comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
solliciti ẽẽ dicentes. quid manduca¬
bimus. aut quid bibemus aut quo
oꝑiemur. Hȩc enim omnia. gentes
inquirunt. Gentes dicit alienos a
side echnicos & paganos qui dm̃

Expanded text:
liciti esse, dicentes: Quid manducabimus, aut quid bibemus, aut quo operiemur? Haec omnia gentes inquirunt. » Gentes dicit, alienos a fide, ethnicos et paganos, qui Deum
Abbreviated transcription (Latin):
in omni gła sua non potuit inue¬
nire. tale genus uestim̃ti. quod eẽt
candidum ut lilium. rubicundũ
ut rosa. purpureũ ut uiola. Sed
qdđ temporalis salomon non potuit
inuenire in omni gła sua: sp̃italis
scilicet lilium inuirginib. rosam
in martyrib uiolam in continentib
Et prudentissima comparatione:
dns iactantiã hominum redarguit
cum adiungit. Si autẽ fenum agͥ
quod hodie ẽ & cras inclibanum
mitaitur d̾s sic uestit quantoma¬
gis uos minime fidei: Ac si diceret.
Si fęnum agͥ id est herbas t̾rȩ quȩ
ad habundantiã pluuiarum cres¬
cunt & i ardore solis arescunt. ds
tanta uarietate & decore uestit. nec
uos innuditate uel frigore patietur.
quos ad imaginẽ suam & similitu¬
dinem creauit. Sed cum eos quib
loquitur minimos fidei uocat. osten¬
dit quia fides augm̃tum habet. Q
enim non eredit infidelis ẽ. qui autẽ
ꝑfecte credit recte fidei ẽ. Qui uero
exparte credit. & exparte non cre-¬

Expanded text:
in omni gloria sua non potuit invein omni gloria sua non potuit invenire tale genus vestimenti, quod esset candidum ut lilium, rubicundum ut rosa, purpureum ut viola. Sed quod temporalis Salomon non potuit invenire in omni gloria sua, spiritalis scilicet lilium in virginibus, rosam in martyribus, violam in continentibus. Et prudentissima comparatione Dominus jactantiam hominum redarguit cum adjungit: « Si autem fenum agri, quod hodie est et cras in clibanum mittitur, Deus sic vestit, quanto magis vos minimae fidei? » Ac si diceret: Si fenum agri, id est herbas terrae, quae ad abundantiam pluviae crescunt et in ardore solis arescunt, Deus tanta varietate et decore vestit, nec vos nuditate vel frigore perire patietur, quos ad imaginem suam et similitudinem creavit. Sed cum eos, quibus loquitur, minimos fidei vocat, ostendit quia fides augmentum habet. Qui enim non credit, infidelis est; qui autem perfecte credit, rectae fidei est; qui vero ex parte credit, et ex parte non cre
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ ur̃m cogitando potest adice¬
re adstaturam suam cubitum unũ:
Et de uestim̃to quid solliciti estis:
Si ergo hominib patet. quia nul¬
lus ad staturam suam cubitum
uel minimã partẽ adicere potest.
ille qui inmensura & pondere et
numero cuncta disposuit. sicut de¬
dit mensurã corporis ꝓut uoluit.
sic dabit & uestimenti necessitatẽ.
Unde etiam ad carnalium homi¬
num suꝑfluitatẽ conuncendam.
de reb minimis similitudinem
adhibuit dicens. Considerate li-¬
lia agri quomͦ crescunt: non labo¬
rant neq nent. Hic lilia agriꝓ
omnib herbis t̃rȩ posuit. quas
d̾s omp̃s sine textricum labore mi¬
ra uarietate depingit aliis candi¬
dum colorem p̾bens ut liliis. aliis
rubieundum ut rosis. aliis pur¬
pureũ ut uiolis. intantum ut nec sa¬
lomon in omni gła sua eooꝑtus
sit sicut unum existis. id est liliis:
qm̃ cum eẽt non solum potentissi-
herbis t̾rȩ. a cedris libani usq ad
ysopum qui egreditur de pariete:

Expanded text:
autem vestrum cogitando potest adjicere ad staturam suam cubitum unum? et de vestimento quid solliciti estis? » Si ergo omnibus patet, quia nullus ad staturam suam cubitum vel minimam partem adjicere potest: ille qui in mensura et pondere et numero cuncta disposuit, sicut dedit mensuram corporis prout voluit, sic dabit et vestimenti necessitatem. Unde etiam ad carnalium hominum superfluitatem convicendam, de rebus minimis similitudinem adhibuit, dicens: « Considerate lilia agri, quomodo crescunt, non laborant neque nent. » Hic lilia agri pro omnibus herbis posuit, quas Deus omnipotens sine textricum labore mira varietate depingit, aliis candidum colorem praebens, ut liliis; aliis rubicundum, ut rosis; aliis purpureum, ut violis, tantum ut ne Salomon in omni gloria sua coopertus sit, sicut unum ex istis, id est liliis. Quoniam cum esset non solum potentissimuherbis terrae a cedris Libani usque ad hyssopum qui egreditur de pariete,
Abbreviated transcription (Latin):
ait. Querite autẽ pͥmum regnum
dei & iusticiam eiꝰ & hȩc omnia
adicientur uobis. Primum autem.
id est p̃cipure. regnum dei & iusti¬
ciã eiꝰ querere monet: quia ante
participes simus. Notandum
autem quod non ait hec omia
dabuntur uobis. sed adicientur
ostendens illud pͥncipale bonum
quod datur. id est regnum dei o
iusticia eiꝰ hȩc omniã quȩ adicimn¬
tur tantum in p̃senti uita ẽẽ neces¬
saria: id est uictum & uestimentũ.

Expanded text:
ait: « Quaerite ergo primum regnum ait: « Quaerite ergo primum regnum Dei et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis. » Primum autem, id est praecipue, regnum Dei et justitiam ejus quaerere monet, quia ante participes simus. Notandum autem quod non ait: Haec omnia dabuntur vobis, sed adjicientur, ostendens illud esse principale bonum quod datur, id est regnum Dei et justitiam ejus; haec omnia quae adjicientur, tantum in praesenti vita esse necessaria, id e
Abbreviated transcription (Latin):
usq ad iactantiã ꝙ suꝑflutatem.
Nam p̃tiosa uestis: non nisi ꝓpter
mnanem głam requirit᷑. Unde dñs
in hoc loco bene uixta alium euuan¬
głistam fertur dixisse. & nolite in
sublime tolli. Nob̾ autẽ qui sollici¬
te seruare debemꝰ unitatẽ sp̃e in iun¬
culo pacis. & quorum spes in altera
uita ẽ: in quo nr̃am sollicitudinem
ponere debemꝰ. manifestat cum ad¬
iungit. Scit enim pater ur. quia his
omnib indigetis. Pater nr̃ ille ẽ:
qui ñ solum dignatus ẽ creare. sed
suum regenerare cui cotidie in ora¬
tione dicimus. Pat̃ nr̃ qui esincȩlis
scĩficet᷑ nomen tuum. Ille enim qͥ
nos creauit. sciens figmentũ nr̃m.
ꝙ considerans fragilitatẽ nr̃am. si
nos ꝓ uita eterna sollicit os ẽẽ ui¬
derit. absq magna sollicitudine.
uictum & uestim̃tum ministrabit.
Ipse enim scit quid nobis necesse
sit antequam petamus eum. Na
in quo uelit nos eẽ sollicitos. & qd̃
ab eo petere debemus. ostendit cũ

