ dicens. siquis sitit
ueniat adme & bibat. Fons ẽ & scđm
demeis panib. & bibite umnũ quod
miscui uobis. Sic̃ gͦ fonsuitȩ est
sapientia. fons grẽ spiritalis : ita sons
uirtutũ ẽ cȩterarũ. quȩ nos ad ȩt̃¬
nȩ cursum dirigunt uitȩ. Oe hac
igit᷑ anima quȩ culta ẽ. non ex ea
quȩ inculta. fons iste procedit. ut
irriget paradysũ. hoc ẽ quȩ iam
diuersarũ frutecta uirtutũ. quarũ
st̃ quattuor initia. in quib sapientia
ista diuidit᷑. Quȩ st̃ quãtuor initia
uirtutũ. nisi unũ prudentiȩ. aliud
tẽpantiȩ. tertiũ fortitudinis. quartũ
iustitiȩ. quȩ etiã sapientes istius
mundi ex nr̃is assũp̃ta. insuorum
scripta libroꝵ transtuler. Itaq sic̃
fons sapientiȩ. ita etiã flumina
ista quãtuor quȩdã exillo fonte
manantia sunt fluenta uirtutum.
Fison igit᷑ prudentia ẽ. & ideo habet
bonũ aurũ. splendidũ carbunculũ.

Expanded text:
secundum euangelium dicens: si quis sitit, secundum euangelium dicens: si quis sitit, ueniat ad me et bibat, fons est et secde meis panibus et bibite uinum, quod miscui uobis. sicut ergo fons uitae est sapientia, fons gratiae spiritalis, ita fons uirtutum est ceterarum, quae nos ad aeternae cursum dirigunt uitae. ex hac igitur anima, quae culta est, non ex ea quae inculta fons iste procedit, ut inriget paradisum, hoc est quaedam diuersarum frutecta uirtutum, quarum sunt quattuor initia, in quae sapientia ista diuiditur. quae sunt quattuor initia uirtutum nisi unum prudentiae, aliud temperantiae, tertium fortitudinis, quartum iustitiae ? quae etiam sapientes istius mundi ex nostris adsumpta in suorum scripta librorum transtulerunt. itaque sicut fons sapientia est, ita etiam flumina ista quattuor quaedam ex illo fonte manantia sunt fluenta uirtutum. Phison igitur prudentia est et ideo habet bonum aurum, splendidum carbunculum
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓcedit exilla exercitata. & plena
uoluptatis anima. hic fons qui irri¬
gat paradisũ. hoc ẽ uirtutssanimȩ.
eminentissimo merito pullulantis
& diuidit᷑ inquit fõns inquatuor
initia: Nom̃ ẽ unifison. Hic est qͥ
circuit omnẽ trã euilat. ubi est
aurũ. Terrȩ autẽ illius aurũ bonũ
ẽ. ubi ẽ carbunculus & lapis pra¬
sinus Et nom̃ secundo geon.
Hic ẽ qͥ circuit omnẽ ȩthopiã
TEt flum̃ tertiũ tygris Hic
ẽ qui uadit contra asfrrios.
¶Et flum̃ quartũ ẽ eufrates
Hȩc igitur. quatuor sunt flu¬
mina. Hoc ẽ. fison. Secundum
ebreos fison dicitur. Ganges
autẽ scđm gre cos. quifluit
contra indiam Geon autem
nylus. qͥ circuit t̾rã ȩgrpti. uel
aethiopiam. Mesopotamia autem
dicitur. qͣtygris & eufrates incluse¬
rint eam. eo qđ int̃hȩc duo flumina
constituta sit. quod etiam longe
positis nom̃ ipsũ. & opinio cõmunis
ex p̃sũt. Sed quẽ ad modum fons
dicitur: Sapientia dĩ : Fons enĩ ẽ

