comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dei uirtutẽ et dei sapientiã. Qͥd ipse
xp̃s: Nonne inqͥt ego sũ ueritas: Si gͦ
quęrimꝰ qͥd sit bene uiuere. id est ad be¬
atitudinẽ uiuendo tendere: iã erit
ꝓfecto amare uirtutẽ. amare sapien¬
tiã. amare ueritatẽ. et amare ex toto
corde. ex tota anima. ex tota mͣte uir¬
tutẽ. quȩ inuiolabilis et inuicta est.
Sapientia: cui stulticia ñ succedit. Ne¬
ritatẽ q̃ conuerti atq alit̾ quã semꝑ
est sese habere ñ nouit ꝑhanc ipse
cernit᷑ pater. Dictũ. ẽ. eni. nemo ue¬
nit ad patrẽ nͥ ꝑme. Huic heremus
ꝑscĩficationẽ. Sc̃ificati enĩ plena et
integra caritate flagramꝰ. qua sola
efficitur ut a deo ñ auertam̃. eiq potiꝰ
quã huic mundo conformem᷑. Prȩde
ex eo conformati atq figurati et cir¬
cũcisi ab hoc mundo ñ confundam᷑
cũ his quȩ nob̾ debent esse subiecta.

Expanded text:
utem et Dei Sapientiam . Quid? ipse Christus nonne inquit, Ego sum Veritas? Si ergo quaerimus quid sit bene vivere, id est ad beatitudinem bene vivendo tendere, id erit profecto amare Virtutem, amare Sapientiam, amare Veritatem, et amare ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente; Virtutem quae inviolabilis et invicta est, Sapientiam cui stultitia non succedit, Veritatem quae converti atque aliter quam semper est sese habere non novit. Per hanc ipse cernitur Pater; dictum est enim: Nemo venit ad Patrem, nisi per me . Huic haeremus per sanctificationem. Sanctificati enim plena et integra charitate flagramus, qua sola efficitur ut a Deo non avertamur, eique potius quam huic mundo conformemur: Praedeex eo conformati atque configurati, et circumcisi ab hoc mundo, non confundamur cum iis quae nobis debent esse subjecta.
Abbreviated transcription (Latin):
utuimꝰ. Quẽ si qui e̾e̾ negant. qͥd ego co¬
gitẽ qͦ illis sermone suadendũ sit. cũ qͥbꝰ
utrũ om̃ino sermocinandũ sit nescio:
Qđ tam̃ si uidebit᷑: longe aliud pͥncipiũ.
alia ratio. alits ingressus ineundus ẽ.
quã inp̃sentiarũ suscepimꝰ. Nunc itaq
cũ illis mͥ res est qͥ dm̃. e̾ẽ. ñ negant.
neq id tantũ sed etiã ñ ab eo negligi
res humanas fatent᷑. Hullũ enĩ arbitror
aliquo religionis nomine teneri. qͥ ñ
saltim animis nr̃is diuina ꝓuidentia

Expanded text:
vivimus. Quem si qui esse negant, quid ego covivimus. Quem si qui esse negant, quid ego cogitem quo illis sermone suadendum sit, cum quibus utrum omnino sermocinandum sit, nescio? Quod tamen si videbitur, longe aliud principium, alia ratio, alius ingressus ineundus est, quam impraesentiarum suscepimus. Nunc itaque cum illis mihi res est, qui Deum esse non negant: neque id tantum, sed etiam no ab eo negligi res humanas fatentur. Nullum enim arbitror aliquo religionis nomine teneri, qui non saltem animis nostris divina providentia
Abbreviated transcription (Latin):
Sũma sunt autẽ uota sequenti ũ ut
test: aut cũ sequitur stulta. eande̾
stulticiã quã uitat assequitur. Si
autẽ uirtutẽ sequitur hancͥ sequi
cupiens. quomodo sequit᷑ id qđ ñ ẽ.
aut quomodo assequi cupit quod
habet: Aut gͥ uirtꝰ. ẽ. p̃ter animã.
aut si n᷑ placet uocare uirtutem
nisi habitũ ipsũ. et quasi sapientis
animȩ qualitatẽ quȩ nisi in anima
e̾e̾ ñ potest: oportet aliquid aliud
sequatur anima. ut ei uirtꝰ possit
innasci: quia neq nichil sequendo
neq stulticiã sequendo potest qͣn¬
anima uirtutis atq sapientię com¬
pos fit. aut homo sapiens est: aut
as̃. Sed supra dictũ est tale quiddã
eẽ debere qđ inuiti amittere ne¬
queamꝰ. Quis uero dubitandũ pu¬
tet hominẽ sapientẽ. si eũ sequi satis
putauerimꝰ auferri nob̾ ñ modo
recusantibꝰ sed etiam repugnantibꝰ
posse: Ds gͥ restat. Quẽ si sequimur: bene.
⁊ asse qͥmur: ñ tantũ bene. sed etiã beate

Expanded text:
Summa sunt autem vota sequentium, ut Summa sunt autem vota sequentium, ut test: aut cum se sequitur stulta, eamdem stultitiam quam vitat assequitur. Si autem virtutem sequitur, hanc assequi cupiens, quomodo sequitur id quod non est? aut quomodo assequi cupit quod habet? Aut igitur virtus est praeter animam; aut si non placet vocare virtutem, nisi habitum ipsum et quasi sapientis animae qualitatem, quae nisi in anima esse non potest, oportet ut aliquid aliud sequatur anima, ut ei virtus possit innasci: quia neque nihil sequendo, neque stultitiam sequendo potest, quananima virtutis atque sapientiae compos fit, aut homo sapiens est, aut Deus. Sed supra dictum est, tale quiddam esse debere quod inviti amittere nequeamus. Quis vero cunctandum putet, hominem sapientem, si eum sequi satis putaverimus, auferri nobis non modo recusantibus, sed etiam repugnantibus posse? Deus igitur restat quem si sequimur, bene; si assequimur, non tantum bene, sed etiam beate
Abbreviated transcription (Latin):
michi quęrendũ uidet᷑ nisi quid
animã faciat optimã. Nam eo ꝑce¬
pto ñ potest homo ñ aut optime
aut certe multo melius sese habe¬
re quã si hoc unũ defuisset. Nemo
autem dubitauerit. qđ uirtꝰ animã
faciat optimã: sed rectissimȩ quȩ¬
ri potest. utrũ ista uirtꝰ etiã ꝑ sese.¬
an nisi in anima. e̾ẽ. ñ possit. Obori¬
tur iterũ altissima et longissimi
sermonis indigens quȩstiõ. sed hoc
bene utar fortasse cõpendio spero
dm̃ affuturũ. ut quantũ imbetilli¬
tas nr̃a patit᷑ de tantis rebꝰ ñ mo
do aꝑte sed etiã breui doceamus.¬
Qđlibet enĩ eorũ sit siue etiã ꝑsese
possit uirtꝰ sine anima: siue nisi
animȩ in e̾e. ñ possit. ꝓculdubio
auima aliqͥd sequitur. ut uirtu-¬
tem assequatur: id erit aut ipsa
anima. aut uirtꝰ. aut aliqͥd terciũ.
At si se ipsam sequit᷑ ut uirtutem
adipiscatur. stultũ nescio qͥd sequit᷑.
Stulta. ẽ enĩ: ante ad eptã uirtutem.