Expanded text:
 ad jactantiam et superfluitatem. Nam pretiosa vestis non nisi propter inanem gloriam requiritur: unde Dominus in hoc loco bene juxta alium evangelistam fertur dixisse: « Et nolite in sublime tolli . » Nobis autem, qui solliciti servare debemus unitatem spiritus in vinculo pacis, et quorum spes in altera vita est, in quo nostram sollicitudinem ponere debemus, manifestat cum adjungit: « Scit enim Pater vester, quia his omnibus indigetis. » Pater noster ille est, qui non solum nos dignatus est creare, sed suum regenerare. Cui quotidie in oratione dicimus: « Pater noster qui es in coelis, sanctificetur nomen tuum . » Ille enim qui nos creavit, sciens figmentum nostrum, et considerans fragilitatem nostram, si nos pro aeterna vita sollicitos esse viderit, absque magna sollicitudine victum et vestimentum ministrabit. Ipse enim scit quid nobis necesse sit, antequam petamus eum. Nam in quo velit nos esse sollicitos, et quid ab eo petere debeamus, ostendit cum
Abbreviated transcription (Latin):
Qui autẽ earum seruus ẽ: non
solum in adquirendis sed etiam
incustodiendis illis sollicita serui¬
tute torquetur. & ideo dum serui¬
tute diuitiarũ implicatꝰ tenetiurr.
a xp̃i seruitute euacuatur. quia
fluuius dum in multis riuulis diui¬
ditͣ aꝓprioalueo siccatiu. Unde
dñs ait in euuangłio. Diuitiȩ ꝙ
uoluptates. suffocant uerbum.
ut non referat fructum. Hine ꝑ¬

Expanded text:
Qui autem earum servus est, non solum in acquirendis, sed etiam in custodiendis sollicita servitute torquetur. Et ideo dum servitute divitiarum implicatus tenetur, a Christi servitute evacuatur. Quia fluvius dum in multis rivulis dividitur, a proprio alveo siccatur. Unde Dominus ait in Evangelio: Divitiae et voluptates suffocant verbum, ut non ferat fructum. Hinc
Abbreviated transcription (Latin):
tã ãpla & capax. ut utramq uo¬
luntatem. ueramq seruitutem
in se simul retinere possit. De¬
dignatur enim. xp̃c eorum sus¬
ciꝑe seruitia. qui mentis collum
uigo diaboli supponunt. teste
ad belial: Aut quȩ societas luci
ad tenebras: Aut quȩ pars fide¬
li cum infidele: Nulla. Et sieut
scriptura alibi ait. Nemo est
qui utrumq ualeat simul. ꝙ mit¬
tere manum suam in ambobus.
Hine ꝑ iacobum dr̃. Uir duplex
animo: inconstans ẽ in omnib
uiis suis. Et ꝑ ysaiam ꝓpham
Ue peccatori t̃ram ingredienti: du¬

Expanded text:
tam ampla et capax, ut utramque votam ampla et capax, ut utramque voluntatem, utramque servitutem in se simul retinere possit. Dedignatur enim Christus eorum suscipere servitia, qui mentis collum jugo diaboli supponunt, teste ad Belial? Aut quae societas luci ad tenebras? aut quae pars fideli cum infideli? . » Nulla. Et sicut alia scriptura ait: Nemo est, qui utrumque valeat simul, et mittere manum suam in ambobus. Hinc per Jacobum dicitur: « Vir duplex animo, inconstans est in omnibus viis suis . » Et per Isaiam prophetam: Vae peccat
Abbreviated transcription (Latin):
humanã naturam deo simul
& diabolo subditam ẽẽ non pos¬
se ait inter cetera. Nemo potest
duob dominis seruire. Duo dñi.
ds & diabolus intelliguntur. Do¬
minus enim adominatu nomen
accepit: quod nomen illi speciali¬
ter conuenit: qui non solum gu¬
bernator. sed etiam conditor est
totius creaturȩ: qui ẽ rex regum.
& dns dominantiũ. Diabolus
enim dñs non ꝓ priȩ sed abusiue
rannidis in eorum mentib qui ei
ꝑ mala oꝑa subdunt᷑ exerceat.
His gͦ duob dñis unus idemq
homo. uno eodemq dempore ser¬
uire simul non potest: quia ual¬
de intra se contraria sunt & diu̾¬
sa: quȩ dñs precepit & diabolꝰ
suggerit. Uerbi gr̃a. Dñs preci¬
pit humilitatẽ & diabolus sug¬
gerit suꝑbiam. Dñs uocat ad casti¬
tatem. & diabolus ꝑsuadet lux
Dñs pacem: diabolus discordiam.
Dns dilectionem. diabolus odiũ.
Et ut cuncta breuit̃ concludam.
dñs uocat ad uirtutes. diabolus
ad uicia. Et idõ ñ ẽ humana mens

Expanded text:
humanam naturam Deo simul et diabolo subditam esse non posse, ait inter caetera: « Nemo potest duobus dominis servire. » Duo domini, Deus et diabolus intelliguntur: Dominus enim a dominatu nomen accepit, quod nomen illi specialiter convenit, qui non solum gubernator, sed etiam conditor est totius creaturae, qui est Rex regum et Dominus dominantium. Diabolus enim non proprie, sed abusive rannidis in eorum mentibus, qui ei per mala opera subduntur, exerceat. His ergo duobus dominis unus idemque homo, uno eodemque tempore servire simul non potest: quia valde inter se contraria sunt et diversa, quae Dominus praecepit, et diabolus suggerit; verbi gratia: Dominus praecepit humilitatem et diabolus suggerit superbiam; Dominus vocat ad castitatem, diabolus persuadet luxutiam; Dominus pacem, diabolus discordiam; Dominus dilectionem, diabolus odium. Et ut cuncta breviter concludam, Dominus vocat ad virtutes, diabolus ad vitia. Et ideo non est humana mens
Abbreviated transcription (Latin):
interp̃tantur A quarum ꝓpͥetate ñ
longe societas. punicȩ linguȩ distat.
quia punicȩ mamimon latinȩ lu¬
crum dr. Audiat hoc auarus. au¬
diat qui xp̃iano censetur uocabu¬
lo. & intelligat se dõ simul ꝙ diui¬
tiis seruire non posse. Aluid enim
ẽ habere diuitias. ꝙ aliud seruire

Expanded text:
interpretatur; a quarum proprietate non interpretatur; a quarum proprietate non longo societas Punicae linguae distat, quia Punicae mammon, Latine lucrum dicitur. Audiat hoc avarus, audiat qui Christiano censetur nomine, et intelligat se Deo simul et divitiis servire non posse. Aliud est enim habere divitias
Abbreviated transcription (Latin):
bebit & alterũ diliget. aut unum
sustinebit & alterum contempnet.
Odiet uidelicet diabolum: & diliget
xp̃m. Q enim diligit dm̃. odit ma¬
lum. Nemo enim tam fere mentis
ẽ: qui se dm̃̃ uerbis odire fateatur.
S odire dm̃ dr̃ qui eum non dili¬
git. id est qui eiꝰ p̃cepta non custo¬
dit. De qualib ipse dicit. Quia ui¬
derunt me & odio habuerunt
me gratis. Q autẽ contempnit dm.
sustinet diabolum. durum & ꝑ¬
nitiosum dñm. quia ñ solum inꝑ
petua pena sed etiam in p̃senti ui¬
ta qui ei seruiunt. multa dura ꝙ
asꝑa sustinent. Sicut enim onus
e contrario seruitꝰ diaboli dura &e asꝑa.
Unde de his qui eius uoluntatem
sequuntur ꝑ salomonẽ dr. Non
enim dormiunt nͥ male fecerint:
Ut iniquȩ agerent laborauerunt.
S quia diabolus hanc uirtutem
maxime in eoꝵ mentib inuenit. qͥ
auaritiȩ estib ardent. recte subdi¬
tur. Non potestis deo seruire &
mammone. Mammona autẽ he¬
braicȩ uel syriacȩ: latinȩ diuitiȩ

