comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
el oquio suauis. ingenio callidus. secta
manicheus. ac ꝑhoc nefando errore ꝑuersꝰ
Noueram ipse hominẽ. quẽ ad modũ eum
cõmemoram inlibris confessionũ mearũ.
Hic quoddã uolumen edidit aduersus
recta xpianam fidẽ. & catholica uerita¬
tem. Quod cũ uenisset inmanꝰ nr̃as.
lectumq esset a fribꝰ: desideriuerunt¬
& iure caritatis ꝑquã eis seruimꝰ fla¬
gitauerunt. ut ei responderemꝰ. Hoc
aggrediar nc̃ innomine atq adiuto¬
ut om̃s qui hȩc legent intelligant quã
nichil sit acutũ ingeniũ & lingua ex¬
polita nisi a dño gressus hominis diri¬
Igant᷑. Quod multis etiã tardiorib & in¬
ualidioribꝰ occulta ȩquitate diuinȩ mi¬
sericordię prestitũ . ẽ: cũ multi accerrimi
& facundissuni deserti adiutorio dĩ adhoc
uelocit̃ & ꝑtinacit̾ currerent: ut aueri¬
tatis uia longius aberrarent. Cõmodũ
aute arbitror subeiꝰ nomine uerba eiꝰ po¬
nere. & sub meo responsione meã: Fass tꝰ

Expanded text:
eloquio suauis, ingenio callidus, secta Manichaeus ac per hoc nefando errore peruersus. noueram ipse hominem, quemadmodum eum commemoraui in libris Confessionum mearum. hic quoddam uolumen edidit aduersus rectam christianam fidem et catholicam ueritatem. quod cum uenisset in manus nostras lectumque esset a fratribus, desiderauerunt et iure' caritatis, per quam eis seruimus, flagitauerunt, ut ei responderemus. hoc adgrediar nunc in nomine atque adiutout omnes, qui haec legent, intellegant, quam nihil sit acutum ingenium et lingua expolita, nisi a domino gressus hominis dirigantur. quod multis etiam tardioribus et inualidioribus occulta aequitate diuinae misericordiae praestitum est, cum multi acerrimi et facundissimi deserti adiutorio dei ad hoc uelociter et pertinaciter currerent, ut a ueritatis uia longius aberrarent. commodum autem arbitror sub eius nomine uerba eius ponere et sub meo responsionem meam. FAUSTUS dixit:
Abbreviated transcription (Latin):
humani: unꝰ ho duos patres habere potue¬
rit. unũ cuiꝰ carne hõ sit genitꝰ. alterum
cuiꝰ uoluntate cũ iã hõ esset: filiꝰ sit adop¬
tatus : Qui si ñ recte dr pat: nec nos rec¬
te dicimꝰ pat̃ nr̃ qui es incelis. ei de cuiꝰ substan¬

Expanded text:
humani unus homo duos patres habere potuehumani unus homo duos patres habere potuerit: unum, cuius carne homo sit genitus, alterum. cuius uoluntate, cum iam homo esset, filius sit adoptatus? qui si non recte dicitur pater, nec nos recte dicimus: pater noster, qui es in caelis, ei, de cuius substan
Abbreviated transcription (Latin):
as filiũ utĩ factũ ex muliere. factũ sublege.
ut eos qui sublege erant redimeret. ut adop¬
tione filiorũ reciꝑemꝰ. Hec gͥ adoptio qͣnti sacra¬
menti sit: hns atq hui modi testimoniis satis
apparet Unicũ enĩ filiũ ds̃ habet que genuit
de substantia sua. de quo dicit᷑. cũ informa dĩ
esset ñ rapinã arbitratꝰ ẽ esse equalis dõ. Nos
aut̃ ñ de substantia sua genuit. creatura enĩ
modus. qͦ nos ds̃ cũ iã essemꝰ ab ipso ñ natis
conditi & instituti. uerbo suo & grã sua ge¬
nuit. ut filii eiꝰ essemꝰ: adoptio uocat᷑. Unde
iohes dicit. Dedit eis potestatẽ filios dĩ fieri.
Cũgͥ nis adoptionis filiorũ: apud patres nr̃oᷤ
& inscripturis scĩs usitatũ sit: quȩ impieta¬
tis dcintia p̃cipitat. priꝰ euangłistas falsita¬
tis arguere qͦd diuersas generationes cõme¬
morauert̃ tanquã utraq uera e̾ẽ ñ possint
quã cogitare & attendere & uidere qͥd facil¬
limũ . ẽ. quã crebra consuetudine generis

Expanded text:
lege, ut eos, qui sub lege erant, redimeret, ut adoptionem filiorum reciperemus. haec igitur adoptio quanti sacramenti sit, his atque huiusmodi testimoniis satis adparet. unicum enim filium deus habet, quem genuit de substantia sua, de quo dicitur: cum in forma dei esset, non rapinam arbitratus est esse aequalis deo. nos autem non de subtantia sua geuuit; creatura enim modus, quo nos deus, cum iam essemus ab ipso non nati, sed conditi et instituti, uerbo suo et gratia sua genuit, ut filii eius essemus, adoptio uocatur. unde Iohannes dicit: dedit 'eis potestatem filios dei fieri. cum igitur ius adoptionis filiorum apud patres nostros et in scripturis sanctis usitatum sit. quae inpietatis dementia praecipitat prius euangelistas falsitatis arguere, quod diuersas generationes commemorauerunt. tamquam utraque uera esse non possit, quam cogitare et adtendere et uidere, quod facillimum est, quam crebra consuetudine generis
Abbreviated transcription (Latin):
supra . ẽ. usq ad dauie. cuiꝰ erant ambo filii
& salomon qui ꝑtinet adordinẽ quẽ mra¬
theus secutus: ẽ: & mathan qui . ẽ. inserie quã
lucas exposuit. Attendunt enĩ ista ñnul¬
li & uident ñ posse a duob uiris ꝑ cõmix¬
tionẽ carnis hominẽ gigni. & ideo putant
istã quęstionẽ ñ posse dissolui. Nec intuen¬
tur qͥd usitatissimũ atq facillimũ. ẽ. pa¬
trem cuiꝰquã ñ tantũ eũ dici aquo genitꝰ.
s etiã eũ a quo fuerit adoptatus. Neq enĩ
adoptionis uinculũ apud antiquos alienũ
abeorũ moribꝰ fuit. cũetiã feminas in ue¬
niamꝰ adoptasse sibi filios ñ exutero suo
natos. sicut sara exagar. & lia exancilla sua.
& filia pharaonis moisen adoptauit. Ipse
aut̃ iacob nepotes suos filios ioseph adop¬
tauit. Ipsũ uͦ adoptionis nom̃. plurimũ
ualere in nr̃ȩ fidei sacram̃to. apłica doc¬
trina testatur. Unde apł̃s paulus cũ de