Expanded text:
mihi maxime quaerendum videtur, nisi quid mihi maxime quaerendum videtur, nisi quid animam faciat optimam: nam eo percepto, non potest homo non aut optime, aut certe multo melius sese habere, quam si hoc unum defuisset. autem dubitaverit quin virtus animam faciat optimam. Sed rectissime quaeri potest utrum ista virtus etiam pean nisi in anima esse non possit. Oboritur iterum altissima et longissimi sermonis indigens quaestio: sed hoc bene utar fortasse compendio; spero Deum adfuturum, ut quantum imbecillitas nostra patitur, de tantis rebus non modo dilucide, sed etiam brevie possit virtus sine anima, sive nisi animae inesse non possit, procul dubio aliquid anima sequitur ut virtutem assequatur: id erit aut ipsa anima, aut virtus, aut aliquid tertium. At si seipsam sequitur ut virtutem adipiscatur, stultum nescio quid sequitur: stulta est enim ante adeptam virtutem.
Abbreviated transcription (Latin):
uitȩ modus tenendus sit ut beatitu¬
dine possimꝰ adipisci. ñ corpori p̾ce¬
pta dant᷑. ñ corporis inuestiganda. ẽ.
disciplina. Postremo bonos mores ea
nr̃a pars est actura quȩ et inquirit
et discit. et hȩc animȩ sunt ꝓpria.
Non gͥ de corpore cũ de uirtute obti¬
nenda satagimꝰ. quȩstio. ẽ. Qđ si est
consequens sicuti est ut ipsũ corpꝰ
cũ abanima regit᷑ quȩ uirtutis cõpos
est et multo melius regatur et ho¬
nestius. eoq obtime sese habeat qͦ est
optima illa quȩ sibi iusta lege dñat᷑.
id erit hominis optimũ quod ani¬
mam optimã facit. etiã si homine̾̃
uocemꝰ corpus. An uero si michi au¬
riga obtemperans equos quibꝰ p̃ est
alit ac regit cõmodissime. atq ipse
quo michi est obedientior mea li¬
beralite ꝑfruit᷑. negare quisquam
potest ñ solũ qđ auriga. uerũ etiã
qđ equi sese optime habent mͥ de¬
ma tantũ. siue utrũq homo sit. ñ

Expanded text:
vitae modus tenendus sit ut beatituvitae modus tenendus sit ut beatitudinem possimus adipisci, non corpori praecepta dantur, non corporis investiganda est disciplina. Postremo bonos mores ea nostra pars actura est, quae inquirit, et discit; et haec animae sunt propria: non igitur de corpore, cum de virtute obtinenda satagimus, quaestio est. Quod si est consequens, sicuti est, ut ipsum corpus cum ab anima regitur, quae virtutis compos est, multo et melius regatur et honestius, eoque optime sese habeat, quo est optima illa, quae sibi justa lege dominatur: id erit hominis optimum quod animam optimam facit, etiamsi hominem corpus vocemus. An vero, si mihi auriga obtemperans, equos, quibus praeest, alit ac regit commodissime, atque ipse quo mihi est obedientior, mea liberalitate perfruitur, negare quisquam potest non solum quod auriga, verum etiam quod equi sese optime habent, mihi deum anima, sive utrumque homo sit, non
Abbreviated transcription (Latin):
latria. ñ uires. ñ pulchritudo: ñ uelo¬
citas. Et siqͥd aliud in bonis corporis
numerari solet sed om̃ino anima.
Nã et ista quȩ cõmemorata sunt pͣsen.¬
tiã sui exhibet corpori. et qđ ante rel¬
lit om̃ibꝰ uitã. Quã obrem ñ mͥ uidet᷑
anima. e̾e. sumiũ hominis bonum.
siue anima simul et corpꝰ. siue animã
solã hominẽ dicimꝰ. Ut enĩ corporis
sũmũ bonũ id inuenit ratio qđ est
corpori melius. et quo ei uigor et
uita p̾bet᷑: ita siue corpus et anima si¬
ue anima ipsa ꝑse homo sit. inuenien¬
dum. ẽ siquid animã p̃cedit ipsam qđ
cũ anima seqͥt᷑: fit in suo genere quã
potest optima. Qđ si reꝑire poterimꝰ.
id erit ꝓfecto. Qd̃ ambagibꝰ remotis
om̃ibꝰ sũmũ hominis bonũ iure me¬
ritoq nominandũ. ẽ. At si corpus est
homo. quin hominis optimũ anima
ipsa sit: recusare ñ possũ. Sed certe
cũ de moribꝰ agit᷑. cũ quęrimꝰ qui naͣ

Expanded text:
loria, non vires, non pulchritudo, non veloloria, non vires, non pulchritudo, non velocitas, et si quid aliud in bonis corporis numerari solet, sed omnino anima. Nam et ista quae commemorata sunt, praesentia sui exhibet corpori, et quod antecellit omnibus, vitam. Quamobrem non videtur mihi anima esse summum hominis bonum, sive animam simul et corpus, sive animam solam hominem dicimus. Ut enim corporis summum bonum id invenit ratio, quod est corpore melius, et quo ei vigor et vita praebetur: ita sive corpus et anima, sive anima ipsa per se homo sit, inveniendum est, si quid animam praecedit ipsam, quod cum anima sequitur, fit in suo genere quam potest optima. Quod si reperire potuerimus, id erit profecto quod ambagibus remotis omnibus, summum hominis bonum jure meritoque nominandum est. 8. Aut si corpus est homo, quin hominis optimum anima ipsa sit, recusare non possum. Sed certe cum de moribus agitur, cum quaerimus quinam
Abbreviated transcription (Latin):
fieri tam̃ potest. ut unũ horũ et habeat᷑
homo et uocet᷑. Qd gͦ homine dicimus
animã et corpꝰ tanꝗͣ bigas uł centaurũ.¬
an corpus qđ sit in usu animȩ se regen¬
tis tanqu̾a lucernã ñ igne̾ simul et te
Sed ꝓpt̾ corpus qđ regit ueluti equitẽ.
ñ simul ȩquu et hominẽ. sed homine̾
solũ: ex eo tam̃ qđd regendo ȩquo tam̃sit
accõmodatus uocamꝰ. difficile. ẽ. istam
controuersiã duudicare aut si ratione
facile. oratione longũ. ẽ quẽ laborem
ac mora susciꝑe ac subire ñ opus est.
Siue enĩ utrũq siue anima sola nomen
hominis teneat. ñ . ẽ. hominis optimũ
qđ optimũ ẽ. corporis. sed qđ aut cor¬
pori simul et animȩ. aut soli animȩ
ta ratio cogit fateri. ꝑ qđ fit ut sese
corpꝰ quã optime habeat. Nichil est autẽ
om̃iũ quȩ uegetant corpꝰ. anima
meliꝰ atq prȩstantius. Est gͦ sũmum
corporis bonũ ñ uoluptas eiꝰ. non ydo¬