Expanded text:
procedit ex illa exercitata et plena procedit ex illa exercitata et plena uoluptatis anima, hic fons, qui inrigat paradisum, hoc est uirtutes animae eminentissimo merito pullulantes. et diuiditur mquit fons in quattuor initia. nomen est uni Phison; hic est qui circuit omnem terram Euilat, ubi est aurum. terrae autem illius aurum bonum est, ubi est carbunculus et lapis prasinus. et nomen secundo Geon; hic est qui circuit omnem Aethiopiam. et flumen tertium Tigris; hic est qui uadit contra Assyrios. et flumen quartum est Euphrates. haec igitur quattuor sunt flumina, hoc est Phison — secundum Hebraeos Phison dicitur, Ganges autem secundum Graecos —, qui fluit contra Indiam. Geon autem Nilus, qui circuit terram Aegypti uel Aethiopiam. Mesopotamia autem dicitur, quod Tigris et Euphrates incluserint eam, eo quod inter duo haec flumina constituta sit, quod etiam longe positis nomen ipsum et opinio communis expressit. sed quemadmodum fons dicitur sapientia dei? fons enim est
Abbreviated transcription (Latin):
suȩ nos criniculis implicasset. neq
ex illa uirtutis immortalitate ceci¬
disset. Est gͦ paradisus t̾ra quȩdã
fertilis. hoc ẽ anima fecunda. in
eden plantata. id ẽ in uoluptate
quadã. exercitata t̾ra. in qua animȩ
sit delectatio. Est etiã Nors.
tãꝗ adã. ẽ & sensus tamquã eua
Ac ne haberes quod acłfirmam
retorqueres naturȩ uelut obnoxiã
intolerandis ꝑiculis conditionẽ:
consid̾a quȩ habeat anima ista sub¬
sidia. Erat fons. qui irrigaret para¬
dỹsum: Qui fons. nisi dñs iħc xp̃c.¬
fons uitȩ aet̃nȩ sic̃ pat̃. qr scriptũ ẽ.
qm̃ apud te furis uitȩ: Denique
flumina de uentre eiꝰfluent aquȩ¬
s uiuȩ
Et fons legit᷑. & fluuius legitur.
qui irrigat paradisi lignũ fruccu¬
osũ. qđ ferat fructũ inuitã ȩt̃nam
Hic gͦ fons sicut legisti. fonsenĩ
tua fons ẽ Vnde & salomonait
Bibe aquã de tius uasis. & depute¬
orũ tuoꝵ fontibus hic ẽ fons qui

Expanded text:
suae nos criniculis inplicasset neque suae nos criniculis inplicasset neque ex illa uirtutis inmortali tate cecidisset. Est ergo paradisus terra quaedam fertilis, hoc est anima fecunda, in Edem plantata, hoc est in uoluptate quadam uel exercitata terra, in qua animae sit delectatio. est etiam vooc tamquam Adam, est et sensus tamquam Eua. ac ne haberes quod ad infirmum retorqueres naturae uel ad obnoxiam in tolerandis periculis condicionem, considera quae habeat anima ista subsidia. erat fons qui inrigaret paradisum. qui fons nisi dominus Iesus Cfons uitae aeternae sicut pater? quia scriptum est: quoniam apud te fons uitae, denique: flumina de uentre eius fluent aquae uiuae. et fons legitur et fluuius legitur, qui inrigat paradisi lignum fructuosum, quod ferat fructum in uitam aeternam. hic ergo fons, sicut legisti — fons enitua fons est, unde et Solomon ait: bibe aquam de tuis uasis et de puteorum tuorum fontibus-hie est fons, qui
Abbreviated transcription (Latin):
Pleriq tam̃ qui uolunt in paradyso
diabolũ non fuisse. licet in cȩlo astan¬
tẽ cũ angłis legerimus. neinistoser¬
monẽ uideant᷑ offendi. scđm suam
accipiant uoluntatẽ int̃ p̃tationem
istius lectionis. Nãq rante nos
fuit. qui ꝑuoluptatẽ & sensũ. p̃uarica¬
tionẽ ab homine memorauerit esse
cõmissã: inspecie serpentis figuram
accipiens delectationis. Infigura
mulieris sensũ animi. mentisq. consti
Decepto autẽ sensu. p̃uaricatricem
scđm hystoria m̃tẽ asseruit. quam
grecihori uocant Recte igitur
ingrecoNors: uirifigurã accipit:
Estesis. mulieris. Unde & quidam
adam Nor̃N. trenũ int̾ pretati st̃
Dñs autẽ uirgines illas in euangłio
accensis facib uł extinctis expe¬
ctantes sponsi aduentũ. ꝓsensibus
uł integris sapientͥũ. uł corruptis in¬
sipientiũ posuit Nam sieua hoc. ẽ.
sensus primȩ mulieris accensas ha¬
buisset faces. nũquã p̃uaricationis