Expanded text:
supra est usque ad Dauid, cuius erant ambo filii, supra est usque ad Dauid, cuius erant ambo filii, et Salomon, qui pertinet ad ordinem, quem Matthaeus secutus est, et Nathan, qui est in serie, quam Lucas exposuit. adtendunt enim ista nonnulli et uident non posse a duobus uiris per commixtionem carnis hominen gigni et ideo putant istam quaestionem non posse dissolui. nec intuentur, quod usitatissimum atque facillimum est patrem cuiusquam non eum tantum dici, a quo genitus, sed etiam eum, a quo fuerit adoptatus. Neque enim adoptionis uinculum apud antiquos alienum ab eorum moribus fuit, cum etiam feminas inueniamus adoptasse sibi filios non ex utero suo natos, sicut Sara ex Agar et Lia ex ancilla sua et filia Pharaonis Moysen adoptauit. ipse autem Iacob nepotes suos, filios Ioseph, adoptauit. ipsum uero adoptionis nomen plurimum ualere in nostrae fidei sacramento apostolica doctrina testatur. unde apostolus Paulus cum de
Abbreviated transcription (Latin):
tã apertã manifestãq diuersitate tot
acuti & docti uiri ditinarũ scripturarũ ꝑtrae¬
tatores diligentissimi ñ uiderent. qͥquidem
in latina lingua ꝑpauci sunt. eos autẽ in
greca quis numerat: Uidert̃ eã plane. Qͥa
enĩ facilius: Aut quis parilulũ intuens.
ista ñ uideat: S pie cogitantes tantȩ aucto¬
ritatas eminentiã. latere ibi aliquid credide¬
runt qͦd petentib daretur. oblatrantibꝰ ne¬
garet᷑. a querentibꝰ inueniret᷑. reprehenden¬
tib subtraheret᷑. pulsantibꝰ aꝑiretur. oppug¬
nantib clauderetur. Petierunt. quȩ siert̃.
duos patres potuerit habere iosephi. Hoc enĩ
si potuisse fieri demonstrat᷑: nulla om̃ino
causa. ẽ. cur quisquã istorũ euangłistarũ
indiuersis generationibꝰ enumerandis
falsũ dixisse credatur. Aduobꝰ enĩ pacrib
iam nerit mirũ neq contrariũ. q̃ & aui duo
& ataui & paui esse potuerunt. & quicqͥd

Expanded text:
tam apertam manifestamque diversitatem, tot tam apertam manifestamque diversitatem, tot acuti et docti viri, divinarum Scripturarum pertractatores diligentissimi, non viderent? qui quidem in latina lingua perpauci sunt; eos autem in graeca quis numeret? Viderunt eam plane. Quid enim facilius, aut quis paululum intuens, ista non videat? Sed pie cogitantes tantae auctoritatis eminentiam, latere ibi aliquid crediderunt, quod petentibus daretur, oblatrantibus negaretur; a quaerentibus inveniretur, reprehendentibus subtraheretur; pulsantibus aperiretur , oppugnantibus clauderetur; petierunt, quaesierunt, duos patres habere Ioseph. hoc enim si potuisse fieri demonstratur, nulla omnino causa est, cur quisquam istorum euangelistarum in diuersis generationibus enumerandis falsum dixisse credatur. a duobus enim patribus iam non erit mirum neque contrarium, quod et aui duo et ataui et proaui esse potuerunt et quicquid
Abbreviated transcription (Latin):
Si pio studio legisses euangłiũ. & ea quȩ
te ineuangłistĩs tanquã repugnantia
mouissent diligent̾ quȩrere quã temere
damnasse maluisses. ut saltẽ ꝓpt̃ ipsã quȩ
quasi prima fronte occurrit aꝑtissimã
repugnantiã cogitares. nͥ aliquið illic ma-¬
gnũ lateret: difficile ficri potuisse ut
tanta eis auctoritas int̾rarũ orbe p̃bere¬
tur. qua sibi tot hominũ doctissimorũ
ingenia subiugarent. Quid enĩ magnũ. ẽ.
uidere qͦd uidistis. alios xp̃i scđd̾m carnem
ꝓgeneratores cõmemorari a luca. alios a
oratheo. cũ ambo ⁊oseph consticuant. Matħs
adque t̃minet. lucas a quo incipiat. qͥpro¬
pt̃ qͦddã cũ eiꝰ matre sc̃m & uirginale con¬
iugiũ: etiã ipse parens xp̃i meruit ap¬
pellari. ut ꝓpt̾ iurilẽ dignitatẽ. ab ip̃so
uel usq ad ipsĩ generationes contexeren¬
tur: Quid gͦ magnũ.ẽ. qͣ uidistis. qͦd aliũ
ꝑtam multas generationes alios parentes
eiꝰ abisto. alios abillo enumerari: Itane

Expanded text:
si pio studio legisses euangelium et ea, quae te in euangelistis tamquam repugnantia mouissent, diligenter quaerere quam temere damnare maluisses, ut saltem propter ipsam, quae quasi prima fronte occurrit. apertissimam repugnantiam cogitares, nisi aliquid illic magnum lateret, difficile fieri potuisse, ut tanta eis auctoritas in terrarum orbe praeberetur, qua sibi tot hominum doctissimorum ingenia subiugarent. quid enim magnum est uidere, quod uidistis, alios Christi secundum carnem progeneratores commemorari a Luca, alios a Matthaeo, cum ambo Ioseph constituant, Matthaeus ad quem terminet, Lucas a quo incipiat: qui propter quoddam cum eius matre sanctum et uirginale coniugium etiam ipse parens Christi meruit appellari, ut propter uirilem dignitatem ab ipso uel usque ad ipsum generationes contexerentur? quid ergo magnum est, quod uidistis, quod alium per tam multas generatiejus ab isto, alios ab illo enumerari? Itane
Abbreviated transcription (Latin):
primere uolens qͥd nc̃ appellauerit carne & san¬
guinẽ. quia ipsã corruptionẽ intelligi uolu¬
it quȩ te inresurrectione iustorũ n erit: con¬
tinuo contexuit. Neq corruptio incorrup¬
telã possidebit. Ꝙ ne adhuc qͥsquã putaret ñ
illud qͦd sepultũ fuerit resurrecturũ. s tan
at᷑: uolens aꝑtissime declarare. qͥa hoc ipsũ in
meliꝰ cõmutabit᷑. sic̃ uestim̃ta xp̃i in monte
ñ sunt posita & alia sũpta. s ip̃sa quȩ fue¬
rant inmeliꝰ clarificata st̃: sequit᷑ & contex̃
dicens. Ecce mysteriũ uob̃ dico. Om̃s quidẽ
resurgemꝰ. ñ tãm̃ om̃s immurabim᷑. & ne
adhucꝰ esset incertũ qui sint qͥ ĩmut abunt᷑.

Expanded text:
primere uolens, quid nunc appellauerit carnem et sanprimere uolens, quid nunc appellauerit carnem et sanguinem, quia ipsam corruptionem intellegi uoluit, quae tunc in resurrectione iustorum non erit, continuo contexuit: neque corruptio incorruptelam possidebit. et ne adhuc quisquam putaret non illud, quod sepultum fuerit, resatur, uolens apertissime declarare, quia hoc ipsum in melius commutabitur — sicut uestimenta Christi in monte non sunt posita et alia sumpta, sed ipsa, quae fuerant, in melius clarificata sunt — sequitur et contexit dicens: ecce mysterium uobis dico: omnes quidem resurgemus, non tamen omnes inmutabimur. et ne adhuc esset incertum, qui s
Abbreviated transcription (Latin):
respondet. & maxime: hȩc om̃ia negat. nac
iħm exsemine dauid uult acciꝑe. nec
factũ exmuliere. Quã ñ qͦd fuerit uel
concũbendo uł pariendo corrupta. mu¬
lierẽ paulus apellat: s more scriptura¬
rũ loquit᷑ quȩ ipsũ sexũ sic appellare
consuert̃. sicut ingenesi de eua scriptũ est.
formauit eã inmulierẽ: cũ cõmixta ui¬
ro ñ fuisset. Nec ipsã mortẽ xp̃i & sepul¬
turã & resurrectionẽ accipit. qͣndoqͥdẽ
xp̃m dicit nec mortale corpus habuis¬
se ubi illa uera mors esset: nec illas ci¬
catrices ueras fuisse quas post resurrec¬
tionẽ discipłis ostendit. cũ eis qͦd & paulꝰ
cõmemorat uiuus apparuit. nec ipsã car¬
uẽ nrãn resurrecturã incorpus spũale
ale. Unde discernens int̾ corpꝰ animale
&e spuale: contexit qd iã cõmemoraui de
pͥmo adã & nouissimo adam. Deinde intulit. Noc
dere npossunt. & ne qͥsquã ipsã speciẽ carnis &
ipsã substantia ñ posse resurgere credidisset: ex¬