Expanded text:
fieri tamen potest ut unum horum et habeatur fieri tamen potest ut unum horum et habeatur homo et vocetur. Quid ergo hominem dicimus? animam et corpus, tanquam bigas vel centauruantum, quod sit in usu animae se regentis; tanquam lucernam, non ignem simul et tessed propter corpus quod regit, veluti equitem non simul equum et hominem, sed hominem solum, ex eo tamen quod regendo equo sit accommodatus, vocamus? Difficile est istam controversiam dijudicare; aut si ratione facile, oratione longum est: quem laborem ac moram suscipere ac subire non opus est. Sive enim utrumque, sive anima sola nomen hominis teneat, non est hominis optimum quod optimum est corporis; sed quod aut corpori simul et animae, aut soli animae ta ratio cogit fateri, per quod fit ut sese corpus quam optime habeat. Nihil est autem omnium quae vegetant corpus, anima melius atque praestantius. Est ergo summum corporis bonum, non voluptas ejus, non indo
Abbreviated transcription (Latin):
tale. ẽẽ debet qd̃ ñ amittat inuitꝰ. Nemo¬
qͥppe potest confidere de talibono quod
sibi eripi possit sentit. etiã si retinere
id amplectiq uoluerit. Quisqͥs autem
de bono qͦ fruit᷑ ñ confidit in tanto ti¬
more amittendi beatꝰ. e̾e. qui potest:
inuenire difficile.ẽ nͥ priꝰ considerato
atq discusso qͥd sit ipse homo nec nunc
diffinitione̾ hominis a me postulan-¬
dam puto. Illud. ẽ. magis qđ michi hoc
loco quęrendũ uidet᷑. cũ inter om̃s
pęne constet aut certe id qđ satis est
inter me atq illos cũ qͥbꝰ nunc agit᷑.
hoc conueniat exanima et corpore
nos ẽẽ. cõpositos. Qd est ipse homo utrũq
horũ q̃ nominaui. an corpus tantũ modo.
antantũ modo anima. quanꝙͣ enĩ duosint
anima et corpus. et neutrũ homo uoca-¬
retur si ñ esset alterũ. Nlam neq corpus
homo esset si anima ñ esset nec rursus
anima homo.si ea corpus ñ animaret᷑.

Expanded text:
tale esse debet quod non amittat invitus. Quiptale esse debet quod non amittat invitus. Quippe nemo potest confidere de tali bono, quod sibi eripi posse sentit, etiamsi retinere id amplectique voluerit. Quisquis autem de bono quo fruitur non confidit, in tanto timore amittendi beatus esse qui potest? invenire difficile est, nisi prius considerato atque discusso quid sit ipse homo. Nec nunc definitionem hominis a me postulandam puto. Illud est magis quod mihi hoc loco quaerendum videtur, cum inter omnes pene constet, aut certe, id quod satis est, inter me atque illos cum quibus nunc agitur hoc conveniat, ex anima et corpore nos esse compositos, quid est ipse homo, utrumque horum quae nominavi, an corpus tantummodo, an tantummodo anima. Quanquam enim duo sint, anima et corpus, et neutrum vocaretur homo, si non esset alterum nam neque corpus homo esset, si anima non esset; nec rursus anima homo, si ea corpus non animaretur;
Abbreviated transcription (Latin):
gitamꝰ. Seqͥt᷑ ut quȩramꝰ qͥd sit hominis
optimũ. qđ ꝓfecto de terius e̾ẽ quã ipse
homo ñ potest. Quisqͥs enĩ qđ se ipso est
deterius seqͥt᷑: fit et ipse deterior. Opor¬
tet autẽ omẽm homine̾ id qđ optinũ
est sequi. Non est gͥ homine deteriꝰ. Ho¬
minis optimũ fortasse tale aliqͥd erit.
quale ipse homo est: Ita sit sane si nil
est homine meliꝰ qͦ ꝑfrui possit. Si autẽ
inuenimꝰ aliqͥd qđ et homine sit excel-¬
lentiꝰ et presto esse amanti sese homini
possit. quis dubitauerit homini ad id
nitendũ e̾ẽ. ut beatꝰ sit. qdđ eo ipso qͥ nitit᷑
manifestũ. ẽ.esse prestantius: Hã si id est
beatũ e̾ẽ. ad tale bonũ ꝑuenisse qͦ ampliꝰ¬
esse ñ potest. id est autẽ qđ dicimꝰ opti¬
mũ. qͦ tande̾ pacto potest in ea diffiniti¬
one includi. qͥ ad sũmũ bonũ suũ nondũ
ꝑuenerit : Aut quomͦ sũmũ ẽ. si ẽ. aliqͥd
melius qͦ ꝑuenire possimꝰ: Hoc gͥ si est:

Expanded text:
gitamus. 5. Sequitur ut quaeramus quid sit hominis optimum, quod profecto deterius esse quam ipse homo non potest. Quisquis enim quod seipso est deterius, sequitur, fit et ipse deterior. Oportet autem omnem hominem id quod optimum est sequi. Non est igitur homine deterius hominis optimum. Fortasse tale aliquid erit, quale ipse homo est? Ita sit sane, si nihil est homine melius, quo perfrui possit. Si autem invenimus aliquid quod et homine sit excellentius, et praesto esse amanti sese homini possit; quis dubitaverit homini ad id nitendum esse ut beatus sit, quod eo ipso qui nititur, manifestum est esse praestantius? Nam si id est beatum esse, ad tale bonum pervenisse quo amplius non potest, id est autem quod dicimus optimum; quo tandem pacto potest in ea definitione includi, qui ad summum bonum suum nondum pervenerit? aut quomodo summum est, si est aliquid melius quo pervenire possimus? Hoc igitur si est,
Abbreviated transcription (Latin):
qui appetit qđ adipisci ñ pocest cruci¬
atur. Et qͥ ad eptꝰ est qđ appe tendũ
ñ esset: fallit᷑. Et qͥ ñ appetit qđ adi
piscendũ esset egrotat. Nichil autẽ
istorũ animo contingit sine mise¬
ria. nec miseria et beatitudo in
homine uno simul habitare consuer̃t.
Nullus gͥ illoꝵ beatꝰ.ẽ. Quartũ restat ut in¬
deo ubi uita beata inueniri queat. cũ id

Expanded text:
qui appetit, quod adipisci non potest, cruciqui appetit, quod adipisci non potest, cruciatur, et qui adeptus est, quod appetendum non esset, fallitur, et qui non appetit, quod appetendum esset, egrotat. Nichil autem illorum animo contingit sine miseria, nec miseria et beatitudo in homine uno simul habitare consueverunt. Nullus igitur illorum beatus est. Quartum restat, ut video, ubi vita beata inveniri possit, cum
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑspicuitati sinceritatiq rationis aspectũ
idoneũ intendere nequeunt. saluber¬
rime cõꝑatũ ẽ. ut inlucẽ ueritatis
aciem titubantẽ ueluti ramis huma¬
nitatis opacata inducat auctoritas. Sed
qm̃ cũ his nob̾ res ẽ. qͥ omua contra or¬
dinẽ et sentiunt et loquunt᷑ et gerun¬
tur. nichilq aliud maxime dicunt nͥ
ratione priꝰ e̾e. reddendã. morem illis
gerã et qđ fateor in disputando uitio¬
sum. e̾e. suscipiã. Delectat enĩ me imita¬
qͦ nos exuere uellet indutꝰ ẽ. Rationẽ¬
gͥ quȩramꝰ: quẽ ad modũ homini sit ui-¬
uendũ. Beate certe om̃s uiuere uolu¬
mus. neq qͥs ꝙͣ est in hominũ genere
qͥ ñ huic sententiȩ antequã plane sit
emissa consentiat. Beatꝰ autẽ quantum
existimo. neq ille dici potest qͥ ñ habet
qd amat qualetũq sit. neq qͥ habet
qd̃ amat si noxiũ sit: neq qͥ non amat
qd habet etiã si obtimũ sit. Nam et