Expanded text:
aut unum sustinebit, et alterum contemnet. » Odiet videlicet diabolum, et diliget Christum. Qui enim diligit Deum, odit malum. Nemo enim tam ferae mentis est, qui se Deum verbis odire fateatur. Sed odire Deum dicitur, qui eum non diligit, id est qui ejus praecepta non custodit, de qualibus ipse dicit: « Quia viderunt me, et odio habuerunt me gratis . » Qui autem contemnit Deum, sustinet diabolum durum et perniciosum dominum, qui non solum in perpetua poena, sed etiam in praesenti vita, qui ei serviunt, multa dura et aspera sustinent. Sicut enim onus econtrario servitus diaboli dura est et aspera. Unde de his qui ejus voluntatem sequuntur, per Salomonem dicitur: « Non enim dormiunt, nisi malefecerint: « Ut inique agerent, laboraverunt . » Sed quia diabolus hanc servitutem maxime in eorum mentibus invenit, qui avaritiae aestibus ardent, recte subditur: « Non potestis Deo servire et mammonae. » Mammona autem Hebraice vel Syriace, Latine divitiae
Abbreviated transcription (Latin):
Iuste enim nob̃ instat precepto. qui p̃¬
currit auxilio: ꝙ benigne incitat ad
obedientiam qui ducit ad głam. Un
ꝑ semita patientiȩ & humilitatis eius
incedit. In quo plane itinere. nec ȩstus
deest laboris. nec nubes tristicie. nec
procella formidinis: ibi sunt insidiȩ
iniquorum. ꝑ sequutiones infidelium.
minȩ potentium contumeliȩ suꝑboꝵ.
quȩ dñs uirtutũ & rex głiȩ ido omĩa
in infirmitatis nr̃e forma. & in carnis
peccati similitudine cucurrit. ut int̾
p̃sentis uitȩ ꝑicula. non tam optan-¬
dum nob̃ sit declinando ista effugere:
poris sui menbra transformans: quod
olim in psalmo eructuarat. id in sup¬
plicio crucis sub redemptorum suoꝵ
uoce clamabat. D̾s d̃s m̃s respice in
me quare me dereliquisti. Uox ista di¬
lectissimi doctrina ẽ non querela. Na
cum in xp̃o d̃ĩ ꝙ hominis una ꝑsona
sit. nec ab eo potuit relinqui. aquo ñ
potuerat separari: ꝓ nobis trepidis q

Expanded text:
Juste enim nobis instat praecepto qui praeJuste enim nobis instat praecepto qui praecurrit auxilio, et benigne incitat ad obedientiam qui ducit ad gloriam. Undper semitam patientiae et humilitatis ejus incedit: in quo plane itinere nec aestus deest laboris, nec nubes tristitiae, nec procella formidinis. Ibi sunt insidiae iniquorum, persecutiones infidelium, minae potentium, contumeliae superborum: quae Dominus virtutum et Rex gloriae ideo omnia in infirmitatis nostrae forma, et in carnis peccati similitudine percurrit , ut inter praesentis vitae pericula non tam optandum sit nobis declinando ista effugere, poris sui membra transformans, quod olim in psalmo eructaverat, id in supplicio crucis sub redemptorum suorum voce clamabat: Deus, Deus meus, respice in me: quare me dereliquisti ? Vox ista, dilectissimi, doctrina est, non querela. Nam cum in Christo Dei et hominis una persona sit, nec ab eo potuerit relinqui a quo non poterat separari, pro nobis trepidis et
Abbreviated transcription (Latin):
iħe xp̃e crucifixus ẽ ꝙ mortuus ac
sepultus. non ꝓpriȩ conditionis neces¬
sitas. sed nr̃e captiuitatis redemptio
fuit. Idõ enim uerbum caro factum
ẽ ut de utero uirginis sumeretur na¬
tura passibilis: ut quod infilium d̃i
non poderat ꝑpetrari. infilium homi¬
nis possit admicti. Nam licet in ipsoortu
choruscarent signa ditatis. ꝙ omnia
incrementa corporaliũ ꝓ uectuum di¬
uinis ẽẽnt plena miraculis: infirmi¬
tatum tamen nr̃arum susceꝑat ueri¬
tatem. Et excepta communione pecca¬
ti. nichil a se humanȩ infirmitatis
excluserat: ut & sua nobis insereret.
ꝙ inse nr̃a curaret. Ab omnipotente
enim medico: duplex miseris reme¬
dium p̃paratum ẽ. Cuius aliud est
in sacram̃to. aliud in exemplo: ut ꝑ
unum conferant᷑ duuna. ꝑ aliud̃ exi¬
gantur humana. quia sicut ds̃ ui¬
suꝑbiȩ nob̃. nec desidiȩ relinquitur lo¬
cus: quia ꝙ nichil habemus. nͥ quod ac¬
cepimus. & iugiter ammonemur ut gra
tiȩ di dona non negligent habeamus

Expanded text:
istus crucifixus et mortuus et sepultus est, non propriae conditionis necessitas, sed nostrae captivitatis redemptio fuit. Ideo enim Verbum caro factum est, ut de utero Virginis sumeretur natura passibilis, et quod in Filium Dei non poterat perpetrari, in filium hominis posset admitti. Nam licet in ipso ortu coruscarent in eo signa Deitatis, et omnia incrementa corporalium provectuum divinis essent plena miraculis, infirmitatum tamen nostrarum susceperat veritatem, et excepta communione peccati, nihil a se humanae infirmitatis excluserat, ut et sua nobis inferret, et in se nostra curaret. Ab omnipotenti enim medico duplex nobis miseris remedium praeparatum est, cujus aliud est in sacramento, aliud in exemplo; ut per unum conferantur divina, per aliud exigantur humana. Quia sicut Deus jusuperbiae nobis, nec desidiae locus relinquitur: quia et nihil habemus nisi quod accepimus, 263 et jugiter admonemur ut dona gratiae Dei non negligenter habeamus .
Abbreviated transcription (Latin):
int̾dictorũ ammonitũ. quo minus li¬
cuit ampluis incitauit: nec tam pla¬
cuit quantitas p̃cii. quam magnitu¬
do peccati. Unde facinus commercii
tui non ido de testandum ẽ quia do¬
minũ uiliter estimasti. sed quia redẽp¬
torem etiam tuum ne tͥ parceres uen¬
didisti. ꝙ merito tͥ tua pena commis
sa: quia supplicium tuum nemo te se¬