Expanded text:
respondet: et maxime, haec omnia negat. nec Iesum ex semine Dauid uult accipere nec factum ex muliere, quam, non quod fuerit uel concumbendo uel pariendo corrupta, mulierem Paulus appellat sed more scripturarum loquitur, quae ipsum sexum sic appellare consueuerunt; sicut in genesi de Eua scriptum est: formauit eam in mulierem, cum commixta uiro non fuisset. nec ipsam mortem Christi et sepulturam et resurrectionem accipit, quandoquidem Christum dicit nec mortale corpus habuisse, ubi illa uera mors esset, nec illas cicatrices ueras fuisse, quas post resurrectionem discipulis ostendit, cum eis, quod et Paulus commemorat, uiuus adparuit; nec ipsam carnem nostram resurrecturam in corpus spale. Unde discernens inter corpus animale et spirituale, contexuit quod jam commemoravi de primo Adam et de novissimo Adam. Deinde intulit: Hoc dere non possunt. et ne quisquam ipsam speciem carnis et ipsam substantiam non posse resurgere credidisset, ex
Abbreviated transcription (Latin):
nutrire. uegetare. ualuit animalia sua:
& antidotũ ds̃ qͥdãnare potuit. qͥsanare ñ
potuit menbra sua. Insani. nec illa ÷ hẏle:
nec ille dt̃. Sic delirant: qui sanã doctrinã
ñ sustmentes. ad fabulas conuertuntur:

Expanded text:
nutrire, vegetare valuit animalia sua: nutrire, vegetare valuit animalia sua: et antidotum Deus, qui damnare potuit, qui sanare non potuit membra sua. Insani, nec illa est Hyle, nec ille Deus. Sic delirant, qui sanam doctrinam non sustinentes, ad fabulas convertuntur
Abbreviated transcription (Latin):
lide. &e post bellũ misere. nunq diuinȩ.
& utiq qͦd ipsȩ: hoc ds̃ scđ̃m unitatẽ substantiȩ.
Put amꝰne respicitis. quã ĩmanit̾ blasphematis:
& tam̃ aliqͣndo uolentes quasi defendere boni¬
tatẽ di: etiã ipsi hyle prȩstare dicitis aliqͥo
boni. ut inclusa insemnet ipsa ñ seuiat. Ha¬
bebit gͦ aliqͥd boni. eũ ei nuilũ myxtũ
erit bonũ. Añ forte sic̃ as̃ ante bellũ sine cõ¬
mixtione mali habebat necessitatis malũ.
ita hẏlȩ p̾bellũ sine cõmixtione bomi ha¬
bebit cessationis bonũꝰ dicite gͦ duo mala
s unũ altero peiꝰ aut duo ñ sũma bona ses
unũ altero meliꝰ. ita sane: ut qͦo ⁊ melius
hoc dicatis miscrius. Lã si illiꝰ tanti belli
hic erit exitus. ut separata hẏle a ꝓpͥa ua¬
statione & di m̃bris affixis inglobo. aliqͥd¬
aliqͥd boni p̃stet᷑ hostib & tantũ mali in¬
fligat᷑ ciuibꝰ: cogitare qͥs uicerit. S uide¬
lic& uenenũ.ẽ. hyle quȩ formare. firmire.

Expanded text:
ost bellum miserae, nunquam divinae. Et utique quod ipsae, hoc Deus, secundum unitatem substantiae. Putamusne respicitis quam immaniter blasphematis? Et tamen aliquando volentes quasi defendere bonitatem Dei, etiam ipsi Hylae praestare dicitis aliquid boni, ut inclusa in semetipsa non saeviat. Habebit ergo aliquid boni, cum ei nullum mixtum erit bonum? An forte sicut Deus ante bellum sine commixtione mali habebat necessitatis malum, ita Hyle post bellum sine commixtione boni habebit cessationis bonum? Dicite ergo duo mala, sed unum altero pejus: aut duo non summa bona, sed unum altero melius; ita sane, ut quod est melius, hoc dicatis miserius: nam si illius tanti belli hic erit exitus, ut superata Hyle a propria vastatione et Dei membris affixis in globo, aliquid boni praestetur hostibus, et tantum mali infligatur civibus; cogitate quis vicerit. Sed videlicet venenum est Hyle, quae formare, firmare,
Abbreviated transcription (Latin):
set inalteriꝰ elem̃ti cibũ: ipsa incongruentia
facer& offensionẽ sensui gustantis. Quȩ offen.¬
sio uł amaritudo ut asꝑitas uł insuauit as uł.
pagẽ corporis concordiãq dirũpat ac sic inte¬
rimat ac iires auferat: etiã uenenũ uocat᷑.

Expanded text:
set in alterius elementi cibum, ipsa incongruentia set in alterius elementi cibum, ipsa incongruentia faceret offensionem sensui gustantis: quae offensio uel amaritudo uel asperitas uel insuauitas uel qpagem corporis concordiamque disrumpat ac sic interimat aut uires auferat, etiam uenenum uocatur
Abbreviated transcription (Latin):
amara siue asꝑa. siue aliqua insuauitate
respuenda. Nonne ipsi nos homines ita su¬
mꝰ. ut plerunq alt̃ appetat alim̃tũ qͦd alt̃
exhorreat. siue ꝓtẽꝑatione naturȩ. siue ꝓ
usu consuetudinis. siue ꝓaffectione ualitu¬
dinis: Quanto magis longe diuersi generis
corpora bestiarũ posst̃ illud habere iocundũ.
qͦd nob amarũ. ẽ: An alit̃ caprȩ ad rodendũ
suspenderent᷑ oleastrũ: Nã sic̃ ñnulli morbo
hominũ uł amarũ . ẽ. ita illi naturȩ peco¬
ris suauis oleaster. Sic insinuat᷑ prudenti¬
b rerũ examinatoribꝰ ordo qͥd ualeat. cũ sci¬
lic& sua cuiq adhibent᷑ atq reddunt᷑. qͣntũq
hoc bonũ sit abimis usq adsũma. a corpora¬
libꝰ usq adspũalia. Itaq ingente tenebrarũ
cũ animal alicuiꝰ elem̃ti eo uescebat᷑ cibo. qͥ
nascebat᷑ in eiꝰ elem̃to: ꝓculddubio suauita¬
tẽ ipia congruentia faciebat. Si aut̃ incidis¬

Expanded text:
amara siue aspera siue aliqua insuauitate amara siue aspera siue aliqua insuauitate respuenda. nonne ipsi nos homines ita sumus. ut plerumque alter adpetat alimentum, quod alter exhorreat. siue pro temperatione naturae siue pro usu consuetudinis siue pro adfectione ualetudinis? quanto magis longe diuersi generis corpora bestiarum possunt illud habere iucundum. quod nobis amarum est! an aliter caprae ad rodendum suspenderentur oleastrum? nam sicut non nulli morbo hominum mel amarum est, ita illi naturae pecoris suauis oleaster. sic insinuatur prudentibus rerum examinatoribus ordo quid ualeat, cum scilicet sua cuique adhibentur atque redduntur, quantumque hoc bonum sit ab imis usque ad summa, a corporalibus usque ad spiritalia. itaque in gente tenebrarum cum animal alicuius elementi eo uescebatur cibo, qui nascebatur in eius elemento, procul dubio suauitatem ipsa congruentia faciebat: si autem incidis
Abbreviated transcription (Latin):
exearũ fructibꝰ sincuiꝰq generis animalia
gignerent᷑. & carũ arboꝵs feracitate nucri¬
ta atq pasta conseruarent᷑ : Quoꝵ saginȩ lȩ¬
ticiã ꝓlis qͦq foecunditas testaret᷑. maxime
ubi nullꝰ labor agriculturȩ. nec intẽpies
ut alt̾nantibꝰ tẽporib anni transcurrerent.
erat. ita foetandis ꝑpetuo suppecebat. &
fructꝰ Nunquã deesse faciebat. sic̃ uidemꝰ
arbores citrorũ toto anno & flores & fruc¬
tus parere. si rugit̃ irrigent᷑. Magna gͦ il¬
lic copia. & eiꝰ habendȩ magna securitas.
Neq enĩ uł grando timebat᷑. ubi ñ erant lu¬
minis exactores qͦs tonitrua cõmouere
fabulamini. Dulces aut̃ ac suanes si ñ habe¬
rent cibos suos: nunquã eos appeterent.
nunquã eis corpora uegetarent. Ita enĩ se.
res hab&: ut ꝓuniꝰcuiꝰq corporis congru¬
entia uł delect& esca uł offendat. Si del ec¬
tat: dulcis ac suauis drr̃. Si aut̃ offendit.