Expanded text:
perspicuitati sinceritatique rationis aspectum perspicuitati sinceritatique rationis aspectum idoneum intendere nequeunt; saluberrime comparatum est, ut in lucem veritatis aciem titubantem veluti ramis humanitatis opacata inducat auctoritas. Sed quoniam cum iis nobis res est, qui omnia contra ordinem et sentiunt, et loquuntur, et gerunt, nihilque aliud maxime dicunt, nisi rationem prius esse reddendam, morem illis geram; quod fateor in disputando vitiosum esse, suscipiam. Delectat enim me imitaquo nos exuere vellet, indutus est. CAigitur quaeramus quemadmodum sit homini vivendum. Beate certe omnes vivere volumus; neque quisquam est in hominum genere, qui non huic sententiae, antequam plene sit emissa, consentiat. Beatus autem, quantum existimo, neque ille dici potest, qui non habet quod amat, qualecumque sit; neque qui habet quod amat, si noxium sit; neque qui non amat quod habet, etiamsi optimum
Abbreviated transcription (Latin):
qͥbꝰ eos necesse sit credere. de nouo
scilicet testam̃to. De qͦ tam̃ nichil
ꝓferã eorũ quȩ solent immissa e̾e.
dicere cũ magnis angustiis coartan¬
tur. sed ea dicã q̃ et apꝓbare et lau¬
dare cogunt᷑. nec omnino ullã re¬
linquã testẽ sententiã ꝓductã de
apłica disciplina: cui ñ de ueteri te¬
stam̾to similẽ compar̾e. ut si euigi¬
lare tandẽ deposita pertinatiã¬
somniorũ suorũ. et in xp̃ianȩ fidei lucẽ
aspirare uoluerint. animaduertant et
quã ñ sit xp̃iana uita ꝙͣ ostentant. et
quam sit xp̃i scriptura ꝙͣ lacerant.
Npe gͥ ordiar : Ab auctoritate. an
a ratione: Nlaturȩ qͥdem ordo ita
se habet. ut cũ aliqͥd discimꝰ. ratio¬
nem p̾cedat auctoritas. Nã infirma
ratio uideri potest. quȩ cũ reddita fue¬
rit auctoritatẽ postea ꝑ quã firmetur
assumit. Sed qͥa caligantes hominum
mentes consuetudine tenebrarũ qͥbꝰ
in nocte petcatorũ uitiorũq uelantur.

Expanded text:
 quibus eos necesse sit credere, de Novo  quibus eos necesse sit credere, de Novo scilicet Testamento, de quo tamen nihil proferam eorum quae solent immissa esse dicere, cum magnis angustiis coarctantur; sed ea dicam, quae et approbare et laudare coguntur. Nec omnino ullam relinquam testem sententiam productam de apostolica disciplina, cui non de Veteri Testamento similem comparem; ut si evigilare tandem, deposita pertinacisomniorum suorum, et in christianae fidei lucem aspirare voluerint, animadvertant et quam non sit christiana vita quam ostentant, et quam sit Christi Scriptura quam lacerant.exordiar? ab auctoritate, an a ratione? Naturae quidem ordo ita se habet, ut cum aliquid discimus, rationem praecedat auctoritas. Nam infirma ratio videri potest, quae cum reddita fuerit, auctoritatem postea, per quam firmetur, assumit. Sed quia caligantes hominum mentes consuetudine tenebrarum, quibus in nocte peccatorum vitiorumque velantur,
Abbreviated transcription (Latin):
contepti simplici fide altiora cognosce¬
re ñ curarint. desperet ibi e̾e scien-
tiã ueritatis. ubi neq om̃s a qͥbꝰ quęri¬
tur docere possunt: neq om̃s qͥ quȩr̃t
discere digni sunt. Et diligentia gͥ &
pietas adhibenda.ẽ. Altero fiet. ut sci¬
entes inueniamꝰ. altero ut scire me
cauti. ut eos uelint habere doctores.
unacũ scripturas rep̾hendunt uł
quas male intelligunt. uł quas in
telligi uolunt. altera cũ uitȩ castę
et memorabilis continentiȩ imagi¬
nẽ pͣferunt. Hic liber congruentẽ
catholicȩ disciplinȩ sententiã nr̃am
de uita et moribꝰ continebit in quo
fortasse intelliget᷑ et ꝙͣ sit facile
simulare. et ꝙͣ difficile habere uir¬
tutẽ. Cũ sane modũ tenebo si potero.
ut neq in illorũ morbos qͥ mͥ st̃ no¬
tissimi tã grauit᷑ inuehar. ꝙͣ illi in
eã q̃ ignorant. Sanari enĩ eos potius
si fieri potest ꝙͣ oppugnari uolo. et

Expanded text:
contenti simplici fide, altiora cognoscecontenti simplici fide, altiora cognoscere non curarint, desperet ibi scientiam esse veritatis, ubi neque omnes a quibus quaeritur docere possunt, neque omnes qui quaerunt discere digni sunt. Et diligentia igitur et pietas adhibenda est: altero fiet ut scientes inveniamus; altero, ut scire mercauti, ut eos velint habere doctores; una, cum Scripturas reprehendunt, vel quas male intelligunt vel quas male intelligi volunt; altera, cum vitae castae et memorabilis continentiae imaginem praeferunt: hic liber congruentem catholicae disciplinae sententiam nostram de vita et moribus continebit, in quo fortasse intelligetur et quam sit facile simulare, et quam difficile habere virtutem. Eum sane modum tenebo, si potero, ut neque in illorum morbos, qui mihi sunt notissimi, tam graviter invehar, quam illi in ea quae ignorant; sanari enim eos potius, si fieri potest, quam oppugnari volo. Et
Abbreviated transcription (Latin):
satis opinor egisse nos. quẽ admo¬
dum manicheorũ inuectionibꝰ
qͥbꝰ in legẽ qđ uetꝰ testamentũ uo¬
cat᷑ imperite atq impie feruntur.
seseq int̾ imꝑitos plenius inani iacta¬
tione uentilant possunꝰ occurrere. qđ
breuit᷑ etiã hic cõmemorari a me potest.
Qͥs enĩ mediocriter sanꝰ ñ facile intel¬
ligat scripturarũ expositionẽ ab his
petendã e̾e. qͥ earũ doctores se esse
ꝓfitent᷑. fieriq posse immo id semꝑ
accidere. ut multa in doctis uide¬
ant᷑ absurda. q̃ cũ a doctoribꝰ expo¬
nunt᷑. eo laudanda uideant᷑ elatius.¬
accipiant᷑ aꝑta dulcius qͦ clausa dif¬
ficilius aꝑiebant᷑: Hoc fere in scis
ueteris testam̃ti libris euenit. si
modo ille qͥ eis offendit᷑. doctorẽ potius
eorũ piũ. ꝙͣ impiũ laceratore reqͥrat.
priꝰq studio quęrentis ꝙͣ temeritate
rep̃hendentis imbuat᷑. nec si ea discere
cupiens in aliquos forte inciderit epõs
passim caueant ñ dari mysteria. aut