Expanded text:
interdictorum avidum, quod minus liinterdictorum avidum, quod minus licuit, amplius incitavit; nec tam placuit quantitas pretii quam magnitudo peccati. Unde facinus commercii tui non ideo detestandum est quia Dominum viliter aestimasti, sed quia Redemptorem etiam tuum, ne tibi parceres, vendidisti. Et merito tibi tua poena commissa est, quia in supplicium tuum nemo te sae
Abbreviated transcription (Latin):
uoluit in nullo auctor eorum criminum
fuit: nec egit ut hoc uellent. sed cessit ut
possent. Et sic usus ẽ ob cecate plebis in¬
sania. quomͦ ꝙ ꝑfidia traditoris: quam
ab immanitate concepti sceleris ꝙ be
neficiis reuocare ẽ dignatus ꝙ uerbis.:
assumdo in discipłm ꝓuehendo in apo¬
stolum monendo signis. consecrando
mysteriis: ut cui nichil beniuolentiȩ
deesset ad correctionẽ. nichil occasionie
suꝑeẽt ad crimen. Sed tu impiissime
homo. semen chanaan &e non uida:
nec iam uas electionis. sed filius ꝑditio-¬
nis & mortis: utiliora tibi diaboli in¬
citam̃ta credebas: ut facilius in flam¬
matus auaritia. ad triginta argente¬
orum luchrum in ardesceres: & quid
diuitiarum amitteres non uideres.
Nam & si non putabas credendum
cẽ ꝓmissis: quȩ fuit ratio ut tantillus
pecuniȩ modus p̃poneret᷑ acceptis.
Imperabas demonib. medebaris in¬
firmis. honorabaris cum apłis. et ut
famem tuȩ cupiditatis expleres pate¬
bant tibi furta de loculis: sed animũ

Expanded text:
voluit, in nullo auctor eorum criminum fuit; nec egit ut haec vellent, sed cessit ut possent; et sic usus est obcaecatae plebis insania, quomodo et perfidia traditoris, quem ab immanitate concepti sceleris, 262 et beneficiis revocare est dignatus et verbis, assumento in discipulum, provehendo in apostolum, monendo signis, consecrando mysteriis, ut cui nihil benevolentiae deesset ad correctionem, nihil occasionis superesset ad crimen. CAP. IV. Sed tu, impiissime homo, semen Chanaan, et non Juda , nec jam vas electionis, sed filius perditionis et mortis, utiliora tibi diaboli incitamenta credebas: ut facibus inflammatus avaritiae, ad triginta argenteorum lucrum inardesceres, et quid divitiarum amitteres non videres. Nam etsi non putabas credendum esse promissis, quae fuit ratio ut tantillus pecuniae modus praeponeretur acceptis? Imperabas daemoniis, medebaris infirmis, honorabaris cum apostolis, et ut famem tuae cupiditatis expleres, patebant tibi furta de loculis. Sed animum
Abbreviated transcription (Latin):
post te quoderit de filiis tuis. &
stabiliam regnũ eius. Et iterũ.
Ecce dies uenient dicit dñs. & sus¬
citabo dauid germen iustum. &
regnabit rex ꝙ sapiens erit. In¬
terrogatio saluatoris. multum
doch. interrogemus eos si xp̃c tan¬
tum homo ẽ ce non ds. Quomodo
dauid in sp̃u uocat eum dñm di¬

Expanded text:
post te, quod erit de filiis tuis, et post te, quod erit de filiis tuis, et stabiliam regnum ejus . » Et iterum; « Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et suscitabo David germen justum, et regnabit rex, et sapiens erit . » Interrogatio Salvatoris multum docti, interrogemus eos: Si Christus tantum homo est, et non Deus, « Quomodo David in spiritu vocat eum Dominum, di
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ phariseis: interrogauit eos di
cens. Quid uobis uidetur de xp̃o.
cuius filius ẽ: Et reliqͣ. Cum dñs
alibi ait nolite scm̃ dare canib neq
mittatis margaritas ur̃as ante por¬
cos: quid ẽ quod ipse uideis qui cũ¬
siuis interrogationib eum dilania¬
bant illa quȩ iusta &e sc̃a sunt do¬
cet: Ad quod dicendum: quia non
dedit scm̃ canib. neq misit mar¬
garitas suas ante porcos: sed ideo
cit: quia tales erant in turba. qui
ꝑ eus p̃dicationem credituri erariꝰ
Et ut illi qui lueraturi erant ha¬
berent quod crederent. qui uero
credere nollent. in excusabiles re-¬
manerent. Sed phariseis ꝑ uarias
interrogationes errantib. dñs qd̃
ad ered ulitatẽ & salutẽ
ꝑtinet interrogauit eos dicens
Quud uobis uidetur de xp̃o: cuius
filius ẽ. At illi quod legerant nega
re non poterant. responderunt di¬
centes. Dauid. Sic enim ad eundẽ
dauid. dictum nouerant. Et erit
postquam dormieris tu cum pa-¬
trib duis. suscitabo semen tuum

Expanded text:
risaeis, interrogavit eos Jesus dicens: Quid vobis videtur de Christo? cujus Filius est? » Et reliqua. Cum Dominus alibi ait: « Nolite sanctum dare canibus, neque mittatis margaritas vestras ante porcos , » quid est quod ipse Judaeos, qui suis interrogationibus eum dilaniabant, illa quae justa et sancta sunt, docet? Ad quod dicendum, quia non dedit sanctum canibus, neque misit margaritas suas ante porcos, sed ideo cit, quia tales, erant in turba, qui per ejus praedicationem credituri: et ut illi, qui credituri erant, haberent quod crederent; qui vero credere nollent, inexcusabiles essent; sed Pharisaeis per varias interrogationes errantibus, Dominus quod ad credulitatem et salutem pertinet, interrogavit eos, dicens: « Quid vobis videtur de Christo? cujus Filius est? » At illi quod legerant nec negare poterant, responderunt, dicentes: « David. » Sic enim ad eumdem David dictum noverant; « Et erit postquam dormieris tu cum patribus tuis, suscitabo nomen tuum
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ & phariseus. Sed cuius uita des¬
picitur: restat ut eius p̾dicatio cõ¬
tempnatur. Tam̃ ꝓpt̾ mala oꝑa:
bona p̃dicatio. non ẽ relinquenda.
Unde paulus apłs dicit. Siue ex
occasione. siue ex ueritate. xp̃e an¬
nuntietur. in hoc gaudeo. sed ꝙ
gaudebo. Alligant enim onera gͣ¬
uia ꝙ importabilia. ꝙ imponunt
in humeros hominum. digito au¬
tem suo nolunt ea mouere. Onera
grauia & importabilia precepta
legis fuerunt. quȩ ꝓpter duriciã
ifrłitici popłi. dura & asꝑa sunt
elata. in tantum ut nullus iuxta
litteram implere potuisset: sicut