Expanded text:
plerique tamen, qui uolunt in paradiso plerique tamen, qui uolunt in paradiso diabolum non fuisse, licet in caelo adstantem cum angelis legerimus, ne in isto sermone uideantur offendi, secundum suam accipiant uoluntatem interpretationem istius lectionis. namque ante nos fuit qui per uoluptatem et sensum praeuaricationem ab homine memorauerit esse commissam, in specie serpentis figuram accipiens delectationis, in figura mulieris sensum animi mentisque constit decepto autem sensu praeuaricatricem secundum historiam mentem adseruit, quam Graeci voov uocant. recte igitur in Graeco voos uiri figuram accepit, αἴσθησις mulieris. unde et quidam Adam voov terrenum interpretati sunt. dominus autem uirgines illas in euangelio accensis facibus uel extinctis expectantes sponsi aduentum pro sensibus uel integris sapientium uel corruptis insipientium posuit. nam si Eua, hoc est sensus primae mulieris accensas habuisset faces, numquam praeuaricationis
Abbreviated transcription (Latin):
coronauit. qui malitiȩ eius tẽp̃ta¬
m̃ta uicer̃ ltaq neq dubitandũ
neq rep̃hendendũ. qđ inparady¬
so diabolus erat. quando quidẽ
occluđe scĩs non potuit it̃. nequis
ascendẽt. Neq enĩiustis habita¬
tionẽ in colatus. tamquã possessor
cripint. Esto enĩ ut aliquos desi¬
des atq uitiosos ab in colatu suꝑnȩ
possessionis auerterit: illud
multo augustius. multoq pulchrius.
qđ scõꝵ orationib excludetur. cum
completũ fuerit illud: Gidebã satanã.
sic̃ fulgur decęlo cadentẽ Ergo non
metuamꝰ eũ. qui eo usq infirmus est.
ut & ipse casurus interrã sit Accepit
quidẽ tẽptandi licentiã sed non
accepit copiã subruendi. nisi sua spon¬
te labatur infirmus affectus. quisibi
auxiliũ non norit accersere: Et ideo
qua fraude tẽp̃tauerit primũ hominẽ.
quid ue in homine putauerit esse
tẽp̃tandũ. qͦ ordine. qua arte: cogno¬
scere opus ẽ. ut cauere possimus.

Expanded text:
coronauit, qui malitiae eius temptacoronauit, qui malitiae eius temptamenta uicerunt. I Itaque neque dubitandum neque reprehendendum quod in paradiso diabolus erat, quandoquidem occludere sanctis non potuit iter, ne quis ascenderet; neque enim iustis habitationem incolatus tamquam possessor eripuit. esto enim ut aliquos desides atque uitiosos ab incolatu supernae possessionis auerterit: illud multo augustius multoque pulchrius, quod sanctorum orationibus excludetur, cum conpletum fuerit illud: uidebam Satanan sicut fulgur de caelo cadentem. ergo non metuamus eum, qui eo usque infirmus est, ut et ipse casurus in terram sit. accepit quidem temptandi licentiam, sed non accepit copiam subruendi, nisi sua sponte labatur infirmus affectus, qui sibi auxilium non norit accersire. et ideo qua fraude temptauerit primum hominem quidue in homine putauerit esse temptandum, quo ordine, qua arte cognoscere opus est, ut cauere possimus.
Abbreviated transcription (Latin):
legitime certauerit. coronatur
loseph qͦq castimonia. numquã ad
nr̃i memoriã ꝑuenisset: nisi mulier
domini eiꝰ contub̾nalis. ignitis diabo¬
li spiculis incitata tẽp̃tasset eius affe¬
ctũ. nisi postremo affectasset eius
interitũ. quodarior eẽt castimonia
uiri. qͥmortẽ ꝓcastitate cõmtempserit
Uis scire consiliũ dĩ: Nempe diabolo
auctore. neces uident᷑ iustis homini¬
b p̃parari. exerteri quoq parricidiã
filioꝵ At tam̃ dñs abraham etiã hac
arte tẽptauit. ut immolari sibi filiũ
ab eodẽ postularet. Qua tẽptatione
adeuotionis obsequio. nec dilecti filii
miseratione reuocatus ẽ lta ergo
& lignũ scientiȩ boni & mali in para¬
dyso quod erat. speciosũ adusum.
& bonũ adȩscam. specie uidebatur
Non enĩ usu bonũ adȩscam erat.
qm̃ ȩsca eius uidet᷑ hommib ob¬
fuisse Ergo ẽ qđ singulis noceat.
in commune ꝓsit: ut uidȩ nocuit
diabolus. sed p̃t̃ illũ om̃s apostolos