Expanded text:
ex earum fructibus sui cujusque generis animalia ex earum fructibus sui cujusque generis animalia gignerentur, et earum arborum feracitate nutrita atque pasta conservarentur, quorum saginae laetitiam prolis quoque fecunditas testaretur: maxime ubi nullus labor agriculturae, nec intemperieut alternantibus temporibus anni transcurrerent? erat, ita fetandis perpetuo suppetebat, et fructus nunquam deesse faciebat: sicut videmus arbores citriorum toto anno flores et fructus parere, si jugiter irrigentur. Magna ergo illic copia, et ejus habendae magna seneque enim uel grando timebatur, ubi non erant luminis exactores, quos tonitrua commouere fabulamini. Dulces autem ac suaues si non haberent cibos suos. numquam eos adpeterent, numquam eis corpora uegetarent. ita enim se res habet, ut pro cuiusque corporis congruentia uel delectet esca uel offendat. si delectat, dulcis aut suauis dicitur; si autem offendit,
Abbreviated transcription (Latin):
calescendo corpora egrescunt: An forte sana
febriunt. Non hȩc gͦ obicio. quȩ forte ñ cautꝰ
aut ꝓquibꝰ libet contrariis potiꝰ quã ꝓbonis
& malis cõmemorauit. pͣsertim qͥa ignẽ genis
tenebrarũ nunquã frigidũ fuisse dixerunt
illa uideamꝰ quȩ ita cõmemorauit hona in
his contrariis ut nolit inde dubitari. sani¬
tatẽ. copiã. dulcedinẽ. Itane in illagente
ñerat sanitas corporũ. inqua & nasci &e cres¬
cere & gignere & ita ꝑdurare poruert̃ ila
animalia. ut quibꝰdã eoꝵ grauidis sic̃ desipiuss
captis & incęlo colligatis. nec saltẽ pleni tẽpo¬
ris s abortiui foctus de tã excelso int̾rã caden¬
tes. & uiuere potuerint & crescere. & ista car¬
mũ quȩ nc̃ st̃ innumerabilia genera ꝓpaga¬
re. Aut copia ibi ñ erat. ubi arbores ñ tantũ
inaqͥs & uentis. s etiã inigni & fumo & nasci
potuert̃ & tanta foecunditate ditari. ut

Expanded text:
calescendo corpora aegrescunt r an forte sana calescendo corpora aegrescunt r an forte sana febriunt? non ergo haec obicio, quae forte non cautus aut pro quibuslibet contrariis potius quam pro bonis et malis commemorauit, praesertim quia ignem gentis tenebrarum numquam frigidum fuisse dixilla videamus, quae ita commemoravit bona in his contrariis, ut nolit inde dubitari, sanitatem, copiam, dulcedinem. Itane in illa gente non erat sanitas corporum, in qua et nasci, et crescere, et gignere, et ita perdurare potuerunt illa animalia, ut quibusdam eorum gravidis, sicut desipiunt, captis, et in coelo colligatis, nec saltem pleni temporis, sed abortivi fetus de tam excelso in terram cadentes, et vivere potuerint et crescere, et ista carnium, quae nunc sunt innumerabilia, genera propagare? aut copia ibi non erat, ubi arbores non tantum in aquis et ventis, sed etiam in igne et fumo et nasci potuerunt et tanta fecunditate ditari, ut
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑfusi st̃: Itẽ decalido & frigido disputare
non opꝰ. ẽ. Utrũq enĩ tẽꝑant̾ꝰ adhibitũ: salu¬
bre. intẽꝑant᷑ aut̃: ꝑniciosũ.ẽ. Cȩtera uide¬
amꝰ. Bonũ & malũ qͦd inpͥmis forte ponere
debuit. in isdẽ contrariis ita uidet᷑ posuisse.
ut tanquã generalia uellet intelligi. Scilica
ut adbonũ ꝑtineat sanitas. copia. albũ. ca¬
lidũ. dulce: admalũ aut̃. infirmitas. ege¬
stas. nigrũ. frigidũ. amarũ. Quã imꝑite &
inconsiderate: uideat qͥ potuerit. Ego̾ aut̃ ne
homini calũmari puter: nichil obicio de al¬
bo & nigro. calido & frigido. De dulci & a maro.
& sanitate atq infirmitate pͣscribã. Sienĩ
albũ & dulce duo bona st̃. nigrũ aut̃ & ama¬
rũ duo mala: qͦmͦ plurima uua omĩsq oli¬
ua nigrescendo dulcescit. id ÷ mali ampliꝰ ha¬
bendo fit meliorꝰ Itẽ si duo bona st̃ calor &
sanitas. duo uͦ mala frigꝰ & infirmitas. cur

Expanded text:
perfusi sunt? item de calido et frigido deputare perfusi sunt? item de calido et frigido deputare non opus est; utrumque enim temperanter adhibitum salubre, intemperanter autem perniciosum est. cetera uideamus. bonum et malum, quod in primis forte ponere debuit in iisdem contrariis. ita uidetur posuisse, ut tamquam generalia uellet intellegi, scilicet ut ad bonum pertineat sanitas, copia, album. calidum, dulce, ad malum autem infirmitas., egestas, nigrum, frigidum. amarum, quam inperite et inconsiderate. uideat qui potuerit. ego autem ne homini calumniari puter, nihil obicio de albo et nigro, calido et frigido, de dulci et amaro et sanitatem atque infirmitatem praescribam. si enim album et dulce duo bona sunt, nigrum autem et amarum duo mala, quomodo plurima uua omnisque oliua nigrescendo dulcescit, id est mali amplius habendo fit melior? item si duo bona sunt calor et sanitas, duo uero mala frigus et infirmitas, cur
Abbreviated transcription (Latin):
one inuadendi regionẽ dĩ: nc̃ ita obtunsa. ut
a solis radiis auertat᷑. Ic̃ acutȩ m̃tes anima¬
lisĩ ad intelligendũ concionantis sermonẽ:
nẽ hebetes. & ab eiꝰmoddi capacitate penitꝰ alie¬
nȩ. Tc̃ naturalis tã magna & tã potens eloqͥn¬
tia: nc̃ tanto studio aclabore uix parua &
exigua. Oquã magna bona cõmixtione bo
i ꝑdidit gens tenebrarũ. Iste ipse faustus.
in hoc ipse sermone cui nẽ respondeo: multa
sibim& contraria elegant᷑ opponere uisꝰ ẽ. sa¬
nitatẽ & infirmitatẽ. copiã & egestatẽ. albũ
& nigrũ. calidũ &frigidũ. dulcę & amarũ.
Inqͥb omicto de albo & nigro aliqͥd dicere Aut
siullũ mom̃tũ honi & mali ẽ. incoloribꝰ ut
albũ dicant addm̃ ꝑtinere. nigrũ aut̃ ad
hylen: cũ omia genera uolatiliũ hylen cre¬
asse phibeant. si albũ colorẽ plumis eoꝵ ds̃ as¬
ꝑsit ubi latebant corui qͣndo cigni candore