Expanded text:
satis opinor egisse nos quemadmodum Manichaeorum invectionibus, quibus in Legem, quod Vetus Testamentum vocatur, imperite atque impie feruntur, seseque inter imperitorum plausus, inani jactatione ventilant, possimus occurrere: quod breviter etiam hic commemorari a me potest. Quis enim mediocriter sanus non facile intelligat, Scripturarum expositionem ab iis petendam esse, qui earum doctores se esse profitentur; fierique posse, imo id semper accidere, ut multa indoctis videantur absurda, quae cum a doctioribus exponuntur, eo laudanda videantaccipiantur aperta dulcius, quo clausa difficilius aperiebantur? Hoc fere in sanctis Veteris Testamenti libris evenit, si modo ille qui eis offenditur, doctorem potius eorum pium, quam impium laceratorem requirat, priusque studio quaerentis, quam temeritate reprehendentis imbuatur. Nec, si ea discere cupiens, in aliquos forte inciderit vel eppassim caveant nudare mysteria, aut
Abbreviated transcription (Latin):
teger et incõmutabilis ꝑmaneret.
Qđ ꝓfecto ñ posset nͥ dei naturȩ. e̾e̾t.
ac substantiȩ cui soli incõmutabilitas.
atq ut ita dicã inconuertibilitas sẽꝑ ẽ.
Creatura enĩ neq hoc ego: sed idem pau¬
lus clamat uanitati subiecta. ẽ: neq
nos potest a uanitate separare uerita¬
tiq conectere qđ subiectũ est uanita¬

Expanded text:
teger et incommutabilis permaneret. Quod profecto non posset, nisi Dei naturae esset ac ipsius substantiae, cui soli incommutabilitas atque ut ita dicam, invertibilitas semper est. Creatura enim neque hoc ego, sed idem Paulus clamat, vanitati subjecta est . Neque nos potest a vanitate separare, veritatique connectere, quod sub
Abbreviated transcription (Latin):
pabuli ministrauit: inde cãporũ spica
plauescens imaginẽ pelagi fluctuantis
cõmotione segetis uberioris expressit.
Sponte om̃s fructꝰ t̾ra suggessit. Et si
arata sine cultore e̾ẽ ñ poterat. nondũ
enĩ erat formatꝰ agricola: in arata tam̃
optimis messibꝰ redundabat. Et haut
dubitoꝰ meliore ꝓuertu. Siqͥdem nec
cultoris desidia t̾rarũ desticuere poterat
ub̾tatẽ. Nunc enĩ fȩcunditas unicuiq ꝓme
rito laboris adqͥrit᷑. ubi cultꝰ spectat᷑ agrorũ.
Et negligentia uł offensa: aut diluuiis plu-¬
uiarũ. aut t̾rarũ ariditatibꝰ aut grandinis
iactu. aut quacũq excausa soli uberis ste¬
rilitate multat᷑. Tunc autẽ ꝓuertu spon¬
taneo t̾ra fructꝰ locis om̃ibꝰ inuehebat:
Uerbũ enĩ dei fructificabat int̾ris. Nec illo
adhuc erat t̾ra damnata maledicto. Anti¬
qͥora enĩ mundi nascentis exordia. quam
nr̃a peccata st̃: et recentior culpa. ꝓpter

Expanded text:
pabuli ministpabuli ministflauescens imaginem pelagi fluctuantis commotione segetis uberioris expressit. sponte omnis fructus terra suggessit. etsi arata sine cultore esse non poterat — nondum enim erat formatus agricola —, inarata tamen opimis messibus redundabat et haut dubito an maiore prouentu, siquidem nec cultoris desidia terrarum destituere poterat ubertatem. nunc enim fecunditas unicuique pro merito laboris adquiritur, ubi cultus spectatur agrorum, et neglegentia uel offensa aut diluuiis pluuiarum aut terrarum ariditatibus aut grandinis iactu aut quacumque ex causa soli uberis sterilitate multatur. tunc autem prouentu spontaneo terra fructus locis omnibus inuehebat, uerbum enim dei fructificabat in terris, nec ullo adhuc erat terra damnata maledicto. antiquiora enim mundi nascentis exordia quam nostra peccata sunt et recentior culpa, propte
Abbreviated transcription (Latin):
agro suo. Cũ autẽ dormirent homines.
uenit inimicꝰ eiꝰ: suꝑseminauit z irania
int̾ triticũ. Aduertimꝰ itaq qđ ritania
et triticũ. ut nominibꝰ ita et genere ui¬
deant᷑ discreta. Deniq et serui dixer̃t ad
patrẽ familias. Dñe nonne honũ sem̃ semi¬
nasti in agro tuo: Unde enĩ habet Tira¬
mas Et ait illis. Inimicus homo hocfecit
Aliuia enĩ sem̃ ẽ diaboli: aliud semen est
ap̃i: qđ serit᷑ ad iusticiã. Deniq aliua fi¬
lius hominis: aliud diabolus seminauit.
Ad eo diuersa natura utriusq seminis:
ut contrariꝰ seminator sit. Qđ seminat axp̃s:
regnũ dei est. Qd seminat diabolus: pec¬
catũ ẽ. Quomꝰ gͥ potest uniꝰ generis esse
regnũ dei atq peccatũ: Sic est inqͥt re¬
gnũ dei: quẽ ad modũ si homo iactet se
nauit suꝑ terrã: quando dix̃. Germinet
t̾ra herbã. Et subito t̾rarũ germina pul¬
lulart̃: et diuersȩ rerũ species refulserẽ.
Hinc pratorũ uirens gr̃a. abundandiam

Expanded text:
em dormirent homines, uenit inimicus eius et superseminauit zizania inter triticum. aduertimus utique quod zizania et triticum ut nominibus ita et genere uideantur esse discreta. denique et serui dixerunt ad patrem familias: domine, nonne bonum semen seminasti in agro tuo? unde ergo habet zizania? et ai. Aliud enim est semen diaboli, aliud semen est Christi quod seritur ad justitiam. Denique aliud Filius hominis, aliud diabolus seminavit. Adeo diversa natura utriusque seminis, ut contrarius seminator sit. Quod seminat Christus, regnum est Dei: quod seminat diabolus, peccatum est. Quomodo igitur potest unius generis esse regnum atque peccatum? Sic est, inquit, regnum Dei, quemadmodum si homo jactet semnavit super terram, quando dixit: Germinet terra herbam, et subito terrarum germina pullularunt, et diversae rerum species refulserunt. Hinc pratorum virens gratia abundantiam
Abbreviated transcription (Latin):
aesinit esse triticũ. Si autẽ frigore ad¬
urat᷑. aut ymbre madidet᷑. sed specie
magis quã genere: colore qͦq et corru¬
ptione mutat᷑. Deniq frequent̾ madi¬
data frum̃ta in sui generis speciẽ re.¬
uertunt᷑: si aut sole aut ignibꝰ torre¬
ant᷑. aut diligentibꝰ cõmissa cultoribꝰ
aeris dẽ perie t̾rarũq ferac iũ ub̾tate
foueant᷑. Itaq reparat᷑ in sobole: qđ
degenerauerat in parente. Unde non
ꝑiclitam᷑ ne p̃ceptũ illud dei cuĩ usus¬
naturȩ in oleuit in reliquũ successionis uicio
destitutũ sit: cũ hodieq inseminibꝰ generis
sui sinceritas reseruet᷑. Nã soliũ et reliqua
adulterina semina qͦ frugibꝰ sepe miscent᷑.
titania nuncupari euangłu lectione cogno¬
uimꝰ. Sed ea ꝓpriũ qđdã genꝰ habent: ñ extri¬
tici semine in aluid genꝰ seminis decolorata