Expanded text:
despicitur, restat ut ejus praedicatio contemnatur, tamen propter mala opera, bona praedicatio non est relinquenda. Unde Paulus apostolus dicit: « Sive ex occasione, sive ex veritate Christus annuntietur, in hoc gaudeo, sed et gaudebo . » « Alligant enim onera gravia et importabilia, et imponunt in humeros hominum, digito autem suo nolunt ea movere. » Onera gravia et importabilia, praecepta legis fuerunt, quae propter duritiam Israelitici populi, dura et aspera sunt data, intantum ut nullus ea juxta litter
Abbreviated transcription (Latin):
quia indoctrina legis quieuerunt.
Et ido dñs ad eorum doctrinã audi¬
endam turbas ortabat᷑. quia quã¬
uis male uiuerent. tamen docebart̃¬
bona. quia quam uulgaris popłs
intelligere non poterat: illi specia-¬
lit̃ a dño addocendũ popłm acce¬
perant. Id̾o autem quod bene do-¬
cebant audiendi erant. in eo quod
male uiuebant. nec audiendi. nee
imitandi erant. Unde bene dicit᷑
Omnia enim quȩcumq dixerint uo-¬
bis. seruate & facite. Quia enim
non suam doctrinam sed di predi¬
cationem docebant: ideo ad eorum
doctrinam audiendam uel obser¬
uandam popłm inuitabat: & quod
ad corum p̾dicationẽ popłm ꝓuo

Expanded text:
quia in doctrina legis quieverunt. quia in doctrina legis quieverunt. Et ideo Dominus ad eorum doctrinam audiendam turbas hortatur, quia quamvis male viverent, tamen bona dicebant. Quia quam vulgaris populus intelligere non poterat, illi specialiter a Domino ad docendum populum acceperant. In eo enim, quod bene docebant audiendi erant: in eo quod male vivebant, nec audiendi, nec imitandi erant. Unde et bene dicitur: « Omnia ergo quaecunque dixerint vobis, servate et facite. » Quia enim non suam doctrinam, sed Dei praedicationem docebant, ideo ad eorum doctrinam audiendam vel observandam populum invitabat; et quod ad eorum praedicationem o
Abbreviated transcription (Latin):
illoꝵ: nolite facere. Dicunt enim.
& non faciunt. Grandis in hoc
loco domini ostenditur. patientia
sed nec minor eiꝰ declarat᷑ beniuolen¬
tia. Scribe gͦ & pharisei grauissi¬
mis hunc questionib lacescere cu¬
piebant: ipse autẽ ad eorum subiec¬
tionem & uenerationẽ turbas hor¬
tabatur dicens. Suꝑ cathedram mo¬
ysi. ꝙ cetera. Cathedra autem est¬
se dile ligneum. sustentationi corpo¬
ris undiq aptum. & ido magistris
ꝙ doctorib congruum. ꝑ cathedrã
ergo aliquando bona. aliquando
mala significat᷑ doctrina. Mala:
sicut in pͥmo psalmo legitur. In
cathedra pestilentiȩ non sedit. Bo¬
na: sicut psalmista alibi ait. Exal-¬
tent eum in eccłia plebis. &e in cath¬
edra seniorum laudent eum. Sic et
in hoc loco in bono ponit᷑ cum d̃ir
dra moysi. doctrinam legis signi-¬
ficat: quȩ ꝓ eo moysi d̃r. quia a do-¬
mino data specialiter ꝑ moy sen po¬
pło ẽ ad ministrata. Suꝑ cathedrã gͦ
moysi sederunt scribȩ & pharisei:

Expanded text:
eorum nolite agere. Dicunt enim et non faciunt. » Grandis in hoc loco Domini ostenditur patientia, sed non minor ejus declaratur benevolentia. Scribae ergo et Pharisaei gravissimis hunc quaestionibus lacessere cupiebant, ipse autem ad eorum subjectionem et venerationem turbas hortabatur, dicens: « Super cathedram Moysi. » Et reliqua. Cathedra autem sedile est ligneum, sustentationi corporis undique aptum, et ideo magistris et doctoribus congruum. Per cathedram namque aliquando bona, aliquando mala significatur doctrina: mala, sicut in primo psalmo legitur: « In cathedra pestilentiae non sedit: » bona, sicut Psalmista alibi ait: « Exaltent eum in ecclesia plebis, et in cathedra seniorum laudent eum . » Sic et in hoc loco in bono ponitur, cum dicdra Moysi doctrinam legis significat, quae pro eo Moysi dicitur, quia a Domino data specialiter populo per Moysen est administrata. Super cathedram ergo Moysi sederunt Scribae et Pharisaei,
Abbreviated transcription (Latin):
uero subiungit donec ponam mi-¬
micos tuos scabellum pedum tuoꝵ
aduerbium finitum pro infinito
posuit tempore. Usus enim serip¬
turȩ ẽ: hoc ad uerbium finitum
aliquando ꝓ finito. aliquando ꝓ
infinito ponere. Pro finito: sicut ꝑ
dicum ad momĩtum. donec ꝑtran¬
seat indignatio. Pro infinito. sicut
Nunquid post illoꝵ senectam: ds
futurus non erat: Aut oculi nr̃i
cessabunt respicere ad eum. post¬
quam misertus fuerit nr̃i: Non.
Sed ut diximus: finitum ꝓ infini¬
to posuit. Sic & in hoc loco dum
dixit. donec ponam inimicos tuos
& reł: hoc aduerbium infinitũ.
eternitatẽ xp̃i sonat. Scabellum
enim ascandendo dicit᷑: pedes au¬
tem ȩt̾nitatẽ eiꝰ ꝑpetuȩ stabilitatis
designant. Inimici uero qui sub
scabello pedum ponuntur: non
ꝑseuerantes inimici intelligendi
sunt: sed illi qui quondam inimici:
ꝑ conũsionẽ reconciliati. facti sc̃
amici. Quod in eo facile intelligit᷑.
quia filius sub cuius scabello pe¬

Expanded text:
vero subjungit: « donec ponam inivero subjungit: « donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum, » adverbium finitum pro infinito posuit tempore. Usus enim Scripturae est, hoc adverbium finitum aliquando pro finito, aliquando pro infinito ponere. Pro finito, sicut pedicum ad momentum, donec pertranseat indignatio . » Pro infinito, sicut Nunquid post illorum senectam Deus futurus non erat, aut oculi nostri cessabunt respicere ad eum, postquam misertus fuerit nostri? Non; sed, ut diximus, finitum pro infinito posuit. Sic et in hoc loco dum dixit, « donec ponam inimicos tuos, » etc., hoc adverbium infinitum aeternitatem Christi sonat. Scabellum enim a scandendo dicitur: pedes autem aeternitatem ejus perpetuae stabilitatis designant. Inimici vero, qui sub scabello pedum ponuntur, non perseverantes inimici intelligendi sunt, sed illi, qui quondam inimici, per conversionem reconciliati facti sunt amici. Quod in eo facile intelligitur, quia Filius, sub cujus scabello pe
Abbreviated transcription (Latin):
potuerint nos firmiter eredamꝰ
dei filio. Quod autem ait. dixit
dñs dño meo: geminatio unius
nominis. non diuisionẽ ostendit
substantiȩ: sed proprietatem unus¬
cuiusq ꝑsonȩ. quia innatura qđ
ẽ pat̾. hoc ẽ filius: sed tam̃ alia ꝑ
sona patris: & alia filii. Dixit au¬
tem quod non ille ore protulit:
nec iste aure intentus audiuit. S
quod uult pater nouit filius. &
quod uult filius nouit ꝑater. qͦꝵ
dicere uelle ẽ. Quod uero ait sede
adextris meis. uictori filio d̃r quia
sessio uictori debetur. Qui postꝗͣ
ꝑ suam passionem & resurrectio¬
nem antiquum hostem suꝑauit
humanitatẽ quam ex nobis assũp-¬
serat. in dexteram patris collocauit.
marco euuangłista teste qui ait.
Dñs quidem iħe postquam loquu¬
tus ẽ eis assumptus ẽ incęlum. &
sedet ad dexterã dei: non quod ds̃
pat̾ dexteram uel sinistram habe¬
re credendus sit. sicut & nos. sed
totus ẽ dexter: quia totus ẽ sc̃s. Qd̃