Expanded text:
one inuadendi regionem dei, nunc ita obtunsa, ut one inuadendi regionem dei, nunc ita obtunsa, ut a solis radiis auertatur; tunc acutae mentes animalium ad intellegendum conunc hebetes et ab hujusmodi capacitate penitus alienae; tunc naturalis tam magna et tam potens eloquentia, nunc tanto studio ac labore vix parva et exigua. O quam magna bona commixtione boni perdidit gens tenebrarum! CAPUT XI. Iste ipse Faustus in hoc ipso sermone, cui nunc respondeo, multa sibimet contraria eleganter opponere visus est, sanitatem et infirmitatem, copiam et egestatem, album et nigrum, calidum et frigidum, dulce et amarum: in quibus omitto de albo et nigro aliquid dicere, aut si ullum momentum boni et mali est in coloribus, ut album dicant ad deum pertinere, nigrum autem ad hylen. cum omnia genera uolati- ' lium hylen creasse perhibeant, si album colorem plumis eorum deus aspersit, ubi latebant corui, quando cygni candore
Abbreviated transcription (Latin):
nio: tam̃ legendo stomachũ rupit. ut ei lo¬
quenti tã pauci assentirent᷑. Omiserũ qͥ in
sta luce ac ñinillis tenebris natꝰ .ẽ. Illic e¬
nĩ eũ contra lucẽ contionantẽ. om̃is bipes.
om̃is multipes. omĩs etiã serpens a dracone
usq adcoclea libent audir&. alacrit̃ obȩdi¬
ret. Hic aut̃ contra tenebras disputantẽ
plures eloquentẽ quã doctũ multi aut̃ se¬
ductorẽ ꝑuersissimũ nominabant. Int̾ pau¬
cos uͦ manicheos tanquã magno magistro
plaudentes. nullũ ei pecus annuebat. nec
exilla doctrina saltẽ caballꝰ eiꝰ aliqͥd sciebat.
tanquã oĩb animalib adhoc pars diuina
concreta sit ut stolida fierent. Quid. ẽ hoc:
Rogo euigilate aliqͣndo miseri. & cõparate
infabula ur̃a om̃iũ animantiũ pͥus tẽpꝰ
& p̃sens. tc̃ int̾ra sua. nc̃ in hoc mrundo. Iunc
firma erant corpora. nc̃ infirma st̃. Iunc
acris acies oculoꝵs aduidendũ cũ delectati¬

Expanded text:
nio, tamen legendo stomachum rupit, ut ei lonio, tamen legendo stomachum rupit, ut ei loquenti tam pauci adsentirentur. o miserum, qui in ista luce ac non in illis tenebris natus est! illic enim eum contra lucem contionantem omnis bipes, omnis multipes, omnis etiam serpens a dracone usque ad cocleam libenter audiret, alacriter oboediret; hic autem contra tenebras disputantem plures eloquentem quam doctum, multi antem seductorem peruersissimum nominabant; inter paucos uero Manichaeos tamquam magno magistro plaudentes nullum ei pecus adimebat nec ex illa doctrina saltem caballus eius aliquid sciebat, tamquam omnibus animalibus ad hoc pars diuina concreta sit, ut stolida fierent. quid est hoc, rogo? euigilate aliquando, miseri, et conparate in fabula uestra omnium animantium prius tempus et praesens, tunc in terra sua, nunc in hoc mundo; tunc firma erant corpora, nunc infirma sunt; tunc acris acies occulorum ad uiuendum cum delectati
Abbreviated transcription (Latin):
hoc dixert̃. nec dicere potuert̃. Iales eni eis
act̾ & oꝑa tribuunt. Repebant. ambulabant.
alim̃tis & tẽꝑam̃tis congruis nutriebant &
fouebant corpora sua. Hinc etiã ꝓlis foecun¬
ditas suppetebat. Nã & coniugia tribuunt
eis. Hec certe omia quȩ tanquã hyles oꝑa
uituꝑat manicheus. fieri ñ possent sine
mbrorũ concordiã. quã laudat &dõ assignat
apłs. dubitatis adhuc qͥsnã sectandꝰ. & qsnã
anathemanꝰ sit: Quid qͦd erant ibi quȩ dã
quȩ etiã loquebant᷑. ut eis contionantibꝰ om̃ia
serpentia quadrupedia. uolatilia. Audirent.
intelligerent. consentirent: Miranda hȩc.
& om̃ino diuina eloquentia. & neminẽ grama-¬
ticũ aut rethorem audierant. nec int̾ lacri-¬
mas ferulariĩ atq uirgarũ ista didicerant.
Nempe iste faustꝰ ut has uanitates diserte
garrir&. ad disciplinã faciendi sermonis eti¬
am serus accessit. & quãuis esset acer inge¬

Expanded text:
hoc dixerunt, nec dicere potuerunt: tales enim eis hoc dixerunt, nec dicere potuerunt: tales enim eis actus et opera tribuunt; repebant, ambulabant, alimentis et temperamentis congruis nutriebant et fovebant corpora sua. Hinc etiam prolis fecunditas suppetebat: nam et conjugia tribuunt eis. Haec certe omnia quae tanquam Hyles opera uituperat Manichaeus, fieri non possunt sine membrorum concordia, quam laudat et deo adsignat apostolus. dubitatis adhuc, quisnam sectandus et quisnam anathemandus sit? quid? quod erant ibi quaedam, quae etiam loquebantur, ut eis contionantibus omnia serpentia, quadrupedia, uolatilia, natatilia audirent, intellegerent, consentirent ? miranda haec et omnino diuina eloquentia! et neminem grammaticum aut rhetorem audierant nec inter lacrimas ferularum atque uirgarum ista didicerant. nempe iste Faustus, ut has uanitates diserte garriret, ad disciplinam faciendi sermonis etiam serus accessit, et quamuis esset acer inge
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ cũ laude dictũ . ẽ. Nisi forte dm̃ tẽꝑas¬
se corpꝰ ñ dispositione m̃broꝵ. hoc ÷ fabri¬
cando & construendo. s amixtione lucis
suȩ faustꝰ intelligit. Ut scilic& hȩc m̃bra
ita distincta & locata suis sedib alt̃ posue¬
rit qͥhoc fabricauit : s̃ aut̃ miscendo boni¬
tatẽ suã. huiꝰ fabricȩ maliciã tẽꝑauit. lali¬
h enĩ fabulis. pueriles animas hȩbetant.
S neq hoc eos posse dicere ꝑmisit. subueni¬
ens ds̃ paruulis ꝑora scõrũ. Habes enĩ & pau¬
lo suꝑius. ds posuit m̃bra singła. unũqͦdq
eorũ incorpore ꝓut uoluit. Quis iã ñ intel
ris qͥd ex multis m̃bris corpꝰ fabricauit.
uanti ͣ i cant g manichei utrui animalia
que seđdm deliramta co hyle fabricauerat
ingente enebrarii. ante quã illis dt̃ lucer ul̃
miscuisset ñ habebant ista m̃brors concor dĩ
qua si laudat apłs. Utrũ ibi dicera caput pe¬
Aib aut ocusꝰ manui. opꝰ te ñ habeo. Nunquã