Expanded text:
legitime certauerit coronatur. legitime certauerit coronatur. Ioseph quoque castimonia numquam ad nostri memoriam peruenisset, nisi mulier domini eius contubernalis ignitis diaboli spiculis incitata temptasset eius affectum, nisi postremo affectasset eius interitum, quo clarior esset castimonia uiri, qui mortem pro castitate contempserit. uis scire consilium dei? nempe diabolo auctore neces uidentur iustis hominibus praeparari, exerceri quoque parricidia filiorum. attamen dominus Abraham etiam hac arte temptauit, ut immolari sibi filium ab eodem postularet. qua temptatione a deuotionis obsequio nec dilecti filii miseratione reuocatus est. ita ergo et lignum scientiae boni et mali in paradiso, quod erat speciosum ad uisum et bonum ad escam specie uidebatur; non enim usu bonum ad escam erat, quoniam esca eius uidetur hominibus obfuisse. ergo est quod singulis noceat, in commune prosit. ut Iudae nocuit diabolus, sed praeter illum omnes apostolos
Abbreviated transcription (Latin):
litatẽ corporis prodẽ.: ita ut i litati
om̃iũ ꝓfuturã sciens ds̃ scientiam
boni & mali. in parte constituit: ut
in cõmune prodeẽt. Deniq serpentẽ
in paradr̃ so muenis. utiq non sine dĩ¬
ꝓpħa docet. qui dic̃ suꝑ principem
tyri Inuoluptate inquit paradysi
factus es Principẽ autẽ tyri. infigu¬
ram accipimus diaboli. Numquid et
hinc accusabimus dm̃. quia thesauros
eius altitud inis scientiȩ absconditos
in xp̃o. & occultos. cõphenđe non pos¬
sumus. nisi quos ipse reuelare dignatꝰ
ẽ : Reuelauit tam̃. ut sciamus etiã
diaboli malitiam. adsalutẽ prodẽẽ
hominib non quod diabolus ꝓdesse
uelit. sed qđ malitiam eius etiam
repugnantes conũtit nob dñs ad sa¬
lutẽ Deniq huius malitia iob scĩ uiri
fec̃ee uirtutẽ & patientiã clariorẽ.
Huius malitia iustitiã eius exercuit.
ut certaret & iunceret. & uictoriam
corona sequeret᷑ Nemo enĩ nisi qui