Expanded text:
potuerint, nos firmiter credamuspotuerint, nos firmiter credamusDeo Filio. Quod autem ait: « Dixit Dominus Domino meo, » geminatio unius nominis, non divisionem ostendit substantiae, sed proprietatem uniuscujusque personae; quia in natura qui est Pater, hoc est Filius, sed tamen alia est persona Patris, alia Filii. Dixit autem quod nec ille ore protulit, nec iste aure intentus audit, sed quod vult Pater, novit Filius; et quod vult Filius, novit Pater, quorum dicere, velle est. Quod vero ait: « sede a dextris meis, » victori Filio dicitur, quia sessio victori debetur. Qui postquam per suam passionem et resurrectionem antiquum hostem superavit, humanitatem, quam ex nobis assumpserat, in dexteram Patris collocavit, Marco evangelista teste, qui ait: « Dominus quidem Jesus, postquam locutus est eis, assumptus est in coelum, et sedet a dextris Dei , » non quod Deus Pater dexteram vel sinistram habere credendus sit, sicut et nos, sed totus est dexter, quia totus est Sanctus. Quod
Abbreviated transcription (Latin):
indiuinitatȩ filium dauid in huma¬
nitate. Dñm dauid ꝑ hoc quod
inpͥncipio erat uerbum. & uerbũ
erat apud dm̃. & d̾s erat uerbum
filium dauid ꝑ hoc quod uerbũ
caro factum ẽ. & habitauit in nob̃
Nec mirum si unus idemq me
cum hodie inpopłis contingere
soleat: ut aliquis ep̃e ordinatus
patris sui dicatur pater. non nas¬
cendi ordine sed honore. Sed illud
non ẽ p̃termittendũ: quod iudei
de scripturis multa mentientes.
hunc psalmum inꝑsona abrahe
tradunt fuisse de cantandum: a
ꝓuero damaseo elierer. Ut sit sensꝰ.
id est abrahȩ. Sede adextris meis.
quando eum acede quinq regũ
reũtentem. triumpho uictoriȩ
glorificauerit: qm̃ sessio uictori
paratur. Interrogemꝰ gͦ eos quo¬
mͦ abrahe conueniat: quod in eo¬
dem psalmo sequitur. Exutero
quomͦ abraham ex utero dei ante
luciferum sit genitus. cum eius
ortum & natiuuitatẽ legamus. et
p̃dam eidem melchisedech optu¬
serit. & ab eo benedictionem po¬
stulauerit. Et eum respondere ũ

Expanded text:
in humanitate; Dominum David, per hoc quod in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum ; filium David per hoc quod Verbum caro factum est, et habitavit in nobis . Nec mirum si unus idemque Mecum hodie in plurimis contingere soleat, ut aliquis episcopus ordinatus patris sui dicatur pater, non nascendi ordine, sed honore. Sed illud non est praetermittendum quod Judaei de Scripturis multa mentientes, hunc psalmum in persona Abrahae tradunt fuisse decantatum a puero ejus Damasco Eliezer, ut sit sensus:id est Abrahae, sede a dextris meis, quando eum a caede quinque regum revertentem triumpho victoria glorificaverit, quoniam sessio victori paratur. Interrogemus ergo eos quomodo Abrahae conveniat, quod in eodem psalmo sequitur: « Ex utequomodo Abraham ex utero Dei ante Luciferum sit genitus, cum ejus ortum et nativitatem legamus: et praedam eidem Melchisedech obtulerit, et ab eo benedictionem postulaverit . Et cum respondere non
Abbreviated transcription (Latin):
scilicet. ut quo altiores sunt gradu.
eo ꝙ humiliores sint exemplo. Qd̃
dñs alibi ostendere uoluit: cum
discipłis inter se conquirentib
quis eoꝵ maior eẽt in regno cȩloꝵ
ait. Reges gentium dominantun
eoꝵ .&. qui potestatẽ habent suꝑ
eos benefici uocant᷑. In uob̃ autẽ
non erit ita. Sed qui uoluerit
eẽ maior: sit omĩum minimus.
Et qui p̃cessor. tanquam qui mi¬
nistrat. Et iterum. Amen dico uo¬
bis. nͥ conũsi fueritis & efficiami¬
ni sicut paruuli: non intrabitis
in regnum cȩloꝵ. Quam uirtutẽ

Expanded text:
scilicet ut quo altiores sunt gradu, scilicet ut quo altiores sunt gradu, eo et humiliores sint exemplo. Quod Dominus alibi ostendere voluit, cum discipulis inter se conquirentibus, quis eorum major esset in regno coelorum, ait: « Reges gentium dominantur eorum, et qui potestatem hab ut super eos, benefici vocantur. In vobis autem non sic. Sed qui voluerit esse major, sit omnium minimus: et qui praecessor, tanquam qui ministrat . » Et iterum: « Amen dico vobis, nisi conversi fueritis et efficiamini sicut parvuli, non intrabitis in regn
Abbreviated transcription (Latin):
one multi magistri & patres ap¬
pellantur. sed iste ut diximus ẽen¬
tialit̾. illi uero abusiue. Sed qua
ad hanc dignitatẽ ut magistri ue
patres uocentur non ꝑ suꝑbiam sed
ꝑhumilitatẽ ascenditur. recte sub¬
ditur. Qui maior ẽ ur̃m erit mi¬
nister ur̃. Inquib uerbis. illorum
suꝑcilium retunditur. qui non ꝑ
uitȩ meritum. sed ꝑ temporalem ho¬
norem altiorem gradum ascenderi
cupiunt. Hoc quippe inter scłarẽ
potentiam ꝙ ȩccłiȩ humilitatem
distat. quia in illis potentia. in istis
humilitas eligit᷑. Et quanto quisq
mn illis fuerit potentior: eo & reue¬
rentior. In istis autem quantum hu¬
milior: tanto utiq melior. Cum gͦ
ait qui maior ẽ ur̃m. erit minist̾¬
ur. tale est ergo ac si diceret do¬
minus. Sieut filius hominis non
uenit ministͣri sed ministrare be
factus ẽ inter uos non quasi recũ¬
bens sed sicut qui ministrat. quan¬
tomagis magistri discipłis uiam
humilitatis debent demonstrare.