Expanded text:
 est. nisi forte deum temperasse corpus non dispositione membrorum, hoc est fabricando et construendo, sed admixtione lucis suae Faustus intellegit, ut scilicet haec membra ita distincta et locata suis sedibus alter posuerit, qui hoc fabricauit, deus autem miscendo bonitatem suam huius fabricae malitiam temperauerit. talibus enim fabulis pueriles animas hebetant; sed neque hoc eos posse dicere permisit subueniens deus paruulis per ora sanctorum. habes enim et paulo superius: deus posuit membra singula. unum quodque eorum in coris, quod ex multis membris corpus fabricauit, ruantibus ? Dicant ergo Manichaei, utrum animalia, quae secundum deliramenta eorum hyle fabricauerat in gente tenebrarum, antequam illis deus lucem suam miscuisset, non habebant istam membrorum concordiam, quam sic laudat apostolus, utrum ibi diceret caput pedibus aut oculus manu
Abbreviated transcription (Latin):
cũ hȩc loqueret᷑ om̃ino ñ tacuit. Eͦdae silm.¬
gũ e tam̃ qͥa ualde necessariũ. totũ ipsu
locũ exceiꝰ ad corinthios epła huic oꝑi me i¬
serere ñ pigebit. De spũalibꝰ aut̃ nolo uos ig¬
norare fr̃s. Scitis. qͣndo gs eratis: ad simula¬
cra sine uoce. qͥmͦ ascendebatis inducti. Apt̃
qͥd notũ facio uob̾. qͥa nemo inspũ dĩ loquens
dicit anachema iħu. & nemo potest dicere

Expanded text:
cum haec loqueretur, omnino non tacuit. quod etsi loncum haec loqueretur, omnino non tacuit. quod etsi longum est, tamen, quia ualde necessarium, totum ipsum locum ex eius ad Corinthios epistula huic operi me inserere non pigebit. de spiritalibus autem nolo uos ignorare, fratres . scitis, quando gentes eratis, ad simulacra sine uoce quomodo ascendebatis inducti. propter quod notum facio uobis, quia nemo in spiritu dei loquens dicit anathema
Abbreviated transcription (Latin):
nales motus adusũ rationis edomant & re-¬
frenant: s: etiã bestiȩ fugiunt dolorẽ. for-¬
midant interitũ. & quic qͥd illã m̃broꝵ cõ¬
pagẽ copulãq carnis & sp̃s aconcordi iunc.¬
tura dissicere ac dirimere potest. qͣnta ua¬
lent agilitate deuitant: nutrientes etiam
ipsȩ ac fouentes carnẽ suã. Nemo enĩ unqiã
carne suã odio hab&. s nutritꝰ Ac fouet eã sic̃¬
a xpc̃ ȩccłam. Uidete. unde qͦ ascenderit. in¬
tuemini si potestis quã uĩ ducat a creatore
creatura. abipsis cȩlestibꝰ apparatibꝰ usq ad
carnẽ &e sanguinẽ: uniuersitatis plenitu¬
dine t̾minat᷑a. formarũ uarietate decora¬
ta rerũ gradibꝰ ordinata. Rursꝰ idẽ apłs
cũ de spũalib diuersis muneribꝰ & tam̃ ad
unttate conionis. rem plane magnã aedi¬
uinã & abditã nos doceret: de ista ipsa car.
ne nra similicuclinẽ dedit. cuiꝰ artificẽ dñ

Expanded text:
nales motus ad usum rationis edomant et renales motus ad usum rationis edomant et refrenant, sed etiam bestiae fugiunt dolorem, formidant interitum; et quicquid illam membrorum conpagem copulamque carnis et spiritus a concordi iunctura disicere ac dirimere potest, quanta ualent agilitate, deuitant nutrientes etiam ipsae ac fouentes carnem suam. nemo enim umquam carnem suam odio habet, sed nutrit, inquit, ac ecclesiam. uidete, unde quo ascenderit; intuemini, si potestis, quam uim ducat a creatore creatura ab ipsis caelestibus adparatibus usque ad carnem et sanguinem uniuersitatis plenitudine terminata, formarum uarietate decorata, rerum gradibus ordinata. Rursus idem apostolus cum de spiritalibus diuersis muneribus et tamen ad unitatem consonis rem plane magnam et diuinam et abditam nos doceret, de ista ipsa carne nostra similitudinem dedit, cuius artificem deum,
Abbreviated transcription (Latin):
Sigͥ cor in ꝑuersũ atq corruptũ uanis fabu.¬
hac infima & carnali ereatura facta st̃. in¬
tellecta conspiceretis. nde enĩ istis hȩc quȩ
comemoraui: nͥ abillo cuiꝰ unitate om̃is mo¬
au sistit᷑ cuiꝰ sapientia om̃is pulchritudo
farmat᷑. cuiꝰ lege om̃is ordo disponit᷑. Eͦd si
adista intuenda oculũ ñ habetis: apłica uos
ducat auctoritas. Apłs enĩ cũ de sc̃a dilectio¬
ne p̾ciꝑet. qͣlis esse debeat iurorũ in uxores.
exanima amantis suptis exemplũ. Quidiligit
inqͥt uxorẽ suã. se ipsũ diligit. Nemo enĩ
unquã carnẽ suã odio habet. s nutrit & fo
tu ur̃o ÷ carnalis uniuersa substantia.
Uidete quẽ ad modũ inomẽ animal sibi adsa¬
lutẽ conciliatũ. ꝑtendat naturȩ ista cõnu¬
mo : ut diligat carnẽ suã. Neq enĩ hoc in
hominib tantũ. ẽ. ͥcũ recte uiuunt ñ solũ
consulunt saluti carnis suȩ. uerũ etiã car¬

Expanded text:
si ergo cor non peruersum atque corruptum uanis fabusi ergo cor non peruersum atque corruptum uanis fabuhac infima et carnali creatura facta sunt, intellecta conspiceretis. unde enim istis haec, quae commemoraui, nisi ab illo, cuius unitate omnis modus sistitur, cuius sapientia omnis pulchritudo formatur, cuius lege omnis ordo disponitur? quodsi ad ista intuenda oculum non habetis, apostolica uos ducat auctoritas. Apostolus enim cum de sancta dilectione praeciperet, qualis esse debeat uirorum in uxores, ex anima amantis sumpsit exemplum. qui diligit, inquit, uxorem suam, se ipsum diligit; nemo enim umquam carnem suam odio htu uestro est carnalis uniuersa substantia! uidete quemadmodum in omne animal sibi ad salutem conciliatum portendat naturae ista communio, ut diligat carnem suam; neque enim hoc in hominibus tantum est, qui cum recte uiuunt, non solum consulunt saluti carnis suae, uerum etiam car
Abbreviated transcription (Latin):
suu adincolumitate tuenda sibi conciluatũ
Q dena oitionalis amma castigat coryꝰ siuui de
seruituti subicit. ne ĩ mocierato appetitu
crino impetniat᷑ ꝑceptio sapientiȩ: etua die
utiq diligit carne suã. qua sibi adoboebeu¬
du segiline subdit atq oraiat. Postremo uõs
qsi quiiis carnali errore carne decestemui.
n sotestis i diligere carnẽ uram ȩiꝰꝙ saluti
& rrcolumitati comsulere. om̃i ietꝰ ee caius ce
atepiem qͥ ledit᷑ deuitare. munim̃ta le oe
salupritace qua conseruat᷑ appetere. lta oi¬
tenditis pͣualere naturȩ legẽ contra erro¬
ris ur̃ĩ opinionẽ. Qͥd imipsa carne. tutalia
uiscera toti formȩ conuenientia m̃bra oꝑan¬
ai uasa sentiendi. locis atq officiis suis cun¬
et a distincta. & concordi unitate contexta
moderatione mñsurarũ. parilitate nume¬
rorũ. ordine ponderũ: Nonne indicant.
aotifice suũ dm uerũ. cin uere dictũ ẽ. sĩa
inisura & numero & pondere dusposusti:

Expanded text:
suum ad incolumitatem tuendam sibi conciliatum. quod enim rationalis anima castigat corpus suum et seruituti subicit, ne inmoderato adpetitu terreno inpediatur perceptio sapientiae, etiam sic utique diligit carnem suam, quam sibi ad oboediendum legitime subdit atque ordinat. postremo uos ipsi quamuis carnali errore carnem detestemini, non potestis nisi diligere carnem uestram eiusque saluti et incolumitati consulere, omnes ictus et casus et intemperiem, qua laeditur, deuitare, munimenta uero et salubritatem, qua conseruatur, adpetere: ita ostenditis praeualere naturae legem contra erroris uestri opinionem. Quid in ipsa carne uitalia uiscera, totius formae conuenientia, membra operandi, uasa sentiendi locis atque officiis suis cuncta distincta et concordi unitate contexta moderatione mensurarum, parilitate numerorum, ordine ponderum nonne indicant artificem suum deum uerum, cui uere dictum est: omnia in mensura et numero et pondere disposuisti?
Abbreviated transcription (Latin):
timiniꝰ Neq enĩ potest in uob̃ esse cogitatio
uł maloꝵ nͥ qualibꝰ carnalis sensꝰ offendit᷑: uł
bonoꝵ nͥ qͣlib carnalis acies oblectat᷑. Ut gͦ is¬
ta inimo rerũ oꝑadĩ t̃rena. infirma. morta¬
lia s tam̃ oꝑa dĩ qualia possumꝰ uidere consi¬
dere: ineffabilit̃ moueor laude creatoris illo¬
rũ. qͥ ꝓrsus ita magnꝰ. ẽ. ioꝑibꝰ magnis: ut
minor ñ sit inminimis. Arsenĩ diuina qͣ
cȩlestia & t̾rena oꝑa fiunt. cũ ea sint int̾ se
dissimilia: ipsa inoib sui similis. ẽ. qͥa insuo
qͦq genere ꝑficiendo ubiq ꝑfecta . ẽ. Neq enĩ
uniuersũ condit insingulis: s aduni uersi
cõplexũ condens singula. uniuersã se conden-¬
dis p̃bet. & singulis om̃ia congruent̾ locis suis
& ordinibꝰ faciens atq disponens: & om̃ibꝰ par¬
ticularit᷑ atq uniuersalit congrua tribuens.
Ecce hic inisto qͣsi fundo infimo uniuersȩ crea¬

Expanded text:
timini! neque enim potest in uobis esse cogitatio timini! neque enim potest in uobis esse cogitatio uel malorum, nisi qualibus carnalis sensus offenditur, uel bonorum, nisi qualibus carnalis acies oblectatur. Ut ergo ista in imo rerum opera dei, terrena. infirma, mortalia, sed tamen opera dei, qualia possumus uidere, considerem, ineffabiliter moueor laude creatoris illorum, qui pror-. sus ita magnus est in operibus magnis, ut minor non sit in minimis. ars enim diuina, qua caelestia et terrena opera fiunt, cum ea sint inter se dissimilia, ipsa in omnibus sui similis est, quia in suo quoque genere perficiendo ubique perfecta est. neque enim uniuersum condit in singulis, sed ad uniuersi conplexum condens singula, uniuersam se condendis praebet et singulis, omnia congruenter locis suis et ordinibus faciens atque disponens et omnibus particulariter atque uniuersaliter congrua tribuens. ecce hic in isto quasi fundo infimo uniuersae crea
Abbreviated transcription (Latin):
animalia siit: hoc uos dicitis nescis que altu
facere. quolibe eũ nomine uocitetis. ue de a¬
cimini errore ur̃o dm̃ alterũ inducere. In
hac enĩ una re.bis erratis errore sacrilego.
Semel qͥdem: qͦdea que ds̃ ficit eũ facere dicitꝰ
que dm̃ fateri exubescitis. d nullo mͦ efficie¬
tis ut ñsit ds̃. neũ talia facere negauetiie
na facit. uos & a malo fieri &e mala ese opind¬
mini. puerili sensu horrentes quȩ pcenalis
mortalitatis imbecillitati ñ congruunt. &¬
amantes quȩ congruunt: ꝓ inde malũ dici¬
tis qͥfecit colubrũ. istũ aut̃ solẽ tã magnũ
bonũ putatis ut nec factũ adõs platũ uł
missũ esse credatis. Ds aut̃ uerꝰ inquẽ nondũ
a uob credi nimiũ doleo: & colubrũ fecit int̾
alia inferiora. & solẽ int̾ alia suꝑiora. & adhuc
insullimioribꝰ ñ corporalib cȩlestib s iã in
spualib multa ista luce longe meliora. quȩ
regulã detestamini. qua & bona & mala me¬

Expanded text:
animalia sint, hoc uos dicitis nescio quem alterum facere. quolibet eum nomine uocitetis, recte dicimini errore uestro deum alterum inducere. in hac enim una re bis erratis errore sacrilego: semel quidem, quod ea, quae deus fecit, eum facere dicitis, quem deum fateri erubescitis — sed nullo modo efficietis, ut non sit deus, nisi eum talia facere negaueritis, na facit, uos et a malo fieri et mala esse opinamini, puerili sensu horrentes, quae poenalis mortalitatis inbecillitati non congruunt, et amantes, quae congruunt. proinde malum dicitis, qui fecit colubrum, istum autem solem tam magnum bonum putatis, ut nec factum a deo, sed prolatum uel missum esse credatis. deus autem uerus, in quem nondum a uobis credi nimium doleo, et colubrum fecit inter alia inferiora et solem inter alia superiora et adhuc in subli-' mioribus non corporalibus caelestibus, sed iam in spiritalibus multa ista luce longe meliora, quae regulam detestamini, qua bona et mala me
Abbreviated transcription (Latin):
le splenditenens. & ille athlas. & ille rea
honoris. & ille sp̃s potens. & ille pͥmꝰ hõ. &
qͥqͥd aliud innumerabilit̃ ꝑdiuersa nomi¬
na & diuersa officia p̃dica̾tis: Ipse deniq
tura uerboꝵ. ubi conatꝰ uelut congruere
ueris xp̃ianis. aqͥb longe nimiũq secludit᷑
ait. igit᷑ nos patris qͥdẽ dĩ om̃ipotentis. & xp̃i
filii eiꝰ. & sp̃s scĩ. unũ idẽq subtriplici appel¬
latione colimꝰ numenNꝰ Cur enĩ sub triplici
ac ñ pociꝰ sub multiplici. ñ appellatione tan-¬
tũ s etiã rẽ. si qͦt nomina tot ꝑsonȩ st̃:
Neq enĩ sicut in armis una res est. subtri-¬
plici appellatione. ensis. mucro. gladiꝰ si¬
cut unã rem dicitis & lunã & nauẽ mino¬
rẽ. & luminatorẽ nocturnũ. & siqͥd aliud
uocabuli eidẽ rei tribuitis: ita pocestis dice¬
re eundẽ pͥmũ hominẽ quẽ sp̃m potentẽ.
& quẽ splenditenentẽ. & quẽ athlantẽ ma¬