Expanded text:
desinit esse triticum, si aut frigore addesinit esse triticum, si aut frigore aduratur aut imbre uacabat, sed specie magis quam genere, colore quoque et corruptione mutatum. denique frequenter madidata frumenta in sui generis speciem reuertuntur, si aut sole aut ignibus torreantur aut diligentibus commissa cultoribus aeris temperie terrarumque feracium ubertate foueantur. itaque reparatur in subole quod degenerauerat in parente. unde non periclitamur, ne praeceptum illud dei, cuius ususnaturae inoleuit, in relicum successionis uitio destitutum sit, cum hodieque in seminibus generis sui sinceritas reseruetur. nam lolium et reliqua adulterina semina, quae frugibus saepe miscentur, zizania nuncupari euangelii lectione cognouimus, sed ea proprium quoddam genus habent, non ex tritici semine in aliud genus seminis decolora
Abbreviated transcription (Latin):
scđm genꝰ. Hon solũ enĩ spontaneã alimo¬
niã cõp̃hendit. quȩ est inherb̾ et radi¬
cibꝰ atq arborũ reliqͥs fructibꝰ: sedetiã
eã q̃ industria cõparat᷑. et cultu rusti¬
cani laboris adqͥrit᷑. Quã decorũ autẽ
qd ñ statĩ fundere t̾ras sem̃ uissit et fru¬
ctus: sed pͥmũ germinare. deinde her¬
bescere cãpos statuit. postea scđm ꝓpri¬
etatẽ sui generis sem̃ adolescere: ut
nunquã arborũ uacaret gr̃a. q̃ grato
primũ decore uernarent. postea fru¬
ctuũ suggererent utilitatẽ. Sed forte
qͥs dicat. Quomꝰ scđ̾m genꝰ t̾ra ꝓfert
semina. cũ plerunq semina iacta de¬
generent. et cũ bonũ triticũ fuerit
seminatũ: et decolor eiꝰ species et infe¬
rior forma reddat᷑. Sed hoc siquando
accidit: ñ ad translationẽ generis. sed
egritudinẽ quandã et inequalitatem
seminis uidet᷑ esse referendũ. Noneñi

Expanded text:
m genus. non solum enim spontaneam alimom genus. non solum enim spontaneam alimoniam conprehendit, quae est in herbis et radicibus atque arborum reliquisque fructibus, sed etiam eam quae industria comparatur et cultu rusticani laboris adquiritur. quam decorum autem quod non statim fundere terras semen iussit et fructus, sed primo germinare, deinde herbescere caetatem sui generis semen adolescere, ut numquam arvorum vacaret gratia, quae grato primum decore vernarent, postea fructuum suquis dicat: quomodo secundum genus terra profert semina, cum plerumque semina iacta degenerent et, cum bonum triticum fuerit seminatum, et decolor eius species et inferior forma reddatur? sed hoc si quando accidit, non ad translationem generis, sed aegritudinem quandam et inaequalitatem seminis uidetur esse referendum. non enim
Abbreviated transcription (Latin):
uitã ꝑuenire uolumꝰ ȩt̾nã. Quȩ sit
autẽ similitudo ñ ignoras: qͥ ad imagi¬
nen et similitudine dei factꝰ es. Her¬
ba generi respondet suo. tu ñ respon¬
des generi tuo: Tritici granũ sparsũ
t̾rȩ. generis sui gram̃ reddit. et tu
degeneras: Fruges ñ adulterant sui
sinceritatẽ seminis. tu adulteras puri¬
tatẽ animȩ. uigorẽ mentis: corporis
potestatẽ. Non agnoscis opus e̾ẽ. te xp̃i s
Manibꝰ suis ut legimꝰ te ille formauit.
Et tu manichee alterũ tͥ asciscis autorẽ:
Pat̾ ds̃ dicit ad filiũ: faciamꝰ hominẽ ad
imaginẽ et similitudine̾ nrãm. Et tu
mundi ad huc ñ erat xp̃s: Et tu euno¬
miane dicis. qͥa dissimilis est patri filiꝰ:
Nã si imago: ñ dissimilis utiq sed totũ¬
M
expͥmens patrẽ. quẽ pat̃ substantiȩ suȩ
unitate signauit. Pat᷑ dicit. faciamꝰ. et¬
tu cooꝑatorẽ negas: Qđ dix̃ pat᷑: filius:
fecit. Et tu ȩqualẽ negas. in qͦ cõplacuit

Expanded text:
ire uolumus aeternam. quae sit autem similitudo non ignoras, qui ad imaginem et similitudinem dei factus es. herba generi respondet suo: tu non respondes generi tuo. tritici granum sparsum terrae generis sui gratiam reddit: et tu degeneras. fruges non adulterant sui sinceritatem seminis: tu adulteras puritatem animae, uigorem mentis, corporis castitatem. non agnoscis opus esse te Christi? manibus suis ut legimus te ille formauit: et tu, Manichee, alterum tibi asciscis auctorem. pater deus dicit ad filium: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram: et tu, mundi adhuc non erat Christus et tu, Eunomiane dicis quia dissimilis est patri filius. naninam si imago, non dissimilis utique, sed totum exprimens patrem, quem pater substantiae suae unitate signauit. pater dicit faciamtu cooperatorem negas? Quod dixit Pater, Filius fecit; et tu aequalem negas, in quo complacuit
Abbreviated transcription (Latin):
conuersione ineũ carcerem rapit᷑ qͦ
alios ipse detruserat. et inter reos suos
immninentis penȩ deflet erumnã. Quantos
p̃die caterua plaudentiũ et inuidiosa fre¬
quentis popłi domũ pompa deduxit. et nox
una głose illũ splendorẽ deductionis abo¬
leuit. ac repentinꝰ lateris dolor effusis
gaudiis luctuosã grauis successionẽ me¬
roris ad miscuit. Huiꝰmodi gͥ ẽ. gła homi¬
nis sicut flos fęni: q̃ etiã cũ defert᷑ nichil
oꝑibꝰ adiungit. inqua nullus fructꝰ adqͥ¬
rit᷑. et cũ admittit᷑ euanescit: omẽm
scenã hominis et quã de suꝑ obũbrabat
repente destituens. et quã intus anima¬
bat. Atq utinã imitarem᷑ hanc herbã.
de qͣ ait dñs. Germinet t̾ra herbam
fęni seminans sem̃ scđm genꝰ. et scdm¬
genꝰ. Qđ sit genꝰ: audi dicentẽ. Oporte¬
re nos quȩrere illud diuinũ si quomͦ
illud tractare possimꝰ aut inuenire.
quauis ñlonge sit abuno qͦq nr̃m In

Expanded text:
conuersione in eum carcerem rapitur, quo conuersione in eum carcerem rapitur, quo alios ipse detruserat, et inter reos suos inminentis poenae deflet aerumnam. quantos pridie caterua plaudentium et inuidiosa frequentis populi domum pompa deduxit: et nox una gloriosae illum splendorem deductionis aboleuit ac repentinus lateris dolor effusis gaudiis luctuosam grauis successionem maeroris admiscuit. huiusmodi igitur est gloria hominis sicut flos faeni, quae etiam cum defertur nihil operibus adiungit, in qua nullus fructus adquiritur et, cum amittitur, euanescit omnem scaenam hominis et quam desuper rupium repente destituens et quam intus animabat. atque utinam imitaremur hanc herbam, de qua ait dominus: germinet terra herbam faeni seminans semen secundum gengenus. Quod sit genus, audi dicentem oportere nos quaerere illud divinum, si quomodo illud tractare possimus aut invenire: Quamvis non longe sit ab unoquoque nostrum. In
Abbreviated transcription (Latin):
labor frangit. aut inopia macerat. aut
crudelitas uexat. aut uina corrũpunt.
aut senectꝰ debilitat. aut euiratos deli.¬
ciȩ reddunt: luxuria decolorat. Non¬
ne uerũ est qͥa aruit fȩnũ. et flos deci¬
dit: Alius auis attauisq nobilis: et ma¬
iorũ honestꝰ infulis. ꝓsapiȩ ueteris cla¬
rus insignibꝰ amicis abundans. stipatus
clientibꝰ et utrũq latꝰ ꝓtectꝰ. ꝓcedens
maximã ac reducens familiã. repente
aliqͣ accidentis ꝑiculi mole turbatꝰ. desti¬
tuit᷑ ab om̃ibꝰ. a sodalibꝰ derelinqͥt᷑. impu¬
gnat᷑ a ꝓximis. Ecce uerũ est. qͥa sicut
fȩnũ uita hominis priusꝙͣ euellatur
arescit. Est etiã qͥ dudũ ub̃tate afflu¬
ens copiarũ. lib̾alitatis fama ꝑ ora uo¬
litans singulorũ. clarus honoribꝰ prȩ¬
minens potestatibꝰ. tribunalibꝰ celsus.
solio sullimis. beatꝰ popłis estimatꝰ: dum
pͣconũ clamore deducit᷑. subita rerum