Expanded text:
one multi magistri et patres apone multi magistri et patres appellantur. Sed iste, ut diximus, essentialiter, illi vero abusive. Sed quia ad hanc dignitatem, ut magistri vel patres vocentur, non per superbiam, sed per humilitatem ascenditur, recte subditur. « Qui major est vestrum, erit minister vester. » In quibus verbis illorum superbia retunditur, qui non per vitae meritum, sed propter temporalem honorem altiorem gradum ascendere cupiunt. Hoc quippe inter saecularem potentiam et Ecclesiae humilitatem distat, quia in illis potentia, in istis humilitas eligitur. Et quanto quisque in illis fuerit potentior, eo et reverentior: in istis autem quanto humilior, tanto utique melior. Cum ergo ait: « Qui major est vestrum, erit ministac si diceret Dominus: Sicut Filius hominis non venit ministrari, sed ministrare: et factus est inter vos, non quasi recumbens, sed sicut qui ministrat: quanto magis magistri discipulis viam humilitatis debent demonstrare?
Abbreviated transcription (Latin):
unum & anima una. Nec quisqͣ
quid dicebat. sed erant illis omĩa
communia. Unde apłs om̃s cre-¬
dentes fĩs appellat. Et iohannes.
Km̃i. nc̃ filii dei sumꝰ. Queritur
quare aliqui eos qui sibi presunt
indoctrina uel regimine: patres
uł magistros audeant appellare.
Et marume in monasteriis cum do-¬
minus dicat. uos autem nolite uo-¬
cari rabbi: ꝙ patrem nolite uo-¬
care uob̾ suꝑ t̾ram. Et paulus apłs.
magistrum se gentium nuncupet
dicens. Quamdu sum magister
gentium: ministeriũ meum glo-¬
rificabo. Ad quod dicendum. quia
aliud ẽ eẽntialit ẽẽ patrem & ma¬
gistrum. & aliud nuncupatiue
Uerus namq magister & pater
ẽ ille. qui omnia scit antequam
fiant ꝙ cuius sapientia cuncta
regit & ordinat. Ceterum sine cul¬
pa eos qui nobis p̃sunt magistroᷤᷤ
uel patres appellamus: qui in hac
appellatione reuerentia eorum
scĩtati. ꝙ etati. atq sapientiȩ de¬
bonitate multi boni uocantuꝵ.
tam̃ ab eiꝰ magisterio uel imitati-¬

Expanded text:
unum et anima una. Nec quisquam suum dicebat, sed erant illis omnia communia . » Unde Apostolus omnes credentes fratres appellat. Et Joannes: « Charissimi, filii Dei sumus . » Quaeritur, quare aliqui eos qui sibi praesunt in doctrina vel regimine, patres vel magistros audeant appellare, et maxime in monasteriis, cum Dominus dicat: « Vos autem nolite vocari Rabbi, et patrem nolite vocare vobis super terram; » et Paulus apostolus magistrum gentium se nuncupet, dicens: « Quandiu sum magister gentium, ministerium meum honorificabo . » Ad quod dicendum, quia aliud est essentialiter esse patrem et magistrum, et aliud nuncupative. Verus namque ille magister et Pater est, qui omnia scit antequam fiant, et cujus sapientia cuncta regit et ordinat. Caeterum sine culpa eos, qui nobis praesunt, magistros vel patres appellamus, quia in hac appellatione reverentiam eorum sanctitati et aetati atque sapientiae de ab ejus bonitate multi boni vocantur: tamen ab ejus magisterio vel imitati
Abbreviated transcription (Latin):
& dñe: & bene dicitis. Sum etenĩ.
Si ego dñs & magister ur laui uo¬
bis pedes: & uos dehetis alter alte¬
rius lauare pedes. Quod ꝓpriȩ
illoꝵ ẽ facere. qui magis ȩt̾nã głam
quam temporalem diligunt uitã.
Unde & subditur. Qautem se
exaltauerit humiliabitur: & qui
se humili auerit ex altabitur. Que¬
ritur quare dicit qui se exaltauerit
humiliabit᷑ cum multos uideamꝰ.
inp̃senti scło exaltatos. & usq in
sinem ipsoꝵ in ipsa exaltatione ꝑ¬
manere: rursum uideamꝰ alios in
qui se inpresenti scło suꝑbȩ exalta¬
uerit. infuturo humiliabitur. Et
qui se in hoc seło ueraciter ꝓpter
dñm iħm xp̃m humiliauerit: in
futuro exaltabitur. Sicut ergo
inter suꝑbos semꝑ uirgia sunt:
sic inter humiles pax &r concordia
inuiolata conseruatur: quia qͥ
se humiliant inp̃sent. exaltabun¬
tur infuturo. quando illam desi-

Expanded text:
dicitis: sum etenim. Si ergo Dominus et magister vobis lavi pedes, et vos debetis alter alterius lavare pedes . » Quod proprie illorum est facere, qui magis aeternam gloriam, quam temporalem diligunt vitam. Unde et subditur: « Qui autem se exaltaverit, humiliabitur: et qui se humiliaverit, exaltabitur: » Quaeritur quare dicat: Qui se exaltaverit, humiliabitur, cum multos videamus in praesenti saeculo exaltatos, et usque in finem ipsorum in ipsa exaltatione permanere: rursum videmus alios in qui se in praesenti saeculo superbe exaltaverit, in futuro humiliabitur: et qui se in hoc saeculo veraciter propter Dominum Christum humiliaverit, in futuro exaltabitur. Sicut ergo inter superbos semper jurgia sunt, sic inter humiles pax et concordia inviolata conservatur. Quoniam qui se humiliant in praesenti, exaltabuntur in futuro, quando
Abbreviated transcription (Latin):
inportabilia scribȩ & phariseigͣ¬
uiora fecerant. quasdam obserua
suam uenerationem inclinarent
sicut eis dñs alibi exprobrat di¬
cens. Hypocritȩ: quare transgre¬
dimini mandatum dei. ꝓpter tra¬
ditionẽ ur̃am. Nam d̾s dixit. Ho¬
nora patrem ꝙ matrem. uos autẽ
dicitis: munus quodeumq ẽ ex
me tibi proderit: &e non honori¬
ficatis patrẽ & matrem. & irri¬
tum fecistis mandatum dei. ꝓp¬
ter traditiones uras. Digito au¬
tem suo nolunt ea mouere. quia
non solum maiora legis precep¬
ta non obseruabant uerum etia
minora digito oꝑationis tangere
nolebant. De quib alibi ait. Ue
uobis scribȩ & pharisei. hypocri¬
de: qui tulistis clauem scientie. S
quia hȩc non amore dei. sed cupi¬
ditate laudis humanȩ faciebant.
recte subiungit᷑. Omnia uero oꝑa
sua faciunt: ut uideant᷑ ab ho¬
minib. Erant tales qui illud au¬
dire merebant᷑. quod dñs alibi ait.

Expanded text:
importabilia Scribae et Pharisaei graviora fecerant, quasdam observatsuam venerationem inclinarent, sicut eis Dominus alibi exprobrat, dicens: « Hypocritae, quare transgredimini mandatum Dei propter traditiones vestras? Nam Deus dixit: Honora patrem tuum et matrem. Vos autem dicitis: Munus quodcunque est ex me, tibi proderit, et non honorificatis patrem, et irritum fecistis mandatum Dei propter traditiones vestras . » Digito autem suo nolunt ea movere, quia non solum majora legis praecepta non observabant, verum etiam minora digito operationis tangere nolebant. De quibus alibi ait: « Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui tulistis clavem scientiae . » Sed quia haec non amore Dei, sed cupiditate laudis humanae faciebant, recte subjungitur: « Omnia vero opera sua faciunt, ut videantur ab hominibus. » Erant enim tales, ut illud audire me
Abbreviated transcription (Latin):
dras in synagogis. quod ꝑtinet
ad manem głam. & salutationes
inforo. & uocari ab hominib
rabbi. quod ꝑtinet ad indebitã
reuerentiam. Sed eorum uiciis
patefactis: dñs ab eorum imita-¬
tione suos compescit dicens.
uos autem nolite uocari rab¬
bi: unus ẽ enim magister urͣ.
Aesi diceret. Uos enim estis elec¬
ti. qui unum & uerum habetis
magistrum: illum scilicet a qͦ
ci. possitis. Nolite uocari rabbi.
id est magistri. ut honorem de
bitum ei. ad uram głam infle-¬
ctatis. Omnes enim uos fr̃s estis.