Expanded text:
le splenditenens et ille Atlas et ille rex le splenditenens et ille Atlas et ille rex honoris et ille spiritus potens et ille primus homo et quicquid aliud innumerabiliter per diuersa nomina et diuersa officia praedicatis ? . Ipse denitura uerborum, ubi conatus uelut congruere ueris christianis, a quibus longe nimiumque secluditur, ait: igitur nos patris quidem dei omnipotentis et Christi filii eius et spiritus sancti unum idemque sub triplici appellatione colimus numen? cur enim sub triplici ac non potius sub multiplici non appellatione tantum, sed etiam re, si quot nomina, tot personae sunt ? neque enim, sicut in armis una res est sub triplici appellatione ensis. mucro. gladius, sicut unam rem dicitis et lunam et nauem minorem et luminatorem nocturnum et si quid aliud uocabuli eidem rei tribuitis. ita potestis dicere eundem primum hominem, quem spiritum potentem et quem splenditenentem et quem Atlantem ma
Abbreviated transcription (Latin):
diuine substantiȩ. qͦd tam̃ ĩmortale ñ sit
s̃ possit ligno affigi & occidi. qͦd nichil muniꝰ
plenũ .ẽ. dem̃tiȩ. Aut exgente tenebrarũ
mortale corpꝰ habuisse xp̃m. Atq ita qͥeiꝰ
corporis matrẽ mariã uirginẽ credere ti¬
metis: gentẽ demonũ ñ timetis. Postremo
cũ scđm sententiã fausti quã qͥdẽ exilla lon¬
gissima fabula ur̃a decerptã. qͣnta potuit
breuitate ꝑstrinx̃. de spũ scõ t̾ra concipiens
giguat patibilẽ iħm. qͥ ⁊ uita &e salus homt¬
nũ om̃i suspensꝰ ex ligno.cur ille saluator
pendenti pendendo congruit. & nascenti
nascendo ñ congruit: Si aut̃ ꝓpt̾ea iħm di¬
citis. eẽ in arboribꝰ. & iħm crucifixũ subpon¬
tio pilato. & iħm ꝑsolẽ lunãq distentũ. qͥa
totũ hoc ex una eadẽq substantia . ẽ. cur ñ
& cȩtera milia numinũ ur̃orũ hac appel¬
latione concluditis : Cur enĩ ñ sit iħs&e il¬

Expanded text:
diuinae substantiae, quod tamen inmortale non sit, diuinae substantiae, quod tamen inmortale non sit, sed possit ligno adfigi et occidi — quod nihilominus plenum est dementiae — aut ex gente tenebrarum mortale corpus habuisse Christum atque ita qui eius corporis matrem Mariam uirginem credere timetis, gentem daemonum non timetis. postremo. cum secundum sententiam Fausti, quam quidem ex illa longissima fabula uestra decerptam quanta potuit breuitate perstrinxit, de spiritu sancto terra concipiens gignat patibilem Iesum, qui est uita et salus hominum omni suspensus ex ligno, cur ille saluator pendenti pendendo congruit et nascenti nascendo non congruit? si autem propterea Iesum dicitis esse in arboribus et Iesum crucifixum sub Pontio Pilato et Iesum per solem lunamque distentum, quia totum hoc ex una eademque substantia est, cur non et cetera milia numinum uestrorum hac appellatione concluditis? cur enim non sit Iesus et il
Abbreviated transcription (Latin):
subpontio pilato passũ esse conceditis. cũ cũ
sine carne fuisse narretis. ñdũ dico quẽ ade¬
madũ tale morte sine caraie ꝑpeti potue¬
rit: S quȩro cui naues illas resiquerit. ut
inde descendens talia pateretur: qualia smne
qͦcũq corpore fieri ñ possent. Scdm p̾sentiã
quippe spu̾alẽ nuillomͦ illa pati posset. scdm
pͥsentiã uͦ corporalẽ simul & insole &e inlu-¬
na & incruce esse ñposset d inde si corpꝰ ñ
habuit: ñ ÷ crucifixus. Si aut̃ habuit: quȩ¬
ro unde habuerit. cũ omĩa corpora exte¬
nebrarũ gente. eẽ. dicatis. quãuis substan¬
tiã diuinã cogitare nͥ corporeã nunquã
ualueritis. Unde cogimini aut sine corpo-¬
re dicere erucifixũ. qͦ absurdiꝰ & dementiꝰ
nichil dici potest: aut inphantasmate po¬
tiꝰ quã inueritate uisũ fuisse crucifigi.
Qua rursꝰ impietate qͥd peiꝰ ẽ: Aut ñ oĩa cor¬
pora de gente esse tenebrarũ: s esse etiã corpꝰ

Expanded text:
e conceditis, cum eum sine carne fuisse narretis — nondum dico, quemadmodum talem mortem sine carne perpeti potuerit - sed quaero, cui naues illas reliquerit, ut inde descendens talia pateretur, qualia sine quocumque corpore fieri non possent. secundum praesentiam quippe spiritalem nullo modo illa pati posset; secundum praesentiam uero corporalem simul et in sole et in luna et in cruce esse non posset. proinde si corpus non habuit, non est crucifixus; si autem habuit, quaero, unde habuerit, cum omnia corpora ex tenebrarum gente esse dicatis, quamuis substantiam diuinam cogitare nisi corpoream numquam ualueritis. unde cogimini aut sine corpore dicere crucifixum — quo absurdius et dementius dici nihil potest — aut in phantasmate potius quam in ueritate uisum fuisse crucifigi — qua rursus inpietate quid peius est? — aut non omnia corpora de gente esse tenebrarum, sed esse etiam corpus
Abbreviated transcription (Latin):
ueniunt. Ita & inueterib libris cũ p̃dixisset.
ds̃ mortẽ ñ fecit. nec letat᷑ inꝑditione iuuo¬
rũ: paulo post. inuidia inqͥt diaboli mors in¬
trouut inorbẽ t̾rarũ. rursꝰ de ipsa morte
ne se homines extra culpã ponerent: impii
aut̃ manib &e uerbis inqͥt accersiert̃ illã. &
existimantes illã amicã defluxert̃. Alibi aut̃.
Bona & mala. uita & mors. diuitiȩ & pauꝑtas.
a dño dõ st̃. Hic ꝑturbati homines ñ intelli¬
gunt in uno eodẽq oꝑe malo. ñ postea con¬
seqͤnte alia quȩ manifesta erit. s quadã con¬
tinuo comitante uindicta: aliud uenire
de astutia suadentis. aliud de neqͥcia uolen¬
tis. aliud de iusticia punientis. cũ diabolꝰ sug¬
gerit. hõ consentit. dĩ deserit. Quo circa in
oꝑe malo id ÷ excecatione infideliũ. si intel¬
ligat᷑ & diabolꝰ ꝓpt̾ suadendi malignita¬
tẽ. ut sic distinguat᷑. ds̃ huiꝰ scłi: ñ mͦ uidet᷑
absurdũ. Neq enĩ sine additam̃to dr̃ dĩ ecũ¬

Expanded text:
nt. ita et in ueteribus libris, cum praedixisset: deus mortem non fecit nec laetatur in perditione uiuorum, paulo post: inuidia, inquit, diaboli mors intrauit in erbe terrarum. et rursus de ipsa morte, ne se homines extra culpam ponerent: impii autem manibus et uerbis, inquit, accersierunt illam, et extimantes illam amicam defluxerunt; alibi autem: bona et mala, uita et mors, diuitiae et paupertas a domino deo sunt. hic perturbati homines non intellegunt in uno eodemque opere malo non postea consequente alia quae manifesta erit, sed quadam continuo comitante uindicta aliud uenire de astutia suadentis, aliud de nequitia uolentis, aliud de iustitia punientis: cum diabolus suggerit, homo consentit, deus deserit. quocirca in opere malo, id est excaecatione infidelium, si intellegatur et diabolus propter suadendi malignitatem, ut sic distinguatur: deus huius saeculi, non mihi uidetur absurdum. neque enim sine additamento di
Abbreviated transcription (Latin):
positionẽ reqͥrendã ualeret siqͥd illa obscure
posuisset. uł adtutiꝰ conseruandũ qͦd illa uolu¬
isset: uides quã sit alit̾ intelligendũ qͦdait ñ
se uenisse lege soluere s adimplere scilic&
ñ ut qͣsi semiplena istis uerbis integraret᷑.
confessionẽ impleret᷑ oꝑe factorũ ñ adiec¬
tione uerborũ : Fides enĩsicut apłs ait. ꝑdi¬

Expanded text:
positionem requirendam ualeret, si quid illa obscure positionem requirendam ualeret, si quid illa obscure posuisset, uel ad tutius conseruandum quod illa uoluisset: uides, quam sit aliter intellegendum, quod ait non se uenisse legem soluere sed adinplere, scilicet ut non quasi semiplena istis uerbis integraretur,confessionem inpleretur opere factorum, non adiectione uerborum. fides enim, sicut apos