Expanded text:
litatem corporis prodest: ita utilitati litatem corporis prodest: ita utilitati omnium profuturam sciens Deus scientiam boni et mali, in parte constituit, ut in commune prodesset. 9. Denique serpentem in paradiso invenis, utique non sine Dropheta docet, qui dicit super principem Tyri: In voluptate, inquit, paradisi factus es . Principem autem Tyri in figura accipimus diaboli. Numquid et hinc accusabimus Deum, quia theseius altitudinis et scientiae absconditos in Christo et occultos conprehendere non possumus, nisi quos ipse reuelare dignatus est? reuelauit tamen, ut sciamus etiam diaboli malitiam ad salutem prodesse hominibus, non quod diabolus prodesse uelit, sed quod malitiam eius etiam repugnantis conuertit nobis dominus ad salutem. denique huius malitia lob sancti uiri fecit esse uirtutem et patientiam clariorem. huius malitia iustitiam eius exercuit, ut certaret et uinceret et uictoriam corona sequeretur; nemo enim nisi qui
Abbreviated transcription (Latin):
Pone enĩ sine p̃iudicio tam̃ asserti¬
onis futurȩ ideo tibi hoc lignũ
descientia boni & mali displicere. qͥa
postea quã gustauer̃ exeo homines.
intellexer̃ se eẽ nudos At tamen
ad cõsummationẽ diuinȩ oꝑationis.
dicam tibi & hoc lignũ in paradyso
exortum. &ideo adõ eẽ ꝑmissum. ut
possimus suꝑ eminentiã boni scire:
Quomodo enĩ sinoneẽt scientiabo¬
ni & mali int̾ bonũ & malũ discretio¬
nẽ aliquã disceremus: Nam neq
qđ malũ erat. malũ iudicaremus eẽ.
nisi ẽẽt scientia boni. Scientia autẽ
boni eẽ ñ posset. nisi eẽt & bonum:
Neq rursus qđ bonũ erat. sciremus
et̃ bonũ. nisi eẽt scientia mali:
Cape exẽplũ. deipsa conditione
humani corporis. Nempe habet
& amaritudinẽ quandam fellis. quȩ
si in cõmune ꝓspicias. ad salutem
hominis utilis inuenit᷑ Ergo et
sed in cõmune utile Nam sic̃ fel in
parte ẽ corporis. & tam̃ ad totius uti¬

Expanded text:
Pone enim, sine praejudicio tamen assertiPone enim, sine praejudicio tamen assertionis futurae, ideo tibi hoc lignum de scientia boni et mali displicere, quia posteaquam gustaverunt ex eo homines, intellexerunt se esse nudos; attamen ad consummationem divinae operationis dicam tibi et hoc lignum in paradiso exortum, et ideo a Deo esse permissum, ut possimus supereminentiam boni scire. Quomodo 148 enim si non esset scientia boni et mali, inter bonum et malum discretionem aliquam disceremus? Nam neque quod malum erat, malum judicaremus esse, nisi esset scientia boni: scientia autem boni esse non posset, nisi esset et bonum: neque rursus quod bonum erat, sciremus bonum esse, nisi esset scientia mali. Cape exemplum de ipsa conditione humani corporis. Nempe habet et amaritudinem quamdam fellis, quae si in commune prospicias, ad salutem hominis utilis invenitur. Ergo esed in commune utile. Nam sicut fel in parte est corporis, et tamen ad totius uti
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ habes. quia ꝓdixx̃ ds̃ lignũ
speciosum ad aspectũ. & bonũ ad
aescam. & lignũ uitȩ iparadiso.
& lignũ scientiȩ bom & mali.
Postea uideamus. utrum & hoc
lignũ speciosum ad aspectum. &
bonũ adȩscam fuerit. sic̃ cȩtera:
Eo enĩ loco oportunius disputa¬
bitur. quohominẽ ex hocgustantẽ
inuenimꝰ ẽẽ deceptũ. Interim nihil
habemus. qđ nunc rep̃hende debe¬
amus. & si rationẽ scire ñpossimus.
Neq enĩ in hac creatura mundi.
Siqua nobis difficilia intellectu
uident᷑. & in cõphensibilia nro
ingenio: temerario quodã debe¬
mus cõdẽ nare iudicio. ut creaturã
serpentiũ uenenatiq alicuiꝰ
animantis: quippe homines qua
ratione singula quȩq sint facta.
intelligere adhuc &scire ñ possumꝰ.
Sic ergo & inscripturis diuinis
ñ facile reprehendamus aliqͥd qđ
intelligere non possumꝰ Sunt enĩ
plurima. quȩ non nr̃o ingenio meti¬
enda sunt. sed ex altitudine diuinȩ
dispositionis & uerbi st̃ ȩstimanda.