Expanded text:
in synagogis: » quod pertinet ad inanem gloriam; « et salutationes in foro, et vocari ab hominibus Rabbi: » quod pertinet ad indebitam reverentiam. Sed eorum vitiis patefactis, Dominus ab eorum imitatione suos compescuit, dicens: « Vos autem nolite vocari Rabbi. Unus est enim magister vester. » Ac si diceret: Vos enim estis electi, qui unum et verum habetis magistrum, illum scilicet, a quci possitis. Nolite vocari Rabbi, id est magistri, ut honorem ei debitum ad vestram gloriam inflectatis. « Omnes autem vos fratres estis.
Abbreviated transcription (Latin):
ter eccłia: & una ẽ fides catholi¬
corum: consequent̃ fr̃s ẽẽ debent.
ñ carne sed sp̃u. ut unum credatł.
unum sapiant unum desiderent.
q impleatur in illis quod scrip¬
tum ẽ. Eece quam bonum & quã
iocundum. habitare fr̃s in unũ.
Quales erant: de quib alibi dicit᷑

Expanded text:
ter Ecclesia, et una est fides catholicorum, consequenter fratres esse debent, non carne, sed Spiritu, ut unum credant, unum sapiant, unum desiderent, et impleatur in illis quod scriptum est: « Ecce quam bonum et quam jucundum, habitare fratres in unum . » Quales erant, de quibus alibi di
Abbreviated transcription (Latin):
ne mundi. Et nemo poterat respon¬
dere uerbum. neq ausus fuit qͥsꝗͣ¬
ex illa die eum amplius interroga¬
re. Uidentes autem pharisei insuis
int̾rogationib dñi laudem cresce¬
re & in suam uituꝑationem non
ausi sunt eum amplius interroga¬
re. quia quicquid dixerunt: contra
se dictum sentiebant. Sed quem
interrogare non audebant: mani¬
feste comp̃hensum romane tradide¬
runt potestati: ut intelligamus
quia liuor & inuidia suꝑari potest.
sed quiescere nescit. Tunc loquutꝰ

Expanded text:
espondere ei verbum, neque ausus fuit ex illa die amplius quisquam interrogare. » Videntes Pharisaei in suis interrogationibus Domini laudem crescere, et suam vituperationem, non ausi sunt eum amplius interrogare: quia quid quid dixerint, contra se dictum sentiebant. Sed quem interrogare non audebant, manifeste comprehensum Romanae tradiderunt potestati, ut intelligamus quia livor et invidia superari potest, sed quiescere nescit. « Tunc locutus
Abbreviated transcription (Latin):
in descriptione sermonis in hoc
monem. faciet dñs suꝑ terram.
Duo ergo sunt erga dilectionem
pximi obseruanda. Primum. ne
quem quam ledas. scđm. ut bona
quȩ uales impendas. quia qui dix̃
quod tͥ non uis fieri alio non faci¬
as. ipse alibi ait. quod uultis ut
faciant uobis homines. & uos fa¬
cite illis. Ut enim multi arbo¬
ris rami exuna radice prodeur.:
sic cetere uirtutes ex dilectione
dei & ꝑximi pro creant᷑
Sed sine causa głantur habere
ramos boni oꝑis. qui non haben
radicem caritatis. Quod dñs ali-¬
bi ostendit cum ait. Omni haben¬
ti dabitur. & habundabit. Ei au-¬
tem qui non habet & quod uidet᷑
habere auferetur ab eo. Quia qui
habet caritatẽ. adiciuntiur ei cetẽ
uirtutes. Qautem eam non ha-¬
bet: frustra de elemosina absti¬
nentia. & uigilia głatu. teste
apło. Si linguis hominum loqͣr

Expanded text:
in descriptione sermonis, in descriptione sermonis, monem faciet Dominus super terram . » Duo ergo sunt erga dilectionem proxim observanda. Primo, ne quemque laedas secundo, ut bona quae vales impendas, quia qui dixit: « Quod tibi non vis fieri, alii ne facias , » ipse alibi ait: « Quod vultis ut faciant vobis homines, et vos facite illis . » Ut enim multi arboris rami ex ima radice prodeunt, sic et caeterae virtutes ex dilectione Dei et proximi procreantur. Sed sine causa gloriatur habere ramos boni operis, qui non habet radicem charitatis. Quod Dominus ostendit, cum ait: « Omni habenti dabitur, et abundabit: ei autem qui non habet, et quod videtur habere, auferetur ab eo ; » quia qui habet charitatem, adjicien tur ei caeterae virtutes: qui autem eam non habet, frustra de eleemosyna, abstinentia et vigilia gloria tur, teste Apostolo: « Si linguis hominum loquar
Abbreviated transcription (Latin):
test diligere: Et hoc mandatum
habemus ab eo: ut qui diligit dm̃
diligat & frẽm suum. Sieut enim
auis ad alta se sustollere non potest
sine duab alis. sic nos ad ꝑfectio¬
nem uitȩ cȩlestis uenire non possu¬
mus. nͥ geminã dilectionem dei
uidelicet & proximi seruemus.
Unde & in ornamento pontificis
coceus bis tinctus poni p̃cipitur:
ut uidelicet in nr̃o bono oꝑe dile-¬
ctio dĩ & proximi coniungatur.
qm̃ hoc confirmat dñs. cum sub¬
iungit. In his duob mandatis: to-¬
ta lex pendet & ꝓpħȩ. Si cui non
uacat omnes libros legere teneat
dilectionem di & ꝓximi: uniũsa
implebit. teste apło qui ait Qui
diligit. primum. legem implebit.
Nam non adulterabis. non fur.
aliud mandatum. in hoc uerbo
instauratur. Diliges ꝓximum
tuum. sicut te ipsum. Et iterum.
Plenitudo ergo legis. ẽ dilectio.
Mandatum caritatis: & latum
ẽ & breue. Latum exhibitione oꝑis.
sicut ꝑ psalmistam d̃r Latum
mandatum tuum nimis. Breue

Expanded text:
t diligere? Et hoc mandatum habemus a Deo, ut qui diligit Deum, diligat et fratrem suum . » Sicut enim avis ad alta se sustollere non potest sine duabus alis, sic nos ad perfectionem verae charitatis venire non possumus, nisi geminam dilectionem, Dei videlicet et proximi, servemus. Unde et in ornamento pontificis coccus bis tinctus poni praecipitur, ut videlicet in nostro bono opere dilectio. Dei et proximi conjungatur, quoniam hoc confirmat Dominus, cum subjungit: « In his duobus mandatis universa lex pendet et prophetae. » Si cui non vacat omnes libros legere, teneat dilectionem Dei et proximi, et universa implevit, teste Apostolo, qui ait: « Qui diligit proximum, legem implevit. Nam, non adulterabis, non furtualiud mandatum, in hoc verbo instauratur: Diliges proximum tuum sicut teipsum . » Et iterum: « Plenitudo legis est dilectio . » Mandatum charitatis latum et breve. Latum exhibitione operis, sicut per Psalmistam dicitur: « Latum mandatum tuum nimis . » Breve