Expanded text:
labor frangit aut inopia macerat aut labor frangit aut inopia macerat aut cruditas uexat aut uina corrumpunt aut senectus debilitat aut euiratos deliciae reddunt, luxuria decolorat. nonne uerum est quia aruit faenum et flos cecidit? alius auis atauisque nobilis et maiorum honestatus infulis, prosapiae ueteris clarus insignibus, amicis abundans, stipatus clientibus et utrumque latus tectus, producens maximam ac reducens familiam, repente aliqua accidentis periculi mole turbatus destituitur ab omnibus, a sodalibus derelinquitur, inpugnatur a proximis. ecce uerum est quia sicut faenum uita hominis, priusquam euellatur, arescit. est etiam qui dudum ubertate affluens copiarum, liberalitatis fama per ora uolitans singulorum, clarus honoribus, praeminens potestatibus, tribunalibus celsus, solio sublimis, beatus populis aestimatus, dum praeconum clamore deducitur, subita rerum
Abbreviated transcription (Latin):
Aruit fenũ et flos decidit: uerbum
autẽ dñi manet in et̾nũ. Dei sententia
uox humana est. Ds̃ dicit: clama.sed in
ipso ysaia loqͥt᷑. Ille respondet. Qd clamabo:
Et tanꝙͣ qͥd loqueret᷑ audisset: adiunxit.
Om̃is caro fenũ. Et uere. Uiret enĩ gła ho¬
minis incarne qͣsi fȩnũ: et q̃ putat᷑ esse
sullimis exigua qͥsi herba est pͣmatura
ut flos caduca qͣsi fenũ. germinat qͣsi¬
uita: uiriditatẽ in specie. ñ infructu so¬
liditatẽ. Hylarioris uitȩ qͣsi flos pͣtendens
iocunditatẽ. breuiore spacio occasura:
sic̃ herba feni qđ priꝰꝙͣ euellat᷑ arescit.
Quȩ eñ firmitudo incarne: q̃ salubri¬
tas potest e̾e diuturna: Hodie uideas
adolescentẽ ualidũ. pubescentis ȩtatis.
uiriditate florentẽ: grata spetie. sua¬
uiq colore. Crastina die tibi faciẽ et
ora mutatꝰ occurret. Et qͥ pridie tibi
miserandus apparet. egritudinis ali¬
cuiꝰ infirmitate resolutꝰ. Plerosq aut

Expanded text:
aruit faenum et flos decidit, uerbum aruit faenum et flos decidit, uerbum autem domini manet in aeternum. dei sententia uox humana est. deus dicit: clama, sed in ipso Esaia loquitur. ille respondit: quid clamabo? et tamquam quid loqueretur audisset adiunxit: omnis caro faenum. et uere; uiret enim gloria hominis in carne quasi faenum et quae putatur esse sublimis exigua quasi herba est. praematura ut flos, caduca quasi faenum germinat uiriditatem in specie, non in fructu soliditatem, hilarioris uitae quasi flos praetendens rigenti, breuiore spatio occasura sicut herba faeni, quod priusquam euellatur arescit. quae enim firmitudo in carne. quae salubritas potest esse diuturna? hodie uideas adulescentem ualidum, pubescentis aetatis uiriditate florentem, grata specie suauique colore: crastina die tibi faciem et ora mutatus occurrit et qui pridie tibi miserandus apparet aegritudinis alicuius infirmitate resolutus. plerosque aut
Abbreviated transcription (Latin):
simplicis uictu. holerisq uilis aut pomi.¬
esse contentos om̃s oportere. q̃ natura
obtulit. q̃ liberalitas dei prima dona¬
uit. Ille salubris. ille utilis cibꝰ qͥ mor¬
bos repellat. qͥ resecet crudelitates.
Nullo hominũ oꝑatꝰ labore. sed diuino
effusus munere. Sine satione fruges.
fructꝰ sine semine. tã gratꝰ et dulcis:
ut etiã repletis uoluptati atq usui sit.
Deinde ad primas datꝰ mensas: ad scd̃as
remansit. Qͥd autẽ creaturȩ huius
attexã miraculũ. et sapientiȩ oꝑatri¬
cis exprimã argum̃tũ: Inhac enĩ ger¬
minũ specie et illouirentis herbe
munere. imago est uitȩ humane et
naturȩ conditionisq nr̃e insigne
qđdã spectat᷑ et speculũ elucet. Illa
herba et flosfeni figura est carnis
humanȩ. sicut bonꝰ diuinitatis inter¬
pres organo suȩ uocis expressit dicẽs.
Clama. Qd clamabo: Omis caro fęnũ:
et om̃is gła hominis ut flos feni.

Expanded text:
simplicis uictu holerisque uilis aut pomisimplicis uictu holerisque uilis aut pomi contentos esse omnes oportere, quem natura optulit, quem liberalitas dei prima donauit. ille salubris, ille utilis cibus, qui morbos repellat, qui resecet cruditates, nullo hominum partus labore, sed diuino effusus munere, sine satione fruges, fructus sine semine, tam dulcis et gratus, ut etiam repletis uoluptati atque usui sit. denique ad primas datus mensas ad secundas remansit. Quid autem creaturae huius adtexam miraculum et sapientiae operatricis exprimam argumentum ? in hac enim germinum specie et illo uirentis herbae munere imago est uitae humanae et naturae condicionisque nostrae insigne quoddam spectatur et speculum elucet. illa herba et flos faeni figura est carnis humanae, sicut bonus diuinitatis interpres organo suae uocis expressit dicens: clama. quid clamabo? omnis caro faenum et omnis gloria hominis ut flos faeni.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓrũpere facit fructꝰ. Quõmodo
sol uiuendi usũ ministrat oriundis. qnͣ¬
do illa priꝰ diuinȩ oꝑationis uiuificatio¬
ne st̃ edita. quã sol in hos uiuendi usus
ueniret: Iunior ẽ herbis: iunior feno.
Et forte mirent᷑ aliqͥ cur prius petori
pabulũ. quã cibꝰ homini sit creatꝰ. In qͦ
pͥmũ ꝓpositũ dei debemꝰ aduertere: qđ
etiã minima quȩq ñ negligat: sic̃ in
euangło sapientia dei dicit. Respicite
uolatilia cȩli: q̃m ñ serunt neq metunt
neq congregant inhorrea. et pat̾ ur̃ cęle¬
stis pascit illa. Nonne uos pluris estis illisc
Cũ enĩ illa pascant᷑ dei gr̃a: nemo sibi de-¬
bet de sua industria et uirtute blan-¬
diri. Deinde qͥa simplicẽ uictũ et natu.¬
ralẽ cibũ reliqͥs cibis debuit ante ferre.
Hic enĩ sobrietatis est cibus. Reliqͥ: delicia
ille paucorũ. Exemplũ itaq frugalita¬
tis. magisteriũ parsimoniȩ est: herbe