Expanded text:
lignum speciosum ad aspectum, et bonum ad escam, et lignum vitae in paradiso, et lignum scientiae boni et mali Postea videbimus utrum et hoc lignum speciosum ad aspectum, et bonum ad escam fuerit sicut caetera. Eo enim loco hoc opportunius disputabitur, quo hominem ex hoc gustantem ligno invenimus esse deceptum. Interim nihil habemus, quod nunc reprehendere debeamus, etsi rationem scire non possimus. Neque enim in hac creatura mundi, si qua nobis difficilia intellectu videntur, et incomprehensibilia ingenio nostro, temerario quodam debemus condemnare judicio, ut creaturam serpentium, venenatique alicujus animantis; quippe homines qua ratione singula quaeque sint facta intelligere adhuc et scire non possumus. Sic ergo et in Scripturis divinis non facile reprehendamus aliquid quod intelligere non possumus. Sunt enim plurima quae non nostro ingenio metienda sunt; sed ex altitudine divinae dispositionis et verbi sunt aestimanda. 8.
Abbreviated transcription (Latin):
quẽ ad modũ creatura expectat
reuelationẽ filioꝵ der Ergo si para¬
dysus ẽ in quo erant exorta uir¬
gulta. uidetur paradysus eẽ ani¬
ma. quȩ multiplicat sem̃ acceptũ.
inqua uirtus una quȩq plantat᷑.
inqua erat etiã lignũ uitȩ hoc ÷
sapientia. sicut dix salomon. qͥa
sapientia. ñ det̾ra exorta est
sed depatre. Est enĩ splendor
lucis aet̾nȩ. & manatio omĩpoten¬

Expanded text:
quemadmodum creatura exspectat quemadmodum creatura exspectat revelationem filiorum Dei. 6. Ergo si paradisus est in quo erant exorta virgulta, videtur paradisus anima esse quae multiplicat semen acceptum, in qua virtus unaquaeque plantatur, in qua erat etiam lignum vitae, hoc est sapientia, sicut dixit Salomon : quia sapientia non de terra exorta est, sed de Patre. Est enim splendor lucis aeternae, et emanatio omnipoten
Abbreviated transcription (Latin):
dictũ ẽ. Exultabunt omnia li¬
gna siluarũ. Ligna semꝑflorentia.
uiriditate meritoꝵ. sic̃ illud lignũ
quod plantatũ ẽ secus decursus
aquarũ. cuius foliũ non defluet.
quia totus in eo fructus exub̾at
Hic gͦ paradisus ẽ Locus autẽ
in quo ẽ plantatus. uoluptas
dicit᷑. Vnde & sc̃ĩ dauid ait. Ex
torrente uoluptatis tuȩ potabis
eos Legisti enĩ. quia fons ꝓcedit
exeden.qui rigat paradỹsum.
¶ta
sunt in para dr̃so. quasi ꝓfluuio
quodã torrentis sp̃s irrigantur
Dequo etiã alibi ait. Fluminis
impetus lȩtificat ciuitatem dei
Est autẽ ciuitas illa quȩ sursum ẽ
hierłm. libera : inqua diuersa
scõrũ merita pullular̃. In hoc gͦ
paradr̃ sohominẽ ds̃ posuit. quem
plasmauit intellige iã quia non
eum hominẽ qui scđm imaginẽ dĩ ẽ
posuit. sed eũ qui scđm corpus
Incorpotalis enĩ in loco nonẽ. Posuit
autẽ eũ inparadyso. sicut solem in
cȩlo. expectantẽ regnũ cȩlorum.

Expanded text:
dictum est: exultabunt omnia lidictum est: exultabunt omnia ligna siluarum, ligna semper florentia uiriditate meritorum, sicut illud lignum, quod plantatum est secus decursus aquarum, cuius folium nquia totus in eo fructus exuberat. Hic ergo paradisus est. 4. Locus autem ejus in quo est plantatus, voluptas dicitur. Unde et sanctus David ait: Ex torrente voluptatis tuae potabis eos . Legisti enim: Quia fons procedit ex Eden, qui rigat paradisum . ta sunt in paradiso, quasi profluvio quodam torrentis spiritus irrigantur. De quo etiam alibi ait: Fluminis impetus laetificat civitatem Dei . Est autem civitas illa quae sursum est Hierusalem libera, in qua diversa sanctorum merita pullularunt. 5. In hoc ergo paradiso hominem Deus posuit quem plasmavit. Intellige etiam quia non eum hominem qui secundum imaginem Dei est, posuit, sed eum qui secundum corpus. Incorporalis enim in loco non est. Posuit autem eum in paradiso sicut solem in coelo, exspectantem regnum coelorum,