Expanded text:
prorumpere facit fructus. quomodo prorumpere facit fructus. quomodo sol uiuendi usum ministrat oriundis, quando illa prius diuinae operationis uiuificatione sunt edita quam sol in hos uiuendi usus ueniret? iunior est herbis, iunior faeno. Et forte miretur aliquis quod prius pecori pabulum, quam cibus homini sit creatus. In quo primum profundum Dei debemus advertere, quod etiam minima quaeque non negligat, sicut in Evangelio Sapientia Dei dicit: Respicite volatilia coeli, quoniam non serunt, neque metunt, neque congregant in horrea, et pater uester caelestis pascit illa : nonne uos pluris estis illis? cum enim illa pascantur dei gratia, nemo sibi debet de sua industria et uirtute blandiri. deinde quia simplicem uictum et naturalem cibum reliquis cibis debuit anteferre. hic enim sobrietatis est cibus, reliqui deliciarlibus cibus, ille paucorum. exemplum itaque frugalitatis, magisterium parsimoniae est herbae
Abbreviated transcription (Latin):
Herba qͦq ubi paululũ ꝓcesserit: fit
fenũ. Quã utilis: quã uehemensuox.
Germinet t̾ra herbã feni. Hoc est ipsa
ꝑse germinet t̾ra. Hullũ alterius
quęrat auxiliũ: ñ cuiꝰꝙͣ indigeat mi-¬
insterio. Solent enĩ pleriq dicere.
Nisi clem̃tior solis calor tepefecerit t̾ras.
et qͦdã modo radiis suis fouerit: ñ
poterit germinare t̾ra. Et ꝓpterea
gentes diuinũ honorẽ deputant soli:
qđ uirtute caloris sui t̾rarũ pene.¬
tret suniꝰ: sparsaq foueat semina:
uł rigente gelu uenas arborũ rela¬
xet. Audi gͦ dm̃ uelut hanc uocem
emittent̾e. Conticescat ineptꝰ sermo
hominũ qͥfuturus est: facessat ua¬
na opinio. Anteꝙͣ solis fiat luminare.
herba nascat᷑: antiqͥor sit eiꝰ p̾roga¬
tiua quã solis. Ne error hominum
conualescat. germinet priꝰ t̾ra: ꝙͣ
fotus soł accipiat. Sciant om̃s solẽ
auctorẽ ñ esse nascentiũ. Dei clem̃¬
tia t̾ras relaxat: dei indulgentia

Expanded text:
herba quoque ubi paululum processerit, fit herba quoque ubi paululum processerit, fit faenum. quam utilis, quam uehemens uox: germinet terra herbam faeni, hoc est ipsa per se germinet terra, nullum alterius quaerat auxilium, non cuiusquam indigeat ministerio. solent enim plerique dicere: nisi clementior solis calor tepefecerit terras et quodam modo radiis suis fouerit, non poterit germinare terra. et propterea gentes diuinum honorem deputant soli, quod uirtute caloris sui terrarum penetret sinus sparsaque foueat semina uel rigentes gelu uenas arborum relaxet. audi ergo deum uelut hanc uocem emittentem: conticiscat ineptus sermo hominum, qui futurus est, facessat uana opinio. antequam solis fiat luminare, herba nascatur, antiquior sit eius praerogatiua quam solis. ne error hominum conualescat, germinet prius terra quam fotus solis accipiat. sciant omnes solem auctorem non esse nascentium. dei clementia terras relaxat, dei indulgentia
Abbreviated transcription (Latin):
tur et gr̃a: ut inuisibił
et incõposita desineret
esse. Nam pleriq etiam
hoc dicunt esse inuisibi¬
le qđ speciem ñ habet. Et ideo accipi.¬
unt t̾rã inuisibilẽ fuisse. ñ qͥa uideri
ñposset a sũmo deo. uł angłis eiꝰ. Nam
ad huc homines creati ñ erant. uł etiã
pecudes: sed qͥa sine sua specie erat.
Species autẽ terre ẽ: germinatio et ui¬
riditates agri. Unde ut uisibilẽ eã et
cõpositã faceret ds̃: ait. Germinet
t̾ra herbã fęni. seminans semen scđ̾m
genꝰ: cuiꝰ sem̃ sit in ipso. Audiamꝰ uer¬
ba ueritatis: cuiꝰ series salus ẽ. audien¬
tiũ. Primo enĩ illa uox dei singułcre¬
aturis imꝑtita gignendis lex naturȩ
est: q̃t̾ris in omne euu remansit. fu¬
turȩ successionis datura pͣscriptũ.
quẽ admodũ uł generandi uł fructi¬
ficandi in reliquu usus adolesceret.
Prima itaq germinatio est: quando
nascentia uident᷑ erũꝑe. Deinde cũ
eruꝑit et ꝓfecerit gerinen: fit herba.

Expanded text:
tur et gratia, ut invisibilis et incomposita desineret esse. Nam plerique etiam hoc dicunt esse invisibile, quod speciem non habet; et ideo accipiunt terram invisibilem fuisse, non quia videri non posset a summo Deo vel angelis ejus, nam adhuc homines creati non erant, vel etiam pecudes, sed quia sine sua specie erat. Species autem terrae est germinatio et viriditas agri. Unde ut et visibilem eam et compositam faceret Deus, ait: Germinet terra herbam feni, seminans semen secundum genus, cuius semen suum in ipso. audiamus uerba ueritatis, quorum series salus est audientum. prima enim illa uox dei singulis creaturis inpertita gignendis lex naturae est, quae terris in omne aeuum remansit, futurae successionis datura praescriptum, quemadmodum uel generandi uel fructificandi in reliquum usus adolesceret. prima itaque germinatio est, quando nascentia uidentur erumpere, deinde cum eruperit et profecerit germen, fit herba;
Abbreviated transcription (Latin):
ies terciꝰ nob̾ hodie inser¬
mone nascit᷑: qͥ ortꝰ est
inlectione. Prȩclarus
dies qͥ t̾rã a naufragio
lib̾auit : dicente deo.
Congreget᷑ aqua q̃ sub cęlo est incongrega¬
tione una. De qͦ p̃fationẽ adõriri placet:
Congreget᷑ aqua diggũ .ẽ: etcongregata. eͦ

Expanded text:
Dies tertius nobis hodie in sermone nascitur, qui ortus est in lectione, praeclarus dies, qui terram a naufragio liberauit dicente deo: congregetur aqua quae est sub caelo in congregationem unam. de quo praefationem adoriri placet. congregetur aqua di
Abbreviated transcription (Latin):
laribꝰ is ultꝰ. inuidiȩ sese dedit. uolu¬
ptatiqr ipuit. atq om̃s regiȩ domus
declinis tumultꝰ. insecretũ ethiopiȩ
se contit. ibiq a ceteris negotiis re¬
motꝰ tũ diuine cognitioni animũ in¬
tenditt głam dei uideret facie ad fa¬

Expanded text:
laribus suis ultus, invidiae sese dedit, volularibus suis ultus, invidiae sese dedit, voluptatique eripuit, atque omnes regiae domus declinans tumultus, in secretum Aethiopiae se contulit; ibidem a caeteris negotiis remotus, totum divinae cognitioni animum intendit, ut gloriam Dei 4 videret facie ad fa